Wikipedija mtwiki https://mt.wikipedia.org/wiki/Il-Pa%C4%A1na_prin%C4%8Bipali MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter Medja Speċjali Diskussjoni Utent Diskussjoni utent Wikipedija Diskussjoni Wikipedija Stampa Diskussjoni stampa MediaWiki Diskussjoni MediaWiki Mudell Diskussjoni mudell Għajnuna Diskussjoni għajnuna Kategorija Diskussjoni kategorija Portal Diskussjoni portal TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 2920 333803 332219 2026-11-08T00:23:00Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333803 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_nattiv = Renju tal-Belġju<br />{{nl}} ''Koninkrijk België''<br />{{fr}} ''Royaume de Belgique''<br />{{de}} ''Königreich Belgien'' |isem_komuni = Belġju |stampa_bandiera = Flag of Belgium (civil).svg |stampa_emblema = Great coat of arms of Belgium.svg |stampa_mappa = EU-Belgium.svg |deskrizzjoni_mappa = Lokazzjoni tal-Belġju (aħdar skur) <br /> – fi ħdan l-[[Unjoni Ewropea]] (aħdar ċar) fil-[[Ewropa|kontinent Ewropew]] (griż skur) <br /> |ħolqa_bandiera = Bandiera ta' Belġju |ħolqa_emblema = Emblema ta' Belġju |ħolqa_demografija = Demografija ta' Belġju |mottu_nazzjonali = {{de}} "''Einigkeit macht stark''"<br />{{fr}} "''L'Union fait la force''"<br />{{nl}} "''Eendracht maakt macht''" <br />(traduzzjoni: "L'għaqda ssaħah") |innu_nazzjonali = ''[[La Brabançonne]]'' [[Stampa:La Brabançonne.oga|nofs]] |lingwi_uffiċjali = [[Lingwa Olandiża|Olandiż]] (Fjamming)<br />[[lingwa Franċiża|Franċiż]]<br />[[lingwa Ġermaniża|Ġermaniż]] |gruppi_etniċi = ara [[Belġju#Demografija|Demografija]] |kapitali = [[Brussell]] |latd=50 |latm=51 |latNS=N |lonġd=4 |lonġm=21 |lonġEW=E |l-ikbar_belt = [[Brussell]] |tip_gvern = [[Monarkija parlamentari]] u [[Demokrazija parlamentari federali]]<ref>{{ċita web |titlu=Government type: Belgium |xogħol=The World Factbook |editur=CIA |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2128.html |aċċessdata=19 ta' Diċembru 2011 |data-aċċess=2013-08-18 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120207225832/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2128.html |arkivju-data=2012-02-07 |url-status=dead }}</ref> |titlu_kap1 = [[Re tal-Belġju|Re]] |titlu_kap2 = [[Prim Ministru tal-Belġju|Prim Ministru]] |isem_kap1 = [[Filippu tal-Belġju|Filippu]] |isem_kap2 = [[Bart De Wever]] |data_sħubija_UE = 25 ta' Marzu 1957² |poż_erja = 136 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |erja_km2 = 30,528 |erja_mi_kw = 11,787 |perċentwal_ilma = 6.4 |ċensiment_popolazzjoni = 11,812,354 |sena_ċensiment_popolazzjoni = 2025 |poż_ċensiment_popolazzjoni = 76 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |densità_popolazzjoni_km2 = 384 |densità_popolazzjoni_mi_kw = 994.6 |poż_densità_popolazzjoni = 22 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |sena_PGD_PSX = 2012 |PGD_PSX = $420.307 biljun<ref name=IMF>{{ċita web |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=124&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a=&pr.x=68&pr.y=11 |titlu=Belġju|editur=International Monetary Fund |aċċessdata=17 ta' April 2013}}</ref> |poż_PGD_PSX = 30 |PGD_PSX_per_capita = $37,883<ref name=IMF/> |poż_PGD_PSX_per_capita = 20 |sena_IŻU = 2013 |IŻU = {{profitt}} 0.897<ref>{{ċita web |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2011_EN_Table1.pdf |titlu=Human Development Report 2011 |editur=Ġnus Magħquda |aċċessdata=2 ta' Novembru 2011}}</ref> |poż_IŻU = 17 |kategorija_IŻU = <span style="color:#090;">għoli ħafna</span> |tip_sovranità = [[Indipendenza]] |avveniment_stabbilit1 = mill-[[Pajjiżi l-Baxxi]] |data_stabbilit1 = 4 ta' Ottobru, 1830 |valuta = [[Ewro]] ([[Simbolu tal-Ewro|€]])¹ |kodiċi_valuta = EUR |żona_ħin = [[Ħin tal-Ewropa Ċentrali|CET]] |differenza_ħku = +1 |żona_ħin_legali = [[Ħin tas-sajf tal-Ewropa Ċentrali|CEST]] |differenza_żona_ħin_legali = +2 |cctld = [[.be]]³ |kodiċi_telefoniku = 32 |sena_PGD_nominali = 2012 |PGD_nominali = $484.692&nbsp;biljun<ref name=IMF/> |poż_PGD_nominali = 21 |PGD_nominali_per_capita = $43,686<ref name=IMF/> |poż_PGD_nominali_per_capita = 16 |noti = ¹ Qabel l-1999: [[Frank Belġjan]]<br />²Membru fundatur.³ Ukoll [[.eu]], li hi maqsuma flimkien mal-istati membri l-oħra tal-[[Unjoni Ewropea]] }} Il-'''Belġju''' ([[Lingwa Olandiża|Olandiż]]: ''België''; [[lingwa Franċiża|Franċiż]]: ''Belgique''; [[lingwa Ġermaniża|Ġermaniż]]: ''Belgien''), uffiċjalment ir-'''Renju tal-Belġju''', huwa pajjiż li jinsab fuq il-fruntiera bejn il-parti tal-Ewropa fejn hu mitkellem l-ilsien Ġermaniż u l-kultura rumanza, hu maqsum fi tliet reġjuni. Fit-tramuntana hemm il-[[Fjandri]] li l-popolazzjoni tagħhom titkellem bil-[[lingwa Fjamminga]] (varjanti tal-[[Lingwa Olandiża|Olandiż]]) u tagħmel madwar 58% tal-popolazzjoni totali u fin-nofsinhar hemm il-[[Wallonja]], kważi għal kollox [[Lingwa Franċiża|Frankofona]] bl-eċċezzjoni ta' komunità żgħira li titkellem bil-Ġermaniż, li tagħmel 32% tal-popolazzjoni nazzjonali totali. Fin-nofs jinsab ir-reġjun tal-belt ta' [[Brussell]], ''Bruxelles-Capitale'', uffiċjalment bilingwi, għalkemm hu kważi għal kollox Frankofon, u fih tgħix 10% tal-popolazzjoni. Barra minn hekk fuq il-fruntiera mal-[[Ġermanja]] fil-[[Wallonja]] hemm il-komunità li titkellem bil-Ġermaniż li hi magħmula mill-komuni annessi mal-[[Ġermanja Nażista]] fl-1940-1945 u li kienet ċediet il-[[Ġermanja]] lill-Belġju fl-1919. Il-Belġju kien fost il-membri fundaturi tal-[[Unjoni Ewropea]] u l-belt kapitali Brussell hi s-sedi ta' bosta istituzzjonijiet komunitarji. Fronetars tal-Belġju totali: 1,297 km, pajjiżi tal-fruntiera (4): Franza 556 km; Ġermanja 133 km; Lussemburgu 130 km; Olanda 478 km. == Storja == Il-pajjiż juri traċċi ċari tal-preżenza umana li jmorru lura għaż-żminijiet preistoriċi, speċjalment fis-siti megalitiċi ta' [[Oppagne]] u ta' [[Wéris]], fejn jinsabu [[olmen]] interessanti L-ewwel nies li għexu fil-Belġju, imsejħin [[Belġi]], kienu magħmula prinċipalment minn tribujiet [[Ċelti]] li kin jgħixu fil-[[Gallja]] tat-Tramuntana u kienu megħluba minn [[Ġulju Ċesri]] fl-[[54 QK]], kif dan iddeskriva fil-ktieb tiegħu ''[[De Bello Gallico]] ''. Kien Ċesri stess li nnota l-qlubija kbira tal-Belġi fil-battalja, hekk li ikteb: "horum omnium fortissimi sunt belgae" jiġifieri "fost il-popli kollha tal-Gallja, l-iżjed qalbiena huma l-Belġi." L-isem tal-pajjiż ġej mit-terminu "Gallia Belgica" li kienu jużaw ir-Rumani. F'[[Tirlemont]]/[[Tienen]] hemm xi oqbra Rumani msejħa "Trois tumuli" (Tumuli de Grimde) fil-forma ta' tliet għoljiet żgħar. Hemm siti funerari Rumani oħra f'Guèronne u f'[[Billemont]] (Trou de Billemont). Dawn hu magħmula minn tumuli b'kamra sepolkrali u oqbra li jixbħu ħafna lill-oqbra Etruski u qieshom setgħu kienu nbnew fuq siti ta' żminijiet iżjed antiki. Wara l-waqa' tal-[[Imperu Ruman]] ([[seklu V]]), il-tribujiet Ġermaniċi invadew il-provinċja Rumana ta' Gallja. Waħda minn dawn ir-razez, il-[[Franki]], fl-aħħar waqqfu renju ġdid taħt il-ħakma tad-dinastija [[Merovinġi|Merovinġja]]. [[Klodovew I]] kien l-aktar famużi minn dawn ir-rejiet: huwa kkonverta għall-Kristjaneżmu u kien jiġġverna mit-tramuntana ta' Franza, iżda l-imperu tiegħu kien jinkludi wkoll il-Belġju. Studjużi Nsara, l-aktar il-patrijiet Irlandiżi, ippriedkaw il-[[Kristjaneżmu]] u bdew ix-xogħol tal-konverżjoni tal-invażuri pagani. Il-[[Merovinġi]] ma kellhomx ħajja twila wisq, u warajhom ħadet il-poter f'idejha d-dinastija [[Karolinġi|Karolinġja]]: wara li [[Karlu Martell]] waqqaf l-invażjoni ta' [[Spanja]] mill-[[Għarab]] (732 battalja ta' [[Poitiers]]), ir-re famuż tagħhom, [[Karlumanju]], ġabar il-parti kbira tal-Ewropa taħt is-sovranità tiegħu u ġie nkurunat "Imperatur tal-[[Imqaddes Imperu Ruman]] " mill-[[Papa]] (Milied tat-800). Il-[[fewdaliżmu]] Ewropew sar il-bażi tal-istabilità militari, politika u ekonomika. Il-Kristjaneżmu iffjorixxa permezz tal-protezzjoni ta' dawn il-mexxejja u permezz tat-twaqqif ta' komunitajiet reliġjużi u [[monasteru|monasteri]], ta' [[knisja (l-arkitettura)|knejjes]] u [[pellegrinaġġ]]i. [[Stampa:Brussels - Grand Place, Floral Carpet - 20040813 modified.jpg|xellug|thumb|200px| Il-manjifika ''Grand Place/Grote Markt'' ta' Brussell]] [[Stampa:Entrada a amberes.jpg|thumb|Dħul tat-truppi Spanjoli taħt il-kmand ta' Alejandro Farnese f'Antwerp fi tmiem l-Assedju ta' Antwerp (17 ta' Awwissu 1585) waqt il-Gwerra tat-Tmenin Sena (23 ta' Mejju 1568-30 ta' Jannar 1648)]] Ir-reġjun wara ingħaqad mal-[[Pajjiżi l-Baxxi]], u hekk l-ewwel għadda taħt id-dominju tal-[[Borgonja]] imbagħad ta' [[Spanja]], sakemm il-provinċji [[Protestanteżmu|Protestanti]] iddikjaraw ruhhom indipendenti (ara [[Pajjiżi l-Baxxi]]). Wara ġiet il-ħakma Awstrijaka li bdiet mill-Paċi ta' Utrecht (1713), u xi għexieren ta' snin wara dik Franċiża taħt [[Napuljun Bonaparti|Napuljun]]. [[Stampa:Wappers belgian revolution.jpg|thumb|200px|Pittura tar-Rivoluzzjoni Belġjana tal-1830]] Wara d-depożizzjoni ta' Napuljun, megħlub fil-[[Battalja ta' Waterloo]] fit-18 ta' Ġunju 1815, il-Belġju reġa' ngħaqad mal-provinċji tat-Tramuntana f'Renju tal-Pajjiżi Baxx sa meta, fl-1830, ir- [[Rivoluzzjoni Belġjana]] wasslet għat-twaqqif ta' stat indipendenti Belġjan (rikonoxxut fl-1839). [[Stampa:Gustave Wappers - Épisode des Journées de septembre 1830 sur la place de l'Hôtel de Ville de Bruxelles.jpg|thumb|Episodju tar-Rivoluzzjoni Belġjana tal-1830, Gustaf Wappers]] [[Stampa:Révolution belge de 1830 - La rue de Flandre le jeudi 23 septembre 1830.jpg|thumb|Ġlied bejn ir-ribelli Belġjani u l-ispedizzjoni militari Olandiża fi Brussell f'Settembru tal-1830]] Ir-Re Belġjan, [[Leopoldu I tal-Belġju|Leopoldu I]] ta' Sassonja-Koburgu, intgħażel bl-għajnuna tal-[[Reju Unit|Brittaniċi]]. In-newtralità tal-pajjiż ġiet garantita kontra l-aggressjoni militari futura minn barra. Din in-newtralità ġiet miksura fl-1914, meta l-Ġermanja invadiet il-Belġju bħala parti mill-[[Pjan Schlieffen]]. Id-deċiżjoni Brittanika li tunura l-obbligi tagħha tat-trattat kif ukoll tal-''[[Entente cordiale]]'' ma' Franza, spiċċat biex daħħlet ir-[[Renju Unit]] fl-[[L-Ewwel Gwerra Dinjija|Ewwel Gwerra Dinjija]]. Il-Belġju pprova jerġa' lura għan-newtralità fis-[[1930|snin 30]], iżda reġa' ġie invadut mill-Ġermanja fl-1940. Wara it-[[Tieni Gwerra Dinjija]] il-politika ta' newtralità ġiet abbandunata, u l-Belġju ssieħeb fin-[[NATO]] u l-[[Komunità Ekonomika Ewropea]]. [[Stampa:Belgium-blankenberge-beach-1900.jpg|xellug|thumb|250px|L-aristokrazija fuq ix-xtajta Belġjana fis-seklu għoxrin]] Il-Belġju kellu kolonja importanti fil-[[Afrika]] matul l-istorja tiegħu: Il-[[Konferenza ta' Berlin (1884)|Konferenza ta' Berlin]] tal-1884/1885 tat il-[[Kongo Belġjan|Kongo]] lir-re [[Leopoldu II tal-Belġju|Leopoldu II]] bħala proprjetà privata tiegħu u sejjaħlu l-[[Stata Ħieles tal-Kongo|Istat Ħieles tal-Kongo]]. Għalih l-''Stat Ħieles'' kienet primarjament sors ta' dħul mill-[[avorju]] u l-[[gomma (materjali)|lastiku]] u d-[[Djamant|djamanti]] u il-popolazzjoni lokali kienet ittrattata bi ħruxija u salvaġġerija kbira. Minħabba l-importanza tal-kummerċ tad-djamanti, il-belt Belġjana ta' [[Antwerpen]] saret ċentru ta' fama dinjija f'dan is-settur. Fl-[[1908]], il-pressjoni internazzjonali kontra l-ħruxija tar-Re Leopold tant saret qawwija li Leopoldu II kien imġiegħel jagħti l-proprjetà tiegħu lill-istat Belġjan bħala kolonja. Minn dakinhar l-Istat Ħieles tal-Kongo sar il-''Kongo Belġjan'' sakemm kiseb l-indipendenza fl-1960. L-involviment Belġjan barra l-pajjiż żdied wara l-Ewwel Gwerra Dinjija, meta żewġ kolonji Ġermaniżi, l-[[Rwanda|Irwanda]] u l-[[Burundi]], ġew fdati lill-Belġju mis-[[Soċjetà tan-Nazzjonijiet]]. Mill-bidu tas-seklu XX l-istorja tal-Belġju kienet dejjem iżjed iddominata mill-awtonomija dejjem tikber taż-żewġ komunitajiet ewlenin tagħha, Fjamminga u Wallona. Biex jikkonferma dan, naraw li minn madwar 1970, ma baqgħux jeżistu partiti nazzjonali fil-Belġju, iżda biss partiti Fjammingi jew Walloni. It-tentattivi ripetuti biex jitwaqqfu partiti nazzjonali, ipproduċew r-riżultati, f'termini ta' voti, ta' inqas minn 1% tal-elettorat. Il-partiti ta' Brussell qatt ma qabdu (bħal fil-każ tal- "Blauwe Leeuwen" u tal-"Rode Leeuwen" tal-Fjammingi fi Brussell), jew ingħaqdu ma' wieħed mill-partiti liberali tal-komunità Frankofona (bħall-FDF). Għalhekk, ix-xena politika hi waħda ta' sistema tewmija li tirrifletti ż-żewġ komunitajiet dominanti li hemm. Wara l-elezzjonijiet parlamentari ta' Ġunju tal-2007 dawn il-firdiet politiċi marru għall-agħar, tant li kaxkru l-pajjiż fi kriżi kostituzzjonali partikolarment severa. F'Novembru 2007 kien hemm dimostrazzjoni popolari fi Brussell favur l-għaqda tal-pajjiż u kontra l-pjan biex jinbidel f'konfederazzjoni ta' stati awtonomi fuq bażi etno-lingwistika. == Ġeografija == === Morfoloġija === [[Stampa:Benelux satellite image.PNG|xellug|thumb|180px|Il-Belġu minn satellita]] Il-Belġju jkopri erja ta' 30,510 km², u l-ikbar wisa' tiegħu (minn [[Ostend]] sa [[Arlon]]) hi ta' 318 km. Rigward il-fruntieri, il-fruntiera ma' Franza fiha 620 km, mal-Pajjiżi l-Baxxi fiha 450 km, dik mal-Ġermanja fiha 167 km, u fl-aħħar dik mal-Gran Dukat tal-Lussemburgu hi twila 148 km, b'tul totali ta' 1385 km. Il-pajjiż jinsab bejn 50º u 51º lat. Tramuntana u bejn 3º u 6 º lonġ. Lvant. Il-Belġju jista' jinqasam fi tliet reġjuni fiżiċi ewlenin: il-pjanura tal-kosta, li tinsab fil-Majjistral, il-pjanuri ċentrali u r-reġjun bl-għoljiet tal-[[Ardennes]], li jasal sax-Xlokk. [[Stampa:Hautes-Fagnes.jpg|lemin|thumb|Reġjun tal-Lvant. Fuq il-fruntiera mal-Ġermanja l-art hi selvaġġi u mhux raba tajba]] L-istrixxa tal-kosta, twila 66 km, hi baxxa u ramlija, ikkaratterizzata minn [[duna|duni]] tar-[[ramel]] u [[polder]]ijiet. Polder hu biċċa art qrib jew taħt il-livell tal-baħar, li ttieħdet mill-baħar u hi protetta minnu minn [[diga|digi]], jew, aktar il-ġewwa, għalqa li tnixxfet mill-ilma permezz ta' kanali artifiċjali. Fl-intern insibu r-reġjun tal-pjanuri ċentrali. Din hi erja li titla bil-mod il-mod mingħajr qatt ma taqbeż l-għoli ta' 100m 'l fuq mil-livell tal-baħar, ikkaratterizzata minn widien fertili, irrigati minn xmajjar numerużi u minn kanali artifiċjali. 'L hemm u 'l hawn tista' niltaqgħu ma' żoni ftit eħrex, fejn hemm ukoll għerien u goli żgħar. Ir-reġjun tal-Ardennes, li essenzjalment jinfirex man-nofsinhar tas-sistema tal-wied Sambre-Meuse, mhux maħdum wisq. F'din ix-xahra għolja bil-blat fil-wiċċ u mhux tajba għall-biedja fil-kobor, ikkaratterizzata minn foresti xi mdaqqiet folti ħafna, id-densità tal-popolazzjoni hija ħafna inqas minn fl-erji tat-Tramuntana, u għalhekk iż-żona ġiet ikkonservazzjoni aħjar. L-ogħla punt insibuh fuq l-għoljiet tal-Ardennes: is-Signal de Botrange, li hu 694 metru għoli biss. === Idrografija === [[Stampa:Namur JPG02.jpg|thumb|Ix-xmara Sambre taqsam iċ-ċentru ta' Namur]] [[Stampa:Dijlemechelen.jpg|thumb|Ix-xmara Dyle hekk kif tgħaddi minn Mechelen]] [[Stampa:Rida11 Rida River in Vottem Belgium.jpg|thumb|Ix-xmara Rida fl-Vottem]] Il-xita kontinwa u l-impermjabbilità tal-art jiżguraw li l-xmajjar Belġjani huma ġeneralment mimlijin ħafna bl-ilma, iżda kważi l-ebda waħda minnhom ma tibqa' fit-territorju tal-pajjiż għal kolox. Il-partijiet tal-Belġju l-baxxi u ta' għoli medju jitfgħu l-ilmijiet tagħhom fl-[[iScheldt]], xmara tipika tal-pjanura, ta' pendil baxx u passaġġ regolari. Għalkemm għandha l-bidu tagħha fi Franza u l-fomm fil-Pajjiżi l-Baxxi, l-iScheldt hi x-xmara Belġjana ''per eccellenza'' fis-sens li permezz tal-friegħi tagħha l-ilma ta' kważi nofs it-territorju jiskolja fiha. Fin-nofsinhar, il-Meuse l-ewwel tħaffer widien fondi fil-pjanura għolja tal-Ardennes, u mbagħad tidħol f'gandott kbir lonġitudinali li jiltaqa' fl-ewwel parti mas-Sambre, l-unika fergħa importanti fuq ix-xellug; fuq il-lemin, jinżlu fiha mill-Ardennes bosta friegħi ftit jew wisq qosra. Ix-xmajjar Belġjani huma kważi kollha navigabbli u għalhekk jikkostitwixxu rotot ta' komunikazzjoni importanti; huma magħqudin flimkien permezz ta' sistema kumplessa ta' kanali li tinfirex fuq tul totali ta' madwar 1,600 km navigabbli. === Klima === Il-klima hi tat-tip Atlantiku, ikkaratterizzata fuq il-kosta minn umdità għolja u varjazzjoni żgħira fit-temperatura. Fl-intern it-temperatura tinbidel iżjed u x-xtiewi huma eħrex. Ix-xita hi abbondati u regolari. Il-Belġju jgawdi klima li b'kollox nistgħu insejħulha Atlantika; iżda sija għaliex l-art tidħol 'il ġewwa fil-kontinent, u sija minħabba l-pjanura għolja tal-Ardennes, hemm differenzi li jinħassu u jiddependu mill-altitudni u d-distanza mill-baħar. It-temperaturi medji jiżdiedu meta nersqu lejn il-kosta. It-temperatura sajfija medja hi ta' 25&nbsp;°C, l-ogħla tax-xitwa hi ta' 7.2&nbsp;°C, il-minimu u l-massimu annwali rrekordjati fl-imgħoddi huma: -30.1&nbsp;°C e +37.8&nbsp;°C. Il-preċipitazzjoni hi nferxa sewwa max-xhur tas-sena, iżda s-sistema hi Oċeanika (bix-xita fl-istaġuni kollha imma l-iżjed fil-ħarifa) biss fuq il-kosta, waqt li fl-intern tal-pajjiż diġà tinħass l-influwenza tal-Ewropa kontinentali, b'iżjed xita fis-sajf. Is-sistema tar-riħ turi l-influwenza dominanti tal-Atlantiku: f'kull staġun il-mases ta' arja oċeaniċi jinġabru fuq il-Belġju u jġiebu ħafna umdità. Mhuwiex rari, madankollu, ir-riħ mill-lvant, speċjalment fir-rebbiegħa, li jista' jġib fuq l-art għolja ġranet ċari, b'kesħa qawwija. === Flora u fawna === L-oqsma bil-foresti tal-pjanuri u r-reġjuni bl-għoljiet huma komposti l-jżjed minn siġar latifolji bħal kwerċi (''quercus''), ulmi (''ulmus''), u fl-għoli iżjed siġar tal-fagu. Fil-qalba tal-Ardennes insibu minflok foresti ta' siġar koniferi u 'l hawn u 'l hemm xagħri u xagħri mistagħdra. Hemm għadd kbir ta' speċi ta' pjanti tal-fjuri bħal ġjaċinti, virgawreja, pervinka u diġitali. Il-fawna selvaġġa li tgħix l-iżjed fl-oqsma forestali, tinkludi l-volpi, it-tassu (''meles meles''), l-iskojjattlu (''sciuridae''), il-ballottra u l-martra (''martes''). Fir-reġjuni muntanjużi jgħixu ċ-ċingjali u ċ-ċriev. <gallery> Stampa:Feuerwanzen auf Immergrün.JPG|<center>'''Pervinka'''</center> |<center>'''Diġitali'''</center> Stampa:Eichhornia_crassipes_B.jpg|<center>'''Ġjaċinta'''</center> Stampa:Solidago_fax01.jpg|<center>'''Virgawreja'''</center> </gallery> === Żoni protetti === [[Stampa:Robertville-Hohes Venn.jpg|xellug|thumb|210px| Sinjal fil-Park Nazzjonali]] Billi għandu popolazzjoni densa, Il-pajjiż baqgħalu ftit oqsma li ma ntmessux mill-punto di vista naturalistiku. Il-protezzjoni titmexxa, b'mod frammentat, l-ewwelnett mill-istat, il-komunitajiet u r-reġjuni, imbagħad mill-provinċji u l-komuni, li jirrappreżentaw il-korpi amministrattivi responsabbli. Dawn jistgħu jagħmlu interventi b'mod awtonomu u indipendenti minn xulxin. Għalhekk l-organizzazzjonijiet privati għandhom sehem importanti ħafna fil-promozzjoni ta' azzjonijiet integrati għall-ħarsien tan-natura. Ftit minn dawn, fl-1952, ħolqu għaqda nazzjonali għall-ħarsien tan-natura, flimkien mal-Assoċjazzjoni tar-riservi naturali u ornitoloġiċi tal-Belġju u l-assoċjazzjoni Wielewaal. [[Stampa:ZWIN.jpg|dritt|thumb|250px|Il-riżerva naturali privata ta' Zwin]] B'kollox, iż-żona protetta hi żgħira ħafna, tlaħħaq biss madwar 2.8% tal-pajjiż, iżda fir-realtà ż-żoni attwalment protetti (dawk li jaqgħu taħt ir-riżervi naturali ta' proprjetà u tmexxija pubblika) jokkupaw ftit aktar minn 0.5%. Bħalissa fil-Belġju hemm 97 riżervi naturali u 3 riżervi forestali statali, filwaqt li hemm 263 "riżervi naturali awtorizzati" ta' proprjetà u tmexxija privata, li jistgħu jieħdu vantaġġ mis-sussidji li joffri l-gvern. Ir-riżervi privati huma ġeneralment iktar limitati fid-daqs għalkem ir-riżervi Belġjani ġeneralment m'humiex kbar. Il-Park Nazzjonali tal-Hautes-Fagnes Eifel biss, stabbilit fl-1984 fil-provinċja ta' Liège, fih erja vasta (67,850 ettaru) u varjetà akbar ta' terreni. L-ewwelnett, hemm il-foresta, li tkopri 50% tal-park, imbagħad xagħri mistagħdra, it-terren fluvjali tax-xmara Our u dak b'żewġ lagi artifiċjali ta' Robertville u Butgenbach. Fost ir-riżervi naturali dak ta' Zwin għandu importanza partikolari. Hemm żona niedja stabbilita fl-1952 b'inizjattiva privata (mill-Assoċjazzjoni tal-riżervi naturali u l-ornitoloġiċi), mifruxa fuq 150 ettaru, li 25 minnhom huma fil-territorju Olandiż. Dan huwa ambjent ta' interess kbir, magħmul l-iżjed minn pjanuri mtajnin, xagħri mistagħdra milħin u għadajjar, fejn jiskennu varjetà kbira ta' għasafar akwatiċi. == Il-popolazzjoni == === L-ewwel insedjamenti === L-eqdem traċċi umani li nstabu fil-Belġju huma tal-bniedem Neanderthal. Il-fdalijiet tal-Paleoliku tat-tard u tan-Neolitiku li ġie warajh (sejbiet ta' Hesbaye u Hainaut) huma rari u żgħar. Bil-kuntrarju hemm sejbiet numerużi ta' abitazzjoni fuq l-arbli fil-Fjandri tal-punent u Brabant, li ppersistew sal-età tal-ħadid (kif juru s-siti arkeoloġiċi ta' Neckerspeel, Austruweel u Contich). === L-ivilupp demografiku u l-lingwi === [[Stampa:Languages Benelux.PNG|xellug|thumb|180px|Il-lingwi u djaletti tal-Benelux]] Hu magħruf fiż-żgur minħabba x-xhieda ta' [[Ġulju Ċesri]], li xi razez Ċeltiċi fl-età storika kienu diġà f'mewġa wara l-oħra ħadu post in-nies indiġeni. Imbagħad l-immigrazzjoni minħabba l-konkwista Rumana illatinizzat kompletament ir-reġjun, u wara, meta xi tribujiet Ġermaniċi bdew jinvadu l-pjanuri tat-tramuntana, l-element Ċeltiku-Ruman skenn fl-artijiet għolja tan-nofsinhar, fejn seta' jżomm l-ilsien tiegħu. Minn din il-firxa antika fuq it-territorju Belġjan ta' żewġ popolazzjonijiet ta' nisel differenti ġejja d-dupliċità lingwistika li għadha tikkaratterizza l-abitanti tal-Belġju: fil-[[Fjandri]], ir-reġjun tat-tramuntana tal-pajjiż, jitkellmu bil-[[Lingwa Fjamminga|Fjamming]], varjanti tal-[[lingwa Olandiża|Olandiż]] waqt li fil-[[Wallonja]], fil-Belġju tan-nofsinhar, jitkellmu bil-[[lingwa Franċiża|Franċiż]] (fil-fatt id-djalett qadim [[Wallun]] m'għadhux użat iżjed mill-popolazzjoni). Fil-[[Wallonja]] hemm wkoll minoranza ta' lsien [[Lingwa Ġermaniża|Ġermaniż]], li tikkonsisti f'madwar 70,000 rappreżentant, ikkonċentrati f'disa' komuni madwar il-bliet ta' Eupen u Sainth-Vith, fil-provinċja ta' Liege/Luik. Ir-reġjun ta' Brussell huwa uffiċjalment bilingwi, għalkemm is-sehem Frankofonu hu wisq ikbar. Fl-1830, meta l-Belġju twaqqaf bħala stat indipendenti, il-popolazzjoni ammontat għal 3,785,000 abitant; fl-1914, lejliet il-gwerra, kien hemm 7,500,000 abitant: il-popolazzjoni tal-pajjiż irduppjat f'inqas minn seklu. Wara, minħabba l-gwerra, u fuq kollox minħabba li r-rata tat-twelid naqset bil-mod, iż-żieda kienet ferm iktar baxxa: fl-1947 l-abitanti laħqu t-8 miljuni u nofs u fl-1961 missu d-9 miljuni. Anki l-mortalità naqset bil-mod matul l-aħħar seklu u dan ippermetta li r-rata tat-twelid tibqa' ogħla mir-rata tal-mewt, però b'ħafna inqas. Ta' min jinnota madankollu, li storikament l-element Fjamming dejjem kien ogħla mill-element Wallun. === Xejriet demografiċi reċenti === [[Stampa:Belgium_demography.svg|thumb|lemin|245px|Tendenzi demografiċi (ikklikkja biex tkabbar)]] [[Stampa:Piramida tal-etajiet, Belgju.jpg|thumb|245px|dritt|Piramida tal-etajiet (f'eluf)]] Mis-snin sittin ir-ritmu tat-tkabbir demografiku kien dejjem jonqos: fl-erbgħin sena ta' wara l-popolazzjoni Belġjana żdiedet ftit aktar minn miljun. Din iż-żieda seħħet l-iżjed fil-perjodu bejn l-1961 u l-1980, li matulha n-numru ta' reżidenti kważi laħaq l-10 miljuni, imbagħad żdiedu biss b'200,000 matul l-għoxrin sena ta' wara, bir-rati medji annwali qrib iż-żero. Din l-istażi demografika dehret l-iżjed fis-snin tmenin, li matulhom il-popolazzjoni żdiedet biss b'15,000: it-tnaqqis fir-rata tat-twelid fil-Belġju huwa fil-fatti marbut ma' tnaqqis sinifikanti fid-dħul ta' migranti minn barra, depressat mill-kriżi fis-settur tal-azzar, wieħed mill-opportunitajiet ta' impjieg ewlenin fil-pajjiż. Is-snin disgħin kienu, min-naħa l-oħra, karatterizzati minn żieda iktar sostnuta, li fil-bidu tas-seklu XXI wasslet għal popolazzjoni 'l fuq sewwa minn 10,200,000 ruħ (waqt li fl-aħħar tal-2007, il-popolazzjoni kienet ta' 10,585,000 abitant). Fil-bażi ta' din il-qalba ħafifa fit-tendenza hemm id-dħul tal-emigranti – stimulat mit-titjib fis-sitwazzjoni ekonomika – u l-fatt li r-rata tat-twelid reġghet bdiet tiela' : din tal-aħħar li kienet dejjem niżla minn wara l-gwerra, mit-tieni nofs tas-snin disgħin stabilizzat u mbagħad żdiedet ftit, u laħqet fl-2006, il-valur tal-11.5 ‰. Id-differenza dejjem tikber bejn mar-rata tal-mortalità ggarantit bilanċ naturali pożittiv u żieda żgħira. Id-densità tal-popolazzjoni tal-Belġju, bi 345 abitant/km², hi t-tielet l-ogħla fl-Unjoni Ewropea (wara dik ta' [[Malta]] u l-[[Pajjiżi l-Baxxi]]). L-istruttura tal-età turi popolazzjoni li qed tixjieħ, mingħajr differenzi reġjonali kbar: il-grupp ta' età bejn il-15 u l-65 sena jirrappreżenta madwar 65.5% tat-total, filwaqt li dik taż-żgħażagħ taħt il-15-il sena jilħaq 17.5%, b'tendenza għal aktar tnaqqis. L-għomor mistenni ma juriex varjazzjonijiet reġjonali sinifikanti u kkalkulat li hu ta' 77 sena għall-irġiel u 82 għan-nisa. === Id-distribuzzjoni tal-popolazzjoni === [[Stampa:Antwerpen cogels-osylei.jpg|lemin|thumb|Antwerpen. Blokk tipiku urban]] Id-distribuzzjoni tal-popolazzjoni turi ċertu diżomoġenjità spazjali, wirt ta' ġrajjiet storiċi u ekonomiċi li wasslu għal konċentrazzjoni demografika fiċ-ċentri ewlenin urbani u d-distretti minerarji u industrijali. Għalhekk hemm differenzi sinifikanti reġjonali. Ir-reġjun Fjamming hu dak l-aktar popolat, b'58% tal-popolazzjoni totali (6,120,000 abitant) u densità ta' 447 abitant/km²; l-erji ewlenin tal-popolazzjoni huma fuq il-kosta, fosthom il-bliet ta' [[Antwerpen]], [[Gent]] u [[Brugge]], l-erja emerġenti ta' [[Kortrijk]] u l-pol Limburgiż. Fir-reġjun tal-Wallonja joqgħodu madwar terz tal-popolazzjoni totali (3,435,000), b'densità ħafna inqas minn dik Fjamminga (202 abitant km/²). Affettwat b'mod ċar mill-avvenimenti storiċi tal-popolament hemm il-wied Haine-Sambre-[[Meuse (Xmara )|Meuse]], b'żewġ agglomorati kbar li jikkorrispondu maż-żoni urbani ta' [[Liège]] u [[Charleroi]]. L-ikbar konċentrazzjoni demografika hi fir-reġjun urban ta' Brussell, li jinsab fiċ-ċentru ta' żona b'densità għolja ta' popolazzjoni, delimitata minn [[Antwerpen]], [[Leuven]], [[Nivelles]] u [[Gent]]. L-agglomerazzjoni Brusselliża taqbeż il-miljun abitant (1,031,000), kważi wieħed minn għaxra tal-popolazzjoni totali u għandha densità tipika tal-konċentrazzjonijiet urbani kbar, ogħla minn 6,200 abitant /km². === Urbanizzazzjoni u deurbanizzazzjoni === [[Stampa: Leisele - Hoeve Inghels.jpg|xellug|thumb|230px|Eżempju ta' dar rurali tradizzjonali]] Ix-xibka urbana tal-Belġju hi folta ħafna, tmien bliet jaqbżu l-100 000 reżident u sittax għandhom popolazzjoni ta' bejn 50,000 u 100,000 abitant, waqt li hemm ħafna bliet żgħar b'popolazzjoni ta' anqas minn 5000 abitant. Wara l-kapitali Brussell (1,031,000 abitant), il-bliet prinċipali tal-pajjiż huma: Antwerpen (466,000 reżident), Gent (235,000) u Brugge (117,000) fir-reġjun Fjamming, Charleroi (201.000), Liège (189,000) u Namur (107,000 ) fil-Wallonja. Il-grad ta' urbanizzazzjoni – bħala perċentwali tal-popolazzjoni li tgħix fl lokalitajiet urbani – fil-Belġju hu ta' intensità li m'għandu paragun fl-ebda pajjiż Ewropew ieħor, u hu hekk li jpoġġi r-Renju fl-ewwel postijiet fil-klassifika dinjija: il-perċentwal tela' sa ma laħaq, fin-nofs tas-snin disgħin, is-97%, fil-livelli ta' Singapor u ta' Ħong Kong. Fost it-tendenzi riċenti fl-urbanizzazzjoni hemm tnaqqis demografiku fiċ-ċentri urbani b'popolazzjoni ta' aktar minn 100,000 ruħ. F'dan il-proċess ta' deurbanizzazzjani li kien diġà beda tard fis-snin sebgħin, in-nies ippreferew soluzzjonijiet reżidenzjali tat-tip periurbani u marru joqgħodu fil-limiti taż-żoni rurali. Konsegwentement, mis-snin tmenin, il-bliet ta' daqs medju, b'popolazzjoni ta' bejn 10,000 u 50,000 ruħ kibru relattivament, iżda kienu l-bliet aktar żgħar, speċjalment dawk fir-reġjun Fjamming, li wrew vitalità demografika kbira. Ġie osservat ukoll mis-snin disgħin li kien hemm irkupru demografiku – għalkemm modest f'termini assoluti – tal-insedjament tat-tip rurali, grazzi għax-xibka ta' trasport effiċjenti li għenet biex bosta ħaddiema li jaħdmu fil-bliet fl-industrija u fis-settur tas-servizzi jżommu jew jadottaw reżidenzi rurali. Speċifikament, hemm predominanza ta' djar rurali f'xi distretti tal-[[Fjandri tal-Punent]], [[Limburgu (Belġju)|Limburgu]], [[Brabant Fjamming|Brabant]], [[Hainaut (provinċja)|Hainaut]] u [[Liège (provinċja)|Liège]]. === Karatteristiċi tal-migrazzjoni === L-iżvillup demografiku li sar fil-Belġju wara t-Tieni Gwerra Dinjija ġab dħul konsistenti ta' ħaddiema barranin. L-importanza tal-fenomenu tidher ċar meta wieħed iqies il-perċentaġġ ta' reżidenti ta' nisel barrani fil-popolazzjoni totali (9.8%). Dan il-perċentaġġ huwa t-tielet l-ogħla fl-Ewropa. Matul is-seklu 19 kollu u fl-ewwel għexieren tas-seklu 20, il-movimenti tal-emigrazzjoni u immigrazzjoni kienu modesti, b'iżjed ħruġ minn dħul. Wara l-Ewwel Gwerra Dinjija, però, l-immigrazzjoni bdiet taqbeż l-emigrazzjoni. Infatti ħafna ħaddiema ġew mill-pajjiżi ġirien biex jaħdmu fl-industriji u fil-minjieri. Fl-aħħar tas-snin sebgħin, in-numru totali ta' barranin fil-Belġju qabeż b'kemm kemm id-900,000. Fis-snin tmenin il-kriżi tal-azzar ġabet tnaqqis fl-immigrazzjoni. Fis-snin disgħin, minħabba li s-sitwazzjoni ekonomika ttejbet, kien hemm xi rkupru fl-immigrazzjoni, għalkemm ma kinetx kostanti. Skont l-aħħar stimi, ir-reżidenti ta' nisel barrani se jaqbżu l-miljun. L-akbar komunitajiet se jkunu l-Marokkini (b'356,000 ruħ), imbagħad it-Taljani (253,000), it-Torok (167,000), il-Franċiżi (88,600) u l-Olandiżi (42,000). Ċittadin Belġjan fil-ħamsa għandu nisel mhux Belġjan, u żewġ miljun Belġjan għandhom immigranti fost l-antenati tagħhom<ref> [http://www.bladi.net/record-immigration-belgique.html] Bladi.net, "Record historique d'immigrés en Belgique"</ref>. === Gruppi etniċi === Fil-Belġju, l-argument ''etniku'' hu marbut profondament ma' dak lingwistiku u wassal għall-ħolqien ta' stat federali uniku fid-dinja tat-tip tiegħu. Fil-fatt, fil-pajjiż jitkellmu bi tliet lingwi li magħhom hi assoċjata l-eżistenza ta' tliet gruppi lingwistiċi: il-[[Fjammingi]] (ta' [[lingwa Olandiża]] fil-forma lokali tagħha msejħa [[lingwa Fjamminga|Fjamming]]), il-[[Walluni]] (ta' [[lingwa Franċiża]]) u l-[[Ġermaniżi]] ta' [[lingwa Ġermaniża]]. Kull wieħed mit-tliet gruppi lingwistiċi ewlenin jissejjaħ ''Komunità'', terminu li jikkorrispondi ma' suddiviżjoni kulturali amministrattiva fi ħdan l-istat federali, flimkien ma' suddiviżjoni ulterjuri tal-Federazzjoni fi tliet ''reġjuni'', reġjuni li ma jaqblux eżatt mad-definizzjoni tal-komunitajiet deskritti. Fil-fatt, hu diffiċli ħafna li titħaddet fuq "grupp etniku" fil-każ tal-Belġju għax dan jista' jkun grupp lingwistiku permezz tal-pożizzjoni ġeografika u mhux grupp etniku. Kull ''Komunità'' tieħu ħsieb l-edukazzjoni u l-kultural tan-nies li jitkellmu bil-lingwa tagħha li jgħixu f'żoni monolingwi u/jew bilingwi fit-territorju: il-[[Komunità Frankofona tal-Belġju|Komunità Frankofona]], il- [[Komunità Fjamminga tal-Belġju|Komunità Fjamminga]] u l-[[Komunità Ġermanofona tal-Belġju]]. Skond l-aħħar ċensiment lingwistiku – li sar fl-1990 <ref>{{Ċita web |arkivju-data=2007-10-30 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20071030124000/http://www.ben-vautier.com/ethnisme/analyses/etat/belgique.html |data-aċċess=2011-08-28 |titlu=Archive copy |url=http://www.ben-vautier.com/ethnisme/analyses/etat/belgique.html |url-status=dead}}</ref> – aktar minn nofs il-popolazzjoni Belġjana hi ta' [[lingwa Olandiża]] (58.2%), filwaqt li l-[[Franċiż]] hu t-tieni lingwa (34.1% ), segwita mill-[[lingwa Ġermaniża|Ġermaniż]] li jitkellmuh inqas minn 1% tal-popolazzjoni. Il-bqija tal-popolazzjoni titkellem b'lingwi oħra (pereż. l-[[lingwa Għarbija|Għarbi]], it-[[lingwa Taljana|Taljan]], il-[[lingwa Portugiża|Portugiż]] ...). Dawn huma immigranti li għadhom jitkellmu bl-ilsien nattiv tagħhom. <ref>{{Ċita web |data-aċċess=2011-08-28 |titlu=Archive copy |url=http://www.tlfq.ulaval.ca/AXL/Europe/belgiqueetat.htm |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20071214113549/http://www.tlfq.ulaval.ca/axl/europe/belgiqueetat.htm |arkivju-data=2007-12-14 |url-status=dead }}</ref>. Inħolqu tliet reġjuni fl-istat Belġjan għall-organizzazzjoni tal-ħajja ekonomika tal-komunitajiet u tal-belt kapitali, [[Brussell]], li hi bilingwi (Franċiż-Olandiż). L-ewwel reġjun hu l-[[Fjandri]], fejn il-[[lingwa uffiċjali]] hi l-Olandiż (fil-verżjoni Fjamminga). Dan ir-reġjun għaqqad l-organi amministrattivi tiegħu ma' dawk tal-[[Komunità Fjamminga tal-Belġju|Komunità Fjamminga]] b'sede governattiv wieħed fi [[Brussell]]. It-tieni hi reġjun hu l-[[Wallonja]], fejn il-lingwa uffiċjali hi l-[[Franċiż lingwa|Franċiż]]. Fil-[[Wallonja]] tinsab ukoll il-[[Komunità Ġermanofona tal-Belġju|Komunità ta' lingwa Ġermaniża]] konċentrata fiz-zoni tax-Xlokk u b'sede f'[[Eupen]]. Ir-reġjun tal-[[Wallonja]] għandu s-sede f'[[Namur]], filwaqt li l-[[Komunità Frankofona tal-Belġju|Komunità ta' lingwa Franċiża]] għandha sede fi [[Brussell]]. It-tielet reġjun tal-Belġju hu r-[[reġjun ta' Bruxelles-Capital]], fir-realtà [[enklavi]] bilingwi (Franċiż-Olandiż), li tinsab ġeografikament fir-reġjun tal-[[Fjandri]]. Madankollu, [[Brussell]] hi prinċipalment Frankofona (70% tal-popolazzjoni), u 10% mill-abitanti biss jitkellmu bl-Olandiż u mill-inqas 20% jitkellmu b'lingwa oħra; dawn huma immigranti li għadhom jitkellmu bil-lingwa nattiva tagħhom<ref>[https://web.archive.org/web/20071214113549/http://www.tlfq.ulaval.ca/axl/europe/belgiqueetat.htm] Trésor de la langue française, Università di Laval, Québec</ref>. Dawn iċ-ċifri huma sorsi ta' kunflitt bejn il-Komunitajiet. Allura [[Brussell]] hi uffiċjalment bilingwi. Ir-reġjun ta' Brussell fih 19-il muniċipalità: [[Anderlecht]], [[Auderghem]], [[Berchem-Sainte-Agathe]], [[Bruxelles]], [[Etterbeek]], [[Evere]], [[Forest (Belgio)|Forest]], [[Ganshoren]], [[Ixelles]], [[Jette]], [[Koekelberg]], [[Molenbeek-Saint-Jean]], [[Saint-Gilles]], [[Saint-Josse-ten-Noode]], [[Schaerbeek]], [[Uccle]], [[Watermael-Boitsfort]], [[Woluwe-Saint-Lambert]] u [[Woluwe-Saint-Pierre]]. Dak li s-soltu hu magħruf bħala Brussell fir-realtà hu wieħed mid-19-il muniċipalità (u l-kapitali) tal-reġjun amministrattiv imsejjaħ [[reġjun ta' Bruxelles-Capital]]. Biex nikkumplikaw l-affarijiet, [[Brussell]] hi wkoll il-belt kapitali tal-Belġju, il-kapitali reġjonali tal-[[Fjandri]], il-kapitali tal-[[Komunità Frankofona tal-Belġju]] u l-kapitali tal-[[Unjoni Ewropea]]. == Reliġjon == [[Stampa:Cambron-Casteau_051218_(6).JPG|thumb|250px|Abbatija ta' Cambron-Casteau]] Il-[[Kattoliċeżmu]] huwa r-reliġjon ewlenija, iżda l-pajjiż għaddej minn proċess qawwi ta' [[sekularizzazzjoni]]. Fl-2010, 60% tal-popolazzjoni kienu jqisu ruħhom Kattoliċi, filwaqt li 87% tal-popolazzjoni kienu twieldu ġo familji Kattoliċi<ref>[http://archives.lesoir.be/?action=nav&gps=749997] Le Soir, "Un catholique sur trois a renoncé à sa foi" (Kattoliku fi tlieta jirrinunzja l-fidi tiegħu)</ref>. Fl-1980 kienu jqisu ruħhom Kattoliċi 72% tal-Belġjani, u dan il-perċentaġġ naqas għal 68% fl-1990 u għal 65% fl-2005. Hemm minoranzi ta' [[Iżlam|Misilmin]], [[Protestanteżmu|Protestanti]] u [[Ġudaiżmu|Lhud]]. Ir-reliġjon kienet waħda mid-differenzi bejn in-nofsinhar Kattoliku u t-tramuntana Protestanta tar-[[Renju tal-Pajjiżi l-Baxxi]], li wasslet għall-firda tan-nofsinhar, fl-1830, u għat-twelid tal-Belġju tal-lum. Dan jispjega wkoll in-numri prevalenti ta' Kattoliċi. Mill-1830, il-Kattoliċeżmu kellu wkoll rwol importanti fil-politika Belġjana, pereżempju fl-hekk imsejħa "gwerer skolastiċi" ("''guerres scolaires''" bil-Franċiż) bejn il-liberali u l-Kattoliċi li kien hemm l-ewwel bejn l-1879 u l-1884 u mbagħad bejn l-1954 u l-1958. ==Is-sistema politika== Il-Belġju huwa monarkija kostituzzjonali federali fejn ir-Re huwa l-kap tal-istat u l-prim ministru huwa l-kap tal-gvern f’sistema multipartitarja. Is-setgħat tat-teħid tad-deċiżjonijiet mhumiex ċentralizzati, iżda maqsumin bejn 3 livelli ta’ gvern: il-gvern federali, 3 komunitajiet ibbażati fuq il-lingwa (Fjamminga, Franċiża u Ġermaniża) u 3 reġjuni (il-Fjandri, il-Kapitali ta’ Brussell u l-Vallonja). Legalment kollha huma ugwali, iżda għandhom setgħat u responsabbiltajiet għal oqsma differenti. Brussell, flimkien mal-belt tal-Lussemburgu u Strasburgu, hija waħda mit-tliet sedi uffiċjali tal-istituzzjonijiet Ewropej.<ref name=EU>[https://europa.eu/european-union/about-eu/countries/member-countries/belgium_mt europa.eu], Belġju </ref> == Organizzazzjoni tal-istat == === Suddiviżjonijiet storiċi u amministrattivi === {| class="wikitable" style="text-align:center" align="right" style="vertical-align:top;" |+ '''It-tliet komunitajiet lingwistiċi u t-tliet reġjuni''' ||[[Stampa:Vlaamse Gemeenschap in Belgium.svg|150px]]<br /><center>'''Komunità fjamminga'''</center> ||[[Stampa:Franse GemeenschapLocatie.png|150px]]<br /><center>'''Komunità frankofona'''</center> ||[[Stampa:Duitstalige GemeenschapLocatie.png|150px]]<br /><center>'''Komunità ġermanofona'''</center> |- ||[[Stampa:Flemish Region in Belgium.svg|150px]]<br /><center>[[Fjandri]]</center> ||[[Stampa:Map of Wallonia.png|150px]]<br /><center>[[Wallonja]]</center> ||[[Stampa:BelgiumBrussels.png|150px]]<br /><center>[[Reġjun ta' Bruxelles-Capitale]]</center> |} Fl-14 ta' Lulju 1993 saret reviżjoni tal-[[Kostituzzjoni tal-Belġju|Kostituzzjoni]] bil-ħolqien ta' [[Stat Federali]] bbażat fuq tliet livelli: * Il-gvern federali bis-sedi tiegħu fi Brussell * It-tliet komunitajiet lingwistiċi: ** Il-komunità Frankofona ** Il-komunità Fjamminga ** Il-komunità Ġermanofona * Il-tliet reġjuni: ** Ir-Reġjun ta' Bruxelles-Capitale (li għandu popolazzjoni li jitkellmu bil-Franċiż u l-Olandiż ta' madwar 960,000 ruħ) ** Il-[[Fjandri]] (li għandhom popolazzjoni ta' madwar 6 miljuni prinċipalment jitkellmu bl-Olandiż ** Il-[[Wallonja]] (li għandha popolazzjoni ta' 3.3 miljuni prinċipalment jitkellmu bil-Franċiż) Kull wieħed mill-aħħar żewġ reġjuni hu maqsumin f'5 provinċji. [[Stampa:Belgium RegProv.png|lemin|Mappa tal-Belġju bir-reġjuni u l-provinċji]] # Il-[[Fjandri]] (ta' lingwa Olandiża; ''Vlaanderen'' bl-Olandiż, ''Flandre'' jew ''Flandres'' bil-Franċiż, ''Flandern'' bil-Ġermaniż): #* Antwerpen #* Limburgu #* Oost-Vlaanderen #* West-Vlaanderen #* Vlaams-Brabant # Il-[[Wallonja]] (ta' lingwa Franċiża, barra disa' muniċipalitajiet fil-parti tal-Lvant tal-provinċja ta' Liège li jagħmlu l-Komunità Ġermanofona; '' Wallonie'' bil-Franċiż, ''Wallonie'' bil-Fjamming, ''die Wallonie'' bil-Ġermaniż): #* Brabant Wallon #* Namur #* Liège #* Hainaut #* Luxembourg # Ir-Reġjun ta' Bruxelles-Capitale (''Région de Bruxelles-Capitale'' bil-Franċiż, ''Brussels Hoofdstedelijk Gewest'' bl-Olandiż, ''die Region Brüssel-Hauptstadt'' bil-Ġermaniż). Kull provinċja hi fl-aħħar maqsuma f'distretti amministrattivi u mbagħad f'muniċipalitajiet imsejħin ''communes'' bil-Franċiż u ''gemeenten'' bil-Fjamming. Ir-Reġjun ta' Bruxelles-Capitale hu magħmul minn distrett wieħed. === Bliet prinċipali === [[Stampa:Gent, de Graslei vanaf de Korenlei met oeg24758tm61+25159 IMG 0447 2021-08-13 18.37.jpg|thumb|Ghent]] [[Stampa:Gent Vrijdag 002.JPG|thumb|Ghent]] [[Stampa:Gent Gravensteen R01.jpg|thumb|Ghent]] [[Stampa:Sint-Niklaaskerk and the belfry of Ghent (DSCF0229).jpg|thumb|Ghent]] [[Stampa:Namur JPG07.jpg|thumb|Iċ-Ċittadella ta' Namur, bil-Meuse u l-Parlament tal-Vallonja fuq quddiem]] {| class="sortable wikitable" |- bgcolor="EFEFEF" ! Belt (bil-Franċiż) ! Belt (bl-Olandiż) ! Provinċja ! Popolazzjoni |- | Bruxelles | Brussel | Bruxelles-Capitale | align=right|1.031.215 (1) |- | Anvers | Antwerpen | [[Antwerp (provinċja)|Antwerpen]] | align=right|445.570 |- | Gand | Ġent | [[Fjandri tal-Lvant|Oost-Vlaanderen]] | align=right|224.685 |- | Charleroi | Charleroi | Hainaut | align=right|200.233 |- | Liège'' | Luik'' | Liège | align=right|184.550 |- | Bruges | Brugge | West-Vlaanderen | align=right|117.321 |- | Namur | Namen | Namur | align=right|106.557 |- | Mons | Bergen | Hainaut | align=right|90.992 |- | Louvain | Leuven | Vlaams-Brabant | align=right|89.185 |} <small> (1) Rigward il-belt kapital, ngħatu l-popolazzjoni taż-żona urbana tagħha kollha, identifikabbli mar-reġjun Bruxelles-Capitale sħieħ. Fil-fatt, il-popolazzjoni tal-muniċipalità ta' Brussell-Belt waħida, (imsejħa ''Bruxelles-Ville'', ''Brussel-Stad'') tammonta għal 143,056 abitant. Fil-figura għall-popolazzjoni ta' Brussell fit-tabella huma magħdudin ukoll il-komuni ta' Anderlecht, Schaerbeek / Schaarbeek, Ixelles / Elsene eċċ., li jiffurmaw mal-belt kapital xibka urbana u għalhekk jistgħu jiġu assimilati. </small> <gallery> Stampa:Bruselas collage.png|[[Brussell]] Stampa:OLV-Kathedraal.jpg|Antwerpen Stampa:Views from Gravensteen (Ghent) 20180628-1.jpg|Ghent Stampa:Charleroi - place Charles II.jpg|Charleroi Stampa:Liege Palais Princes-Eveques R01.jpg|Liège Stampa:Vue de la gare des Guillemins.jpg|Liège Stampa:Eglise-liege-stbarthelemy-janvier2006.jpg|Liège Stampa:Liège JPG03.jpg|Liège Stampa:Pont de Fragnée, Liège, Belgium (53062570848).jpg|Liège Stampa:Belgium-bruges-canal.jpg|Bruges Stampa:Zeebrugge Oude Vismijn R03.jpg|Bruges Stampa:Namur JPG02.jpg|Namur Stampa:0 Mons - Panorama vu du Mont Héribus (1).JPG|Mons Stampa:Mons JPG01.jpg|Mons Stampa:Leuven - panoramio - novaroos (2).jpg|Louvain Stampa:Schouwburgplein Kortrijk.jpg|Courtrai Stampa:Kortrijk Grote Markt 54 - 11083 - onroerenderfgoed.jpg|Courtrai Stampa:GrotemarktHasselt.jpg|Hasselt Stampa:Mechelen- Grote Markt & Sint-Romboutskathedraal - 52169418019.jpg|Malinas Stampa:Wavre - Saint-Jean-Baptiste - vue d'ensemble.JPG|Wavre Stampa:Westerlo, stadhuis foto6 2009-08-30 09.29.JPG|Westerlo Stampa:Turnhout Sint Pieterskerk.jpg|Turnhout Stampa:StationTurnhout.jpg|Turnhout Stampa:Nieuwe Kaai.jpg|Turnhout Stampa:Kasteel van de Hertogen van Brabant.jpg|Turnhout Stampa:Stadhuis Turnhout.jpg|Turnhout Stampa:Arlon E2aJPG.jpg|Arlon Stampa:Stabroek_(B)_-_Hoogeind_43_Lassonhof_(4).jpg|Stabroek Stampa:Belgique - Ottignies - maison communale - 01.jpg|Ottignies-Louvain-la-Neuve Stampa:090416 Chokier 1.jpg|Chokier Stampa:090416 Chokier 3.jpg|Chokier </gallery> === Istituzzjonijiet === [[Stampa: Parlement Belge.JPG|right|thumb|250px|Is-sedi tal-Parlament Federali Belġjan fi Brussell]] Il-Belġju huwa [[monarkija kostituzzjonali]] u [[stat federali]], li l-kap tal-istat tiegħu hu r-[[Albertu II tal-Belġju|Re Albert II]]. Is-sistema politika tal-pajjiż hi bbażata fuq struttura konfederali kumplessa, imsaħħa bl-emendi kostituzzjonali tal-1993, proposti bl-għan li tiġi evitata l-firda finali bejn il-komunita Fjamminga u dik Walluna. Madankollu fadal residwu sostanzjali ta' tensjonijiet ta' natura politiko-ekonomika bejn iż-żewġ gruppi etniċi. Il-federaliżmu Belġjan hu bbażat fuq il-kunċett tal-"ekwipollenza tan-normi", fi kliem ieħor, il-gvern federali m'għandu l-ebda dritt li jmur kontra jew jinjora d-digrieti maħruġin mir-reġjuni konfederati. Hemm [[Parlament Federali]], maqsum f'żewġ kmamar: il-Kamra tar-Rappreżentanti u s-Senat. == Politika == [[Stampa:Benelux ita.png|right|thumb|120px|Il-membri tal-Benelux]] Il-Belġju hu monarkija popolari u demokrazija parlamentari kostituzzjonali. Il-parlament federali bikamerali huwa magħmul minn Senat u Kamra tar-Rappreżentanti. L-ewwel waħda hi magħmula minn 40 politiku eletti direttament u 21 rappreżentant maħturin mit-tliet parlamenti tal-Komunità, 10 senaturi li huma co-opted u wlied ir-re, bħala senaturi bi dritt li fil-prattika ma jivvutawx. Il-150 rappreżentant tal-kamra jiġu eletti taħt sistema ta' vot proporzjonali minn 11-il distrett elettorali. Fil-Belġju hu obbligatorju li wieħed jivvota u għalhekk il-pajjiz għandu waħda mid-ogħla rati ta' parteċipazzjoni fl-elezzjonijiet fid-dinja.<ref name="Franklin">Rafael López Pintor, Maria Gratschew, ''Voter Turnout Rates from a Comparative Perspective'', 2002, International Institute for Democracy and Electoral Assistance, [https://web.archive.org/web/20111121050252/http://www.idea.int/publications/vt/upload/Voter%20turnout.pdf]</ref>. Ir-Re (bħalissa [[Albertu II tal-Il-Belġju|Albertu II]]) huwa l-kap tal-istat, għalkemm bi prerogattivi limitati. Huwa jaħtar il-ministri, inkluż il-Prim Ministru, li jkollhom il-fiduċja tal-Kamra tar-Rappreżentanti biex jiffurmaw il-gvern federali. In-numri tal-Ministri li jitkellmu bl-Olandiż u bil-Franċiż huma ndaqs kif inhu preskritt fil-kostituzzjoni (il-Prim Ministru ma jgħoddx).<ref name="constitution1">Il-Kostituzzjoni Belgjana – Artiklu 99, Jannar 2009 [https://web.archive.org/web/20130329134847/http://www.dekamer.be/kvvcr/pdf_sections/publications/constitution/grondwetEN.pdf]</ref> Is-sistema ġudizzjarja hi bbażata fuq il-liġi ċivili u ġejja mill-[[kodiċi Napoleonika]]. L-ogħla qorti hu l-Qorti tal-Kassazzjoni u l-Qorti tal-Appell hu livell taħtu. L-istituzzjonijiet politiċi tal-Belġju huma kumplessi; il-parti l-kbira tal-poter politiku huwa organizzat bil-ħsieb li l-komunitajiet kulturali ewlenin jkunu rappeżentati<ref> Il-Belġju, stat federali [http://www.belgium.be/en/about_belgium/government/federale_staat/] </ref>. Minn madwar l-1970, il-partiti politiċi Belġjani importanti inqasmu f'komponenti distinti li jirrappreżentaw prinċipalment l-interessi politiċi u lingwistiċi ta' dawn il-komunitajiet<ref>[http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2874.htm]</ref>. Il-partiti ewlenin ta' kull Komunità, għalkemm qrib lejn iċ-ċentru politiku, jappartienu għal tliet gruppi ewlenin: Il-Liberali fil-lemin, il-Demokristjani fiċ-ċentru u s-Soċjalisti fix-xellug<ref>Il-Belġju – Il-partiti politiċi [https://web.archive.org/web/20110427100052/http://www.nsd.uib.no/european_election_database/country/belgium/parties.html]</ref>. Xi partiti importanti oħra inħolqu tard fis-seklu li għadda, l-aktar madwar temi lingistiċi, nazzjonalisti, jew ambjentali u reċentement inħolqu oħrajn b 'xi għan liberali speċifiku<ref> Background Note: Belgium, U.S. Department of States, 29 ta' April 2010 [http://www.state.gov/r/pa/ei/bgn/2874.htm]</ref>. Is-sensiela ta' gvernijiet Demokratiċi Kristjani ta' koalizzjoni mill-1958 inqatgħet fl-1999 waral-kriżi tad-dijossina, skandlu enormi tat-tniġġiż tal-ikel.<ref> Tyler, Richard, ''Dioxin contamination scandal hits Belgium: Effects spread through European Union and beyond'', World Socialist Web Site (WSWS), 8 ta' Ġunju 1999 [http://www.wsws.org/articles/1999/jun1999/belg-j08.shtml] </ref> <ref>ElAmin, Ahmed, ''Belgium, Netherlands meat sectors face dioxin crisis'' [http://www.foodproductiondaily.com/news/ng.asp?id=65481-belgium-netherlands-dioxin], 31 ta' Jannar 2006</ref> <ref>Il-Kummissjoni Ewropea, ''Food Law News—EU&nbsp;: CONTAMINANTS—Commission Press Release (IP/99/399) Preliminary results of EU-inspection to Belgium'' 16 ta' Ġunju 1999 [https://web.archive.org/web/20060927155917/http://www.foodlaw.rdg.ac.uk/news/eu-99-40.htm]</ref>. "Koalizzjoni qawsalla" inħolqot minn sitt partijiet: il-Liberali, id-Demokratiċi Soċjali u l-Ħodor Fjammingi u Frankofoni<ref> ''Belgium's "rainbow" coalition sworn in'', Aħbarijiet tal-BBC, 12 ta' Lulju 1999 [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/europe/392004.stm]</ref>. Wara, ġiet iffurmata "koalizzjoni vjola" magħmula mil-Liberali u d-Demokratiċi Soċjali billi l-Ħodor kienu tilfu l-parti l-kbira tar-rappreżentanti fl-elezzjoni tal-2003<ref>''La Chambre des représentants—Composition'', 9 ta' Marzu 2006 [https://web.archive.org/web/20050905204905/http://www.lachambre.be/kvvcr/pdf_sections/pri/fiche/10F.pdf]</ref>. Il-gvern immexxi mill-Prim Ministru [[Guy Verhofstadt]] mill-1999 sal-2007 rnexxielu jagħmel baġit bilanċjat, xi riformi tat-taxxa, riforma fis-suq tax-xogħol, għamel skeda għat-tneħħija gradwali tal-enerġija nukleari u ppropona leġiżlazzjoni għal prosekuzzjoni iżjed ħarxa fil-każ tad-delitti tal-gwerra u iżjed ħanina fil-każ tad-drogi ħfief. Naqqas ir-restrizzjonijiet kontra l-[[ewtanażja]] u l-legalizza ż-żwieġ bejn persuni tal-istess sess. Il-gvern kien favur diplomazija aktar attiva fl-Afrika <ref> ''Rwanda'', [http://www.tiscali.co.uk/reference/encyclopaedia/hutchinson/m0019846.html] </ref> u kontra l-invażjoni tal-Iraq<ref>''Belgian demand halts NATO progress'', CNN News, 16 ta' Frar 2003, [https://web.archive.org/web/20050116083744/http://www.cnn.com/2003/WORLD/meast/02/16/sprj.irq.nato.belgium.ap/]</ref>. Il-koalizzjoni ta' Verhofstadt marret ħażin fl-elezzjoni ta' Ġunju 2007. Għal aktar minn sena, il-pajjiż kien fi kriżi politika<ref>''Il-Belġju mingħajr gvern għal mitt jum'', Aħbarijiet tal-BBC, Settembru 2007</ref>. Din il-kriżi kienet hekk serja li ħafna osservaturi ħasbu li l-Belġju se jinqasam fi tnejn<ref>''Divisions could lead to a partition in Belgium'', Bryant, Elizabeth, [[San Francisco Chronicle]], 12 ta' Ottubru, 2007 [https://web.archive.org/web/20110429194505/http://www.sfgate.com/cgi-bin/article.cgi?f=%2Fc%2Fa%2F2007%2F10%2F12%2FMNB6SEM9K.DTL]</ref><ref>''Where now for Belgium?'', Dominic Hughes, [[BBC News Online]], 18 ta' Lulju 15, 2008 [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7507506.stm] </ref><ref>''Fears over 'break up' of Belgium'', Banks, Martin, Daily Telegraph, 6 ta' Settembru 2010 [http://www.telegraph.co.uk/news/worldnews/europe/belgium/7982892/Fears-over-break-up-of-Belgium.html]</ref>. Mill-21 ta' Diċembru 2007 sal-20 ta' Marzu 2008 it-tielet gvern temporanju ta' Verhofstadt kien fil-poter. Din il-koalizzjoni kienet magħmula mid-Demokristjani Fjammingi u Frankofoni, il-Liberali Fjammingi u Frankofoni flimkien mal-Partit Soċjalista Frankofona. Fl-20 ta' Marzu 2008, il-gvern il-ġdid immexxi mid-Demokristjan Fjamming [[Yves Leterme]], ir-rebbieħ veru tal-elezzjonijiet federali ta' Ġunju tal-2007, ħa l-ġurament quddiem ir-re . Fil-15 ta' Lulju 2008 Leterme 2008 ħabbar ir-riżenja tal-kabinett lir-re, billi ma kien sar l-ebda progress fir-riformi kostituzzjonali<ref>''Il-PM Belġjan joffri r-riżenja tiegħu'', Aħbarijiet tal-BBC, 15 ta' Lulju 2008 [http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/7506640.stm]</ref>. F'Diċembru tal-2008 reġa' offra r-riżenja tiegħu lir-re wara l-kriżi finanzjarja marbuta mal-bejgħ tal-bank Fortis lil BNP Paribas <ref>"Il-Prim Ministru Belġjan joffri r-riżenja tiegħu fuq bejgħ bankarju". [https://web.archive.org/web/20090201143115/http://edition.cnn.com/2008/WORLD/europe/12/19/belgium.government.resignation/index.html CNN.com]</ref>. Din id-darba r-riżenja tiegħu ġiet aċċettata u d-demokristjan Fjamming [[Herman Van Rompuy]] ħa l-ġurament bħala Prim Ministru fit-30 ta' Diċembru 2008<ref>''Ir-Re Belġjan jitlob lill Van Rompuy biex jifforma l-gvern''. [http://www.reuters.com/article/rbssFinancialServicesAndRealEstateNews/idUSLS35202520081228] Reuters</ref>. Wara li Herman Van Rompuy ġie nnominat l-ewwel [[President tal-Kunsill Ewropew]] permanenti fid-19 ta' Novembru 2009, fil-25 ta' Novembru offra r-riżenja tal-gvern tiegħu lir-Re Albertu II. Ftit sigħat wara, gvern il-ġdid taħt il-Prim Ministru Yves Leterme ħa l-ġurament. Fit-22 ta' April 2010, Leterme reġa’ offra r-riżenja tal-kabinett tiegħu lir-re <ref>''Il-Prim Ministru Leterme jirriżenja wara li l-liberali jħallu l-gvern'', 22 ta' April, 2010, France24 [http://www.france24.com/en/20100422-belgium-leterme-resigns-vld-liberals-democrats-quit-ruling-coalition] </ref> wara li wieħed mill-partiti imseħbin fil-koalizzjoni, l-[[OpenVLD]], irtira mill-gvern, u fis-26 ta' April 2010 ir-Re Albertu uffiċjalment aċċetta r-riżenja<ref>''Ir-Re Albertu II jaċċetta r-riżenja tal-Prim Ministru Yves Leterme'', France24 [http://www.france24.com/en/20100426-leterme-albert-accepts-resignation-prime-minister-government-collapse-belgium] </ref>. Fl-elezzjonijiet parlamentari fil-Belġju fit-13 ta' Ġunju 2010 in-nazzjonalisti Fjammingi, N-VA saru l-akbar partit fil-Fjandri, u l-Partit Soċjalista PS l-akbar partit fil-Wallonja<ref>''Elezzjonijiet Federali fil-Belġju – Riżultati tal-Kamra tar-Rappreżentanti'' [http://electionresources.org/be/chamber.php?election=2010] </ref>. Minn dakinhar il-Belġju kien immexxi mill-gvern proviżorju taħt Leterme waqt li qegħdin isiru negozjati għall-formazzjoni ta' gvern ġdid li bħalissa huma wieqfa. Sat-30 ta' Marzu 2011 il-Belġju waqqaf rekord dinji ġdid għaż-żmien li għadda mingħajr gvern uffiċjali (dan ir-rekord qabel kien waqqfu l-[[Iraq]] matul il-gwerra). Peress li dan iż-żmien qabeż sena sħiħa, qiegħed ikun hemm ħafna dubji dwar jekk il-gvern fil-post jistax jibqa' jeżisti u jwettaq biss ix-xogħol urġenti<ref>''Il-Belġju jaqbeż sena mill-elezzjonijiet mingħajr gvern'' Aħbarijiet tal-BBC, 6 ta' Ġunju, 2011 [http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-13725277]</ref>. ===Il-Belġju fl-UE=== Hemm 21 membru tal-[[Parlament Ewropew]] mill-Belġju.<ref name=EU/> Fil-[[Kunsill tal-UE]], il-ministri nazzjonali jiltaqgħu b'mod regolari biex jadottaw il-liġijiet tal-UE u jikkoordinaw il-politiki. Il-laqgħat tal-Kunsill jattendu għalihom regolarment rappreżentanti mill-gvern Belġjan, skont il-qasam ta' politika li jkun qed jiġi indirizzat.<ref name=EU/> Il-Kunsill tal-UE m’għandux persuna waħda permanenti bħala president (bħal pereżempju, il-Kummissjoni jew il-Parlament). Minflok, ix-xogħol jitmexxa mill-pajjiż li jkollu l-Presidenza tal-Kunsill, li jinbidel kull sitt xhur.<ref name=EU/> Matul dawn is-6 xhur, il-ministri mill-gvern ta’ dak il-pajjiż jippresiedu u jgħinu jiddeterminaw l-aġenda tal-laqgħat tal-Kunsill f’kull qasam ta’ politika, u jiffaċilitaw id-djalogu ma’ istituzzjonijiet oħra tal-UE.<ref name=EU/> Dati tal-Presidenzi Belġjani: Jan-Ġun 1958 | Jan-Ġun 1961 | Jan-Ġun 1964 | Jan-Ġun 1967 | Jan-Ġun 1970 | Jan-Ġun 1973 | Lul-Diċ 1977 | Jan-Ġun 1982 | Jan-Ġun 1987 | Lul-Diċ 1993 | Lul-Diċ 2001 | Lul-Diċ 2010 Il-Kummissarju nominat mill-Belġju għall-Kummissjoni Ewropea hu [[Didier Reynders]], li hu responsabbli għall-Ġustizzja.<ref name=EU/> Il-Kummissjoni hija rrappreżentata f’kull pajjiż tal-UE minn uffiċċju lokali, imsejjaħ “rappreżentanza”.<ref name=EU/> Il-Belġju għandu 12-il rappreżentant fil-[[Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew]]. Dan il-korp konsultattiv – li jirrappreżenta lil dawk li jħaddmu, il-ħaddiema u gruppi oħra ta’ interess – huwa kkonsultat dwar il-liġijiet proposti, biex ikun hemm idea aħjar tal-bidliet possibbli tas-sitwazzjonijiet soċjali u tax-xogħol fil-pajjiżi membri.<ref name=EU/> Il-Belġju għandu 10-il rappreżentant fil-[[Kumitat Ewropew tar-Reġjuni]], l-assemblea tal-UE ta' rappreżentanti reġjonali u lokali. Dan il-korp konsultattiv jiġi kkonsultat dwar il-liġijiet proposti, biex jiżgura li dawn il-liġijiet iqisu l-perspettiva minn kull reġjun tal-UE.<ref name=EU/> Il-Belġju jikkomunika wkoll mal-istituzzjonijiet tal-UE permezz tar-rappreżentanza permanenti tiegħu fi Brussell. Bħala l-“ambaxxata għall-UE” tal-Belġju, il-kompitu ewlieni tagħha huwa li tiżgura li l-interessi u l-politiki tal-pajjiż huma segwiti b’mod effettiv kemm jista’ jkun fl-UE.<ref name=EU/> L-ammont li jħallas kull pajjiż tal-UE fil-baġit tal-UE huwa kkalkulat b’mod ġust, skont il-mezzi. Aktar ma tkun kbira l-ekonomija tal-pajjiż, aktar iħallas – u viċi versa. L-għan tal-baġit tal-UE mhuwiex li jipprova jqassam mill-ġdid il-ġid, iżda pjuttost jiffoka fuq il-ħtiġijiet tal-Ewropej b’mod ġenerali. <ref name=EU/> Ċifri tal-2018 għall-Belġju<ref name=EU/> * Nefqa totali tal-UE fil-Belġju – € 8.514-il biljun (ekwivalenti għal 1.86% tal-ekonomija Belġjana) * Kontribuzzjoni totali għall-baġit tal-UE – € 3.840 biljun (ekwivalenti għal 0.84% tal-ekonomija Belġjana) Il-flus imħallsa fil-baġit tal-UE mill-Belġju jgħinu biex jiġu ffinanzjati programmi u proġetti fil-pajjiżi kollha tal-UE - bħall-bini ta’ toroq, is-sussidjar ta’ riċerkaturi u l-ħarsien tal-ambjent.<ref name=EU/> == Ekonomija == L-aktar setturi importanti tal-ekonomija tal-Belġju fl-2018 kienu l-amministrazzjoni pubblika, id-difiża, l-edukazzjoni, is-saħħa tal-bniedem u l-attivitajiet ta’ xogħol soċjali (22.1%), il-kummerċ bl-ingrossa u bl-imnut, it-trasport, l-akkomodazzjoni u servizzi tal-ikel (19.4%) u l-industrija (16.7%).<ref name=EU/> Il-kummerċ fi ħdan l-UE jammonta għal 73% tal-esportazzjonijiet tal-Belġju (il-Ġermanja 18%, Franza 14% u n-Netherlands 12%), filwaqt li barra mill-UE 5% jmorru fl-Istati Uniti u 2% fl-Indja u fiċ-Ċina.<ref name=EU/> F’termini ta’ importazzjonijiet, 64% jiġu minn Stati Membri tal-UE (in-Netherlands 18%, il-Ġermanja 13% u Franza 9%), filwaqt li barra mill-UE 7% jiġu mill-Istati Uniti u 4% miċ-Ċina.<ref name=EU/> === Struttura ekonomika === [[Stampa:Marcinelle0045.JPG|left|thumb|Marcinelle, kumpless tal-minjieri, fejn fl-1956 mietu 262 minatur]] L-ekonomija Belġjana, minkejja xi nuqqasijiet strutturali, hija waħda mill-aktar avvanzati fl-Ewropa. L-iżvilupp tagħha huwa dovut għal varjetà ta' fatturi ġeografiċi u storiċi: * il-pożizzjoni ġeografika strateġika fiż-żona l-aktar ekonomikament dinamika tal-kontinent Ewropew; * ix-xibka komprensiva u effiċjenti ta' konnessjoniijiet bil-baħar, bix-xmajjar u bl-art, li għamlet possibbli l-livell għoli ta' integrazzjoni ekonomika mal-pajjiżi ġirien; * l-esperjenza kummerċjali tradizzjonali u stabbilita, li dejjem saqet l-ekonomija Belġjana lejn is-swieq internazzjonali, mgħejuna minn sistema ta' portijiet mill-aktar żviluppati fl-Ewropa; * it-tradizzjoni antika tas-snajja u industrijali ġejja mill-Medjuevu (it-tessuti tal-Fjandri, l-armeriji ta' Liege, il-neffieħa tal-ħġieġ ta' Charleroi). L-industrija Belġjana, billi gawdit mill-preżenza ta' oqsma ta' faħam vasti, daħlet kmieni fl-industrijalizzazzjoni. Fil-fatt, fis-seklu 19, il-Belġju kienet fost l-ewwel pajjiżi li intlaħqu mir-Rivoluzzjoni Industrijali, billi sfruttaw il-faħam tal-Haine-Sambre-Meuse, il-faċilità ta' komunikazzjonijiet u d-disponibbiltà ta' ħaddiema abbundanti u kwalifikati. Il-Belġju qiegħed fit-18-il post fl-Indiċi ta' Żvilupp Uman (2010) waqt li [[Malta]] qiegħda fit-33 post<ref>[http://hdr.undp.org/en/countries/]</ref>. === Trasport u rotot ta' komunikazzjoni === [[Stampa: Budabrug.jpg|lemin|thumb|280px|Kanal navigabbli u bil-pont jitla']] Fis-seklu 19, il-Belġju kien fost il-pijunieri fl-iżvilupp tal-ferroviji u l-kumpanniji Belġjani pparteċipaw fin-nofs tal-Ewropa fil-kostruzzjoni u fit-tmexxija ta' linji ġodda. Kienet Belġjana wkoll il-kumpannija li mexxiet is-sevizz ta' ristoranti u sodod fuq it-treni fl-Ewropa, il-[[Compagnie Internationale des Wagons-Lits]], mwaqqfa mill-[[Georges Nagelmackers]]. Antwerp, li tinsab fuq l-iScheldt, 84 km mill-baħar, hija wieħed mill-portijiet l-iżjed traffikużi fid-dinja (it-tieni fl-Ewropa wara l-port ta' Rotterdam fil-qrib). Il-xmajjar tal-Belġju huma konnessi permezz ta' sistema kumplessa ta' kanali li għandha tul totali ta' madwar 1,600 km navigabbli. Meta nżidu ma' dawn 152,250 km ta' toroq u 3,542 km ta' lini ferrovjarji insibu xibka tant estensiva li tagħmel il-Belġju l-pajjiż bl-ogħla densità ta' linji ta' komunikazzjoni fid-dinja. L-ajruport prinċipali fil-pajjiż hu l-ajruport internazzjonali ta' [[Brussell]]. === Diskrepanzi reġjonali === F'xenarju ekonomiku li fit-total hu pożittiv, jidhru diverġenzi reġjonali sinifikanti. Il-Wallonja, ir-reġjun tal-minjieri li kien industrijalizzat kmieni u kien il-mutur prinċipali tal-ekonomija Belġjana sas-snin sebgħin, sofriet kriżi profonda fis-settur tal-azzar u ffaċċat s-seklu 21 bil-ħtieġa li tirristruttura l-industrija, b'livell ta' żvilupp iktar baxx minn dak tal-pajjiżi ġirien u b'rata ta' qgħad għolja. Ir-reġjun effiċjenti ta' Brussell hu metropoli kbira u moderna, kożmopolitana ħafna u mitfugħa b'mod qawwi fuq l-industrija tas-servizzi, li tibbenefika mill-Unjoni Ewropea u mill-globalizzazzjoni ekonomika, iżda li tidher imfixkla mid-daqs żgħir tat-territorju (inqas minn 1% tat-territorju Belġjan). Bla dubju il-Fjandri bħalissa huma l-aqwa reġjun tal-pajjiż mill-''punto di vista'' ekonomiku. Dawn igawdu mill-pożizzjoni ġeografika tagħhom, mill-infrastruttura ta' komunikazzjoni (is-sistema ta' portijiet Antwerp-Ghent-Zeebrugge, xibka tat-toroq integrata sewwa fid-direzzjonijiet prinċipali Ewropej tramuntana-nofsinhar u punent-lvant, xibka ferrovjarja żviluppata sew, l-Ajruport Internazzjonali ta' Brussell), minn ekonomija orjentata ħafna lejn l-esportazzjoni (madwar żewġ terzi tal-produzzjoni industrijali tal-Fjandri huma għall-esportazzjoni), minn ambjent soċjo-ekonomiku li jattira l-kapital barrani u minn struttura produttiva flessibli u teknoloġikament avvanzata. === Enerġija u riżorsi naturali === [[Stampa:Kerncentrale Doel.jpg|left|thumb|200px|Iċ-ċentrali termonukleari ta' Doel]] [[Stampa:Windmills D1-D4 (Thornton Bank).jpg|thumb|right|Thorntonbank wind farm fuq il-kosta Belġjana, il-Baħar tat-Tramuntana. Il-fattur tal-pjanti tal-wind farms ivarja bejn 20 u 40%.]] Storikament, il-faħam kien ir-riżors minerali prinċipali tal-Belġju. Dan jinsab fiż-żewġ widien prinċipali: il-minjieri ta' Haine-Sambre-Meuse, li m'għadhomx jintużaw mis-snin sittin billi inħlew ir-riżervi li jistgħu jiġu estratti faċilment, u dawk ta' Kempen, fejn baqa' xi attività żgħira ta' estrazzjoni. Matul is-seklu dsatax id-depożiti tal-ħadid u ż-żingu li jinsabu fil-wied ta' Sambre-Meuse kienu sfruttati intensivament, imma issa inħlew. Għall-kuntrarju il-minjieri tal-ġibs u tal-franka qrib Tournai, Mons u Liège, għadhom importanti. Dawn jipprovdu l-materjal lil industrija sinifikanti tas-siment. Hemm ukoll barrieri tal-irħam u depożiti ta' ramel użat fil-manufattura tal-[[ħġieġ]], u tafal użat fil-produzzjoni tal-brikek u oġġetti taċ-ċeramika. Ir-riżorsi tal-ilma huma kkonċentrati fin-nofsinhar tal-pajjiż. Il-parti l-kbira tax-xmajjar oriġinaw fl-Ardennes u jmorru lejn it-tramuntana. Is-sistema kumplessa ta' akwadotti, kanali u lagi artifiċjali tiżgura li d-distribuzzjoni ġeografika tar-riżorsi tal-ilma hija bilanċjata. Iċ-ċentrali nukleari ta' Doel fil-[[Antwerpen (provinċja)|provinċja ta' Antwerpen]], is-sors ewlieni tal-elettriku, tipprovdi żewġ terzi mid-domanda nazzjonali. Il-bqija tad-domanda għall-enerġija jipprovduha iċ-ċentrali termoelettriċi u, parti minima iċ-ċentrali ġeotermiċi u idroelettriċi. === Settur tal-agrikoltura === [[Stampa:Grand-Reng JPG01.jpg|thumb|260px|Għalqa bil-kittien fir-rebbiegħa]] Bħal dik tal-Pajjiżi l-Baxxi, l-agrikoltura Belġjana hi fil-parti l-kbira "artifiċjali" u tinħadem fuq raba' li oriġinarjament ma kinitx adatta għall-biedja, ħlief xi art tajba li tinsab fin-nofs tal-Belġju, u li saret siewja għall-agrikoltura biex xogħol tal-bniedem matul mijiet ta' snin, permezz tat-tinxif tal-polders, tat-tisħin artifiċjali tal-art u tal-isforzar tax-xtieli fis-serer. Għalkemm hi pprattikata b'mod intensiv u bl-għajnuna tat-teknoloġija moderna, l-agrikoltura għandha sehem dejjem aktar jonqos fl-istruttura ekonomika Belġjana u tirrappreżenta biss 1% tal-PGD u timpjega biss 2% tal-ħaddiema. Anki l-erja agrikola qiegħda tonqos kuljum, u niżlet minn aktar minn 50% fis-snin sittin għal ftit aktar minn kwart tal-erja tal-pajjiż. Qiegħed jinbidel ukoll id-daqs medju tal-irziezet u ftit ftit l-irziezet żgħar qegħdin jgħibu u minflok qegħdin jiżviluppaw strutturi korporattivi li jistgħu jattiraw l-investimenti fil-makkinarju u t-teknoloġiji ġodda meħtieġa sabiex tiżdied il-produttività tal-art. Il-Fjandri, li tradizjonalment huma agrikoli, għadhom l-aktar reġjun li għandu attività agrikola. Din l-attività tagħmel aktar minn żewġ terzi tal-valur miżjud totali tas-settur. Inqas minn terz jista' jiġi attribwit lill-Wallonja, filwaqt li l-kontribuzzjoni tal-reġjun ta' Brussell, m'għandniex xi ngħidu kważi ma teżistix. L-ortikultura għandha post ta' importanza partikolari. Din hi pprattikat prinċipalment fil-Fjandri u tirrappreżenta kważi kwart tal-produzzjoni agrikola kollha. Fil-qasam tal-fjuri l-ażalji u l-begonji tal-Fjandri tal-Lvant huma famużi mad-dinja kollha. Il-prodotti l-importanti l-oħra huma l-pitravi, iċ-ċikwejra, il-kittien, iċ-ċereali u l-patata. Madankollu t-trobbija tal-bhejjem (majjali, l-iżjed fil-Fjandri, u l-baqar għal-laħam u l-ħalib), hi l-qasam prinċipali fl-agrikoltura u tagħmel kważi żewġ terzi tal-valur totali. Is-sajd li jsir l-iżjed fl-iskolji tal-Baħar tat-Tramuntana mhuwiex importani wisq. Fl-aħħar għandha nsemmi l-forestrija li ssir prinċipalment fl-Ardennes u Kempen. === Settur tal-manifattura === [[Stampa:Hemmingstedt-raffinerie.JPG|xellug|thumb|270px|Raffinerija tax-Shell f'Hemmingstedt]] Minkejja l-effetti negattivi tal-kriżi tal-azzar u d-diffikultajiet li ltaqgħu magħhom fis-snin tmenin xi oqsma tradizzjonali (b'mod partikolari it-tessuti), il-Belġju bedu s-seklu 21 bħala pajjiż li għandu bażi industrijali b'saħħitha, li tokkupa iktar minn kwart tal-popolazzjoni attiva u tikkontribwixxi 25% tal-PGD u għandu indiċi tal-produttività li tiela' minkejja l-kriżi fil-bidu tal-aħħar għaxar snin. [[Stampa:Port cranes at Zeebrügge, Belgium 2.JPG|lemin|thumb|270px|Il-port ta' Zeebrügge]] L-oqsma prinċipali tas-settur tal-manifattura, kemm f'termini ta' prodotti u kemm ta' mpjieg, huma l-ipproċessar tal-ikel, il-kimika u metallurġija. Huma importanti wkoll il-mekkanika (speċjalment il-kostruzzjoni tal-vaguni tal-ferrovija u l-assemblaġġ ta' karozzi barranin), il-petrokimika, l-elettronika u elettroteknika, it-tessuti u l-produzzjoni tal-karta. Ix-xogħol fl-injam u fil-ħġieġ (il-fabrika tal-kristall ta' Val Saint-Lambert hi magħrufa sewwa) għandu ċerta importanza u tradizzjoni antika. X'uħud miċ-ċentri tal-manifattura ewlenin jinsabu f'żoni urbani kbar. L-aktar importanti hi l-agglomerazzjoni ta' Antwerp, li għandha struttura industrijali orjentata lejn setturi li jeħtieġu kapital intensiv kbir u huma marbutin mill-qrib mal-faċilitajiet tal-port (kimika elettronika, ikel). Ix-xogħol tal-ħaġar prezzjuż, tipiku għal din iż-żona hu żviluppat ħafna. It-tieni ċentru industrijali tal-Belġju hu r-reġjun metropolitan ta' Brussell, ibbażat prinċipalment fuq prodotti ta' konsum fil-wisa' u kontenut teknoloġiku għoli. L-istruttura tal-manifattura fl-inħawi ta' Ghent hi magħmula minn qalba antika ta' industrijalizzazzjoni ħafifa (fuq kollox tessuti) u iżjed reċenti ċentru kimiku u l-metallurġiku madwar il-faċilitajiet tal-port tagħha. Ir-reġjuni industrijali l-oħra tal-Belġju, li jinsabu barra ċ-ċentri urbani ewlenin, qegħdin fl-intern tal-Fjandri, b'mod partikolari fl-inħawi ta' Kortrijk li huma karatterizzati b'xibka densa integrata u flessibbli ta' intrapriżi żgħar u ta' daqs medju (tat-tessuti, għamara, prodotti tal-metall), u fil-Grigal, li għall-kuntrarju dejjem kellu industrija tqila u kapital li fil-parti l-kbira ġej minn barra (assemblaġġ tal-karozzi, kimika). === Settur tas-servizzi === [[Stampa:National bank of Belgium.jpg|xellug|thumb|250px| Is-sede tal-Bank Nazzjonali tal-Belġju]] Bħal fil-pajjiżi żviluppati kollha, is-settur ekonomiku ewlieni tal-Belġju hu s-settur tas-servizzi, li jikkontribwixxi kważi tliet kwarti tal-impjiegi u tal-PGD. Is-servizzi privati (kummerċ, trasport u komunikazzjoni, servizzi finanzjarji u assigurazzjoni, kiri, attivitajiet professjonali) jaqbżu sewwa l-attivitajiet tal-amministrazzjoni pubblika, sintomu ta' struttura soċjo-ekonomika avvanzata. Il-fergħa l-aktar importanti tas-settur tas-servizzi huwa l-kummerċ, li fl-aħħar tas-snin disgħin aktar milli rdoppja meta nqabbluh mal-bidu tas-snin tmenin u jagħti ftit inqas impjieg mill-qasam kollu tal-manifattura. Ta' min jinnota b'mod partikolari li l-kummerċ, speċjalment ma' barra, fl-ekonomija Belġjana, dejjem kien marbut mal-pożizzjoni ċentrali li jokkupa l-pajjiż fir-reġjun l-aktar għani tal-Ewropa u mal-iżvilupp eċċezzjonali tal-infrastruttura tat-trasport. Dawn il-kondizzjonijiet partikolari għamlu l-Belġju pajjiż b'ekonomija estremament miftuħa, li fl-bidu tas-seklu 21 sar l-għaxar qawwa kummerċjali tad-dinja, u kellu sehem ta' 3.2% mill-kummerċ dinji kollu. L-oġġetti prinċipali ta' esportazzjoni huma l-makkinarju u t-tagħmir tat-trasport, il-prodotti kimiċi u l-farmaċewtiċi, il-ħaġar prezzjuż, it-tessuti u l-prodotti tal-ikel. Min-naħa l-oħra, it-tagħmir tat-trasport, il-karburanti, il-prodotti kimiċi, l-ikel u t-tessuti jagħmlu l-parti l-kbira tal-importazzjoni. Is-sħab kummerċjali ewlenin tal-Belġju huma pajjiżi tal-Unjoni Ewropea (l-iżjed il-Ġermanja, Franza, il-Pajjiżi l-Baxxi u r-Renju Unit), li jirrappreżentaw madwar żewġ terzi tal-esportazzjoni u aktar minn 70% tal-importazzjoni. Il-żona ta' Brussell fiha l-akbar konċentrazzjoni ta' servizzi avvanzati minħabba s-sehem tagħha bħala l-belt kapitali nazzjonali u l-pożizzjoni tagħha f'salib it-toroq tar-relazzjonijiet internazzjonali. Hemm għandhom l-uffiċċji prinċipali tagħhom il-banek, il-kumpaniji ta' assigurazzjoni, l-istituzzjonijiet finanzjarji u l-organizzazzjonijiet supranazzjonali, il-laboratorji tar-riċerka u l-istituzzjonijiet akkademiċi. Fl-inħawi ta' Antwerpen insibu predominanza ta' servizzi li għandhom x'jaqsmu mal-attivitajiet tal-porti u l-importazzjoni-esportazzjoni. Fir-reġjun tal-Wallonja, id-dgħjufija tas-sistema industrijali u d-dipendenza storika fuq iċ-ċentri finanzjarji u politiċi fejn jittieħdu d-deċiżjonijiet li jinsabu fil-belt kapitali, xekklu l-iżvilupp ta' settur tas-servizzi modern, li hawn hu magħmul prinċipalment mill-amministrazzjoni pubblika. It-turiżmu mhux ta' min iħallih barra. Dan hu kkonċentrat essenzjalment fil-bliet tal-arti, iċ-ċentri tal-għum mal-kosta u fir-reġjuni bl-għoljiet tal-Ardennes. == Tradizzjonijiet == === Gastronomija === [[Stampa: La Chaloupe d Or Brussel.jpg|lemin|thumb|270px|Ristorant tipiku fil-Gran-Place/Grote Markt]] Min-numru ta' stilel li kisbu r-ristoranti Belġjani matul is-snin mill-''Gwida Michelin'' (għalkemm inqas fis-snin reċenti <ref>[http://archives.lesoir.be/?action=nav&gps=563687] Le Soir, "Un Michelin sans surprise"</ref>) naraw li l-kċina Belġjana hi fost l-aqwa fl-Ewropa. Din kisbet dan is-suċċess billi interpretat mill-ġdid il-kċina tradizzjonali tal-ġirien Franċiżi b'mod oriġinali għal kollox, billi adattatha għall-prodotti tipiċi li joffri t-territorju tal-pajjiż. Il-kċina Belġjana fil-fatt għandha ħafna karatteristiċi reġjonali li joffru varjetà wiesgħa ta' riċetti u ingredjenti. Fost l-aqwa tal-arti kulinarja Belġjana insibu ċ-[[ċikkulata]], il-[[birra]], il-[[patata moqlija]], il-famużi [[kbejjeċ ta' Brussell]] (kaboċċi taz-zokk) u l-''wafels'' (bil-Fjamming) jew ''Gaufres'' (bil-Franċiż). ==== Ċikkulata ==== Mal-[[Iżvizzera]], il-Belġju hu l-pajjiż bl-aqwa t-tradizzjoni għall-produzzjoni taċ-ċikkulata fid-dinja. Dan għandu bħala xhieda l-fatt li l-marki Belġjani bħal ''Neuhaus'', ''Cote d'Or'', ''Leonidas'' u ''Godiva'' huma magħrufa u apprezzati kullimkien. Il-Belġjani għandhom wkoll l-unur li vvintaw il-''pralines'', ċikkulatini minn barra jqarmċu u minn ġewwa rotob. Fil-pajjiż hemm aktar minn 2000 ħanut li jispeċjalizza fil-bejgħ dan il-prodott, minn praline mimlija bil-[[pistaċċi]], [[ġellewż]] jew [[frott]], saċ-ċangaturi klassiċi kummerċjali. ==== Birra ==== Fil-Belgu jipproduċu aktar minn 601 tipi differenti ta' [[birra]]. Ħafna mill-birra kkunsmata fil-pajjiż tikkonsisti f'[[Lager (birra)|lager]] kummerċjali bħal Jupiler, Maes jew Stella Artois, imma huma wkoll popolari l-[[Ale (birra)|ales]] ukoll kummercali, imma eqreb lejn il-tradizzjoni Belġjana, bħal Leffe, Grimbergen, Hoegaarden u Affligem, li jappartienu kollha għal gruppi industrijali kbar. L-aktar prestiġjużi huma l-prodotti artiġjanali tal-birreriji żgħar (hemm madwar 120 minnhom mal-pajjiż). Fosthom hemm it-''Trappist'' magħmula mill-patrijiet, il-''Lambic'', speċjalità unika tal-Belġju bil-fermentazzjoni spontanja prodotta biss fiż-żona fil-Lbiċ ta' Brussell imsejħa [[Pajottenland]] u ''Deus, Brut des Flanders'' li hi prodotta mill-birrerija Brouwerij Bosteels ta' Buggenhout (belt żgħir ħdejn Mechelen, fit-tramuntana ta' Brussell) magħmula bl-istess teknika bħax-xampanja: fermentazzjoni fit-tank u “remuage” u “dégorgement”. Dawn il-prodotti eċċellenti jattiraw dilettanti madwar id-dinja. Il-birra tintuża ħafna fil-preparazzjoni ta' riċetti bbażati fuq il-laħam u l-ħut (pereżempju l- maskli jissajru fil-birra) bħal ma jintuża l-[[inbid]] f'ħafna pajjiżi oħra. ==== Patata moqlija ==== Il-Belġjani kburin ħafna bil-patata moqlija tipika li jsajru ("frieten" jew "frites"). Għaliha hemm xorta ta' venerazzjuni. Komuni ħafna il-kjoskijiet fit-toroq, fl-istazzjonijiet eċċ. Imsejħa "frituur" fil-Fjandri u "friterie" fil-Wallonja. ==== Platti ==== Bħala l-ewwel kors, il-Belġjani spiss jieklu l-minestra u soppa sħuna (passata tal-ħaxix). Partikolarment popolari huma pereżempju s-soppa tal-kaboċċi, krema u perżut nej u l-krema tal-[[piżella|piżelli]], tal-[[kurrat]] u tar-rabarbru. Jieklu wkoll torti tipiċi mmelħa, li l-ingredjent bażiku tagħhom jista' jkun il-[[kbejjeċ ta' Brussell]] jew ħaxix ieħor. ==== Ħlewwiet ==== [[Stampa:Liège Gaufre.jpg|thumb|270px|Gaufre Liègeois - ''Gaufre'' ta' Liège]] Għal dak li jirrigwarda d-deżerti, il-Belġjani spiss joffru l-ġobon (hemm ħafna kwalitajiet prodotti lokalment), wara l-ikla u qabel il-ħelu tradizzjonali, fil-manjiera tal-Franċiżi. Imma fost id-deżerti l-aktar famużi, għandhom il-''wafels'' (bil-Fjamming) jew ''gaufres'' (bil-Franċiż), ċaldi rotob u sħan servuti pereżempju biċ-ċikkulata mdewba jew bil-krema u frawli. Fost it-torti l-aktar famużi għandhom waħda bil-lanġas u t-tuffieħ u zokkor tal-kannamieli, imma għaliha għandhom bosta riċetti skont it-tradizzjoni u l-festi. Iservu tipi differenti ta' deżerta fil-kolazzjon jew bħala ikla ħafifa, u mhux biss wara l-ikel. Il-Belġju għandu tradizzjoni importanti fil-produzzjoni tal-galettini u jispikka speċjalment f'dawk bil-butir u ħwawar == Arti <ref>[https://web.archive.org/web/20110720170031/http://www.paesi.eu/belgio.html] Ħafna mill-informazzjoni f'din it-taqsima hi meħuda minnn dan is-sit</ref> == === Pittura u skultura === Nistgħu nitkellmu dwar l-arti Belġjana mill-1830 'l hawn, is-sena tar-rivoluzzjoni u l-indipendenza mill-[[Pajjiżi l-Baxxi]]. L-artisti nattivi tal-Belġju tas-sekli ta' qabel jaqgħu taħt l-arti Fjamminga Fil-Belġju, fl-ewwel nofs tas-seklu 19 kien mifrux in-[[neoklassiċiżmu]] tat-tip Franċiż, u warajh fi ftit għexieren ta' snin, ġie r-[[Romantiċiżmu]] Pariġin. L-''iSkola pajsaġġistika ta' Tervuren'' fetħet it-triq għall-"[[Impressjoniżmu]]" u l-"Fauviżmu Brabantin". Fil-bidu tas-seklu 20 stabbilew ruħhom l-[[espressjoniżmu]], is-[[simboliżu]] u il-''Modern Style''. Il-Belġju jista' jiftaħar b'ħafna artisti magħrufa mad-dinja kollha, fosthom [[Peter Paul Rubens]], [[René Magritte]], [[Jan van Eyck]] [[Pieter Bruegel il-kbir]], [[Hans Memling]], [[James Ensor]], [[Paul Delvaux]] u [[Folon Jean-Michel]]. René Magritte huwa x'aktarx l-artista Belġjan l-aktar famuż. Flimkien ma' Paul Delvaux, huwa r-rappreżentant ewlieni ta' l-istil [[Surrealiżmu|surrealista]]. Fl-arti kontemporanja, ta' min ifakkar is-sehem li ħadu ż-żewġ artisti Belġjani [[Dotremont]] u [[Guillaume Corneille]] fil-formazzjoni tal-grupp espressjonista COBRA (mill-inizjali ta' Kopenħagen (Copenhague bil-Franċiż), Brussell, Amsterdam)<ref>[http://www.britannica.com/EBchecked/topic/123391/COBRA] Encyclopaedia Britannica </ref> === Arkitettura === [[Stampa:VorstAugustinuskerk.JPG|thumb|left|Knisja fil-Forest (Franċiż) jew Vorst (Olandiż), stil ''Art Nouveau'']] [[Stampa:Saint-Gilles Brunfaut 050810 (15).JPG|thumb|250px|''Art Nouveau'']] Fl-arkitettura hu magħruf sew l-isem ta' [[Victor Horta]], wieħed mill-ideaturi tal-arkitettura [[Art Nouveau]], stil li kellu influwenza qawwija fuq l-istili arkitettoniċi tas-20. Fil-Belġju hemm varjetà kbira ta' mużewijiet u wirjiet. Fost il-mużewijiet ewlenin hemm il-"Mużew Irjali tal-Belle Arti" f'Antwerpen, li għandu ġabra ta' min jammiraha ta' xogħlijiet ta' Peter Paul Rubens, u l-"Mużew Irjali tal-Belle Arti tal-Belġju" fi Brussell, li fih ċinema, sala tal-kunċerti, u xogħlijiet minn perjodi differenti. <gallery> File:Forest 060106 (10).JPG|Abbazija ta' Forest (Franċiż) jew Vorst (Olandiż) twaqqfet fl-1150 File:Forest 060106 (14).JPG|Il-faċċata neoklassika tal-Abbazija ta' Forest (Franċiż) jew Vorst (Olandiż), (seklu 18) File:VorstAbdij.jpg|Bini tal-Abbazija ta' Forest (Franċiż) jew Vorst (Olandiż) </gallery> == Letteratura == Il-letteratura Belġjana Fjamminga bdiet mar-rebħa tal-indipendenza, li iffavoriet il-firxa ta' romantiċizmu magħmul minn taħlita ta' nazzjonaliżmu u provinċjaliżmu li mit-temi tagħhom il-kittieba ħadu elementi soċjali u psikoloġiċi biex jistudjawhom u jifluhom. Lejn l-aħħar tas-seklu dsatax, il-letteratura Belġjana kienet influwenzata mil-letteratura Ġermaniża u l-letteratura Olandiża. Iċ-ċentru tagħha kien ir-rivista ambizzjuża u innovattiva, ''van Nu en Straks'' ("Illum u Għada") li twaqqfet fl-1893. Fl-istess snin bdiet tikber il-letteratura bl-ilsien Franċiż, li ċ-ċentru tagħha kien ir-rivista ''Jeune Belgique'' ("Belġju Żagħżugħ"), imwaqqfa minn Max Waller fl-1881. Minn dak il-mument il-letteratura bil-lingwa Franċiża bdiet tassorbi l-innovazzjonijiet kollha introdotti fi Franza, ibda minn [[Naturaliżmu (letteratura)|naturaliżmu]], bit-temi soċjali u psikoloġiċi tiegħu. Matul l-Ewwel Gwerra Dinjija u bejn iż-żewġ gwerer il-poeżija Belġjana saret aktarx [[Dadaiżmu|Dadaista]] u espressjonista, waqt li l-letteratura Fjamminga resqet dejjem iżjed qrib lejn dik Olandiża. Fost il-kittieba l-iżjed magħrufa insibu il-Frankofoni [[Nathalie Gassel]], [[Maurice Maeterlinck]], [[Amélie Nothomb]] u [[Georges Simenon]], flimkien ma' [[Henri Michaux]], li kien kittieb u pittur. Il-kittieba kbira Franċiża [[Marguerite Yourcenar]] kellha ommha Belġjana. Fost il-kittieba bl-Olandiż hemm [[Willem Elsschot]], [[Hugo Claus]] [[Jef Geeraerts]] [[Tom Lanoye]] [[Herman Brusselmans]] u [[Kristien Hemmerechts]]. == Teatru == [[Stampa:Royel Theatre Opéra Royal de Wallonie-Liège.jpg|thumb|Opera Rjali (Opéra Royel), Liège]] F'dak li jirrigwarda t-teatru bl-ilsien Franċiż, waqt li fir-Rinaxximent kienet moda t-[[traġedja]], fis-seklu 17 l-iżjed li kien hemm kienu rappreżentazzjonijiet imtellgħin mill-Ġiżwiti bbażati fuq temi reliġjużi, u kien is-seklu 19 li ra l-ewwel tentattivi biex jinħoloq teatru nazzjonali bbażat fuq id-drammmi storiċi. Kienu x-xogħlijiet ta' Maurice Maeterlinck biss fit-teatru Belġjan li laħqu dimensjoni internazzjonali. It-teatru bl-ilsien Fjamming, kellu evoluzzjoni ftit differenti. Fil-[[Medju Evu]] kieu mferrxin ħafna id-drammi fuq ir-rumanzi u rappreżentazzjonijiet sagri ta' mirakli. Matul ir-Rinaxximent l-awturi klassiċi kienu jippredominaw u fis-seklu 19 il-moviment teatrali kollu rċieva spinta qawwija kemm fl-organizzazzjoni u kemm fir-realizzazzjoni. == Mużika == Antwerpen u Brussell fis-Seklu XV kienu diġà saru ċentri mużikali importanti u ffjorixxew fl-iżvilupp tal-mużika polifonika u l-kontropuntistika, mgħallma mill-Akkademja tal-Mużika. Matul dan il-perijodu, dehru bosta artisti, fosthom [[Joaquim Déspres]]. Fis-sekli li jmiss fuq l-art Belġjana ġew ipperfezzjonati l-kompożizzjoni sagra u l-[[motett]] għall-kor doppju maħluq minn [[Henri Dumont]] fis-Seklu XVII. [[Adolphe Sax]] hu magħruf għall-invenzjoni tas-[[sassofonu]] fl-1841. Fis-seklu XX il-kompożituri Belġjana żviluppaw il-mużika [[Dodekafonija|dodekafonika]], [[mużika elettronika|elettronika]] u l-[[mużika ħafifa]]. [[Jacques Brel]] huwa l-kantawtur Belġjan l-aktar magħrufa. [[Django Reinhardt]] u [[Toots Thielemans]] huma fost dawk li kkontribwew għall-fama tal-ġazz fil-Belġju. Fil-mużika kummerċjali/alternattiva insibu xi artisti importanti, l-iżjed il-[[Hooverphonic]] mill-provinċja ta' Antwerpen, awturi ta' xi albums ta' fama internazzjonali. Il-leader tagħhom, [[Alex Callier]], huwa wkoll kompożitur u produttur importanti ta' livell dinji. Id-[[dEUS]], l-[[Ancient Rites]], l-[[Ocean of Sadness]], is- [[SoulWax]] u l-[[K's Choice]] huma gruppi Belġjani oħra li laħqu ċerta fama internazzjonali. == Sport == Il-Belġju hu rappreżentat tajjeb fid-dinja tal-isport. L-isport nazzjonali huwa ċ-[[ċikliżmu]], li fih il-pajjiż għandu r-rekord għall-kampjonati tad-dinja fit-triq (xi 25 midalja tad-deheb). Fil-Belġju jiġu organizzati xi wħud mit-tlielaq klassiċi l-iżjed impotranti taċ-ċikliżmu bħar-[[Ronde van Vlaanderen]], il-[[Flèche Wallonne]] u l-[[Liège-Bastogne-Liège]]. [[Eddy Merckx]], wieħed mill-aqwa ċiklisti li qatt kien hemm, hu Belġjan. Dan rebaħ it-[[Tour de France]] ħames darbiet, il-[[Giro d'Italia]] ħames darbiet, il-[[Vuelta a España]] darba, tliet Kampjonati tad-Dinja, żewġ tours tal-Belġju u t-Tour tal-Isvizzera. [[Tom Boonen]], ċiklista kbir ieħor Belġjan, rebaħ it-titlu tad-dinja fl-2005, u [[Philippe Gilbert]], fl-2011 rebaħ it-trittiku tal-Ardennes: Amstel Gold Race, Flèche Wallonne, Liège -Bastogne-Liège. Il-[[futbol]] hu popolari ħafna. It-tim nazzjonali tal-futbol li għandu l-laqam ta' "Rode Duivels" (jiġifieri x-xjaten ħomor) kien it-tielet fil-[[Kampjonati Ewropej tal-Futbol|Kampjonati Ewropej]] tal-1972, it-tieni f'dawk tal-1980 u r-raba' fit-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol|Tazza tad-Dinja]] tal-1986. Bħalissa jokkupa l-it-62 pożizzjoni fil-klasifika tal-[[FIFA]] ta' April tal-2011 ([https://web.archive.org/web/20181224011850/https://www.fifa.com/worldfootball/ranking/lastranking/gender=m/fullranking.html mis-sit tal-FIFA]). Din il-pożizzjoni tirrappreżenta waqa' vertikali mill-2002, meta kien għadu jokkupa s-16 il-post fil-klassifika. It-tim beda jmur lura fl-2004, u dan deher ċar fl-2006, meta għall-ewwel darba f'28 sena, il-Belġju ma daħalx fit-Tazza tad-Dinja. It-tim nazzjonali tal-futbol Belġjan ma kkwalifikax għall-Euro 2008 u lanqas għat-Tazza tad-Dinja fl-2010. Il-Belġju kellu wkoll żewġ champions nisa tat-tennis, il-Fjamminga [[Kim Clijsters]] u l-Wallona [[Justine Henin]], Fl-atletika il-Belġjani kellhom bosta nies importanti, fosthom [[Kim Gevaert]] u t-tewmin [[Kevin Borlée]] u [[Jonathan Borlée]] fil-ġiri, u [[Tia Hellebaut]] fil-high jump. Kellhom wkoll ċampjins tad-dinja fil-[[Motocross]], ([[Roger De Coster]], [[Robert Joel]] [[Everts Stefen]] [[Georges Jobe]]). Fl-[[awtomobiliżmu]] [[Jacky Ickx]], meqjus minn ħafna bħala l-aqwa sewwieq Belġjan li qatt kien hemm, għal naqra ma rebaħx il-Kampjonat Dinji tal-Formula 1 fl-1969 u fl-1970. Kellhom ukoll lil [[Thierry Boutsen]] u [[Bertrand Gachot]]. Fit-[[table tennis]] kellhom lil [[Jean-Michel Saive]]u [[David Waefelaer]] u fil-[[Ġudo]] [[Ingrid Berghmans]], li ħadet midalja tad-deheb, fil-Kampjonat tad-Dinja fl-1984. == Referenzi == {{referenzi}} == Ħoloq esterni == * [http://www.monarchie.be/ Sit uffiċjali tal-Monarkija Belġjana] * [http://www.Belgium.be/ Sit uffiċjali tal-Gvern Federali Belġjan] * [https://web.archive.org/web/20120126041548/http://www.fao.org/countryprofiles/index.asp?lang=en&iso3=BEL&subj=1&paia= Profili tal-Pajjiżi mill-FAO: Il-Belġju] * [http://www.visitbelgium.com/ Sit uffiċjali tal-Uffiċju tat-Turiżmu Belġjan] {{Pajjiżi tal-Unjoni Ewropea}} {{Ewropa}} {{NATO}} [[Kategorija:Belġju| *]] [[Kategorija:Ewropa tat-Tramuntana]] [[Kategorija:Ewropa tal-Punent]] [[Kategorija:Pajjiżi stabbiliti fl-1830]] [[Kategorija:Monarkiji kostituzzjonali]] fi44ikbunuczjddh8gka37vbr45klqv 0 3122 333855 299641 2026-11-08T09:36:03Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333855 wikitext text/x-wiki {{stub|Xjenza}} Il-'''Psikoloġija''' ([[Lingwa Griega|Grieg antik]]: ''psyche'' = "ruħ" jew "moħħ", ''logos''/[[-oloġija]] = "studju ta") hija xjenza [[akkademika]] u [[xjenza applikata|applikata]] li tinvolvi l-i[[studju]] tal-[[menti]], tal-moħħ u tal-[[imġiba]], kemm dik umana u le. Il-psikoloġija tapplika dan l-[[għerf]] f'bosta oqsma tal-ħajja tal-bniedem, bħal ngħidu aħna, fil-problemi li jiltaqa' magħhom fil-ħajja ta' kuljum u fit-trattament ta' [[mard mentali]]. Il-psikoloġija hija differenti mis-[[soċjoloġija]], [[antropoloġija]], [[ekonomija]] u x-[[xjenzi politiċi]] għax tinvolvi l-istudju tal-[[funzjoni mentali|proċessi mentali]] u l-[[imġiba]] ta' individwi (kemm waħidhom kif ukoll fi gruppi) minflok l-imġiba tal-gruppi innifishom. Il-psikoloġija hija differenti wkoll mill-[[bijoloġija]] u n-[[newroxjenza]] għax hija konċernata primarjament ma' l-interazzjoni bejn proċessi mentali, l-imġiba u l-proċessi tas-sistema, mhux sempliċiment il-proċessi bijoloġiċi jew newroloġiċi innifishom (avolja il-fergħa [[newropsikoloġija]] tgħaqqad l-istudju tal-proċessi newroloġiċi ma' l-istudju ta' l-effetti mentali li dawna joħolqu). == Ħoloq esterni == * [https://web.archive.org/web/20050627083409/http://www.vanguard.edu/faculty/ddegelman/amoebaweb/ AmoebaWeb Psychology Resources] * [http://www.apa.org/monitor/dec99/toc.html A Century of Psychology (APA)] * [http://psychclassics.yorku.ca Classics in the History of Psychology] * [https://web.archive.org/web/20190715195734/http://clinicallypsyched.com/ Clinically Psyched] Clinical Psychology News and Forum * [https://web.archive.org/web/20060411071655/http://www.psychology.net/ Current Events and News: Psychology.net] * [http://allpsych.com/dictionary/ Dictionary of Psychology] * [http://www.psychology.org/ Encyclopedia of Psychology] * [https://web.archive.org/web/20060420072003/http://holah.co.uk/ Holah OCR Psychology] * [http://www.in-mind.org/ In-Mind, Quarterly Magazine for Social Psychology] * [http://www.learnpsychology.net/ Learn Psychology Glossary] * [http://www.conferencealerts.com/psychology.htm Psychology Conferences] * [https://web.archive.org/web/20051015201117/http://www.perfectionnement.info/fr/agenda.php?i_pays=0&i_date=0&keywords=congr Psychology Congresses] (mostly European) * [http://www.iltuobenessere.com/ansia/default.htm Ansia] Psychology University of Rome Research (it) * [https://web.archive.org/web/20060412020354/http://www.sciencedaily.com/news/mind_brain.htm ScienceDaily Mind and Brain news] * [http://www.psychcentral.com PsychCentral] * [http://psychology.wikicities.com/wiki/Main_Page Psychology wiki] * [http://www.psychoworld.sk/ Psychoworld.sk - human psychology news] {{Xjenzi soċjali}} {{Xjenza}} [[Kategorija:Psikoloġija| ]] [[Kategorija:Imġiba tal-bniedem]] [[Kategorija:Xjenzi soċjali]] [[Kategorija:Xjenzi tal-imġiba]] kihhmwd0fkk3bdc9ymag7uxrf8jaq61 0 6895 333834 325392 2026-11-08T05:37:45Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333834 wikitext text/x-wiki {{stub|Reliġjon}}{{Infobox city}} '''Mekka''' '''l-Imkarrma''', offiċjalment '''Makka l-Imkarrma''' jew '''Makkah Al-Mukarramah''' (bl-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]]: مكَّة المُكرَّمَة, ''Makkaẗ al-Mukarrama'', "Mekka n-Nobbli"), fil-qosor '''Mekka''' jew '''Makka''', kultant bl-artiklu, '''il-Mekka''', hija l-aqdes belt fl-[[Iżlam]].<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Nasr|isem=Seyyed|sena=2005|titlu=Mecca, The Blessed, Medina, The Radiant: The Holiest Cities of Islam|lingwa=en|pubblikatur=Aperture|isbn=0-89381-752-X}}</ref> Fiha l-[[Misġed il-Ħram]] u l-[[Kagħba]], fejn il-[[qibla]], jiġifieri d-direzzjoni li l-Misilmin iħarsu lejha meta jsallu s-[[Salâ (Iżlam)|salâ]] (att ta' qima tal-Misilmin). L-Għar Hira fuq il-Ġebel in-Nur, 'il barra l-belt, huwa fejn jemmnuhom il-Misilmin li l-Quran ġie żvelat, jew bit-terminu Iżlamiku, ''tniżżel'' għall-ewwel darba lil [[Muħammed]].<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Khan|isem=A. M.|sena=2003|titlu=Historical Value Of The Qur An And The Hadith|lingwa=en|pubblikatur=Global Vision Publishing Ho|paġni=26|isbn=978-81-87746-47-8}}</ref> Madwar 44.5% tal-popolazzjoni huma ċittadini Sawdi u madwar 55.5% huma barranin Misilmin minn pajjiżi oħra.<ref>{{Ċita web|url=https://www.citypopulation.de/en/saudiarabia/makkah/makkah_al_mukarramah/02002__makkah/|titlu=Makkah (Makkah al-Mukarramah, Mecca Region, Saudi Arabia) - Population Statistics, Charts, Map, Location, Weather and Web Information|sit=City Population|lingwa=en|data-aċċess=3 Frar 2024}}</ref> Il-pellegrini aktar itellet fl-għadd tal-popolazzjoni kull sena matul il-pellegrinaġġ il-Ħaġġ, osservat fit-tnax-il xahar Heġri ta’ Tal-Ħeġġa (mill-Għarbi ''Dūl-Ħiġġa'').<ref>{{Ċita web|url=https://salamislam.com/articles/practical-principles/hajj-holy-pilgrimage|titlu=Hajj The Holy Pilgrimage|data=3 Jannar 2021|sit=Salamislam|lingwa=en|data-aċċess=31 Mejju 2022|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220531214408/https://salamislam.com/articles/practical-principles/hajj-holy-pilgrimage|arkivju-data=31 Mejju 2022}}</ref> B'aktar minn 10.8 miljun viżitatur internazzjonali fl-2023, Mekka kienet waħda mill-għaxar bliet l-aktar miżjura fid-dinja.<ref>{{Ċita web|url=https://www.euromonitor.com/press/press-releases/dec-2023/euromonitor-internationals-report-reveals-worlds-top-100-city-destinations-for-2023|titlu=Euromonitor International's report reveals world's Top 100…. Retrieved|data=13 Diċembru 2023|sit=Euromonitor|lingwa=en|data-aċċess=29 Frar 2024}}</ref> Mekka tinsab fil-punent tar-Renju tal-Arabja Sawdija, madwar 400 kilometru lejn il-Lbiċ ta' [[Medina]],<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://www.stats.gov.sa/ar/5054|titlu=المسافات الكيلومترية بين مدن المملكة|sit=الهيئة العامه للإحصاء (Awtorità Ġenerali għall-Istatistika)|lingwa=ar|titlu-traduzzjoni=Distanzi Kilometriċi bejn l-Ibliet fir-Renju|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20181118122002/https://www.stats.gov.sa/ar/5054|arkivju-data=2018-11-18}}</ref> madwar 75 kilometru lejn il-punent ta' [[Tajjef]],<ref name=":0" /> u 72 kilometru minn [[Jeddah|Ġedda]] u l-kosta tal-[[Baħar l-Aħmar]]. L-eqreb port huwa l-[[Port Iżlamiku ta' Ġedda|Port Iżlamiku ta']] [[Jeddah|Ġedda]], u l-eqreb ajruport internazzjonali huwa l-[[Ajruport Internazzjonali r-Re Għabdilgħażiż|Ajruport Internazzjonali tar-Re Abdul Aziz]]. Mekka tinsab fl-intersezzjoni tal-latitudnijiet 25/21 fit-tramuntana u l-lonġitudnijiet 49/39 fil-lvant.<ref name=":1">{{Ċita web|url=http://www1.holymakkah.gov.sa/|titlu=إحصائيات عن مكة المكرمة|sit=أمانة العاصمة المقدسة (Muniċipalità tal-Kapitali Mqaddsa)|lingwa=ar|titlu-traduzzjoni=Statistika dwar Makkah Al-Mukarramah|data-aċċess=3 Awwissu 2009|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170704180759/http://www1.holymakkah.gov.sa/|arkivju-data=5 Settembru 2019}}</ref> Dan il-post huwa kkunsidrat bħala waħda mill-aktar formazzjonijiet ġeoloġiċi diffiċli, peress li ħafna mill-blat tagħha huma granit iebes ħafna. Il-belt ta' Mekka tkopri erja ta' madwar 850 km²,<ref name=":1" /> li minnhom 88 km² huma abitati. Iż-żona ċentrali madwar il-Misġed il-Ħram tkopri madwar 6 km².<ref name=":1" /> L-elevazzjoni ta' Mekka 'l fuq mil-livell tal-baħar hija ta' madwar 277 metru.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=The editors of Time-Life Books|sena=1999|titlu=What life was like in the lands of the prophet: Islamic world, AD 570 – 1405|lingwa=en|pubblikatur=Time-Life Books|paġni=13|isbn=0-7835-5465-6}}</ref> Il-belt fil-bidu tagħha kienet raħal żgħir li jinsab f’wied niexef imdawwar bil-muntanji minn kull naħat.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=ابن ظهيرة القريشي المخزومي (Iben Dhejra l-Qrajxi l-Maħzumi)|traduttur-kunjom1=|sena=1921|kapitlu=Dwar l-Oriġini ta' Mekka, il-Virtù tagħha, u d-Deċiżjoni dwar il-Ħajja Qribha|titlu=كتاب الجامع اللطيف في فضل مكة وأهلها وبناء البيت الشريف|titlu-traduzzjoni=Il-Ktieb Komprensiv dwar il-Virtù ta' Mekka, in-Nies tagħha, u l-Bini tal-Bejt ix-Xrif|lingwa=ar|pubblikatur=Dar Ihya al-Kutub al-Arabiyya Press}}</ref> Imbagħad in-nies bdew jinġabru lejh u joqogħdu hemm matul iż-żmien tal-Profeta [[Abraham]] u l-Profeta [[Ismael]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.makkahedu.gov.sa/indexsub.php?p=ml&m=4|titlu=تاريخ مكة المكرمة|kunjom=الإدارة العامة للتربية والتعليم (Amministrazzjoni Ġenerali tat-Trobbija u t-Tagħlim)|sit=makkahedu|lingwa=ar|titlu-traduzzjoni=Storja ta' Makkah Al-Mukarramah|data-aċċess=2016-03-28|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160328034705/https://www.makkahedu.gov.sa/indexsub.php?m=4&p=ml|arkivju-data=28 Marzu 2018}}</ref> Dan kien wara li Abraham ħalla lil martu [[Ħagar]] u lil ibnu Ismael f’dan il-wied niexef tad-deżert, f’konformità mal-kmand t’Alla.<ref>{{Ċita web|url=https://www.jr7ee.com/islame/book14-3.html/|titlu=قصة هاجر وإبراهيم وإسماعيل موسوعة الأسرة المسلمة|lingwa=ar|titlu-traduzzjoni=L-Istorja ta' Ħaġar, Abraham, u Ismagħel, Enċiklopedija tal-Familja Misilma|data-aċċess=2009-10-20|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180228100639/http://jr7ee.com/islame/book14-3.html/|arkivju-data=2018-02-28}}</ref> Huma baqgħu fil-wied sakemm faqa’ l-[[Żemżem|bir Żemżem]]. Matul dak il-perjodu, il-pedamenti tal-Kagħba bdew jinbnew mill-Abraham u ibnu Ismael. Il-ħakkiema Misilmin mir-reġjun u madwaru ilhom jippruvaw jieħdu l-belt u jżommuha taħt il-kontroll tagħhom, u għalhekk, bħal ħafna mir-reġjun tal-[[Ħeġaż]], il-belt rat diversi bidliet fir-reġim. L-aħħar darba li ġiet ikkonkwistata l-belt kienet fil-konkwista Sawdija fuq il-Ħeġaż minn [[Iben Sgħud]] u l-alleati tiegħu fl-1925. Minn dakinhar 'l hawn, Mekka rat espansjoni kbira fid-daqs u l-infrastruttura, b'bini ġdid u modern bħat-Torrijiet tal-Arloġġ (bl-Għarbi: l-[[Ibraġ is-Siegħa]]), ir-raba' l-itwal bini fid-dinja u t-tielet l-akbar skont l-erja tal-art,<ref>{{Ċita web|url=https://ehsanbayat.com/6-facts-you-need-to-know-about-the-abraj-al-bait-clock-tower/|titlu=Dr. Ehsan Bayat - 6 Facts You Need to Know about the Abraj Al-Bait Clock Tower|kunjom=Bayat|isem=Ehsan|data=28 Jannar 2021|sit=Dr. Ehsan Bayat|lingwa=en|data-aċċess=19 Ġunju 2024|arkivju-data=2024-06-19|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240619153114/https://ehsanbayat.com/6-facts-you-need-to-know-about-the-abraj-al-bait-clock-tower/|url-status=dead}}</ref> li jixirfu l-Misġed il-Ħram. == Referenzi == <references /> [[Kategorija:Iżlam]] [[Kategorija:Arabja Sawdija]] bp50bdtgi2vye5d6mrzr2f5m829fb1e 0 6951 333816 332670 2026-11-08T02:11:19Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333816 wikitext text/x-wiki Il-'''Festival tal-Eurovision tat-Tfal''' (bil-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]]: ''Concours Eurovision de la Chanson Junior''), magħruf ukoll bħala l-'''Junior Eurovision Song Contest''' (JESC), huwa konkors internazzjonali tal-kanzunetti organizzat mill-[[European Broadcasting Union]] (EBU) u li hu miftuħ esklussivament għal membri ta' din konfederazzjoni. Din issir kull sena ġewwa belt [[Ewropa|Ewropea]]. Din il-kompetizzjoni tgawdi minn diversi similaritajiet mal-[[Festival tal-Eurovision]]. Kull stazzjon parteċipanti jibgħat esebitur/i, li għandhom ikunu bejn 10 u 15-il sena, u kanzunetta oriġinali ta' madwar 2 minuti u 30 sekonda u 2 minuti u 45 sekonda biex jikkompetu kontra kompetituri oħra. Kull kanzunetta tirrapreżenta lil pajjiż partikulari li jiġi servit mix-xandar parteċipanti. It-telespettaturi minn dawn il-pajjiżi huma mistiedna sabiex jivvutaw għall-aqwa esebizzjonijiet permezz tat-[[televotazzjoni]] (minkejja li ġurija tista' tintuża' jekk stazzjon ma jkunx jista' jxandar il-festival b'mod dirett). Ir-rebbieħ finali tal-festival ikun dak li rċieva l-aktar punti wara li jinġabru l-voti kollha. Barra l-pajjiżi li jieħdu sehem, il-konkors jintwera wkoll f'diversi territorji oħrajn fosthom il-[[Ġermanja]], il-[[Finlandja]], l-[[Estonja]], l-[[Awstralja]] u l-[[Iżrael]]. Mill-2006 'il quddiem il-festival beda jiġi muri direttament fuq l-[[internet]] permezz tas-sit uffiċjali tal-Konkors.<ref name="online">{{Ċita web|editur=ESC Today|data=2006-12-01 |url=http://www.esctoday.com/news/read/6879 |titlu=Junior Eurovision live on the internet |data-aċċess=2008-10-10 |lingwa=Ingliż}}</ref> == Oriġini u storja == L-oriġini tal-Festival imorru lura lejn is-sena 2000 meta [[Danmarks Radio]] kien iżomm festival tal-kanzunetti għat-tfal Daniżi, f'dik is-sena u dik segwenti.<ref name="IMDBMGP2000">{{Ċita web|editur=IMDB|data=2000-05-01 |url=http://www.imdb.com/title/tt0388806/ |titlu= IMDB: Børne1'erens melodi grand prix 2000 |data-aċċess=2008-10-10|lingwa=Ingliż}}</ref><ref name="IMDBMGP2001">{{Ċita web|pubblikatur=IMDB|data=2001-05-01 |url= http://www.imdb.com/title/tt0330108/ |titlu= IMDB: de unges melodi grand prix 2001 |data-aċċess=2008-10-10|lingwa=Ingliż}}</ref> Din l-idea ġiet estiża għal festival [[Skandinavja|Skandinavu]] fl-2002, [[MGP Nordic]], bid-[[Danimarka]], in-[[Norveġja]] u l-[[Żvezja|Iżvezja]] bħala parteċipanti. L-EBU ħadet spunt minn dan il-festival u ddeċidiet li tiftaħ il-kompetizzjoni għal kull membru tal-EBU. Id-[[Danimarka]] ġiet mistoqsija biex tospita l-ewwel edizzjoni tal-Festival tal-Eurovision għaż-Żgħar minħabba l-esperjenza kbira li kellha fl-ospitu tal-kompetizzjonijiet tagħhom u tal-MGP Nordic. [[Stampa:Ksenia Sitnik JESC 2005.jpg|180px|thumb|left|[[Ksenia Sitnik]] tat l-ewwel rebħa lill-Bjelorussja fl-[[Festival tal-Eurovision taż-Żgħar 2005|2005]] permezz tal-kanzunetta ''My Vmeste'']] Wara s-suċċess tal-ewwel edizzjoni, it-tieni wieħed kellu xi problemi ta' lokazzjoni. Oriġinarjament, l-avveniment kellu jkun organizzat mix-xandar [[Renju Unit|Brittaniku]] [[ITV]], f'[[Manchester]].<ref>{{Ċita web|editur=EBU|data=2003-11-16|url=http://www.ebu.ch/en/union/news/archives/2003/tcm_6-7909.php|titlu=Confirmation of Manchester as original host|data-aċċess=2008-10-10|lingwa=Ingliż|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110515091221/http://www.ebu.ch/en/union/news/archives/2003/tcm_6-7909.php|arkivju-data=2011-05-15|url-status=dead}}</ref> ITV wara ħabbru li minħabba problemi finanzjarji u raġunijiet ta' skeda, il-festival ma kienx se jieħu post fir-Renju Unit.<ref>{{Ċita web|editur=ESC Today|data=2004-05-13 |url= http://www.esctoday.com/news/read/2733 |titlu= Junior contest not to take place in Manchester |data-aċċess=2008-10-10|lingwa=Ingliż}}</ref> Hu maħsub ukoll li fattur ieħor wara din id-deċiżjoni kien li minħabba li r-rata ta' telespettaturi għal ITV fis-sena ta' qabel kien inqas minn dak li kien mistenni.<ref>{{Ċita web|editur=Guardian|data=2003-11-17 |data-aċċess=2008-10-10 |url= http://www.guardian.co.uk/media/2003/nov/17/overnights2 |titlu= JESC UK ratings |lingwa=Ingliż}}</ref> L-EBU ħajru lix-xandar [[Kroazja|Kroat]] [[HRT]], li kienu rebħu l-festival ta' qabel, biex jospitaw l-avveniment f'[[Żagreb]]; wara kien ħareġ illi HRT kienu 'nsew' biex jibbukjaw is-sala fejn kien se jiġi ospitat il-festival. Kien f'dan il-punt, b'ħames xhur oħra għall-festival li l-istazzjon [[Norveġja|Norveġiż]] [[NRK]] offra ruħu biex jospita l-edizzjoni tal-2004 f'[[Lillehammer]]. Xandara interessati kellhom joffru l-applikazzjoni tagħhom biex b'hekk ikunu evitati l-istess problemi. Il-[[Belġju]], b'hekk, saret l-ewwel pajjiż li l-applikazzjoni tagħha biex tospita l-edizzjoni tal-[[2005]] kienet aċċettata.<ref>{{Ċita web|editur=ESC Today|data=2004-11-20 |url= http://www.esctoday.com/news/read/3368 |titlu= Junior 2005 on 26 November in Belgium |data-aċċess=2008-10-10|lingwa=Ingliż}}</ref> Ir-rebbieħ tal-Konkors hu deċiż permezz tat-televotazzjoni. Bejn l-2003 u l-2005, it-telespettaturi kellhom madwar 10 minuti ċans biex jivvutaw wara li l-kanzunetti kollha jkunu tkantaw. Mill-2006 il-linji telefoniċi kienu miftuħa matul il-programm<ref>{{Ċita web|editur=ESC Today|data=2006-10-20 |data-aċċess=2008-10-10 |url= http://www.esctoday.com/news/read/6565|titlu= Televoting all night long |lingwa=Ingliż}}</ref> u l-profitti magħmula mill-votazzjoni matul l-edizzjonijiet tal-2007 u l-2008 ingħataw b'donazzjoni lill-[[UNICEF]].<ref>{{Ċita web|editur=UNICEF.nl|data=2007-12-06|url=http://www.unicef.nl/unicef/show/id=53926/contentid=3252|titlu=Informazzjoni tal-UNICEF|data-aċċess=2008-10-10|lingwa=Olandiż|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080521020159/http://www.unicef.nl/unicef/show/id%3D53926/contentid%3D3252|arkivju-data=2008-05-21|url-status=dead}}</ref> == Format == Il-format tal-festival baqa' relattivament l-istess matul il-kors tal-istorja tiegħu fejn dan jikkonsisti f'esebizzjonijiet mużikali diretti minn artisti li jkunu daħlu fil-kompetizzjoni grazzi għax-xandara parteċipanti. L-EBU issostni li l-għan tal-programm hu li "tippromovi talenti żgħażagħ fil-kamp tal-mużika popolari, billi tinkoraġġixxi kompetizzjoni fost il-kompetituri".<ref>{{Ċita web|titlu=Generic contest information page|url=http://www.ebu.ch/en/eurovisiontv/entertainment/junior_eurovision_song_contest.php|data-aċċess=2023-12-23|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080508024429/http://www.ebu.ch/en/eurovisiontv/entertainment/junior_eurovision_song_contest.php|arkivju-data=2008-05-08|url-status=dead}}</ref> Il-programm jittella' ġeneralment nhar ta' Sibt filgħaxija lejn tmiem [[Novembru]] jew bidu ta' [[Diċembru]] fit-20:15 ([[Ħin Ċentrali Ewropew|CET]]) u jdum madwar sagħtejn u kwart. [[Stampa:Malin Reitan JESC 2005.jpg|180px|thumb|right|[[Malin Reitan]] irrapreżentat lin-[[Norveġja]] fl-edizzjoni tal-2005 bil-kanzunetta ''Sommer Og Skolefri'']] Tradizzjonalment, il-festival jikkonsisti f'ċerimonja tal-ftuħ fejn il-parteċipanti jingħataw merħba għal dan l-avveniment, fejn wara jsegwi l-kant tal-kanzunetti parteċipanti, u rikapitulazzjoni qasira tal-kanzunetti biex jgħinu lill-votanti biex jiddeċiedu għal-liema kanzunetti se jivvutaw. Wara li jingħalaq il-votazzjoni jsir l-att tal-intervall, u r-riżultati jitħabbru suċċessivament minn tfal bejn l-età ta' għaxar snin u ħmistax-il sena, li tkun segwita wara bit-tħabbira tar-rebbieħ u s-smiegħ mill-ġdid tal-kanzunetta rebbieħa. F'ċerti mumenti matul is-serata, ċerti stazzjonijiet jagħżlu li jagħmlu xi [[pubbliċità televiżiva|waqfiet kummerċjali]]. Il-festival jippreżenta dejjem żewġ preżentaturi (li fil-biċċa l-kbira tad-drabi kienu raġel wieħed u mara waħda minkejja li l-[[Festival tal-Eurovision taż-Żgħar 2006|edizzjoni tal-2006]] kien hemm eċċezzjoni) li regularment jidhru fuq il-palk waqt li l-kontestanti jkunu fil-''green room''. Il-preżentaturi huma wkoll responsabbli li jirrepetu r-riżultati tat-televotazzjoni immedjatament wara li jkun inqara kull vot partikulari, biex jiġi kkonfermat il-punti li jkunu ngħataw lil pajjiż. Minkejja li l-Festival tal-Eurovision taż-Żgħar hu mibni fuq il-format tal-[[Festival tal-Eurovision]], hemm diversi differenzi li huma uniċi għall-festival tat-tfal. Per eżempju, waqt li l-vokali prinċipali jridu jkantaw dirett matul il-festival, il-vokali sekondarji jistgħu jkunu rikorjdati.<ref name="regolikaz">{{ċita web |editur= ESC Kaz |sena= 2008 |url= http://esckaz.com/jesc/2008/event.htm#rules |titlu= Rules alterations for 2008 contest as well as details of traditional rules |data-aċċess= 2008-11-23 |lingwa= Ingliż |arkivju-data= 2010-09-16 |arkivju-url= https://web.archive.org/web/20100916063829/http://esckaz.com/jesc/2008/event.htm#rules |url-status= dead}}</ref> Kull għażla ta' pajjiż trid tiġi deċiża minn finali nazzjonali (sakemm ċerti ċirkustanzi jimpedixxuha milli ssir u trid tikseb il-permess mill-EBU).<ref name="regoli03">{{ċita web|editur=JuniorEurovision.tv|url=http://www.junioreurovision.tv/english/591.htm|titlu=Rules of the 2003 contest|data-aċċess=2008-11-23|lingwa=Ingliż|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20031206152259/http://www.junioreurovision.tv/english/591.htm|arkivju-data=2003-12-06|url-status=bot: unknown}}</ref> Mill-[[Festival tal-Eurovision taż-Żgħar 2005|festival tal-2005]] 'il quddiem kull kontestant beda jingħata awtomatikament tnax-il punt biex ma jkun hemm l-ebda mit-tfal parteċipanti li jispiċċa bil-famużi, jew misħuta "nul points". Ir-rebbieħa ta' kull festival jirċievi trofew u ċertifikat. Il-pajjiż rebbieħ, b'differenza mill-Festival tal-Eurovision, ma jingħatax id-dritt li jospita l-edizzjoni segwenti. == Parteċipazzjoni == {{artiklu prinċipali|Parteċipazzjoni fil-Festival tal-Eurovision taż-Żgħar}} Il-parteċipazzjoni fil-Festival tbiddlet drammatikament kull sean. Seba' pajjiżi minn sebgħa u għoxrin ġew rappreżentati kull sean. Fis-snin riċenti huma ftit il-pajjiżi mill-[[Ewropa tal-Punent|Punent tal-Ewropa]] li qed jieħdu sehem waqt li pajjiżi mil-[[Ewropa tal-Lvant|Lvant]] bdew jingħaqdu f'dan il-Festival. Ix-xandara oriġinali Skandinavi ħallew il-festival fl-2006 u bdew jerġgħu jorganizzaw il-kompetizzjoni tal-MGP Nordic li kienet waqfet milli tiġi prodotta mal-bidu tal-Festival tal-Eurovision taż-Żgħar. Sal-edizzjoni tal-2024, kien hemm 41 membru tal-[[European Broadcasting Union|EBU]] li ħadu sehem f'dan il-festival. === Debuttanti === [[Image:Junior EurovisionParticipants.PNG|thumb|300px|Parteċipazzjoni mill-2003:<br /> {{leġġenda|#00ff00|Daħlu tal-anqas darba}} {{leġġenda|#ffff00|Qatt ma daħlu, minkejja li huma eliġibbli}} {{leġġenda|#ff00ff|Kienu se jidħlu, però rtiraw qabel il-finali}} ]] {| class="wikitable" ! scope="col" width=10% | Sena ! Pajjiżi debuttanti |- ! scope="row" valign="top" | [[Festival tal-Eurovision taż-Żgħar 2003|2003]] | {{Esc|Bjelorussja|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Belġju|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Ċipru|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Danimarka|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Greċja|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Kroazja|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Latvja|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Maċedonja|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Malta|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Norveġja|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Olanda|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Polonja|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Renju Unit|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Rumanija|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Spanja|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Żvezja|j=taż-Żgħar}} |- ! scope="row" valign="top" | [[Festival tal-Eurovision taż-Żgħar 2004|2004]] | {{Esc|Franza|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Żvizzera|j=taż-Żgħar}} |- ! scope="row" valign="top" | [[Festival tal-Eurovision taż-Żgħar 2005|2005]] | {{Esc|Russja|j=taż-Żgħar}}, ''{{Esc|Serbja u Montenegro|j=taż-Żgħar}}'' |- ! scope="row" valign="top" | [[Festival tal-Eurovision taż-Żgħar 2006|2006]] | {{Esc|Portugall|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Serbja|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Ukrajna|j=taż-Żgħar}} |- ! scope="row" valign="top" | [[Festival tal-Eurovision taż-Żgħar 2007|2007]] | {{Esc|Armenja|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Bulgarija|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Ġeorġja|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Litwanja|j=taż-Żgħar}} |- ! scope="row" valign="top" | [[Festival tal-Eurovision taż-Żgħar 2010|2010]] | {{Esc|Moldova|j=taż-Żgħar}} |- ! scope="row" valign="top" | [[Festival tal-Eurovision taż-Żgħar 2012|2012]] | {{Esc|Albanija|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Ażerbajġan|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Iżrael|j=taż-Żgħar}} |- ! scope="row" valign="top" | [[Festival tal-Eurovision taż-Żgħar 2013|2013]] | {{Esc|San Marino|j=taż-Żgħar}} |- ! scope="row" valign="top" | [[Festival tal-Eurovision taż-Żgħar 2014|2014]] | {{Esc|Italja|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Montenegro|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Slovenja|j=taż-Żgħar}} |- ! scope="row" valign="top" | [[Festival tal-Eurovision taż-Żgħar 2015|2015]] | {{Esc|Awstralja|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Irlanda|j=taż-Żgħar}} |- ! scope="row" valign="top" | [[Festival tal-Eurovision taż-Żgħar 2018|2018]] | {{Esc|Każakistan|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Wales|j=taż-Żgħar}} |- ! scope="row" valign="top" | [[Festival tal-Eurovision taż-Żgħar 2020|2020]] | {{Esc|Ġermanja|j=taż-Żgħar}} |- ! scope="row" valign="top" | [[Festival tal-Eurovision taż-Żgħar 2023|2023]] | {{Esc|Estonja|j=taż-Żgħar}} |} === Irtirar ta' nazzjonijiet === {| class="wikitable" ! scope="col" width=10% | Sena ! Pajjiżi rtirati |- ! scope="row" valign="top" | [[Festival tal-Eurovision taż-Żgħar 2005|2005]] | {{Esc|Ċipru|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Franza|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Polonja|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Żvizzera|j=taż-Żgħar}} |- ! scope="row" valign="top" | [[Festival tal-Eurovision taż-Żgħar 2006|2006]] | {{Esc|Danimarka|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Latvja|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Norveġja|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Serbja u Montenegro|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Renju Unit|j=taż-Żgħar}} |- ! scope="row" valign="top" | [[Festival tal-Eurovision taż-Żgħar 2007|2007]] | {{Esc|Kroazja|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Spanja|j=taż-Żgħar}} |- ! scope="row" valign="top" | [[Festival tal-Eurovision taż-Żgħar 2008|2008]] | {{Esc|Portugall|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Żvezja|j=taż-Żgħar}} |- ! scope="row" valign="top" | [[Festival tal-Eurovision taż-Żgħar 2009|2009]] | {{Esc|Bulgarija|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Greċja|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Litwanja|j=taż-Żgħar}} |- ! scope="row" valign="top" | [[Festival tal-Eurovision taż-Żgħar 2010|2010]] | {{Esc|Ċipru|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Rumanija|j=taż-Żgħar}} |- ! scope="row" valign="top" | [[Festival tal-Eurovision taż-Żgħar 2011|2011]] | {{Esc|Malta|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Serbja|j=taż-Żgħar}} |- ! scope="row" valign="top" | [[Festival tal-Eurovision taż-Żgħar 2012|2012]] | {{Esc|Bulgarija|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Latvja|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Litwanja|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Maċedonja ta' Fuq|j=taż-Żgħar}} |- ! scope="row" valign="top" | [[Festival tal-Eurovision taż-Żgħar 2013|2013]] | {{Esc|Albanija|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Belġju|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Iżrael|j=taż-Żgħar}} |- ! scope="row" valign="top" | [[Festival tal-Eurovision taż-Żgħar 2014|2014]] | {{Esc|Ażerbajġan|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Maċedonja ta' Fuq|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Moldova|j=taż-Żgħar}} |- ! scope="row" valign="top" | [[Festival tal-Eurovision taż-Żgħar 2015|2015]] | {{Esc|Ċipru|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Kroazja|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Żvezja|j=taż-Żgħar}} |- ! scope="row" valign="top" | [[Festival tal-Eurovision taż-Żgħar 2016|2016]] | {{Esc|Montenegro|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|San Marino|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Slovenja|j=taż-Żgħar}} |- ! scope="row" valign="top" | [[Festival tal-Eurovision taż-Żgħar 2017|2017]] | {{Esc|Bulgarija|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Iżrael|j=taż-Żgħar}} |- ! scope="row" valign="top" | [[Festival tal-Eurovision taż-Żgħar 2018|2018]] | {{Esc|Ċipru|j=taż-Żgħar}} |- ! scope="row" valign="top" | [[Festival tal-Eurovision taż-Żgħar 2019|2019]] | {{Esc|Ażerbajġan|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Iżrael|j=taż-Żgħar}} |- ! scope="row" valign="top" | [[Festival tal-Eurovision taż-Żgħar 2020|2020]] | {{Esc|Albanija|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Armenja|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Awstralja|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Irlanda|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Italja|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Maċedonja ta' Fuq|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Portugall|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Wales|j=taż-Żgħar}} |- ! scope="row" valign="top" | [[Festival tal-Eurovision taż-Żgħar 2021|2021]] | {{Esc|Bjelorussja|j=taż-Żgħar}} |- ! scope="row" valign="top" | [[Festival tal-Eurovision taż-Żgħar 2022|2022]] | {{Esc|Ażerbajġan|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Bulgarija|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Ġermanja|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Russja|j=taż-Żgħar}} |- ! scope="row" valign="top" | [[Festival tal-Eurovision taż-Żgħar 2023|2023]] | {{Esc|Każakistan|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Serbja|j=taż-Żgħar}} |- ! scope="row" valign="top" | [[Festival tal-Eurovision taż-Żgħar 2024|2024]] | {{Esc|Renju Unit|j=taż-Żgħar}} |- ! scope="row" valign="top" | [[Festival tal-Eurovision taż-Żgħar 2025|2025]] | {{Esc|Estonja|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Ġermanja|j=taż-Żgħar}} |- ! scope="row" valign="top" | [[Festival tal-Eurovision taż-Żgħar 2026|2026]] | {{Esc|Ażerbajġan|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Kroazja|j=taż-Żgħar}} |} <references group="nota"/> === Ritorn ta' nazzjonijiet === {| class="wikitable" ! scope="col" width=10% | Sena ! Pajjiżi li jirritornaw |- ! scope="row" valign="top" | [[Festival tal-Eurovision taż-Żgħar 2006|2006]] | {{Esc|Ċipru|j=taż-Żgħar}} |- ! scope="row" valign="top" | [[Festival tal-Eurovision taż-Żgħar 2009|2009]] | {{Esc|Żvezja|j=taż-Żgħar}} |- ! scope="row" valign="top" | [[Festival tal-Eurovision taż-Żgħar 2010|2010]] | {{Esc|Latvja|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Litwanja|j=taż-Żgħar}} |- ! scope="row" valign="top" | [[Festival tal-Eurovision taż-Żgħar 2011|2011]] | {{Esc|Bulgarija|j=taż-Żgħar}} |- ! scope="row" valign="top" | [[Festival tal-Eurovision taż-Żgħar 2013|2013]] | {{Esc|Maċedonja ta' Fuq|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Malta|j=taż-Żgħar}} |- ! scope="row" valign="top" | [[Festival tal-Eurovision taż-Żgħar 2014|2014]] | {{Esc|Bulgarija|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Ċipru|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Kroazja|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Serbja|j=taż-Żgħar}} |- ! scope="row" valign="top" | [[Festival tal-Eurovision taż-Żgħar 2015|2015]] | {{Esc|Albanija|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Maċedonja ta' Fuq|j=taż-Żgħar}} |- ! scope="row" valign="top" | [[Festival tal-Eurovision taż-Żgħar 2016|2016]] | {{Esc|Ċipru|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Iżrael|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Polonja|j=taż-Żgħar}} |- ! scope="row" valign="top" | [[Festival tal-Eurovision taż-Żgħar 2017|2017]] | {{Esc|Portugall|j=taż-Żgħar}} |- ! scope="row" valign="top" | [[Festival tal-Eurovision taż-Żgħar 2018|2018]] | {{Esc|Ażerbajġan|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Franza|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Iżrael|j=taż-Żgħar}} |- ! scope="row" valign="top" | [[Festival tal-Eurovision taż-Żgħar 2019|2019]] | {{Esc|Spanja|j=taż-Żgħar}} |- ! scope="row" valign="top" | [[Festival tal-Eurovision taż-Żgħar 2021|2021]] | {{Esc|Albanija|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Armenja|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Ażerbajġan|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Bulgarija|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Irlanda|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Italja|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Maċedonja ta' Fuq|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Portugall|j=taż-Żgħar}} |- ! scope="row" valign="top" | [[Festival tal-Eurovision taż-Żgħar 2022|2022]] | {{Esc|Renju Unit|j=taż-Żgħar}} |- ! scope="row" valign="top" | [[Festival tal-Eurovision taż-Żgħar 2023|2023]] | {{Esc|Ġermanja|j=taż-Żgħar}} |- ! scope="row" valign="top" | [[Festival tal-Eurovision taż-Żgħar 2024|2024]] | {{Esc|Ċipru|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|San Marino|j=taż-Żgħar}} |- ! scope="row" valign="top" | [[Festival tal-Eurovision taż-Żgħar 2025|2025]] | {{Esc|Ażerbajġan|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Kroazja|j=taż-Żgħar}}, {{Esc|Montenegro|j=taż-Żgħar}} |} == Rebbieħa == {| class=wikitable |- !Sena !Rebbieħ !Lingwa !Artist !Kanzunetta !Traduzzjoni !Punti !Data !Sala !Lokazzjoni |- |[[Festival tal-Eurovision taż-Żgħar 2003|2003]] |{{flagicon|Kroazja}} '''[[Kroazja fil-Festival tal-Eurovision taż-Żgħar|Kroazja]]''' |[[Lingwa Kroata|Kroat]] |[[Dino Jelusić]] |Ti Si Moja Prva Ljubav |Int L-Ewwel Imħabba Tiegħi |134 |15 ta' Novembru, 2003 |[[Forum København]] |{{flagicon|Danimarka}} [[Kopenħagen]] |- |[[Festival tal-Eurovision taż-Żgħar 2004|2004]] |{{flagicon|Spanja}} '''[[Spanja fil-Festival tal-Eurovision taż-Żgħar|Spanja]]''' |[[Lingwa Spanjola|Spanjol]] |[[María Isabel]] |Antes Muerta Que Sencilla |Aħjar Mejta Milli Normali |171 |20 ta' Novembru, 2004 |[[Haakons Hall]] |{{flagicon|Norveġja}} [[Lillehammer]] |- |[[Festival tal-Eurovision taż-Żgħar 2005|2005]] |{{flagicon|Bjelorussja}} '''[[Bjelorussja fil-Festival tal-Eurovision taż-Żgħar|Bjelorussja]]''' |[[Lingwa Russa|Russu]] |[[Ksenia Sitnik]] |My Vmeste |Aħna Flimkien |149 |26 ta' Novembru, 2005 |[[Ethias Arena]] |{{flagicon|Belġju}} [[Hasselt]] |- |[[Festival tal-Eurovision taż-Żgħar 2006|2006]] |{{flagicon|Russja}} '''[[Russja fil-Festival tal-Eurovision taż-Żgħar|Russja]]''' |[[Lingwa Russa|Russu]] |[[Sisters Tolmachevy]] |Vesenniy Jazz |Jazz tar-Rebbiegħa |154 |2 ta' Diċembru, 2006 |[[Sala Polivalentă]] |{{flagicon|Rumanija}} [[Bukarest]] |- |[[Festival tal-Eurovision taż-Żgħar 2007|2007]] |{{flagicon|Bjelorussja}} '''[[Bjelorussja fil-Festival tal-Eurovision taż-Żgħar|Bjelorussja]]''' |[[Lingwa Russa|Russu]] |[[Alexey Zhigalkovich]] |S druzyami |Mal-Ħbieb |137 |8 ta' Diċembru, 2007 |[[Ahoy Rotterdam]] |{{flagicon|Olanda}} [[Rotterdam]] |- |[[Festival tal-Eurovision taż-Żgħar 2008|2008]] |{{flagicon|Ġeorġja}} '''[[Ġeorġja fil-Festival tal-Eurovision taż-Żgħar|Ġeorġja]]''' | Lingwa Immaġinarja | [[Bzikebi]] | "Bzz..." | – | 154 |22 ta' Novembru, 2008 |[[Spyros Kyprianou Athletic Center]] |{{flagicon|Ċipru}} [[Limassol]] |- | [[Junior Eurovision Song Contest 2009|2009]] | {{flagicon|Olanda}} [[Netherlands in the Junior Eurovision Song Contest|Netherlands]] | [[Dutch language|Dutch]], [[English language|English]] | [[Ralf Mackenbach]] | "Click Clack" | – | 121 | 21 November 2009 | [[Palace of Sports (Kiev)|Palace of Sports]] | {{flagicon|Ukrajna}} [[Kiev]] <ref name="09countries">{{ċita web|pubblikatur=[[European Broadcasting Union]]|data=2009-06-08 |url= http://www.junioreurovision.tv/page/blog?id=3053&_t=Exclusive%3A+14+countries+to+be+represented+at+Junior+2009%21 |titlu= 'Exclusive: 13 countries to be represented at Junior 2009!'|data-aċċess=2009-06-10}}</ref> |- | [[Junior Eurovision Song Contest 2010|2010]] | {{flagicon|Armenja}} [[Armenia in the Junior Eurovision Song Contest|Armenia]] | [[Armenja|Armenian]] | [[Vladimir Arzumanyan]] | "Mama" | – | 120 | 20 November 2010 |[[Minsk-Arena]] |{{flagicon|Bjelorussja}} [[Minsk]] <ref name="belhwin">{{ċita web|pubblikatur=[[European Broadcasting Union]]|data=2009-06-08 |url= http://www.eurovision.tv/page/news?id=3063&_t=Exclusive%3A+Belarus+to+host+Junior+2010|titlu= Exclusive: Belarus to host Junior 2010|data-aċċess=2009-06-08}}</ref> |} == Futur == {{...}} == Referenzi == {{reflist|2}} == Ħoloq esterni == {{Commons|Junior Eurovision Song Contest}} * [http://www.junioreurovision.tv/ Sit uffiċjali] * [http://www.ebu.ch/ Sit uffiċjali tal-EBU] {{Festival tal-Eurovision taż-Żgħar}} [[Kategorija:Festival tal-Eurovision taż-Żgħar| ]] [[Kategorija:European Broadcasting Union]] hjjf89c69bh85pxm485nlhsexsnikgi 0 7006 333792 326196 2026-11-07T23:07:39Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333792 wikitext text/x-wiki {{Infobox klabb tal-futbol | stampa = [[Stampa:Logo of AC Milan.svg|125px]] | pattern_la1 = _milan2425h | pattern_b1 = _milan2425h | pattern_ra1 = _milan2425h | pattern_sh1 = _milan2425h | pattern_so1 = | leftarm1 = 000000 | body1 = 000000 | rightarm1 = 000000 | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _milan2425a | pattern_b2 = _milan2425a | pattern_ra2 = _milan2425a | pattern_sh2 = _milan2425a | pattern_so2 = _milan2425al | body2 = FFFFFF | leftarm2 = FFFFFF | rightarm2 = FFFFFF | shorts2 = FFFFFF | socks2 = FFFFFF | pattern_la3 = _milan2425t | pattern_b3 = _milan2425t | pattern_ra3 = _milan2425t | pattern_sh3 = _milan2425t | pattern_so3 = | leftarm3 = 4F4F4F | body3 = 4F4F4F | rightarm3 = 4F4F4F | shorts3 = 4F4F4F | socks3 = 4F4F4F }} '''Associazione Calcio Milan''', komunement imsejħa '''AC Milan''' jew '''Milan''', huwa klabb professjonist [[Italja|Taljan]] ibbażat f'[[Milan]], il-[[Lombardija]], li jilgħab fis-[[Serie A]]. Il-klabb twaqqaf fis-sena 1899 minn wieħed Inġliz li kien jaħdem il-bizilla;[[Herbert Kilpin]] u n-negozjant [[Alfred Edwards (futbol)|Alfred Edwards]] fost l-oħrajn.<ref>{{Ċita web |titlu=Storja |url=http://www.acmilan.com/en/club/history |pubblikatur=Associazione Calcio Milan |data-aċċess=2010-10-04 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20101007130309/http://www.acmilan.com/en/club/history |arkivju-data=2010-10-07 |lingwa=Ingliż |url-status=live }}</ref><ref>{{Ċita aħbar|url=http://news.bbc.co.uk/local/nottingham/hi/people_and_places/history/newsid_8291000/8291087.stm |titlu=AC Milan's Nottingham-born hero |isem=Neil |kunjom=Heath |pubblikatur=BBC |data=2009-11-17 |data-aċċess=2010-10-04|lingwa=Ingliż}}</ref> Il-klabb għamel l-istorja kollha tiegħu, bl-eċċezzjoni fl-istaġuni 1980-81 u 1982-83, fil-quċċata tal-[[Futbol fl-Italja|Futbol Taljan]], magħruf bħala s-[[Serie A]] li bdiet fl-istaġun 1929-30. Dan il-klabb huwa t-tielet l-aktar wieħed ta’ suċċess fil-[[Futbol|futbol dinji]] f'termini ta' trofej internazzjonali wara Real Madrid u Al Ahly, flimkien ma' [[Boca Juniors]], bi 18-il titlu uffiċjalment rikonoxxuti mill-[[UEFA]] u l-[[FIFA]].<ref>{{Ċita aħbar |titlu=Unuri |url=http://www.acmilan.com/en/club/palmares |pubblikatur=Associazione Calcio Milan |data-aċċess=2010-10-04 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20101007114727/http://www.acmilan.com/en/club/palmares |arkivju-data=2010-10-07 |lingwa=Ingliż |url-status=live }}</ref> Milan rebħu 4 [[Lista ta' klabbs ċampjins tad-dinja (futbol)|titli dinjija]], aktar minn kull klabb ieħor fid-dinja, wara li rebħu t-[[Tazza Interkontinentali (futbol)|Tazza Interkontinentali]] tlett darbiet u l-[[FIFA Club World Cup]] għal darba. Il-Milan rebħu wkoll it-[[UEFA Champions League|Tazza taċ-Ċampjins/Champions League]] f'seba' okkażjonijiet, wara [[Real Madrid CF|Real Madrid]].<ref>{{Ċita web |titlu=Trophy Room |url=http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/First_Team/1193041481370/Palmares/Honours.htm |pubblikatur=realmadrid.com |editur=[[Real Madrid CF|Real Madrid Club de Fútbol]] |data-aċċess=2008-07-12 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080712230248/http://www.realmadrid.com/cs/Satellite/en/First_Team/1193041481370/Palmares/Honours.htm |arkivju-data=2008-07-12 |lingwa=Ingliż |url-status=live }}</ref> Huma wkoll rebħu l-[[UEFA Super Cup]] b'rekord ta' ħames darbiet u t-[[Tazza tat-Tazez Ewropej]] darbtejn. Milan rebħu kull kompetizzjoni ewlenija li fiha kienu kkompetew, bl-eċċezzjoni tal-[[UEFA Europa League|Europa League]] (f'din il-kompetizzjoni huma kienu tilfu żewġ semi-finali fl-1972 u fl-2002). Domestikament, bi 18-il [[Lista ta' ċampjins tal-futbol Taljan|titlu tal-kampjonat]] il-Milan huwa t-tieni l-aktar l-klabb ta’ suċċess fis-[[Serie A]] wara [[Juventus FC|Juventus]] (36 titlu), flimkien mar-rivali lokali [[FC Internazionale Milano|Inter]].<ref>{{Ċita web |titlu=Albo d'oro |url=http://www.legaseriea.it/it/serie-a-tim/albo-d-oro |pubblikatur=Lega Serie A |data-aċċess=2010-10-04 |lingwa=Taljan |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20101018001314/http://www.legaseriea.it/it/serie-a-tim/albo-d-oro |arkivju-data=2010-10-18 |url-status=dead }}</ref> Huma wkoll rebħu l-[[Coppa Italia]] 5 darbiet, kif ukoll rekord ta' 6 titli fis-[[Supercoppa Italiana]]. Milan jilabgħbu l-logħob f'darhom ġewwa [[San Siro]], magħruf ukoll bħala ''Stadio Giuseppe Meazza''. Il-grawnd, li huwa maqsum ma' Inter, huwa l-akbar grawnd tal-futbol fl-Italja, b'kapaċità totali ta' 80,018 spettatur.<ref>{{Ċita web |titlu=Struttura |url=http://www.sansiro.net/struttura.asp |pubblikatur=San Siro |data-aċċess=2010-10-04 |lingwa=Taljan |arkivju-data=2010-06-12 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100612094451/http://sansiro.net/struttura.asp |url-status=dead }}</ref>L-Inter huma kkunsidrati l-akbar rivali tagħhom, u l-logħbiet bejn iż-żewġ timijiet huma msejħa [[Derby della Madonnina]], li hija waħda mill-aktar derbies segwiti fil-futbol.<ref>{{Ċita web|url=http://www.theroar.com.au/2010/01/26/is-this-the-greatest-derby-in-the-world/ |titlu=Is this the greatest derby in world sports? |pubblikatur=The Roar |data=2010-01-26 |data-aċċess=2011-09-28|lingwa=Ingliż}}</ref> Mill-2010, il-Milan huwa t-tielet l-aktar tim li għandu sapport fl-Italja,<ref>{{Ċita web |url=http://www.demos.it/2010/pdf/143320100924calcio.pdf |titlu=Italja, il paese nel pallone |sit=demos.it |format=PDF |paġni=3, 9–10 |data=2010-08-24 |data-aċċess=2011-07-20 |lingwa=Taljan |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110721195337/http://www.demos.it/2010/pdf/143320100924calcio.pdf |arkivju-data=2011-07-21 |url-status=live }}</ref> u s-seba' l-aktar tim li għandu sapport fl-Ewropa, quddiem kull tim Taljan ieħor. Klassifika tal-partitarji tat-timijiet Ewropej: [[FC Barcelona|Barcelona]] l-ewwel bi 57.8 miljun, segwiti minn [[Real Madrid CF|Real Madrid]] (31.3 miljun), [[Manchester United FC|Manchester United]] (30.6 miljun), [[Chelsea FC|Chelsea]] (21.4 miljun), [[FC Bayern Munich|Bayern Munich]] (20.7 miljun) u Milan (18.4 miljun). <ref>{{Ċita web |url=http://www.sportmediaset.mediaset.it/calcio/articoli/articolo41645.shtml |titlu=Tifo: Barcellona la regina d'Europa |pubblikatur=Sport Mediaset |data=2010-09-09 |data-aċċess=2010-09-10 |lingwa=Taljan |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100910150408/http://www.sportmediaset.mediaset.it/calcio/articoli/articolo41645.shtml |arkivju-data=2010-09-10 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Ċita web |url=http://sport.repubblica.it/news/sport/calcio-barcellona-club-con-piu-tifosi-in-europa-inter-8a/3835303.html?refresh_ce |titlu=Calcio, Barcellona club con più tifosi in Europa, Inter 8/a |pubblikatur=La Repubblica |data=2010-09-09 |data-aċċess=2010-09-10 |lingwa=Taljan |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140713234844/http://sport.repubblica.it/news/sport/calcio-barcellona-club-con-piu-tifosi-in-europa-inter-8a/3835303.html?refresh_ce |arkivju-data=2014-07-13 |url-status=dead }}</ref> Is-sid tal-klabb huwa l-eks Prim Ministru Taljan [[Silvio Berlusconi]], u l-Viċi President Onorarju huwa [[Franco Baresi]]. Il-klabb huwa wieħed mill-għonja u l-aktar siewja fil-futbol Taljan u fid-dinja.<ref>{{Ċita aħbar |titlu=Soccer Team Valuations |url=http://www.forbes.com/lists/2008/34/biz_soccer08_Soccer-Team-Valuations_Rank.html |pubblikatur=Forbes |data=2008-04-30 |data-aċċess=2010-10-04 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100929163532/http://www.forbes.com/lists/2008/34/biz_soccer08_Soccer-Team-Valuations_Rank.html |arkivju-data=2010-09-29 |lingwa=Ingliż |url-status=live }}</ref>Huma kienu membri fundaturi tal-grupp [[G-14]], li huwa grupp tal-klabbs tal-futbol tal-Ewropa ewlenin, il-[[European Club Association]].<ref>{{Ċita web |titlu=ECA Members |url=http://www.ecaeurope.com/Default.aspx?id=1082680 |pubblikatur=European Club Association |data-aċċess=2010-10-04 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100604081402/http://www.ecaeurope.com/Default.aspx?id=1082680 |arkivju-data=2010-06-04 |url-status=dead }}</ref> == Storja == [[Stampa:Italian Football Champion 1901.jpg|thumb|right|AC Milan 1901]] Fl-[[1899]], il-klabb ġie imwaqqaf bħala ''Milan Cricket and Foot-Ball club'' minn żewġ [[Renju Unit|Ingliżi]] [[Alfred Edwards]] u [[Herbert Kilpin]]. Il-klabb ċertament kellu influwenza kbira: it-titlu tal-klabb huwa fil-fatt Milan mhux Milano, bħall-klabb ta' Genoa. Il-kuluri tat-tim kienu min dejjem aħmar u iswed. Fl-[[1908]] jifforma klabb ieħor minħabba ċerti kwistjonijiet rigward il-plejers barranin. Dan ikun l-[[Internazionale]] jew kif inhu magħruf illum l-'''Inter'''. Fis-snin ħamsin, Milan kienu ma l-ewwel tlett tims Taljani u rebħu is-''Scudetto'' fl-[[1951]]. Milan kienu qed jikbru bit-teknika ta' Gren, Nordahl u Liedholm. It-tim kien qed joffri wħud mil-aħjar plejers fosthom [[Lorenzo Buffon]] u [[Cesare Maldini]], missier [[Paolo Maldini]]. Forsi l-iktar rebħa prestiġjuża kienet ta' 7-1, kontra il-[[Juventus FC|Juventus]] f'[[Torino]], meta skorja tripletta il-plejer '''Nordahl'''. Din ġrat fil-5 ta' Frar [[1950]]. Wara ħafna problemi finanzjarji u nuqqas ta' suċċessi, Milan inbidlu kompletament. [[Silvio Berlusconi]] qajjem u saħħaħ lil Milan fl-[[20 ta' Frar]] [[1986]]. Berlusconi xtara kowċ mil-Parma, ċertu [[Arrigo Sacchi]], flimkien ma tlett plejers [[Olanda|Olandiżi]], [[Marco van Basten]], [[Frank Rijkaard]] u [[Ruud Gullit]]. Tfaċċaw anki talenti [[Italja|Taljani]] : [[Roberto Donadoni]], [[Carlo Ancelotti]] u [[Giovanni Galli]]. Sacchi rebaħ l-''iscudetto'' tal-1987-88 wara l-partita kontra [[SSC Napoli|Napoli]] ta' [[Diego Maradona]]. Fl-istaġun 1988-1989, Milan rebħu t-tielet Tazza Ewropea kontra [[Steaua Bucaresti]] (4-0), kif ukoll rebħu it-tieni Tazza Interkontinentali kontra National de Medellin (1-0). It-tim reġa rebaħ kontra Benfica (1-0) imbagħad Milan reġgħu akkwistaw it-Tazza Interkontinentali kontra [[Olimpia Asunción]]. Żmien ta' rebħ, ta' suċċess, ta' tibdil u ta' talenti li biż-żmien, ħafna plejers, immaturaw u kibru f'kull aspett. B'Sacchi telaq biex imexxi it-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Italja|tim nazzjonali tal-Italja]], u ftit wara [[Fabio Capello]] ngħata l-kariga. Milan kienu għaddejja minn mumenti ta' glorja: ma jitilfux partiti, anzi jirbħu u jirbħu bi plejers bħal [[Franco Baresi]], [[Alessandro Costacurta]] u [[Paolo Maldini]] li huma difensuri. == Kuluri u l-arma == {{Football kit box |pattern_la = _acm0607a |pattern_b = _acm0607a |pattern_ra = _acm0607a |pattern_sh = _acm0607h |pattern_so = _acmilan |leftarm = FFFFFF |body = FFFFFF |rightarm = FFFFFF |shorts = FFFFFF |socks = FFFFFF |title = Ger intlibes minn Milan fil-Finali taċ-Ċampjins League ta' l-2006-07}} L-aħmar u l-iswed kienu l-kuluri li jirrappreżentaw l-klabb matul l-istorja kollha tiegħhu. Huma kienu magħżula biex jirrappreżentaw ''fiery ardour''(aħmar) u l-avversarji" jikkonsisti l-biża’ (iswed). ''Rossoneri'', il-laqam l-aktar użat tat-tim , litteralment tfisser "ħomor u suwed" bit-Taljan, b'referenza għall-kuluri tal-istrixxi fuq il-ger tagħhom.<ref>{{Ċita aħbar|url=http://pt.uefa.com/printoutfiles/competitions/supercup/2007/e/e_300912_pr.pdf|editur=UEFA.com|titlu=AC Milan – Sevilla FC|data=2007-07-25|format=PDF|lingwa=Ingliż|data-aċċess=2012-12-08|arkivju-data=2011-07-23|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110723194220/http://pt.uefa.com/printoutfiles/competitions/supercup/2007/e/e_300912_pr.pdf|url-status=dead}}</ref> Laqam ieħor derivat ​​mill-kuluri tal-klabb huwa ''[[the Devil]]''. Ritratt ta 'devil aħmar kien użat bħala l-arma ta' Milan fuq punt wieħed bl-''Istilla tad-deheb għall-Eċċellenza tal-Isport'' tinsab fuqa. Kif soltu fil-futbol Taljan, l-istilla ta' hawn fuq fl-arma kienet mogħtija lill-klabb wara li rebaħ 10 titli fil-kampjonat, fl-1979. Għal ħafna snin, l-arma tal-Milan kienet sempliċement il-[[Bandiera tal-Milan]], li kienet oriġinarjament l-bandiera ta' [[Saint Ambrose]].<ref>{{Ċita aħbar|url=http://www.weltfussballarchiv.com/Vereinsprofilnew.php?ID=3002|sit=WeltFussballArchiv.com|titlu=AC Milan|data=2007-07-25|lingwa=Ingliż|data-aċċess=2012-12-08|arkivju-data=2011-09-16|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110916223245/http://www.weltfussballarchiv.com/Vereinsprofilnew.php?ID=3002|url-status=dead}}</ref> L-arma moderna li tintuża llum tirrappreżenta l-kuluri tal-klabb u l-bandiera tal-''[[Comune]] di [[Milan]]o'', bl-akronimu ''ACM'' fil-quċċata u s-sena bażika fil-qiegħ(1899). Xorts bojod u kalzetti suwed ġeneralment jintlibsu meta it-tim jilgħab f'daru. Il-ger tal-Milan ta' barra minn daru dejjem kienu kompletament bojod. Huwa meqjus kemm mis-sapporters u l-klabb li kien ger ixxurtjat fil-finali taċ-Ċampjins League, minħabba l-fatt li l-Milan rebħu 6 finali minn 8 meta lagħbu bil-ger abjad (tilfu biss ma' [[AFC Ajax|Ajax]] fl-1995 u [[Liverpool FC|Liverpool]] fl-2005), u rebħu biss 1 minn 3 bl-ewwel ger. It-tielet ger, li rari jintuża u jinbidel kull sena, kien l-aktar iswed bit-tirqim aħmar fl-istaġuni reċenti. == Stejdjum == {{Infobox Stadju |isem = Stadio Giuseppe Meazza |laqam = San Siro |stampa = |desk_stampa = |isem_sħiħ = Stadio Giuseppe Meazza |ismijiet_preċ = |lokalità = Via Piccolomini 5,<br />20151 [[Milan]], [[Italja]]/ |koordinati = |kostruzzjoni = |inawgurazzjoni = 19 ta' Settembru 1926 |rinovazzjoni = 1939, 1955, 1989 |espansjoni = |magħluq = |demolizzjoni = |proprjetarju = Muniċipalità ta ' [[Milan]] |operatur = AC Milan u [[FC Internazionale Milano|Internazionale]] |wiċċ = Ħaxix |spiża_kostruzzjoni = ₤5,000,000 (1926), ₤5,100,000 (1939), $60,000,000 (1989) |arkitett = Ulisse Stacchini (1925), Giancarlo Ragazzi (1989), Enrico Hoffer (1989) |kuntrattur_ġenerali = |kuntratturi_prinċipali = |kapaċità = 80,018 bilqiegħda |dimensjonijiet = 105m x 68m |lokatorji = AC Milan (1926–preżent), [[FC Internazionale Milano|Internazionale]] (1947-preżent) |sit_elettroniku = http://www.sansiro.net/ }} L-istadju tat-tim jesa' 80,018 bilqiegħda f'[[San Siro]], uffiċjalment magħruf bħala ''Stadio Giuseppe Meazza'' wara li l-attur qabel li kien irappreżentat kemm Milan u kemm [[FC Internazionale Milano|Inter]]. L-aktar isem komuni użat, ''[[San Siro]]'', huwa l-isem tad-distrett fejn l-istadju jinsab. San Siro kien l-istadju ta 'Milan mill-1926, meta kien privatament mibni mill-president ta 'Milan fil-ħin, [[Piero Pirelli]]. Il-kostruzzjoni saret minn 120 ħaddiema, u dam 13-il xagħar u nofs biex tlesta. L-istadju kien proprjetà tal-klabb sakemm ġie mibjugħ lill-kunsill tal-belt fl-1935, u mill-1947 ġiet maqsuma ma Internazionale, meta l-ewlieni [[Milan]] kien aċċettata bħala lokatorju. L-ewwel logħba intlagħabet fl-istadju kienet fit-19 ta' Settembru 1926, meta Milan tilfu 6-3 fil-logħba ta 'ħbiberija kontra Internazionale. Milan lagħbu 1 logħba fil-league tiegħhu f'San Siro fis-19 ta' Settembru 1926, kienu tilfu 1-2 ma [[UC Sampdoria|Sampierdarenese]]. Minn kapaċità inizjali ta '35,000 spettaturi, l-istadju għadda rinnovazzjonijiet kbar ħafna, aktar reċentement bi tħejjija għat-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 2006|Tazza tad-Dinja 2006]] meta l-kapaċità kienet stabbilita għall- 85,700, kollha koperti b'saqaf polikarbonat. Fis-sajf tal-2008 il-kapaċità ġiet imnaqqsa għal 80,018, sabiex jintlaħqu l-istandards il-ġodda stabbiliti mill-[[UEFA]]. Ibbażat fuq il-mudell Ingliż għall-grawnds, San Siro huwa ddisinjat speċifikament għal logħbiet tal-futbol, għall-kuntrarju ħafna ''multi-purpose'' grawnds użati għas-Serie A. Huwa għalhekk magħruf fl-Italja għall-atmosfera meraviljuża waqt il-logħob, grazzi għall-viċinanza ta 'l-stands għall-pitch. L-użu frekwenti ta' ''[[flare (pirotekniku)|flares]]'' billi partitarji jikkontribwixxu għall-atmosfera, iżda l-prattika kultant tikkawża l-problemi. Fit-19 ta' Diċembru 2005, il-viċi-president u direttur eżekuttiv ta' Milan [[Adriano Galliani]] ħabbar li l-klabb ħadem serjament lejn ir-rilokazzjoni. Huwa qal li l-grawnd il-ġdid ta' Milan se jkun prinċipalment ibbażat fuq il-[[Veltins-Arena]] u se jsegwu l-istandards ta 'grawnds tal-futbol fl-Istati Uniti, Ġermanja u Spanja. Kontrarjament differnti mill-istadji oħra ħafna fl-Italja, Istadju l-ġdid ta 'Milan x'aktarx se jiġu użat għall-futbol biss, bla ''athletics track''. Drittijiet tismija tal-istadju il-ġdid se jkun probabbilment jinbiegħ lill-isponsor, b'mod simili għall-[[Emirates Stadium]] tal-[[Arsenal FC|Arsenal]].<ref>{{Ċita aħbar|url=http://english.people.com.cn/200510/07/eng20051007_212984.html|pubblikatur=People's Daily Online|titlu=AC Milan considering move to new stadium|data=2007-07-25|lingwa=Ingliż}}</ref> Wieħed għad irid jara jekk dan il-pjan se jipproċedi jew jekk dan huwa biss manuvra għall-seħħ il-proprjetarji (Comune di Milano) li jbiegħu l-istadju lil Milan għal ħlas nominali sabiex jipproċedu rinnovazzjonijiet estensivi. Il-possibbiltà ta ' [[FC Internazionale Milano|Inter]] hija li jkunu jistgħu jaffettwaw proċeduri f'San Siro. == Partitarji u rivalitajiet == [[Stampa:milansaporters.jpg|thumb|Il-partitarji ta' Milan]] Milan huwa wieħed mill-aqwa klabbs tal-futbol issaportjati fl-Italja, skond ir-riċerka mwettqa mill-gazzetta Taljana ''[[La Repubblica]]''.<ref>{{Ċita aħbar|url=http://www.repubblica.it/2007/08/sezioni/sport/calcio/tifo-contro/tifo-contro/tifo-contro.html|editur=La Repubblica official website|titlu=Research: Supporters of football clubs in Italy|data=Awwissu 2007|lingwa=Taljan}}</ref> Storikament, Milan kienet appoġġjata mill-belt ta' ħidma ta' klassi u nies ta' [[trade union]]. Min-naħa l-oħra, ir-rivali eterni [[FC Internazionale Milano|Internazionale]] kienu prinċipalment appoġġjata mill-aktar sinjuri u tipikament milanisti normali.<ref>{{Ċita aħbar|url=http://www.footballderbies.com/honours/index.php?id=30|sit=FootballDerbies.com|titlu=AC Milan vs. Inter Milan|data=2007-07-25|lingwa=Ingliż}}</ref> Wieħed mill-eqdem gruppi tal-[[Ultras]] fil-futbol Taljan kollhu, ''[[Fossa dei Leoni]],'' oriġinaw f'Milan.<ref>Bħalissa, il-grupp ultras prinċipali fi ħdan il-bażi ta' appoġġ huwa ''Brigate Rossonere''.</ref> Politikament, Milan ultras qatt ma kellhom ebda preferenza partikolari,<ref>{{Ċita aħbar|url=http://website.lineone.net/~view_from_the_terrace/italsce.html|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080618065740/http://website.lineone.net/~view_from_the_terrace/italsce.html|arkivju-data=2008-06-18|pubblikatur=View from the Terrace|titlu=Italian Ultras Scene|data=2007-06-29|lingwa=Ingliż|data-aċċess=2012-12-09|url-status=live}}</ref> iżda l-midja tradizzjonalment assoċjati mal-''left-wing'',<ref>{{Ċita aħbar|url=http://www.sportspundit.com/team/37/|sit=SportsPundit.com|titlu=AC Milan|data=2007-07-25|lingwa=Ingliż}}</ref> sa ftit ilu, meta presidenza ta' Berlusconi kemxejn bidel din l-opinjoni.<ref>{{Ċita aħbar|url=http://www.extra-football.com/teams/ac-milan.html|sit=Extra-Football.com|titlu=AC Milan|data=2007-07-25|data-aċċess=2010-04-01|lingwa=Ingliż}}</ref> Skond l-studju mill-2010, Milan huwa l-aktar tim Taljan appoġġjat fl-Ewropa u s-seba ġenerali, b'aktar minn 18,4 miljun sapporter. AC Milan għandha l-ogħla 9 [[Attendenzi medji ta 'klabbs tal-futbol Ewropej|attendenza medja ta' klabbs tal-futbol Ewropej]] wara [[Borussia Dortmund]], [[FC Barcelona]], [[Manchester United FC|Manchester United]], [[Real Madrid CF|Real Madrid]], [[FC Bayern Munich|Bayern Munich]], [[FC Schalke 04|Schalke]], [[Arsenal FC|Arsenal]], u [[Hamburger SV|Hamburg]].<ref>{{Ċita web|url=http://soccernet.espn.go.com/stats/attendance/_/league/ger.1/year/2010/german-bundesliga?cc=5901 |titlu=German Bundesliga Stats: Team Attendance - 2010-11 |pubblikatur=ESPN |lingwa=Ingliż}}</ref><ref>{{Ċita web |data-aċċess=2012-12-09 |titlu=Archive copy |url=http://arxiu.fcbarcelona.cat/web/english/noticies/club/temporada10-11/05/17/n110517117527.html |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120708133249/http://arxiu.fcbarcelona.cat/web/english/noticies/club/temporada10-11/05/17/n110517117527.html |arkivju-data=2012-07-08 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://soccernet.espn.go.com/stats/attendance/_/league/eng.1/year/2010/barclays-premier-league?cc=5901 |titlu= Barclays Premier League Stats: Team Attendance - 2010-11 |pubblikatur=ESPN|lingwa=Ingliż}}</ref><ref>{{Ċita web |url=http://soccernet.espn.go.com/stats/attendance/_/league/ESP.1/year/2010/spanish-primera-division?cc=5901 |titlu=Spanish La Liga Stats: Team Attendance - 2010-11 |pubblikatur=ESPN |lingwa=Ingliż |data-aċċess=2012-12-09 |arkivju-data=2013-04-03 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130403134314/http://espnfc.com/stats/attendance/_/league/esp.1/year/2010/spanish-primera-division |url-status=dead }}</ref><ref>{{Ċita web |url=http://soccernet.espn.go.com/stats/attendance/_/league/ita.1/year/2010/italian-serie-a?cc=5901 |titlu=Italian Serie A Stats: Team Attendance - 2010-11 |pubblikatur=ESPN |lingwa=Ingliż |data-aċċess=2012-12-09 |arkivju-url=https://archive.today/20120713223645/http://soccernet.espn.go.com/stats/attendance/_/league/ita.1/year/2010/italian-serie-a?cc=5901 |arkivju-data=2012-07-13 |url-status=dead }}</ref> Is-sapporters tal-[[Genoa CFC|Genoa]] jikkunsidraw lil Milan bħala rivali, Vincenzo Spagnolo kienu stabbiliti għall-mewt minn sostenitur ta' Milan f'Jannar 1995.<ref>{{Ċita aħbar|url=http://www.italymag.co.uk/italy_regions/liguria_emilia_romagna/2007/sports/genoa-bans-milan-fans-from-sunday-match/|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20071011164731/http://italymag.co.uk/italy_regions/liguria_emilia_romagna/2007/sports/genoa-bans-milan-fans-from-sunday-match/|arkivju-data=2007-10-11|sit=ItalyMag.co.uk|titlu=Genoa Bans Milan Fans From Sunday Match|data=2007-06-29|lingwa=Ingliż|data-aċċess=2012-12-09|url-status=live}}</ref> Madankollu, ir-rivalità prinċipali tal-Milan hija mal-klabb tal-Internazionale; iż-żewġ timijiet jiltaqgħu fil-kampjonat Taljan fid-''[[Derby della Madonnina]]'' darbtejn kull staġun tas-Serie A. L-isem tad-derby tirreferi għall-[[Beatu Verġni Marija|Beata Verġni Marija]]; l-istatwa tagħha qieghda fil-[[Katidral ta' Milan]] u hija waħda mill-attrazzjonijiet ewlenin tal-belt. Il-logħba normalment toħloq atmosfera mill-isbaħ, bil-''banners'' numerużi (spiss umoristiċi jew offensivi) mhux mitwija qabel il-bidu tal-logħba. [[Flare (pirotekniku)|Flares]] huma komunement preżenti u jikkontribwixxu għall-ispettaklu iżda dawn xi kultant wasslu għal problemi, inkluż l-abbandun tat-tieni leg taċ-[[UEFA Champions League 2004–05|Champions League 2004-05]] fil-logħba tal-kwarti tal-finali kontra l-Inter fit-12 ta' April 2005, wara tefgħa ta' flare minn spettatur minn tal-Inter laqat il-gowler [[Dida (gowler)|Dida]] fuq spallejh.<ref>{{Ċita aħbar|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/europe/4432047.stm|pubblikatur=BBC Sport|titlu=Milan game ended by crowd trouble|data=2007-07-25|lingwa=Ingliż}}</ref> == Unuri == [[Stampa:A.C. Milan lifting the European Cup after winning the 2002–03 UEFA Champions League - 20030528.jpg|thumb|AC Milan jiċċelebraw UEFA Champions League 2003]] === Domestiċi === ==== Kampjonati ==== * '''[[Serie A]] (livell 1)''' ** '''Rebbieħa (19):''' 1901, 1906, 1907, 1950–51, 1954–55, 1956–57, 1958–59, 1961–62, 1967–68, 1978–79, 1987–88, 1991–92, 1992–93, 1993–94, 1995–96, 1998–99, 2003–04, 2010–11, 2021–22 ** Runners-up (17): 1902, 1947–48, 1949–50, 1951–52, 1955–56, 1960–61, 1964–65, 1968–69, 1970–71, 1971–72, 1972–73, 1989–90, 1990–91, 2004–05, 2011–12, 2020–21, 2023–24 * '''[[Serie B]] (livell 2)''' ** '''Rebbieħa (2):''' 1980–81, 1982–83 ==== Tazzi ==== * '''[[Coppa Italia]]''' ** '''Rebbieħa (5):''' 1966–67, 1971–72, 1972–73, 1976–77, 2002–03 ** Runners-up (7): 1941–42, 1967–68, 1970–71, 1974–75, 1984–85, 1989–90, 1997–98 * '''[[Supercoppa Italiana]]''' ** '''Rebbieħa (7):''' 1988, 1992, 1993, 1994, 2004, 2011, 2016 ** Runners-up (2): 1996, 1999, 2003 === Ewropa === * '''[[UEFA Champions League]]''' ** '''Rebbieħa (7):''' <!-- -->1962&ndash;63, <!-- -->1968&ndash;69, <!-- -->1988&ndash;89, <!-- -->1989&ndash;90, <!-- -->[[UEFA Champions League 1993–94|1993&ndash;94]], <!-- -->[[UEFA Champions League 2002–03|2002&ndash;03]], <!-- -->[[UEFA Champions League 2006–07|2006&ndash;07]] ** Runners-up (4): <!-- -->1957&ndash;58, <!-- -->[[UEFA Champions League 1992–93|1992&ndash;93]], <!-- -->[[UEFA Champions League 1994–95|1994&ndash;95]], <!-- -->[[UEFA Champions League 2004–05|2004&ndash;05]] * '''[[Tazza tat-Tazez Ewropej]]''' ** '''Rebbieħa (2):''' <!-- -->[[Tazza tat-Tazez Ewropej 1967–68|1967&ndash;68]], <!-- -->[[Tazza tat-Tazez Ewropej 1972–73|1972&ndash;73]] ** Runners-up (1): <!-- -->[[Tazza tat-Tazez Ewropej 1973–74|1973&ndash;74]] * '''[[UEFA Super Cup]]''' ** '''Rebbieħa (5):''' <!-- -->1989, <!-- -->1990, <!-- -->1994, <!-- -->2003, <!-- -->2007 ** Runners-up (2): <!-- -->1973, <!-- -->1993 === Dinjija === * '''[[Tazza Interkontinentali (futbol)|Tazza Interkontinentali]]''' ** '''Rebbieħa (3):''' <!-- -->1969, <!-- -->1989, <!-- -->1990 ** Runners-up (4): <!-- -->1963, <!-- -->1993, <!-- -->1994, <!-- -->2003 * '''[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol tal-Klabbs|Tazza tad-Dinja tal-Klabbs]]''' ** '''Rebbieħa (1):''' <!-- -->[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol tal-Klabbs 2007|2007]] == Staff tal-kowċing == ''Mis-7 ta Lulju 2016.''<ref>{{Ċita aħbar |titlu=Coaching staff season 2012/2013 |url=http://www.acmilan.com/en/teams/staff |pubblikatur=Associazione Calcio Milan |data-aċċess=2012-07-09|lingwa=Ingliż}}</ref> {| class="wikitable" |- ! Pożizzjoni ! Isem |- ! scope="row"| Kowċ | [[Vincenzo Montella]] |- ! scope="row"| Kowċ assistent | Daniele Russo |- ! scope="row"| Kowċis tal-gowlers | Alfredo Magni |- ! scope="row" rowspan="3"| Assistenti tekniċi |- | Nicola Caccia |- | Giuseppe Irrera |- ! scope="row"| Trejner atletiku | Emanuele Marra |- ! scope="row" rowspan="3"| Analisti tal-vidjo |- | Simone Montanaro |- | Riccardo Manno |- ! scope="row"| Direttur mediku | Stefano Mazzoni |- ! scope="row"| Tabib tat-tim | Marco Freschi |- |} == Presidenti u Kowċis == === Storja Presidenzjali === Milan kellhom presidenti numerużi matul l-istorja tagħhom, u wħud minnhom kienu sidien tal-klabb filwaqt li oħrajn kienu presidenti onorarji. Hawnhekk hawn lista kompluta tagħhom.<ref name=president>{{Ċita aħbar|url=http://www.romaniansoccer.ro/european_clubs/italy/milan_ac.shtml|sit=RomanianSoccer.ro|titlu=Associazione Calcio Milan|data=2007-06-08|data-aċċess=2010-01-14|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100204022230/http://www.romaniansoccer.ro/european_clubs/italy/milan_ac.shtml|arkivju-data=2010-02-04|lingwa=Ingliż|url-status=live}}</ref> <div style="font-size:100%"> {| |- |width="10"|&nbsp; |valign="top"| {| class="wikitable" style="text-align: center" |- !|Isem !|Snin |- |align=left|[[Alfred Edwards (football)|Alfred Edwards]] |align=left|1899–1909 |- |align=left|Giannino Camperio |align=left|1909 |- |align=left|Piero Pirelli |align=left|1909–1928 |- |align=left|Luigi Ravasco |align=left|1928–1930 |- |align=left|Mario Bernazzoli |align=left|1930–1933 |- |align=left|Luigi Ravasco |align=left|1933–1935 |- |align=left|Pietro Annoni |align=left|1935 |- |align=left|Pietro Annoni<br />G. Lorenzini<br />Rino Valdameri |align=left|1935–1936 |- |align=left|Emilio Colombo |align=left|1936–1939 |- |align=left|Achille Invernizzi |align=left|1939–1940 |} |width="30"|&nbsp; |valign="top"| {| class="wikitable" style="text-align: center" |- !|Isem !|Snin |- |align=left|Umberto Trabattoni |align=left|1940–1944 |- |align=left|[[Antonio Busini]] |align=left|1944–1945 |- |align=left|Umberto Trabattoni |align=left|1945–1954 |- |align=left|Andrea Rizzoli |align=left|1954–1963 |- |align=left|Felice Riva |align=left|1963–1965 |- |align=left|Federico Sordillo |align=left|1965–1966 |- |align=left|Franco Carraro |align=left|1967–1971 |- |align=left|Federico Sordillo |align=left|1971–1972 |- |align=left|Albino Buticchi |align=left|1972–1975 |- |align=left|Bruno Pardi |align=left|1975–1976 |- |align=left|Vittorio Duina |align=left|1976–1977 |} |width="30"|&nbsp; |valign="top"| {| class="wikitable" style="text-align: center" |- !|Isem !|Snin |- |align=left|[[Felice Colombo]] |align=left|1977–1980 |- |align=left|Gaetano Morazzoni |align=left|1980–1982 |- |align=left|Giuseppe Farina |align=left|1982–1986 |- |align=left|Rosario Lo Verde |align=left|1986 |- |align=left|[[Silvio Berlusconi]] |align=left|1986–2004 |- |align=left|''Kummissjoni Presidenzjali'' |align=left|2004–2006 |- |align=left|Silvio Berlusconi |align=left|2006–2008 |- |align=left|''Kummissjoni Presidenzjali'' |align=left|2008–2012 |- |align=left| Silvio Berlusconi |align=left|2012–2017 |- |align=left| [[Li Yonghong]] |align=left|2017– |} |} </div> === Storja Maniġerjali === Hawn taħt hawn lista ta' kowċis tal-Milan mill-1900 sal-lum.<ref>{{Ċita aħbar|url=http://clubmilan.net/?cat=2&subcat=50&details=260|pubblikatur=Milan Club Larino|titlu= Tutti gli allenatori rossoneri|data=2007-07-25|data-aċċess=2010-01-14|lingwa=Ingliż}}</ref> <div style="font-size:100%"> {| |- |width="10"|&nbsp; |valign="top"| {| class="wikitable" style="text-align: center" |- !|Isem !|Nazzjonalità !|Snin |- |align=left|[[Herbert Kilpin]] |{{flagicon|ENG}} |align=left|1900–1908 |- |align=left|Daniele Angeloni |{{flagicon|ITA|1861}} |align=left|1906–1907 |- |align=left|''Technical Commission'' |{{flagicon|ITA|1861}} |align=left|1907–1910 |- |align=left|Giovanni Camperio |{{flagicon|ITA|1861}} |align=left|1910–1911 |- |align=left|''Technical Commission'' |{{flagicon|ITA|1861}} |align=left|1911–1914 |- |align=left|Guido Moda |{{flagicon|ITA|1861}} |align=left|1915–1922 |- |align=left|Ferdi Oppenheim |{{flagicon|AUT}} |align=left|1922–1924 |- |align=left|[[Vittorio Pozzo]] |{{flagicon|ITA|1861}} |align=left|1924–1926 |- |align=left|Guido Moda |{{flagicon|ITA|1861}} |align=left|1926 |- |align=left|[[Herbert Burgess]] |{{flagicon|ENG}} |align=left|1926–1928 |- |align=left|Engelbert König |{{flagicon|AUT}} |align=left|1928–1931 |- |align=left|József Bánás |{{flagicon|HUN}} |align=left|1931–1933 |- |align=left|[[József Viola]] |{{flagicon|HUN}} |align=left|1933–1934 |- |align=left|[[Adolfo Baloncieri]] |{{flagicon|ITA|1861}} |align=left|1934–1937 |- |align=left|[[William Garbutt]] |{{flagicon|ENG}} |align=left|1937 |- |align=left|[[Hermann Felsner]]<br />József Bánás |{{flagicon|AUT}}<br />{{flagicon|HUN}} |align=left|1937–1938 |- |align=left|[[József Viola]] |{{flagicon|HUN}} |align=left|1938–1940 |- |align=left|[[Guido Ara]]<br/>[[Antonio Busini]] |{{flagicon|ITA|1861}}<br/>{{flagicon|ITA|1861}} |align=left|1940–1941 |- |align=left|Mario Magnozzi |{{flagicon|ITA|1861}} |align=left|1941–1943 |- |align=left|Giuseppe Santagostino |{{flagicon|ITA|1861}} |align=left|1943–1945 |- |align=left|[[Adolfo Baloncieri]] |{{flagicon|ITA|1861}} |align=left|1945–1946 |- |align=left|[[Giuseppe Bigogno]] |{{flagicon|ITA}} |align=left|1946–1949 |- |align=left|[[Lajos Czeizler]] |{{flagicon|HUN|1949}} |align=left|1949–1952 |- |align=left|[[Gunnar Gren]] |{{flagicon|SWE}} |align=left|1952 |- |align=left|[[Mario Sperone]] |{{flagicon|ITA}} |align=left|1952–1953 |- |align=left|[[Béla Guttmann]] |{{flagicon|HUN|1949}} |align=left|1953–1954 |- |align=left|[[Antonio Busini]] |{{flagicon|ITA}} |align=left|1954 |- |align=left|[[Hector Puricelli]] |{{flagicon|URU}} |align=left|1954–1956 |- |align=left|[[Giuseppe Viani]] |{{flagicon|ITA}} |align=left|1957–1960 |- |align=left|Paolo Todeschini |{{flagicon|ITA}} |align=left|1960–1961 |- |align=left|[[Nereo Rocco]] |{{flagicon|ITA}} |align=left|1961–1963 |- |align=left|[[Luis Carniglia]] |{{flagicon|ARG}} |align=left|1963–1964 |- |align=left|[[Nils Liedholm]] |{{flagicon|SWE}} |align=left|1963–1966 |- |align=left|Giovanni Cattozzo |{{flagicon|ITA}} |align=left|1966 |- |align=left|Arturo Silvestri |{{flagicon|ITA}} |align=left|1966–1967 |- |align=left|[[Nereo Rocco]] |{{flagicon|ITA}} |align=left|1967–1972 |- |} |width="30"|&nbsp; |valign="top"| {| class="wikitable" style="text-align: center" |- !|Isem !|Nazzjonalità !|Snin |- |align=left|[[Cesare Maldini]] |{{flagicon|ITA}} |align=left|1973–1974 |- |align=left|[[Giovanni Trapattoni]] |{{flagicon|ITA}} |align=left|1974 |- |align=left|[[Gustavo Giagnoni]] |{{flagicon|ITA}} |align=left|1974–1975 |- |align=left|[[Nereo Rocco]] |{{flagicon|ITA}} |align=left|1975 |- |align=left|[[Paolo Barison]] |{{flagicon|ITA}} |align=left|1975–1976 |- |align=left|[[Giovanni Trapattoni]] |{{flagicon|ITA}} |align=left|1976 |- |align=left|Giuseppe Marchioro |{{flagicon|ITA}} |align=left|1976–1977 |- |align=left|[[Nereo Rocco]] |{{flagicon|ITA}} |align=left|1977 |- |align=left|[[Nils Liedholm]] |{{flagicon|SWE}} |align=left|1977–1979 |- |align=left|[[Massimo Giacomini]] |{{flagicon|ITA}} |align=left|1979–1981 |- |align=left|[[Italo Galbiati]] |{{flagicon|ITA}} |align=left|1981 |- |align=left|[[Luigi Radice]] |{{flagicon|ITA}} |align=left|1981–1982 |- |align=left|[[Italo Galbiati]] |{{flagicon|ITA}} |align=left|1982 |- |align=left|Francesco Zagatti |{{flagicon|ITA}} |align=left|1982 |- |align=left|Ilario Castagner |{{flagicon|ITA}} |align=left|1982–1984 |- |align=left|[[Italo Galbiati]] |{{flagicon|ITA}} |align=left|1984 |- |align=left|[[Nils Liedholm]] |{{flagicon|SWE}} |align=left|1984–1987 |- |align=left|[[Fabio Capello]] |{{flagicon|ITA}} |align=left|1987 |- |align=left|[[Arrigo Sacchi]] |{{flagicon|ITA}} |align=left|1987–1991 |- |align=left|[[Fabio Capello]] |{{flagicon|ITA}} |align=left|1991–1996 |- |align=left|[[Óscar Tabárez]] |{{flagicon|URU}} |align=left|1996 |- |align=left|[[Giorgio Morini]] |{{flagicon|ITA}} |align=left|1996–1997 |- |align=left|[[Arrigo Sacchi]] |{{flagicon|ITA}} |align=left|1997 |- |align=left|[[Fabio Capello]] |{{flagicon|ITA}} |align=left|1997–1998 |- |align=left|[[Alberto Zaccheroni]] |{{flagicon|ITA}} |align=left|1998–2001 |- |align=left|[[Cesare Maldini]]<br />[[Mauro Tassotti]] |{{flagicon|ITA}} |align=left|2001 |- |align=left|[[Fatih Terim]]<br />[[Antonio Di Gennaro]] |{{flagicon|TUR}}<br />{{flagicon|ITA}} |align=left|2001 |- |align=left|[[Carlo Ancelotti]] |{{flagicon|ITA}} |align=left|2001–2009 |- |align=left|[[Leonardo Araújo|Leonardo]] |{{flagicon|BRA}} |align=left|2009–2010 |- |align=left|[[Massimiliano Allegri]] |{{flagicon|ITA}} |align=left|2010–2014 |- |align=left|[[Mauro Tassotti]] (temporanju) |{{flagicon|ITA}} |align=left|2014 |- |align=left|[[Clarence Seedorf]] |{{flagicon|NED}} |align=left|2014 |- |align=left|[[Filippo Inzaghi]] |{{flagicon|ITA}} |align=left|2014–2015 |- |align=left|[[Siniša Mihajlović]] |{{flagicon|SRB}} |align=left|2015–2016 |- |align=left|[[Cristian Brocchi]] |{{flagicon|ITA}} |align=left|2016 |- |align=left|[[Vincenzo Montella]] |{{flagicon|ITA}} |align=left|2016– |} |} </div> == Referenzi == {{referenzi}} == Ħoloq esterni == {{Commonscat}} * {{lingwi|it|en|cn}} {{sit uffiċjali}} {{Serie A}} {{G14}} [[Kategorija:AC Milan| ]] [[Kategorija:Klabbs tal-futbol Taljani]] [[Kategorija:Klabbs tal-futbol stabbiliti fl-1899|Milan]] doc34uoxot09meosqzrubijy39n8vss 0 8321 333880 329475 2026-11-08T11:27:48Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333880 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_twil_konvenzjonali = Ukrajna |isem_nattiv = ''Україна'' |isem_komuni = Ukrajna |stampa_bandiera = Flag of Ukraine.svg |stampa_emblema = Lesser Coat of Arms of Ukraine.svg |stampa_mappa = Europe-Ukraine (1991-2014).svg |deskrizzjoni_mappa = Mappa tal-Ukrajna |ħolqa_bandiera = Bandiera tal-Ukrajna |ħolqa_emblema = Arma tal-Ukrajna |ħolqa_demografija = Demografija tal-Ukrajna |mottu_nazzjonali = |innu_nazzjonali =<br />"Ще не вмерла України" ([[Lingwa Ukrena|Ukren]])<ref name="anthem">{{ċita web|url=http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=602-15|titlu=Law of Ukraine. State Anthem of Ukraine|data=6 ta' Marzu 2003|editur=Verkhovna Rada tal-Ukrajna|lingwa=[[Lingwa Ukrena|Ukren]]|arkivju-data=2018-11-18|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20181118133429/http://zakon.rada.gov.ua/cgi-bin/laws/main.cgi?nreg=602-15|data-aċċess=2011-09-09|url-status=dead}}</ref><br />''[[Shche ne vmerla Ukraina|Shche ne vmerla Ukrayiny]]'' (trażlitterazzjoni)<br />Il-Glorja tal-Ukrajna għadha ma tmermitx<center> </center> [[File:National anthem of Ukraine, instrumental.oga]] |lingwi_uffiċjali = [[Lingwa Ukrena|Ukren]] |gruppi_etniċi = |kapitali = [[Kjiv|Kyiv]] |latd=50 |latm=27 |latNS=N |lonġd=30 |lonġm=30 |lonġEW=E |l-ikbar_belt = [[Kjiv|Kyiv]] |tip_gvern = [[Repubblika]] [[Sistema semi-presidenzjali|semi-presidenzjali]] [[Stat Unitarju|unitarja]] |titlu_kap1 = [[President tal-Ukrajna|President]] |isem_kap1 = [[Volodymyr Zelenskyy]] |titlu_kap2 = [[Prim Ministru tal-Ukrajna|Prim Ministru]] |isem_kap2 = [[Yulia Svyrydenko]] |poż_erja = 46 |erja_km2 = 603,628 |erja_mi_kw = 233,090 |perċentwal_ilma = 7 |sena_stima_popolazzjoni = 2024 |stima_popolazzjoni = 33,443,000 |poż_stima_popolazzjoni = 46 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |densità_popolazzjoni_km2 = 60.9 |densità_popolazzjoni_mi_kw = 157.7 |poż_densità_popolazzjoni = 156 |sena_PGD_PSX = 2012 |PGD_PSX = $344.727 biljun<ref name=imf1>{{ċita web |url= http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2012/02/weodata/weorept.aspx?sy=2010&ey=2017&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=926&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0&a=&pr.x=10&pr.y=11 |titlu= Report for Selected Countries and Subjects |xogħol= World Economic Outlook Database |editur=International Monetary Fund |data = Ottubru 2012 |aċċessdata= 18 ta' Jannar, 2013}}</ref> |poż_PGD_PSX = |PGD_PSX_per_capita = $7,598<ref name=imf1/> |poż_PGD_PSX_per_capita = |sena_IŻU = 2013 |IŻU = {{increase}} 0.740<ref name="HDI">{{ċita web |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR2013_EN_Statistics.pdf |titlu=Human Development Report 2013 |sena=2013 |editur=Ġnus Magħquda |aċċessdata=14 ta' Marzu 2013}}</ref> |poż_IŻU = 78 |kategorija_IŻU = <span style="color:#090;">għoli</span> |tip_sovranità = [[Storja tal-Ukrajna|Formazzjoni]] |avveniment_stabbilit1 = [[Kyivan Rus']] |data_stabbilit1 = 882 |avveniment_stabbilit2 = [[Renju ta' Galizja–Volhynia|Renju ta'<br />Galizja–Volhynia]] |data_stabbilit2 = 1199 |avveniment_stabbilit3 = ''[[Cossack Hetmanate]]'' |data_stabbilit3 = 17 ta' Awwissu 1649 |avveniment_stabbilit4 = [[Repubblika Nazzjonali Ukrena]] |data_stabbilit4 = 7 ta' Novembru 1917 |avveniment_stabbilit5 = [[Repubblika Popolari tal-Ukrajna tal-Punent|Repubblika Nazzjonali Ukrajna tal-Punent]] |data_stabbilit5 = 1 ta' Novembru 1918 |avveniment_stabbilit6 = [[Repubblika Sovjetika Soċjalista Ukrena|SSR Ukrajna]] |data_stabbilit6 = 10 ta' Marzu 1919 |avveniment_stabbilit7 = [[Carpatho-Ukrajna]] |data_stabbilit7 = 8 ta' Ottubru 1938 |avveniment_stabbilit8 = [[Annessjoni Sovjetika tal-Ukrajna tal-Punent (1939–1940)|Annessjoni Sovjetika<br />tal-Ukrajna tal-Punent]] |data_stabbilit8 = 15 ta' Novembru 1939 |avveniment_stabbilit9 = [[Dikjarazzjoni tal-Indipendenza Ukrajna (1941)|Dikjarazzjoni tal-<br />Indipendenza Ukrajna]] |data_stabbilit9 = 30 ta' Ġunju 1941 |avveniment_stabbilit10 = [[Dikjarazzjoni tal-Indipendenza tal-Ukrajna|Indipendenza mill-<br />Unjoni Sovjetika]] |data_stabbilit10 = 24 ta' Awwissu 1991^a |valuta = [[hryvnia]] |kodiċi_valuta = UAH |żona_ħin = [[Ħin Ewropew tal-Lvant|EET]] |differenza_ħku = +2 |żona_ħin_legali = [[Ħin Ewropew tal-Lvant tas-Sajf|EEST]] |differenza_żona_ħin_legali = +3 |cctld = [[.ua]]<br />[[.укр]] |kodiċi_telefoniku = +380 |sena_PGD_nominali = 2012 |PGD_nominali = $180.174 biljun<ref name=imf1/> |poż_PGD_nominali = |PGD_nominali_per_capita = $3,971<ref name=imf1/> |poż_PGD_nominali_per_capita = |nota1 = [[Referendum tal-indipendenza Ukrajna (1991)|Referendum tal-indipendenza]] kien sar fl-1 ta' Diċembru, wara li l-indipendenza Ukrajna kienet finalizzata fis-26 ta' Diċembru. Il-[[Kostituzzjoni tal-Ukrajna|kostituzzjoni attwali]] ġiet adottata fit-28 ta' Ġunju 1996. |total_popolazzjoni=33,443,000}} L-'''Ukrajna''' ({{awdjo|en-us-Ukraine.ogg|juːˈkreɪn}}; [[Lingwa Ukrena|Ukren]]:''Україна'', translitterata: ''Ukrayina''), hi nazzjon fl-[[Ewropa tal-Lvant]]. L-Ukrajna għandha fruntieri mar-[[Russja]] lejn il-Lvant u l-Grigal, mal-[[Belarussja]] lejn il-Majjistral, mal-[[Polonja]], mas-[[Slovakkja]] u mal-[[Ungerija]] lejn il-Punent, mar-[[Rumanija]] u mal-[[Moldova]] lejn il-Lbiċ, u mal-[[Baħar l-Iswed]] u mal-[[Baħar ta' Azov]] fin-Nofsinhar u fix-Xlokk, rispettivament. Il-pajjiż għandhu erja ta' 603,628&nbsp;km² u huwa l-akbar pajjiż fl-[[Ewropa]].<ref>[http://books.google.com/books?id=owsHh0v-QT4C&pg=PA345&dq=second+largest+European+country+after+%22Russian+federation%22&hl=nl&sa=X&ei=CXJKT4KvCOis0QW9oJWmDg&ved=0CGcQ6AEwCQ#v=onepage&q=second%20largest%20European%20country%20after%20%22Russian%20federation%22&f=false Global Clinical Trials] by [[Richard Chin]], [[Elsevier]], 2011, ISBN 0-12-381537-1 (page 345)</ref><ref>[http://books.google.com/books?id=JXPK9Qp8Yu8C&pg=PT88&dq=Ukraine+second+largest+country+Europe+after+Russia&hl=nl&sa=X&ei=u3NKT6LYNeWe0QWDkoGlDg&ved=0CG8Q6AEwCQ#v=onepage&q=Ukraine%20second%20largest%20country%20Europe%20after%20Russia&f=false Futur ta ' Google Earth] by [[Chandler Evans]], [[BookSurge Publishing]], 2008, ISBN 1-4196-8903-7 (page 174)</ref><ref name="UKRCONSUL">{{ċita web|titlu=Basic facts about Ukraine|url=http://www.ukrconsul.org/BASIC_FACTS.htm|editur=Ukrainian consul in NY|aċċessdata=10 ta' Novembru 2010|data-aċċess=2013-08-08|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160326032109/http://ukrconsul.org/BASIC_FACTS.htm|arkivju-data=2016-03-26|url-status=dead}}</ref> Skont it-teorija popolari u stabbilita sew, l-istat [[Medjuevu|medjevali]] ta' [[Kyivan Rus]] ġie stabbilit mill-[[Varanġjani]] fis-seklu 9 bħala l-ewwel storja rreġistrata mill-istat tal-i[[Slavi tal-Lvant]]. In-nazzjon ħareġ b'saħħtu fil-Medju Evu iżda ddiżintegra fis-seklu 12. Sa nofs is-seklu 14, it-territorji Ukreni kienu taħt it-tmexxija ta' tliet poteri esterni: l-[[Orda tad-Deheb]], il-[[Gran Dukat tal-Litwanja]], u r-[[Renju tal-Polonja (1025–1385)|Renju tal-Polonja]].<ref>{{ċita web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/612921/Ukraine/214508/History |titlu=Ukraine :: History – Britannica Online Encyclopedia |editur=Britannica.com |aċċessdata=31 ta' Ottubru, 2011}}</ref> Wara l-[[Gwerra l-Kbira tat-Tramuntana]] (1700–1721), l-Ukrajna kienet maqsuma fost numru ta' setgħat reġjonali. Mis-seklu 19, l-akbar parti tal-Ukrajna ġiet integrata fl-[[Imperu Russu]], u l-bqija sfat taħt il-kontroll [[Awstrija-Ungerija|Awstro-Ungeriż]]. F'Novembru 2013, beda l-[[Ewromaidan]], sensiela ta' protesti fi[[Kjiv|Kyiv]] u f'diversi partijiet oħra tal-pajjiż. Dan wassal għal [[Rivoluzzjoni Ukrena tal-2014|rivoluzzjoni]] fejn fiha il-gvern ta' [[Viktor Yanukovych]] tneħħa u minfloku [[Oleksandr Turchynov]] sar President. Fi Frar 2014 bdiet il-[[Kriżi tal-Krimea]], li spiċċat bir-[[Russja]] tieħu kontroll tal-[[Krimea]] u l-belt ta' [[Sevastopol]] f'Marzu, għalkemm dan mhu rikonoxxut mill-ebda pajjiż. Matul il-Medju Evu, l-Ukrajna kienet is-sit ta' espansjoni Slava bikrija u ż-żona aktar tard saret ċentru ewlieni tal-kultura Slava tal-Lvant taħt l-istat ta' Kyiv Rus, li tfaċċat fis-seklu 9. L-istat eventwalment iddiżintegra f'poteri reġjonali rivali u finalment ġie meqrud mill-invażjonijiet Mongoli tas-seklu 13. Iż-żona mbagħad ġiet ikkontestata, maqsuma, u mmexxija minn varjetà ta' poteri esterni għas-600 sena ta' wara, inklużi l-Commonwealth Pollakka-Litwana, l-Imperu Awstrijakk, l-[[Imperu Ottoman]], u l-Ksarat tar-Russja. Il-Cossack Hetmanate qam fiċ-ċentru tal-Ukrajna fis-[[seklu 17]], iżda kien maqsum bejn ir-Russja u l-Polonja, u eventwalment assorbit fl-Imperu Russu. Żviluppa n-nazzjonaliżmu Ukren u wara r-Rivoluzzjoni Russa fl-1917 ġiet iffurmata r-Repubblika Popolari Ukrajna ta’ ħajja qasira. Il-Bolxeviki kkonsolidaw il-kontroll fuq ħafna mill-imperu preċedenti u stabbilew ir-Repubblika Soċjalista Sovjetika tal-Ukrajna, li saret repubblika kostitwenti tal-[[Unjoni Sovjetika]] meta ġiet iffurmata fl-1922. Fil-bidu tas-snin tletin, miljuni ta' Ukreni mietu fil-Holodomor. L-okkupazzjoni [[Ġermanja|Ġermaniża]] matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]] fl-Ukrajna kienet devastanti, b'7 miljun persuna ċivili Ukrena maqtula, inklużi l-biċċa l-kbira tal-[[Lhud]] Ukreni. L-Ukrajna kisbet l-indipendenza tagħha fl-1991 meta l-Unjoni Sovjetika ġiet xolta u ddikjarat lilha nnifisha newtrali. Ġiet adottata kostituzzjoni ġdida fl-1996. Sensiela ta' dimostrazzjonijiet tal-massa, magħrufa bħala Euromaidan, wasslu għat-twaqqif ta' gvern ġdid fl-2014 wara rivoluzzjoni. Imbagħad ir-Russja okkupat u annettiet unilateralment u illegalment il-[[peniżola]] tal-[[Krimea]] tal-Ukrajna u l-inkwiet rigward ir-Russja laħaq il-qofol tiegħu fi gwerra fid-Donbas bejn separatisti appoġġati mir-Russi u forzi tal-gvern fil-Lvant tal-Ukrajna. Ir-Russja nediet invażjoni fuq skala sħiħa fl-Ukrajna fl-2022. Minn meta faqqgħet il-gwerra mar-Russja, l-Ukrajna kompliet tfittex rabtiet eqreb mal-[[Stati Uniti|Istati Uniti]], l-[[Unjoni Ewropea]], u n-[[NATO]]. L-Ukrajna hija stat unitarju u s-sistema ta' gvern tagħha hija repubblika semipresidenzjali. Huwa pajjiż li qed jiżviluppa, l-ifqar fl-Ewropa bil-PDG nominali per capita, u l-korruzzjoni għadha problema kbira. Madankollu, minħabba l-art fertili estensiva tagħha, qabel il-gwerra l-Ukrajna kienet waħda mill-akbar esportaturi tal-qamħ fid-[[Id-Dinja|dinja]]. L-Ukrajna hija qawwa medja u l-Forzi Armati Ukreni huma l-ħames l-akbar forzi armati fid-dinja f'termini ta' persunal attiv u numru totali ta' persunal bit-tmien l-akbar baġit tad-difiża fid-dinja. Il-Forzi Armati Ukreni joperaw ukoll waħda mill-akbar flotot ta' droni fid-dinja. L-istat huwa membru fundatur tan-[[Ġnus Magħquda|Nazzjonijiet Uniti]], kif ukoll membru tal-[[Kunsill tal-Ewropa]], l-Organizzazzjoni Dinjija tal-Kummerċ u l-OSKE. Qiegħed fil-proċess li jissieħeb fl-Unjoni Ewropea u applika biex jissieħeb fin-NATO. Il-Karpazji huma l-ogħla medda ta' muntanji fl-Ukrajna. L-ogħla quċċata hija Hoverla b'2,061 [[metru]]. Total tal-fruntieri tal-Ukrajna: 5,581 km, pajjiżi tal-fruntiera (6): il-Belarussja 1,111 km; l-Ungerija 128 km; il-Moldova 1,202 km; il-Polonja 498 km; ir-Rumanija 601 km; ir-Russja 1,944 km, is-Slovakkja 97 km. == [[Etimoloġija]] == L-isem Ukrajna spiss jiġi interpretat li ġej mit-terminu Slav Antik għal "art tal-fruntiera", kif inhi l-[[kelma]] ''krajina''. Interpretazzjoni oħra hija li l-isem Ukrajna jfisser "pajjiż". == [[Storja]] == === Storja bikrija === [[Stampa:Indo-European migrations.jpg|thumb|left|Migrazzjonijiet Indo-Ewropej bikrija mill-isteppi Pontiċi tal-Ukrajna u r-Russja tal-lum]] L-għodda tal-ġebel ta' 1.4 miljun sena minn Korolevo, fil-Punent tal-Ukrajna, huma l-eqdem preżenza ta' ominidi datata b’mod sigur fl-[[Ewropa]]. L-issetiljar tal-[[Bniedem|bnedmin]] moderni fl-Ukrajna u madwarha tmur lura għal 32,000 [[Ante Christum natum|Q.K]]., b'evidenza tal-kultura Gravettian fil-muntanji tal-Krimea. Madwar 4500 Q.K., il-kultura Neolitika Cucuteni-Trypillia iffjorixxiet f'żoni wesgħin tal-Ukrajna moderna, inklużi Trypillia u r-reġjun kollu ta' Dnieper-Dniester. L-Ukrajna hija meqjusa bħala l-post probabbli tal-ewwel domestikazzjoni taż-żiemel. L-ipoteżi Kurgan tpoġġi lir-reġjun Volga-Dnieper tal-Ukrajna u n-Nofsinhar tar-Russja bħala l-patrija lingwistika tal-Proto-Indo-Ewropej. L-ewwel migrazzjonijiet Indo-Ewropej mill-isteppi Pontiċi fit-tielet millennju Q.K. xerrdu l-antenati pastorali tal-isteppa Yamna u l-lingwi Indo-Ewropej f’partijiet kbar tal-Ewropa. Matul l-Età tal-Ħadid, l-art kienet abitata minn Ċimmerjani, Scythians, u Sarmatians li jitkellmu bl-Iran. Bejn is-700 Q.K. u 200 Q.K. kien parti mir-renju Scythian. Mis-6 seklu QK, kolonji Griegi, Rumani u Biżantini ġew stabbiliti fuq il-kosta tal-Grigal tal-Baħar l-Iswed, bħal f'Tyras, Olbia u Chersonesos. Dawn prosperaw sas-6 seklu wara Kristu. Il-Goti baqgħu fiż-żona, iżda waqgħu taħt il-ħakma tal-Huns li bdew fis-snin 370 Fis-seklu 7, it-territorju li llum huwa l-Lvant tal-Ukrajna kien iċ-ċentru tal-Gran Bulgarija tal-qedem. Fl-aħħar tas-seklu, ħafna mit-tribujiet Bulgari emigraw f'direzzjonijiet differenti u l-Khazars ħadu ħafna mit-territorju. Fis-sekli 5 u 6, l-Ante, poplu Slav bikri, għexu fl-Ukrajna. Migrazzjonijiet mit-territorji tal-Ukrajna tal-lum tul il-Balkani stabbilixxew ħafna nazzjonijiet Slavi tan-Nofsinhar. Migrazzjonijiet lejn it-tramuntana, li laħqu kważi sal-Lag Ilmen, wasslu għall-emerġenza tal-Ilmen Slavs u l-Krivichs. Wara rejd mill-Avari fis-sena 602 u l-kollass tal-Ante Union, ħafna minn dawn il-popli baqgħu ħajjin bħala tribujiet separati sal-bidu tat-2 millennju. === L-età tar-Rus ta' Kyiv === [[Stampa:Principalities of Kievan Rus' (1054-1132).jpg|thumb|L-aktar firxa Rus ta' Kyiv, 1054-1132]] L-istabbiliment tal-istat ta' Kyiv Rus jibqa’ skur u inċert. L-istat kien jinkludi ħafna mill-Ukrajna tal-lum, il-Belarus, u l-parti tal-punent tar-Russja Ewropea. Skont il-Primarja Chronicle, in-nies tar-Rus inizjalment kienu jikkonsistu minn Varangians mill-Iskandinavja. Fl-882, il-prinċep pagan Oleg (Oleh) rebaħ Kyiv minn Askold u Dir u pproklamaha l-kapitali l-ġdida ta' Rus'. Madankollu, storiċi anti-Normanisti jargumentaw li t-tribujiet Slavi tal-Lvant tul il-partijiet tan-Nofsinhar tax-Xmara Dnieper kienu diġà fil-proċess li jiffurmaw stat indipendenti. L-elite Varangian, inkluża d-dinastija Rurik li tmexxi, aktar tard assimilaw fil-popolazzjoni Slava. Kyiv Rus kienet komposta minn diversi prinċipalitajiet immexxija minn kniazes Rurikid interrelatati ("prinċpijiet"), li ħafna drabi ġġieldu bejniethom għall-pussess ta 'Kiev. Matul is-sekli 10 u 11, Kyiv Rus saret l-akbar u l-aktar stat qawwi fl-Ewropa, perjodu magħruf bħala l-Età tad-Deheb tagħha. Beda bir-renju ta 'Vladimir il-Kbir (980-1015), li introduċa l-Kristjaneżmu. Matul ir-renju ta’ ibnu, Yaroslav l-Għerf (1019-1054), Kyiv Rus laħqet il-quċċata tal-iżvilupp kulturali u l-qawwa militari tagħha. L-istat malajr frammenta hekk kif reġgħet żdiedet l-importanza relattiva tas-setgħat reġjonali. Wara qawmien mill-ġdid finali taħt il-ħakma ta 'Vladimir II Monomachus (1113-1125) u ibnu Mstislav (1125-1132), Kyiv Rus' eventwalment iddiżintegrat f'prinċipalitajiet separati wara l-mewt ta 'Mstislav, għalkemm is-sjieda ta' Kyiv xorta Ikollha prestiġju kbir għal għexieren ta 'snin. . Fis-sekli 11 u 12, il-konfederazzjoni nomadika ta’ Kumani u Kipchaks li jitkellmu bit-Turk kienet il-forza dominanti fl-isteppa Pontika fit-tramuntana tal-Baħar l-Iswed. L-invażjonijiet Mongoli ta' nofs is-seklu 13 qerdu Kyiv Rus'; Wara l-assedju ta' Kyiv fl-1240, il-belt ġiet meqruda mill-Mongols. Fit-territorji tal-punent, il-prinċipalitajiet tal-Galicia u Volhynia kienu qamu qabel, u ngħaqdu biex jiffurmaw il-Prinċipat tal-Galicia-Volhynia. Danjel tal-Galicia, iben Ruman il-Kbir, reġa’ għaqqad ħafna mill-Lbiċ tar-Rus’, inklużi Volhynia, Galicia, u Kyiv. Aktar tard kien inkurunat minn mibgħut papali bħala l-ewwel re tal-Galicia-Volhynia (magħruf ukoll bħala r-Renju ta' Rutenja) fl-1253. === Dominazzjoni barranija === [[Stampa:Rzeczpospolita2nar.png|thumb|Il-Commonwealth Pollakka-Litwanja laħqet il-limitu massimu tagħha fl-1619, u tgħaqqad il-fruntieri attwali. Il-Polonja u l-Kuruna Pollakka eżerċitaw is-setgħa fuq ħafna mill-Ukrajna wara l-1569.]] Fl-1349, wara l-Gwerer tal-Galicia-Volhynia, ir-reġjun kien maqsum bejn ir-Renju tal-Polonja u l-Gran Dukat tal-Litwanja. Minn nofs is-seklu 13 sal-aħħar tas-seklu 15, ir-Repubblika ta’ Ġenova waqqfet bosta kolonji fuq il-kosta tat-tramuntana tal-Baħar l-Iswed u bidlithom f'ċentri kummerċjali kbar immexxija mill-konslu, rappreżentant tar-Repubblika. Fl-1430, ir-reġjun ta' Podolia ġie inkorporat fil-Polonja, u l-artijiet tal-Ukrajna tal-lum kienu dejjem aktar stabbiliti mill-Pollakki. Fl-1441, il-prinċep Ġengisidi Haci I Giray waqqaf il-Khanate tal-Krimea fil-peniżola tal-Krimea u l-isteppi tal-madwar; il-Khanate orkestra r-rejds tal-iskjavi tat-Tatar. Matul it-​tliet sekli li ġejjin, il-​kummerċ tal-​iskjavi fil-​Krimea kien se jsarraf madwar żewġ miljun ruħ fir-​reġjun. Fl-1569, l-Unjoni ta' Lublin stabbilixxiet il-Commonwealth Pollakk-Litwan, u ħafna mill-artijiet Ukreni ġew trasferiti mil-Litwanja għall-Kuruna tar-Renju tal-Polonja, u saru de jure territorju Pollakk. Taħt il-pressjonijiet tal-Polonizzazzjoni, ħafna sidien tal-artijiet Ruteni kkonvertew għall-Kattoliċiżmu u ngħaqdu maċ-ċrieki tan-nobbli Pollakk; oħrajn ingħaqdu mal-Knisja Uniate Ruthenian maħluqa ġdida. === Cossack hetmanate === Imċaħħda mill-protetturi indiġeni fost in-nobbli Rutenja, il-bdiewa u l-abitanti tal-bliet bdew ifittxu protezzjoni mill-Cossacks Żaporozhian emerġenti. F'nofs is-seklu 17, kważi-stat militari Borżakk, l-Ospitanti ta 'Zaporozhian, ġie ffurmat minn Bormla ta' Dnieper u bdiewa Ruteni. Il-Polonja ftit li xejn eżerċitat kontroll reali fuq din il-popolazzjoni, iżda sabet li l-Cossacks utli kontra t-Torok u t-Tatari, u t-tnejn kienu xi kultant alleati f'kampanji militari. Madankollu, is-sema ħarxa kontinwa tal-bdiewa Ruteni mis-szlachta Pollakki (ħafna minnhom kienu nobbli Ruteni Polonizzati) u s-soppressjoni tal-Knisja Ortodossa keċċew lill-Bormli. Dawn tal-aħħar ma kellhom l-ebda rekwiżit li jieħdu l-armi kontra dawk li qiesu bħala għedewwa u okkupanti, inkluż il-Knisja Kattolika mar-rappreżentanti lokali tagħha. [[Stampa:Hondius Bohdan Khmelnytsky.jpg|thumb|Hetman Bohdan Khmelnytsky stabbilixxa stat Cossack indipendenti wara r-rewwixta tal-1648 kontra l-Polonja.]] Fl-1648, Bohdan Khmelnytsky mexxa l-akbar rewwixta tal-Cossack kontra l-Commonwealth u r-re Pollakk, li gawdew appoġġ mifrux mill-popolazzjoni lokali. Khmelnytsky waqqaf il-Cossack Hetmanate, li kien jeżisti sal-1764 (xi sorsi jsostnu sa l-1782). Wara li Khmelnytsky sofra telfa qawwija fil-Battalja ta 'Berestechko fl-1651, huwa rrikorriet għat-Tsar Russu għall-għajnuna. Fl-1654, Khmelnytsky kien soġġett għall-Ftehim Pereiaslav, li jifforma alleanza militari u politika mar-Russja li għarfet il-lealtà lejn il-monarka Russu. Wara mewtu, il-Hetmanate ġarrab gwerra devastanti ta' 30 sena bejn ir-Russja, il-Polonja, il-Khanate tal-Krimea, l-Imperu Ottoman u l-Bormlizzi, magħrufa bħala "Il-Rovina" (1657–1686), għall-kontroll tal-Hetmanate tal-Cossack. It-Trattat tal-Paċi Perpetwu bejn ir-Russja u l-Polonja fl-1686 qasam l-artijiet tal-Cossack Hetmanate bejniethom, u naqqas il-parti li fuqha l-Polonja kienet talbet is-sovranità mill-Ukrajna fil-punent tax-Xmara Dnieper. Fl-1686, il-Metropolitan ta' kyiv ġie anness mill-Patrijarkat ta' Moska permezz ta 'ittra sinodali tal-Patrijarka Ekumeniku ta' Kostantinopli Dijonisju IV, u b'hekk poġġa lill-Metropolitan ta 'kyiv taħt l-awtorità ta' Moska. Tentattiv biex ireġġa' lura t-tnaqqis sar mill-hetman Bormak Ivan Mazepa (1639-1709), li eventwalment iddefetta lill-Iżvediżi fil-Gwerra l-Kbira tat-Tramuntana (1700-1721) f'tentattiv biex jeħles mid-dipendenza Russa, iżda Kien mgħaffeġ fil-Battalja ta' Poltava (1709). L-awtonomija tal-Hetmanate kienet ristretta ħafna minn Poltava. Fis-snin 1764-1781, Katerina l-Kbira inkorporat ħafna mill-Ukrajna ċentrali fl-Imperu Russu, abolit il-Cossack Hetmanate u l-Zaporizhya Sich, u kienet waħda mill-persuni responsabbli għat-trażżin tal-aħħar rewwixta kbira tal-Cossack, il-Koliivshchyna. Fl-1775, it-truppi Russi qerdu l-fortizza Kosakka Ukrena - Sich, li saret traġedja nazzjonali kbira. Ċertu rwol f'dan kellu l-[[Fortizza ta' Santa Eliżabetta]], li fetħet it-triq għall-formazzjoni ta' ċivilizzazzjoni stabbli fin-nofsinhar tal-Ukrajna u l-ħolqien ta' bliet kbar bħal Odessa, Nikolaev, Kherson, u fl-1784 din il-fortizza ġiet trasformata fil-belt ta' Yelizavetgrad (issa Kropyvnytskyi) <ref>[https://old.library.kr.ua/kray/shlakhovoy/fortecia.html Фортеця Святої ЄлисаветиІсторична довідка]</ref>. Wara l-annessjoni tar-Russja tal-Krimea fl-1783, l-artijiet akkwistati ġodda, issa msejħa Novorossiya, infetħu għall-kolonizzazzjoni mir-Russi. L-awtokrazija zarista stabbilixxiet politika ta 'Russifikazzjoni, trażżan l-użu tal-lingwa Ukrajna u tillimita l-identità nazzjonali Ukrajna. Il-parti tal-punent tal-Ukrajna tal-lum kienet aktar tard maqsuma bejn ir-Russja u l-Awstrija mmexxija mill-Habsburg wara l-waqgħa tal-Commonwealth Pollakka-Litwana fl-1795. === Seklu 19 u kmieni fis-seklu 20 === [[Stampa:Polish troops in Kiev.jpg|thumb|Truppi Pollakki jidħlu f'kyiv f'Mejju 1920 matul il-Gwerra Pollakka-Sovjetika. Wara l-iffirmar tal-Paċi ta' Riga fit-18 ta' Marzu, 1921, il-Polonja ħadet il-kontroll tal-Ukrajna tal-Punent tal-lum, filwaqt li s-Sovjetiċi ħadu l-kontroll tal-Lvant u ċ-ċentru tal-Ukrajna.]] Is-seklu 19 rat iż-żieda tan-nazzjonaliżmu Ukren. Biż-żieda fl-urbanizzazzjoni u l-modernizzazzjoni u tendenza kulturali lejn nazzjonaliżmu romantiku, ħarġet intelligentsia Ukrajna impenjata għall-qawmien mill-ġdid nazzjonali u l-ġustizzja soċjali. Il-poeta qaddej li sar nazzjonalità Taras Shevchenko (1814-1861) u t-teorist politiku Mykhailo Drahomanov (1841-1895) mexxew il-moviment nazzjonalista li qed jikber. Filwaqt li l-kundizzjonijiet għall-iżvilupp tagħha fil-Galizia Awstrijaka taħt l-Habsburgs kienu relattivament ħelwin, il-parti Russa (magħrufa storikament bħala "Little Russia" jew "Nofsinhar tar-Russja") iffaċċjat restrizzjonijiet severi, li waslet biex tipprojbixxi prattikament il-kotba kollha li jaqra ġew ippubblikati bl-Ukrajna fl-1876. L-Ukrajna, bħall-bqija tal-Imperu Russu, ingħaqdet mar-Rivoluzzjoni Industrijali aktar tard mill-biċċa l-kbira tal-Ewropa tal-Punent minħabba li żammet is-serf sal-1861. Minbarra ħdejn l-għelieqi tal-faħam li għadhom kif ġew skoperti tad-Donbas, u f'xi bliet akbar bħal Odessa u Kyiv, L-Ukrajna baqgħet fil-biċċa l-kbira ekonomija agrikola u ta' estrazzjoni tar-riżorsi. Il-parti Awstrijaka tal-Ukrajna kienet partikolarment fqira, u ġiegħlet mijiet ta' eluf ta' bdiewa jemigraw, li ħolqu s-sinsla ta' dijaspora Ukrajna estensiva f'pajjiżi bħall-Kanada, l-Istati Uniti, u l-Brażil. Xi wħud mill-Ukreni stabbilixxew ukoll fil-Lvant Imbiegħed. Skont iċ-ċensiment tal-1897, kien hemm 223,000 Ukrain etniku fis-Siberja u 102,000 fl-Asja Ċentrali. 1.6 miljun ruħ oħra emigraw lejn il-Lvant fl-għaxar snin wara li nfetħet il-Ferroviji Trans-Siberjani fl-1906. Iż-żoni tal-Lvant Imbiegħed b'popolazzjonijiet etniċi Ukreni saru magħrufa bħala l-Ukrajna l-Ħadra. L-Ukrajna kienet mgħaddsa fil-kaos mal-bidu tal-Ewwel Gwerra Dinjija, u l-ġlied fuq l-art Ukrajna baqa’ jippersisti sal-aħħar tal-1921. Fil-bidu, l-Ukreni kienu maqsuma bejn l-Awstrija-Ungerija, jiġġieldu għall-Poteri Ċentrali, għalkemm il-maġġoranza l-kbira servew fl-Armata Imperjali Russa, li kienet parti mit-Triple Entente, taħt ir-Russja. Meta l-Imperu Russu waqa’, il-kunflitt sar il-Gwerra tal-Indipendenza tal-Ukrajna, bl-Ukreni jiġġieldu flimkien, jew kontra, l-armati l-Aħmar, l-Abjad, l-Iswed u l-Ħodor, bil-Pollakki, l-Ungeriżi (fit-Transcarpathia) u l-Ġermaniżi wkoll jintervjenu f’diversi okkażjonijiet. [[Stampa:Ukrainian national costumes 04.jpg|thumb|Żgħażagħ lebsin il-kostum nazzjonali tal-Ukrajna waqt ċerimonja li tfakkar l-“Att ta' Riunifikazzjoni tar-Repubblika Popolari tal-Ukrajna u r-Repubblika Popolari tal-Ukrajna tal-Punent” tat-22 ta' Jannar, 1919, li ssir kull sena fi 22 belt tal-Ukrajna.]] L-ewwel tentattiv biex jinħoloq stat indipendenti, ir-Repubblika tal-Poplu tal-Ukrajna (UNR) li tegħleb lejn ix-xellug, tħabbar minn Mykhailo Hrushevsky, iżda l-perjodu kien ikkawżat minn ambjent politiku u militari estremament instabbli. L-ewwel ġie maħlul f'kolp ta' stat immexxi minn Pavlo Skoropadskyi, li ħalla l-Istat Ukren taħt il-protettorat Ġermaniż, u l-attentat biex tiġi restawrata l-UNR taħt id-Direttorat fl-aħħar falla hekk kif l-armata Ukrajna kienet regolarment maħkuma minn forzi oħra. Ir-Repubblika tal-Poplu tal-Ukrajna tal-Punent u r-Repubblika Hutsul li damu żmien qasir naqsu wkoll li jingħaqdu mal-bqija tal-Ukrajna. Ir-riżultat tal-kunflitt kien rebħa parzjali għat-Tieni Repubblika Pollakka, li annesset il-provinċji tal-Punent tal-Ukrajna, kif ukoll rebħa fuq skala akbar għall-forzi pro-Sovjetiċi, li rnexxielhom iwarrbu l-fazzjonijiet li kien fadal u eventwalment stabbilixxew is-Sovjetika. Ir-Repubblika Soċjalista tal-Ukrajna (l-Ukrajna Sovjetika). Sadanittant, il-Bukovina ta’ llum kienet okkupata mir-Rumanija u r-Rutenja tal-Karpazji ġiet ammessa fiċ-Ċekoslovakkja bħala reġjun awtonomu. Il-kunflitt fuq l-Ukrajna, parti mill-Gwerra Ċivili Russa, qered l-ex Imperu Russu kollu, inkluż l-Ukrajna ċentrali u tal-Lvant. Il-ġlied ħalla aktar minn 1.5 miljun mejta u mijiet ta' eluf ta' bla dar fit-territorju tal-eks Imperu Russu. Il-provinċji tal-Lvant ġew affettwati wkoll minn ġuħ fl-1921. === Perjodu ta' bejn il-gwerer === [[Stampa:HolodomorKharkiv 1933 Wienerberger.jpg|thumb|Bdiewa bil-ġuħ fi triq f'Kharkiv, 1933. Il-kollettivizzazzjoni tal-uċuħ tar-raba' u l-konfiska tagħhom mill-awtoritajiet Sovjetiċi wasslu għal ġuħ kbir fl-Ukrajna Sovjetika magħrufa bħala Holodomor.]] Matul il-perjodu ta' bejn il-gwerra, fil-Polonja, il-Marixxall Józef Piłsudski fittex l-appoġġ tal-Ukrajna billi offra awtonomija lokali bħala mod biex tiġi minimizzata l-influwenza Sovjetika fir-reġjun tal-Lvant ta' Kresy tal-Polonja. Madankollu, dan l-approċċ ġie abbandunat wara l-mewt ta' Piłsudski fl-1935, minħabba l-inkwiet kontinwu fost il-popolazzjoni Ukrena, inkluż il-qtil ta' uffiċjali tal-gvern Pollakk mill-Organizzazzjoni tan-Nazzjonalisti Ukreni (OUN); bil-gvern Pollakk jirrispondi billi jillimita d-drittijiet ta' nies li ddikjaraw in-nazzjonalità Ukrena. Konsegwentement, il-moviment nazzjonalista u militanti taħt l-art Ukrajn, li tfaċċa fl-1920s, kiseb appoġġ usa'. Sadanittant, l-Ukrajna Sovjetika li għadha kif ġiet iffurmata saret waħda mir-repubbliki fundaturi tal-Unjoni Sovjetika. Matul l-1920, taħt il-politika ta' Ukrenization segwita mit-tmexxija komunista nazzjonali ta' Mykola Skrypnyk, it-tmexxija Sovjetika inizjalment ħeġġet qawmien mill-ġdid nazzjonali fil-kultura u l-lingwa Ukrajna. L-Ukrenization kienet parti mill-politika Sovjetika tal-Korenizzazzjoni (litteralment, indiġenizzazzjoni), li kellha l-għan li tippromwovi l-avvanz tal-popli indiġeni, il-lingwa u l-kultura tagħhom fil-gvern tar-repubbliki rispettivi tagħhom. Madwar l-istess żmien, il-mexxej Sovjetiku Vladimir Lenin waqqaf il-Politika Ekonomika Ġdida (NEP), li introduċiet forma ta' soċjaliżmu tas-suq, li ppermettiet xi sjieda privata ta' negozji produttivi żgħar u ta' daqs medju, bit-tama li terġa' tinbena l-Unjoni Sovjetika ta' wara l-gwerra li kellha. ġew meqruda kemm mill-Ewwel Gwerra Dinjija kif ukoll aktar tard mill-gwerra ċivili. L-NEP rnexxielu jirrestawra n-nazzjon li qabel kien mifni bil-gwerra għal-livelli ta' produzzjoni u produzzjoni agrikola ta' qabel l-Ewwel Gwerra Dinjija f'nofs is-snin għoxrin, ħafna minn dawn tal-aħħar ibbażati fl-Ukrajna.] Dawn il-politiki ġibdu ħafna figuri prominenti tal-UNR ta' qabel, inklużi dawk ta' qabel. Il-mexxej tal-UNR Hrushevsky, biex jirritornaw fl-Ukrajna Sovjetika, fejn ġew aċċettati u pparteċipaw fl-avvanz tax-xjenza u l-kultura Ukrajna. Dan il-perjodu tqassar meta Joseph Stalin sar il-mexxej tal-USSR wara l-mewt ta' Lenin. Stalin elimina n-NEP f'dik li saret magħrufa bħala l-Great Break. Li bdiet fl-aħħar tas-snin 20 u diġà b'ekonomija ppjanata ċentralment, l-Ukrajna Sovjetika pparteċipat fi pjan ta' industrijalizzazzjoni li kkwadrupla l-produzzjoni industrijali tagħha matul it-tletinijiet. Madankollu, bħala konsegwenza tal-politika l-ġdida ta 'Stalin, il-bdiewa Ukrajni sofrew il-konsegwenzi tal-programm ta' kollettivizzazzjoni tal-uċuħ agrikoli. Il-kollettivizzazzjoni kienet parti mill-ewwel pjan ta' ħames snin u kienet infurzata minn truppi regolari u l-pulizija sigrieta magħrufa bħala ċ-Cheka. Dawk li rreżistu ġew arrestati u deportati lejn gulags u kampijiet tax-xogħol. Peress li l-membri tal-irziezet kollettivi kultant ma tħallewx jirċievu qamħ sakemm jintlaħqu kwoti mhux realistiċi, miljuni ta' nies mietu bil-ġuħ f'ġuħ magħruf bħala Holodomor jew il-“Ġuħ il-Kbir”, li ġie rikonoxxut minn xi pajjiżi bħala att ta' ġenoċidju mwettaq minn Joseph Stalin u notevoli Sovjetiċi oħra. Wara l-Gwerra Ċivili Russa u l-kollettivizzazzjoni, il-Kbir Purge, filwaqt li qatlet l-għedewwa politiċi perċepiti ta’ Stalin, irriżulta f’telf profond ta' ġenerazzjoni ġdida ta' intellettwali Ukreni, magħrufa llum bħala r-Rinaxximent Esegwit. === It-Tieni Gwerra Dinjija === [[Stampa:Ukraine-growth.png|thumb|Evoluzzjoni territorjali tar-Ukrajna Sovjetika, 1922-1954]] Wara l-invażjoni tal-Polonja f'Settembru 1939, it-truppi Ġermaniżi u Sovjetiċi qasmu t-territorju tal-Polonja. Għalhekk, il-Galizia tal-Lvant u Volhynia bil-popolazzjoni Ukrajna tagħhom saru parti mill-Ukrajna. Għall-ewwel darba fl-istorja, in-nazzjon kien magħqud. Saru aktar gwadanni territorjali fl-1940, meta l-SSR tal-Ukrajna inkorporat id-distretti tat-Tramuntana u tan-Nofsinhar ta' Bessarabia, Bukovina tat-Tramuntana, u r-reġjun ta' Hertsa mit-territorji li l-USSR ġiegħlet lir-Rumanija, għalkemm ċediet il-parti tal-punent tar-Repubblika Soċjalista Sovjetiku Awtonomu għall-SSR tal-Moldova maħluqa ġdida. Dawn il-konkwisti territorjali tal-USSR ġew rikonoxxuti internazzjonalment mit-trattati ta' paċi ta' Pariġi tal-1947. L-armati Ġermaniżi invadew l-Unjoni Sovjetika fit-22 ta' Ġunju, 1941, u bdew kważi erba' snin ta' gwerra totali. L-Assi inizjalment avvanza kontra l-isforzi ddisprati iżda bla suċċess tal-Armata l-Ħamra. Fil-Battalja ta' Kyiv, il-belt ġiet imfaħħra bħala "Belt Eroj", minħabba r-reżistenza ħarxa tagħha. Aktar minn 600,000 suldat Sovjetiku (jew kwart tal-Front tal-Punent Sovjetiku) inqatlu jew ittieħdu priġunieri hemmhekk, u ħafna sofrew trattament ħażin sever. Wara l-konkwista tagħha, il-biċċa l-kbira tar-Repubblika Soċjalista Sovjetika tal-Ukrajna ġiet organizzata fi ħdan ir-Reichskommissariat Ukrajna, bl-intenzjoni li tisfrutta r-riżorsi tagħha u eventwalment l-issetiljar Ġermaniż. Xi Ukreni tal-Punent, li kienu ssieħbu fl-Unjoni Sovjetika biss fl-1939, faħħru lill-Ġermaniżi bħala liberaturi, iżda dan ma damx ħafna peress li n-Nażisti għamlu ftit attentati biex jisfruttaw skuntentizza bil-politika Stalinista. Minflok, in-Nazi ppreservaw is-sistema tal-farms kollettivi, wettqu politiki ġenoċidali kontra l-Lhud, iddeportaw miljuni ta' nies biex jaħdmu fil-Ġermanja, u bdew programm ta' depopolazzjoni biex jippreparaw għall-kolonizzazzjoni Ġermaniża. Huma mblukkaw it-trasport tal-ikel fuq ix-Xmara Dnieper. Għalkemm il-biċċa l-kbira tal-Ukreni ġġieldu fi jew flimkien mal-Armata l-Ħamra u r-reżistenza Sovjetika, tfaċċa moviment indipendenti tal-Armata Insurġenti tal-Ukrajna (UPA, 1942) fil-punent tal-Ukrajna. Inħoloq bħala l-forzi armati tal-Organizzazzjoni klandestina tan-Nazzjonalisti Ukreni (OUN). Iż-żewġ organizzazzjonijiet, l-OUN u l-UPA, appoġġaw l-għan ta' stat Ukren indipendenti fit-territorju b’maġġoranza etnika Ukrajna. Għalkemm dan ġab kunflitt mal-Ġermanja Nażista, xi drabi l-ġwienaħ Melnyk tal-OUN alleat ruħu mal-forzi Nażisti. Minn nofs l-1943 sat-tmiem tal-gwerra, l-UPA wettqet massakri ta' Pollakki etniċi fir-reġjuni ta' Volhynia u tal-Lvant tal-Galizia, u qatlet madwar 100,000 persuna ċivili Pollakka, u qanqlet tpattija. Dawn il-massakri organizzati kienu tentattiv mill-OUN biex jinħoloq stat Ukren omoġenju mingħajr minoranza Pollakka li tgħix fil-fruntieri tagħha, u biex jipprevjeni lill-istat Pollakk ta' wara l-gwerra milli jasserixxi s-sovranità fuq żoni li kienu parti mill-gwerra ta' qabel il-gwerra. Wara l-gwerra, l-UPA kompliet tiġġieled l-USSR sal-1950s. Fl-istess ħin, l-Armata tal-Ħelsien tal-Ukrajna, moviment nazzjonalista ieħor, ġġieled flimkien man-Nazi. [[Stampa:Ruined Kiev in WWII.jpg|thumb|Kyiv ġarrbet ħsarat sinifikanti matul it-Tieni Gwerra Dinjija u kienet okkupata mill-Ġermaniżi mid-19 ta' Settembru, 1941 sas-6 ta' Novembru, 1943.]] B'kollox, in-numru ta' Ukreni etniċi li ġġieldu fil-gradi tal-armata Sovjetika huwa stmat bejn 4.5 miljun u 7 miljun; Nofs l-unitajiet ta' reżistenza tal-gwerillieri partiġġjani favur is-Sovjetika, li kienu jammontaw sa 500,000 suldat fl-1944, kienu wkoll Ukreni. B'mod ġenerali, iċ-ċifri għall-Armata Insurġenti Ukrajna mhumiex affidabbli, b’ċifri li jvarjaw bejn 15,000 u sa 100,000 ġellieda. Il-maġġoranza l-kbira tal-ġlied fit-Tieni Gwerra Dinjija seħħew fuq il-Front tal-Lvant. It-telf totali kkaġunat fuq il-popolazzjoni Ukrajna matul il-gwerra huwa stmat għal 6 miljun, inkluż madwar miljun u nofs Lhudi maqtula mill-Einsatzgruppen, xi drabi bl-għajnuna ta' kollaboraturi lokali. Mit-8.6 miljun telf ta' truppi Sovjetiċi stmati, 1.4 miljun kienu Ukreni etniċi. Jum il-Vitorja huwa ċċelebrat bħala waħda mill-ħdax-il festa nazzjonali tal-Ukrajna. === l-Ukrajna sovjetika ta' wara l-gwerra === Ir-repubblika ġarrbet ħsara kbira mill-gwerra u kienu meħtieġa sforzi sinifikanti biex tirkupra. Inqerdu aktar minn 700 belt u 28,000 raħal. Is-sitwazzjoni marret għall-agħar bil-ġuħ fl-1946-1947, li kienet ikkawżata minn nixfa u qerda tal-infrastruttura fi żmien il-gwerra, li qatlet mill-inqas għexieren ta' eluf ta' nies. Fl-1945, l-SSR Ukrajna saret waħda mill-membri fundaturi tan-Nazzjonijiet Uniti (NU), parti minn ftehim speċjali fil-Konferenza ta' Yalta, u, flimkien mal-Belarus, kellha drittijiet tal-vot fin-NU minkejja li ma kinux indipendenti. Barra minn hekk, l-Ukrajna għal darb'oħra espandiet il-fruntieri tagħha billi annesset Zakarpattia, u l-popolazzjoni saret ħafna aktar omoġenizzata minħabba t-trasferimenti tal-popolazzjoni ta 'wara l-gwerra, li ħafna minnhom, bħal fil-każ tal-Ġermaniżi u t-Tatari tal-Krimea, ġew sfurzati. Fl-1 ta 'Jannar 1953, l-Ukreni kienu t-tieni biss wara r-Russi fost "deportati speċjali" adulti, li jammontaw għal 20% tat-total. Wara l-mewt ta' Stalin fl-1953, Nikita Khrushchev sar il-mexxej il-ġdid tal-USSR, li beda l-politika ta' de-Stalinization u Thaw ta' Khrushchev. Matul il-mandat tiegħu bħala kap tal-Unjoni Sovjetika, il-Krimea ġiet trasferita mill-SFSR Russu għall-SSR tal-Ukrajna, formalment bħala rigal ta' ħbiberija lill-Ukrajna u għal raġunijiet ekonomiċi. Dan irrappreżenta l-estensjoni finali tat-territorju Ukrajn u fforma l-bażi tal-fruntieri tal-Ukrajna rikonoxxuti internazzjonalment sal-lum. L-Ukrajna kienet waħda mill-aktar repubbliki importanti tal-Unjoni Sovjetika, li rriżultat f'ħafna pożizzjonijiet importanti fl-Unjoni Sovjetika miżmuma mill-Ukreni, inkluż notevolment Leonid Brezhnev, Segretarju Ġenerali tal-Partit Komunista tal-Unjoni Sovjetika mill-1964 sal-1982. Madankollu, hija kien hu u l-maħtur tiegħu fl-Ukrajna, Volodymyr Shcherbytsky, li ppresedu r-Russifikazzjoni estensiva tal-Ukrajna u li kienu strumentali fir-repressjoni ta' ġenerazzjoni ġdida ta' intellettwali Ukreni magħrufa bħala s-Sixtiers. L-Ukrajna Sovjetika malajr saret ċentru ewlieni tal-industrija tal-armi Sovjetika u r-riċerka ta 'teknoloġija għolja, għalkemm l-industrija tqila xorta kellha influwenza barra. Il-gvern Sovjetiku investa fi proġetti ta 'enerġija idroelettrika u nukleari biex jissodisfa d-domanda għall-enerġija li kien jinvolvi l-iżvilupp. Madankollu, fis-26 ta 'April, 1986, reattur fl-impjant tal-enerġija nukleari ta' Chernobyl sploda, li rriżulta fid-diżastru ta 'Chernobyl, l-agħar inċident ta' reattur nukleari fl-istorja. === Indipendenza === [[Stampa:RIAN archive 848095 Signing the Agreement to eliminate the USSR and establish the Commonwealth of Independent States.jpg|thumb|Il-President Ukrain Leonid Kravchuk u l-President Russu Boris Yeltsin jiffirmaw il-Ftehim ta' Belavezha, li xolt l-Unjoni Sovjetika, fit-8 ta' Diċembru, 1991.]] Mikhail Gorbachev wettaq politika ta' liberalizzazzjoni limitata tal-ħajja pubblika, magħrufa bħala perestroika, u pprova jirriforma ekonomija staġnata. Dan tal-aħħar fallew, iżda d-demokratizzazzjoni tal-Unjoni Sovjetika qanqlet tendenzi nazzjonalisti u separatisti fost minoranzi etniċi, inklużi Ukreni. Bħala parti mill-hekk imsejħa parata tas-sovranitajiet, fis-16 ta' Lulju, 1990, is-Sovjet Suprem elett tal-SSR tal-Ukrajna adotta d-Dikjarazzjoni tas-Sovranità tal-Istat tal-Ukrajna. Wara kolp ta' stat fallut minn xi mexxejja komunisti f'Moska biex jiddepożitaw lil Gorbachev, ġiet ipproklamata l-indipendenza assoluta fl-24 ta' Awwissu, 1991. Ġiet approvata minn 92% tal-elettorat Ukren f’referendum fl-1 ta' Diċembru. Il-president il-ġdid tal-Ukrajna, Leonid Kravchuk, iffirma l-Ftehim ta' Belavezha u għamel lill-Ukrajna membru fundatur tal-Commonwealth ta' Stati Indipendenti (CIS) ħafna iktar laxk għalkemm l-Ukrajna qatt ma saret membru sħiħ ta' dan tal-aħħar peress li ma rratifikatx il-fondazzjoni tal-Ukrajna is-CIS. Dawn id-dokumenti ssiġġillaw id-destin tal-Unjoni Sovjetika, li ivvotat formalment it-triq tagħha biex teżisti fis-26 ta' Diċembru. Inizjalment kien maħsub li l-Ukrajna kellha kundizzjonijiet ekonomiċi favorevoli meta mqabbla mar-reġjuni l-oħra tal-Unjoni Sovjetika, għalkemm kienet waħda mill-ifqar repubbliki Sovjetiċi fiż-żmien tax-xoljiment. Madankollu, matul it-tranżizzjoni tiegħu għall-ekonomija tas-suq, il-pajjiż esperjenza tnaqqis ekonomiku aktar profond minn kważi r-repubbliki ta 'qabel Sovjetiċi l-oħra kollha. Matul ir-riċessjoni, bejn l-1991 u l-1999, l-Ukrajna tilfet 60% tal-PGD tagħha u sofriet minn iperinflazzjoni li laħqet il-quċċata ta' 10,000% fl-1993. Is-sitwazzjoni stabbilizzat biss ħafna wara li l-munita l-ġdida, il-hryvnia, waqgħet drastikament fl-aħħar tal-1998, parzjalment bħala konsegwenza tal-inadempjenza tad-dejn Russu aktar kmieni dik is-sena. Il-wirt tal-politiki ekonomiċi tad-disgħinijiet kien il-privatizzazzjoni massiva tal-proprjetà tal-istat li ħolqot klassi ta 'individwi estremament qawwija u għonja magħrufa bħala oligarki. Il-pajjiż imbagħad waqa 'f'serje ta' riċessjonijiet qawwija bħala riżultat tal-kriżi finanzjarja globali tal-2008, il-bidu tal-gwerra Russa-Ukrajna fl-2014, u finalment l-invażjoni fuq skala sħiħa mir-Russja li bdiet fl-24 ta' Frar 2022. L-ekonomija tal-Ukrajna b'mod ġenerali prestazzjoni baxxa minn meta kisbet l-indipendenza minħabba korruzzjoni mifruxa u ġestjoni ħażina, li, partikolarment fid-disgħinijiet, wasslu għal protesti u strajks organizzati. Il-gwerra mar-Russja żammet irkupru ekonomiku sinifikanti fis-snin 2010, filwaqt li l-isforzi biex tiġi miġġielda l-pandemija tal-COVID-19, li waslet fl-2020, saru ħafna aktar diffiċli minħabba rati baxxi ta’ tilqim u, aktar tard fil-pandemija, minħabba l-invażjoni li għaddejja. Minn perspettiva politika, waħda mill-karatteristiċi li jiddefinixxu l-politika Ukrajna hija li għal ħafna mill-ħin kienet maqsuma madwar żewġ kwistjonijiet: ir-relazzjoni bejn l-Ukrajna, il-Punent u r-Russja, u l-qasma klassika tax-xellug-lemin. L-ewwel żewġ presidenti, Kravchuk u Leonid Kuchma, kellhom it-tendenza li jibbilanċjaw viżjonijiet opposti tal-Ukrajna, għalkemm Yushchenko u Yanukovych kienu ġeneralment favur il-Punent u favur ir-Russja, rispettivament. Kien hemm żewġ protesti kbar kontra Yanukovych: ir-Rivoluzzjoni Oranġjo fl-2004, meta għexieren ta' eluf ta' nies ħarġu jipprotestaw kontra l-frodi elettorali favur tiegħu (Yushchenko eventwalment ġie elett president), u oħra fix-xitwa tal-2013/2014, meta aktar nies Huma nġabru fl-Euromaidan biex jopponu r-rifjut ta' Yanukovych li jiffirma l-Ftehim ta' Assoċjazzjoni bejn l-Unjoni Ewropea u l-Ukrajna. Fi tmiem il-protesti fil-21 ta' Frar 2014, huwa ħarab mill-Ukrajna u twaqqa' mill-parlament f'dik li tissejjaħ ir-Rivoluzzjoni tad-Dinjità, iżda r-Russja rrifjutat li tirrikonoxxi lill-gvern interim favur il-Punent, u sejħitlu ġunta u ddenunzjat l-avvenimenti. bħala kolp ta' stat sponsorjat mill-Istati Uniti. Għalkemm ir-Russja kienet iffirmat il-memorandum ta' Budapest fl-1994 li qal li l-Ukrajna trid tagħti l-armi nukleari bi skambju għal garanziji ta' sigurtà u integrità territorjali, irreaġixxiet b’mod vjolenti għal dawn l-avvenimenti u bdiet gwerra kontra l-ġar tal-punent tagħha. Fl-aħħar ta' Frar u l-bidu ta' Marzu 2014, annessa l-Krimea billi tuża l-Navy tagħha f'Sevastopol, kif ukoll l-hekk imsejħa irġiel ħodor żgħar; Wara li dan irnexxielu, nieda gwerra prokura fid-Donbas permezz tar-Repubblika Popolari ta' Donetsk u r-Repubblika Popolari ta' Luhansk. L-ewwel xhur tal-kunflitt mas-separatisti appoġġjati mir-Russi kienu bla xkiel, iżda l-forzi Russi bdew invażjoni miftuħa fid-Donbas fl-24 ta' Awwissu,, 2014. Flimkien imbuttaw lit-truppi Ukreni lura lejn il-linja ta' quddiem stabbilita fi Frar 2015, jiġifieri wara li l-Ukrajna truppi rtiraw minn Debaltseve. Il-kunflitt baqa' fi stat kemmxejn iffriżat sas-sigħat bikrin tal-24 ta' Frar, 2022, meta r-Russja pproċediet b'invażjoni kontinwa tal-Ukrajna. It-truppi Russi jikkontrollaw madwar 17% tat-territorju rikonoxxut internazzjonalment tal-Ukrajna, li jikkostitwixxi 94% tal-Oblast ta' Luhansk, 73% tal-Oblast ta' Kherson, 72% tal-Oblast ta' Zaporizhia, 54% tal-Oblast ta' Donetsk u l-Krimea kollha, għalkemm ir-Russja falliet bil-pjan inizjali tagħha, u It-truppi Ukreni rkupraw parti mit-territorju f'kontrooffensivi. Il-kunflitt militari mar-Russja wassal biex il-politika tal-gvern tinbidel lejn il-Punent. Ftit wara li Yanukovych ħarab mill-Ukrajna, il-pajjiż iffirma l-ftehim ta' assoċjazzjoni mal-UE f'Ġunju 2014 u ċ-ċittadini tiegħu ngħataw eżenzjoni mill-viża biex jivvjaġġaw lejn l-Unjoni Ewropea tliet snin wara. F'Jannar 2019, il-Knisja Ortodossa tal-Ukrajna ġiet rikonoxxuta bħala indipendenti minn Moska, bidlet id-deċiżjoni tal-1686 tal-Patrijarka ta' Kostantinopli u tat daqqa ta' ħarta ġdida lill-influwenza ta' Moska fl-Ukrajna. Fl-aħħarnett, f'nofs gwerra fuq skala sħiħa mar-Russja, l-Ukrajna kisbet status ta' kandidat tal-Unjoni Ewropea fit-23 ta' Ġunju, 2022. Kampanja wiesgħa kontra l-korruzzjoni bdiet kmieni fl-2023 bir-riżenji ta' diversi deputati ministri u kapijiet reġjonali waqt riorganizzazzjoni ta' il-gvern. L-Ukrajna qabdet diversi insedjamenti u bliet fir-reġjun ta' Kursk tar-Russja mit-6 ta' Awwissu, 2024 u stabbilixxiet Gvern Militari hemmhekk mill-15 ta' Awwissu 2024. == [[Ġeografija]] == [[Stampa:Белокузьминовка.jpg|thumb|left|Muntanji tal-ġibs ħdejn Kramatorsk, Oblast ta' Donetsk, Ukrajna]] [[Stampa:Topographic map of Ukraine (with borders and towns).svg|thumb|Mappa topografika tal-Ukrajna, bi fruntieri, bliet u rħula.]] [[Stampa:Map of Ukraine political enwiki.png|thumb|left|Mappa tal-Oblasts tal-Ukrajna u ċ-ċentri amministrattivi tagħhom]] [[Stampa:Novy Svet, Crimea, Sudak Bay from Kush Kaya.jpg|thumb|Pajsaġġ f'Pajsaġġ f'Repubblika Awtonoma tal-Krimea, fl-Ukrajna, fl-Ukrajna]] [[Stampa:Угорські скелі після дощу.jpg|thumb|left|Pajsaġġ f'Oblast ta' Ivano-Frankivsk, fl-Ukrajna]] [[Stampa:Вид з гори Парашка.jpg|thumb|Pajsaġġ f'Oblast ta' Lviv, fl-Ukrajna]] L-Ukrajna hija t-tieni l-akbar pajjiż fl-Ewropa, wara r-Russja, u l-akbar pajjiż fl-Ewropa. Hija tinsab bejn il-latitudnijiet 44° u 53° N u lonġitudnijiet 22° u 41° E, u tinsab prinċipalment fil-Pjanura tal-Ewropa tal-Lvant. L-Ukrajna tkopri erja ta '603,550 kilometru kwadru (233,030 sq mi), b'kosta ta' 2,782 kilometru (1,729 mi). Il-pajsaġġ tal-Ukrajna jikkonsisti prinċipalment minn steppi fertili (pjanuri bi ftit siġar) u plateaus, qasmu minn xmajjar bħad-Dnieper (Dnipro), is-Severski Donets, id-Dniester u l-Bug tan-Nofsinhar hekk kif joħorġu lejn il-Baħar l-Iswed u l-iżgħar. Il-baħar ta' Azov. Lejn il-Lbiċ, id-delta tad-Danubju tifforma l-fruntiera mar-Rumanija. Ir-reġjuni tal-Ukrajna għandhom karatteristiċi ġeografiċi diversi, li jvarjaw minn artijiet għolja għal artijiet baxxi. L-uniċi muntanji tal-pajjiż huma l-Muntanji Karpazji fil-punent, li minnhom l-ogħla hija Hoverla b'2,061 metru (6,762 pied), u l-Muntanji tal-Krimea, fin-Nofsinhar imbiegħed tul il-kosta. L-Ukrajna għandha wkoll diversi reġjuni muntanjużi, bħall-Plateau Volyn-Podillia (fil-punent) u l-Plateau Qrib Dnieper (fuq ix-xatt tal-lemin tad-Dnieper). Lejn il-lvant jinsabu l-għoljiet tal-Lbiċ tal-Plateau tar-Russja Ċentrali, minn fejn tgħaddi l-fruntiera mar-Russja. Ħdejn il-Baħar Azov hemm il-firxa tal-muntanji ta 'Donets u l-plateau ta' Azov qrib. Is-silġ imdewweb mill-muntanji jitma' x-xmajjar u l-kaskati tagħhom. Ir-riżorsi naturali importanti tal-Ukrajna jinkludu l-litju, il-gass naturali, il-kawlina, l-injam, u abbundanza ta' art li tinħarat. L-Ukrajna għandha ħafna problemi ambjentali. Xi reġjuni m'għandhomx provvisti adegwati ta' ilma tax-xorb. It-tniġġis ta 'l-arja u l-ilma jolqot il-pajjiż, kif ukoll id-deforestazzjoni u t-tniġġis mir-radjazzjoni fil-grigal mill-inċident fl-1986 fl-impjant nukleari ta' Chernobyl. Il-ħsara ambjentali kkawżata mill-invażjoni Russa tal-Ukrajna ġiet deskritta bħala ekoċidju, il-qerda tad-Diga Kakhovka, tniġġis qawwi, u miljuni ta 'tunnellati ta' debris ikkontaminati stmati li jiswew aktar minn USD50 biljun għat-tiswija. === Klima === [[Stampa:Yenakievo sq lenin.jpg|thumb|left|Xitwa f'Yenákiyeve, Oblast ta' Donetsk, fl-Ukrajna]] [[Stampa:Koppen-Geiger Map UKR present.svg|thumb|Mappa tal-klassifikazzjoni tal-klima Köppen tal-Ukrajna]] [[Stampa:Зимовий вечір в крейдяних горах 01.jpg|thumb|left|Pajsaġġ ta' Ivanivske, Oblast ta' Donest, fl-Ukrajna]] [[Stampa:Derkul River.jpg|thumb|Pajsaġġ ta' Xmara Derkul, Oblast ta' Donetsk, fl-Ukrajna fix-xitwa]] [[Stampa:Кельменецька бульбона.jpg|thumb|left|Pajsaġġ f'Chernivtsí, Oblast ta' Chernivtsí, fl-Ukrajna]] L-Ukrajna tinsab fil-latitudnijiet tan-nofs u ġeneralment għandha klima kontinentali, ħlief għall-kosti tan-Nofsinhar tagħha, li għandhom klimi kesħin semi-aridi u subtropikali umdi. It-temperaturi medji annwali jvarjaw bejn 5.5 u 7 °C (41.9 u 44.6 °F) fit-tramuntana u 11 u 13 °C (51.8 u 55.4 °F) fin-nofsinhar. Il-preċipitazzjoni hija l-ogħla fil-punent u t-tramuntana u l-aktar baxxa fil-lvant u fix-Xlokk. L-Ukrajna tal-Punent, partikolarment fil-Muntanji Karpazji, tirċievi madwar 120 ċentimetru (47.2 in) ta' preċipitazzjoni kull sena, filwaqt li l-Krimea u ż-żoni kostali tal-Baħar l-Iswed jirċievu madwar 40 ċentimetru (15.7 in). Id-disponibbiltà tal-ilma fil-baċini tax-xmajjar ewlenin hija mistennija tonqos minħabba t-tibdil fil-klima, speċjalment fis-sajf. Dan joħloq riskji għas-settur agrikolu. L-impatti negattivi tat-tibdil fil-klima fuq l-agrikoltura jinħassu l-aktar fin-nofsinhar tal-pajjiż, li għandu klima ta' steppa. Fit-tramuntana, xi għelejjel jistgħu jibbenefikaw minn staġun itwal tat-tkabbir. Il-Bank Dinji ddikjara li l-Ukrajna hija vulnerabbli ħafna għat-tibdil fil-klima. === Bijodiversità === [[Stampa:WLE - 2020 - Ай-Петринська_яйла.jpg|thumb|Veduta mill-inklinazzjoni tal-punent tal-Muntanja Ai-Petri tal-Plateau Ai-Petri, fil-Krimea, indikata mill-gvern tal-Ukrajna bħala sit ta' wirt naturali.]] [[Stampa:Ніжний ранковий світло.jpg|thumb|left|Veduta ta' foresta fl-Oblast ta' Donetsk, Ukrajna]] [[Stampa:Ранок в урочищі.jpg|thumb|Veduta ta' foresta fl-Oblast ta' Lugansk, Ukrajna]] [[Stampa:Краса українського поля.jpg|thumb|left|Veduta ta' qasam fl-Oblast ta' Lviv, Ukrajna]] L-Ukrajna fiha sitt ekoreġjuni terrestri: foresti mħallta tal-Ewropa Ċentrali, kumpless tal-foresti sub-Mediterranji tal-Krimea, steppa tal-foresti tal-Ewropa tal-Lvant, foresti mħallta Pannoniċi, foresti tal-koniferi tal-muntanji tal-Karpazji, u steppa Pontika. Hemm kemmxejn aktar foresta tal-koniferi milli jwaqqgħu l-weraq. Iż-żona l-aktar densa ta' foresti hija Polisia fil-majjistral, b'arżnu, ballut u betula. Hemm 45,000 speċi ta' annimali (l-aktar invertebrati), b'madwar 385 speċi fil-periklu elenkati fil-Ktieb tad-Data l-Aħmar tal-Ukrajna. Artijiet mistagħdra ta' importanza internazzjonali jkopru aktar minn 7,000 kilometru kwadru (2,700 sq mi), u d-Delta tad-Danubju hija importanti għall-konservazzjoni. L-Ukrajna fiha ħabitats li jsostnu 35% tal-bijodiversità tal-Ewropa, inklużi 70,000 speċi ta' pjanti u annimali, ħafna minnhom mhux tas-soltu jew endemiċi, inklużi bison, orsijiet kannella, linċi u ilpup. L-Ukrajna ddeżinjat 11-il Art Wetland ta' Importanza Internazzjonali (“siti Ramsar”). Bħalissa għandha total ta' 50 sit, li jkopru erja ta' aktar minn 800,000 ettaru. Il-11-il Sit Ramsar huma Dnister River Valley, Burshtyn Water Reservoir, Liadova-Murafa Un, Nadsiannia Raised Bog, Black Bog, Prut River Headwaters (Habitat ta' 35 speċi mhedda), Ozirnyi-Brebeneskul, Pohorilets River Headwaters, Narcissi Central Population of the poets-daffriend Romania Cave (L-akbar grotta fil-Karpazji Ukreni), Byle Lake u Koza Berezyna Mire. === Żoni urbani === L-Ukrajna għandha 457 belt, li minnhom 176 huma indikati bħala bliet tal-klassi oblast, 279 bħala bliet minuri tal-klassi raion, u tnejn bħala bliet ta' status legali speċjali. Hemm ukoll 886 insedjament tat-tip urban u 28,552 villaġġ. == Kostituzzjoni == === Kostituzzjoni === [[Stampa:Chart Constitution of Ukraine EN.svg|thumb|Dijagramma tas-sistema politika ta' Ukrajna]] Il-Kostituzzjoni tal-Ukrajna ġiet adottata u ratifikata fil-ħames sessjoni tal-Verkhovna Rada, il-parlament tal-Ukrajna, fit-28 ta' Ġunju, 1996. Il-kostituzzjoni ġiet approvata b'315-il vot favur minn 450 vot possibbli (mill-inqas 300 vot favur ) . Il-liġijiet l-oħra kollha u l-atti legali normattivi l-oħra tal-Ukrajna għandhom jikkonformaw mal-kostituzzjoni. Id-dritt li tiġi emendata l-kostituzzjoni permezz ta' proċedura leġiżlattiva speċjali huwa esklussivament tal-parlament. L-uniku korp li jista’ jinterpreta l-kostituzzjoni u jiddetermina jekk il-leġiżlazzjoni tikkonformax magħha hija l-Qorti Kostituzzjonali tal-Ukrajna. Mill-1996, il-festa ta' Jum il-Kostituzzjoni ġiet iċċelebrata fit-28 ta' Ġunju. Fis-7 ta' Frar, 2019, il-Verkhovna Rada ivvotat biex temenda l-kostituzzjoni biex tistabbilixxi l-għanijiet strateġiċi tal-Ukrajna bħas-sħubija fl-Unjoni Ewropea u n-NATO. === Gvern === [[Stampa:Владимир Зеленский (51939489510).jpg|thumb|left|President Volodymyr Zelensky]] [[Stampa:Book of Condolence (52366372626)_(cropped).jpg|thumb|Prim Ministru Denys Shmyhal]] Il-president jiġi elett b'vot popolari għal terminu ta' ħames snin u huwa l-kap formali tal-istat. Il-fergħa leġiżlattiva tal-Ukrajna tinkludi l-parlament unikamerali b'450 siġġu, il-Verkhovna Rada. Il-Parlament huwa primarjament responsabbli biex jifforma l-fergħa eżekuttiva u l-Kabinett tal-Ministri, immexxi mill-prim ministru. Il-president iżomm l-awtorità li jinnomina ministri tal-affarijiet barranin u tad-difiża għall-approvazzjoni parlamentari, kif ukoll is-setgħa li jaħtar l-avukat ġenerali u l-kap tas-Servizz tas-Sigurtà. Il-liġijiet, l-atti tal-parlament u l-kabinett, id-digrieti presidenzjali u l-atti tal-parlament tal-Krimea jistgħu jitħassru mill-Qorti Kostituzzjonali jekk jinstabu li jiksru l-kostituzzjoni. Atti regolatorji oħra huma suġġetti għal reviżjoni ġudizzjarja. Il-Qorti Suprema hija l-korp ewlieni tas-sistema tal-qorti ta' ġurisdizzjoni ġenerali. L-awtonomija lokali hija uffiċjalment garantita. Il-kunsilli lokali u s-sindki tal-bliet huma eletti min-nies u jeżerċitaw kontroll fuq il-baġits lokali. Il-kapijiet tal-amministrazzjonijiet reġjonali u distrettwali jinħatru mill-president skont il-proposti tal-prim ministru. === Qrati u infurzar tal-liġi === [[Stampa:Klov_Palace. Listed ID 80-382-0462. - 8 Pylypa Orlyka Street, Pechersk Raion, Kiev. - Pechersk 28 09 13 396.jpg|thumb|Il-Palazz Klovsky, is-sede tal-Qorti Suprema tal-Ukrajna]] Il-liġi marzjali ġiet iddikjarata meta r-Russja invadiet il-pajjiż fi Frar 2022, u għadha fis-seħħ. Il-qrati igawdu minn libertà legali, finanzjarja u kostituzzjonali ggarantita mil-liġi Ukrajna mill-2002. L-imħallfin huma fil-biċċa l-kbira protetti tajjeb mit-tkeċċija (ħlief għal kondotta ħażina serja). L-imħallfin tal-qorti jinħatru b'digriet presidenzjali għal terminu inizjali ta' ħames snin, u wara l-pożizzjonijiet tagħhom jiġu kkonfermati għal għomru mill-Kunsill Suprem tal-Ukrajna. Għalkemm għad hemm problemi, is-sistema hija meqjusa li tjiebet ħafna mill-indipendenza tal-Ukrajna fl-1991. Il-Qorti Suprema hija meqjusa bħala korp indipendenti u imparzjali, u f'diversi okkażjonijiet iddeċidiet kontra l-gvern tal-Ukrajna. Il-Proġett tal-Ġustizzja Dinjija jikklassifika lill-Ukrajna fis-66 post minn 99 pajjiż mistħarrġa fl-Indiċi annwali tal-Istat tad-Dritt. Il-prosekuturi fl-Ukrajna għandhom setgħat akbar milli fil-biċċa l-kbira tal-pajjiżi Ewropej. L-aġenziji tal-infurzar tal-liġi huma kkontrollati mill-Ministeru tal-Intern. Huma magħmulin prinċipalment mill-forza tal-pulizija nazzjonali u diversi unitajiet u aġenziji speċjalizzati, bħas-servizzi tal-Gwardja tal-Fruntiera tal-Istat u tal-Gwardja tal-Kosta. Aġenziji tal-infurzar tal-liġi, partikolarment il-pulizija, ġew ikkritikati għall-immaniġġjar ħarxa tagħhom tar-Rivoluzzjoni Oranġjo tal-2004. Ħafna eluf ta 'uffiċjali tal-pulizija kienu stazzjonati madwar il-kapital, primarjament biex jiskoraġġixxu dimostranti milli jisfida l-awtorità tal-istat, iżda wkoll biex jipprovdu malajr forza ta' reazzjoni f'każ ta' bżonn; ħafna mill-uffiċjali kienu armati. === Relazzjonijiet barranin === [[Stampa:Batumi International Conference, on 19 July 2021 03 (cropped).jpg|thumb|Il-President tal-Ġeorġja Salomé Zurabishvili, il-President tal-Moldova Maia Sandu, il-President tal-Ukrajna Volodymyr Zelenskyy, u l-President tal-Kunsill Ewropew Charles Michel waqt il-Konferenza Internazzjonali tal-2021 f'Batumi. Fl-2014, l-UE ffirmat ftehimiet ta' assoċjazzjoni mat-tliet pajjiżi.]] [[Stampa:EU DCFTA EFTA.svg|thumb|F'Jannar 2016, l-Ukrajna ngħaqdet maż-Żona ta' Kummerċ Ħieles Profonda u Komprensiva mal-UE (bl-aħdar), maħluqa mill-Ftehim ta' Assoċjazzjoni bejn l-Ukrajna u l-Unjoni Ewropea, li witta t-triq tagħha lejn l-integrazzjoni Ewropea.]] [[Stampa:Botschaft der Ukraine in Wien.jpg|thumb|Ambaxxata tal-Ukrajna fi [[Vjenna]], l-[[Awstrija]]]] L-Ukrajna kienet membru mhux permanenti tal-Kunsill tas-Sigurtà tan-Nazzjonijiet Uniti mill-1999 sal-2001. Storikament, l-Ukrajna Sovjetika ngħaqdet man-Nazzjonijiet Uniti fl-1945 bħala wieħed mill-membri oriġinali wara kompromess tal-Punent mal-Unjoni Sovjetika. L-Ukrajna għamlet ukoll kontribuzzjonijiet għall-operazzjonijiet taż-żamma tal-paċi tan-Nazzjonijiet Uniti mill-1992. L-Ukrajna tqis l-integrazzjoni Ewro-Atlantika bħala l-għan ewlieni tagħha tal-politika barranija, iżda fil-prattika dejjem ibbilanċjat ir-relazzjoni tagħha mal-Unjoni Ewropea u l-Istati Uniti b’rabtiet b’saħħithom mar-Russja. Il-Ftehim ta' Sħubija u Kooperazzjoni (PCA) tal-Unjoni Ewropea mal-Ukrajna daħal fis-seħħ fl-1998. L-Unjoni Ewropea (UE) ħeġġet lill-Ukrajna biex timplimenta bis-sħiħ il-PCA qabel ma jibdew id-diskussjonijiet dwar ftehim ta' assoċjazzjoni, maħruġ fis-Summit tal-UE f'Diċembru 1999 f'Ħelsinki , li rrikonoxxa l-aspirazzjonijiet fit-tul tal-Ukrajna iżda ma ddiskutax is-sħubija. Fl-1992, l-Ukrajna ngħaqdet mal-Konferenza ta' dak iż-żmien dwar is-Sigurtà u l-Kooperazzjoni fl-Ewropa (issa l-Organizzazzjoni għas-Sigurtà u l-Kooperazzjoni fl-Ewropa (OSCE)), u saret ukoll membru tal-Kunsill ta' Kooperazzjoni tal-Atlantiku tat-Tramuntana. Ir-relazzjonijiet bejn l-Ukrajna u n-NATO huma mill-qrib u l-pajjiż iddikjara l-interess tiegħu fis-sħubija futura. L-Ukrajna hija l-aktar membru attiv tas-Sħubija għall-Paċi (PPP). Il-partiti politiċi ewlenin kollha fl-Ukrajna jappoġġjaw l-integrazzjoni sħiħa u definittiva fl-Unjoni Ewropea. Il-Ftehim ta' Assoċjazzjoni bejn l-Ukrajna u l-Unjoni Ewropea ġie ffirmat fl-2014. L-Ukrajna żammet rabtiet mill-qrib mal-ġirien kollha tagħha, iżda r-relazzjonijiet bejn ir-Russja u l-Ukrajna ddeterjoraw malajr fl-2014 minħabba l-okkupazzjoni illegali tar-Russja u l-annessjoni tal-Krimea, id-dipendenza tal-enerġija u t-tilwim dwar il-ħlas. Iż-Żona ta' Kummerċ Ħieles Profonda u Komprensiva (DCFTA), li daħlet fis-seħħ f'Jannar 2016 wara r-ratifika tal-Ftehim ta' Assoċjazzjoni bejn l-Ukrajna u l-Unjoni Ewropea, tintegra formalment lill-Ukrajna fis-Suq Uniku Ewropew u fiż-Żona Ekonomika Ewropea. L-Ukrajna tirċievi aktar appoġġ u assistenza għall-aspirazzjonijiet tagħha ta' sħubija fl-UE mill-Fond Internazzjonali Visegrád tal-Grupp Visegrád, li huwa magħmul mill-membri tal-UE Ċentrali tal-Ewropa: ir-Repubblika Ċeka, il-Polonja, l-Ungerija u s-Slovakkja. Fl-2020, f'Lublin, il-Litwanja, il-Polonja u l-Ukrajna ħolqu l-inizjattiva Trijanglu ta' Lublin, li għandha l-għan li toħloq kooperazzjoni akbar bejn it-tliet pajjiżi storiċi tal-Commonwealth Pollakk-Litwan u tippromwovi l-integrazzjoni u l-adeżjoni tal-Ukrajna mal-UE u n-NATO. Fl-2021, it-Trio ta' Sħubija ġie ffurmat bl-iffirmar ta' memorandum konġunt bejn il-Ministri tal-Affarijiet Barranin tal-Ġeorġja, il-Moldova u l-Ukrajna. It-Trio ta' Assoċjazzjoni huwa format tripartitiku biex isaħħaħ il-kooperazzjoni, il-koordinazzjoni u d-djalogu bejn it-tliet pajjiżi (li ffirmaw il-Ftehim ta' Assoċjazzjoni mal-UE) mal-Unjoni Ewropea dwar kwistjonijiet ta' interess komuni relatati mal-integrazzjoni Ewropea, kooperazzjoni msaħħa fil-qafas tal- Is-Sħubija tal-Lvant u l-impenn għall-prospett tas-sħubija fl-Unjoni Ewropea. Fl-2021, l-Ukrajna kienet qed tipprepara biex tapplika formalment għas-sħubija fl-UE fl-2024, bil-għan li tissieħeb fl-Unjoni Ewropea fis-snin 30, madankollu, bl-invażjoni Russa tal-Ukrajna fl-2022, il-President Ukrain Volodymyr Zelenskyy talab li l-pajjiż jiġi ammess fl-2021. UE immedjatament. L-istatus ta' kandidat ingħata f'Ġunju 2022. F'dawn l-aħħar snin, l-Ukrajna saħħet b'mod drammatiku r-rabtiet tagħha mal-Istati Uniti u mal-membri l-oħra tan-NATO. === Militari === [[Stampa:UA flag in liberated Balakliia 01.png|thumb|left|Bandiera tal-Ukrajna ttajjar f'Balakliia meħlusa fit-8 ta' Settembru, 2022]] [[Stampa:UA 25th brigade BMP-1TS 02.jpg|thumb|Truppi Ukreni miexja matul il-Kontroffensiva tal-Lvant tal-Ukrajna tal-2022]] [[Stampa:UA TDF in liberated Shevchenkove.jpg|thumb|left|Suldati tal-Forzi tad-Difiża Territorjali tal-Ukrajna ħdejn il-marka tad-dħul miżbugħa mill-ġdid (mill-kuluri tal-bandiera Russa għal dawk Ukrajni) f'Shevchenkove, rilaxxata wara l-kontrooffensiva ta' Kharkiv]] Wara x-xoljiment tal-Unjoni Sovjetika, l-Ukrajna wiret forza militari ta' 780,000 raġel fit-territorju tagħha, mgħammra bit-tielet l-akbar armament ta' armi nukleari fid-dinja. Fl-1992, l-Ukrajna ffirmat il-Protokoll ta' Lisbona li fih il-pajjiż qabel li jgħaddi l-armi nukleari kollha lir-Russja għar-rimi u jingħaqad mat-Trattat ta' Non-Proliferazzjoni Nukleari bħala stat ta' armi mhux nukleari. Fl-1996, il-pajjiż kien iddikjara lilu nnifsu ħieles mill-armi nukleari. L-Ukrajna ħadet miżuri konsistenti biex tnaqqas l-armi konvenzjonali. Huwa ffirma t-Trattat dwar il-Forzi Armati Konvenzjonali fl-Ewropa, li pprovda għat-tnaqqis ta' tankijiet, artillerija u vetturi armati (il-forzi tal-armata tnaqqsu għal 300,000). Il-pajjiż ippjana li jikkonverti l-armata attwali bbażata fuq il-kunskritt f'armata voluntiera professjonali. L-armata attwali tal-Ukrajna tikkonsisti minn 196,600 persunal attiv u madwar 900,000 riservist. [[Stampa:Ukrainian HIMARS in Zaporizhya oblast, early June 2022 (3).jpg|thumb|Lanċjar rokit Amerikan M142 HIMARS fis-servizz fl-Ukrajna, eżempju ta' tagħmir militari barrani riċevut matul il-Gwerra Russo-Ukrajna]] L-Ukrajna kellha rwol dejjem aktar importanti fl-operazzjonijiet taż-żamma tal-paċi. Fl-2014, il-frejgata Ukrajna Hetman Sagaidachniy ingħaqdet mal-Operazzjoni Atalanta tal-Unjoni Ewropea kontra l-piraterija u kienet tagħmel parti mill-Forza Navali tal-UE 'l barra mill-kosta tas-Somalja għal xahrejn. Truppi Ukrajni ġew skjerati fil-Kosovo bħala parti mill-Battaljun Ukrajno-Pollakk. Bejn l-2003 u l-2005, unità Ukrajna ġiet skjerata bħala parti mill-forza multinazzjonali fl-Iraq taħt il-kmand Pollakk. Unitajiet militari ta' stati oħra pparteċipaw regolarment f'eżerċizzji militari multinazzjonali mal-forzi Ukreni fl-Ukrajna, inklużi l-forzi militari tal-Istati Uniti. Wara l-indipendenza, l-Ukrajna ddikjarat lilha nnifisha stat newtrali. Il-pajjiż kellu sħubija militari limitata mal-Federazzjoni Russa u pajjiżi oħra tas-CIS u kellu sħubija man-NATO mill-1994. Fis-snin 2000, il-gvern inbidel lejn in-NATO, u l-Pjan ta' Azzjoni NATO-Ukrajna ffirmat fl-2002 stabbilixxa kooperazzjoni aktar profonda man-NATO. alleanza. Aktar tard ġie miftiehem li l-mistoqsija li tissieħeb fin-NATO għandha tiġi mwieġba b'referendum nazzjonali f'xi punt fil-futur. Il-President depost Viktor Yanukovych qies li l-livell ta' kooperazzjoni ta' dak iż-żmien bejn l-Ukrajna u n-NATO kien biżżejjed, u kien kontra li l-Ukrajna tissieħeb fin-NATO. Matul is-summit ta' Bukarest tal-2008, in-NATO ddikjarat li l-Ukrajna eventwalment se ssir membru tan-NATO meta tissodisfa l-kriterji tas-sħubija. Bħala parti mill-modernizzazzjoni wara l-bidu tal-gwerra Russa-Ukrajna fl-2014, uffiċjali subalterni tħallew jieħdu aktar inizjattiva u ġiet stabbilita forza ta' difiża territorjali voluntiera. Ħafna pajjiżi fornew diversi armi difensivi, inklużi drones, iżda mhux ajruplani tal-ġlied. Matul l-ewwel ġimgħat tal-invażjoni Russa tal-2022, il-militar kellu diffikultà biex jiddefendi ruħu minn skuar ta' livell għoli, missili, u skuar; iżda l-infanterija ħafifa użat armi immuntati fuq l-ispalla b'mod effettiv biex teqred tankijiet, vetturi korazzati, u ajruplani li jtiru baxx. F’Awwissu tal-2023, uffiċjali Amerikani kkalkulaw li sa 70,000 suldat Ukrain inqatlu u bejn 100,000 u 120,000 midruba waqt l-invażjoni Russa tal-Ukrajna. === Diviżjonijiet amministrattivi === [[Stampa:Zaporizhia Regional Administration.JPG|thumb|left|Il-bini ta' l-amministrazzjoni reġjonali ta' Zaporiya u l-kunsill reġjonali, fl-Ukrajna]] [[Stampa:Map of Ukraine Oblasts simple 4 colors.svg|thumb|Organizzazzjoni territorjali]] [[Stampa:Pokrovske District State Administration.jpg|thumb|left|Amministrazzjoni Statali tad-Distrett ta' Pokrovske, Oblast ta' Dniprovesk, fl-Ukrajna]] Is-sistema ta' suddiviżjonijiet tal-Ukrajna tirrifletti l-istatus tal-pajjiż bħala stat unitarju (kif stabbilit fil-kostituzzjoni tal-pajjiż) b'reġimi legali u amministrattivi unifikati għal kull unità. Inklużi Sevastopol u r-Repubblika Awtonoma tal-Krimea li kienu annessi mill-Federazzjoni Russa fl-2014, l-Ukrajna tikkonsisti minn 27 reġjun: erbgħa u għoxrin oblast (provinċja), repubblika awtonoma waħda (Repubblika Awtonoma tal-Krimea) u żewġ bliet ta’ status speċjali: Kyiv, il- kapital, u Sevastopol . L-24 oblast u l-Krimea huma suddiviżi f'136 rajon (distrett) u muniċipalitajiet urbani ta' importanza reġjonali jew unitajiet amministrattivi tat-tieni livell. Il-lokalitajiet popolati fl-Ukrajna huma maqsuma f'żewġ kategoriji: urbani u rurali. Il-lokalitajiet urbani popolati huma aktar maqsuma fi bliet u insedjamenti tat-tip urban (invenzjoni amministrattiva Sovjetika), filwaqt li lokalitajiet rurali popolati huma magħmula minn rħula u insedjamenti (terminu użat ħafna). L-ibliet kollha għandhom ċertu grad ta' awtogvernar ibbażat fuq l-importanza tagħhom, bħall-importanza nazzjonali (bħal fil-każ ta' Kiev u Sevastopol), importanza reġjonali (f'kull oblast jew repubblika awtonoma), jew importanza distrettwali (l-oħrajn kollha). ). L-importanza ta’ belt tiddependi fuq diversi fatturi, bħall-popolazzjoni tagħha, l-importanza soċjoekonomika u storika tagħha, u l-infrastruttura tagħha. == Ekonomija == [[Stampa:Sobrevolando Kiev (8155788725).jpg|thumb|left|Veduta mill-ajru ta' Boryspil – l-ajruport internazzjonali ewlieni tal-pajjiż u ċentru industrijali importanti]] [[Stampa:Міст Патона з нічною архітектурною підсвіткою та панорама Лівого берега.jpg|thumb|[[Kjiv|Kyiv]], iċ-ċentru finanzjarju tal-Ukrajna]] [[Stampa:Stakhanov Coal Mine. Administrative Building.JPG|thumb|left|Minjiera tal-Faħam ta' Stakhanov, Svátove, Oblast ta' Donetsk, fl-Ukrajna]] [[Stampa:Stakhanov Coal Mine (east side).JPG|thumb|Minjiera tal-Faħam ta' Stakhanov, Svátove, Oblast ta' Donetsk, fl-Ukrajna]] Fl-2021, l-agrikoltura kienet l-akbar settur tal-ekonomija. L-Ukrajna hija waħda mill-akbar esportaturi tal-qamħ fid-dinja. Minkejja t-titjib, bħal fil-Moldova, il-korruzzjoni fl-Ukrajna għadha ostaklu biex tissieħeb fl-UE; il-pajjiż ikklassifika 104 minn 180 fuq l-Indiċi tal-Perċezzjonijiet tal-Korruzzjoni għall-2023. Fl-2021, il-PGD per capita tal-Ukrajna fil-parità tas-saħħa tal-akkwist kien ftit aktar minn $14,000. Minkejja li pprovda appoġġ finanzjarju ta' emerġenza, l-IMF stenna li l-ekonomija tikkuntratta drastikament b’35% fl-2022 minħabba l-invażjoni tar-Russja. Stima waħda għall-2022 kienet li l-ispejjeż tar-rikostruzzjoni ta' wara l-gwerra jistgħu jilħqu nofs triljun dollaru. Fl-2021, is-salarju medju fl-Ukrajna laħaq l-ogħla livell, kważi ₴14,300 (US$525) fix-xahar. Madwar 1% tal-Ukreni għexu taħt il-linja nazzjonali tal-faqar fl-2019. Il-qgħad fl-Ukrajna kien 4.5% fl-2019. Fl-2019, 5 sa 15% tal-popolazzjoni Ukrajna kienet ikklassifikata bħala klassi tan-nofs. Fl-2020, id-dejn pubbliku tal-Ukrajna kien madwar 50 % tal-PGD nominali tagħha. Fl-2021, il-prodotti minerali u l-industrija ħafifa kienu setturi importanti. L-Ukrajna tipproduċi kważi kull tip ta 'vetturi tat-trasport u vetturi spazjali. L-Unjoni Ewropea hija s-sieħeb kummerċjali ewlieni tal-pajjiż u r-rimessi mill-Ukreni li jaħdmu barra huma importanti. === Agrikoltura === [[Stampa:Типовий город вздовж р.Бахмутки у м.Сіверську.jpg|thumb|left|Ġonna tipika fuq ix-xtut tax-Xmara Bakhmutka f'Siversk, Oblast ta' Donetsk, fl-Ukrajna]] [[Stampa:Панорама пшеничного поля біля м.Сіверська.jpg|thumb|Panorama ta' għalqa tal-qamħ qrib Siversk, Oblast ta' Donetsk, fl-Ukrajna]] [[Stampa:Spasiv Rivne Oblast Ukraine 4.jpg|thumb|left|Ħsad tal-qamħ fir-raħal ta' Spasov, Rivne Oblast, Ukrajna.]] L-Ukrajna hija fost il-produtturi u l-esportaturi agrikoli ewlenin fid-dinja u ħafna drabi hija deskritta bħala l-"breadbasket tal-Ewropa." Matul l-istaġun tal-kummerċjalizzazzjoni internazzjonali tal-qamħ 2020/21 (Lulju-Ġunju), ġie kklassifikat bħala s-sitt l-akbar esportatur tal-qamħ, li jammonta għal disgħa fil-mija tal-kummerċ globali tal-qamħ. Il-pajjiż huwa wkoll esportatur ewlieni globali tal-qamħ, ix-xgħir u ż-żerriegħa tal-kolza. Fl-2020/21, kien jammonta għal 12 fil-mija tal-kummerċ globali fil-qamħirrum u x-xgħir u 14 fil-mija tal-esportazzjonijiet globali taż-żerriegħa tal-kolza. Is-sehem kummerċjali tiegħu huwa saħansitra ogħla fis-settur taż-żejt tal-ġirasol, bil-pajjiż jammonta għal madwar 50 fil-mija tal-esportazzjonijiet globali fl-2020/2021. Skont l-Organizzazzjoni tal-Ikel u l-Agrikoltura tan-Nazzjonijiet Uniti (FAO), minbarra li tikkawża telf ta' ħajjiet u żżid il-ħtiġijiet umanitarji, it-tfixkil probabbli kkawżat mill-gwerra Russo-Ukranjana fuq is-setturi tal-qamħ u ż-żerriegħa taż-żejt tal-Ukrajna Jistgħu jipperikolaw is-sigurtà tal-ikel ta' ħafna pajjiżi, speċjalment dawk li jiddependu ħafna fuq l-Ukrajna għall-importazzjonijiet tagħhom tal-ikel u l-fertilizzanti. Bosta minn dawn il-pajjiżi jappartjenu għall-grupp ta' pajjiżi l-inqas żviluppati (LDCs), filwaqt li ħafna oħrajn jappartjenu għall-grupp ta' pajjiżi bi dħul baxx b'defiċit alimentari (LIFDCs). Pereżempju, l-Eritrea akkwistat 47 fil-mija tal-importazzjonijiet tagħha tal-qamħ fl-2021 mill-Ukrajna. B'mod ġenerali, aktar minn 30 nazzjon jiddependu fuq l-Ukrajna u l-Federazzjoni Russa għal aktar minn 30 fil-mija tal-ħtiġijiet ta' importazzjoni tal-qamħ tagħhom, ħafna minnhom fl-Afrika ta' Fuq u l-Asja tal-Punent u Ċentrali. === Turiżmu === [[Stampa:Зимова фортеця.jpg|thumb|left|Kastell ta' Kamianets-Podilskyi, waħda mis-seba' meravilji tal-Ukrajna]] [[Stampa:Чорноморськ. Вид на море з приморських сходів.jpg|thumb|Bajja ta' Chornomorsk, Oblast ta' Odesa tal-Ukrajna]] Qabel il-Gwerra Russo-Ukrajna, in-numru ta' turisti li żaru l-Ukrajna kien it-tmien post fl-Ewropa, kif ikklassifikat mill-Organizzazzjoni Dinjija tat-Turiżmu. L-Ukrajna għandha bosta attrazzjonijiet turistiċi: meded ta' muntanji tajbin għall-iskijar, il-mixi u s-sajd; il-kosta tal-Baħar l-Iswed bħala destinazzjoni popolari tas-sajf; riżervi naturali ta' ekosistemi differenti; u knejjes, fdalijiet tal-kastell u monumenti u parks arkitettoniċi oħra. [[Kjiv|Kyiv]], [[Lviv]], Odesa u Kamianets-Podilskyi kienu ċ-ċentri turistiċi ewlenin tal-Ukrajna, kull wieħed joffri ħafna monumenti storiċi u infrastruttura estensiva tal-lukandi. Is-Seba' Wonders tal-Ukrajna u s-Seba' Wonders Naturali tal-Ukrajna huma selezzjonijiet tal-aktar monumenti importanti tal-Ukrajna, magħżula minn esperti Ukreni u vot pubbliku bbażat fuq l-Internet. It-turiżmu kien il-pedament tal-ekonomija tal-Krimea qabel tnaqqis sinifikanti fl-għadd ta' viżitaturi wara l-okkupazzjoni u l-annessjoni illegali Russa fl-2014. === Trasport === [[Stampa:Скоростной поезд "Хендай".jpg|thumb|left|Unità multipla HRCS2. It-trasport bil-ferrovija huwa użat ħafna fl-Ukrajna.]] [[Stampa:Terminal F KBP.JPG|thumb|Ajruport Internazzjonali ta' Kyiv f'Boryspil, Oblast ta' Kyiv, fl-Ukrajna]] [[Stampa:Boryspil International Airport. Terminal D. 8.jpg|thumb|left|Ajruport Internazzjonali ta' Kyiv f'Boryspil, Oblast ta' Kyiv, fl-Ukrajna]] [[Stampa:Залізничний вокзал м. Лиман після реставрації.jpg|thumb|Stazzjon tal-ferrovija Lyman, Oblast ta' Donetski, fl-Ukrajna]] [[Stampa:Бердянский морской торговый порт.JPG|thumb|Port ta' Berdyansk (okkupat illegalment mir-Russja)]] Ħafna toroq u pontijiet ġew meqruda, u l-ivvjaġġar internazzjonali bil-baħar ġie mblukkat mill-invażjoni Russa tal-Ukrajna fl-2022. Qabel dan, kien prinċipalment permezz tal-port ta' Odesa, minn fejn il-laneċ għal Istanbul, Varna u Haifa baħħru regolarment. L-akbar kumpanija tal-laneċ li topera dawn ir-rotot kienet Ukrferry. Hemm aktar minn 1,600 km (1,000 mi) ta 'passaġġi tal-ilma navigabbli fuq 7 xmajjar, prinċipalment fuq id-Danubju, Dnieper u Pripyat. Ix-xmajjar kollha fl-Ukrajna jiffriżaw fix-xitwa, u jillimitaw in-navigazzjoni. In-netwerk ferrovjarju tal-Ukrajna jgħaqqad żoni urbani ewlenin, faċilitajiet tal-port u ċentri industrijali mal-pajjiżi ġirien. L-akbar konċentrazzjoni ta' ferroviji tinsab fir-reġjun ta' Donbass. L-Ukrajna għadha waħda mill-akbar utenti tal-ferroviji fid-dinja. Ukraine International Airlines hija t-trasportatur tal-bandiera u l-akbar linja tal-ajru, li għandha kwartjieri ġenerali fi Kyiv biċ-ċentru ewlieni tagħha fl-Ajruport Internazzjonali ta' Kyiv Boryspil. Topera titjiriet domestiċi u internazzjonali tal-passiġġieri u servizzi tal-merkanzija lejn l-Ewropa, il-Lvant Nofsani, l-Istati Uniti, il-Kanada u l-Asja. ==== Ritratt tal-port ewlieni tal-Oblast ta' Odesa fl-Ukrajna ==== <gallery> Stampa:Port of Yuzhny1.jpg|Port ta' Pivdenne, Oblast ta' Odesa, fl-Ukrajna Stampa:Burlacha Balka1.jpg|Port ta' Chornomorsk, Oblast ta' Odesa, fl-Ukrajna Stampa:Port of Yuzhny3.jpg|Port ta' Pivdennyi, Oblast ta' Odesa, fl-Ukrajna Stampa:Port of Yuzhny1.jpg|Port ta' Pivdennyi, Oblast ta' Odesa, fl-Ukrajna Stampa:Панорама терминалов ТИС июль 2010.jpg|Port ta' Pivdennyi, Oblast ta' Odesa, fl-Ukrajna </gallery> === Enerġija === [[Stampa:Electricity production by source, Ukraine, OWID.svg|thumb|Produzzjoni tal-elettriku minn sorsi fl-Ukrajna]] [[Stampa:Kernkraftwerk Saporischschja.JPG|thumb|Impjant nukleari ta' Zaporizhia, Enerhodar, Oblast ta' Zaporizhia, fl-Ukrajna]] [[Stampa:Shchastia LTES.jpg|thumb|left|Impjant ta' enerġija termali ta' Lugansk (meqruda illegalment mir-[[Russja|Russi]])]] L-enerġija fl-Ukrajna tiġi prinċipalment mill-gass u l-faħam, segwita mill-enerġija nukleari u mbagħad miż-żejt. L-industrija tal-faħam ġiet affettwata mill-kunflitt. Il-biċċa l-kbira tal-gass u ż-żejt huma importati, iżda mill-2015 il-politika tal-enerġija tat prijorità lid-diversifikazzjoni tal-provvista tal-enerġija. Madwar nofs il-ġenerazzjoni tal-elettriku hija nukleari u kwart huwa faħam. L-akbar impjant tal-enerġija nukleari tal-Ewropa, l-Impjant tal-Enerġija Nukleari ta’ Zaporizhia, jinsab fl-Ukrajna. Is-sussidji għall-fjuwils fossili kienu ta' $ 2.2 biljun fl-2019. Sas-snin 2010, il-fjuwil nukleari kollu tal-Ukrajna kien ġej mir-Russja, iżda issa l-biċċa l-kbira tiegħu le. Parti mill-infrastruttura tal-enerġija ġiet meqruda waqt l-invażjoni Russa tal-Ukrajna fl-2022. Il-kuntratt għat-tranżitu tal-gass Russu jiskadi fl-aħħar tal-2024. Fil-bidu tal-2022, l-Ukrajna u l-Moldova diżakkoppjaw il-grilji tal-enerġija tagħhom mis-Sistema Integrata tal-Enerġija tar-Russja u l-Belarus; u n-Netwerk Ewropew ta' Operaturi tas-Sistema ta' Trażmissjoni tal-Elettriku sinkronizzahom mal-Ewropa kontinentali. === Teknoloġiji tal-informazzjoni === Uffiċjali ewlenin jistgħu jużaw Starlink bħala backup. L-industrija tal-IT ikkontribwiet kważi 5 fil-mija tal-PGD tal-Ukrajna fl-2021 u fl-2022 kompliet kemm ġewwa kif ukoll barra l-pajjiż == Demografija == Qabel l-invażjoni Russa tal-Ukrajna fl-2022, il-pajjiż kellu popolazzjoni stmata ta' aktar minn 41 miljun ruħ u kien it-tmien pajjiż l-aktar popolat fl-Ewropa. Huwa pajjiż urbanizzat ħafna u r-reġjuni industrijali tiegħu fil-Lvant u x-Xlokk huma l-aktar popolati: madwar 67% tal-popolazzjoni totali tiegħu tgħix f'żoni urbani. F'dak iż-żmien, l-Ukrajna kellha densità tal-popolazzjoni ta' 69.5 abitant għal kull kilometru kwadru (180 abitant/mi²) u l-istennija tal-ħajja ġenerali fil-pajjiż mat-twelid kienet ta' 73 sena (68 sena għall-irġiel u 77.8 sena għan-nisa). Wara x-xoljiment tal-Unjoni Sovjetika, il-popolazzjoni tal-Ukrajna laħqet il-quċċata ta' madwar 52 miljun fl-1993. Madankollu, minħabba li r-rata tal-mewt tagħha qabżet ir-rata tat-twelid tagħha, l-emigrazzjoni tal-massa, il-kundizzjonijiet tal-għajxien ħżiena u l-kura kura medika ta' kwalità fqira, il-popolazzjoni totali naqset b'6.6 miljun, jew 12.8% mill-istess sena sal-2014. Skont iċ-ċensiment tal-2001, l-Ukreni etniċi kienu jiffurmaw madwar 78% tal-popolazzjoni, filwaqt li r-Russi kienu l-akbar minoranza, li jiffurmaw 17.3% tal-popolazzjoni. Popolazzjonijiet ta' minoranza żgħar kienu jinkludu: Belarussi (0.6%), Moldovani (0.5%), Tatari tal-Krimea (0.5%), Bulgari (0.4%), Ungeriżi (0.3%), Rumeni (0.3%), Pollakki (0.3%), Lhud ( 0.3%), Armeni (0.2%), Griegi (0.2%) u Tatari (0.2%). Kien stmat ukoll li kien hemm madwar 10-40,000 Korean fl-Ukrajna, li jgħixu l-aktar fin-nofsinhar tal-pajjiż, li jappartjenu għall-grupp storiku Koryo-saram, kif ukoll madwar 47,600 Roma (għalkemm il-Kunsill tal-Ewropa jistma numru akbar ta' madwar 260,000). Barra l-ex Unjoni Sovjetika, l-akbar sors ta' immigranti deħlin fil-perjodu ta' wara l-indipendenza tal-Ukrajna ġie minn erba' pajjiżi Asjatiċi, jiġifieri ċ-Ċina, l-Indja, il-Pakistan u l-Afganistan. Fl-aħħar tas-snin 2010, 1.4 miljun Ukrajn ġew spostati internament minħabba l-gwerra f'Donbas, u kmieni fl-2022, aktar minn 4.1 miljun ħarbu mill-pajjiż bħala riżultat tal-invażjoni Russa. ==== Kompożizzjoni etnika tal-popolazzjoni ta' Ukrajna, ċensiment 2001 ==== * Ukreni (77.8%) * Russi (17.3%) * Rumeni (inklużi l-Moldova) (0.8%) * Bjelorussi (0.6%) * Tatari ta' Krimea (0.5%) * Bulgari (0.4%) * Ungeriżi (0.3%) * Poli (0.3%) * oħrajn (2%) === Dijaspora === Id-dijaspora Ukrajna tinkludi Ukreni u d-dixxendenti tagħhom li jgħixu barra l-Ukrajna madwar id-dinja, speċjalment dawk li jżommu xi konnessjoni mal-art tal-antenati tagħhom u jżommu s-sens tal-identità nazzjonali tal-Ukrajna fil-komunità lokali tagħhom stess. Id-dijaspora Ukrajna tinstab f’bosta reġjuni tad-dinja, inklużi stati oħra post-Sovjetiċi, kif ukoll il-Kanada, u pajjiżi oħra bħall-Polonja, l-Istati Uniti, ir-Renju Unit, u l-Brażil. L-invażjoni Russa tal-Ukrajna fl-2022 ġiegħlet miljuni ta' ċivili Ukreni jirrilokaw f'pajjiżi ġirien. Ħafna minnhom marru fil-Polonja, is-Slovakkja u r-Repubblika Ċeka, u oħrajn stabbilixxew, għall-inqas temporanjament, fl-Ungerija, il-Moldova, il-Ġermanja, Awstrija, Rumanija u pajjiżi Ewropej oħra. === Reliġjon === [[Stampa:Кропивницький. Синагога P1480889.jpg|thumb|left|Sinagoga ta' Kropyvnytskyi, Oblast ta' Kirovograd, fl-Ukrajna]] [[Stampa:80-391-0151 Kyiv St.Sophia's Cathedral RB 18 2 (cropped).jpg|thumb|Il-Katidral ta' Santa Sofia ta' [[Kjiv|Kyiv]], Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO, huwa wieħed mill-katidrali Kristjani ewlenin fl-Ukrajna.]] [[Stampa:Спасо-Преображенський собор, Одеса DSC8126.jpg|thumb|left|Katidral tat-Trasfigurazzjoni f'Odesa, Oblast ta' Odesa, fl-Ukrajna]] [[Stampa:46-101-0548 Lviv Latin Cathedral RB 18.jpg|thumb|Il-Bażilika Arċikatidral tal-Assunta tal-Verġni Mqaddsa Marija więtszej Maryi Panny), huwa katidral Kattoliku Ruman ta' 14-il seklu f'Lviv, fil-Punent tal-Ukrajna.]] [[Stampa:Кафедральний костел святих Петра і Павла (Луцьк) P1070901.jpg|thumb|left|Katidral tat-San Pietru f'Lutsk, Oblast ta' Lutsk, fl-Ukrajna]] [[Stampa:Дом органной музыки Днепропетровск 1.JPG|thumb|Knisja f'Dnipro, Oblast ta' Dniprovestk, fl-Ukrajna]] [[Stampa:Церква Олександра Невського Слов'янськ DJI 0096.jpg|thumb|left|Knisja f'Slóviansk, Oblast ta' Donetsk, fl-Ukrajna]] [[Stampa:Hram Beryslav.jpg|thumb|left|Bini ta' knisja f'Beryslav, Oblast ta' Kherson, fl-Ukrajna]] L-Ukrajna għandha t-tieni l-akbar popolazzjoni Ortodossa tal-Lvant fid-dinja, wara r-Russja. Stħarriġ tal-2021 mill-Istitut Internazzjonali tas-Soċjoloġija ta' Kyiv (KIIS) sab li 82% tal-Ukreni ddikjaraw lilhom infushom reliġjużi, filwaqt li 7% kienu atei u 11% oħra sabuha diffiċli biex iwieġbu l-mistoqsija. Il-livell ta' reliġjożità fl-Ukrajna kien irrappurtat li kien l-ogħla fil-Punent tal-Ukrajna (91%) u l-inqas f'Donbas (57%) u fil-Lvant tal-Ukrajna (56%). Fl-2019, 82% tal-Ukreni kienu Insara; li minnhom 72.7% iddikjaraw lilhom infushom Ortodossi tal-Lvant, 8.8% Kattoliċi Griegi Ukrajni, 2.3% Protestanti u 0.9% Kattoliċi tal-Knisja Latina. Insara oħra kienu jinkludu 2.3%. Il-Ġudaiżmu, l-Islam u l-Induiżmu kienu r-reliġjonijiet ta’ 0.2% tal-popolazzjoni kull wieħed. Il-Protestanti huma komunità li qed tikber fl-Ukrajna, li jiffurmaw 1.9% tal-popolazzjoni fl-2016, iżda żdiedu għal 2.2% tal-popolazzjoni fl-2018. Il-President Ukren Volodymyr Zelenskyy qal f'intervista ma' CBN fil-11 ta' Diċembru li l-forzi Russi qatlu 50 qassis u 700 qaddis waqt l-invażjoni [[Russja|Russa]]. Il-qerda tar-[[Russja]] tas-siti kulturali fl-Ukrajna hija parti minn strateġija usa' biex timmina l-identità tal-Ukrajna. Dan l-immirar sistematiku żdied minn meta bdiet l-invażjoni fuq skala sħiħa fi Frar 2022, b'rapporti li jindikaw li aktar minn 1,080 sit ta' wirt kulturali jew ġew meqruda jew saritilhom ħsara minħabba azzjonijiet militari [[Russja|Russi]]. "Ir-Russi jittrattaw knejjes Ukreni differenti bejn wieħed u ieħor bħal skejjel," qal Zelenskyy. “Kull fejn daħlu fit-territorji tagħna, qerdu skejjel u knejjes. "Sempliċement biex ma tħalli l-ebda traċċa warajha." Il-president qal li 50 qassis inqatlu “b’modi differenti.” Żied jgħid li dan il-qtil ma kienx każwali, iżda atti ta' vjolenza intenzjonati kontra ħaddiema reliġjużi li jagħtu prijorità li jaqdu lin-nies u lil Alla fuq il-lealtà lejn il-Patrijarka Ortodoss Russu Kirill. === Saħħa === Is-sistema tal-kura tas-saħħa tal-Ukrajna hija sussidjata mill-istat u b'xejn għaċ-ċittadini Ukrajni kollha u r-residenti rreġistrati. Madankollu, mhuwiex obbligatorju li tirċievi trattament fi sptar tal-istat peress li hemm diversi kumplessi mediċi privati ​​madwar il-pajjiż. Is-settur pubbliku jimpjega l-maġġoranza tal-professjonisti tas-saħħa, u dawk li jaħdmu f’ċentri mediċi privati ​​normalment iżommu wkoll l-impjieg statali tagħhom, peress li huma meħtieġa jipprovdu kura f’ċentri tas-saħħa pubbliċi fuq bażi regolari. [[Stampa:Міська дитяча лікарня (Кременчук) - 04.JPG|thumb|Isptar Muniċipali tat-Tfal Kremenchuk, Oblast ta' Poltava, Ukrajna]] Il-fornituri tas-servizzi mediċi u l-isptarijiet kollha fl-Ukrajna huma subordinati għall-Ministeru tas-Saħħa, li jissorvelja u jikkontrolla l-prattika medika ġenerali u huwa responsabbli għall-amministrazzjoni ta 'kuljum tas-sistema tal-kura tas-saħħa. Minkejja dan, l-istandards tal-iġjene u l-kura tal-pazjent naqsu. L-Ukrajna tiffaċċja għadd ta' problemi kbar tas-saħħa pubblika u hija meqjusa li tinsab fi kriżi demografika minħabba r-rata għolja ta' mwiet, ir-rata baxxa tat-twelid u l-emigrazzjoni għolja tagħha. Fattur wieħed li jikkontribwixxi għar-rata għolja ta' mortalità hija rata għolja ta' mortalità fost l-irġiel fl-età tax-xogħol minn kawżi li jistgħu jiġu evitati bħall-avvelenament bl-alkoħol u t-tipjip. Riforma attiva tas-sistema tal-kura tas-saħħa Ukrajna bdiet immedjatament wara l-ħatra ta' Ulana Suprun bħala l-kap tal-Ministeru tas-Saħħa. Bl-għajnuna tad-deputat Pavlo Kovtoniuk, Suprun biddel id-distribuzzjoni tal-finanzi fis-settur tal-kura tas-saħħa għall-ewwel darba. Il-fondi għandhom isegwu l-pazjent. It-tobba tal-kura primarja se jipprovdu kura bażika lill-pazjenti. Il-pazjent ikollu d-dritt li jagħżel wieħed. Is-servizz mediku ta' emerġenza huwa kkunsidrat li huwa ffinanzjat bis-sħiħ mill-Istat. Ir-riforma tal-mediċina ta' emerġenza hija wkoll parti importanti mir-riforma tal-kura tas-saħħa. Barra minn hekk, pazjenti li jbatu minn mard kroniku, li jikkawża għadd kbir ta' diżabilitajiet u mortalità, jirċievu mediċini b’xejn jew bi prezz baxx. === Edukazzjoni === [[Stampa:UkrainianAcademyOfBanking.JPG|thumb|left|Akkademja Ukrajna tal-Banking tal-Bank Nazzjonali ta' Ukrajna, Sumy, Oblast ta' Sumy, Ukrajna]] [[Stampa:Universidad Roja de Kiev.jpg|thumb|Universita ta' [[Kjiv|Kyiv]] hija waħda mill-istituzzjonijiet edukattivi aktar importanti fl-Ukrajna.]] [[Stampa:Резиденція митрополитів Буковини і Далмації 5.jpg|thumb|Residenza tal-Metropolini ta' Bukovina u Dalmazja, minn Josef Hlávka, 1882, illum Università ta' Chernovtsy]] [[Stampa:Tavrian state agrotechnological university.JPG|thumb|left|Università Agroteknoloġika Taurida, Melitópol, Oblast ta' Zaporiya, Ukrajna]] [[Stampa:Melitopol' Budynok Melitopol's'kogo Povitovogo Z'yizdu Rad 01 Lenina 10 (YDS 6883).JPG|thumb|left|Università Pedagoġika Statali ta' Melitopol, Melitópol, Oblast ta' Zaporiya, Ukrajna]] [[Stampa:Tavrian state agrotechnological university, Ukraine, main building at night in national colours.jpg|thumb|Università Agroteknoloġika Taurida, Melitópol, Oblast ta' Zaporiya, Ukrajna]] [[Stampa:Starobilsk university.jpg|thumb|left|Università ta' Lugansk fi Starobilsk, Starobilsk, Oblast ta' Lugansk, Ukrajna]] [[Stampa:BalakliiaLyceum.jpg|thumb|Lyceum, Balakliia, Oblast ta' Kharkiv, Ukrajna]] [[Stampa:БОШ№2.JPG|thumb|left|Skola Primarja Balakliysk, Balakliia, Oblast ta' Kharkiv, Ukrajna]] [[Stampa:BalakliiaPedagogicalSchool.jpg|thumb|Kulleġġ Pedagoġiku (fergħa tal-Università Pedagoġika ta' Kharkiv), Balakliia, Oblast ta' Kharkiv, Ukrajna]] [[Stampa:4 Kotsiubynskoho Street, Brody (02).jpg|thumb|Kulleġġ Pedagoġiku, Brody, Oblast ta' Lviv, Ukrajna]] Skont il-Kostituzzjoni tal-Ukrajna, iċ-ċittadini kollha għandhom aċċess għal edukazzjoni b'xejn. L-edukazzjoni sekondarja ġenerali sħiħa hija obbligatorja fl-iskejjel pubbliċi, li jikkostitwixxu l-maġġoranza l-kbira. Edukazzjoni ogħla b'xejn fi stabbilimenti edukattivi pubbliċi u komunali hija pprovduta fuq bażi kompetittiva. Minħabba li l-Unjoni Sovjetika insistiet fuq aċċess sħiħ għall-edukazzjoni għaċ-ċittadini kollha, u dan għadu minnu llum, ir-rata tal-litteriżmu hija stmata għal 99.4%. Mill-2005, il-programm ta' skola ta' ħdax-il sena ġie sostitwit b'wieħed ta' tnax-il sena: l-edukazzjoni primarja ddum erba' snin (li tibda minn sitt snin), l-edukazzjoni medja (sekondarja) iddum ħames snin, u l-edukazzjoni sekondarja għolja ddum tliet snin. Studenti fil-grad 12 jagħmlu eżamijiet tal-gvern, magħrufa wkoll bħala eżamijiet tat-tluq mill-iskola. Dawn l-eżamijiet aktar tard jintużaw għad-dħul fl-università. Fost l-eqdem hemm ukoll l-Università ta' Lviv, imwaqqfa fl-1661. Fis-seklu 19, inħolqu aktar istituzzjonijiet ta' edukazzjoni ogħla, ibda mill-universitajiet ta' Kharkiv (1805), kyiv (1834), Odessa (1865) u Chernovtsi (1875) u numru ta' istituzzjonijiet ta' edukazzjoni ogħla professjonali, pereżempju: l-Istitut Storiku u Filoloġiku ta' Nizhyn (oriġinarjament stabbilit bħala l-Gymnasium tax-Xjenzi Ogħla fl-1805), Istitut Veterinarju (1873) u Istitut Teknoloġiku (1885) f’Kharkiv, Politekniku. Istitut fi Kyiv (1898) u Skola Għolja tal-Minjieri (1899) f'Katerynoslav. Tkabbir rapidu segwit fil-perjodu Sovjetiku. Fl-1988, in-numru ta' istituzzjonijiet ta' edukazzjoni ogħla żdied għal 146 b'aktar minn 850,000 student. Is-sistema ta' edukazzjoni ogħla ta' l-Ukrajna tinkludi istituzzjonijiet ta' edukazzjoni ogħla, faċilitajiet xjentifiċi u metodoloġiċi taħt korpi edukattivi nazzjonali, muniċipali u awtonomi. L-organizzazzjoni tal-edukazzjoni ogħla fl-Ukrajna hija mibnija skont l-istruttura tal-edukazzjoni tal-pajjiżi l-aktar żviluppati fid-dinja, kif definit mill-UNESCO u n-NU. L-Ukrajna tipproduċi r-raba’ l-akbar numru ta' gradwati post-sekondarji fl-Ewropa, filwaqt li tikklassifika s-seba' post fil-popolazzjoni. L-edukazzjoni ogħla hija ffinanzjata mill-istat jew mill-privat. Ħafna universitajiet jipprovdu akkomodazzjoni sussidjata għal studenti barra mill-belt. Huwa komuni li l-libreriji jipprovdu l-kotba meħtieġa għall-istudenti kollha rreġistrati. L-universitajiet Ukreni jagħtu żewġ gradi: il-lawrja ta' baċellerat (4 snin) u l-lawrja ta' master (5-6 sena), skont il-proċess ta' Bolonja. Storikament, it-titlu ta' Speċjalist (ġeneralment 5 snin) għadu jingħata; Kien l-uniku grad mogħti mill-universitajiet fi żminijiet Sovjetiċi. L-Ukrajna kklassifikat fil-55 post fl-2023 fl-Indiċi tal-Innovazzjoni Globali. ==== Universitajiet ==== Fl-Ukrajna hemm aktar minn 240 università, fejn studenti internazzjonali jistgħu jispeċjalizzaw f'oqsma xjentifiċi differenti. L-istituzzjonijiet ta' edukazzjoni ogħla (HEIs) tal-Ukrajna joffru l-livelli ta' edukazzjoni li ġejjin: Junior, Baccalaureate, Master's, Doctor of Philosophy, Doctor of Science. Il-lingwi ewlenin tal-istruzzjoni fl-HEIs Ukrajni huma l-Ukrajn jew l-Ingliż. Il-kostituzzjoni Ukrajna tiggarantixxi aċċess għal edukazzjoni b'xejn għaċ-ċittadini kollha. Ir-rata tal-litteriżmu hija madwar 99.4%. == Kultura == [[Stampa:46-101-1483 Lviv Opera SAM 7712 Panorama.jpg|thumb|left|Teatru ta' Lviv, Oblast ta' Lviv, Ukrajna]] [[Stampa:Pysanky2011.JPG|thumb|Kollezzjoni ta' bajd tal-Għid tradizzjonali Ukrain - pysanky. Il-motifi tad-disinn ta' pysanky jmorru lura għall-kulturi Slavi bikrija.]] [[Stampa:P1230516 Вул. Жовтнева, 23.jpg|thumb|left|Teatru ta' Potalva, Oblast ta' Potalva, Ukrajna]] [[Stampa:Christmas Vertep in Lviv. Photo 256.jpg|thumb|Ċelebrazzjoni tal-Milied Ortodossa f'[[Lviv]].]] [[Stampa:Кінотеатр (нині Український Дім) «Перемога».jpg|thumb|left|Teatru ta' Ternópil, Oblast ta' Ternópil, Ukrajna]] [[Stampa:Istorichnii myzei Dnipropetrovs'ka.JPG|thumb|Mużew f'Dnipro, Oblast ta' Dnipropetrovsk, Ukrajna]] Id-drawwiet Ukrajni huma influwenzati ħafna mill-Kristjaneżmu Ortodoss, ir-reliġjon dominanti fil-pajjiż. Ir-rwoli tas-sessi wkoll għandhom tendenza li jkunu aktar tradizzjonali, bin-nanniet għandhom rwol akbar fit-trobbija tat-tfal, milli fil-Punent. Il-kultura tal-Ukrajna ġiet influwenzata wkoll mill-ġirien tal-Lvant u tal-Punent tagħha, li hija riflessa fl-arkitettura, il-mużika u l-arti tagħha. L-era komunista kellha influwenza qawwija fuq l-arti u l-letteratura Ukrajna. Fl-1932, Stalin biddel ir-realiżmu soċjalista f'politika statali fl-Unjoni Sovjetika billi ħareġ id-digriet "Dwar ir-Rikostruzzjoni ta' Organizzazzjonijiet Letterarji u Artistiċi." Dan fil-biċċa l-kbira għen il-kreattività. Matul is-snin tmenin, ġie introdott glasnost (ftuħ) u l-artisti u l-kittieba Sovjetiċi kienu għal darb'oħra liberi li jesprimu lilhom infushom kif xtaqu. Fl-2023, il-UNESCO iskritt 8 siti Ukreni fil-Lista tal-Wirt Dinji. L-Ukrajna hija magħrufa wkoll għat-tradizzjonijiet dekorattivi u folkloristiċi tagħha, bħal pittura Petrykivka, fuħħar Kosiv, u kanzunetti Bormla. Bejn Frar 2022 u Marzu 2023, il-UNESCO vverifikat ħsara lil 247 sit, inklużi 107 sit reliġjuż, 89 bini ta' interess artistiku jew storiku, 19-il monument u 12-il librerija. Minn Jannar 2023, iċ-ċentru storiku ta' Odessa ġie iskritt fil-Lista tal-Wirt Dinji fil-Periklu. It-tradizzjoni tal-bajd tal-Għid, magħrufa bħala pysanky, għandha għeruq antiki ħafna fl-Ukrajna. Dawn il-bajd ġew miġbuda b'xama' biex jinħoloq mudell; imbagħad iż-żebgħa ġiet applikata biex tagħti lill-bajd il-kuluri pjaċevoli tagħhom; Iż-żebgħa ma affettwax il-partijiet tal-bajda li qabel kienu mgħottija fix-xama '. Wara li l-bajda kollha kienet miżbugħa, ix-xama 'tneħħa ħalliet biss il-mudell ikkulurit. Din it-tradizzjoni għandha eluf ta' snin u hija ta' qabel il-wasla tal-Kristjaneżmu fl-Ukrajna. Fil-belt ta' Kolomyia, ħdejn l-għoljiet tal-Muntanji Karpazji, il-mużew Pysanka inbena fl-2000, li rebaħ nomina bħala monument tal-Ukrajna moderna fl-2007, bħala parti mill-azzjoni Seba Wonders of Ukraine. Mill-2012, il-Ministeru tal-Kultura tal-Ukrajna fforma l-Inventarju Nazzjonali tal-Elementi tal-Wirt Kulturali Intanġibbli tal-Ukrajna, li minn Lulju 2024 jikkonsisti minn 103 elementi. === Libreriji === [[Stampa:Библиотека имени Вернадского.JPG|thumb|Bini prinċipali tal-Librerija Nazzjonali Vernadsky tal-Ukrajna]] Il-Librerija Nazzjonali Vernadsky tal-Ukrajna hija l-librerija akkademika ewlenija u ċ-ċentru ewlieni tal-informazzjoni xjentifika tal-Ukrajna. Matul l-invażjoni Russa tal-Ukrajna tal-2022, ir-Russi ibbumbardjaw il-Librerija Xjentifika Maksymovych tal-Università Nazzjonali Taras Shevchenko Kiev, il-Librerija Nazzjonali Vernadsky tal-Ukrajna, il-Librerija Xjentifika Medika Nazzjonali tal-Ukrajna, u l-librerija taż-żgħażagħ tal-belt ta' [[Kjiv|Kyiv]]. ==== Librerija Nazzjonali Vernadsky tal-Ukrajna ==== Librerija Nazzjonali Vernadsky tal-Ukrajna ([[Lingwa Ukrena|Ukranjan]]: Національна бібліотека України імені В.І. Вернадського), VNLU Iċ-ċentru ewlieni tal-informazzjoni xjentifika tal-Ukrajna, waħda mill-akbar libreriji nazzjonali fid-dinja. Il-bini prinċipali tiegħu jinsab fil-kapitali tal-pajjiż, [[Kjiv|Kyiv]], fil-viċinat Demiivka. Il-Librerija Nazzjonali Vernadsky tal-Ukrajna twaqqfet fit-2 ta' Awwissu, 1918 minn Hetman Pavlo Skoropadskyi taħt l-isem "Librerija Nazzjonali tal-Istat tal-Ukrajna" (Natsionalna biblioteka Ukrayinskoyi Derzhavy). Fit-23 ta' Awwissu, 1918, inħoloq il-Kumitat Proviżorju għall-ħolqien tal-Librerija Nazzjonali, immexxi minn Vladimir Vernadsky (Volodymyr Vernadsky). Il-bini attwali nbena bejn l-1975 u l-1989. Għandu 27 sular u erja ta '35,700 m 2. Is-saqaf tiegħu jilħaq 76.7 m u l-antenna tagħha tilħaq 78.6 m 'l fuq mill-art. Kien biss fl-1996 meta l-librerija rċeviet id-denominazzjoni tal-Librerija Nazzjonali tagħha bl-isem attwali tagħha ta' Librerija Nazzjonali Vernadsky. Il-librerija għandha kważi 15-il miljun kopja. Għandu l-aktar kollezzjoni kompluta ta' kitbiet Slavi, arkivji ta' xjenzati prominenti u personalitajiet kulturali tad-dinja u l-Ukrajna. Fost l-azjendi tagħha hemm il-kollezzjoni tal-presidenti tal-Ukrajna, kopji arkivjali ta' dokumenti stampati Ukrajni mill-1917, u l-arkivju tal-Akkademja Nazzjonali tax-Xjenzi tal-Ukrajna. === Letteratura === [[Stampa:Т. Г. Шевченко. Квітень 1859.jpg|thumb|left|Taras Shevchenko]] [[Stampa:Lesya Ukrainka portrait.jpg|thumb|Lesya Ukrainka, waħda mill-kittieba Ukreni l-aktar prominenti]] Il-letteratura Ukrajna għandha l-oriġini tagħha fil-kitbiet ta' Slavonic tal-Knisja l-Qadima, li ntużat bħala lingwa liturġika u letterarja wara l-Kristjanizzazzjoni fis-sekli 10 u 11. Kitbiet oħra ta’ dak iż-żmien jinkludu kronaki, li l-aktar sinifikanti minnhom kienet il-Kronika Primarja. L-attività letterarja ffaċċjat tnaqqis f'daqqa wara l-invażjoni Mongola tar-Rus' ta' Kiev, qabel ma rat qawmien mill-ġdid li beda fis-seklu 14, u avvanzat fis-seklu 16 bl-invenzjoni tal-istampar. Il-Cossacks stabbilixxew soċjetà indipendenti u popolarizzaw tip ġdid ta' poeżija epika, li mmarkat punt għoli tal-letteratura orali Ukrajna. Dawn l-iżviluppi ġew ttardjati fis-seklu 17 u fil-bidu tat-18, kif kitbu ħafna awturi Ukreni bir-Russu jew il-Pollakk. Madankollu, fl-aħħar tas-seklu 18, fl-aħħar ħarġet il-lingwa letterarja moderna Ukrajna. Fl-1798, l-era moderna tat-tradizzjoni letterarja Ukrajna bdiet bil-pubblikazzjoni ta 'Aeneid minn Ivan Kotliarevsky fil-vernakulari Ukrajna. Fis-snin 30, bdiet tiżviluppa letteratura romantika Ukrajna u tfaċċat l-iktar figura kulturali famuża tal-pajjiż, il-poeta u pittur romantiku Taras Shevchenko. Filwaqt li Ivan Kotliarevsky huwa meqjus bħala missier il-letteratura vernakulari Ukrajna, Shevchenko huwa missier rinaxximent nazzjonali. Fl-1863, l-użu tal-lingwa Ukrajna fl-istampa kien ipprojbit mill-Imperu Russu. Din l-attività letterarja naqqset drastikament fiż-żona u kittieba Ukreni kienu mġiegħla jippubblikaw ix-xogħlijiet tagħhom bir-Russu jew ixerrduhom fil-Galicia kkontrollata mill-Awstrija. Il-projbizzjoni qatt ma tneħħiet uffiċjalment, iżda saret skaduta wara r-rivoluzzjoni u l-Bolxeviki telgħu l-poter. Il-letteratura Ukrajna kompliet tiffjorixxi fis-snin bikrija Sovjetiċi, meta kważi t-tendenzi letterarji kollha ġew approvati. Dawn il-politiki ffaċċjaw tnaqqis qawwi fis-snin tletin, meta rappreżentanti prominenti, kif ukoll ħafna oħrajn, ġew maqtula mill-NKVD matul il-Kbir Purge. B'mod ġenerali, madwar 223 kittieb ġew repressi minn dak li sar magħruf bħala l-Rinaxximent Esegwit. Dawn ir-ripressjonijiet kienu parti mill-politika implimentata ta' Stalin ta' realiżmu soċjalista. Id-duttrina mhux bilfors irażżan l-użu tal-lingwa Ukrajna, iżda kienet teħtieġ lill-kittieba biex isegwu ċertu stil fix-xogħlijiet tagħhom. Il-libertà letterarja kibret fl-aħħar tas-snin 80 u l-bidu tad-disgħinijiet flimkien mat-tnaqqis u l-kollass tal-USSR u r-restawr tal-indipendenza tal-Ukrajna fl-1991. === Arkitettura === [[Stampa:Буська ратуша (мур).jpg|thumb|left|Arkitettura]] [[Stampa:80-391-9007 Kyiv St.Michael's Golden-Domed Monastery RB 18.jpg|thumb|Arkitettura]] [[Stampa:Споруди палацового комплексу ВДІАМЗ «Садиба Попова» 2.jpg|thumb|left|Arkitettura]] L-arkitettura Ukrajna tinkludi l-motifi u l-istili li jinsabu fi strutturi mibnija fl-Ukrajna moderna u minn Ukreni madwar id-dinja. Dawn jinkludu għeruq inizjali li ġew stabbiliti fl-istat ta' Kyivan Rus'. Wara l-Kristjanizzazzjoni tar-Rus ta’ Kiev, l-arkitettura Ukrajna ġiet influwenzata mill-arkitettura Biżantina. Wara l-invażjoni Mongola ta' Kievan Rus', kompliet tiżviluppa fir-Renju tal-Galicia-Volhynia. Wara l-unjoni mat-Tsardom tar-Russja, l-arkitettura fl-Ukrajna bdiet tiżviluppa f'direzzjonijiet differenti, b'ħafna strutturi fiż-żona tal-Lvant akbar, immexxija mir-Russja, mibnija fl-istili tal-arkitettura Russa ta' dak il-perjodu, filwaqt li r-reġjun tal-punent tal-Galicia żviluppa taħt Influwenzi arkitettoniċi Pollakki u Awstro-Ungeriżi. Motivi nazzjonali Ukrajni eventwalment jintużaw matul il-perjodu tal-Unjoni Sovjetika u fl-Ukrajna indipendenti moderna. Madankollu, ħafna mill-orizzont arkitettoniku kontemporanju tal-Ukrajna huwa ddominat minn Khrushchyovkas ta' stil Sovjetiku, jew bini ta' appartamenti bi prezz baxx. === Knitting u rakkmu === [[Stampa:Rushnyk Ukraine embroidered decorative towels.jpg|thumb|Rushnyk, rakkmu Ukrajna]] L-arti tat-tessuti maħduma bl-idejn għandhom rwol importanti fil-kultura Ukrajna, speċjalment fit-tradizzjonijiet tat-tieġ Ukrajni. Ir-rakkmu, l-insiġ u l-bizzilla Ukrajni jintużaw f'ħwejjeġ folkloristiċi tradizzjonali u ċelebrazzjonijiet tradizzjonali. Rakkmu Ukrain ivarja skond ir-reġjun ta' oriġini u d-disinji għandhom storja twila ta' motivi, kompożizzjonijiet, għażliet ta 'kulur u tipi ta' ħjata. L-użu tal-kulur huwa importanti ħafna u għandu għeruq fil-folklor Ukrain. Motivi tar-rakkmu misjuba f'partijiet differenti tal-Ukrajna huma ppreservati fil-Mużew Rushnyk f'Pereiaslav. Il-kostum nazzjonali huwa minsuġ u mżejjen b’attenzjoni kbira. Fir-raħal ta 'Krupove, li jinsab fir-reġjun ta' Rivne, l-insiġ b'newlijiet magħmulin bl-idejn għadu pprattikat. F'din il-belt twieldu żewġ personalitajiet ta' fama internazzjonali fil-qasam tas-snajja nazzjonali: Nina Myhailivna u Uliana Petrivna. === Mużika === [[Stampa:Fedir Stovbynenko - Kozak-bandyryst (1890).jpg|thumb|Borżak mamay idoqq il-kobza]] [[Stampa:Лисенко Микола (cropped).jpg|thumb|Mykola Lysenko huwa ġeneralment meqjus bħala missier il-mużika klassika Ukrajna.]] Il-mużika hija parti importanti mill-kultura Ukrajna, bi storja twila u ħafna influwenzi. Minn mużika folk tradizzjonali għal rock klassiku u modern, l-Ukrajna pproduċiet diversi mużiċisti rikonoxxuti internazzjonalment, inklużi Kirill Karabits, Okean Elzy u Ruslana. Elementi tal-mużika folkloristika tradizzjonali Ukrajna għamlu triqthom fil-mużika tal-Punent u anke fil-jazz modern. Il-mużika Ukrajna kultant fiha taħlita mħawda ta' kant eżotiku melismatiku b'armonija ta' kordi. Il-karatteristika ġenerali l-aktar impressjonanti tal-mużika folkloristika etnika Ukrajna awtentika hija l-użu estensiv ta' modi minuri jew tasti li jinkorporaw it-tieni intervalli miżjuda. Matul il-perjodu Barokk, il-mużika kellha post ta' importanza konsiderevoli fil-kurrikulu tal-Akkademja Kyiv-Mohyla. Ħafna min-nobbli kienu tas-sengħa fil-mużika u ħafna mexxejja tal-Cossack Ukreni, bħal Mazepa, Paliy, Holovatyj u Sirko, kienu plejers ta' kobza, bandura jew torban. L-ewwel akkademja tal-mużika ddedikata għal din id-dixxiplina twaqqfet f’Hlukhiv fl-1738 u l-istudenti ġew mgħallma jkantaw u jdoqqu l-vjolin u l-bandura minn manuskritti. Bħala riżultat, ħafna mill-kompożituri u artisti tal-bidu fi ħdan l-Imperu Russu kienu etnikament Ukreni, billi twieldu jew edukati f'Hlukhiv jew kienu assoċjati mill-qrib ma 'din l-iskola tal-mużika. Il-mużika klassika Ukrajna tvarja konsiderevolment skont jekk il-kompożitur kienx Ukrain etniku li jgħix fl-Ukrajna, kompożitur etniku mhux Ukrain li kien ċittadin tal-Ukrajna, jew parti mid-dijaspora Ukrajna. Minn nofs is-sittinijiet, il-mużika pop influwenzata mill-Punent ilha tikseb popolarità fl-Ukrajna. Tispikka l-kantanta folkloristika u armonjuża Mariana Sadovska. Il-mużika pop u folk Ukrajna ħarġet bil-popolarità internazzjonali ta’ gruppi u artisti bħal Vopli Vidoplyasova, Dakh Daughters, Dakha Brakha, Ivan Dorn u Okean Elzy. === Midja === Il-qafas legali Ukrajn dwar il-libertà tal-istampa huwa meqjus bħala "wieħed mill-aktar progressivi fl-Ewropa tal-Lvant." Il-kostituzzjoni u l-liġijiet jipprovdu għal-libertà tal-espressjoni u tal-istampa. L-awtorità regolatorja ewlenija għall-midja tax-xandir hija l-Kunsill Nazzjonali tax-Xandir tat-Televiżjoni u tar-Radju tal-Ukrajna (NTRBCU), li huwa responsabbli biex jagħti liċenzja lill-ħwienet tal-midja u jiżgura l-konformità tagħhom mal-liġi. kyiv tiddomina s-settur tal-midja fl-Ukrajna: gazzetti nazzjonali Den, Dzerkalo Tyzhnia, tabloids bħal The Ukrenian Week jew Focus, u t-televiżjoni u r-radju huma bbażati hemmhekk, għalkemm Lviv huwa wkoll ċentru ewlieni tal-midja nazzjonali. L-Aġenzija Nazzjonali tal-Aħbarijiet tal-Ukrajna, Ukrinform, twaqqfet hawn fl-1918. Il-BBC tal-Ukrajna beda xxandar fl-1992. Mill-2022, 75% tal-popolazzjoni tuża l-Internet, u l-midja soċjali tintuża ħafna mill-gvern u n-nies. Fl-10 ta' Marzu, 2024, il-ħallieqa tad-dokumentarju 20 Days in Mariupol ingħataw l-Oscar fil-kategorija "L-Aħjar Film Dokumentarju", l-ewwel Oscar fl-istorja tal-Ukrajna. === Sport === [[Stampa:Lviv Ukraina Stadium12.jpg|thumb|left|Stadium ta' Ukrajna, Oblast ta' Lviv, fl-Ukrajna]] [[Stampa:Стадіон Трудові резерви Біла Церква.jpg|thumb|Stadium fil-Bila Tserkva, Oblast ta' Kyiv, fl-Ukrajna]] [[Stampa:Льодова арена (Біла Церква)2.jpg|thumb|left|White Leopard Ice Rink fil-Bila Tserkva, Oblast ta' Kyiv, fl-Ukrajna]] [[Stampa:Sloviansk Yuriy Skydanov Stadium 12.jpg|thumb|Stadium ta' Sloviansk, Donetsk Oblast, fl-Ukrajna]] [[Stampa:М. Южне. Спортивний комплекс. - panoramio (3).jpg|thumb|left|Kumpless sportiv ta' Pivdenne, Oblast ta' Odesa, fl-Ukrajna]] [[Stampa:Olimp Sports Complex in Yuzhne.jpg|thumb|Kumpless sportiv ta' Pivdenne, Oblast ta' Odesa, fl-Ukrajna]] L-Ukrajna bbenefikat ħafna mill-enfasi Sovjetika fuq l-edukazzjoni fiżika. Dawn il-politiki ħallew lill-Ukrajna b'mijiet ta' grawnds, pixxini, gyms, u ħafna faċilitajiet sportivi oħra. L-aktar sport popolari huwa l-futbol. L-aktar kampjonat professjonali importanti huwa l-Vyscha Liha ("premier league"). Ħafna Ukreni lagħbu wkoll mat-tim nazzjonali tal-futbol Sovjetiku, l-aktar ir-rebbieħa tal-Ballun tad-Deheb Ihor Belanov u Oleh Blokhin. Dan il-premju ngħata biss lil wieħed Ukrain wara x-xoljiment tal-Unjoni Sovjetika, Andriy Shevchenko. It-tim nazzjonali ddebutta fit-Tazza tad-Dinja tal-FIFA tal-2006 u wasal sal-kwarti tal-finali qabel ma tilef kontra ċ-champion eventwali, l-Italja. Boxers Ukreni huma fost l-aqwa fid-dinja. Minn mindu sar iċ-champion mhux ikkontestat tal-cruiserweight fl-2018, Oleksandr Usyk rebaħ ukoll it-titli unifikati WBA (Super), IBF, WBO u IBO heavyweight. Din il-proeza għamlitu wieħed minn tliet boxers li għaqqad it-titli mondjali tal-cruiserweight u sar champion dinji tal-heavyweight. L-aħwa Vitali u Wladimir Klitschko huma eks-champions tad-dinja tal-piż tqil li kellhom diversi titli mondjali tul il-karriera tagħhom. Mill-Ukrajna wkoll Vasyl Lomachenko, midalja tad-deheb Olimpika fl-2008 u l-2012. Huwa ċ-champion mondjali unifikat tal-piż ħafif li jorbot ir-rekord għar-rebħ ta' titlu mondjali fl-inqas ġlied professjonali; tlieta. Minn Settembru 2018, huwa kklassifikat bħala l-aqwa boxer attiv fid-dinja, lira għal lira, minn ESPN. Sergey Bubka kellu r-rekord tal-arblu mill-1993 sal-2014; B’saħħa kbira, veloċità u ħiliet ġinnastiċi, ġie magħżul l-aqwa atleta fid-dinja f'diversi okkażjonijiet. Il-basketball kiseb popolarità fl-Ukrajna. Fl-2011, l-Ukrajna kisbet id-dritt li tospita l-EuroBasket 2015. Sentejn wara, it-tim nazzjonali tal-basketball tal-Ukrajna spiċċa fis-sitt post fl-EuroBasket 2013 u kkwalifika għat-Tazza tad-Dinja FIBA ​​għall-ewwel darba fl-istorja tiegħu. Il-parteċipant tal-Euroleague Budivelnyk Kyiv huwa l-iktar klabb tal-basketball professjonali b'saħħtu fl-Ukrajna. Iċ-ċess huwa sport popolari fl-Ukrajna. Ruslan Ponomariov huwa l-eks champion tad-dinja. Hemm madwar 85 Gran Mastru u 198 Master Internazzjonali fl-Ukrajna. Il-kampjonat tar-rugby jintlagħab madwar l-Ukrajna. === Kċina === [[Stampa:Borscht served.jpg|thumb|left|Borsch Ukrajn bi smetana tal-krema qarsa]] Id-dieta tradizzjonali tal-Ukrajna tinkludi tiġieġ, majjal, ċanga, ħut u faqqiegħ. Ukreni wkoll għandhom it-tendenza li jieklu ħafna patata; ċereali; u ħaxix frisk, mgħolli jew imnaddfin. Dixxijiet tradizzjonali popolari huma varenyky (għaġina mgħollija bil-faqqiegħ, patata, sauerkraut, ġobon cottage, ċirasa jew berries), nalysnyky (pancakes bil-ġobon cottage, żerriegħa tal-peprin, faqqiegħ, kavjar jew laħam), kapusnyak (soppa tal-kaboċċi ġeneralment magħmula minn laħam, patata, karrotti, basal, millieġ, pejst tat-tadam, ħwawar u ħwawar friski), borscht aħmar (soppa magħmula minn pitravi, kaboċċi u faqqiegħ jew laħam) u holubtsi (rombli tal-kaboċċi mimlijin bir-ross, karrotti, basla u laħam ikkapuljat). Oġġetti tradizzjonali moħmija jinkludu korovais imżejjen u ħobż tal-Għid tal-paska. L-ispeċjalitajiet Ukreni jinkludu wkoll it-tiġieġ ta' Kyiv u t-torta ta' Kyiv. Ukreni jixorbu compote tal-frott, meraq, ħalib, ryazhanka, ilma minerali, tè u kafè, birra, inbid u horilka. == Kapitali provinċjali ta' Ukrajna skond il-popolazzjoni == <gallery> Stampa:Міст Патона з нічною архітектурною підсвіткою та панорама Лівого берега.jpg|Kyiv (belt bi status speċjali) Stampa:Guveliakin Oleg for wiki Vozdvizjenka 2012 (8).jpg|Kyiv (belt bi status speċjali) Stampa:Музей історії України у Другій світовій війні.jpg|Kyiv (belt bi status speċjali) Stampa:Успенський собор взимку, аерофото.jpg|Kharkiv, Oblast ta' Kharkiv Stampa:Odesa Pushkinska 2 hotel Europeisky DSC 3831 51-101-1045.JPG|Odesa, Oblast ta' Odesa Stampa:Primorskiy-bulvar-7-8-5.jpg|Odesa, Oblast ta' Odesa Stampa:Потьомкінські сходи 11.jpg|Odesa, Oblast ta' Odesa Stampa:Воронцовський маяк 04.jpg|Odesa, Oblast ta' Odesa Stampa:Вид на "Нагірну" частину міста з лівого берегу.jpg|Dnipro, Oblast ta' Dnipro Stampa:Вид на місто зі сторони Південного мосту.jpg|Dnipro, Oblast ta' Dnipro Stampa:Bridge on Ilicha Prospect in Donetsk, 2008.jpg|Donetsk, Oblast ta' Donetsk Stampa:Donezk Zentrum Postisheva.jpg|Donetsk, Oblast ta' Donetsk Stampa:Будинок-башта по проспекту Соборному, 220 вид навскоси.jpg|Zaporizhzhia, Oblast ta' Zaporizhzhia Stampa:Вигляд на північну частину міста з гори Лева.jpg|Lviv, Oblast ta' Lviv Stampa:Лвов Галиција.jpg|Lviv, Oblast ta' Lviv Stampa:Monument To Adam Mickiewicz (237385565).jpeg|Lviv, Oblast ta' Lviv Stampa:Sobornaya-ploshchad.jpg|Mykoláyiv, Oblast ta' Mykoláyiv Stampa:Отель Украина 2.jpg|Lugansk, Oblast ta' Lugansk Stampa:VinnytsiaCityTower.jpg|Vínnitsa, Oblast ta' Vínnitsa Stampa:1356 Памятник затопленным кораблям.jpg|Sevastópol (belt bi status speċjali) Stampa:Balaklava, Sevastopol.jpg|Sevastópol (belt bi status speċjali) Stampa:Simferopol Montage.png|Simferópol, Repubblika Awtonoma tal-Krimea Stampa:Glory monument - Kruhla Square - Poltava - 2.jpg|Poltava, Oblast ta' Poltava Stampa:Літній ранок у Чернігові.jpg|Cherníhiv, Oblast ta' Cherníhiv Stampa:Черкаси.jpg|Cherkasy, Oblast ta' Cherkasy Stampa:71-101-0002 SAM 0814 Cherkasy.jpg|Cherkasy, Oblast ta' Cherkasy Stampa:Khersonkollage.jpg|Kherson, Oblast ta' Kherson Stampa:Mikhail Chekman Park of Culture and Recreation 001.jpg|Jmelnitski, Oblast ta' Jmelnitski Stampa:Хмельницький, вулиця Панаса Мирного, ЖК «.Агора», фото 1.jpg|Jmelnitski, Oblast ta' Jmelnitski Stampa:Стара фортеця.jpg|Jmelnitski, Oblast ta' Jmelnitski Stampa:Міська рада. Ніч.jpg|Jmelnitski, Oblast ta' Jmelnitski Stampa:UkrainianAcademyOfBanking.JPG|Sumy, Oblast ta' Sumy Stampa:Chern-Panorama2.jpg|Chernivtsí, Oblast ta' Chernivtsí Stampa:Architecture-of-Chernivtsi-4.jpg|Chernivtsí, Oblast ta' Chernivtsí Stampa:Німецький Народний Дім.jpg|Chernivtsí, Oblast ta' Chernivtsí Stampa:Готель «Пансіон сіті» Чернівці Університетська, 34.JPG|Chernivtsí, Oblast ta' Chernivtsí Stampa:Чернівці Кобилянської 2.jpg|Chernivtsí, Oblast ta' Chernivtsí Stampa:Будинок взаємного кредиту (міська рада) .jpg|Zhitómir, Oblast ta' Zhitómir Stampa:Soborna Street in Rivne.jpg|Rivne, Oblast ta' Rivne Stampa:Ratush-01.jpg|Ivano-Frankivsk, Oblast ta' Ivano-Frankivsk Stampa:Вул. Шашкевича, 2.jpg|Ivano-Frankivsk, Oblast ta' Ivano-Frankivsk Stampa:Вечір над Білим будинком - Evening over the administrative building - panoramio.jpg|Ivano-Frankivsk, Oblast ta' Ivano-Frankivsk Stampa:Івано-Франківськ Страчених, 3.jpg|Ivano-Frankivsk, Oblast ta' Ivano-Frankivsk Stampa:Ivano Frankivsk Halycka SAM 0623 26-101-0575.JPG|Ivano-Frankivsk, Oblast ta' Ivano-Frankivsk Stampa:UA-TE Ternopil Buran 18-06-16.JPG|Ternópil, Oblast ta' Ternópil Stampa:Valova-8-14103710.jpg|Ternópil, Oblast ta' Ternópil Stampa:Кінотеатр (нині Український Дім) «Перемога».jpg|Ternópil, Oblast ta' Ternópil Stampa:Фортеця Святої Єлисавети. Місто Кропивницький.jpg|Kropivnitski, Oblast ta' Kropivnitski Stampa:Lisavetgrad Dvortsova 15.jpg|Kropivnitski, Oblast ta' Kropivnitski Stampa:CollageLutsk.jpg|Lutsk, Oblast ta' Volinja Stampa:Ужгородський кафедральний собор, аерофото 2.jpg|Úzhgorod, Oblast ta' Transkarpatija </gallery> == Organizzazzjoni territorjali == [[Stampa:Zaporizhia Regional Administration.JPG|thumb|left|Il-bini ta' l-amministrazzjoni reġjonali ta' Zaporiya u l-kunsill reġjonali, fl-Ukrajna]] [[Stampa:Map of Ukraine Oblasts simple 4 colors.svg|thumb|Organizzazzjoni territorjali]] [[Stampa:Pokrovske District State Administration.jpg|thumb|left|Amministrazzjoni Statali tad-Distrett ta' Pokrovske, Oblast ta' Dniprovesk, fl-Ukrajna]] Id-diviżjonijiet tal-Ukrajna huma taħt il-ġurisdizzjoni tal-Kostituzzjoni tal-Ukrajna. L-Ukrajna hija stat unitarju bi tliet livelli ta' diviżjonijiet amministrattivi: 27 reġjun (24 oblast (provinċji), żewġt ibliet bi status speċjali ([[Kiev|Kyiv]] u Sebastopol) u repubblika awtonoma waħda), 136 raions (distretti) u 1469 hromadas. Ir-riforma amministrattiva ta' Lulju 2020 għaqqdet il-biċċa l-kbira tal-490 raion wirt u 118-il belt ta' importanza reġjonali ta' qabel l-2020 f'136 raion riorganizzat, jew distrett tal-Ukrajna. Il-livell li jmiss taħt raions huma hromadas. Skont l-Artikolu 133 tal-Kostituzzjoni tal-Ukrajna kif emendata, is-sistema ta' organizzazzjoni amministrattiva u territorjali tal-Ukrajna tikkonsisti minn: {| class="wikitable" || Diviżjonijiet amministrattivi tal-Ukrajna ! Livell ta' suddiviżjoni!! Territorju!! Total |- | rowspan="3" | L-ewwel | [[Repubblika Awtonoma tal-Krimea|repubblika awtonoma]] | 1 |- | [[bliet bi status speċjali]] | 2 |- | [[Oblasts of Ukraine|oblasts]] (reġjuni) | 24 |- | It-tieni | [[Raions ta' l-Ukraina|raions]] (distretti) | 136 |- | It-tielet | [[hromada]]s (komunitajiet territorjali) | 1469 |- |} <!-- |- | | colspan="3" | [[Raions fl-ibliet tal-Ukrajna|raions fl-ibliet]] (distretti urbani) | 108 |- | | colspan="3" | [[Postijiet popolati fl-Ukrajna|postijiet popolati]]: 1343 urbani, 28374 rurali | 29717 |} F'riforma fl-2020, il-postijiet popolati kollha fil-pajjiż amministrattiv (ħlief għal żewġt ibliet bi status speċjali, Kyiv u Sevastopol) ġew resubordinati għar-raions. Iċ-ċifra l-ġdida ta' 136 raion tinkludi 10 fir-Repubblika Awtonoma tal-Krimea u f'Sevastopol; Minn Settembru 2023, ir-raions tal-Krimea huma funzjonali. == Referenzi == {{Referenzi}} {{Ewropa}} [[Kategorija:Ukrajna]] [[Kategorija:Pajjiżi stabbiliti fl-1991]] [[Kategorija:Pajjiżi tal-Ewropa]] fx3omyyeancyluo1gffdbr1g3iarzed 0 8602 333815 298620 2026-11-08T02:09:41Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333815 wikitext text/x-wiki {{Infobox Eurovision |isem = Festival tal-Eurovision 2009 |tema = |stampa = [[Stampa:Eurovision Song Contest 2009 logo.png|250px]] |finali = 16 ta' Mejju 2009 |semifinali1 = 12 ta' Mejju 2009 |semifinali2 = 14 ta' Mejju 2009 |preżentaturi = '''Semifinali:''' <br />[[Natalia Vodianova]]<br />[[Andrey Malahov]]<ref>{{ċita web|url=http://www.esctoday.com/news/read/13539 |titlu=Russia: Alsou and Andrey Malahov to host Eurovision semi finals |awtur=Stella Floras |data=19-03-2009 |editur=ESCToday|aċċess=02-04-2009 |lingwa=Ingliż}}</ref><br />'''Finali:'''<br />[[Alsou]]<br />[[Ivan Urgant]]<br />'''Green Room:'''<br />Dmitry Shepelev |ospitu = {{flagicon|Russja}} [[Channel One (Russja)|Channel One]] |sala = [[Olimpiyski Arena]], [[Moska]], [[Russja]] |direttur = Andrey Boltenko |rebbieħ = {{flagicon|Norveġja}} [[Alexander Rybak]]<br />"''[[Fairytale]]''" |voti = |parteċipanti = 42 |debuttanti = Ħadd |pajjiżi_rritornaw = {{esc|Slovakkja}} |pajjiżi_rtiraw = {{esc|Ġeorġja}}<br />{{esc|San Marino}} |null = {{esc|Repubblika Ċeka}} (fl-[[Semifinali 1|ewwel semifinali]] |ftuħ = '''Semifinali 1:''' [[The Tolmachevy Twins]] <br />'''Semifinali 2:''' Orkestra folk<br />'''Finali:''' [[Terem Quartet]], [[Cirque du Soleil]], [[Dima Bilan]], [[Dima Bilan]] |intervall = '''Semifinali 1:''' [[Alexandrov Ensemble]] u l-grupp [[t.A.T.u]] b'"[[Not Gonna Get Us]]"<br /> '''Semifinali 2:''' [[Igor Moiseyev]] Ensemble<br />'''Finali:''' Fuerza Bruta |kon = Festival tal-Eurovision |pre = 2008 |suċ = 2010 }} Il-'''Festival tal-Eurovision 2009''' kien l-54 edizzjoni tal-[[Festival tal-Eurovision]]. Dan il-festival sar bejn it-[[12 ta' Mejju|12]] u s-[[16 ta' Mejju]], fl-[[Olimpiyski Arena]] ġewwa [[Moska]], il-[[belt kapitali]] tar-[[Russja]]. Fil-proċedura tal-votazzjoni seħħew xi tibdiliet fosthom l-involviment mill-ġdid tal-[[ġurija]] nazzjonali flimkien mat-[[televotazzjoni]], waqt li l-format tas-semifinali baqa' l-istess. Tnejn u erbgħin pajjiż ikkonfermaw il-parteċipazzjoni tagħhom; l-[[Slovakkja fil-Festival tal-Eurovision|Islovakkja]] ħabbret ir-ritorn tagħha f'dan il-festival, waqt li [[San Marino fil-Festival tal-Eurovision|San Marino]] irtiraw minħabba problemi finanzjarji. Il-[[Latvja fil-Festival tal-Eurovision|Latvja]] u l-[[Ġeorġja fil-Festival tal-Eurovision|Ġeorġja]] għall-bidu ħabbru l-intenzjoni li jirtiraw, però l-European Broadcasting Union (EBU) stqarret li ż-żewġ pajjiżi kienu se jieħdu sehem.<ref name="Listaparteċipanti">{{ċita web |url=http://www.esctoday.com/news/read/12896 |titlu=Eurovision 2009: 43 countries for Moscow |data=12-01-2009 |editur=ESCToday |aċċess=07-02-2009 |lingwa=Ingliż}}</ref> Madanakollu, il-Ġeorġja ddeċidiet li tirtira għal darb'oħra wara li l-EBU irrifjutat il-kanzunetta magħżula wara li kienet tmur kontra r-regoli tal-Konkors. Il-festival ġie mirbuħ min-[[Norveġja fil-Festival tal-Eurovision|Norveġja]] bi 387 punt, l-ogħla punteġġ fl-istorja tal-Eurovision. Ir-rebħa tan-Norveġja timmarka wkoll l-ewwel rebħa għal pajjiż mill-Punent tal-Ewropa u li kien diġà rebaħ xi darba oħra l-festival, mill-2001, meta matul dawn is-snin il-festival beda jdur fil-pajjiżi tal-Lvant li ħafna minnhom kienu għadhom iduqu l-ewwel rebħa. F'dan il-festival ukoll kien hemm riżultat pożittiv għar-Renju Unit li spiċċat bl-aktar punti mill-Ikbar Erbgħa waqt li Spanja bl-inqas. Is-sena ta' qabel offriet riżultat oppost. == Impjant == Il-festival sar fir-[[Russja]] wara r-rebħa fil-[[Festival tal-Eurovision 2008|festival tal-2008]], li sar f'[[Belgrad]] fis-[[Serbja]], mill-kantant [[Dima Bilan]] bil-kanzunetta "[[Believe (kanzunetta ta' Dima Bilan)|Believe]]".<ref name="russja_suċċess">{{ċita web |titlu=Russia hails Eurovision success as 'another triumph'|url=http://news.yahoo.com/s/afp/20080525/ts_afp/entertainmentmusiceurovision_080525113556 |editur=Yahoo! News |data=25-05-2008 |aċċess=03-04-2009 |lingwa=Ingliż}}</ref> Minkejja n-nuqqas ta' ħeġġa li s-sindku ta' Moska wera lejn l-idea li l-konkors jiġi ospitat fil-belt,<ref>{{ċita web |titlu=We wrote the Eurovision song in two hours, says Lloyd Webber |url=http://www.dailymail.co.uk/tvshowbiz/article-1127216/We-wrote-Eurovision-song-hours-says-Lloyd-Webber.html |editur=The Daily Mail |data=25-01-2009 |aċċess=03-04-2009 |lingwa=Ingliż}}</ref> [[Vladimir Putin]], il-[[Prim Ministru tar-Russja]], eventwalment stqarr li l-festival se jsir f'Moska u ġie propost mill-istazzjon, [[Channel One (Russja)|Channel One]], li l-festival isir fl-[[Olympic Indoor Arena]] f'Moska.<ref name="Impjant">{{ċita web |url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=1362|titlu=Moscow accepted as 2009 Host City! |editur=EBU |awtur=Sietse Bakker |data=13-09-2008 |aċċess=03-04-2009 |lingwa=Ingliż}}</ref><ref>{{ċita web |url=http://www.esctoday.com/news/read/12162 |titlu=Prime Minister clears doubts up, Putin: "Eurovision will be held in Moscow" |editur=ESCToda' |awtur=Víctor Hondal |data=21-07-2008 |aċċess=03-04-2009 |lingwa=Ingliż}}</ref> Din il-proposta ġiet evalwata mill-[[European Broadcasting Union]] (EBU) u kkonfermata nhar it-13 ta' Settembru 2008.<ref name="Impjant"/> === Disinn viżwali === Ix-xandar ospitu ta' dan il-konkors, [[Channel One (Russja)|Channel One]], nhar it-30 ta' Jannar 2009 ippreżenta logo u tema għall-edizzjoni tal-2009.<ref name="Logo">{{ċita web |url=http://www.esctoday.com/news/read/13084|titlu=ESC 2009 Theme & Tickets information announced |l-aħħar=Laufer |l-ewwel=Gil |data=30-01-2009 |editur=''ESCToday'' |aċċess=30-01-2009 |lingwa=Ingliż }}</ref> Il-logo hu bbażat fuq "[[Għasfur tan-nar|Għasfur Fantaxjentifiku]]", li jista' jiġi wżat b'ħafna kuluri. Bħal fis-snin preċedenti, il-logo li jintgħażel għal dik l-edizzjoni jitpoġġa ħdejn il-logo ġeneriku ta' din il-kompetizzjoni. Din hi l-ewwel darba mill-2001 li ma sar ebda slogan għal dan il-konkors. Il-palk hu ddisinjat mid-disinjatur minn New York, John Casey, u t-tema tal-palk hu ta' avant-garde komteparanja Russa. Casey, li kien ukoll iddisinja l-palk tal-[[Festival tal-Eurovision 1997|Festival tal-Eurovision tal-1997]] ġewwa [[Dublin]], kien ukoll involut fid-disinn tal-edizzjonijiet tal-1994 u l-1995. Hu spjega li "anke qabel [hu] ma ħadem mar-Russi fit-TEFI Awards f'Moska fl-1998, [hu] kien ispirat mill-perjodu Avant Garde Russu."<ref name="palk">{{ċita web|url=http://www.oikotimes.com/v2/index.php?file=articles&id=5229|titlu=Look out to the stage for Moscow|l-aħħar=Press Release|data=27-02-2009|editur=''Oikotimes''|aċċess=13-05-2009|lingwa=Ingliż|data-aċċess=2009-05-13|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090228212037/http://www.oikotimes.com/v2/index.php?file=articles&id=5229|arkivju-data=2009-02-28|url-status=dead}}</ref> Sezzjonijiet kbar tal-palk jistgħu jitmexxew, fosthom il-parti ċentrali fit-tond ta' skrins tal-LEDS li jistgħu jitmexxew biex joħolqu effett differenti għal kull kanzunetta. == Format == Diskussjoni fuq il-format tal-Festival tal-Eurovision 2009 seħħet f'Ġunju tal-2008, f'[[Ateni]], il-[[Greċja]]. Kien hemm proposta li kienet tikkonsisti mill-pajjiżi tal-"Ikbar Erbgħa" li jitilfu l-post awtomatiku fil-finali tal-edizzjoni tal-2009.<ref name="Big Four">{{ċita web |url=http://www.esctoday.com/news/read/12025 |titlu=Big 4 (France; Germany; Spain; United Kingdom): May lose automatic place in Eurovision final |editur=ESCToday |awtur=Murray, Gavin |data=28-05-2008 |lingwa=Ingliż}}</ref> Madanakollu, ġie ikkonfermat li l-pajjiżi tal-"Ikbar Erbgħa" se jkomplu awtomatikament jikkwalifikaw għall-finali fl-edizzjoni tal-2009.<ref name="konferma big 4">{{ċita web |url=http://www.esctoday.com/news/read/12281| titlu=Eurovision 'Big Four' final spots confirmed |l-aħħar=Viniker |l-ewwel=Barry |data=14-09-2008 |editur=''ESCToday'' |aċċess=14-09-2008 |lingwa=Ingliż}}</ref> Il-festival finali sar fis-16 ta' Mejju 2009 fl-[[Olimpiyski Arena|Olympic Indoor Arena]] f'[[Moska]], fir-[[Russja]], biż-żewġ semifinali jippreċedu l-finali fit-12 u l-14 ta' Mejju.<ref name="russja_suċċess"/> Sebgħa u tletin pajjiż ipparteċipaw fiż-żewġ semifinali tal-konkors, bil-pajjiżi li jiffurmaw l-"[[Festival tal-Eurovision#L-Ikbar Erbgħa|Ikbar Erbgħa]]" ([[Franza]], il-[[Ġermanja]], [[Spanja]] u r-[[Renju Unit]]) u l-ospitu jikkwalifikaw awtomatikament għall-finali, bil-finali tkun tinvolvi dawn il-pajjiżi flimkien ma' għaxar pajjiżi oħra li kkwalifikaw minn kull semifinali, għal total ta' ħamsa u għoxrin parteċipant. === Votazzjoni === Bħala tweġiba għat-tgergir kontinwu mill-istazzjonijiet fuq il-votazzjoni politika u dik ġiriena, l-EBU evalwat il-proċedura tal-votazzjoni wżata fil-festival, bil-possibilità ta' bidla fis-sistema għall-2009. L-organizzaturi tal-festival bagħtu kwestjonarju lix-xandara parteċipanti fuq is-sistema ta' votazzjoni, u grupp ta' referenza nkorpora r-risposti fis-suġġerimenti għall-format tas-sena li jmiss.<ref name="Votazzjoni">{{ċita web |url=http://esctoday.com/news/read/12232 |titlu=Exclusive: A new voting procedure for Eurovision? |editur=ESCToday |awtur=Klier, Marcus |aċċess=20-12-2008 |lingwa=Ingliż |data-aċċess=2008-12-20 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090519042752/http://esctoday.com/news/read/12232 |arkivju-data=2009-05-19 |url-status=dead }}</ref> [[Telewizja Polska|Telewizja Polska (TVP)]], l-istazzjon [[Polonja|Pollakk]], issuġġerixxa li ġurija internazzjonali simili għal dik użata fil-[[Festival tal-Eurovision taż-Żfin 2008]] tiġi introdotta fil-Festival tal-Eurovision biex tnaqqas l-impatt tal-votazzjoni bejn il-ġirien u tagħti aktar emfasi fuq il-valur artistika tal-kanzunetta.<ref name="Ġurija">{{ċita web |url=http://esctoday.com/news/read/12275 |titlu=Poland: TVP proposes international jury for Eurovision |editur=ESCToday |awtur=Floras, Stella |aċċess=20-12-2008 |lingwa=Ingliż |data-aċċess=2008-12-20 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080913151741/http://esctoday.com/news/read/12275 |arkivju-data=2008-09-13 |url-status=dead }}</ref> Ġie ikkonfermat li għall-finali tal-festival, il-voti kollha ta' kull pajjiż se jiġu deċiżi b'kombinazzjoni ta' 50% riżultati tat-[[televotazzjoni]] u 50% tal-[[ġurija]] nazzjonali.<ref>{{ċita web |url=http://esctoday.com/news/read/12655 |titlu=EBU confirms 50/50 vote for Eurovision Song Contest |awtur=Viniker, Barry |data=12-08-2008 |editur=ESCToday |aċċess=20-12-2008 |lingwa=Ingliż |data-aċċess=2008-12-20 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20081211002140/http://www.esctoday.com/news/read/12655 |arkivju-data=2008-12-11 |url-status=dead }}</ref> Il-metodu li bih jintgħażlu s-semifinalisti biex jikkwalifikaw għall-finali se jibqa' l-istess, però, b'disa' pajjiżi f'kull semifinali li jgħaddu skont ir-riżultati mill-pubbliku, u l-għaxar wieħed mill-ġurija esperta. Il-ġurija nazzjonali ġiet abolita mill-festival fil-bidu tal-2007, bit-televotazzjoni jsir mandatorju għall-kważi kull parteċipant mill-2003. [[Edgar Böhm]], direttur tas-settur konċernat ma' dawn l-attivitajiet tal-istazzjon [[Awstrija]]kk tal-[[Österreichischer Rundfunk|Österreichischer Rundfunk (ORF)]], stqarr li l-format tal-2008 b'żewġ semifinali "xorta waħda jinkorpora taħlita ta' kanzunetti li politikament se jiġu favoriti fil-proċess ta' votazzjoni," u "li, sakemm issir linja gwida ċara mill-EBU fuq kif is-semifinali jiġu organizzati, l-Awstrija mhux se tkun parti ta' Moska 2009."<ref>{{ċita web |url=http://www.oikotimes.com/v2/index.php?file=articles&id=3847 |titlu=Austria to not be in Moscow 2009? |editur=Oikotimes |last=Solloso |first=Jaime |aċċess=06-02-2009 |lingwa=Ingliż |data-aċċess=2009-02-06 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080729010135/http://www.oikotimes.com/v2/index.php?file=articles&id=3847 |arkivju-data=2008-07-29 |url-status=dead }}</ref> Minkejja l-introduzzjoni tal-votazzjoni mill-ġurija fil-finali, l-Awstrija mhux se tirritorna fil-festival tal-2009, imma se xxandar xorta waħda l-finali fuq l-ORF bħalma għamlet fl-2008.<ref>{{ċita web |url=http://www.esctoday.com/news/read/12304 |titlu=Austria: No return to Eurovision in 2009 |last=Klier |first=Marcus |data=18-09-2008 |editur=ESCToday |aċċess=06-02-2009 |lingwa=Ingliż }}</ref> === Allokazzjoni tas-semifinali === Nħar il-Ġimgħa 30 ta' Jannar, 2009, saret it-tlugħ tal-poloz biex tiddeċiedi liema pajjiżi se jidhru fl-ewwel jew fit-tieni semifinali. Skont is-sistema adottata s-[[Festival tal-Eurovision 2008|sena ta' qabel]], kull pajjiż kien separat f'sitt urni individwali bbażati fuq il-mudelli ta' votazzjoni fil-festivals preċedenti. Il-poloz saru biex jassiguraw li dawk il-pajjiżi li s-soltu jivvutaw għal xulxin fil-kompetizzjoni ma jipparteċipawx fl-istess semifinali. Barra milli ġie determinat liema pajjiżi se jipparteċipaw fis-semifinali, ġie determinat liema pajjiżi finalisti se jivvutaw f'liema semifinali. Il-[[Ġermanja fil-Festival tal-Eurovision|Ġermanja]], [[Spanja fil-Festival tal-Eurovision|Spanja]] u r-[[Renju Unit fil-Festival tal-Eurovision|Renju Unit]] se jivvutaw fl-ewwel waħda, waqt li [[Franza fil-Festival tal-Eurovision|Franza]] u r-[[Russja fil-Festival tal-Eurovision|Russja]] se jivvutaw fit-tieni. Il-postijiet fejn se jkantaw il-kantanti u l-mod kif se l-ordni ta' kif se jinqraw il-voti ġie ddeterminat fis-16 ta' Marzu 2009.<ref name="Listaparteċipanti"/> {| class="wikitable" border="1" |- ! width=25% | Urna 1 ! width=25% | Urna 2 ! width=25% | Urna 3 |- | valign="top" | * {{Esc|Albanija}} * {{Esc|Bożnija u Ħerżegovina}} * {{Esc|Kroazja}} * {{Esc|Maċedonja}} * {{Esc|Montenegro}} * {{Esc|Serbja}} * {{Esc|Slovenja}} | valign="top" | * {{Esc|Danimarka}} * {{Esc|Estonja}} * {{Esc|Finlandja}} * {{Esc|Iżlanda}} * {{Esc|Norveġja}} * {{Esc|Żvezja}} | valign="top" | * {{Esc|Armenja}} * {{Esc|Ażerbajġan}} * {{Esc|Belarus}} * {{Esc|Ġeorġja}} * {{Esc|Iżrael}} * {{Esc|Moldova}} * {{Esc|Ukrajna}} |- ! width=24% | Urna 4 ! width=24% | Urna 5 ! width=24% | Urna 6 |- | valign="top" | * {{Esc|Belġju}} * {{Esc|Bulgarija}} * {{Esc|Ċipru}} * {{Esc|Greċja}} * {{Esc|Olanda}} * {{Esc|Turkija}} | valign="top" | * {{Esc|Andorra}} * {{Esc|Irlanda}} * {{Esc|Latvja}} * {{Esc|Litwanja}} * {{Esc|Portugall}} * {{Esc|Rumanija}} | valign="top" | * {{Esc|Malta}} * {{Esc|Polonja}} * {{Esc|Repubblika Ċeka}} * {{Esc|Slovakkja}} * {{Esc|Ungerija}} * {{Esc|Żvizzera}} |} == Pajjiżi parteċipanti == [[Stampa:ESC 2009 Map.svg|thumb|300px|right| {{leġġenda|#22b14c|Pajjiżi parteċipanti}} {{leġġenda|#d40000|Pajjiżi li ma kkwalifikawx għall-finali.}} {{leġġenda|#ffc20e|Pajjiżi li ħadu sehem fil-passat però m ħadux sehem f'din is-sena.}}]] [[Stampa:ESC 2009 Semi-Finals.svg|thumb|300px|right| {{leġġenda|#FF0000|Pajjiżi fl-ewwel semifinali.}} {{leġġenda|#000080|Pajjiżi fit-tieni semifinali.}} {{leġġenda|#FFAAAA|Pajjiżi li se jivvutaw fl-ewwel semifinali.}} {{leġġenda|#5599FF|Pajjiżi li se jivvutaw fit-tieni semifinali.}}]] Wara l-pubblikazzjoni tal-lista finali tal-parteċipanti mill-EBU, tlieta u erbgħin pajjiż ikkonfermaw il-parteċipazzjoni tagħhom fil-festival tal-2009, fosth ir-ritorn wara assenza ta' ħdax-il sena tal-[[Slovakkja fil-Festival tal-Eurovision|Islovakkja]].<ref name="ritorn Slovakkja">{{ċita web |titlu=Slovakia to return in 2009 |url=http://esctoday.com/news/read/12318 |last=Hondal |first=Victor |data=24-09-2008 |editur=''ESCToday'' |aċċess=09-02-2009 |lingwa=Ingliż |data-aċċess=2009-02-09 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080925114921/http://esctoday.com/news/read/12318 |arkivju-data=2008-09-25 |url-status=dead }}</ref><ref name="Listaparteċipanti"/> Il-[[Ġeorġja fil-Festival tal-Eurovision|Ġeorġja]], minkejja li għall-bidu ħabbret li kienet se tirtira mill-konkors bħala protesta għall-poloz esterni tar-[[Russja]] fil-konfront tal-gwerra tal-2008 tal-[[Ossezja t'Isfel]],<ref name="Ġeorġja1">{{ċita web |url=http://www.esckaz.com/2008/ |titlu=Georgian broadcaster confirms Eurovision boycott |editur=''ESCKaz'' |data=28-08-2008 |aċċess=09-02-2009 |lingwa=Ingliż |arkivju-data=2012-03-20 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120320074423/http://esckaz.com/2008/ |data-aċċess=2008-08-28 |url-status=dead}}</ref><ref name="Ġeorġja3">{{ċita web |url=http://www.esctoday.com/news/read/12233 |titlu=Georgia will not participate in Moscow Eurovision |last=Viniker |first=Barry |data=28-08-2008 |editur=''ESCToday'' |aċċess=09-02-2009 |lingwa=Ingliż}}</ref> però reġgħet lura mid-deċiżjoni u uffiċjalizzat ir-ritorn tagħha, b'din l-għażla tkun ispirata mir-rebħa li għamlu fil-[[Festival tal-Eurovision tat-Tfal 2008]] u għat-tnax-il punt li r-Russja tathom fl-istess festival.<ref name="ritorn Ġeorġja">{{ċita web |url=http://www.oikotimes.com/v2/index.php?file=articles&id=4615 |titlu=Georgia: GPB proudly changes decision and enters Eurovision 2009 |last=Konstantopoulos |first=Fotis |data=19-12-2008 |editur=''Oikotimes'' |aċċess=09-02-2009 |lingwa=Ingliż |data-aċċess=2009-02-09 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20081221142448/http://www.oikotimes.com/v2/index.php?file=articles&id=4615 |arkivju-data=2008-12-21 |url-status=dead }}</ref> [[Svante Stockselius]], l-iskrutatur tal-EBU għall-Eurovision, qal li n-numru ta' parteċipanti f'Moska jista' jkun wieħed rekord, li jfisser li 44 jew aktar pajjiżi sejrin jikkompetu, però dan ma tantx jidher possibbli.<ref>{{ċita web |url=http://www.oikotimes.com/v2/index.php?file=articles&id=4537 |titlu=Record of participating countries, promises EBU |last=Konstantopoulos |first=Fotis |data=10-12-2008 |editur=''Oikotimes'' |aċċess=09-02-2009 |lingwa=Ingliż |data-aċċess=2009-02-09 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20081212044304/http://www.oikotimes.com/v2/index.php?file=articles&id=4537 |arkivju-data=2008-12-12 |url-status=dead }}</ref> Diversi għajdut qam dwar il-parteċipazzjoni u r-ritorn ta' [[San Marino fil-Festival tal-Eurovision|San Marino]] u [[Monako fil-Festival tal-Eurovision|Monako]]. [[Télé Monte Carlo]] (TMC), l-istazzjon Monegask, ikkonferma li kien hemm xi taħdidiet bejnhom u bejn l-EBU fuq il-possibilità li jerġgħu jirritornaw għall-edizzjoni tal-2009.<ref>{{ċita web |url=http://www.esctoday.com/news/read/12539 |titlu=Monaco back in Moscow? |last=Kuipers |first=Michael |data=19-11-2008 |editur=''ESCToday'' |aċċess=09-02-2009 |lingwa=Ingliż}}</ref> Fl-istess żmien, xniegħat ħarġu li x-xandar uffiċjali ta' [[San Marino]], [[San Marino RTV|Radiotelevisione della Repubblica di San Marino]] (SMRTV), kien se jirtira uffiċjalment mill-konkors minħabba pożizzjoni xejn sodisfaċenti fl-2008, is-sena debuttanti tagħhom.<ref>{{ċita web |url=http://www.oikotimes.com/v2/index.php?file=articles&id=4439 |titlu=San Marino & Monaco out? |last=Konstantopoulos |first=Fotis |data=2008-11-27 |editur=''Oikotimes'' |aċċess=09-02-2009 |lingwa=Ingliż |data-aċċess=2009-02-09 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20081201042202/http://www.oikotimes.com/v2/index.php?file=articles&id=4439 |arkivju-data=2008-12-01 |url-status=dead }}</ref> Minkejja li suċċessivament kienu tal-idea li jieħdu sehem f'Moska, SMRTV kienu sfurzati li jirtiraw minn dan l-avveniment minħabba problemi finanzjarji li waqqfu ċ-ċans għat-tieni parteċipazzjoni.<ref>{{ċita web |url=http://www.esctoday.com/news/read/12736 |titlu=San Marino leaves Eurovision Song Contest |last=Viniker |first=Barry |data=18-12-2008 |editur=''ESCToday'' |aċċess=09-02-2009 |lingwa=Ingliż}}</ref> L-istazzjon tal-[[Latvja]], [[Latvijas Televīzija]] (LTV), kien ġie rappuratat li kien mistenni li jirtira mill-konkors, u dan sar tliet ijiem wara l-aħħar ġurnata ta' sottoskrizzjoni. Dan sar minħabba fit-tnaqqis tal-baġit ta' aktar minn 2 miljun [[Lats Litweni|Lats]] mill-baġit tal-LTV, fejn b'hekk ma setgħux iħallsu biex jipparteċipaw.<ref>{{ċita web |url=http://www.oikotimes.com/v2/index.php?file=articles&id=4593 |titlu=Latvia: LTV withdrew or just cancelled the national selection? |last=Supranavicius |first=Alekas |data=17-12-2008 |editur=''Oikotimes'' |aċċess=09-02-2009 |lingwa=Ingliż |data-aċċess=2009-02-09 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20081223152921/http://www.oikotimes.com/v2/index.php?file=articles&id=4593 |arkivju-data=2008-12-23 |url-status=dead }}</ref> L-LTV ħabbru li nfurmaw lill-EBU fuq il-ħsieb tagħhom li jirtiraw minħabba sempliċiment problemi finanzjarji. L-istazzjon Litwen kien f'diskussjoni mal-EBU biex isib soluzzjoni li jkun jista' jżomm il-pajjiż fil-Euroviison.<ref>{{ċita web |url=http://www.esctoday.com/news/read/12732 |titlu=Latvia confirms withdrawal request |last=Viniker |first=Barry |data=18-12-2008 |editur=''ESCToday'' |aċċess=09-02-2009 |lingwa=Ingliż}}</ref> Fl-20 ta' Diċembru 2008, l-LTV ħabbru li kienu se jirtiraw mill-festival, u li kemm l-EBU u Channel One qablu li ma kienux se jinfurzaw penalizzazzjoni finanzjarja minħabba l-irtirar tard li għamlu mill-festival tal-2009. L-LTV ħabbru fuq il-ħsieb li kellhom fil-parteċipazzjoni għall-[[Festival tal-Eurovision 2010|edizzjoni tal-2010]].<ref name="Latvja barra">{{ċita web |url=http://www.oikotimes.com/v2/index.php?file=articles&id=4629 |titlu=Latvia: LTV officially out and confirmed |last=Konstantopoulos |first=Fotis |data=20-12-2008 |editur=''Oikotimes'' |aċċess=09-02-2009 |lingwa=Ingliż |data-aċċess=2009-02-09 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20081221142340/http://www.oikotimes.com/v2/index.php?file=articles&id=4629 |arkivju-data=2008-12-21 |url-status=dead }}</ref> Minkejja dan kollu, nhar it-12 ta' Jannar 2009, il-Latvja ikkonfermat li kienet se tieħu sehem.<ref name="Listaparteċipanti"/> === Semifinali === Tmienja u tletin pajjiż ġew ikkonfermati bħala parteċipanti f'waħda miż-żewġ semifinali tal-konkors.<ref name="Listaparteċipanti"/> It-tlugħ tal-poloz għas-semifinali saru fit-30 ta' Jannar 2009.<ref name="poloz semi finali">{{ċita web |url=http://www.eurovision.tv/page/news?id=1857 |titlu=LIVE: The Semi-Final Allocation Draw |editur=EBU |last=Bakker |first=Sietse |data=30-01-2009 |aċċess=9-02-2009 |lingwa=Ingliż}}</ref> ==== Semifinali 1 ==== * L-ewwel semifinali saret f'Moska nhar it-12 ta' Mejju. * Id-disa' pajjiżi li rċevew l-aktar voti mill-votazzjoni tal-pubbliku kkwalifikaw għall-finali tas-16 ta' Mejju. * Il-ġurija ddeċidiet liema pajjiż se jkun l-għaxar finalist. * Ir-Renju Unit u l-Ġermanja ivvutaw f'din is-semifinali. * Kulur il-ħawħa jindika liema għaddew għall-finali. * Pajjiżi b'kulur il-ħawħa jindika liema għaddew għall-finali. * Il-pajjiż b'kulur ''flax'' jindika d-daħla li ġiet magħżula mill-ġurija biex tgħaddi għall-finali. {| class="sortable wikitable" width=100% |- bgcolor="#CCCCCC" ! # ! Pajjiż ! Artist ! Kanzunetta ! Traduzzjoni ! Pożizzjoni ! Punti |- | align="center"|1 | {{Esc|Montenegro}} | [[Andrea Demirović]] | "Just Get Out of My Life" | Oħroġ Barra Minn Ħajti | align="center"|11 | align="center"|44 |- | align="center"|2 | {{Esc|Repubblika Ċeka}} | [[Gipsy.cz]] | "Aven Romale" | Ejjew Żingari | align="center"|18 | align="center"|0 |- | align="center"|3 | {{Esc|Belġju}} | [[Patrick Ouchène]] | "Copycat" | Imitatur | align="center"|17 | align="center"|1 |- | align="center"|4 | {{Esc|Belarus}} | [[Petr Elfimov]] | "Eyes That Never Lie" | Għajnejn Li Qatt Ma Jigdbu | align="center"|13 | align="center"|25 |- style="font-weight:bold; background:NavajoWhite;" | align="center"|5 | {{Esc|Żvezja}} | [[Malena Ernman]] | "La Voix" | Il-Vuċi | align="center"|4 | align="center"|105 |- style="font-weight:bold; background:NavajoWhite;" | align="center"|6 | {{Esc|Armenja}} | [[Inga u Anush Arshakyans|Inga u Anush]] | "Jan Jan" | Għażiż Tiegħi | align="center"|5 | align="center"|99 |- | align="center"|7 | {{Esc|Andorra}} | [[Susanne Georgi]] | "La teva decisió" | Id-deċiżjoni tiegħek | align="center"|15 | align="center"|8 |- | align="center"|8 | {{Esc|Żvizzera}} | [[Lovebugs]] | "The Highest Heights" | L-Ogħla Għoljiet | align="center"|14 | align="center"|5 |- style="font-weight:bold; background:NavajoWhite;" | align="center"|9 | {{Esc|Turkija}} | [[Hadise]] | "Düm Tek Tek" | ''(ħoss tat-tanbur)'' | align="center"|2 | align="center"|172 |- style="font-weight:bold; background:NavajoWhite;" | align="center"|10 | {{Esc|Iżrael}} | [[Achinoam Nini|Noa]] u [[Mira Awad]] | "There Must Be Another Way" | Irid Ikun Hemm Mod Ieħor | align="center"|7 | align="center"|75 |- | align="center"|11 | {{Esc|Bulgarija}} | [[Krassimir Avramov]] | "Illusion" | Illużjoni | align="center"|16 | align="center"|7 |- style="font-weight:bold; background:NavajoWhite;" | align="center"|12 | {{Esc|Iżlanda}} | [[Jóhanna Guðrún Jónsdóttir]] | "Is It True?" | Huwa Minnu? | align="center"|1 | align="center"|174 |- | align="center"|13 | {{Esc|Maċedonja}} | [[Next Time]] | "Nešto što kje ostane" | Xi ħaġa li tibqa' | align="center"|10 | align="center"|45 |- style="font-weight:bold; background:NavajoWhite;" | align="center"|14 | {{Esc|Rumanija}} | [[Elena Gheorghe]] | "The Balkan Girls" | It-Tfajliet Balkaniċi | align="center"|9 | align="center"|67 |- style="font-weight:bold; background:#eedc82;" | align="center"|15 | {{Esc|Finlandja}} | [[Waldo's People]] | "Lose Control" | Telf Ta' Kontroll | align="center"|12 | align="center"|42 |- style="font-weight:bold; background:NavajoWhite;" | align="center"|16 | {{Esc|Portugall}} | [[Flor-de-Lis]] | "Todas as ruas do amor" | It-triqat kollha tal-imħabba | align="center"|8 | align="center"|70 |- style="font-weight:bold; background:NavajoWhite;" | align="center"|17 | {{Esc|Malta}} | [[Chiara Siracusa|Chiara]] | "What If We" | Li Kieku Aħna | align="center"|6 | align="center"|86 |- style="font-weight:bold; background:NavajoWhite;" | align="center"|18 | {{Esc|Bożnija u Ħerżegovina}} | [[Regina (grupp)|Regina]] | "Bistra voda" | Ilma ċar | align="center"|3 | align="center"|125 |} ==== Semifinali 2 ==== * It-tieni semifinali saret f'Moska nhar l-14 ta' Mejju. * Id-disa' pajjiżi li rċevew l-aktar voti mill-votazzjoni tal-pubbliku kkwalifikaw għall-finali tas-16 ta' Mejju. * Il-ġurija ddeċidiet liema pajjiż se jkun l-għaxar finalist. * Franza u r-Russja ivvutaw f'din is-semifinali. Spanja ġew magħżula biex jivvutaw f'din is-semifinali, però minħabba intoppi fl-iskeda ta' TVE, is-semifinali ġiet imxandra tard u t-telespettaturi Spanjoli ma setgħux jivvutaw. * Il-pajjiżi b'kulur il-ħawħa jindika liema għaddew għall-finali. * Il-pajjiż b'kulur ''flax'' jindika d-daħla li ġiet magħżula mill-ġurija biex tgħaddi għall-finali. {| class="sortable wikitable" width=100% |- bgcolor="#CCCCCC" ! # ! Pajjiż ! Artist ! Kanzunetta ! Traduzzjoni ! Pożizzjoni ! Punti |- style="font-weight:bold; background:#eedc82;" | align="center"|1 | {{Esc|Kroazja}} | [[Igor Cukrov]] | "Lijepa Tena" | Tena Sabiħa | align="center"|13 | align="center"|33 |- | align="center"|2 | {{Esc|Irlanda}} | [[Sinéad Mulvey]] u [[Black Daisy]] | "Et Cetera" | Eċċetra | align="center"|11 | align="center"|52 |- | align="center"|3 | {{Esc|Latvja}} | [[Intars Busulis]] | "Probka" | Konġestjoni tat-traffiku | align="center"|19 | align="center"|7 |- | align="center"|4 | {{Esc|Serbja}} | [[Marko Kon]] u [[Milan Nikolić]] | "Cipela" | Żarbuna | align="center"|10 | align="center"|60 |- | align="center"|5 | {{Esc|Polonja}} | [[Lidia Kopania]] | "I Don't Wanna Leave" | Jien Ma Rridx Nitlaq | align="center"|12 | align="center"|43 |- style="font-weight:bold; background:NavajoWhite;" | align="center"|6 | {{Esc|Norveġja}} | [[Alexander Rybak]] | "[[Fairytale]]" | Ħrafa | align="center"|1 | align="center"|201 |- | align="center"|7 | {{Esc|Ċipru}} | [[Christina Metaxa]] | "Firefly" | Musbieħ il-Lejl | align="center"|14 | align="center"|32 |- | align="center"|8 | {{Esc|Slovakkja}} | [[Kamil Mikulčík]] u [[Nela Pocisková]] | "Leť tmou" | Tir qalb id-dalma | align="center"|18 | align="center"|8 |- style="font-weight:bold; background:NavajoWhite;" | align="center"|9 | {{Esc|Danimarka}} | [[Niels Brinck]] | "Believe Again" | Erġa' Emmen | align="center"|8 | align="center"|69 |- | align="center"|10 | {{Esc|Slovenja}} | [[Quartissimo]] u [[Martina Majerle]] | "Love Symphony" | Sinfonija tal-Imħabba | align="center"|16 | align="center"|14 |- | align="center"|11 | {{Esc|Ungerija}} | [[Zoli Ádok]] | "Dance With Me" | Iżfen Miegħi | align="center"|15 | align="center"|16 |- style="font-weight:bold; background:NavajoWhite;" | align="center"|12 | {{Esc|Ażerbajġan}} | [[Aysel Teymurzadeh|AySel]] u [[Arash]] | "Always" | Dejjem | align="center"|2 | align="center"|180 |- style="font-weight:bold; background:NavajoWhite;" | align="center"|13 | {{Esc|Greċja}} | [[Sakis Rouvas]] | "This Is Our Night" | Din Hi l-Lejla Tagħna | align="center"|4 | align="center"|110 |- style="font-weight:bold; background:NavajoWhite;" | align="center"|14 | {{Esc|Litwanja}} | [[Sasha Son]] | "Love" | Imħabba | align="center"|9 | align="center"|66 |- style="font-weight:bold; background:NavajoWhite;" | align="center"|15 | {{Esc|Moldova}} | [[Nelly Ciobanu]] | "Hora din Moldova" | Żifna mill-Moldova | align="center"|5 | align="center"|106 |- style="font-weight:bold; background:NavajoWhite;" | align="center"|16 | {{Esc|Albanija}} | [[Kejsi Tola]] | "Carry Me in Your Dreams" | Ħudni Qalb il-Ħolm Tiegħek | align="center"|7 | align="center"|73 |- style="font-weight:bold; background:NavajoWhite;" | align="center"|17 | {{Esc|Ukrajna}} | [[Svetlana Loboda]] | "Be My Valentine! (Anti-Crisis Girl)" | Kun il-Valentinu Tiegħi! (Tfajla Anti-Kriżi) | align="center"|6 | align="center"|80 |- style="font-weight:bold; background:NavajoWhite;" | align="center"|18 | {{Esc|Estonja}} | [[Urban Symphony]] | "Rändajad" | Vjaġġatur | align="center"|3 | align="center"|115 |- | align="center"|19 | {{Esc|Olanda}} | [[De Toppers]] | "Shine" | Ibrilla | align="center"|17 | align="center"|11 |} === Finalisti === * Il-finali saret f'Moska nhar is-16 ta' Mejju. * Il-finalisti kienu: ** "L-Ikbar Erbgħa" (Franza, Ġermanja, Spanja u r-Renju Unit). ** Il-pajjiż ospitu, ir-Russja. ** Id-disa' pajjiżi, minn kull semifinali, li kisbu l-aktar numru ta' voti mill-votazzjoni tal-pubbliku. ** L-għażliet tal-ġurija minn kull semifinali. * Il-pajjiż li rebaħ il-festival hu kkulurit. {| class="sortable wikitable" width=100% |- bgcolor="#CCCCCC" ! # ! Pajjiż ! Artist ! Kanzunetta ! Traduzzjoni ! Pożizzjoni ! Punti |- | align="center"|1 | {{Esc|Litwanja}} | [[Sasha Son]] | "Love" | Imħabba | align="center"|23 | align="center"|23 |- | align="center"|2 | {{Esc|Iżrael}} | [[Achinoam Nini|Noa]] u [[Mira Awad]] | "There Must Be Another Way" | Irid Ikun Hemm Mod Ieħor | align="center"|16 | align="center"|53 |- | align="center"|3 | {{Esc|Franza}} | [[Patricia Kaas]] | "Et s'il fallait le faire" | U li kieku kellu jsir | align="center"|8 | align="center"|107 |- | align="center"|4 | {{Esc|Żvezja}} | [[Malena Ernman]] | "La Voix" | Il-Vuċi | align="center"|21 | align="center"|33 |- | align="center"|5 | {{Esc|Kroazja}} | [[Igor Cukrov]] | "Lijepa Tena" | Tena Sabiħa | align="center"|18 | align="center"|45 |- | align="center"|6 | {{Esc|Portugall}} | [[Flor-de-Lis]] | "Todas as ruas do amor" | It-triqat kollha tal-imħabba | align="center"|15 | align="center"|57 |- | align="center"|7 | {{Esc|Iżlanda}} | [[Jóhanna Guðrún Jónsdóttir]] | "Is It True?" | Huwa Minnu? | align="center"|2 | align="center"|218 |- | align="center"|8 | {{Esc|Greċja}} | [[Sakis Rouvas]] | "This Is Our Night" | Din Hi l-Lejla Tagħna | align="center"|7 | align="center"|120 |- | align="center"|9 | {{Esc|Armenja}} | [[Inga u Anush Arshakyans|Inga u Anush]] | "Jan Jan" | Għażiż Tiegħi | align="center"|10 | align="center"|92 |- | align="center"|10 | {{Esc|Russja}} | [[Anastasiya Prykhodko]] | "Mamo" | Ma | align="center"|11 | align="center"|91 |- | align="center"|11 | {{Esc|Ażerbajġan}} | [[Aysel Teymurzadeh|AySel]] u [[Arash]] | "Always" | Dejjem | align="center"|3 | align="center"|207 |- | align="center"|12 | {{Esc|Bożnija u Ħerżegovina}} | [[Regina (grupp)|Regina]] | "Bistra voda" | Ilma ċar | align="center"|9 | align="center"|106 |- | align="center"|13 | {{Esc|Moldova}} | [[Nelly Ciobanu]] | "Hora din Moldova" | Żifna mill-Moldova | align="center"|14 | align="center"|69 |- | align="center"|14 | {{Esc|Malta}} | [[Chiara Siracusa|Chiara]] | "What If We" | Li Kieku Aħna | align="center"|22 | align="center"|31 |- | align="center"|15 | {{Esc|Estonja}} | [[Urban Symphony]] | "Rändajad" | Vjaġġatur | align="center"|6 | align="center"|129 |- | align="center"|16 | {{Esc|Danimarka}} | [[Niels Brinck]] | "Believe Again" | Erġa' Emmen | align="center"|13 | align="center"|74 |- | align="center"|17 | {{Esc|Ġermanja}} | [[Alex Christensen|Alex]] Swings, [[Oscar Loya|Oscar]] Sings | "Miss Kiss Kiss Bang" | — | align="center"|20 | align="center"|35 |- | align="center"|18 | {{Esc|Turkija}} | [[Hadise]] | "Düm Tek Tek" | ''(ħoss tat-tanbur)'' | align="center"|4 | align="center"|177 |- | align="center"|19 | {{Esc|Albanija}} | [[Kejsi Tola]] | "Carry Me in Your Dreams" | Ħudni Qalb il-Ħolm Tiegħek | align="center"|17 | align="center"|48 |- style="font-weight:bold; background:NavajoWhite;" | align="center"|20 | {{Esc|Norveġja}} | [[Alexander Rybak]] | "[[Fairytale]]" | Ħrafa | align="center"|1 | align="center"|387 |- | align="center"|21 | {{Esc|Ukrajna}} | [[Svetlana Loboda]] | "Be My Valentine! (Anti-Crisis Girl)" | Kun il-Valentinu Tiegħi! (Tfajla Anti-Kriżi) | align="center"|12 | align="center"|76 |- | align="center"|22 | {{Esc|Rumanija}} | [[Elena Gheorghe]] | "The Balkan Girls" | It-Tfajliet Balkaniċi | align="center"|19 | align="center"|40 |- | align="center"|23 | {{Esc|Renju Unit}} | [[Jade Ewen]] | "My Time" | Il-Ħin Tiegħi | align="center"|5 | align="center"|173 |- | align="center"|24 | {{Esc|Finlandja}} | [[Waldo's People]] | "Lose Control" | Telf Ta' Kontroll | align="center"|25 | align="center"|22 |- | align="center"|25 | {{Esc|Spanja}} | [[Soraya Arnelas]] | "La noche es para mí" | Il-lejl hi għalija" | align="center"|23 | align="center"|23 |} ==== Votazzjoni matul il-finali ==== Matul il-finali, il-pajjiżi se jħabbru l-voti tagħhom f'din l-ordni:<ref>{{ċita web |url=http://www.esctoday.com/news/read/13531|titlu=Live: Draw of the running order |last=Klier |first=Marcus |data=02-04-2009 |editur=''ESCToday'' |aċċess=02-04-2009 |lingwa=Ingliż}}</ref> {| class="wikitable" ! Numru !! Pajjiż !! Numru !! Pajjiż |- | 1 || {{Esc|Spanja}} || 22 || {{Esc|Slovakkja}} |- | 2 || {{Esc|Belġju}} || 23 || {{Esc|Greċja}} |- | 3 || {{Esc|Belarus}} || 24 || {{Esc|Bożnija u Ħerżegovina}} |- | 4 || {{Esc|Malta}} || 25 || {{Esc|Ukrajna}} |- | 5 || {{Esc|Ġermanja}} || 26 || {{Esc|Turkija}} |- | 6 || {{Esc|Repubblika Ċeka}} || 27 || {{Esc|Albanija}} |- | 7 || {{Esc|Żvezja}} || 28 || {{Esc|Serbja}} |- | 8 || {{Esc|Iżlanda}} || 29 || {{Esc|Ċipru}} |- | 9 || {{Esc|Franza}} || 30 || {{Esc|Polonja}} |- | 10 || {{Esc|Iżrael}} || 31 || {{Esc|Olanda}} |- | 11 || {{Esc|Russja}} || 32 || {{Esc|Estonja}} |- | 12 || {{Esc|Latvja}} || 33 || {{Esc|Kroazja}} |- | 13 || {{Esc|Montenegro}}|| 34 || {{Esc|Portugall}} |- | 14 || {{Esc|Andorra}} || 35 || {{Esc|Rumanija}} |- | 15 || {{Esc|Finlandja}} || 36 || {{Esc|Irlanda}} |- | 16 || {{Esc|Żvizzera}} || 37 || {{Esc|Danimarka}} |- | 17 || {{Esc|Norveġja}} || 38 || {{Esc|Moldova}} |- | 18 || {{Esc|Bulgarija}} || 39 || {{Esc|Slovenja}} |- | 19 || {{Esc|Litwanja}} || 40 || {{Esc|Armenja}} |- | 20 || {{Esc|Renju Unit}} || 41 || {{Esc|Ungerija}} |- | 21 || {{Esc|Maċedonja}} || 42 || {{Esc|Ażerbajġan}} |} == Tabelli == === Finali === ==== 12-il punt ==== Hawn taħt hawn taqsira tat-tnax-il punt li ngħataw fil-finali: {| class="wikitable" border="1" style="width:100%;" |- ! N. !! Pajjiż riċevitur !! Pajjiż votant |- | style="background:#ffdead;"| 16 || style="background:#ffdead;"|{{Esc|Norveġja}} || style="background:#FFDEAD;"|[[Belarus]], [[Danimarka]], [[Estonja]], [[Ġermanja]], [[Iżlanda]], [[Iżrael]], [[Latvja]], [[Litwanja]], [[Olanda]], [[Polonja]], [[Russja]], [[Slovenja]], [[Spanja]], [[Ukrajna]], [[Ungerija]], [[Żvezja]] |- | 6 || {{Esc|Turkija}} || [[Ażerbajġan]], [[Belġju]], [[Franza]], [[Maċedonja]], [[Renju Unit]], [[Żvizzera]] |- |rowspan="3"| 3 | {{Esc|Bożnija u Ħerżegovina}} || [[Kroazja]], [[Montenegro]], [[Serbja]] |- | {{Esc|Greċja}} || [[Albanija]], [[Bulgarija]], [[Ċipru]] |- | {{Esc|Iżlanda}} || [[Irlanda]], [[Malta]], [[Norveġja]] |- |rowspan="2"| 2 | {{Esc|Estonja}} || [[Finlandja]], [[Slovakkja]] |- | {{Esc|Moldova}} || [[Portugall]], [[Rumanija]] |- |rowspan="7"| 1 | {{Esc|Armenja}} || [[Repubblika Ċeka]] |- | {{Esc|Ażerbajġan}} || [[Turkija]] |- | {{Esc|Kroazja}} || [[Bożnija u Ħerżegovina]] |- | {{Esc|Rumanija}} || [[Moldova]] |- | {{Esc|Russja}} || [[Armenja]] |- | {{Esc|Spanja}} || [[Andorra]] |- | {{Esc|Renju Unit}} || [[Greċja]] |- |} == Referenzi == {{referenzi|2}} == Ħoloq esterni == * [http://www.eurovision.tv/ Sit uffiċjali] {{Snin tal-Eurovision}} [[Kategorija:Edizzjonijiet tal-Festival tal-Eurovision]] [[Kategorija:Mużika fl-2009]] 5mwhuh68mjzn5aol18g5w70i1g7ee0d 0 10797 333799 272689 2026-11-07T23:46:26Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333799 wikitext text/x-wiki {{Infobox plejer tal-futbol |isem_plejer = Ashley Young |stampa = [[Stampa:Young, Ashley.jpg|275px]] |isem_sħiħ = Ashley Simon Young |data_twelid = {{data tat-twelid u età|1985|7|9}} |post_twelid = [[Stevenage]] |pajjiż_twelid = [[Ingilterra]] |tul = 1.75 m |rwol = [[Midfilder]], [[Difensur|difensur laterali]] |klabb_attwali = [[Aston Villa FC|Aston Villa]] |numru = 18 |snin_mixtla1 = 1995–2003 |klabb_mixtla1 = [[Watford FC|Watford]] |snin1 = 2003–2007 |klabb1 = [[Watford FC|Watford]] |snin2 = 2007–2011 |klabb2 = [[Aston Villa FC|Aston Villa]] |snin3 = 2011–2020 |klabb3 = [[Manchester United FC|Manchester United]] |snin4 = 2020–2021 |klabb4 = [[FC Internazionale Milano|Inter]] |snin5 = 2021– |klabb5 = [[Aston Villa FC|Aston Villa]] |snin_nazzjonali1 = 2006–2007 |tim_nazzjonali1 = [[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Ingilterra ta' taħt il-21 sena|Ingilterra U-21]] |snin_nazzjonali2 = 2007–2018 |tim_nazzjonali2 = [[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Ingilterra|Ingilterra]] }} '''Ashley Simon Young''' (twieled fid-9 ta' Lulju 1985) huwa plejer tal-[[futbol]] [[Ingilterra|Ingliż]] li jilgħab ma' [[Aston Villa FC|Aston Villa]]. == Karriera == === Watford === Ta' tmintax-il sena iddebutta mal-ewwel tim ta' [[Watford FC|Watford]] taħt [[Ray Lewington]] f'Settembru tal-2003, fejn skorja kontra [[Millwall FC|Millwall]] wara li kien daħal bħala sostitut.<ref>{{ċita web |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/a/aston_villa/6282041.stm |titlu=Young tipped for big Villa impact |pubblikatur=BBC Sport |data=2007-01-23 |data-aċċess=2008-08-20 |lingwa=Ingliż }}</ref> Matul dak l-istaġun għamel ħames dehriet oħra minn fuq il-bank tas-sostituti, fejn skorja tliet gowls. Young spikka aktar fl-istaġun 2004–05 fejn lagħab 34 logħba ma' Watford fil-ġlieda tagħhom biex ikomplu jilgħabu fiċ-[[Football League Championship|Championship]]. Minkejja li ma sabx ix-xibka f'ebda okkażjoni, hu assista numru ta' gowls. Il-prestazzjonijiet tiegħu f'dak l-istaġun rawh jiġi vvutat mill-klabb bħala l-Plejer Żagħżugħ tas-Sena. Taħt [[Aidy Boothroyd]], matul l-istaġun 2005–06, Young ingħata rwol ġdid bħala attakkant. Young beda 41 logħba tal-kampjonat, fejn skorja 15-il darba, bit-tim jispiċċa promoss fil-[[Premier League]]. L-esperjenza ta' Young fil-[[Premier League 2006–07]] bdiet tajjeb, fejn skorja tliet gowls, fosthom gowl fl-aħħar minuta kontra [[Fulham FC|Fulham]]. Fis-suq tat-trasferimenti ta' Jannar tal-2007, tliet klabbs offrew somma ta' [[lira sterlina|£]]5 miljun għas-servizzi tal-plejer ta' taħt il-21 sena. Watford irrifjutaw dawn l-offerti, u anki offerta oħra ta' £7 miljun minn klabb mhux magħruf.<ref>{{ċita web |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/w/watford/6230073.stm |titlu=Watford reject £7m bid for Young |pubblikatur=BBC Sport |data=2007-01-12 |data-aċċess=2007-01-12 |lingwa=Ingliż }}</ref> Offerta ikbar ta' madwar £10 miljun minn [[West Ham United FC|West Ham United]] ġiet aċċettata, però, Young irrifjutaha minħabba li ma riedx jingħaqad ma' tim fejn ir-relegazzjoni kienet xi ħaġa li jridu jaffaċċjaw kull sena.<ref>{{ċita web |url=http://www.eurosport.com/football/premiership/2006-2007/sport_sto1055878.shtml |titlu=Young rejects Hammers move |pubblikatur=Eurosport |data=2007-01-15 |data-aċċess=2007-01-15 |lingwa=Ingliż |arkivju-data=2021-05-17 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210517094509/https://www.eurosport.com/football/premiership/2006-2007/sport_sto1055878.shtml |url-status=dead }}</ref> === Aston Villa === [[Stampa:Ashley Young Aston Villa-FH 071.jpg|thumb|200px|right|Young qabel il-konfront kontra [[Fimleikafélag Hafnarfjarðar|FH]] ta' Awwissu 2008, validu għat-[[Tazza UEFA]].]] Nhar it-18 ta' Jannar, [[Aston Villa FC|Aston Villa]] għamlu offerta ta' £8 miljun (somma li kellha titla' għal £9.75 miljun wara ċerti klawżoli), offerta li ġiet aċċetta. Jumejn wara, il-kowċ ta' Aston Villa [[Martin O'Neill]] ikkonferma li l-plejer qabel li jingħaqad mal-klabb. Young għamel it-testijiet mediċi nhar il-21 ta' Jannar u l-uffiċjalità tal-ingaġġ tal-plejer waslet fit-23 ta' Jannar 2007.<ref>{{ċita web |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/a/aston_villa/6277389.stm |titlu=Young completes £9.65m Villa move |pubblikatur=BBC Sport |data=2007-01-23 |data-aċċess=2007-01-23 |lingwa=Ingliż }}</ref> Fil-31 ta' Jannar, hu mmarka d-debutt tiegħu għal Villa b'gowl ġewwa [[St James' Park]] kontra [[Newcastle United FC|Newcastle United]], minkejja li Villa ħarġu telliefa 3–1. L-[[Premier League 2007–08|istaġun 2007–08]] kien wieħed tajjeb għal Young, fejn irċieva diversi drabi l-unur tal-Plejer tal-Partita. Il-forma tajba tiegħu kienet premjata b'sejħa mat-tim nazzjonali. Matul dan l-istaġun, Young spiċċa t-tieni wara [[Cesc Fàbregas]] fin-numru ta' assists provduti, b'Young jagħmel 17-il wieħed.<ref>{{ċita web |titlu=Statistics |pubblikatur=Premier League |url=http://www.premierleague.com/wiki/Statistics |data-aċċess=2008-08-19 |lingwa=Ingliż }}</ref> Young ġie mniżżel fit-Tim tas-Sena tal-Premier League, fejn barra l-gowlkiper ta' [[Portsmouth FC|Portsmouth]] [[David James]], hu kien l-uniku plejer li ma kienx ġej mill-hekk imsejħa "L-Ikbar Erbgħa" ([[Chelsea FC|Chelsea]], [[Arsenal FC|Arsenal]], [[Liverpool FC|Liverpool]] u [[Manchester United FC|Manchester United]]) Il-bidu tajjeb għall-[[Premier League 2008–09|istaġun 2008–09]] rah jieħu l-unur tal-Plejer tax-Xahar ta' Settembru. Fl-4 ta' Novembru 2008, Young iffirma kuntratt ġdid ta' erba' snin li se jżommu mal-klabb sal-2012.<ref>{{ċita web |url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/football/teams/a/aston_villa/7708999.stm |titlu=Young signs four-year Villa deal |pubblikatur=BBC Sport |data=2008-11-04 |data-aċċess=2008-11-04 |lingwa=Ingliż }}</ref> L-istaġun intemm fuq nota pożittiva għal Young hekk kif ġie ivvutat bħala l-[[Plejer Żagħżugħ tas-Sena tal-PFA|Plejer Żagħżugħ tas-Sena]] skont il-PFA, u għat-tieni sena konsekuttiva sab post fit-Tim tas-Sena tal-PFA. Fl-[[Premier League 2010–11|istaġun 2010–11]] Young ġie maħtur bħala [[Kaptan (futbol)|viċi-kaptan]] tal-iskwadra u beda jiġi skjerat f'pożizzjoni iktar ċentrali wara l-attakkant. L-ewwel gowl tal-istaġun wasal minn frikik dirett kontra [[Bolton Wanderers FC|Bolton Wanderers]] fit-18 ta' Settembru 2010. Is-sena ntemmet b'disa' gowls u 14-il assist f'39 partita għal Villa f'kull kompetizzjoni. === Manchester United === Nhar it-23 ta' Ġunju 2011, Young kompla t-trasferiment tiegħu ma' Manchester United, fejn wara li kompla t-testijiet mediċi ffirma kuntratt ta' ħames għal somma mhux magħrufa.<ref>{{ċita web |isem=Nick |kunjom=Coppack |titlu=Reds sign Ashley Young |url=http://www.manutd.com/en/News-And-Features/Football-News/2011/Jun/ashley-young-joins-manchester-united.aspx |pubblikatur=Manchester United FC |data=2011-06-23 |data-aċċess=2011-06-23 |lingwa=Ingliż }} </ref> L-ewwel gowls mal-klabb waslu fir-rebħa ta' 8–2 fuq [[Arsenal FC|Arsenal]] nhar it-28 ta' Awwissu. == Internazzjonali == Wara prestazzjonijiet eklatanti ma' Watford matul l-istaġun 2005–06 li tawh post qalb it-tim ta' taħt il-21 sena tal-Ingilterra, nhar il-31 ta' Awwissu 2007, [[Steve McClaren]] sejjaħ lil Young mat-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Ingilterra|tim nazzjonali tal-kbar tal-Ingilterra]] għaż-żewġ partiti mill-[[Kwalifikazzjoni għall-Kampjonati Ewropej tal-Futbol 2008|fażi ta' kwalifikazzjoni]] għall-[[Kampjonati Ewropej tal-Futbol 2008|Kampjonati Ewropej 2008]] kontra r-[[Tim nazzjonali tal-futbol tar-Russja|Russja]] u l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Iżrael|Iżrael]]. Fis-16 ta' Novembru 2007, Young finalment iddebutta bil-flokk Ingliż meta daħal bħala sostitut f'logħba ta' ħbiberija kontra l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Awstrija|Awstrija]]. Nhar it-12 ta' Ottubru 2010, Young beda l-ewwel logħba tiegħu mal-ewwel ħdax għall-Ingilterra kontra l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Montenegro|Montenengro]], valida għall-[[Kwalifikazzjoni għall-Kampjonati Ewropej tal-Futbol 2012|kwalifikazzjoni għall-Kampjonati Ewropej 2012]]. Hu skorja l-ewwel gowl internazzjonali f'logħba ta' ħbiberija kontra d-[[Tim nazzjonali tal-futbol tad-Danimarka|Danimarka]] fid-9 ta' Frar 2011 ġewwa [[Kopenħagen]], gowl li ta r-rebħa lill-Ingilterra 2–1. It-tieni gowl tiegħu wasal kontra l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Iżvizzera|Iżvizzera]] fl-4 ta' Ġunju 2011, fil-pari ta' 2–2. == Statistika tal-karriera == === Klabb === ''Statistika korretta sat-23 ta' Ġunju 2011'' {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !rowspan="2"|Klabb !rowspan="2"|Staġun !colspan="2"|Kampjonat !colspan="2"|FA Cup !colspan="2"|League Cup !colspan="2"|Ewropa !colspan="2"|Oħrajn !colspan="2"|Total |- !Preż.!!Gowls!!Preż.!!Gowls!!Preż.!!Gowls!!Preż.!!Gowls!!Preż.!!Gowls!!Preż.!!Gowls |- |rowspan="5" align=center valign=center|[[Watford FC|Watford]] |2003–04 |5||3||0||0||1||0|0||colspan="2"|–||colspan="2"|–||6||3 |- |2004–05 |34||0||0||0||4||0|0||colspan="2"|–||colspan="2"|–||38||0 |- |2005–06 |39||13||1||1||0||0|0||colspan="2"|–||3||1||43||15 |- |2006–07 |20||3||1||0||2||1||colspan="2"|–||colspan="2"|–||23||4 |- ! Total !! 98 !! 19 !! 2 !! 1 !! 7 !! 1 !! colspan="2"|– !! 3 !! 1 !! 110 !! 22 |- |rowspan="6" align=center valign=center|[[Aston Villa FC|Aston Villa]] |[[Premier League 2006–07|2006–07]] |13||2||0||0||0||0|0||colspan="2"|–||colspan="2"|–||13||2 |- |[[Premier League 2007–08|2007–08]] |37||8||1||0||1||0|0||colspan="2"|–||colspan="2"|–||39||8 |- |[[Premier League 2008–09|2008–09]] |36||8||3||0||1||0||8||2||colspan="2"|–||48||10 |- |[[Premier League 2009–10|2009–10]] |37||5||6||2||5||2||2||0||colspan="2"|–||49||9 |- |[[Premier League 2010–11|2010–11]] |34||7||2||0||3||2||1||0||colspan="2"|–||39||9 |- !Total!!157!!30!!12!!2!!10!!4!!11!!2!!colspan="2"|–!!190!!38 |- |rowspan="2" align=center valign=center|[[Manchester United FC|Manchester United]] |[[Premier League 2011–12|2011–12]] |6||2||0||0||0||0||1||1||1||0||8||3 |- !Total!!6!!2!!0!!0!!0!!0!!1!!1!!1!!0!!8!!3 |- !colspan="2"|Total tal-karriera!!261!!52!!14!!3!!17!!5!!12!!3!!4!!1!!3068!!64 |} === Internazzjonali === {{Li bidu|ENG}} {{Li partita|16 ta' Novembru 2007|Vjenna|AUT|0|1|ENG||Ħbiberija}} {{Li partita|6 ta' Frar 2008|Londra|ENG|2|1|SUI||Ħbiberija}} {{Li partita|10 ta' Ġunju 2008|Port of Spain|TRI|0|3|ENG||Ħbiberija}} {{Li partita|19 ta' Novembru 2008|Berlin|GER|1|2|ENG||Ħbiberija}} {{Li partita|10 ta' Ġunju 2009|Londra|ENG|6|0|AND||Kwal Tazza tad-Dinja|2010}} {{Li partita|12 ta' Awwissu 2009|Amsterdam|NED|2|2|ENG||Ħbiberija}} {{Li partita|14 ta' Novembru 2009|Doha|BRA|1|0|ENG||Ħbiberija}} {{Li partita|11 ta' Awwissu 2010|Londra|ENG|2|1|HUN||Ħbiberija}} {{Li partita|3 ta' Settembru 2010|Londra|ENG|4|0|BUL||Kwal Ewropej|2012}} {{Li partita|12 ta' Ottubru 2010|Londra|ENG|0|0|MNE||Kwal Ewropej|2012}} {{Li partita|17 ta' Ottubru 2010|Londra|ENG|1|2|FRA||Ħbiberija}} {{Li partita|9 ta' Frar 2011|Kopenħagen|DEN|1|2|ENG|1|Ħbiberija}} {{Li partita|26 ta' Marzu 2011|Cardiff|WAL|0|2|ENG||Kwal Ewropej|2012}} {{Li partita|29 ta' Marzu 2011|Londra|ENG|1|1|GHA||Ħbiberija}} {{Li partita|8 ta' Ġunju 2011|Londra|ENG|2|2|SUI|1|Kwal Ewropej|2012}} {{Li partita|2 ta' Settembru 2011|Sofija|BUL|0|3|ENG||Kwal Ewropej|2012}} {{Li partita|6 ta' Settembru 2011|Londra|ENG|1|0|WAL|1|Kwal Ewropej|2012}} {{Li partita|7 ta' Ottubru 2011|Podgorica|MNE|2|2|ENG|1|Kwal Ewropej|2012}} {{Li tmiem|18|4}} == Referenzi == {{referenzi}} == Ħoloq esterni == * {{soccerbase}} {{DEFAULTSORT:Young, Ashley}} [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1985]] [[Kategorija:Futbolers Ingliżi]] [[Kategorija:Plejers ta' Watford FC]] [[Kategorija:Plejers ta' Aston Villa FC]] [[Kategorija:Plejers ta' Manchester United FC]] [[Kategorija:Plejers ta' FC Internazionale Milano]] 71qcwyou1zgnroztizaij3abg39d4p7 0 12032 333870 332172 2026-11-08T10:59:11Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333870 wikitext text/x-wiki {{Infobox plejer tal-futbol |isem_plejer = Terence Scerri |stampa = [[Stampa:Scerri, Terence.jpg|250px]] |data_twelid = {{data tat-twelid u età|1984|4|3}} |post_twelid = [[L-Isla]] |pajjiż_twelid = [[Malta]] |tul = |rwol = [[Attakkant]] |klabb_kurrenti = [[Marsa FC|Marsa]] |numru = |snin_mixtla1 = |klabb_mixtla1 = [[St. Georges FC|St. Georges]] |snin_mixtla2 = |klabb_mixtla2 = [[Hibernians FC|Hibernians]] |snin1 = 2000–2009 |klabb1 = [[Hibernians FC|Hibernians]] |snin2 = 2009–2014 |klabb2 = [[Valletta FC|Valletta]] |snin3 = 2011–2013 |klabb3 = → [[Ħamrun Spartans FC|Ħamrun Spartans]] (self) |snin4 = 2013–2014 |klabb4 = → [[Naxxar Lions FC|Naxxar Lions]] (self) |snin5 = 2014–2018 |klabb5 = [[Senglea Athletic FC|Senglea Athletic]] |snin6 = 2016–2017 |klabb6 = → [[Kalkara FC|Kalkara]] (self) |snin7 = 2018–2019 |klabb7 = [[Żurrieq FC|Żurrieq]] |snin8 = 2019– |klabb8 = [[Marsa FC|Marsa]] |snin_nazzjonali1 = 2006–2009 |tim_nazzjonali1 = [[Tim nazzjonali tal-futbol ta' Malta|Malta]] }} '''Terence Scerri''' ([[L-Isla]], [[3 ta' April]] [[1984]]) huwa plejer tal-[[futbol]] [[Malta|Malti]]. == Karriera == === Hibernians === Terence Scerri beda l-karriera tiegħu ma' [[St. Georges FC|St. Georges]], qabel mat-tim ta' [[Hibernians FC|Hibernians]] kiseb il-firma tiegħu fis-sena 2000, u lagħab żewġ logħbiet f'dak l-istaġun mat-tim Pawlist. Fl-istaġun segwenti tal-[[Premier League Malti 2001–02|2001–02]] Scerri deher sitt darbiet fejn ħalla l-marka tiegħu għal darbtejn, fi staġun li ra lit-tim tal-Hibernians jinkuruna ruħu ċampjins tal-Premier League. Minkejja dan is-suċċess, l-istaġun segwenti kien wieħed diżappuntanti kemm fuq bażi personali, fejn naqas li jiskorja ebda gowl fl-għoxrin logħba li lagħab, kif ukoll fuq bażi ta' klabb fejn it-tim ma rnexxielux iżomm it-titlu. Mal-bidu tal-[[Premier League Malti 2003–04|istaġun 2003–04]], Terence beda jifforma koppja offensiva flimkien ma' [[Andrew Cohen]], fejn f'dik is-sena skorja tmien gowls f'21 logħba hekk kif Hibernians spiċċaw fit-tielet post. Din il-koppja kompliet tissaħħah, hekk kif fl-[[Premier League Malti 2004–05|istaġun 2004–05]] it-tnejn ikkontribwew bejniethom 33 gowl, b'Scerri jkollu tnax-il gowl taħt ismu. Fl-[[Premier League Malti 2005–06|istaġun 2005–06]], Terence rebaħ l-ewwel titlu tiegħu tal-[[U*BET FA Trophy]], fejn barra s-seba' gowls li skorja matul dak l-istaġun fil-kampjonat sab ukoll l-ewwel sejħa mat-[[Tim nazzjonali tal-futbol ta' Malta|tim nazzjonali Malti]]. Is-sena ta' wara, għat-tieni sena konsekuttiva, it-tim tal-Hibernians żamm it-titlu tal-FA Trophy fi staġun diżappuntanti li rahom jiġġieldu fiż-żona relegazzjoni tal-kampjonat. Scerri lagħab 24 logħba u skorja ħdax-il gowl. Fuq nota pożittiva, il-klabb rebaħ is-Super Cup Maltija fil-bidu tal-istaġun. Wara sena deludenti, fl-[[Premier League Malti 2008–09|istaġun 2008–09]] taħt il-kowċ il-ġdid [[Mark Miller]], il-klabb qabeż min-naħa għall-oħra tal-klassifika u għeleb l-isfida ta' [[Valletta FC|Valletta]] fir-rebħ tal-għaxar titlu tagħhom tal-kampjonat. Għal Scerri, dan kien l-aqwa staġun fejn spiċċa bħala l-aqwa skorer b'26 gowl minn 26 logħba. Barra minn hekk, fil-Melita Malta Football Awards 2009, ingħata l-unur ta' "L-Aqwa Attakkant".<ref>{{ċita web |url=http://www.maltafootball.com/awards/Malta_Football_Awards_2009/winners.shtml |titlu=Melita Malta Football Awards 2008/09 - Winners |sit=MaltaFootball.com |lingwa=Ingliż }}</ref> === Valletta === Scerri tilef iż-żewġ legs tal-kampanja Ewropea 2009–10 ta' Hibernians kontra [[FK Mogren]] minħabba li kien imweġġa'. Wara nuqqas ta' ftehim mad-diriġenza tal-klabb, fejn kien ingħata 28 ġurnata ta' sospensjoni mill-klabb, it-tim ta' [[Sliema Wanderers FC|Sliema Wanderers]] urew interess fis-servizzi tal-plejer bil-president tal-klabb Slimiż Steve Abela, iqisu bħala "l-objettiv prinċipali tal-kampanja akkwisti".<ref>{{ċita web |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20090728/sport/sliema-hibs-in-scerri-talks |titlu=Sliema, Hibs in Scerri talks |editur=TimesOfMalta.com |data=2009-07-28 |data-aċċess=2009-07-28 |lingwa=Ingliż}}</ref> Però, kien it-tim ta' [[Valletta FC|Valletta]] li kiseb il-firma tal-plejer fejn dan tal-aħħar iffirma kuntratt ta' ħames snin mat-tim Belti.<ref>{{ċita web |url=http://www.vallettafc.net/news/archive-news/2009/261-terence-scerri-joins-valletta-fc-.html |titlu=Terence Scerri joins Valletta FC |pubblikatur=Valletta FC |isem=Andrew |kunjom=Grima |data=2009-07-28 |data-aċċess=2009-07-28 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120305190916/http://www.vallettafc.net/news/archive-news/2009/261-terence-scerri-joins-valletta-fc-.html |arkivju-data=2012-03-05 |url-status=dead }}</ref> Terence iddebutta mat-tim ta' Valletta fl-ewwel ġurnata tal-[[Premier League Malti 2009-10|kampjonat 2009–10]], fir-rebħa ta' 3–1 fuq [[Birkirkara FC|Birkirkara]] fejn ħalla l-marka tiegħu b'doppjetta.<ref>{{ċita web |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20090821/sport/valletta-wins-first-game-of-the-premier-league |titlu=Video: Debutant Scerri scores twice as City beat Birkirkara |isem=Kevin |kunjom=Azzopardi |data=2009-08-21 |data-aċċess=2009-08-22 |pubblikatur=Times of Malta |lingwa=Ingliż}}</ref> Scerri ikkonferma l-istaġun preċedenti, meta irnexxielu jiskorja 20 gowl f'25 partita f'kampjonat missielet ma' [[Birkirkara FC|Birkirkara]]. Minkejja d-diżappunt finali fil-kampjonat, Valletta irnexxielhom xorta waħda jirbħu l-FA Trophy kontra [[Qormi FC|Qormi]], fejn Scerri skorja t-tieni gowl għall-Belt fir-rebħa ta' 2–1, u t-Tazza tal-100 Anniversarju tal-Kampjonat Nazzjonali. Fit-tieni staġun tiegħu mat-tim Belti, hu rnexxielu jirbaħ it-tieni kampjonat tal-karriera meta Valletta ttrijonfaw fi tmiem l-istaġun. Scerri temm l-[[Premier League Malti 2010–11|istaġun 2010–11]], bħala t-tieni l-aqwa skorer fil-Premier League wara [[Alfred Effiong]] b'16-il gowl. Nhar it-22 ta' Mejju, 2011, fi tmiem il-finali tal-[[U*BET FA Trophy|FA Trophy]] bejn Valletta u r-rivali [[Floriana FC|Floriana]], li l-Furjaniżi rebħu 1–0 fil-ħin barrani, Scerri deher jattakka lill-plejer [[Christian Cassar]]. Kawża ta' dan l-aġir, il-[[Malta Football Association]] issospendiet lil Scerri għal perjodu ta' sena, sal-24 ta' Mejju 2012, u ħames logħbiet oħra minħabba kondotta ħażina mar-referì.<ref>{{ċita web |url=http://maltarightnow.com/?module=sport&at=Bdil+fil-kundizzjonijiet+g%26%23295%3Bal+Terrence+Scerri+u+%26%23380%3Bew%26%23289%3B+partitarji+Beltin&t=a&aid=13969&cid=38 |titlu=Sospiż għal sena u ħames logħbiet |sit=MaltaRightNow.com |data=2011-05-25 |data-aċċess=2011-05-27}}</ref> Barra minn hekk, il-qorti ssospendiet lil Scerri li għal sena ma jersaqx lejn l-ebda grawnd fil-gżejjer Maltin.<ref>{{ċita web |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110527/local/court-bans-terence-scerri-from-football-grounds.367572 |titlu=Court bans Terence Scerri from football grounds |pubblikatur=Times of Malta |data=2011-05-27 |data-aċċess=2011-05-27 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110530002902/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20110527/local/court-bans-terence-scerri-from-football-grounds.367572 |arkivju-data=2011-05-30 |url-status=dead }}</ref> Ir-ritorn tiegħu wasal fit-13 ta' Marzu 2012, fir-rebħa kbira ta' Valletta bl-iskor ta' 7–2 fuq [[Balzan Youths FC|Balzan Youths]], fejn Scerri daħal wara siegħa logħob u skorja l-aħħar gowl minn ''penalty''.<ref>{{ċita web |url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20120314/football/valletta-go-on-rampage.410983 |titlu=Valletta go on rampage |pubblikatur=Times of Malta |data=2012-03-14 |data-aċċess=2012-09-22 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120427101400/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20120314/football/valletta-go-on-rampage.410983 |arkivju-data=2012-04-27 |url-status=dead }}</ref> Bl-istaġun riesaq lejn tmiemu hu ftit li xejn sab post mal-ewwel ħdax u l-aħħar logħba tiegħu kienet it-telfa ta' 4–3 kontra [[Qormi FC|Qormi]] fil-finali tal-[[FA Trophy]], fejn għal darb'oħra Scerri ħalla l-marka b'gowl. === Ħamrun Spartans === Nhar is-6 ta' Lulju 2012, [[Ħamrun Spartans FC|Ħamrun Spartans]] ħabbru l-akkwist b'self ta' Terence Scerri minn Valletta.<ref>{{ċita web |url=http://www.maltafootball.com/2012/07/06/terence-scerri-massimo-grima-join-hamrun-spartans/ |titlu=Terence Scerri, Massimo Grima join Hamrun Spartans |sit=MaltaFootball.com |isem=Antoine |kunjom=Busuttil |data=2012-06-06 |data-aċċess=2012-09-22 |lingwa=Ingliż }}</ref> Hu ddebutta fid-dro ta' 2–2 kontra [[Balzan Youths FC|Balzan Youths]], fejn skorja l-ewwel gowl tiegħu. == Internazzjonali == Id-debutt mat-[[Tim nazzjonali tal-futbol ta' Malta|tim nazzjonali Malti]] wasal kontra t-[[Tim nazzjonali tal-futbol tat-Turkija|Turkija]] nhar is-6 ta' Settembru 2004, u l-ewwel gowl tiegħu wasal kontra l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Moldova|Moldova]] fil-fażi ta' [[Kwalifikazzjoni għall-Kampjonati Ewropej tal-Futbol 2008|kwalifikazzjoni għall-Kampjonati Ewropej 2008]].<ref>{{ċita web |url=http://en.euro2008.uefa.com/tournament/qualifying/matches/match=83863/index.html |titlu=Upwardly mobile Moldova win in Malta |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080517164915/http://en.euro2008.uefa.com/tournament/qualifying/matches/match=83863/index.html |arkivju-data=2008-05-17 |lingwa=Ingliż |pubblikatur=UEFA |data-aċċess=2009-02-13 |url-status=dead }}</ref> == Statistika == {| class="wikitable" style="text-align: center;" |- !rowspan="2"|Klabb !rowspan="2"|Staġun !colspan="2"|Kampjonat |- !Preż!!Gowls |- |rowspan="9"|[[Hibernians FC|Hibernians]] |[[Premier League Malti 2000–01|2000–01]] |2||0 |- |[[Premier League Malti 2001–02|2001–02]] |6||2 |- |[[Premier League Malti 2002–03|2002–03]] |20||0 |- |[[Premier League Malti 2003–04|2003–04]] |21||8 |- |[[Premier League Malti 2004–05|2004–05]] |25||12 |- |[[Premier League Malti 2005–06|2005–06]] |19||7 |- |[[Premier League Malti 2006–07|2006–07]] |21||14 |- |[[Premier League Malti 2007–08|2007–08]] |23||11 |- |[[Premier League Malti 2008–09|2008–09]] |26||26 |- |rowspan="3"|[[Valletta FC|Valletta]] |[[Premier League Malti 2009–10|2009–10]] |25||20 |- |[[Premier League Malti 2010–11|2010–11]] |28||16 |- |[[Premier League Malti 2011–12|2011–12]] |8||1 |- |rowspan="1"|[[Ħamrun Spartans FC|Ħamrun Spartans]] |[[Premier League Malti 2012–13|2012–13]] |2||1 |- !colspan="2"|Total !226 !108 |} == Referenzi == {{referenzi}} == Ħoloq esterni == * {{soccerbase}} * {{Nfteams}} {{DEFAULTSORT:Scerri, Terence}} [[Kategorija:Twieldu fl-1984]] [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Futbolers Maltin]] [[Kategorija:Plejers ta' Hibernians FC]] [[Kategorija:Plejers ta' Valletta FC]] [[Kategorija:Plejers ta' Ħamrun Spartans FC]] dmntuvn3otrz6rfsqjkpuwpcuurdq38 0 12838 333835 327352 2026-11-08T05:49:05Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333835 wikitext text/x-wiki {{Infobox Artist Mużikali |isem = Mira Awad |stampa =Mira awad.jpg |stampa_desk = |kulur = solo_singer |isem_sħiħ = |twelid = 1975 |mewt = |oriġini = [[Rameh]], [[Iżrael]] |strumenti = [[Vokali]] |tip_vuċi = |ġeneru = |okkupazzjoni = Kantanta, attriċi, liriċista |snin_attivita = |tikketti = |atti_assoċjati = |URL = }} '''Mira Anwar Awad''' (bl-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]]: ميرا عوض; bl-[[Lingwa Ebrajka|Ebrajk]]:מירה עווד) hija [[kantant]]a, [[attur|attriċi]] u [[liriċista]] Għarbija-Iżraeljana.<ref>{{Ċita web |arkivju-data=2012-04-04 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120404160525/http://www.richardsilverstein.com/tikun_olam/2008/01/05/Mira-Awad-israeli-arab-singer-and-actress/ |data-aċċess=2009-05-14 |titlu=Mira Awad: Israeli Arab Singer and Actress |url=http://www.richardsilverstein.com/tikun_olam/2008/01/05/mira-awad-israeli-arab-singer-and-actress/ |url-status=dead}}</ref> Attwalment tgħix f'[[Tel Aviv]], ġewwa l-[[Iżrael]].<ref>http://www.syntorama.com/eng/artists/mira_awad/</ref><ref>{{Ċita web |data-aċċess=2009-05-14 |titlu=Archive copy |url=http://www.israelinsider.com/channels/politics/articles/pol_0100.htm |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120223140242/http://www.israelinsider.com/channels/politics/articles/pol_0100.htm |arkivju-data=2012-02-23 |url-status=dead }}</ref> == Bijografija == Awad twieldet f'[[Rameh]], raħal fil-[[Galileja]], ġewwa l-[[Iżrael]]. Missierha, Anwar, hu tabib ta' nisel Għarbi Palestinjan, u ommha, Snejana, speċjalista tal-lingwi Slavi, hi [[Bulgarija|Bulgara]]. Fl-2002 hi ssieħebet mal-istilla internazzjonali [[Achinoam Nini|Noa]] fl-album ta' din tal-aħħar, "Now", f'verżjoni tal-kanzunetta tal-[[Beatles]] "[[We Can Work it Out]]". Hi kitbet u esegwixxiet kanzunetta mal-artist ta' fama mondjali [[Idan Raichel]], u dehret ukoll f'kunċerti diretti f'[[Ateni]], ġewwa l-[[Greċja]], mal-leġġenda Griega [[George Dalaras]]. Awad ippruvat tipparteċipa f'isem l-Iżrael fil-[[Festival tal-Eurovision 2005]] bil-kanzunetta "Zman", fejn spiċċat fit-tmien post fil-finali nazzjonali. Awad tinsab qrib li tirrekordja l-ewwel album tagħha bl-isem ta' "Bahlawan", fejn dan ikopri kanzunetti li kitbet u kkomponiet, f'kolaborazzjoni mal-kitarrista Iżraeljan Amos Ever-Hadani. F'Jannar tal-2009, ġie mħabbar li Awad se tirrapreżenta lill-Iżrael fil-[[Festival tal-Eurovision 2009]], flimkien ma' [[Achinoam Nini]], magħrufa barra minn pajjiżha bħala Noa. Awad se tkun l-ewwel kantanta Għarbija-Iżraeljana f'dan il-konkors. Il-kanzunetta rnexxielha tirbaħ post fil-finali tas-16 ta' Mejju. == Referenzi == {{referenzi}} == Ħoloq esterni == *[http://www.myspace.com/miraawad Profil] fuq MySpace *{{Imdb}} {{kaxxa tal-bidu}} {{kaxxa ta' suċċessjoni| qabel=[[Bo'az Ma'uda|Boaz]] | titlu=[[Iżrael fil-Festival tal-Eurovision]] | snin=<small>(ma' [[Achinoam Nini|Noa]])</small> <br /> 2009 | | wara=&nbsp; | }} {{kaxxa tat-tmiem}} {{DEFAULTSORT:Awad, Mira}} [[Kategorija:Twieldu fl-1975]] [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Mużiċisti Iżraeljani]] [[Kategorija:Kantanti Iżraeljani]] [[Kategorija:Kontestanti fil-Festival tal-Eurovision]] b0mp8imnmr1k5z2o82k808nqum5ajkr 0 12853 333800 298324 2026-11-07T23:50:57Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333800 wikitext text/x-wiki {{Infobox Artist Mużikali | kulur = solo_singer | isem = Aysel Teymurzadeh | stampa = AySel.jpg | stampa_desk = | stampa_daqs = | magħruf = AySel | twelid = {{data tat-twelid u età|1989|04|25|df=yes}} | oriġini = {{flagicon|Ażerbajġan}} [[Baku]], [[Ażerbajġan]] | okkupazzjoni = | strumenti = | ġeneru = [[Mużika pop|Pop]], [[R&B]] | snin_attivita = 2005–preżent | tikketti = | atti_assoċjati = | URL = }} '''Aysel Teymurzadeh''' (bl-[[Lingwa Ażerbajġana|Ażerbajġan]]: ''Aysel Məhəmməd qızı Teymurzadə''; [[Baku]], [[25 ta' April]] [[1989]]) hi [[kantant]]a tal-[[R&B]] [[Ażerbajġan]]a. Teymurzadeh ġiet magħżula internament mill-istazzjoni [[İTV]] biex tieħu sehem f'isem l-[[Ażerbajġan fil-Festival tal-Eurovision|Ażerbajġan]] fil-[[Festival tal-Eurovision 2009]] ġewwa [[Moska]], ir-[[Russja]], flimkien mal-kantant Iranjan-Żvediż [[Arash]].<ref>[http://www.esctoday.com/news/read/12937 Azerbaijan: Aysel Teymurzadeh to Eurovision]</ref> Bil-kanzunetta "[[Always (kanzunetta ta' Aysel Teymurzadeh)|Always]]", Aysel saret l-ewwel kantanta femminili li qatt ħadet sehem f'isem pajjiżha fil-[[Eurovision]]. Aysel twieldet fil-[[belt kapitali|kapitali]] Ażerbjaġana, [[Baku]], l-iżgħar waħda minn tliet aħwa ta' ġurnalista u għalliem tal-università. Teymurzadeh iggradwat mil-Liċew Intellett f'Baku u attendiet l-iskola sekondarja f'[[Texas]] bejn l-2005 u l-2006. Fl-2005, hi ħadet sehem fil-finali nazzjonali Yeni Ulduz 4. Attwalment, Teymurzadeh qed tkompli l-istudji tagħha fir-[[Relazzjonijiet Internazzjonali]] fl-Università Ażerbajġana tal-Lingwi.<ref>{{Ċita web |arkivju-data=2021-03-16 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210316145612/https://esckaz.com/2009/aze.htm |data-aċċess=2009-05-16 |titlu=AySel (Ażerbajġan): Bijografija |url=http://esckaz.com/2009/aze.htm |url-status=dead}}</ref> == Referenzi == {{referenzi}} == Ħoloq esterni == * [https://web.archive.org/web/20090621144158/http://blogs.yumroo.az/aysel Blogg personali] {{kaxxa tal-bidu}} {{kaxxa ta' suċċessjoni | qabel=[[Elnur Hüseynov|Elnur]] u [[Samir Javadzadeh|Samir]] | titlu=[[Ażerbajġan fil-Festival tal-Eurovision]] | snin=<small>(ma' [[Arash]])</small> <br /> 2009 | wara=&nbsp; }} {{kaxxa tat-tmiem}} {{DEFAULTSORT:Teymurzadeh, Aysel}} [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1989]] [[Kategorija:Kontestanti fil-Festival tal-Eurovision]] [[Kategorija:Kantanti Ażerbajġani]] m0cp9zh5ynuvfqcv2wpomftvhfm9q3n 0 16192 333814 332241 2026-11-08T02:03:33Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333814 wikitext text/x-wiki {{Infobox klabb tal-futbol | stampa = [[Stampa:FCB.png|200px]] | pattern_la1 = _fcbarcelona2425h | pattern_b1 = _fcbarcelona2425h | pattern_ra1 = _fcbarcelona2425h | pattern_sh1 = _fcbarcelona2425h | leftarm1 = BF0030 | body1 = 00009F | rightarm1 = BF0030 | shorts1 = 00006A | socks1 = 00006A | pattern_la2 = _fcbarcelona2425a | pattern_b2 = _fcbarcelona2425a | pattern_ra2 = _fcbarcelona2425a | pattern_sh2 = _fcbarcelona2425a | leftarm2 = 000000 | body2 = 000000 | rightarm2 = 000000 | shorts2 = 000000 | socks2 = 000000 | pattern_la3 = _fcbarcelona2425t | pattern_b3 = _fcbarcelona2425t | pattern_ra3 = _fcbarcelona2425t | pattern_sh3 = _fcbarcelona2425t | leftarm3 = B8F09B | body3 = B8F09B | rightarm3 = B8F09B | shorts3 = B8F09B | socks3 = B8F09B }} '''Futbol Club Barcelona''', magħruf ukoll bħala sempliċement '''Barcelona''' u xi drabi '''Barça''', huwa [[klabb tal-futbol]] professjonali [[Spanja|Spanjol]], ibbażat ġewwa l-belt ta' [[Barċellona]], fi Spanja. Huma jilgħabu fl-ogħla diviżjoni Spanjola, [[La Liga]], u flimkien ma' [[Athletic Bilbao]] u r-rivali [[Real Madrid CF|Real Madrid]] huma l-uniċi li qatt ma ġew irregalati Mill-fondazzjoni tal-klabb fis-sena 1899 minn grupp ta' plejers Żvizzeri u Brittaniċi mmexxija minn [[Joan Gamper]], il-klabb sar simbolu tal-kultura Katalana, għalhekk il-motto huwa ''"Més que un club"'' (Aktar minn klabb). L-innu uffiċjali ta' Barcelona huwa "Cant del Barça" miktub minn Jaume Picas u Josep Maria Espinàs.<ref>{{Ċita web |url=http://www.fcbarcelona.cat/web/english/club/historia/simbols/himne.html |titlu=FC Barcelona Hymn |pubblikatur=FC Barcelona |lingwa=Ingliż }}</ref> Huwa hu t-tieni l-aktar klabb sinjur fid-dinja tal-futbol f'termini ta' dħul, b'fatturat annwali ta' €398 miljun. Il-klabb għandu rivalità twila u qalila ma' [[Real Madrid CF|Real Madrid]]; il-logħbiet bejn iż-żewġ timijiet huma magħrufin bħala "[[El Clásico]]". Bħalissa huma ċ-ċampjins attwali tal-[[Copa del Rey]] u għandhom 21 titlu tal-[[La Liga]], 26 tal-[[Copa del Rey]], 10 tal-[[Supercopa de España]], 3 [[Copa Eva Duarte]]{{nota|Il-[[Copa Eva Duarte]] kienet biss rikonoxxuta u organizzata b'dak l-isem mill-RFEF mill-1947 sa l-1953, u għalhekk il-"Copa de Oro Argentina" tal-Barcelona li rebħu fl-1945 ma kienitx inkluża f'dan għadd, i.e. it-trofej biss fl-1948, 1952 u 1953.}} u żewġ trofej tal-[[Copa de la Liga]], kif ukoll bħala d-detentur tar-rekord għall-aħħar 4 kompetizzjonijiet. Fit-[[Lista tar-rebbieħa tal-kompetizzjoni konfederazzjoni u inter-konfederazzjoni tal-klabb|titli internazzjonali uffiċjali]] Barcelona rebħu 4 titli tal-[[UEFA Champions League]], rekord ta' 4 titli tat-[[Tazza tat-Tazez Ewropej]], 4 titli tal-[[UEFA Super Cup]], u 3 titli tal-[[Inter-Cities Fairs Cup]]{{nota|Meqjus bħala titlu ewlieni mill-FIFA<ref>{{ċita web |url=http://www.fifa.com/classicfootball/clubs/club=44217/ |titlu=Classic club |pubblikatur=FIFA |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120106144603/http://www.fifa.com/classicfootball/clubs/club=44217/ |arkivju-data=2012-01-06 |lingwa=Ingliż }}</ref> iżda ġeneralment ma ġiex uffiċjali t-titlu hekk kif il-kompetizzjoni ma kinitx organizzata mill-UEFA.}} u rekord ta' 2 trofej tal-[[FIFA Club World Cup]].<ref>{{Ċita web|url=http://en.archive.uefa.com/footballeurope/club=50080/domestic.html|titlu=Football Europe: FC Barcelona|pubblikatur=UEFA|data-aċċess=2009-05-04|lingwa=Ingliż|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100603054639/http://en.archive.uefa.com/footballeurope/club%3D50080/domestic.html|arkivju-data=2010-06-03|url-status=dead}}</ref> Barcelona huwa l-uniku klabb Ewropew li lagħab futbol kontinentali kull staġun mill-1955, u wieħed mit-tliet klabbs li qatt ma ġew relegati minn [[La Liga]], ma [[Athletic Bilbao]] u [[Real Madrid CF|Real Madrid]]. Fl-2009, Barcelona sar l-ewwel klabb Spanjol li rebaħ it-[[It-Tripletta|Tripletta]] li tikkonsisti [[2008–09 La Liga|La Liga]], [[2008–09 Copa del Rey|Copa del Rey]], u [[UEFA Champions League 2008–09|Champions League]]. Dik l-istess sena, sar ukoll l-ewwel klabb tal-futbol li rebaħ sitt kompetizzjonijiet minn sitta f'sena waħda, u b'hekk ikkompletew it-tripletta dobbja li tinkludi s-[[Super Cup Spanjola]], [[UEFA Super Cup]] u l-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol tal-Klabbs 2009|FIFA Club World Cup]].<ref>{{Ċita web|url=http://arxiu.fcbarcelona.cat/web/english/club/historia/records/rec_colectius.html|titlu=FC Barcelona Records|data=2012-01-12|pubblikatur=FC Barcelona|data-aċċess=2012-01-12|lingwa=Ingliż|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120110205843/http://arxiu.fcbarcelona.cat/web/english/club/historia/records/rec_colectius.html|arkivju-data=2012-01-10|url-status=dead}}</ref> == Storja == === Twelid ta' FC Barcelona (1899–1922) === Fit-22 ta' Ottubru 1899, [[Joan Gamper|Hans Kamper]] poġġa reklam fil-''Los Deportes'' li ddikjara x-xewqa tiegħu li joħloq klabb tal-futbol; risposta pożittiva rriżultat laqgħa fil-Gimnasio Solé fid-29 ta' Novembru. Ħdax-il plejer attendew—[[Walter Wild]] (l-ewwel direttur tal-klabb), Lluís d'Ossó, [[Bartomeu Terradas]], Otto Kunzle, Otto Maier, Enric Ducal, Pere Cabot, Carles Pujol, Josep Llobet, John Parsons, u William Parsons—u '''Foot-Ball Club Barcelona''' kien twieled. FC Barcelona kellhom bidu b'suċċess fit-tazzi reġjonali u nazzjonali, li kkompetu fil-[[Catalan football championship|Campionat de Catalunya]] u [[Copa del Rey]]. Fl-1902, il-klabb rebaħ l-ewwel trofew , il-[[Catalan football championship|Copa Macaya]], u pparteċipaw fl-ewwel Copa del Rey, iżda tilfu 1–2 kontra [[Athletic Bilbao|Bizcaya]] fil-finali.<ref>{{Ċita web|url=http://www.rsssf.com/tabless/spancuphist.html |titlu=Spain – List of Cup Finals |kunjom=Carnicero |isem=José Vicente Tejedor |pubblikatur=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |data=2010-05-21 |data-aċċess=2010-03-09 |lingwa=Ingliż}}</ref> Kamper issa magħruf bħala Joan Gamper sar president tal-klabb fl-1908, kien ħoloq il-klabb f'diffikultà finanzjarja wara li ma rebħux il-kompetizzjoni Catalunya de Campionat fl-1905. Il-President tal-klabb kellu ħames okkażjonijiet separati bejn 1908 u 1925, huwa qatta 25 sena b'kollox fit-tmexxija. Waħda mill-kisbiet prinċipali tiegħu kien żgurat li l-Barça akkwista stadju tiegħu stess u b'hekk ġġenera d-dħul stabbli.<ref>{{Ċita web |url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/etapes_historia/etapa_1.html |titlu=History part I |pubblikatur=FC Barcelona |data-aċċess=2010-03-11 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=http://arquivo.pt/wayback/20090702100948/http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/etapes_historia/etapa_1.html |arkivju-data=2009-07-02 |url-status=dead }}</ref> Fl-14 ta' Marzu 1909, it-tim mar fil-[[Camp de la Indústria]], stadju akbar b'kapaċità ta' 8,000 spettatur bilqiegħda. Mill-1910 sal-1914, Barcelona ħadu sehem fit-[[Tazza Pirenej]], li kienet tikkonsisti mill-aqwa timijiet ta' [[Languedoc]], [[Midi]], [[Aquitaine]] (nofsinhar ta' Franza), il-[[Pajjiż Baski (l-akbar reġjun)|Pajjiż Baski]], u Katalonja. F'dak iż-żmien kienet ikkunsidrata l-ifjen kompetizzjoni miftuħa għall-parteċipazzjoni.<ref>Murray, Bill; Murray, William J. p. 30.</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.rsssf.com/tablesp/pyrenees.html |titlu=Coupe des Pyrenées – Copa de los Pirineos |pubblikatur=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |data=2011-06-19 |data-aċċess=2010-06-12 |kunjom=Ferrer |isem=Carles Lozano |lingwa=Ingliż}}</ref> Matul l-istess perjodu, il-klabb bidel lingwa uffiċjali tiegħu minn [[Spanjol Kastiljan|Kastiljan]] għall-[[Lingwa Katalana|Katalana]] u gradwalment evolvew simbolu importanti tal-identità Katalana.Għal ħafna partitarji, li tappoġġja l-klabb għandha inqas x'taqsam mal-logħba nnifisha u aktar ma 'li tkun parti mill-identità kollettiva tal-klabb.<ref>Spaaij, Ramón. p. 279.</ref> Gamper nieda l-kampanja biex jirrekluta aktar membri tal-klabb, u mill 1922 l-klabb kellu aktar minn 20,000 membri u kien kapaċi li jiffinanzjaw l-istadju l-ġdid. Il-klabb mexa għall-[[Camp de Les Corts|Les Corts]], inawgurat fl-istess sena. Les Corts kellu kapaċità inizjali ta' 22,000,li aktar tard ġie estiż għall-60,000.<ref>{{Ċita web |url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/etapes_historia/etapa_2.html |titlu=History part II |pubblikatur=FC Barcelona |data-aċċess=2010-03-11 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://archive.ph/20120530060040/http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/etapes_historia/etapa_2.html |arkivju-data=2012-05-30 |url-status=dead }}</ref> [[Jack Greenwell]] ġie reklutat bħala l-ewwel kowċ ''full-time'', u l-fortuni tal-klabb beda jtejjeb fuq il-qasam. Matul l-era ta' Gamper, FC Barcelona rebħu ħdax-il Campionat de Catalunya, sitta Copas del Rey, u erba' Tazzi Pirenej. === Gwerra Rivera, Repubblika u Ċivili (1923–1957) === [[Stampa:Barcelona bombing (1938).jpg|thumb|left|250px|alt=Black-and-white photo of the city from high above. Smoke from a bomb can be seen|Il-bumbardament mill-ajru ta' Barċellona fl-1938]] Fil 14 ta' Ġunju, 1925, il-folla fil-grawnd kantaw l-[[Marcha Real|Innu Nazzjonali Spanjol]] u mbagħad taw diversi minuti biex [[Alla Salva r-Re]] fi protesta spontanja kontra dittatura ta' [[Miguel Primo de Rivera]]. Il-grawnd kien magħluq għal sitt xhur bħala tpattija, u Gamper kien sfurzat li jċedi l-Presidenza tal-klabb.<ref>Shubert, Adrian. p. 200.</ref> Dan ikkoinċida mat-transizzjoni tal-klabb biex jiprofessjona; fl-1926 id-diretturi tal-Barċellona iddikjaraw pubblikament lil Barcelona bħala professjonali għall-ewwel darba.<ref>Arnaud, Pierre; Riordan, James. p. 103.</ref> Il-klabb rebaħ it-[[Copa del Rey|Tazza Spanjola]] fl-1928 u ġiet iċċelebrata bil-poeżija titolata "Oda a [[Franz Platko|Platko]]", miktuba minn membru tal-[[Ġenerazzjoni ta' 27]], poeta Rafael Alberti, li kienet ispira mill-"prestazzjoni straordinarja" mill-kustodju tal-Barcelona.<ref>{{Ċita pubblikazzjoni|titlu=Football, European Integration, National Identity: The Case of FC Barcelona|kunjom=Roy |isem=Joaquín|sena=2001|pubblikatur=European Community Studies Association |paġna=4}}</ref> Fit-30 Lulju 1930, Gamper ikkommetta suwiċidju wara perjodu ta' dipressjoni miġjuba minn problemi personali u finanzjarji. Għalkemm dawn komplew ikollhom plejers tal-pożizzjoni ta' [[Josep Escolà]], il-klabb daħal f'perjodu ta' tnaqqis li fih kien hemm kunflitt politiku fl-isport fis-soċjetà.<ref>Burns, Jimmy. pp. 111–112.</ref> Għalkemm it-tim rebaħ il-Campionat de Catalunya fl-1930, 1931, 1932, 1934, 1936, u 1938, suċċess fuq livell nazzjonali (bl-eċċezzjoni tal-[[Kampjonat Mediterranju|kwistjon tat-titlu fl-1937]]) evitawhom. Xahar wara il-[[Gwerra Ċivili Spanjola]] bdiet fl-1936, diversi plejers ta' Barcelona u [[Athletic Bilbao]] kienu elenkati fil-gradi ta' dawk li ġġieldu kontra r-rewwixta militari.<ref>Arnaud, Pierre; Riordan, James. p. 104.</ref> Fis-6 ta' Awwissu, [[Josep Sunyol]], il-president tal-klabb u rappreżentant tal-parti pro-indipendenza politika, nqatel minn suldati [[Falanġist]]i viċin [[Guadarrama]].<ref>Spaaij, Ramón. p. 280.</ref> Il-martirju mlaqqam ''barcelonisme'', il-qtil kien mument tiddefinixxi fl-istorja ta' FC Barcelona.<ref>Ball, Phil. pp. 116–117.</ref> Fis-Sajf tal-1937, l-iskwadra marret fuq mawra fil-Messiku u l-Istati Uniti, fejn kienet irċieviet l-ambaxxatur tat-[[It-Tieni Repubblika Spanjola|Tieni Repubblika Spanjola]]. Din il-mawra assigurat lil-klabb finanzjarjament, iżda wkoll wassal nofs it-tim li jfittxu [[dritt ta' ażil|ażil]] fil-Messiku u Franza. Fis-16 ta' Marzu 1938, Barċellona kienet waqgħat taħt bumbardament mill-ajru, li rriżulta 3,000 imwiet; waħda mill-bombi laqtghet xi bini tal-uffiċċji tal-klabb.<ref>Raguer, Hilari. pp. 223–225.</ref> Katalonja kienet ġiet okkupata ftit xhur wara. Bħala simbolu ta' [[Katalaniżmu]] 'indixxiplinat', il-klabb, naqsu għal 3486 membri biss, iffaċċjaw numru ta' restrizzjonijiet.<ref>Raguer, Hilari. pp. 232–233.</ref> Wara l-Gwerra Ċivili, il-[[Senyera|bandiera Katalana]] ġiet pprojbita u l-klabbs tal-futbol kienu projbiti milli jużaw ismijiet mhumiex Spanjoli. Dawn il-miżuri sfurza l-klabb li jbidel ismu għall-''Club de Fútbol Barcelona'' u neħħew il-bandiera Katalana mill-arma tal-klabb. Fl-1943, il-Barcelona ffaċċjaw ir-rivali Real Madrid fis-semi-finali tal-[[Copa del Generalísimo]]. L-ewwel logħba tagħhom fl-Les Corts kienet mirbuħa minn Barcelona 3–0. Qabel it-tieni leg, il-plejers tal-Barcelona kellhom żjara fil-kamra ta' tibdil minn direttur tas-sigurtà ta' [[Francisco Franco|Franco]]. Huwa "fakkarhom" li kienu se jilagħbu biss minħabba l-"ġenerożità tas-sistema". Real Madrid iddominaw il-logħba, billi rebħu 11–1.<ref>{{Ċita web|url=http://www.fifa.com/aboutfifa/federation/news/newsid=70557.html|titlu=Barça—Much more than just a Club|data=1998-12-10|data-aċċess=2011-05-01|pubblikatur=FIFA|kunjom=Aguilar|isem=Paco|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100527222642/http://www.fifa.com/aboutfifa/federation/news/newsid=70557.html|arkivju-data=2010-05-27|lingwa=Ingliż|url-status=dead}}</ref> Minkejja s-sitwazzjoni diffiċli tal-politika, CF Barcelona gawdiet suċċess konsiderevoli matul il-1940ijiet u 1950ijiet. Fl-1945, ma [[Josep Samitier]] bħala kowċis u plejers bħal [[César Rodríguez Alvarez|César]], [[Antoni Ramallets|Ramallets]], u [[Juan Zambudio Velasco|Velasco]], huma rebħu La Liga għall-ewwel darba mill-1929. Huma żiedu dan it-total fl-1948 u għal darb'oħra fl-1949. Huma wkoll rebħu l-ewwel [[Latin Cup|Copa Latina]] f'dik is-sena. F'Ġunju tal-1950, Barcelona ffirmaw lil [[Ladislao Kubala]], li kien sar figura influwenti fil-klabb. Fix-xita tal-Ħadd fl-1951, il-folla ħalliet l-istadju Les Corts wara rebħa ta' 2-1 kontra [[Racing Santander|Santander]] bil-mixi, irrifjutaw li jaqbdu xi trammijiet sorprendenti minħabba l-awtoritajiet ta' [[Francoist]]. Tramm ta' strajk kien qed isir f'[[Barċellona]], li rċevew appoġġ tal-[[Partitarji ta' FC Barcelona|partitarji blaugrana]]. Avvenimenti li għamel il-klabb jirrappreżentaw ħafna iktar minn sempliċiment Katalonja; ħafna progressivi Spanjoli raw il-klabb bħala difensur tad-drittijiet u l-libertajiet.<ref>Ferrand, Alain; McCarthy, Scott. p. 90.</ref><ref>Witzig, Richard. p. 408.</ref> Il-kowċis [[Ferdinand Daučík]] u [[László Kubala]] waslu lit-tim għal ħames trofej differenti inklużi La Liga, il-Copa del Generalísimo (issa Copa del Rey), il-[[Copa Latina]], [[Supercopa de España|Copa Eva Duarte]], u l-Copa Martini Rossi fl-1952. Fl-1953, il-klabb rebaħ il-La Liga u l-Copa del Generalísimo għal darb'oħra. === Club de Fútbol Barcelona (1957–1978) === [[Stampa:Europa cup 1 Beslissingswedstrijd te Brussel Barcelona tegen Hamburg (1-0) Sp, Bestanddeelnr 912-4395.jpg|thumb|right|230px|Barcelona kontra [[Hamburger SV|Hamburg]] fl-1961]] Ma [[Helenio Herrera]] bħala kowċ, iż-żagħżugħ [[Luis Suárez Miramontes|Luis Suárez]], il-[[Plejer Ewropew tas-Sena]] fl-1960, u tnejn influwenti [[Ungerija|Ungeriżi]] rakkomandati minn Kubala, [[Sándor Kocsis]] u [[Zoltán Czibor]], it-tim rebaħ id-dobbja nazzjonali fl-1959 li kienu La Liga u [[Inter-Cities Fairs Cup]] dobbja fl-1960. Fl-1961 huma saru l-ewwel klabb li għelbu lil-Real Madrid fil-kompetizzjoni tat-[[European Cup|Tazza Ewropea]], imma tilfu 3–2 kontra [[SL Benfica|Benfica]] fil-finali.<ref>{{Ċita web|url=http://www.rsssf.com/tablese/ec1.html |titlu=European Champions' Cup |pubblikatur=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |data=2010-06-02 |data-aċċess=2010-08-11 |isem=Karel |kunjom=Stokkermans|lingwa=Ingliż}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.rsssf.com/ec/ec196061.html |titlu=European Competitions 1960–61 |pubblikatur=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |data=2007-06-27 |data-aċċess=2010-08-11 |isem=James M. |kunjom=Ross|lingwa=Ingliż}}</ref><ref>{{Ċita web |url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/etapes_historia/etapa_3.html |titlu=History part III |pubblikatur=FC Barcelona |data-aċċess=2010-03-15 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://archive.ph/20121205073354/http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/etapes_historia/etapa_3.html |arkivju-data=2012-12-05 |url-status=dead }}</ref> Fis-1960ijiet kien inqas suċċessiv il-klabb, Real Madrid immonopolizzaw il-La Liga. Il-bini ta' [[Camp Nou]], tlesta 1957, fisser li klabb kellu ftit flus biex jonfoq għall-plejers ġodda. Fuq nota pożittiva, l-għaxar snin raw il-ħolqien ta' [[Josep Maria Fusté]] u [[Carles Rexach]], u l-klabb rebaħ il-Copa del Generalísimo fl-1963 u il-Fairs Cup fl-1966. Barça rrestawraw xi kburija preċedenti tagħhom billi rebħu lil-Real Madrid 1–0 fl-1968 fil-finali tal-Copa del Generalísimo ġewwa [[Santiago Bernabéu Stadium|Bernabéu]], quddiem Franco, mal-eks pilota [[It-Tieni Repubblika Spanjola|repubblikan]], [[Salvador Artigas]] bħala kowċ. It-tmiem tad-dittatorjat Franco fl-1974 ra lil-klabb jerġa jibdel l-isem uffiċjali għal Futbol Club Barcelona u jintraddu lura l-emblema għal disinn oriġinali tagħha,mill-ġdid inklużi l-ittri oriġinali.<ref name="the-crest">{{Ċita web |url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/simbols/escut.html |titlu=The Crest |pubblikatur=FC Barcelona |data-aċċess=2010-04-11 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://archive.ph/20120530060040/http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/simbols/escut.html |arkivju-data=2012-05-30 |url-status=dead }}</ref> Fl-istaġun 1973–74 ra l-wasla ta' [[Johan Cruyff]], li kien mixtri għal rekord dinji £920,000 min [[AFC Ajax|Ajax]].<ref>MacWilliam, Rab; MacDonald, Tom. p. 180.</ref> Kien diġa plejer stabbilit fl-Olanda, Cruyff malajr rebaħ fuq il-partitarji tal-Barça meta huwa qal lill-istampa Ewropea li huwa għażel Barça milli Real Madrid għaliex hu ma setax jilagħab għal klabb assoċjati ma 'Franco. Huwa kompla miegħu nnifsu meta huwa għażel l-isem Katalan [[Jordi Cruyff|''Jordi'']], wara l-qaddis lokali, għal ibnu.<ref>Ball, Phil. pp. 83–85.</ref> Li jmiss għall-plejers ta' kwalità simili [[Juan Manuel Asensi]], [[Carles Rexach]], u [[Hugo Sotil]], huwa għen lil-klabb jirbaħ it-titlu La Liga fl-istaġun 1973–74 għall-ewwel darba mill-1960, li sfrattaw lil-Real Madrid 5–0 ġewwa Bernabéu.<ref>{{Ċita web|url=http://www.lfp.es/?tabid=113&Controltype=tres&t=073&idDivision=1 |titlu=La Liga season 1973–74 |pubblikatur=Liga de Fútbol Profesional |data-aċċess=2010-06-28|lingwa=Ingliż}}</ref> Huwa kien inkurant il-[[Plejer Ewropew tas-Sena]] fl-1973 matul l-ewwel staġun tiegħu ma' Barcelona (it-tieni rebħa tal-Ballon d'Or; huwa rebaħ l-ewwel wieħed meta kien jilgħab għall-Ajax fl-1971). Cruyff irrċiva dan il-premju prestiġjuż għat-tielet darba (l-ewwel plejer li għamel dan) fl-1974 waqt li kien għadu ma Barcelona.<ref>{{Ċita web|url=http://www.rsssf.com/miscellaneous/europa-poy.html|data=2009-12-11|kunjom1=Moore |isem1=Rob |kunjom2=Stokkermans |isem2=Karel |titlu=European Footballer of the Year ("Ballon d'Or") |pubblikatur=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |data-aċċess=2010-04-11 |lingwa=Ingliż}}</ref> === Núñez u s-snin ta' stabilizzazzjoni (1978–2000) === Il-Bidu ma [[Josep Lluís Núñez]] fl-1978, il-president ta' FC Barcelona ġie elett mill-membri tal-klabb. Din id-deċiżjoni kienet marbuta mill-qrib it-transizzjoni ta' Spanja għad-demokrazija fl-1974 u t-tmiem ta' dittatorjat ta' Franco. L-għan ewlieni ta' Núñez kien li jiżviluppa lil-Barça fi klabb ta' klassi dinji billi jagħtih l-istabbiltà kemm fuq ġewwa u barra tal-grawnd. Fuq rakkomandazzjoni minn Cruyff, Núñez inawgura [[La Masia]] bħala l-akkademja taż-żgħażagħ ta' Barċellona fl-20 ta' Ottubru 1979.<ref>{{Ċita web |url=http://www.sport.es/es/noticias/barca/20100818/masia-como-laboratorio/840127.shtml |titlu=La Masia, como un laboratorio |pubblikatur=SPORT.es |data-aċċess=2010-08-19 |lingwa=Spanjol |kunjom=Perarnau |isem=Martí |data=2010-08-18 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130512173322/http://www.sport.es/es/noticias/barca/20100818/masia-como-laboratorio/840127.shtml |arkivju-data=2013-05-12 |url-status=dead }}</ref> Il-Presidenza tiegħu kienet damet għal 22 sena u profondament affettwat l-immaġni ta' Barcelona, kif Núñez ikkontrolla l-politika stretta fir-rigward ta' pagi u dixxiplina, li ħalla plejer kbar bħal [[Diego Maradona]], [[Romário]] u [[Ronaldo]] imorru aktar mit-talbiet tagħhom li jissodisfaw.<ref>{{Ċita web |url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/etapes_historia/etapa_4.html |titlu=History part IV |pubblikatur=FC Barcelona |data-aċċess=2010-03-15 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://archive.ph/20121204143800/http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/etapes_historia/etapa_4.html |arkivju-data=2012-12-04 |url-status=dead }}</ref><ref>Ball, Phil p. 85.</ref> Fis-16 ta' Mejju 1979, il-klabb rebaħ l-ewwel [[UEFA Cup Winners' Cup]] meta rebħu lil [[Fortuna Düsseldorf]] 4–3 f'Basel fil-finali li kien segwita aktar minn 30,000 paritarji ta' blaugrana. F'Ġunju 1982 Maradona ġie ffirmat għal ħlas rekord dinji ta' £5 miljum minn [[Boca Juniors]].<ref>Dobson, Stephen; Goddard, John A. p. 180.</ref> Fil-istaġun segwenti, taħt il-kowċ [[César Luis Menotti|Menotti]], Barcelona rebħu l-Copa del Rey, meta għelbu lil-Real Madrid. Iż-żmien ta' Maradona mal-Barça kien qasir wisq; huwa malajr telaq ma [[SSC Napoli|Napoli]]. Fil-bidu tal-istaġun 1984-85 [[Terry Venables]] kien mikri bħala maniġer, u rebaħ La Liga b'turija notevoli mill-midfielder Ġermaniż [[Bernd Schuster]]. Fl-istaġun ta wara Venables ħa lit-tim għat-2 finali tagħhom fl-[[European Cup]], iżda sfortunament huma tilfu bl-[[L-għoti tal-penalties|għoti tal-penalties]] kontra [[FC Steaua Bucureşti|Steaua Bucureşti]] waqt serata drammatika f'Sevilja. Wara it-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 1986|Tazza tad-Dinja tal-1986]], l-awqa skorer ingliż [[Gary Lineker]] ġie ffirmat flimkien mal-gowler [[Andoni Zubizarreta]], iżda t-tim ma setgħux jiksbu suċċess minħabba li Schuster ġie eskluż mill-iskwadra. Venables kien maħruq fil-bidu tal-istaġun 1987-88 u ġie mibdul ma' [[Luis Aragonés]]. Il-plejers irribellaw kontra l-president Núñez f'avveniment li sar magħruf bħala l-ammutinament Hesperia, u spiċċaw l-istaġun ma' b'rebħa ta' 1–0 fil-finali kontra [[Real Sociedad]] u b'hekk il-Barça rebħu l-Copa del Rey. [[Stampa:Johan Cruijff 1982.jpg|thumb|left|alt=photo of Johan Cruyff|upright|[[Johan Cruyff]] rebaħ erba titli konsekuttivi ta' La Liga bħala kowċ ta' Barcelona.]] ==== ''Dream Team'' ==== Fl-1988, [[Johan Cruyff]] irritorna fil-klabb bħala maniġer u hu immonta sejħa hekk ''Dream Team''. Huwa uża taħlita ta' players Spanjoli simili [[Pep Guardiola]], [[José Mari Bakero]], u [[Txiki Begiristain]] filwaqt li ffirma stilel internazzjonali bħal [[Ronald Koeman]], [[Michael Laudrup]], Romário, u [[Hristo Stoichkov]].<ref>Ball, Phil. pp. 106–107.</ref> Taħt il-gwida tiegħu, Barcelona rebħu erba titli konsekuttivi ta' La Liga mill-1991 sal-1994. Huma rebħu lis-[[UC Sampdoria|Sampdoria]] darbtejn fl-1989 fil-finali tal-[[UEFA Cup Winners' Cup 1988–89|Cup Winners' Cup]] u fl-1992 fil-finali tal-[[European Cup 1991–92|European Cup]] ġewwa [[Stadju Wembley (1923)|Wembley]]. Huma wkoll rebħu l-Copa del Rey fl-1990, il- [[European Super Cup]] fl-1992, u tlett [[Supercopa de España]]. Bi 11-il trofew, Cruyff sar l-aktar maniġer suċċessiv tal-klabb, sakemm ġie sorpass minn Guardiola fl-2011.<ref>{{Ċita web|url=http://www.goal.com/en-us/news/88/spain/2011/08/18/2625001/pep-guardiola-enters-barcelona-history-books-with-record|titlu=Pep Guardiola enters Barcelona history books with record 11th title as coach|pubblikatur=Goal.com |data-aċċess=2011-08-19|lingwa=Ingliż}}</ref> Huwa wkoll l-aktar kowċ li għamel ħafna żmien ma Barcelona, li serva 8 snin.<ref>{{Ċita web|url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/futbol/palmares/palmares.html |titlu=Honours |pubblikatur=FC Barcelona |data-aċċess=2010-03-12|lingwa=Ingliż}}</ref> Il-fortuna ta' Cruyff tbidlet fl-aħħar żewġ staġuni tiegħu, meta naqas li jirbaħ xi trofej u waqaw il president Núñez, li rriżulta t-tluq tiegħu. Cruyff kien fil-qosor sostitwit minn [[Bobby Robson]], li ħa ħsieb il-klabb għal staġun wieħed 1996–97. Il-klabb iffirma lil Ronaldo u wassal għal [[It-Tripletta|tripletta]], billi rebħu l-Copa del Rey, [[UEFA Cup Winners' Cup 1995–96|Cup Winners Cup]], u s-Supercopa de España. Minkejja s-suċċess tiegħu Robson qatt ma deher bħala soluzzjoni għaż-żmien qasir filwaqt li l-klabb stenna lil [[Louis van Gaal]] biex isir disponibbli.<ref>{{Ċita web |url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/etapes_historia/etapa_5.html |titlu=History part V |pubblikatur=FC Barcelona |data=2003-06-15 |data-aċċess=2010-03-12 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://archive.ph/20121204192124/http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/etapes_historia/etapa_5.html |arkivju-data=2012-12-04 |url-status=dead }}</ref> Il-klabb rebaħ is-[[UEFA Super Cup|Super Cup]] kontra [[Borussia Dortmund]] u rebħu il-Copa del Rey u La Liga dobbja fl-1998. Fl-1999 il-klabb ċċelebra 'ċentinarju' tiegħu, li rebħu t-titlu tal-Primera División. Rivaldo sar ir-4 plejer li ngħata l-[[Plejer Ewropew tas-Sena]]. Minkejja dan is-suċċess domestiku, il-ħsara li testendi dan is-suċċess għaċ-Ċampjins Lijg wassal li Van Gaal u Núñez irriżenjaw fl-2000. === Joħroġ Núñez, jitħol Laporta (2000–2008) === [[Stampa:Ronaldinho 11feb2007.jpg|thumb|right|upright|[[Ronaldinho]], Rebbieħ tal-Ballon d'Or u Plejer tas-Sena tal-FIFA]] It-tluq ta' Núñez u van Gaal ma kienu xejn mqabbla ma dik ta' [[Luís Figo]]. Kif ukoll il-viċi kaptan tal-klabb, Figo kienet sar eroj u kien meqjus mill-Katalni bħala wieħed minn tagħhom stess. Il-partitarji tal-Barça kienu mdejjin bid-deċiżjoni ta' Figo li kien issieħbu mar-rivali eterni Real Madrid, u matul iż-żjarat sussegwenti ġewwa Camp Nou, huwa kien ingħata l-akkoljenza estremament ostili. Mal-ewwel ritorn tiegħu, il-folla ssuttatu b'ras ta' ħanżir u flixkun mimli tal-wiski.<ref>Ball, Phil. p. 19.</ref> Il-President Núñez ġie mibdul minn [[Joan Gaspart]] fl-2000, u fi tlett snin huwa kien inkarigat u ra it-tnaqqis ta' maniġers jidħlu u jmorru; van Gaal serva t-tieni terminu. Gaspart ma inspirax il-fiduċja barra l-qasam u fl-2003, hu u van Gaal irreżenjaw.<ref>Ball, Phil. pp. 109–110.</ref> Wara d-diżappunt tal-era ta' Gaspart, il-klabb mar lura b'kombinazzjoni ta' president ġdid żagħżugħ, [[Joan Laporta]], u kowċ ġdid żgħażagħ, eks plejer [[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Olanda|Olandiż]], [[Frank Rijkaard]]. Fil grawnd, influss ta' plejers internazzjonali tħaltu ma plejers Spanjoli biex iwwasslu r-ritorn tas-suċċess għal-klabb. Barça rebħu La Liga u s-Supercopa de España fl-istaġun 2004–05, u l-midfilder tat-tim, [[Ronaldinho]], rebaħ l-unur tal-[[Plejer tas-Sena tal-FIFA]].<ref>{{Ċita aħbar|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/4486166.stm |titlu=Ronaldinho wins world award again |pubblikatur=BBC News |data=2005-12-19 |data-aċċess=2010-08-11|lingwa=Ingliż}}</ref> Fl-istaġun 2005–06, Barcelona reġaw għamlu s-suċċess tal-kampjonat u Supercup .<ref>{{Ċita aħbar|url=http://www.independent.co.uk/sport/football/european/real-madrid-0-barcelona-3-bernabeu-forced-to-pay-homage-as-ronaldinho-soars-above-the-galacticos-516202.html |titlu=Real Madrid 0 Barcelona 3: Bernabeu forced to pay homage as Ronaldinho soars above the galacticos |pubblikatur=The Independent |data=2005-11-21 |data-aċċess=2010-08-11 | isem=Patrick | kunjom=McCurdy|lingwa=Ingliż}}</ref> Fiċ-Champions League, Barça rebħu lil klabb Ingliż [[Arsenal FC|Arsenal]] 2–1 fil-finali. B'diffikulta 1–0 b'10 minn nies Arsenal b'inqas minn 15-il minuta għat-tisfira finali, dawn ġew lura biex rebħu 2–1 u b'hekk rebħu l-ewwel rebħa tat-Tazza Ewropea f'14-il sena.<ref>{{Ċita aħbar|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/europe/4773353.stm |titlu=Barcelona 2–1 Arsenal |pubblikatur=BBC News |data=2006-05-17 |data-aċċess=2010-08-11|lingwa=Ingliż}}</ref> Minkejja li kienu l-favoriti u l-bdew bil-qawwa, Barcelona spiċċaw l-istaċun 2006–07 mingħajr trofej apparti mill-2006 meta rebħu s-[[Supercopa de España]] kontra r-rivali lokali [[RCD Espanyol]]. Huma ħadu sehem fit-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol tal-Klabbs 2006|Tazza tad-Dinja tal-Klabbs 2006]], imma kienu melgħuba fil-finali b'gowl tard mill-klabb Brażiljan [[Sport Club Internacional|Internacional]].<ref>{{Ċita web |url=http://www.fifa.com/tournaments/archive/tournament=107/edition=248388/news/newsid=108718.html#internacional+make+japan |titlu=Internacional make it big in Japan |pubblikatur=FIFA |data=2006-12-17 |data-aċċess=2010-08-11 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120413231008/http://www.fifa.com/tournaments/archive/tournament=107/edition=248388/news/newsid=108718.html#internacional+make+japan |arkivju-data=2012-04-13 |url-status=dead}}</ref> Fil-pre-staġun fil-Istati Uniti u vendetta miftuħa bejn il-plejer [[Samuel Eto'o]] u Rijkaard kienet tard akkużata għan-nuqqas ta' trofej.<ref>{{Ċita aħbar|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/africa/6353861.stm |titlu=Barcelona will not punish Eto'o |pubblikatur=BBC News |data=2007-02-14 |data-aċċess=2010-08-11}}</ref><ref>{{ċita aħbar|url=http://www.soccerway.com/news/2007/August/03/barcelona-defends-asian-tour/ |titlu=Barcelona defends Asian tour |sit=soccerway.com|data-aċċess=2010-03-11|lingwa=Ingliż}}</ref> F'La Liga, Barça kienu fl-ewwel post għal ħafna mill-istaġun, iżda mill-inkonsistenza tagħhom fis-sena ġdida kkawżaw sorpriża minn Real Madrid fit-12 ta' Mejju 2007; il-Barça abbinaw lil-Madrid bil-punti iżda tilfu t-titlu b'superjorità fuq wiċċ ma wiċċ. Fiċ-Champions League, Barça b'mod strett irnexxielhom javvanzaw minn Grupp A li rebħu 2-0 kontra [[SV Werder Bremen]],iżda kienu eliminati fil-rawnd tal-aħħar 16 mir-rebbieħa tal-2005 [[Liverpool FC]] bil-gowl barra mid-dar. Fl-istaġun 2007–08 intemm mingħajr l-ebda titli, kif Barça spiċċaw it-tielet f'La Liga u kienu megħluba fis-semifinali taċ-Champions League 1–0 mir-rebbieħa eventwali [[Manchester United]]. === L-era ta' Guardiola === Il-kowċ ta' [[FC Barcelona B]] [[Pep Guardiola]] ħad f'idejh id-dmirijiet ta' Frank Rijkaard fil-konklużjoni tal-istaġun.<ref>{{Ċita web|url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/noticies/destacades/n080508104104.html|titlu=Rijkaard until 30 June; Guardiola to take over|data=2008-05-08|data-aċċess=2009-05-08|pubblikatur=FC Barcelona|lingwa=Ingliż|arkivju-url=https://archive.ph/20121204141033/http://www.fcbarcelona.com/web/english/noticies/destacades/n080508104104.html|arkivju-data=2012-12-04|url-status=dead}}</ref> Guardiola ġab miegħu stil famuż ta' [[tiki-taka]] hu kien mgħallem matul il-ħin tiegħu mat-timijiet żagħżagħ ta' Barcelona. Fil-proċess Guardiola biegħ lil [[Ronaldinho]] u lil-[[Deco]], u beda jibni t-tim ta' Barcelona madwar [[Xavi]], [[Andrés Iniesta|Iniesta]] u Messi. [[Stampa:Lionel Messi Player of the Year 2011.jpg|thumb|left|[[Lionel Messi]], Rebbieħ ta' 4 [[FIFA Ballon d'Or|FIFA]]/[[Ballon d'Or (1956–2009)|Ballon d'Or]], fis-snin 2009, 2010, 2011 u 2012, u l-aqwa skorer ta' FC Barcelona fil-kompetizzjonijiet uffiċjali b'299 gowl<ref>{{Ċita web|url=http://www.fcbarcelona.com/club/the-honours/detail/card/fc-barcelona-individual-records |titlu=Individual records |pubblikatur=FC Barcelona |data-aċċess=2012-11-29|lingwa=Ingliż}}</ref>]] Il-Barça rebħu lil [[Athletic Bilbao]] 4–1 fil-finali tal-[[Copa del Rey]] tal-2009, filwaqt li rebħu kompetizzjoni għall-25 darba u b'hekk kissru r-rekord. Rebħa storika 2-6 kontra Real Madrid u tlett ijiem wara u żguraw li Barcelona saru c-ċampjins ta' La Liga fl-istaġun 2008–09. Barça spiċċaw l-istaġun billi għelbu r-rebbieħa taċ-Ċampjins Lijg [[Manchester United FC|Manchester United]] 2–0 fl-[[Stadju Olimpiku|Istadju Olimpiku]] f'Ruma biex għalhekk jirbħu it-tielet titlu taċ-Ċampjins Lijg u għamlu l-ewwel [[It-Tripletta|tripletta]] tagħhom.<ref>{{Ċita web|url=http://soccernet.espn.go.com/columns/story?id=646187&sec=europe&root=europe&&cc=5739|titlu=One title closer to the treble|data=2009-05-14|pubblikatur=ESPN|isem=Eduardo|kunjom=Alvarez|data-aċċess=2009-05-30|lingwa=Ingliż|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090519032705/http://soccernet.espn.go.com/columns/story?id=646187|arkivju-data=2009-05-19|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita aħbar|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/europe/8060878.stm|titlu=Barcelona 2–0 Man Utd|data=2009-05-27|pubblikatur=BBC Sport|data-aċċess=2009-05-30|lingwa=Ingliż}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.thesportreview.com/tsr/2009/05/pep-guardiola-barcelona/|titlu=Pep Guardiola's love affair with Barça continues|data=2009-05-19|pubblikatur=Thesportreview.com|data-aċċess=2009-05-31|lingwa=Ingliż}}</ref> Filwaqt it-tim rebaħ ukoll is [[Supercopa de España]] kontra Athletic Bilbao<ref>{{Ċita aħbar|titlu=Messi leads Barcelona to Spanish Supercup win|pubblikatur=CNN|data=2009-08-23|url=http://sports.sportsillustrated.cnn.com/gold/story.asp?i=20090823224656240000201|data-aċċess=2009-12-25|lingwa=Ingliż|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110708171500/http://sports.sportsillustrated.cnn.com/gold/story.asp?i=20090823224656240000201|arkivju-data=2011-07-08|url-status=dead}}</ref> u l-[[UEFA Super Cup]] tal-2009 kontra [[FC Shakhtar Donetsk|Shakhtar Donetsk]],<ref>{{Ċita web|url=http://www.fcbarcelona.cat/web/english/futbol/temporada_09-10/arxiu_partits/supercopa_europa/final/jornada01/Barcelona_Shakhtar_Donetsk/partit.html |titlu=Barcelona vs Shakhtar Donetsk |pubblikatur=FC Barcelona |data-aċċess=2010-03-13|lingwa=Ingliż}}</ref> li ġew l-ewwel klabb Ewropej li rebħu s-Super Cup kemm domestiku u Ewropew. F'Diċembru 2009, Barcelona rebħu [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol tal-Klabbs 2009|Tazza tad-Dinja tal-Klabbs 2009]],<ref>{{Ċita ktieb| url = http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/8422908.stm | titlu = Barcelona beat Estudiantes to win the Club World Cup |pubblikatur=BBC Sport | data = 2009-12-19|data-aċċess=2010-04-14|lingwa=Ingliż}}</ref> u saru l-ewwel klabb tal-futbol li rebħu sitt tazzi fi staġun wieħed.<ref>{{Ċita web |url=http://www.fifa.com/worldfootball/news/newsid=1151676.html |titlu=The year in pictures |pubblikatur=FIFA.com |data=2009-12-13 |data-aċċess=2010-03-13 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120415075825/http://www.fifa.com/worldfootball/news/newsid=1151676.html |arkivju-data=2012-04-15 |url-status=dead}}</ref> Barcelona wettgħu 2 rekords ġodda fil-futbol Spanjol li fl-2010 huma rebħu t-trofew ta' La Liga b'99 punt u rebħu Super Cup Spanjola għad disa 'darba.<ref>{{Ċita web |kunjom=Associated |isem=The |url=http://www.google.com/hostednews/canadianpress/article/ALeqM5hTKYLfFVJSz8N1uam6zrvdyQGZqA |titlu=The Canadian Press: Messi's three goals as Barcelona wins record ninth Spanish Supercup |pubblikatur=Canadian Press |data=2010-08-21 |data-aċċess=2010-08-27 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100824072643/http://www.google.com/hostednews/canadianpress/article/ALeqM5hTKYLfFVJSz8N1uam6zrvdyQGZqA |arkivju-data=2010-08-24 |lingwa=Ingliż |url-status=live }}</ref><ref>{{Ċita aħbar|url=http://www.usatoday.com/sports/soccer/2010-05-16-barcelona-spanish-league-title_N.htm|titlu=Messi, Barcelona set records in Spanish league title repeat|pubblikatur=USA Today|data=2010-05-16|data-aċċess=2010-08-11|lingwa=Ingliż}}</ref> Wara t-tluq ta' Laporta mill-klabb f'Ġunju 2010, [[Sandro Rosell]] kien malajr elett bħala President ġdid. L-elezzjonijiet saru fit-13 ta' Ġunju, fejn huwa ġab 61.35% (57,088 voti, rekord) ta' voti totali.<ref>{{Ċita web|url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/presidents/sandrorosell.html |titlu=Sandro Rosell i Feliu (2010–)|pubblikatur=FC Barcelona|data-aċċess=2011-06-05|lingwa=Ingliż}}</ref> Rosell iffirma lil [[David Villa]] minn għand [[Valencia CF|Valencia]] bi prezz ta' €40 miljun.<ref>{{Ċita web |url=http://www.fcbarcelona.cat/web/english/noticies/futbol/temporada09-10/05/19/n100519111099.html |titlu=Barca agree Villa move with Valencia|data=2010-05-19|pubblikatur=FC Barcelona |data-aċċess=2011-06-04|lingwa=Ingliż}}</ref> u lil [[Javier Mascherano]] minn għand [[Liverpool FC|Liverpool]] bi prezz ta' €19 miljun.<ref>{{Ċita web |url=http://www.fcbarcelona.cat/web/english/noticies/futbol/temporada10-11/08/27/n100827112582.html |titlu=Deal with Liverpool to sign Mascherano|data=2010-08-07|pubblikatur=FC Barcelona |data-aċċess=2011-06-04|lingwa=Ingliż}}</ref> F'Novembru tal-2010, Barcelona għelbu r-rivali prinċipali tagħhom, [[Real Madrid CF|Real Madrid]] 5–0 f'[[El Clásico]]. Fl-istaġun 2010–11, Barcelona rebħu t-trofew ta' La Liga, it-tielet titlu f'suċċessjoni, huma spiċċaw il-kampjonat b'96 punt.<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/13368064.stm Barcelona secure La Liga Spanish title hat-trick] BBC Sport. Retrieved 30 May 2011</ref> F'April 2011, il-klabb laħaq il-finali tal-Copa del Rey final, iżda tilfu 1–0 ma Real Madrid f'[[Stadju Mestalla|Istadju Mestalla]] ġewwa Valenzja.<ref>[http://www.skysports.com/football/match_report/0,19764,11065_3365041,00.html Madrid clinch Copa del Rey] Sky Sports. Retrieved 30 May 2011</ref> F'Mejju, Barcelona għelbu lil Manchester United fil-finali tal-[[UEFA Champions League 2010–11]] li kienu lagħbu ġewwa Wembley, repetizzjoni tal-finali tal-2009, filwaqt li rebħu r-4 Tazza Ewropea tagħhom.<ref>{{Ċita aħbar|url=http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/football/13576522.stm |titlu=Barcelona 3–1 Man Utd |awtur=Phil McNulty|data=2011-05-28 |pubblikatur=BBC |data-aċċess=2011-05-30|lingwa=Ingliż}}</ref> F'Awwissu 2011, il-gradwat ta' La Masia [[Cesc Fàbregas]] ġie mixtri minn [[Arsenal FC|Arsenal]] li għin lil Barcelona jiddefendu s-Supercup Spanjola kontra Real Madrid. Ir-rebħa tas-Supercup ippreżentat ammont totali ta' trofej uffiċjali għal 73, bl-għadd ta' titli mirbuħa minn Real Madrid.<ref>{{Ċita web|url=http://www.marca.com/2011/08/17/futbol/equipos/barcelona/1313608792.html |titlu=El Barça iguala en títulos al Real Madrid |pubblikatur=MARCA |data-aċċess=2011-08-18 |lingwa=Ingliż}}</ref> Aktar tard fl-istess xahar, Barcelona rebħu l-[[UEFA Super Cup]] wara li għelbu lil [[FC Porto|Porto]] 2–0 grazzi mill-gowl ta' [[Lionel Messi]] u [[Cesc Fábregas]]. Dan estenda l-ammont globali ta' trofej uffiċjali tal-klabb għal 74, li ssuperat it-total ta' Real Madrid.<ref>{{Ċita web|url=http://www.sport.es/es/noticias/barca/2011/08/27/barca-madrid/1131109.shtml|titlu=El club azulgrana ya tiene más títulos que el Real|pubblikatur=SPORT|data-aċċess=2011-08-27|lingwa=Ingliż|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120110150632/http://www.sport.es/es/noticias/barca/2011/08/27/barca-madrid/1131109.shtml|arkivju-data=2012-01-10|url-status=dead}}</ref> Fir-rebħa tal-UEFA Super Cup wkoll immarkaw kisba oħra impressjonanti kif Josep Guardiola rebaħ it-12-il trofej minn 15 fi tliet snin biss fit-tmexxija tal-klabb, li sar il-pussessur tar-rekord kollhu tal-aktar rebħ ta' titli bħala kowċ ta' FC Barcelona.<ref>{{Ċita web|url=http://www.sport.es/es/noticias/barca/20110827/pep-guardiola-supero-marca-johan-cruyff/1131117.shtml|titlu=Pep Guardiola superó la marca de Johan Cruyff|data=2011-08-26|pubblikatur=SPORT|data-aċċess=2011-08-26|lingwa=Ingliż|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120709100016/http://www.sport.es/es/noticias/barca/20110827/pep-guardiola-supero-marca-johan-cruyff/1131117.shtml|arkivju-data=2012-07-09|url-status=dead}}</ref> [[Stampa:FC Barcelona - Bayer 04 Leverkusen, 7 mar 2012 (18).jpg|thumb|FC Barcelona fil-[[UEFA Champions League]] fl-2012]] F'Diċembru, Barcelona rebħu t-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol tal-Klabbs|Tazza tad-Dinja tal-Klabbs]] għat-tieni darba rekord mill-istabbiliment tagħhom, billi għelbu liċ-ċampjins Brażiljani tal-[[Copa Libertadores]], [[Santos FC|Santos]], li ġew 4–0 fil-finali grazzi għal żewġ gowls minn Lionel Messi u gowls minn [[Xavi]] u Fábregas.<ref>{{Ċita web|url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/santos-fcb-legendary-barca-0-4|titlu=SANTOS-FCB: Legendary Barça (0–4)|data=2011-12-18|pubblikatur=FC Barcelona|data-aċċess=2011-12-18|lingwa=Ingliż}}</ref> Bħala riżultat, ir-refgħa tat-trofew globali matul ir-renju ta' Guardiola kien estiż għal 13-il trofew minn 24 possibbli f'4 snin, li komplew kwalità għolja u werew il-prestazzjoni tagħhom fil-kompetizzjonijiet tal-futbol riċenti tad-dinja.<ref>{{Ċita web|url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/guardiola-winning-13-out-of-16-titles-is-only-possible-when-you-have-a-competitive-mentality|titlu=Guardiola: "Winning 13 out of 16 titles is only possible when you have a competitive mentality"|data=2011-12-18|pubblikatur=FC Barcelona |data-aċċess=2011-12-18|lingwa=Ingliż}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.fifa.com/clubworldcup/matches/round=257437/match=300180901/summary.html|titlu=Santos humbled by brilliant Barcelona|data=2011-12-18|xogħol=fifa.com|data-aċċess=2011-12-18|lingwa=Ingliż|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120108065519/http://www.fifa.com/clubworldcup/matches/round=257437/match=300180901/summary.html|arkivju-data=2012-01-08|url-status=dead}}</ref> Fl-istaġun 2011–12, il-Barcelona tilfu s-semifinali tal-UEFA Champions League kontra [[Chelsea FC|Chelsea]]. Dritt wara dan, il-kowċ [[Pep Guardiola]], li kien fuq kuntratt irrumblat u kien iffaċċjat kritiku fuq tattiċi reċenti tiegħu u selezzjonijiet tal-iskwadra,<ref>{{Ċita web|url=http://video.uk.msn.com/watch/video/barca-not-tired/2i6en3os?cpkey=a70999a2-196d-4734-bf81-43688140eec8|titlu=Barca 'not tired' on MSN Video|pubblikatur=MSN|data=|data-aċċess=2012-11-29|lingwa=Ingliż|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130507135809/http://video.uk.msn.com/watch/video/barca-not-tired/2i6en3os?cpkey=a70999a2-196d-4734-bf81-43688140eec8|arkivju-data=2013-05-07|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita aħbar| url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/competitions/champions-league/9230314/Pep-Guardiolas-reign-in-Spain-was-coming-to-an-end-according-to-all-the-signs.html |pubblikatur=The Daily Telegraph | isem=Pete | kunjom=Jenson | titlu=Pep Guardiola's reign in Spain was coming to an end, according to all the signs | data=2012-04-26|lingwa=Ingliż}}</ref> ħabbar li kien se jirriżenja bħala kowċ fit-30 ta' Ġunju u kien segwit minn l-assistent [[Tito Vilanova]].<ref>{{Ċita web |url=http://soccernet.espn.go.com/news/story/_/id/1055094/pep-guardiola-to-part-company-with-barcelona---reports?cc=5901 |titlu=Pep Guardiola to part company with Barcelona |pubblikatur=ESPN |data=2012-04-26 |data-aċċess=2012-11-29 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120429170831/http://soccernet.espn.go.com/news/story/_/id/1055094/pep-guardiola-to-part-company-with-barcelona---reports?cc=5901 |arkivju-data=2012-04-29 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Ċita aħbar| url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/teams/chelsea/9222641/Barcelona-v-Chelsea-Pep-Guardiola-keeps-calm-as-Nou-Camp-critics-question-selection-and-tactics.html |pubblikatur=The Daily Telegraph | titlu=Barcelona v Chelsea: Pep Guardiola keeps calm as Nou Camp critics question selection and tactics |data=2012-04-24 |lingwa=Ingliż}}</ref> Guardiola spiċċa l-ħatra tiegħu billi rebaħ il-finali tal-[[Copa del Rey]] 3–0, li b'kollox rebħu 14-il trofej taħt l-amministrazzjoni tiegħu. L-erba trofej mgħobbija minn Guardiola ispira lid-direttur Brittaniku [[Paul Greengrass]] li għamel dokumentarju dwar il-ġganti Katalani. Intitolat ''Barça'', il-film se jeżamina l-aktar proċess u l-wirt famuż ta' wieħed mill frankiġji-dinji sportivi, li jiffoka primarjament fuq l-erba 'snin li fihom Guardiola ggwidata l-klabb għal 14-il trofej. Il-film huwa mistenni li jkun lest qabel it-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 2014|Tazza tad-Dinja tal-2014]], meta l-attenzjoni pubblika bdiet tibda tiffoka fuq l-avveniment internazzjonali ta' [[Rio de Janeiro]].<ref>{{Ċita aħbar|url=http://www.insideworldsoccer.com/2012/05/hollywood-to-do-film-on-barcelona.html |titlu=Hollywood to do film on Barcelona |pubblikatur=Inside World Soccer |data=2012-05-19|lingwa=Ingliż}}</ref> === Tito Vilanova (2012-preżent) === Kien imħabbar fis-sajf tal-2012 li [[Tito Vilanova]], assistent maniġer MA Barcelona, se jieħu f'idejh il-kariga ta' kowċ flok [[Pep Guardiola]]. Wara l-ħatra tiegħu, Barcelona marru fuq ġirja nkredibbli li rahom iżommu fil-quċċatta tal-kampjonat għall-ewwel 26 ġimgħa, rekord ta' telfa 1 biss fit-23 logħba. [[Lionel Messi]] skorja 34 gowl waħdu f'dan il-perjodu,u f'nofs Frar huma kellhom 12-il punt vantaġġ fuq [[Atlético Madrid]]. == Sapport == Il-laqam ''culer'' għal sapporter tal-Barcelona huwa derivat mill-Katalan ''cul'' (Ingliż: arse), bħala spettaturi fl-ewwel stadju, [[Camp de la Indústria]]. Fi Spanja, madwar 25% tal-popolazzjoni huma simpatizzanti tal-Barca, it-tieni wara [[Real Madrid CF|Real Madrid]], appoġġjata minn 32% tal-popolazzjoni.<ref>{{Ċita web|url=http://www.cis.es/cis/export/sites/default/-Archivos/Marginales/2700_2719/2705/Es2705mar_A.pdf |titlu=Ficha Técnica | editur=Centro de Investigaciones Sociológicas |format=PDF |data =2007-05-01|data-aċċess=2010-08-08|lingwa=Spanjol}}</ref> Madwar l-Ewropa, Barcelona huwa tieni għażla favorita.<ref>Chadwick, Simon; Arthur, Dave. pp. 4–5.</ref> Iċ-ċifri tas-sħubija tal-klabb raw żieda sinifikanti mill 100,000 fl-istaġun 2003-04 għal 170,000 f'Settembru 2009,<ref>{{Ċita web |url=http://www.sport.es/es/noticias/barca/20090919/barcelona-tiene-170000-socios/813866.shtml |titlu=El FC Barcelona ya tiene 170.000 socios |pubblikatur=SPORT |lingwa=Spanjol |data=2009-09-19 |isem=Víctor |kunjom=Aznar |data-aċċess=2010-08-08 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120314030154/http://www.sport.es/es/noticias/barca/20090919/barcelona-tiene-170000-socios/813866.shtml |arkivju-data=2012-03-14 |url-status=dead }}</ref> iż-żieda qawwija ġiet attribwita lill-influwenza ta' [[Ronaldinho]] u mbagħad l-istrateġija tal-midja tal-President [[Joan Laporta]] li ffukat fuq mezzi Spanjola u Ingliża.<ref>Fisk, Peter. pp. 201–202.</ref><ref>Brott, Steffen. p. 77.</ref> Minbarra l-isħubija, minn 'Ġunju 2010 hemm 1,335 sapporters uffiċjalment reġistrati tal-klabb, imsejħa''penyes'', madwar id-dinja. Il-klabbs tas-sapporters ppromwovu lil Barcelona fil-lokalità tagħhom u jirċievu offerti ta' benefiċċju meta jżuru Barċellona.<ref>{{Ċita web |url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/penyes/llistat_penyes/llistat_penyes.html |titlu=Penyes |pubblikatur=FC Barcelona |data-aċċess=2010-08-08 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=http://arquivo.pt/wayback/20091003164220/http://www.fcbarcelona.com/web/english/penyes/llistat_penyes/llistat_penyes.html |arkivju-data=2009-10-03 |url-status=dead }}</ref> Il-klabb kellu persuni prominenti ħafna fost il-partitarji tiegħu, inklużi l-Papa [[Ġwanni Pawlu II]], li kien membru onorarju, u l-eks prim ministru ta' Spanja [[José Luis Rodríguez Zapatero]].<ref>{{Ċita aħbar|url=http://pqasb.pqarchiver.com/washingtonpost/access/377088531.html?dids=377088531%3A377088531&FMT=ABS&FMTS=ABS%3AFT&type=current&date=Jul+29%2C+2003&author=Steven+Goff&pub=The+Washington+Post&desc=Bar%C3%A7a+Isn%27t+Lounging+Around%3B+Storied+Catalonian+Club+Plots+Its+Return+to+the+Top|titlu=Barça Isn't Lounging Around; Storied Catalonian Club Plots Its Return to the Top|isem=Steven|kunjom=Goff|pubblikatur=The Washington Post|data=2003-07-29|lingwa=Ingliż|data-aċċess=2013-02-16|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20121222225849/http://pqasb.pqarchiver.com/washingtonpost/access/377088531.html?dids=377088531:377088531&FMT=ABS&FMTS=ABS:FT&type=current&date=Jul+29%2C+2003&author=Steven+Goff&pub=The+Washington+Post&desc=Bar%C3%A7a+Isn%27t+Lounging+Around%3B+Storied+Catalonian+Club+Plots+Its+Return+to+the+Top|arkivju-data=2012-12-22|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita aħbar|url=http://nation.ittefaq.com/issues/2008/07/02/news0376.htm|aġenzija=Associated Press|titlu=Spain's football team welcomed by royals|pubblikatur=The New Nation|data-aċċess=2010-08-10|lingwa=Ingliż}}</ref> FC Barcelona għandha t-tieni l-ogħla [[Attendenzi medji ta' klabbs tal-futbol Ewropej|attendenza medja ta' klabbs tal-futbol Ewropej]] biss wara [[Borussia Dortmund]].<ref>{{Ċita web|url=http://soccernet.espn.go.com/stats/attendance/_/league/ger.1/year/2010/german-bundesliga?cc=5901 |titlu=German Bundesliga Stats: Team Attendance – 2010–11 |pubblikatur=ESPN |lingwa=Ingliż}}</ref><ref>{{Ċita web |url=http://arxiu.fcbarcelona.cat/web/english/noticies/club/temporada10-11/05/17/n110517117527.html |titlu=Camp Nou: Average attendance 79,390 &#124; FCBarcelona.cat |pubblikatur=FC Barcelona |data=2011-05-17 |data-aċċess=2012-11-29 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120708133249/http://arxiu.fcbarcelona.cat/web/english/noticies/club/temporada10-11/05/17/n110517117527.html |arkivju-data=2012-07-08 |url-status=dead }}</ref> == Rivalitajiet tal-Klabb == === ''El Clásico'' === {{artiklu prinċipali|El Clásico}} Spiss ikun hemm rivalità ħarxa bejn l-aqwa żewġ timijiet fil-kampjonat nazzjonali, u dan huwa partikolarment il-każ fl-La Liga, fejn il-logħba bejn Barça u Real Madrid hija magħrufa bħala ''El Clásico''. Mill-bidu tal-kompetizzjonijiet nazzjonali l-klabbs kienu meqjusa bħala rappreżentanti ta' żewġ reġjuni rivali fi Spanja: [[Katalonja]] u [[Kastilja (reġjun storiku)|Kastilja]], kif ukoll taż-żewġt ibliet. Il-rivalità tirrifletti dak li kkunsidraw ħafna bħala t-tensjonijiet politiċi u kulturali bejn l-feltru tal-[[Poplu Katalan|Katalani]] u l-[[Poplu Kastiljan|Kastiljani]], meqjus minn awtur wieħed bħala ri-promulgazzjoni tal- [[Gwerra Ċivili Spanjola]].<ref>Ghemawat, Pankaj. p. 2.</ref> Matul id-dittatorjati ta' [[Miguel Primo de Rivera, it-2 Marquis ta Estella|Primo de Rivera]] u speċjalment ta' [[Francisco Franco]] (1939–1975), il-kulturi reġjonali kollha kienu mrażżna. Il-lingwi kollha mitkellma fit-territorju Spanjol, ħlief l-Ispanjol ([[Lingwa Spanjola|Kastiljan]]) nnifisha, kienu uffiċjalment ipprojbita.<ref>Kleiner-Liebau, Désirée. p. 70.</ref><ref>{{Ċita aħbar|awtur=Phil Ball |url=http://www.guardian.co.uk/football/2002/apr/21/championsleague.sport |titlu=The ancient rivalry of Barcelona and Real Madrid|xogħol=The Guardian|pubblikatur=Guardian News and Media |data= 2002-04-21|data-aċċess=2010-03-13 | lingwa=Ingliż}}</ref> Is-simbolu tax-xewqa tal-poplu Katalan kien il-libertà, Barça ġew 'Aktar minn klabb' (''Més que un club'') għall-Katalani. Skond [[Manuel Vázquez Montalbán]], l-aħjar mod għall-Katalani kienet li juru l-identità tagħhom billi jingħaqdu ma Barça. Kien inqas riskjuż minn jingħaqad mal-moviment tal-klandestin anti-Franco-, u ppermettilhom li jesprimu l-għazla tagħhom.<ref>Spaaij, Ramón. p. 251.</ref> Min-naħa l-oħra, Real Madrid kienet meqjusa minn ħafna bħala l-inkarnazzjoni oppressiva taċ-[[ċentraliżmu]] sovrana u r-reġim faxxista fil-livell ta' ġestjoni u lil hinn minn ([[Santiago Bernabéu Yeste|Santiago Bernabeu]], il-president ta' qabel tal-klabb li semmew l-Istadju [[Stadju Santiago Bernabéu|Merengues]] għalih, miġġieled ma [[Stat Spanjol|''los nacionales'']]).<ref>{{Ċita aħbar|url=http://www.time.com/time/arts/article/0,8599,1697027,00.html|titlu=Barcelona vs. Real Madrid: More Than a Game|data=2007-12-20|data-aċċess=2009-07-01|pubblikatur=Time|kunjom=Abend|isem=Lisa|lingwa=Ingliż|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120508205931/http://www.time.com/time/arts/article/0,8599,1697027,00.html|arkivju-data=2012-05-08|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita aħbar|url=http://www.guardian.co.uk/football/2001/mar/26/newsstory.sport13|titlu=Morbo: The Story of Spanish Football by Phil Ball |data=2001-03-26|data-aċċess=2009-07-01|pubblikatur=The Guardian|kunjom=Lowe|isem=Sid|lingwa=Ingliż}}</ref> Madankollu, matul il-Gwerra Ċivili Spanjola, membri taż-żewġ timijiet bħal [[Josep Sunyol]] u [[Rafael Sánchez Guerra]] sofrew fl-idejn ta' partitarji ta' Franco. Matul il-1950ijiet, ir-rivalità kienet aktar aggravata meta kien hemm kontroversja madwar it-trasferiment ta' [[Alfredo di Stéfano]], li finalment lagħab għal Real Madrid u kien muftieħ għas-suċċess sussegwenti tagħhom.<ref>Burns, Jimmy. pp. 31–34.</ref> Is-1960ijiet raw ir-rivalità tilħaq l-istadju Ewropew meta ltaqaw darbtejn fil-fażi eliminatorja fit-Tazza Ewropea.<ref name="rsssf1">{{Ċita web|url=http://www.rsssf.com/tablesb/barcamadrid.html |titlu=FC Barcelona vs Real Madrid CF since 1902 |pubblikatur=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |data=2000-01-31 |data-aċċess=2010-08-21 |kunjom=García |isem=Javier}}</ref> === ''El derbi Barceloní'' === {{artiklu prinċipali|Derbi barceloní}} Ir-rivali lokali ta' Barça minn dejjem kienu [[RCD Espanyol|Espanyol]]. ''Blanc-i-blaus'', huwa wieħed mill-klabbs mogħtija patroċinju rjali, kien fondat esklussivament minn partitarji tal-futbol Spanjol, b'differenza tan-natura multinazzjonali tal-bord primarju ta' Barça. Il-messaġġ fundatur tal-klabb kien anti-Barcelona, u dawn diżapprovazzjoni raw lil FC Barcelona bħala tim tal-barranin. Il-rivalità kienet imsaħħa permezz milli l-Katalani raw bħala rappreżentant provokattiva ta' Madrid.<ref>Shubert, Arthur. p. 199.</ref> L-istadju oriġinali tagħhom kien fid-distrett sinjur ta' [[Estadi de Sarrià|Sarrià]].<ref>{{Ċita web|url=http://hemeroteca.lavanguardia.com/preview/1901/04/09/pagina-2/33398307/pdf.html |titlu=Edición del martes, 09 abril 1901, página 2 – Hemeroteca – Lavanguardia.es |lingwa=Spanjol|pubblikatur=Hemeroteca Lavanguardia|data-aċċess=2010-03-13}}</ref><ref>{{Ċita web |url=http://www.rcdespanyol.cat/principal.php?modulo=estatico&idcontenido=8&idmenu=2&idsubmenu=22&nombremodulo=dates&idlinkchk=21 |titlu=History of Espanyol |pubblikatur=RCD Espanyol |data-aċċess=2010-03-13 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100928223937/http://rcdespanyol.cat/principal.php?modulo=estatico&idcontenido=8&idmenu=2&idsubmenu=22&nombremodulo=dates&idlinkchk=21 |arkivju-data=2010-09-28 |url-status=dead }}</ref> Tradizzjonalment,speċjalment matul ir-reġim ta' Franco, Espanyol kienu meqjusa mill-maġġoranza kbira taċ-ċittadini ta' Barċellona bħala klabb li kkultivata tip ta' konformità lill-awtorità ċentrali, f'kuntrast qawwi ma 'l-ispirtu rivoluzzjonarju ta' Barça<ref>{{Ċita web|url=http://www.iss.europa.eu/index.php?id=18&no_cache=1&L=1&tx_ttnews%5Bpointer%5D=41&tx_ttnews%5Btt_news%5D=697&tx_ttnews%5BbackPid%5D=232&tx_ttnews%5Bpage%5D=1&cHash=2becc765c6|titlu=European football cultures and their integration: the 'short' Twentieth Century|data=2002-03-01|data-aċċess=2009-07-01|pubblikatur=Europa|kunjom=Missiroli|isem=Antonio|lingwa=Ingliż}}</ref> Fl-1918 Espanyol bdew kontro-petizzjoni kontra l-awtonomija, li dak iż-żmien kienet saret kwistjoni pertinenti.<ref>Ball, Phil. pp. 86–87.</ref> Aktar tard, grupp ta' partitarji ta' Espanyol issieħbu mal-''Falangists'' fil-gwerra ċivili Spanjola, binarju żgħir mal-faxxisti. Minkejja dawn id-differenzi fl-ideoloġija, id-''derbi'' dejjem kienet aktar rilevanti għall-partitarji ta' Espanyol minn dawk ta' Barcelona minħabba d-differenza fl-għanijiet. Fis-snin riċenti r-rivalità saret anqas politika, kif Espanyol qalbu l-isem uffiċjali tagħhom u l-innu minn Spanjol għall-Katalan. Għalkemm hija l-aktar derby lokali li intlagħet fl-istorja fl-La Liga, hija wkoll l-aktar żbilanċjata, li Barcelona tassew ikunu [[Derbi barceloní#Ras ma Ras|dominanti]]. Fil-klassifika tal-kampjonat, Espanyol irnexxielhom biss jispiċċaw jegħlbu lil Barça fi tliet okkażjonijiet fi kważi 70 sena u l-unika finali tal-Copa del Rey kienet mirbuħa minn Barça fl-1957. Espanyol għandhom konsolazzjoni li kisbu rebħa bi skor kbir ta' 6-0 fl-1951. Espanyol kisbu wkoll rebħa ta' 2-1 kontra Barça matul l-istaġun 2008-09, li sar l-ewwel tim li għeleb lil-Barcelona ġewwa fi Camp Nou fl-istaġun tat-tripletta.<ref>{{Ċita web|url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/futbol/temporada_08-09/arxiu_partits/lliga/jornada24/Barcelona_Espanyol/partit.html|titlu=Matchday 24|pubblikatur=FC Barcelona|data-aċċess=2010-03-13|arkivju-url=https://archive.ph/20120731081930/http://www.fcbarcelona.com/web/english/futbol/temporada_08-09/arxiu_partits/lliga/jornada24/Barcelona_Espanyol/partit.html|arkivju-data=2012-07-31|url-status=dead}}</ref> == Finanzi u sjieda == Fl-2010, ''[[Forbes]]'' evalwa l-valur ta' Barcelona li jkun ta' madwar € 752,000,000 (USD $1 biljun), klassifikazzjoni fir-raba post wara Manchester United, Real Madrid, u Arsenal, ibbażat fuq figuri mill-istaġun 2008-09.<ref>{{Ċita aħbar|url=http://www.forbes.com/2010/04/21/soccer-value-teams-business-sports-soccer-10-intro.html |titlu=The Business Of Soccer |pubblikatur=Forbes |data=2010-04-21 |data-aċċess=2010-08-07|lingwa=Ingliż}}</ref><ref>{{Ċita aħbar|url=http://www.forbes.com/lists/2010/34/soccer-10_Soccer-Team-Valuations_Rank.html |titlu=Soccer Team Valuations |pubblikatur=Forbes |data=2009-06-30 |data-aċċess=2010-08-07|lingwa=Ingliż}}</ref> Skond id-[[Deloitte]], Barcelona kellhom dħul irreġistrat ta €366 miljun fl-istess perjodu, klassifikati t-tieni ma Real Madrid, li ġġeneraw €401 miljun fi dħul.<ref>{{Ċita web |url=http://www.deloitte.com/view/en_GB/uk/industries/sportsbusinessgroup/d039400401a17210VgnVCM100000ba42f00aRCRD.htm |titlu=Real Madrid becomes the first sports team in the world to generate €400m in revenues as it tops Deloitte Football Money League |pubblikatur=Deloitte |data-aċċess=2010-08-07 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100805224812/http://www.deloitte.com/view/en_GB/uk/industries/sportsbusinessgroup/d039400401a17210VgnVCM100000ba42f00aRCRD.htm |arkivju-data=2010-08-05 |url-status=dead }}</ref> Flimkien ma ' Real Madrid, Athletic Bilbao, u [[CA Osasuna|Osasuna]], Barcelona huma organizzati bħala assoċjazzjoni reġistrata. B'differenza ta' [[Kumpanija limitata]], mhuwiex possibbli li jixtru ishma fil-klabb, iżda biss sħubija.<ref>Peterson, Marc p. 25.</ref> Il-membri ta' Barcelona, issejħin ''socis'', jiffurmaw assemblaġġ ta' delegati li huwa l-ogħla korp governattiv tal-klabb.<ref>{{Ċita ktieb|titlu=Handbook on the economics of sport|isem1=Wladimir|kunjom1=Andreff|isem2=Stefan|kunjom2=Szymański|pubblikatur=Edward Elgar Publishing|sena=2006| isbn=1-84376-608-6|paġna=299}}</ref> Mill-2010, il-klabb kellhu 170,000 ''socis''. Verifika minn Deloitte f'Lulju tal-2010 wera li Barcelona kellhom dejn ta' €442,000,000, Bħalissa 58% tal-valur nett kif huwa evalwat minn ''Forbes''. L-amministrazzjoni ġdid ta' Barcelona, li kienu ordnaw il-verifika, iċċitaw "problemi strutturali" bħala l-kawża tad-dejn.<ref>{{Ċita aħbar |url=http://af.reuters.com/article/sportsNews/idAFJOE66Q0H720100727 |titlu=Barcelona audit uncovers big 2009/10 loss |pubblikatur=Reuters |data=2010-07-27 |data-aċċess=2010-08-09 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120915050601/http://af.reuters.com/article/sportsNews/idAFJOE66Q0H720100727 |arkivju-data=2012-09-15 |url-status=dead }}</ref> Aħbarijiet kienu ħarġu li l-klabb kien irreġistra tnaqqis ta' madwar €79 miljun matul il-kors tas-sena, minkejja li iddefendew it-titlu tagħhom La Liga.<ref>{{Ċita aħbar |titlu=Rosell announces record Barcelona loss, lawsuit against Laporta |isem=Duncan |kunjom=Shaw |url=http://www.monstersandcritics.com/news/europe/news/article_1591876.php/Rosell-announces-record-Barcelona-loss-lawsuit-against-Laporta |pubblikatur=Monsters and Critics |data=2010-10-10 |data-aċċess=2011-10-24 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://archive.ph/20120904230410/http://news.monstersandcritics.com/europe/news/article_1591876.php/Rosell-announces-record-Barcelona-loss-lawsuit-against-Laporta |arkivju-data=2012-09-04 |url-status=dead }}</ref> Għall-2011, Id-dejn gross ta' Barcelona huwa ta' madwar €483 miljun u d-dejn nett huwa fuq €364 miljun.<ref>{{Ċita web |url=http://soccernet.espn.go.com/news/story/_/id/926957/barcelona-announce-%E2%82%AC45m-transfer-budget?cc=5901 |titlu=Barca announce €45m budget |pubblikatur=ESPN |data=2011-06-09 |data-aċċess=2012-01-12 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110612224004/http://soccernet.espn.go.com/news/story/_/id/926957/barcelona-announce-%E2%82%AC45m-transfer-budget?cc=5901 |arkivju-data=2011-06-12 |url-status=dead }}</ref> Barcelona instab li għandhom l-ogħla salarju medju għal kull plejer ta' kull timijiet sportivi professjonali fid-dinja, biss qabel ir-rivali Real Madrid .<ref>{{Ċita web|url=http://sports.espn.go.com/espn/news/story?id=6354899 |titlu=ESPN The Magazine – The Money Issue – 200 Best-Paying Teams in the World |pubblikatur=ESPN |data=2011-04-20 |data-aċċess=2011-05-28|lingwa=Ingliż}}</ref> == Rekords == {{dettalji|Lista ta' rekords u statistiki ta' FC Barcelona}} [[Xavi]] bħalissa huwa jżżomm ir-rekord tat-tim għan-numru ta' logħob li lagħab totali (661) u numru rekord ta' apparenzi f'La Liga (436), li ssupera d-detentur tar-rekord preċedenti [[Migueli]] (391).<ref>{{Ċita web|url=http://www.fcbarcelona.cat/web/english/club/historia/records/rec_individuals.html |titlu=FC Barcelona Records (Team & Individual Records) | pubblikatur=FC Barcelona|data-aċċess=2010-03-15|lingwa=Ingliż}}</ref> L-aqwa skorer fil-kompetizzjonijiet kollha ta' FC Barcelona (inkużi logħob ta' ħbiberija) huwa [[Paulino Alcántara]] b'369 gowl.<ref>{{Ċita web|awtur=23:10 |url=http://www.fcbarcelona.com/football/first-team/detail/article/messi-one-goal-away-from-cesar-s-record |titlu=Messi one goal away from Cesar's record, fcbarcelona.com, 19 ta' Marzu 2012 |pubblikatur=FC Barcelona |data=2012-03-19 |data-aċċess=2012-11-29 |lingwa=Ingliż}}</ref> L-awqa skorer ta' kull żmien ta' Barcelona fil-kompetizzjonijiet kollha uffiċjali, minbarra logħob ta' ħbiberija, huwa [[Lionel Messi]] bi 301 gowl. Huwa wkoll għandhu rekord tal-aqwa skorer għal Barcelona f'kompetizzjonijiet Ewropej u internazzjonali tal-klabb <ref>{{Ċita aħbar|titlu=Lionel Messi Becomes Barcelona's All-time Record Goal Scorer|url=http://www.telegraph.co.uk/sport/football/players/lionel-messi/9157015/Lionel-Messi-becomes-Barcelonas-all-time-record-scorer.html|data-aċċess=2012-05-25 |pubblikatur=The Daily Telegraph|data=2012-03-21|lingwa=Ingliż}}</ref> u rekord ta' l-aqwa skorer fil-kampjonat b'206 gowls fl-La Liga. [[Lista ta' plejers ta' FC Barcelona|Erba' persuni]] kienu rnexxielhom jiskorjaw fuq 100 gowl fil-kampjonat ma Barcelona: [[Lionel Messi]] (206), [[César Rodríguez Álvarez|César Rodríguez]] (192), [[Ladislao Kubala]] (131) u [[Samuel Eto'o]] (108) . Fit-2 ta' Frar 2009, Barcelona laħqu total ta' 5,000 gowl f'La Liga. Il-gowl kien konvertit minn Messi fil-logħba kontra [[Racing de Santander|Racing Santander]], fejn Barça rebħu 2–1.<ref>{{Ċita web |url=http://www.fifa.com/worldfootball/clubfootball/news/newsid=1012195.html |titlu=Messi propels 5,000-goal Barcelona |pubblikatur=FIFA |data=2009-02-01 |data-aċċess=2010-03-13 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120415053353/http://www.fifa.com/worldfootball/clubfootball/news/newsid=1012195.html |arkivju-data=2012-04-15 |url-status=dead}}</ref> Fit-18 ta' Diċembru 2009 Barcelona għelbu lil Estudiantes 2–1 biex rebħu is-6 titlu tagħhom f'sena u sar l-ewwel tim tal-futbol biex jikseb is-''sextuple''.<ref>{{Ċita web|url=http://www.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/news/newsid=1151723.html|titlu=Kings, queens and a young prince|pubblikatur=FIFA|data=2009-12-23|data-aċċess=2010-03-23|lingwa=Ingliż|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120415053841/http://www.fifa.com/worldfootball/statisticsandrecords/news/newsid=1151723.html|arkivju-data=2012-04-15|url-status=dead}}</ref> L-ogħla attendenza f'darhom Barcelona kienet 120,000, fil-kwarti tal-finali tat-Tazza Ewropea kontra Juventus fit-3 ta' Marzu 1986.<ref>{{Ċita web |url=http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/records/rec_colectius.html |titlu=Records |pubblikatur=FC Barcelona |data-aċċess=2010-03-15 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100817060411/http://www.fcbarcelona.com/web/english/club/historia/records/rec_colectius.html |arkivju-data=2010-08-17 |url-status=dead }}</ref> Il-modernizzazzjoni ta Camp Nou matul id-1990ijiet u l-introduzzjoni ta' ''all-seater stands'' tfisser li r-rekord ma jkunx maqsum għall-futur prevedibbli bħala l-kapaċità attwali tal-istadju huwa 99,354.<ref>{{Ċita web |url=http://arxiu.fcbarcelona.cat/web/english/club/club_avui/informacio_corporativa/barca_enxifres/barca_enxifres.html |titlu=FC Barcelona Information |pubblikatur=FC Barcelona |data-aċċess=2012-01-12 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20181023071043/http://arxiu.fcbarcelona.cat/web/english/club/club_avui/informacio_corporativa/barca_enxifres/barca_enxifres.html |arkivju-data=2018-10-23 |url-status=dead }}</ref> == Emblema u flokk == [[Stampa:Fc barcelona 1st badge 1899.png|thumb|right|alt=diamond shaped crest surrounded by laurels and topped with a crown and a bat|L-ewwel emblema li ntlibset minn Barcelona]] Mill-fondazzjoni tiegħu il-klabb lagħab b'emblema. L-emblema oriġinali tal-klabb kienet forma ta' djamanta kkompletata mill-[[Kuruna ta' Aragona]] u friefet il-lejl tar-Re James, u mdawra minn żewġ fergħat, siġra tar-rand u l-oħra tal-palm.<ref name="the-crest" /> Fl-1910 il-klabb kellu kompetizzjoni fost il-membri tiegħu għal disinn tal-emblema l-ġdida. Ir-rebbieħ kien [[Carles Comamala]], li fil-ħin lagħab għall-klabb. Is-uġġeriment ta' Comamala beda l-emblema li l-klabb jilbes illum, b'xi varjazzjonijiet minuri. L-emblema tikkonsisti s-Salib ta' San Ġorġ fil-kantuniera tax-xellug mal-bandiera Katalana maġenbu, u l-kulur tat-tim taħt. Il-kuluri blu u aħmar tal-flokk ġew intlibsu l-ewwel fil-logħba kontra Hispania fl-1900.<ref>Ball, Phil p. 90.</ref> Bosta teoriji li jikkompetu ġew imressqa għar-raba disinn blu u aħmar tal-flokk ta' Barcelona. L-iben tal-ewwel president, [[Arthur Witty]], qal li kien l-idea ta' missieru bħala l-kuluri kienu l-istess bħat-tim tal-[[Skola Merkantili Taylors , Crosby|Iskola Merkantili Taylors]]. Spjegazzjoni oħra, skond l-awtur Toni Strubell, huwa dawk il-kuluri li huma mill-[[Ewwel Repubblika Franċiża|Ewwel Repubblika]] ta' Robespierre. F'Katalunja, perċezzjoni komuni hija li l-kuluri kienu magħżula minn Joan Gamper u li huma bħal ta' [[FC Basel]].<ref>Ball, Phil pp. 90–91.</ref> Qabel l-istaġun 2011-2012, Barcelona kellhom storja twila li evitaw sponsorizzazzjoni korporattiva fuq il-flokkijiet tal-logħob. Fl-14 ta' Lulju 2006, il-klabb ħabbar ftehim ta' ħames snin ma [[UNICEF]], li jinkludi li l-arma ta' UNICEF fuq il-flokk tal-klabb. Il-ftehim għandu jiddona €1.5 miljun kull sena għal UNICEF (0.7 fil-mija tad-dħul ordinarju tagħhom, ugwali għall-''UN International Aid Target'', [[cf.]] [[Official development assistance|ODA]]) permezz tal-Fundazzjoni ta' FC Barcelona.<ref>{{Ċita web|url=http://www.fcbarcelona.com/web/Fundacio/english/nacions_unides/convenis/unicef/continguts/carta_laporta.html|titlu=Open letter from Joan Laporta|data-aċċess=2010-02-21|sena=2010|pubblikatur=FC Barcelona|lingwa=Ingliż|arkivju-url=https://archive.ph/20120730014033/http://www.fcbarcelona.com/web/Fundacio/english/nacions_unides/convenis/unicef/continguts/carta_laporta.html|arkivju-data=2012-07-30|url-status=dead}}</ref> Il-Fundazzjoni ta' FC Barcelona hija entità stabbilita fl-1994 fuq is-suġġeriment tal-President tal-Kumitat Ekonomiku-Statutorju, Jaime Gil-Aluja. L-idea kienet li titwaqqaf il-fondazzjoni li tista' tattira sponsorizzazzjoni finanzjarja għall-appoġġ ta' kumpanija mhux sportiva għall-profitt.<ref>Desbordes, Michel p. 195.</ref> Fl-2004, il-kumpanija tista ssir 25 "Membru onorarji" billi jikkontribwixxu bejn £40,000–60,000 (£45,800–68,700) fis-sena. Hemm ukoll 48 sħubija jassoċjaw disponibbli għal miżata annwali ta' £14,000 (£16,000) u numru illimitat ta' ''patronages'' għal spiża ta' £4,000 fis-sena (£4,600). Mhuwiex ċar jekk il-membri onorarji jkollhom xi jgħidu formali fil-politika tal-klabb, iżda skond l-awtur Anthony King, hija "improbabbli li Kompożizzjoni Onorarja ma tkunx tinvolvi mill-inqas xi influwenza informali fuq il-klabb.<ref>King, Anthony pp. 123–24.</ref> Barcelona ntemmet ir-rifjut tagħha ta' sponsorizzazzjoni korporattiva qabel il-bidu tal-istaġun 2011-12, li ffirmat ftehim ta' ħames snin, €150 miljun tratt ma' Qatar Sports Investments, li tfisser il-[[Qatar Foundation]]<ref>{{ċita web |url=http://www.guardian.co.uk/football/2010/dec/10/barcelona-shirt-sponsor-qatar-foundation |titlu=Barcelona agree €150m shirt sponsor deal with Qatar Foundation |lingwa=Ingliż |pubblikatur=The Guardian |data=2010-12-10 |data-aċċess=2010-12-22 }}</ref> kienet fuq il-flokk tal-klabb għall-istaġuni 2011–12 u 2012–13, imbagħad ġew mibdula minn [[Qatar Airways]] għall-istaġun 13/14, il-ftehim jippermetti l-arma tal-isponsor kummerċjali li tieħu post l-emblema tal-karità, sentejn għall-ftehim ta' sitt snin.<ref>{{ċita web |url=http://www.football-shirts.co.uk/fans/barcelona-qatar-airways-new-sponsor_17399 |titlu=New Shirt Sponsor For Barcelona 13/14 – Qatar Airways |lingwa=Ingliż |pubblikatur=Football Shirts News |data=2012-11-17 |data-aċċess=2012-11-19 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130513185520/http://www.football-shirts.co.uk/fans/barcelona-qatar-airways-new-sponsor_17399 |arkivju-data=2013-05-13 |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable" style="text-align: center" |- !Perjodu !Manifattur tal-[[Kit (futbol)|kit]] !Sieħba |- |1982–1992 || Meyba |rowspan=3|<small>''Ebda''</small> |- |1992–1998 || [[Kappa (kumpanija)|Kappa]] |- |1998–2006 |rowspan=4| [[Nike, Inc.|Nike]] |- |2006–2011 || [[UNICEF]] |- |2011–2013 || [[Qatar Foundation]], UNICEF |- |2013- || [[Qatar Airways]], UNICEF |} == Stadju == {{Main|Camp de la Indústria|Camp de Les Corts|Camp Nou}} [[Stampa:Chelsea on Tour - Barcelona 311006.jpg|right|thumb|alt=an elevated view of the stadium at night|Veduta elevata ta' Camp Nou]] Barcelona inizjalment lagħbu fil-[[Camp de la Indústria]]. Il-kapaċità kienet ta' madwar 6,000, u l-uffiċjali tal-klabb qiesu l-faċilitajiet eċċellenti għal klabb bis-sħubija tikber.<ref>{{Ċita web|url=http://www.fcbarcelona.cat/web/catala/noticies/club/temporada08-09/03/n090314107593.html|pubblikatur=FC Barcelona|titlu=Cent anys del camp de la Indústria |data-aċċess=2010-09-11 |data=2009-03-14|kunjom=Santacana |isem=Carles|lingwa=Katalan}}</ref> Fl-1922, in-numru ta' partitarji kienu qabżu l-20,000 b'hekk il-klabb jaqla ħafna flus, Barça kienu kapaċi li jibnu grawnd akbar [[Camp de Les Corts]], li għandhu kapaċità inizjali ta' 20,000 spettatur. Wara l-Gwerra Ċivili Spanjola, il-klabb beda jiġbed aktar membri u numru akbar ta' spettaturi fil-logħbiet. Dan wassal għal bosta proġetti ta' espansjoni: il-grandstand fl-1944, l-istand tan-nofsinhar fl-1946, u finalment l-istand tat-tramuntana fl-1950. Wara l-aħħar espansjoni, Les Corts sar iżomm 60,000 spettatur.<ref>{{Ċita web|url=http://www.fcbarcelona.cat/web/english/club/club_avui/territori_barca/CampNou/intro_historica.html|titlu=Brief history of Camp Nou |pubblikatur=FC Barcelona |data-aċċess=2010-07-30|lingwa=Ingliż}}</ref> Wara li l-kostruzzjoni kienet kompluta ma kienx hemm lok għal aktar espansjoni fl-Les Corts. Lura-għall-lura t-titli ta' La Liga fl-1948 u fl-1949 u l-iffirmar f'Ġunju 1950 ta' [[László Kubala]], li aktar tard skorja 196 gowl f'256 logħbiet, ġibda akbar ta' folol kbar għall-logħob.<ref>Farred, Grant. p. 124.</ref><ref>Eaude, Michael. p. 104.</ref> Il-klabb beda jagħmel pjanijiet għal stadju ġdid. Il-bini ta' Camp Nou beda fit-28 ta' Marzu 1954,quddiem folla ta' 60,000 spettatur ta' Barça. L-ewwel ġebla tal-istadju kienet stabbilita fil-post taħt il-patroċinju tal-Gvernatur Felipe ACEDO Colunga u bil-barka tal-Arċisqof ta' Barċellona Gregorio Modrego. Il-kostruzzjoni ħadet tliet snin u ntemmet fl-24 ta' Settembru 1957 bi spiża finali ta 288 miljun peseta, 336% fuq il-baġit. [[Stampa:Camp Nou més que un club.jpg|right|thumb|Il-kliem "Més que un club" huma miżbugħa bl-isfar fuq is-sedili blu tal-istadju|Wieħed mill-istands turi l-mottu ta' Barcelona, ''"Més que un club"'', li jfisser 'Aktar minn klabb']] Fl-1980, meta l-istadju kien fil-bżonn ta' disinn mill-ġdid biex jissodisfaw il-kriterji tal-UEFA, il-klabb kellu joħroġ il-flus billi joffri l-partitarji l-opportunità li jdaħħlu l-isem tagħhom fuq il-briks għal miżata żgħira. L-idea kienet popolari mal-partitarji, u eluf ta' nies ħallsu l-miżata. Aktar tard dan sar iċ-ċentru ta' kontroversja meta il-medja f'Madrid telgħet rapporti li ġebla kienet iskritta bl-isem ta' żmien twil ta' president ta' Real Madrid u sapporter ta' [[Francisco Franco|Franco]] [[Santiago Bernabéu Yeste|Santiago Bernabéu]].<ref>Ball, Phil pp. 20–21.</ref><ref>Ball, Phil pp. 121–22.</ref><ref>Murray, Bill; Murray, William J.. p. 102.</ref> Bi tħejjija għal-Logħob tas-Sajf tal-1992 żewġ saffi ta' stands kienu installati fuq ir-''roofline'' preċedenti.<ref>Snyder, John. pp. 81–2.</ref> Huwa għandu kapaċità kurrenti ta' 99,354 li jagħmilha wieħed mill-akbar [[Lista ta' grawnds Ewropej mill-kapaċità|akbar grawnds]] fl-Ewropa. Hemm ukoll faċilitajiet oħra, li jinkludu:<ref>{{Ċita web |url=http://www.fcbarcelona.cat/web/castellano/noticies/club/temporada09-10/07/n090728107768.html|titlu=El proyecto Barça Parc, adelante |data-aċċess=2009-07-28 |sena=2009 |lingwa=Spanjol |pubblikatur=FC Barcelona}}</ref> * [[Ciutat Esportiva Joan Gamper]] (Grawnd ta' taħriġ ta' FC Barcelona) * Masia-Centre de Formació Oriol Tort (Residenza ta' plejers żgħażagħ) * [[Mini Estadi]] (Grawnd tat-tim riserv) * [[Palau Blaugrana]] (Grawnd fuq ġewwa ta' FC Barcelona) * Palau Blaugrana 2 (Grawnd Sekondarju fuq ġewwa ta' FC Barcelona) * Pista de Gel (Rink tas-silġ ta' FC Barcelona) == Unuri == {{Main|Unuri ta' FC Barcelona|FC Barcelona fl-Ewropa}} [[Stampa:FC Barcelona Team 2, 2011.jpg|thumb|Barcelona jiċċelebraw it-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol tal-Klabbs 2011|Tazza tad-Dinja tal-Klabbs 2011]] b'reħba kontra [[Santos FC]]]] Mill-5 ta' Mejju 25 2012, Barcelona rebħu 21 [[La Liga]], 26 [[Copa del Rey]], 10 [[Supercopa de España]], 3 [[Copa Eva Duarte]]{{nota|Il-[[Copa Eva Duarte]] kienet biss rikonoxxuta u organizzata bl-isem mill-RFEF mill-1947 sa l-1953, u għalhekk il-"Copa de Oro Argentina" ta' Barcelona li ntrebħet mill-1945 mhuwiex inkluża f'dan l-għadd, jiġifieri biss fl-1948, 1952 u fl-1953 trofej huma validi.}} u 2 trofej tal-[[Copa de la Liga]], kif ukoll bħala d-detentur tar-rekord għall-aħħar 4 kompetizzjonijiet. Huma wkoll rebħu 4 [[UEFA Champions League]], u rekord ta' 4 [[UEFA Cup Winners' Cup]], 4 [[UEFA Super Cup]] u rekord ta' 2 [[FIFA Club World Cup]]. Huma wkoll rebħu rekord ta' 3 trofej tal-[[Inter-Cities Fairs Cup]], li kkunsidrati l-predeċessuri tal-[[UEFA Cup]]-[[Europa League]]. Barcelona huwa l-uniku klabb fl-Ewropea li lagħab futbol kontinentali kull staġun mill-1955, u wieħed mit-tliet klabbs li qatt ma ġie relegat mill-[[La Liga]], ma [[Athletic Bilbao]] u [[Real Madrid]]. Fl-2009, Barcelona sar l-ewwel klabb fi Spanja biex jirbaħ [[It-Tripletta|it-tripletta]] li tikkonsisti [[2008–09 La Liga|La Liga]], [[2008–09 Copa del Rey|Copa del Rey]], u l- [[2008–09 UEFA Champions League|Champions League]]. Dik l-istess sena, sar ukoll l-ewwel klabb tal-futbol biex jirbaħ sitta tazzi minn sitt kompetizzjonijiet f'sena waħda, li tinkludi t-tripletta msemmija qabel u s-[[2009 Supercopa de España|Super Spanjola]], [[2009 UEFA Super Cup|UEFA Super Cup]] u [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol tal-Klabbs 2009|Tazza tad-Dinja tal-Klabbs]]. === Kompetizzjonijiet Domestiċi === * '''[[La Liga]]'''<ref>{{Ċita web|url=http://www.lfp.es/Default.aspx?tabid=113&Controltype=EvHist&id=1&tmpd=28&tmph=110&e1=5&e2=&e3=&e4= |titlu=Evolution 1929–10 |pubblikatur=Liga de Fútbol Profesional |data-aċċess=2010-08-06 |lingwa=Ingliż}}</ref> :'''Rebbieħa (21):''' 1928–1929, 1944–45, 1947–48, 1948–49, 1951–52, 1952–53, 1958–59, 1959–60, 1973–74, 1984–85, 1990–91, 1991–92, 1992–93, 1993–94, 1997–98, 1998–99, 2004–05, 2005–06, 2008–09, 2009–10, 2010–11 : ''Runners-up (23):'' 1929–30, 1945–46, 1953–54, 1954–55, 1955–56, 1961–62, 1963–64, 1966–67, 1967–68, 1970–71, 1972–73, 1975–76, 1976–77, 1977–78, 1981–82, 1985–86, 1986–87, 1988–89, 1996–97, 1999–00, 2003–04, 2006–07, 2011–12 * '''[[Copa del Rey]]''' :'''Rebbieħa (26):''' 1909–10, 1911–12, 1912–13, 1919–20, 1921–22, 1924–25, 1925–26, 1927–28, 1941–42, 1950–51, 1951–52, 1952–53, 1956–57, 1958–59, 1962–63, 1967–68, 1970–71, 1977–78, 1980–81, 1982–83, 1987–88, 1989–90, 1996–97, 1997–98, 2008–09, 2011–12 : ''Runners-up (10):'' 1901–02, 1918–19, 1931–32, 1935–36, 1953–54, 1973–74, 1983–84, 1985–86, 1995–96, 2010–11 * '''[[Supercopa de España]]'''<ref>{{Ċita web|url=http://www.rsssf.com/tabless/spansupcuphist.html |kunjom1=Carnicero |isem1=José |kunjom2=Torre |isem2=Raúl |kunjom3=Ferrer |isem3=Carles Lozano |titlu=Spain – List of Super Cup Finals |pubblikatur=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |data=2009-08-28 |data-aċċess=2010-06-22 |lingwa=Ingliż}}</ref> :'''Rebbieħa (10):''' 1983, 1991, 1992, 1994, 1996, 2005, 2006, 2009, 2010, 2011 : ''Runners-up (8):'' 1985, 1988, 1990, 1993, 1997, 1998, 1999, 2012 * '''[[Copa Eva Duarte]]''' (il-prekursur tas-'''[[Supercopa de España]]''')<ref>{{Ċita web|url=http://www.rsssf.com/tabless/spansupcuphist.html |titlu=List of Super Cup Finals |pubblikatur=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |data-aċċess=2011-03-18 |lingwa=Ingliż}}</ref> : '''Winners (3):''' 1948, 1952, 1953 : ''Runners-up (2):'' 1949, 1951 * '''[[Copa de la Liga]]'''<ref>{{Ċita web|url=http://www.rsssf.com/tabless/spanleagcuphist.html |awtur=Torre, Raúl |titlu=Spain – List of League Cup Finals |pubblikatur=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation |data=2009-01-29 |data-aċċess=2010-06-22 |lingwa=Ingliż}}</ref> : '''Rebbieħa (2):''' 1982–83, 1985–86 === Kompetizzjonijiet Ewropej === * '''[[UEFA Champions League|European Cup / UEFA Champions League]]'''<ref>{{Ċita web|url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/history/index.html |titlu=Champions League history |pubblikatur=UEFA |data-aċċess=2010-06-22 |lingwa=Ingliż}}</ref> : '''Rebbieħa (4):''' [[1991–92 European Cup|1991–92]], [[UEFA Champions League 2005–06|2005–06]], [[2008–09 UEFA Champions League|2008–09]], [[2010–11 UEFA Champions League|2010–11]] : ''Runners-up (3):'' [[1960–61 European Cup|1960–61]], [[1985–86 European Cup|1985–86]], [[1993–94 UEFA Champions League|1993–94]] * '''[[Tazza tat-Tazez Ewropej]] / [[UEFA Cup Winners' Cup]]'''<ref>{{Ċita web |url=http://en.archive.uefa.com/competitions/ecwc/index.html |titlu=UEFA Cup Winners' Cup |pubblikatur=UEFA |data-aċċess=2010-06-22 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100501123433/http://en.archive.uefa.com/competitions/ecwc/index.html |arkivju-data=2010-05-01 |url-status=dead }}</ref> : '''Rebbieħa (4):''' [[1978–79 European Cup Winners' Cup|1978–79]], [[1981–82 European Cup Winners' Cup|1981–82]], [[1988–89 European Cup Winners' Cup|1988–89]], [[1996–97 UEFA Cup Winners' Cup|1996–97]] : ''Runners-up (2):'' [[1968–69 European Cup Winners' Cup|1968–69]], [[1990–91 European Cup Winners' Cup|1990–91]] * '''[[Inter-Cities Fairs Cup]]''' (il-prekursur tal-'''[[UEFA Europa League]]''') : '''Rebbieħa (3):''' [[1955–58 Inter-Cities Fairs Cup|1955–58]], [[1958–60 Inter-Cities Fairs Cup|1958–60]], [[1965–66 Inter-Cities Fairs Cup|1965–66]] : ''Runners-up (1):'' [[1961–62 Inter-Cities Fairs Cup|1961–62]] * '''[[UEFA Super Cup|European Super Cup / UEFA Super Cup]]'''<ref>{{Ċita web |url=http://en.archive.uefa.com/competitions/supercup/history/index.html |titlu=UEFA Super Cup |pubblikatur=UEFA |data-aċċess=2010-06-22 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100820032123/http://en.archive.uefa.com/competitions/supercup/history/index.html |arkivju-data=2010-08-20 |url-status=dead }}</ref> : '''Rebbieħa (4):''' [[1992 European Super Cup|1992]], [[1997 UEFA Super Cup|1997]], [[2009 UEFA Super Cup|2009]], [[2011 UEFA Super Cup|2011]] : ''Runners-up (4):'' [[1979 European Super Cup|1979]], [[1982 European Super Cup|1982]], [[1989 European Super Cup|1989]], [[2006 UEFA Super Cup|2006]] === Kompetizzjonijiet Dinjija === * '''[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol tal-Klabbs|Tazza tad-Dinja tal-Klabbs]]'''<ref>{{Ċita web |url=http://www.fifa.com/tournaments/archive/tournament=107/index.html |titlu=Tournaments |pubblikatur=FIFA |data-aċċess=2010-06-22 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100516160537/http://www.fifa.com/tournaments/archive/tournament=107/index.html |arkivju-data=2010-05-16 |url-status=dead}}</ref> :'''Rebbieħa (2):''' [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol tal-Klabbs 2009|2009]], [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol tal-Klabbs 2011|2011]] :''Runners-up (1):'' [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol tal-Klabbs 2006|2006]] * '''[[Tazza Interkontinentali (futbol)|Tazza Interkontinentali]]''' :''Runners-up (1):'' [[Tazza Interkontinentali 1992|1992]] == Persunal == === Staff tekniku kurrenti === {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:90%" width=40% !style="background: #26559B; color:red" align=left| Isem !style="background: #26559B; color:red" align=right| Rwol |- | [[Gerardo Martino]] | Kowċ |- | [[Jordi Roura]] | Assistent Kowċ |- | Aureli Altimiraz<br />Paco Seiruŀlo<br />Francesc Cos<br />Eduardo Pons | Kowċis tas-saħħa |- | José Ramón de la Fuente | Kowċ tal-Gowlers |- | Àlex García<br />Domènec Torrent<br />Carles Planchart | Esploratorji |- | [[Andoni Zubizarreta]] | Direttur tal-futbol |- | Guillermo Amor | Kowċ tat-[[FC Barcelona B|tim B]] |} <small>Sors: [http://www.fcbarcelona.com/ FC Barcelona]<br /></small> == Tmexxija == [[Stampa:Sandro Rosell - 2010.jpg|thumb|upright=0.6|alt=Photo of Rosell|[[Sandro Rosell]], il-President attwali ta' FC Barcelona]] {| class="wikitable" style="text-align: center; font-size:90%" width=40% !style="background: #26559B; color:red" align=left| Isem !style="background: #26559B; color:red" align=right| Rwol |- | [[Sandro Rosell]] | President |- | Jordi Cardoner | Viċi-president taż-żona soċjali |- | Josep Bartomeu | Viċi-president taż-żona tal-isports |- | Antoni Rossich | Direttur korporattiv ġenerali |- | Antoni Freixa | Segretarju tal-Bord |- | Susana Monje | Teżorier |- | Ramon Pont | Direttur taż-żona soċjali |} <small>Sors: [http://www.fcbarcelona.com/ FC Barcelona]<br /></small> == Filmografija == * Jordi Feliú, ''Barça, 75 años de historia del Fútbol Club Barcelona'', 1974. == Biblijografija == * Arnaud, Pierre; Riordan, James ''Sport and international politics.'' Taylor & Francis 1998 {{ISBN|978-0-419-21440-3}} * Ball Phill ''Morbo: The Story of Spanish Football.'' 2003 WSC Books Limited {{ISBN|0-9540134-6-8}} * Burns, Jimmy (1998). ''Barça: A People's Passion.'' Bloomsbury. {{ISBN|0-7475-4554-5}}. * Dave Arthur Simon Chadwick ''International cases in the business of sport.'' Butterworth-Heinemann 2007 {{ISBN|0-7506-8543-3}} * Michael Desbordes ''Marketing and football: an international perspective.'' Butterworth-Heinemann 2007 {{ISBN|0-7506-8204-3}} * Eaude, Michael (2008). ''Catalonia: a cultural history.'' Oxford University Press. {{ISBN|0-19-532797-7}}. * Ferrand, Alain; McCarthy, Scott (2008). ''Marketing the Sports Organisation: Building Networks and Relationships.'' Taylor & Francis. {{ISBN|0-415-45329-1}}. * Fisk, Peter (2008). ''Business Genius: A More Inspired Approach to Business Growth.'' John Wiley and Sons. {{ISBN|1-84112-790-6}}. * Ghemawat, Pankaj (2007). ''Redefining global strategy: crossing borders in a world where differences still matter.'' Harvard Business Press. p. 2. {{ISBN|1-59139-866-5}}. * Farred, Grant (2008). ''Long distance love: a passion for football.'' Temple University Press. {{ISBN|1-59213-374-6}}. * Ferrand, Alain; McCarthy, Scott (2008). ''Marketing the Sports Organisation: Building Networks and Relationships.'' Taylor & Francis. {{ISBN|0-415-45329-1}}. * King, Anthony (2003). ''The European ritual: football in the new Europe.'' Ashgate Publishing, Ltd. {{ISBN|0-7546-3652-6}}. * Kleiner-Liebau, Désirée (2009). ''Migration and the Construction of National Identity in Spain.'' '''15'''. Iberoamericana Editorial. {{ISBN|84-8489-476-2}}. * Murray, Bill; Murray, William J. (1998). ''The world's game: a history of soccer.'' University of Illinois Press. {{ISBN|0-252-06718-5}}. * Peterson, Marc (2009). ''The Integrity of the Game and Shareholdings in European Football Clubs.'' GRIN Verlag. {{ISBN|3-640-43109-X}}. * Raguer, Hilari (2007). ''The Catholic Church and the Spanish Civil War.'' '''11'''. Routledge. {{ISBN|0-415-31889-0}}. * Shubert, Adrian (1990). ''A social history of modern Spain.'' Routledge. {{ISBN|0-415-09083-0}}. * Snyder, John (2001). ''Soccer's most wanted: the top 10 book of clumsy keepers, clever crosses, and outlandish oddities. ''Brassey's. {{ISBN|1-57488-365-8}}. * Spaaij, Ramón (2006). ''Understanding football hooliganism: a comparison of six Western European football clubs.'' Amsterdam University Press. {{ISBN|90-5629-445-8}}. * Witzig, Richard (2006). ''The Global Art of Soccer.'' CusiBoy Publishing. {{ISBN|0-9776688-0-0}} == Noti == {{noti}} == Referenzi == {{referenzi}} == Ħoloq esterni == {{Commons|FC Barcelona}} * {{lingwi|ca|cn|en|ja|es}} {{Sit uffiċjali}} * {{lingwi|en|es}} [https://www.laliga.com/en-GB/clubs/fc-barcelona FC Barcelona] fil-La Liga {{DEFAULTSORT:Barcelona}} [[Kategorija:FC Barcelona| ]] [[Kategorija:Klabbs tal-futbol Spanjoli]] [[Kategorija:Klabbs tal-futbol stabbiliti fl-1899]] 1mho2pmnd0a5ifa3o6yfdw4makdzhry 0 17060 333868 332378 2026-11-08T10:52:01Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333868 wikitext text/x-wiki {{Infobox kompetizzjoni futbol |isem_kompetizzjoni = Tazza tad-Dinja tal-Futbol 1930 |titli_oħra = 1er Campeonato Mundial de Futbol |stampa = Uruguay 1930 World Cup.jpg |daqs_stampa = 200px |deskrizzjoni_stampa = Kartellun uffiċjali |pajjiż = Urugwaj |dati = 13 ta' Lulju – 30 ta' Lulju |parteċipanti = 13 |konfederazzjoni = 6 |grawnds = 3 |bliet = 1 |rebbieħ = {{fb|Urugwaj}} |tieni = {{fb|Arġentina|alt}} |tielet = {{fb|Stati Uniti|1912}} |raba' = {{fb|Renju tal-Jugożlavja}} |partiti = 18 |gowls = 80 |attendenza = 434500 |l-aqwa_skorer = {{flagicon|Arġentina}} [[Guillermo Stábile]] (8 gowls) |l-aqwa_plejer = |staġun_suċċessiv = [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 1934|1934]] }} It-'''Tazza tad-Dinja tal-Futbol 1930''' kienet l-edizzjoni inawgurali tat-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol|Tazza tad-Dinja tal-FIFA]], il-kampjonat internazzjonali għat-[[Lista ta' timijiet nazzjonali tal-futbol tal-irġiel|timijiet nazzjonali]] tal-[[futbol]] tal-irġiel. Din saret ġewwa l-[[Urugwaj]] bejn it-13 u t-30 ta' Lulju 1930. Il-[[FIFA]], il-federazzjoni internazzjonali li tiggverna l-futbol, għażlet l-Urugwaj bħala l-pajjiż ospitu minħabba li l-pajjiż kien se jiċċelebra ċ-ċentinarju mill-ewwel kostituzzjoni tiegħu, u t-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Urugwaj|tim nazzjonali tal-Urugwaj]] irnexxielu jirbaħ il-kompetizzjoni tal-futbol fil-[[Logħob Olimpiku tas-sajf 1928]]. Il-logħbiet kollha ntlagħbu fil-kapitali Urugwajana ta' [[Montevideo]], il-maġġornaza fl-[[Estadio Centenario]], li ġie mibni speċifikament għal dan il-kampjonat. Tlettax-il tim, sebgħa mill-Amerika t'Isfel, erbgħa mill-Ewropa u tnejn mill-Amerika ta' Fuq daħlu għal din il-kompetizzjoni. In-nuqqas fin-numru ta' timijiet Ewropej kien minħabba d-diffikultajiet sabiex jivvjaġġaw lejn l-Amerika t'Isfel. It-timijiet ġew maqsuma f'erba' gruppi, bir-rebbieħ ta' kull wieħed minnhom jgħaddi għas-semifinali. L-ewwel żewġ logħbiet tat-Tazza tad-Dinja intlagħbu fl-istess ħin u ġew mirbuħa minn [[Tim nazzjonali tal-futbol ta' Franza|Franza]] u l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Istati Uniti|Istati Uniti]], li għelbu lill-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Messiku|Messiku]] 4–1 u lill-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Belġju|Belġju]] 3–0, rispettivament. [[Lucien Laurent]] ta' Franza kien li skorja l-ewwel gowl fl-istorja tat-Tazza tad-Dinja, waqt li l-gowler Amerikan [[Jimmy Douglas]] żamm l-ewwel xibka mhux mittiefsa tal-kampjonat. L-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Arġentina|Arġentina]], l-Urugwaj, l-Istati Uniti u l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Jugożlavja|Jugożlavja]] lkoll rebħu l-gruppi rispettivi tagħhom sabiex ikkwalifikaw għas-semifinali. Fil-finali, il-favoriti Urugwaj għelbu lill-Arġentina 4–2 quddiema 93,000 ruħ, u b'hekk sar l-ewwel pajjiż li rebħu t-Tazza tad-Dinja. == Parteċipanti == [[Stampa:1930 world cup.png|thumb|325px|Pajjiżi parteċipanti]] L-ewwel edizzjoni tat-Tazza tad-Dinja kienet l-unika waħda mingħajr kwalifikazzjoni. Kull pajjiż affiljat mal-FIFA ġie mistieden biex jikkompeti u kellu jagħti d-deċiżjoni tiegħu sat-28 ta' Frar 1930. Kienu ħafna pajjiżi fl-Amerika li wrew interess: l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Arġentina|Arġentina]], il-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Brażil|Brażil]], il-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Bolivja|Bolivja]], iċ-[[Tim nazzjonali tal-futbol taċ-Ċili|Ċili]], il-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Messiku|Messiku]], il-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Paragwaj|Paragwaj]], il-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Perù|Perù]] u l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Istati Uniti|Istati Uniti]] kollha daħlu. Total ta' seba' pajjiżi mill-Amerika t'Isfel ħadu sehem, b'dan in-numru jibqa' l-iktar wieħed fl-istorja ta' pajjiżi minn dan ir-reġjun. Madanakollu, minħabba t-tul u l-ispiża involut fit-traġitt fuq l-[[Oċean Atlantiku]], kienu ftit il-pajjiżi Ewropej li xtaqu jipparteċipaw. Fil-fatt, sal-aħħar ta' Frar l-ebda pajjiż Ewropew ma rrisponda għall-istedina li saret. F'tentattiv sabiex tikseb parteċipazzjoni Ewropea, l-[[Assoċjazzjoni tal-Futbol tal-Urugwaj|Assoċjazzjoni tal-Futbol Urugwajana]] bagħtet ittra lill-[[Assoċjazzjoni tal-Futbol Ingliż|Football Association tal-Ingilterra]], anke jekk il-[[Home Nations]] ma kinux membri tal-FIFA sa dakinhar. Din ġiet rifjutata mill-Kumitat tal-FA fit-18 ta' Novembru 1929.<ref>{{ċita web |url=http://www.fourfourtwo.premiumtv.co.uk/page/BigRead/0,,11442~1034860,00.html |titlu=Uruguay 1930 |pubblikatur=Fourfourtwo |data-aċċess=2009-06-20 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070819173027/http://www.fourfourtwo.premiumtv.co.uk/page/BigRead/0,,11442~1034860,00.html |arkivju-data=2007-08-19 |lingwa=Ingliż |url-status=live }}</ref> Xahrejn qabel il-bidu tal-kampjonat, l-ebda tim Ewropew ma kien għadu daħal.<ref name="FIFA1930">{{ċita web |url=http://fifaworldcup.yahoo.com/06/en/p/pwc/1930.html |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20060426212450/http://fifaworldcup.yahoo.com/06/en/p/pwc/1930.html |arkivju-data=2006-04-26 |titlu=FIFA World Cup&nbsp;– Classic Moments from FIFA World Cup History |pubblikatur=FIFA |data-aċċess=2009-06-14 |lingwa=Ingliż |url-status=live }}</ref> Wara l-intervent tal-president tal-FIFA [[Jules Rimet]], erba' pajjiżi għamlu l-vjaġġ fuq il-baħar: il-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Belġju|Belġju]], [[Tim nazzjonali tal-futbol ta' Franza|Franza]], ir-[[Tim nazzjonali tal-futbol tar-Rumanija|Rumanija]] u l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Jugożlavja|Jugożlavja]]. Ir-Rumeni, immexxija minn [[Constantin Rădulescu]] u kkowċjati mill-kaptan tagħhom [[Rudolf Wetzer]] u [[Octav Luchide]], daħlu fil-kompetizzjoni wara l-intervent tar-re l-ġdid tagħhom, [[Karlu II tar-Rumanija|Karlu II]]. Hu għażel l-iskwadra personalment u għamel qbil mal-impjegati sabiex jassiguraw illi l-plejers ikollhom xorta waħda x-xogħol mar-ritorn tagħhom.<ref>{{ċita ktieb |kunjom=Seddon |isem=Peter |titlu=The World Cup's Strangest Moments |pubblikatur=Robson |post=Londra |sena=2005 |isbn=978-1-86105-869-0 |paġni=8–9 |lingwa=Ingliż }}</ref> Il-Franċiżi daħlu wara l-intervent personali ta' Rimet, però la d-difensur stilla [[Manuel Anatol]] u lanqas il-kowċ [[Gaston Barreau]] ma ġew persważi biex jagħmlu l-vjaġġ.<ref name="goldblatt_248">{{ċita ktieb |kunjom=Goldblatt |isem=David |titlu=The Ball is Round: A Global History of Football |pubblikatur=Penguin |post=Londra |sena=2007 |isbn=978-0-14-101582-8 |paġni=248 |lingwa=Ingliż }}</ref> Il-parteċipazzjoni tal-Belġjani ġiet instigata mill-viċi-president tal-FIFA [[Rudolf Seedrayers]].<ref name="g249">Goldblatt (2008), p. 249</ref> Ir-Rumeni mbarkaw l-SS ''Conte Verde'' minn [[Ġenova]], il-Franċiżi telgħu abbord f'[[Villefranche-sur-Mer]] fil-21 ta' Ġunju 1930,<ref name="fifa1930">{{ċita web |url=http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=1/overview.html |titlu=1930 FIFA World Cup Uruguay |pubblikatur=FIFA |data-aċċess=2009-06-15 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110722123120/http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=1/overview.html |arkivju-data=2011-07-22 |url-status=dead }}</ref> u l-Belġjani nġabru minn [[Barċellona]].<ref name="Marca">{{ċita web |url=http://archivo.marca.com/mundial2006/historia/1930.html |titlu=Uruguay, allí nació la historia |pubblikatur=Marca.com |lingwa=Spanjol |data-aċċess=2009-06-14 |kunjom=Lara |isem=Miguel A |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090627110134/http://archivo.marca.com/mundial2006/historia/1930.html |arkivju-data=2009-06-27 |url-status=dead }}</ref> Dan il-vapur kellu fuqu wkoll lil Rimet, it-trofew u tlett referis Ewropej: il-Belġjani [[Jean Langenus]] u [[Henri Christophe (referì)|Henri Christophe]], flimkien mal-Franċiż [[Thomas Balway]].{{nota|name=balway}} It-tim [[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Brażil|Brażiljan]] imbarka meta l-vapur trakka f'[[Rio de Janeiro]] fid-29 ta' Ġunju qabel ma wasal l-Urugwaj fl-4 ta' Lulju.<ref name="FIFA1930"/> Il-Jugożlavi vvjaġġaw f'vapur bil-fwar ''Florida'' minn [[Marsilja]].<ref name="Marca"/> {{Kwota|Qattajna ħmistax-il jum fuq il-''Conte Verde'' sabiex nilħqu l-Amerika t'Isfel. L-eżerċizzji bażiċi konna nagħmluhom isfel u konna nittħarġu fuq il-gverta tal-vapur. Il-kowċ tagħna qatt ma kien ikellimna dwar tattika għal kollox...<ref name="fifa-franchecomte">{{ċita web |url=http://www.fifa.com/aboutfifa/developing/refereeing/news/newsid=71490.html |titlu=A historical link with the Franche-Comté |pubblikatur=FIFA |data=1998-06-17 |data-aċċess=2009-06-14 |kunjom=Vautrot |isem=Michel |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080608134846/http://www.fifa.com/aboutfifa/developing/refereeing/news/newsid=71490.html |arkivju-data=2008-06-08 |lingwa=Ingliż |url-status=dead }}</ref>|[[Lucien Laurent]], plejer Franċiż }} == Taqsira tat-turnew == === Grupp 1 === {{kwota|Konna qegħdin naffrontaw 'il-Messiku u kien nieżel is-silġ, minħabba li fl-emisferu tan-Nofsinhar kien ix-xitwa. Wieħed minn sħabi qassam il-ballun u jien segwejt it-trajettorja b'attenzjoni u lqattu fil-għoli bil-lemin. Konna kollha kuntenti, imma ma ċċelebrajniex – ħadd ma fehem li konna għaddejna fl-istorja. Kemm ħadna b'idejn xulxin u komplejna nilgħabu. Lanqas ma ngħatajna xi kumpens partikulari: f'dak iż-żmien konna biss dilettanti.<ref name="fifa-franchecomte"/>|[[Lucien Laurent]] dwar il-gowl tiegħu, l-ewwel wieħed fl-istorja ta' din il-kompetizzjoni}} [[Stampa:Sele1930.JPG|thumb|250px|It-tim Ċilen spiċċa l-grupp fit-tieni post, fost prestazzjonijiet konvinċenti]] L-ewwel grupp kien l-uniku grupp li kellu erba' timijiet: l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Arġentina|Arġentina]], iċ-[[Tim nazzjonali tal-futbol taċ-Ċili|Ċili]], [[Tim nazzjonali tal-futbol ta' Franza|Franza]] u l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Messiku|Messiku]]. Jumejn wara l-ewwel rebħa kontra l-Messiku, il-Franċiżi sabu quddiem wiċċhom il-favorita tal-grupp: l-Arġentina. Il-Franċiżi ġew imblukkati bi plejers li sofrew problemi fiżiċi: il-gowler [[Alex Thépot|Thépot]] kellu jabbanduna l-logħba wara 20 minuta u Laurent, wara daħla minn [[Luis Monti]], zappap matul il-logħba kollha. Madanakollu, l-Arġentini kellhom jistennew sal-81 minuta biex jiskorjaw meta l-istess Monti skorja frikik minn 25 metru.<ref name="storie">{{ċita web |url=http://www.storiedicalcio.altervista.org/1930-3_si_comincia.html |titlu=Mondiali Calcio 1930: 13 luglio ore 14, si comincia |pubblikatur=Storie di Calcio |data-aċċess=2011-06-25 |lingwa=Taljan |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110728045627/http://www.storiedicalcio.altervista.org/1930-3_si_comincia.html |arkivju-data=2011-07-28 |url-status=dead }}</ref> Il-partita kienet karatterizzata minn episodju kontroversjali: ir-referì [[Almeida Rêgo]] bi żball saffar tmiem il-partita sitt minuti qabel, proprju meta l-attakkant Franċiż [[Marcel Langiller]] kien se jiskorja. Kien wara invażjoni fil-grawnd u l-protesti tal-pubbliku u xi membri tal-eżekuttiv Franċiżi li kkonvinċew lill-uffiċċjal tal-logħba sabiex jilgħab is-sitt minuti li kien għad baqa'. Minkejja li Franza kienu niżlu jilgħabu darbtejn f'temp ta' 48 siegħa, iċ-Ċili kien għadu ma ġiex involuti. It-tim mill-Amerika t'Isfel lagħab il-Messiku fil-ġurnata ta' wara, fejn rebħu bl-iskor konvinċenti ta' 3–0. Fit-tieni partita tal-Arġentina, kontra l-Messiku, ġie msaffar l-ewwel ''penalty'' tal-istorja tal-kampjonat. Skont kif irrakkuntat minn [[John Langenus]] – ir-referì tal-finali u xhieda okulari tal-partita – ġew mogħtija total ta' ħames ''penalties'', tlieta minnhom kontroversjali, f'logħba rrefjata mill-kowċ tal-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Bolivja|Bolivja]] [[Ulises Saucedo]]. Barra minn hekk il-ballun ġie pożizzjonat 14-il metru 'l bogħod mil-linja tal-gowl, minflok 11-il metru skont ir-regoli. Mill-ħames ''penalties'', wieħed biss ġie skurjat. [[Guillermo Stábile]] skorja tripletta fid-debutt tiegħu u l-Arġentina rebħu 6–3 minkejja n-nuqqas tal-kaptan [[Manuel Ferreira]], li kellu jirritorna lura lejn [[Buenos Aires]] sabiex jagħmel eżami tal-liġi. [[Adolfo Zumelzú|Zumelzú]] impressjona wkoll b'doppjetta. Il-kwalifikazzjoni ġiet deċiża fl-aħħar ġurnata tal-grupp, milgħuba bejn l-Arġentina u ċ-Ċili fit-22 ta' Lulju. Stábile ikkonferma lilu nnifsu bħala attakkant prim fejn fil-bidu tal-logħba skorja darbtejn. Fil-15-il minuta, iċ-Ċili naqqsu d-distakk b'[[Guillermo Subiabre|Subiabre]] li sfrutta żball tal-gowler [[Ángel Bossio|Bossio]].<ref name="storie2">{{ċita web |url=http://www.storiedicalcio.altervista.org/1930-4_debutta_celeste.html |titlu=Mondiali Calcio 1930: Debutta la Celeste |pubblikatur=Storie di Calcio |data-aċċess=2011-06-25 |lingwa=Taljan |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110812143302/http://www.storiedicalcio.altervista.org/1930-4_debutta_celeste.html |arkivju-data=2011-08-12 |url-status=dead }}</ref> Il-partita involviet ġlieda li faqqet wara daħla ta' Monti fuq [[Arturo Torres]]. Din qajjmet għagħa sħiħa fit-tribuna qalb il-partitarji li involviet daqqiet ta' ponn, bżieq u daqqiet ta' saqajn li kellha tiġi kkontrollata mill-pulizija fuq iż-żwiemel.<ref name="storie2"/> Lejn tmiem il-logħba [[Mario Evaristo|Evaristo]] għeleb għat-tielet darba lil [[Roberto Cortés|Cortés]] sabiex l-Arġentina ħarġu rebbieħa 3–1 u kisbu post fis-semifinali. === Grupp 2 === [[Stampa:Brazil national football team, FIFA World Cup 1930.gif|thumb|250px|Is-''Seleção'' (fotografata hawn fuq qabel il-partita kontra l-Jugożlavja) iddeludiet f'dan it-turnew]] [[Stampa:Jaksic Mihajlovic Theophilo.jpg|thumb|250px|Il-konfront bejn il-Jugożlavja u l-Brażil. Jidhru fir-ritratt [[Milovan Jakšić]] (gowler fuq ix-xellug), [[Dragan Mihajlović]] (nofs) u [[Teóphilo Bettencourt Pereira|Teóphilo]] (lemin).]] It-tieni grupp kien iffurmat mill-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Brażil|Brażil]], il-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Bolivja|Bolivja]] u l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Jugożlavja|Jugożlavja]]. Il-Brażil ġabu magħhom skawdra ffurmata kollha minn futbolers tal-[[Campeonato Carioca]], bl-eċċezzjoni ta' [[Abraham Patusca da Silveira|Araken]] ta' [[Santos FC|Santos]] li kien jilgħab fil-[[Campeonato Paulista]].<ref name="storie"/> Is-''Seleção'', li ħafna kienu qegħdin jistennew li jirbħu l-grupp, tilfu l-logħba inawgurali kontra l-Jugożlavja bl-iskor ta' 2–1, li kellha tkun ir-rebbieħa eventwali tal-grupp. L-iskadwra Slava kienet tinkludi diversi plejers emigranti u sejjħet minn Franza lil [[Ivan Bek|Bek]], [[Ljubiša Stefanović|Stefanović]] u [[Branislav Sekulić|Sekulić]]. Il-midfilder laterali [[Aleksandar Tirnanić|Tirnanić]], li aktar tard kellu jservi bħala kowċ tat-tim nazzjonali, u [[Blagoje Marjanović|Marjanović]] kienu fost il-pedini importanti u l-gowler [[Milovan Jakšić|Jakšić]] ikkonferma ruħu bħala wieħed mill-aqwa fit-turnew.<ref name="storie"/> Fil-logħba segwenti, il-Bolivja, li kienet għadha qiegħda tistenna l-ewwel rebħa internazzjonali tagħha, niżlet fil-grawnd kontra l-Ewropej. Is-Sud-Amerikani għal din l-okkażjoni libsu flokkijiet partikulari – kull waħda minnhom kellha ittra fuqha – li bl-iskawdra f'linja kienet taqra "Viva Uruguay" bħala ġieħ lejn l-ospiti tal-kompetizzjoni. Minkejja dan, il-Bolivja ftit li xejn ħalliet marka hekk kif tilfet iż-żewġ partiti tagħha bi skor kbir. Kontra l-Jugożlavja rnexxielhom jżommu sod sa siegħa logħba, sakemm sat-tisfira finali r-riżultat kien juri telfa ta' 4–0. Diversi gowls tal-Bolivjani ġew imħassra. Il-partita ntlagħbet f'temperatura ta' 10 gradi taħt iż-żero.<ref>{{ċita web |url=http://www.storiedicalcio.altervista.org/1930-9_day_by_day.html |titlu=Mondiali Calcio 1930: Dietro le quinte del Mondiale |pubblikatur=Storie di Calcio |data-aċċess=2011-06-28 |lingwa=Taljan |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100611233625/http://www.storiedicalcio.altervista.org/1930-9_day_by_day.html |arkivju-data=2010-06-11 |url-status=dead }}</ref> Kontra l-Brażil, fl-aħħar logħba li ma kienet issarraf xejn minħabba li ż-żewġ timijiet kienu diġà eliminati, ir-riżultat sa tmiem l-ewwel taqsima kien juri vantaġġ ta' 1–0 għall-Brażil. Matul l-ewwel 45 minuta kien hemm konfużjoni sħiħa bejn il-plejers fil-grawnd li kellhom flokkijiet tal-istess kulur. [[Ulises Saucedo]] daħħal il-plejers tiegħu wara l-mistrieħ bi flokkijiet oħrajn; fit-tieni taqsima, il-Brażiljani skorjaw tliet darbiet oħra, tnejn minnhom mill-atleta [[Preguinho]]. === Grupp 3 === L-ospiti tal-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Urugwaj|Urugwaj]], ikkunsidrati bħala l-favoriti għar-rebħ tat-titlu quddiem l-Arġentina u l-Brażil,<ref name="storie"/> kienu jiffurmaw it-tielet grupp mal-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Perù|Perù]] u r-[[Tim nazzjonali tal-futbol tar-Rumanija|Rumanija]]. Fl-ewwel logħba bejn ir-Rumanija u l-Perù kien hemm l-ewwel tkeċċija, dik tal-Peruvjan [[Plácido Galindo]] fis-70 minuta. Ir-Rumeni sfruttaw il-vantaġġ numeriku u skorjaw żewġ gowls fl-aħħar minuti u ħarġu rebbieħa 3–1. Din il-logħba tibqa' mfakkra għall-iżgħar attendenza qatt rikordjata fl-istorja tat-Tazza tad-Dinja. L-ispettaturi – uffiċjalment 2,549 – kienu fil-verita madwar 300. Qabel id-debutt, l-Urugwajani għamlu erba' ġimgħat ta' taħriġ u skeda riġida.<ref name="storie2"/> Il-gowler [[Andrés Mazali|Mazali]] (diġà ċampjin Olimpiku għal darbtejn) inqabad mill-kowċ [[Alberto Horacio Suppici|Suppici]] dieħel tard filgħaxija wara li kien żar lil martu, u b'konsegwenza t'hekk ġie eskluż mill-iskwadra. Postu ħadu [[Enrique Ballesteros|Ballesteros]]. Kawża tad-dewmien fil-preparazzjoni tal-[[Estadio Centenario]], id-debutt tal-Urugwaj ġie pospost għal ħamest ijiem wara l-bidu tal-kompetizzjoni. L-inawgurazzjoni tal-impjant, eżattament 100 sena wara t-twelid tal-Kostituzzjoni Urugwajana, ġiet preċeduta minn ċerimonja sabiex tiċċelebra ċ-ċenitarju tar-Repubblika. L-ospiti rebħu bl-iskor minimu ta' 1–0 kontra l-Perù. L-istampa tal-pajjiż ftit li xejn ħadet gost bil-prestazzjoni tat-tim, waqt li fil-Perù l-ġurnalisti taw ġieħ lill-kompatrijotti tagħhom. L-Urugwaj għelbu lir-Rumanija b'mod iktar faċli, b'riżultat ta' 4–0 li wasal fl-ewwel taqsima u li nżamm sal-aħħar. B'hekk l-Urugwaj kisbu post fis-semifinali. === Grupp 4 === L-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Istati Uniti|Istati Uniti]], li fosthom kellhom diversi plejers Brittaniċi emigranti,<ref name="espn">{{ċita web |url=http://soccernet.espn.go.com/columns/story?id=365231&root=worldcup&cc=5739 |titlu=World Cup 1930 - Hosts Uruguay |pubblikatur=ESPN |awtur=John Brewmin |data=2006-04-17 |data-aċċess=2011-06-11 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120918000825/http://soccernet.espn.go.com/columns/story?id=365231&root=worldcup&cc=5739 |arkivju-data=2012-09-18 |url-status=dead }}</ref> iddominaw ir-raba' grupp b'żewġ rebħiet konvinċenti kontra l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Belġju|Belġju]] u l-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Paragwaj|Paragwaj]]. Il-plejers Amerikani, ħafna minnhom debuttanti, spikkaw rwieħhom għall-fiżiċità imponenti tagħhom. Fl-ewwel logħba għelbu b'riżultat mhux mistenni ta' 3–0 kontra l-Belġjani. Il-gazzetta Urugwajana ''Imparcial'' kitbet: "ir-rebħa kbira tal-Amerikani tassew issorprendiet lill-esperti". Il-Belġajni – li kellhom jirrinunzjaw għal [[Raymond Braine]], wieħed mill-aħjar minn tagħhom – ilmentaw fuq il-kundizzjonijiet tal-grawnd u d-deċiżjonijiet tar-referì fejn saħqu li kien hemm ''offside'' fl-azzjoni li wasslet għat-tieni gowl. It-tieni konfront tal-grupp bejn l-Istati Uniti u l-Paragwaj (3–0), li ntlagħbet f'kundizzjonijiet ta' riħ qawwi, rat l-ewwel tripletta tal-kompetizzjoni skorjata minn [[Bert Patenaude]].{{nota|Sal-10 ta' Novembru 2006, il-FIFA kienet tirrikonoxxi l-ewwel tripletta f'Tazza tad-Dinja dik ta' [[Guillermo Stábile]], li ġiet skorjata fid-19 ta' Lulju 1930, jumejn wara dik ta' Patenaude. Fl-2006, il-FIFA ħabbret li l-pretensjoni li Patenaude kien l-iskorer tal-ewwel tripletta kienet ġustifikata, hekk kif il-gowl li kien attribwit lil Tom Florie ġie mogħti lil Patenaude.}}<ref>{{ċita web |url=http://www.fifa.com/worldfootball/releases/newsid=107499.html |titlu=American Bert Patenaude credited with first hat trick in FIFA World Cup history |pubblikatur=FIFA |data-aċċess=2011-06-09 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20131027051922/http://www.fifa.com/worldfootball/releases/newsid%3D107499.html |arkivju-data=2013-10-27 |url-status=dead }}</ref> Bl-Istati Uniti diġà kwalifikati, l-aħħar partita kienet inutli, bil-Paragwajani joħorġu rebbieħa kontra l-Belġani. === Semifinali === [[Stampa:PedroCea.JPG|thumb|140px|[[Pedro Cea]], it-tieni l-aqwa skorer tal-kompetizzjoni]] L-erbgħa rebbieħa tal-grupp rispettiv tagħhom (l-Arġentina, il-Jugożlavja, l-Urugwaj u l-Istati Uniti) għaddew għas-semifinali fejn iż-żewġ konfronti spiċċaw bl-istess riżultat. L-ewwel li ntlagħbet kienet dik bejn l-Arġentina u l-Istati Uniti fis-26 ta' Lulju ġewwa l-Estadio Centenario, liema grawnd kien mgħarraq bl-ilma tax-xita. Kienet partita vjolenti; l-Amerikani tilfu lill-midfilder tagħhom [[Raphael Tracy]] li kiser saqajh wara 10 minuti logħob. L-ewwel taqsima għalqet bl-Arġentina gowl vantaġġ grazzi għal gowl ta' [[Luis Monti|Monti]] fl-20 minuta. Fit-tieni taqsima l-Amerikani ġew assedjati u sofrew mill-veloċità tal-attakkanti tal-''albiceleste''. Il-partita ntemmet 6–1 favur l-Arġentini. Is-semifinali l-oħra bejn l-Urugwaj u l-Jugożlavja saret il-ġurnata ta' wara. L-Islavi marru fil-vantaġġ wara ftit minuti b'gowl ta' [[Đorđe Vujadinović|Vujadinović]]. F'temp ta' kwarta l-Urugwaj qallbu l-iskor għal 2–1. Lejn tmiem l-ewwel taqsima l-Jugożlavja raw gowl tagħhom jiġi mħassar fuq dubju ta' ''offside''. B'erba' gowls oħra, l-ospiti ġabu l-iskor finali għal 6–1, bil-protagonista jkun [[Pedro Cea]], awtur ta' tripletta. === Kontroversja fuq il-finali għat-3/4 post === Il-finali tradizzjoni għat-tielet u r-raba' post ġiet imnedija fl-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 1934|edizzjoni tal-1934]]. B'hekk, it-Tazza tad-Dinja 1930 hija l-unika waħda mingħajr din il-partita, li dejjem intlagħbet bejn is-semifinali u l-finali. Xi fonti, b'mod partikulari l-gazzetta tal-FIFA tal-1984, taw ħjiel li kien hemm xi forma ta' konfront validu għat-tielet u r-raba' post, mirbuħ mill-Jugożlavja 3–1.<ref>{{ċita web |url=http://www.rsssf.com/tables/30full.html |titlu=World Cup 1930 finals |pubblikatur=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation (RSSSF) |data-aċċess=2011-06-09 |lingwa=Ingliż }}</ref> Min-naħa l-oħra, skont sorsi oħrajn, il-konfront kien fil-programm però qatt ma ntlagħab. Skont x'ġie miktub mill-ġurnalist Urugwajan Hyder Jawad fil-ktieb tiegħu ''Four Weeks In Montevideo: The Story of World Cup 1930'', ippubblikat fl-2009, il-Jugożlavja rrifjuatat li tilgħab minħabba li m'għoġobiex l-irreffjar tas-semifinali kontra l-ospiti tal-kompetizzjoni, fejn ikkunsidrawh bħala imparzjali.<ref>{{ċita ktieb |titlu=Four Weeks In Montevideo: The Story of World Cup 1930 |awtur=Hyder Jawad |pubblikatur=Seventeen Media & Publishing |sena=2009 |paġni=105}}</ref> Kummissjoni teknika tal-FIFA irrappurtat fl-1986 il-pożizzjoni finali tat-timijiet kollha li ħadu sehem fl-edizzjonijiet preċedenti tat-Tazza tad-Dinja: f'din il-klassifika l-Istati Uniti huma fit-tielet u l-Jugożlavja r-raba',<ref>{{ċita web |url=http://www.fifa.com/mm/document/afdeveloping/technicaldevp/50/09/00/fwc%5fmexico%5f1986%5fen%5fpart4%5f279.pdf |titlu=FIFA World Cup México '86 – Technical Report |pubblikatur=FIFA |format=PDF |sena=1986 |paġna=45 |data-aċċess=2011-06-11 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100614213621/http://www.fifa.com/mm/document/afdeveloping/technicaldevp/50/09/00/fwc%5fmexico%5f1986%5fen%5fpart4%5f279.pdf |arkivju-data=2010-06-14 |url-status=dead }}</ref> kif għandhom jiġu kkunsidrati llum il-ġurnata.<ref>{{ċita web |url=http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=1/awards/index.html |titlu=Final Tournament Standings |pubblikatur=FIFA |data-aċċess=2011-06-11 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100528002811/http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=1/awards/index.html |arkivju-data=2010-05-28 |url-status=dead }}</ref> Fl-2010, it-tifel ta' Kosta Hadži, kap tad-delegazzjoni fit-Tazza tad-Dinja 1930 u viċi-president tal-federazzjoni tal-futbol tal-Jugożlavja ta' dak iż-żmien, iddikjara li l-Jugożlavja, bħala tim, ġiet ippremjata b'midalja tal-bronż miżmuma sal-lum il-ġurnata mill-familja Hadži. Dejjem skont Hadži, il-Jugożlavja ġiet ikkunsidrata bħala t-tielet minħabba li tilfet is-semifinali kontra ċ-ċampjins eventwali tal-Urugwaj.<ref>{{ċita web |url=http://www.politika.rs/rubrike/Sport/sportske-price/Medalja-iz-doma-Hadzijevih-svedochi-da-smo-bili-treci-na-Mundijalu.sr.html |titlu=Медаља из дома Хаџијевих сведочи да смо били трећи на Мундијалу |pubblikatur=Politika |data-aċċess=2011-06-09 |lingwa=Serb }}</ref><ref>{{ċita web |url=http://www.blic.rs/Vesti/Reportaza/194796/Jos-uvek-sjaji-bronza-iz-Montevidea |titlu=Još uvek sjaji bronza iz Montevidea |pubblikatur=Blic |data-aċċess=2011-06-09 |lingwa=Serb }}</ref> L-oriġini u l-awtentiċità ta' din il-midalja għadhom mhumiex rikonoxxuti. === Finali === [[Stampa:URU-ARG 1930-FIN-CM.svg|250px|thumb|Il-formazzjonijiet niżlu fil-grawnd fejn adottaw żewġ sistemi ta' logħob offensivi: it-2–3–5]] [[Stampa:1930 World Cup Final Ball Uruguay.jpg|thumb|Il-ballun li ntuża' fil-finali]] Ir-rebħiet tal-Urugwaj u l-Arġentina fis-semifinali wasslu lit-tnejn li huma sal-finali. Sentejn qabel it-tnejn li huma kienu protagonisti tal-finali tal-[[Logħob Olimpiku tas-sajf 1928|Olimpjadi tal-1928]], f'partita li baqgħet tissejjaħ bħala "l-isbaħ partita tal-futbol ta' kull żmien", mirbuħa mis-''Celeste'' 2–1. Il-finali ntlagħbet fit-30 ta' Lulju ġewwa l-[[Estadio Centenario]], taħt xita ta' borra (avveniment rari f'Montevideo).<ref>{{ċita web |url=http://www.meteogiornale.it/notizia/13523-1-il-clima-delluruguay-seconda-parte |titlu=Il clima dell'Uruguay |pubblikatur=Meteo Giornale |data-aċċess=2011-06-14 |lingwa=Taljan |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20111016234022/http://www.meteogiornale.it/notizia/13523-1-il-clima-delluruguay-seconda-parte |arkivju-data=2011-10-16 |url-status=dead }}</ref><ref>{{ċita web |url=http://meteo.corriere.it/notizie/climatologia_3559_1.shtml |titlu=Il clima del Sudafrica: le città dei Mondiali di Calcio |pubblikatur=Corriere della Sera |data-aċċess=2011-06-14 |lingwa=Taljan |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100530033232/http://meteo.corriere.it/notizie/climatologia_3559_1.shtml |arkivju-data=2010-05-30 |url-status=dead }}</ref> Il-port ta' [[La Plata]] kien mimli attività. L-għaxar vapuri li kellhom jittrasportaw il-partitarji Arġentini ta' [[Buenos Aires]] lejn [[Montevideo]] u l-biċċiet tal-baħar l-oħra li ġew magħmula disponibbli ma kinux biżżejjed. Huwa stmat li bejn 10,000 u 15,000 Arġentin għamlu l-vjaġġ,{{nota|Skont diversi fonti l-Arġentini kienu jammontaw għal 30,000.}} imma l-port ta' Montevideo kien tassew mimli li ħafna żbarkaw biss fit-tisfira tal-bidu tal-partita, fejn kien għad baqalhom jilħqu l-grawnd.<ref>Goldblatt, pġ. 250</ref> Fid-dħul fil-grawnd kull spettatur ġie mfittex sabiex jaċċertaw li ma jkunx hemm armi.<ref>Freddi, pġ. 11</ref> Il-gradi nfetħu fit-tmienja ta' filgħodu, sitt sigħat qabel il-bidu, u f'nofsinhar il-grawnd kien mimli. L-attendenza uffiċjali kienet ta' 93,000 ruħ.<ref name="origin">{{ċita web |url=http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_02e_fwc-origin_8816.pdf |titlu=FIFA World Cup Origin |pubblikatur=FIFA |format=PDF |data-aċċess=2011-06-11 |lingwa=Ingliż |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151106054608/http://www.fifa.com/mm/document/fifafacts/mcwc/ip-201_02e_fwc-origin_8816.pdf |arkivju-data=2015-11-06 |url-status=dead }}</ref> Il-jiem li ppreċedew il-logħba kienu mimlija tensjoni.<ref name="storie3">{{ċita web |url=http://www.storiedicalcio.altervista.org/1930-5_uruguay_campione.html |titlu=Mondiali Calcio 1930: Uruguay Campeon |pubblikatur=Storie di Calcio |data-aċċess=2011-06-25 |lingwa=Taljan |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20131001173705/http://www.storiedicalcio.altervista.org/1930-5_uruguay_campione.html |arkivju-data=2013-10-01 |url-status=dead }}</ref> Ħafna plejers Urugwajani rċevew theddid ta' mewt min-naħa ta' partitarji Arġentini. Fis-sigħat ta' qabel il-finali xi nies marru qrib il-post fejn kienu qegħdin jitħarrġu l-Arġentini fejn iddisturbawhom b'kant u theddid. [[Luis Monti]] ġie intimidit, però xorta waħda niżel fil-grawnd. L-istess xorti messet lir-referì tal-logħba, il-Belġjan [[John Langenus]], li mpona lill-FIFA ftit sigħat qabel il-bidu tal-logħba li jkollu sigurtà fuq ħajtu.<ref name="glanville20">Glanville, pġ. 20</ref> Hu ngħata mal-mitt pulizija għad-dispożizzjoni<ref name="storie3"/> u vapur lest li jitlaq madwar siegħa minn tmiem il-logħba f'każ li jkollu bżonn jaħrab. L-Urugwaj għamlu bidla fil-formazzjoni minn dik li ntlagħbet fis-semifinali minħabba li [[Peregrino Anselmo|Anselmo]] kellu jaqbeż din il-logħba kawża ta' attakk ta' paniku. Skont fonti oħrajn, Anselmo – fost l-aħjar tal-Uruguwaj – talab li ma jinżilx fil-grawnd mingħajr ma ta raġuni partikulari, li probabilment kienet il-biża' li jaffronta l-markatura aggressiva ta' Monti.<ref name="storie3"/> Postu ħadu [[Héctor Castro|Castro]], attakkant nieqes minn idu l-leminija li kien tilifha f'inċident fuq il-post tax-xogħol fl-età ta' 13-il sena,<ref name="espn"/> li għan-nuqqas fuq il-lat tekniku kien jagħel għaliha fil-ġiri kontinwu.<ref name="storie3"/> L-Arġentina kellha tilgħab mingħajr l-imweġġa' [[Adolfo Zumelzú|Zumelzú]] u [[Francisco Varallo|Varallo]],<ref name="storie3"/> imma t-tieni wieħed xorta waħda ġie skjerat mal-ewwel ħdax. Il-kronaki ta' dak iż-żmien irrakuntaw fuq logħba li ma ddiżappuntatx l-aspettativi, fejn iż-żewġ timijiet ħarġu fuq l-offensivi bit-tnejn jilgħabu b'ħames attakkanti.<ref>{{ċita web |url=http://www.ilsole24ore.com/art/SoleOnLine4/Speciali/2006/mondiali2006/scheda_mondiali1930.shtml |titlu=Storia dei mondiali - 1930 Uruguay |pubblikatur=Il Sole 24 Ore |data-aċċess=2011-06-11 |lingwa=Taljan }}</ref> [[Pablo Dorado]] għall-Urugwaj skorja l-ewwel gowl b'xutt fil-baxx mil-lemin.<ref name="freddi12">Freddi, pġ. 12.</ref> Ir-risposta tal-Arġentina ma tantx damet ma waslet u tmien minuti wara ġabu l-iskor indaqs: [[Carlos Peucelle]] irċieva ballun minn Ferreira, qabeż plejer u skorja minn xutt qawwi li l-gowler Urugwajan [[Enrique Ballesteros|Ballesteros]] ma seta' jagħmel xejn.<ref name="freddi12"/> Aktar tard [[Guillermo Stábile|Stábile]], l-aqwa skorer tat-turnew, skorja t-tmien u l-aħħar gowl tiegħu, fejn tefa' lill-Arġentina 2–1 minn fuq. Il-kaptan Urugwajan [[José Nasazzi|Nasazzi]] ipprotesta għalxejn wara li sostna li Stábile kien f'pożizzjoni irregolari.<ref name="glanville20"/> Fit-tieni taqsima l-Urugwaj sar aktar kuraġġjuż u tejjeb il-logħob tiegħu. Monti falla l-okkażjoni għat-3–1 għall-Arġentina u fl-azzjoni li segwiet, l-Urugwaj ġabu l-gowl tad-dro permezz ta' [[Pedro Cea]].<ref name="freddi12"/> Għaxar minuti wara gowl ta' [[Santos Iriarte]] ta vantaġġ lill-Urugwaj u lejn l-aħħar Castro kien imissu biex jiskorja l-gowl li ssiġilla r-rebħa ta' 4–2.<ref name="glanville20"/> Langenus saffar it-tisfira finali u l-Urugwaj żiedu t-titlu ta' ċampjins tad-dinja wara t-titlu ta' ċampjins Olimpiċi. Jules Rimet ippreżenta t-trofew tat-Tazza tad-Dinja – li aktar tard ħa ismu – lill-president tal-[[Federazzjoni tal-futbol tal-Urugwaj]] Raúl Jude.<ref>Freddi, pġ. 13.</ref> Il-ġurnata ta' wara ġiet iddikjarata bħala festa nazzjonali fl-Urugwaj;<ref name="origin"/> fil-kapitali Arġentina Buenos Aires ġemgħa bdiet titfa' l-ġebel lejn il-konsolat Urugwajan.<ref>Glanville, pġ. 21</ref> Skont l-analisi tal-kritika u tal-istess plejers Arġentini, l-''albiceleste'' – li fuq il-pjan tekniku kienu superjuri<ref name="freddi12"/> – tilfet il-finali kawża tan-nuqqas ta' organizzazzjoni fid-difiża. Kollha kienu qegħdin jaħsbu biex jattakkaw.<ref name="storie3"/> L-Urugwaj, min-naħa l-oħra, għażlet li tilgħab fuq il-kontrattakk fejn sfruttat l-ispazji vojta li tħallew mill-avversarji, u dan kien il-punt kruċjali tas-suċċess.<ref name="storie3"/> Fi tmiem it-Tazza tad-Dinja, Franza, il-Jugożlavja u l-Istati Uniti kollha lagħbu logħbiet ta' ħbiberija fl-Amerika t'Isfel. Il-Brażil lagħab ma' Franza nhar l-1 ta' Awwissu, mal-Jugożlavja fl-10 ta' Awwissu u mal-Istati Uniti fis-17 ta' Awwissu.<ref>{{ċita web |url=http://web.archive.org/web/20070814114450/http://paginas.terra.com.br/esporte/rsssfbrasil/sel/brazil192332.htm |titlu=Seleção Brasileira (Brazilian National Team) 1923–1932 |pubblikatur=RSSSF Brazil |data=2011-06-11 |arkivju-url=http://paginas.terra.com.br/esporte/rsssfbrasil/sel/brazil192332.htm |arkivju-data=2007-08-14 }}</ref> L-Arġentina ospitat lill-Jugożlavja fit-3 ta' Awwissu.<ref>{{ċita web |url=http://rsssf.com/tablesa/arg-intres.html#matches |titlu=Argentina national Team archive |data-aċċess=2011-06-11 |pubblikatur=RSSSF |lingwa=Ingliż }}</ref> == Impjanti == [[Stampa:Stad de centario uruguay1930 montevideo.jpg|thumb|250px|L-[[Estadio Centenario]], fejn intlagħbu l-maġġoranza tal-partiti]] Il-partiti kollha ntlagħbu f'[[Montevideo]] u ġew użati tliet grawnds: [[Estadio Centenario]], [[Estadio Pocitos]], u [[Estadio Gran Parque Central|Estadio Parque Central]]. Estadio Centenario ġie mibni kemm minħabba dan il-kampjonat u wkoll bħala ċelebrazzjoni taċ-ċentinarju mill-indipendenza tal-Urugwaj. Iddisinjat minn Juan Scasso,<ref name="goldblatt_248"/> dan kien il-grawnd prinċipali tal-kampjonat, li fi kliem Rimet kien "it-tempju tal-futbol".<ref>{{ċita ktieb |isem1=Eric |kunjom1=Dunning |isem2=Dominic |kunjom2=Malcolm |titlu=Sport |paġni=46 |pubblikatur=Routledge |sena=2003 |isbn=978-0-415-26292-7 }}</ref> B'wisa' ta' 90,000 dan kien l-ikbar grawnd tal-futbol barra mill-Gżejjer Brittaniċi. F'dan il-grawnd intlagħby 10 minn 18-il partita, fosthom iż-żewġ semifinali u l-finali. Minħabba l-iskeda magħfusa ta' kostruzzjoni u l-istaġun ta' xita li laqat, is-Centenario ma kienx lest biex jintuża sa ħamest ijiem qabel il-kampjonat. Il-partiti tal-bidu ntlagħbu fi grawnds iżgħar użati mill-klabbs minn Montevideo, [[Club Nacional de Football|Nacional]] u [[CA Peñarol|Peñarol]], il-Parque Central u l-Pocitos. == Uffiċċjali tal-partiti == [[Stampa:John Langenus The football arbitrator a judging first final of the World championships 1930 year.jpg|thumb|200px|John Langenus, ir-referì tal-finali.]] Ħmistax-il referì ħadu sehem fil-kompetizzjoni. Sabiex kull wieħed minnhom ikollu idea ċara tal-applikazzjoni tar-Regoli tal-Logħba, ir-referis ġew mistiedna għal laqgħa żgħira sabiex jiġu ċċarati ċerti kunflitti u dilemmi. Ir-referis kienu jirrefjaw il-logħba lebsin ġlekk u ingravata. Mill-ħatriet kollha tar-referis kien hemm xi wħud li ġibdu l-attenzjoni. Il-Bolivjan [[Ulises Saucedo]] irrefja l-logħba Arġentina–Messiku, li l-Arġentina rebħu 6–3. Matul din il-logħba Saucedo, li kien ukoll iservi bħala l-kowċ tal-Bolivja,<ref name="kowċis_ref">{{ċita web |url=http://es.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/01/17/75/48/s25factsyouneedtoknowaboutthefifaworldcup_10-00556_104_en_es.pdf |titlu=25 datos sobre la Copa Mundial de la FIFA |pubblikatur=FIFA |format=PDF |data-aċċess=2011-09-20 |lingwa=Spanjol |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160304111140/http://es.fifa.com/mm/document/fifafacts/mencompwc/01/17/75/48/s25factsyouneedtoknowaboutthefifaworldcup_10-00556_104_en_es.pdf |arkivju-data=2016-03-04 |url-status=dead }}</ref> ta tliet ''penalties''. Saucedo ma kienx l-uniku li kellu rwol doppju fil-kompetizzjoni: [[Constantin Rădulescu]], il-kowċ tar-Rumanija, ġie wżat darbtejn bħala assistent fl-ewwel grupp.<ref name="kowċis_ref"/> Il-lista segwenti turi l-uffiċċjali kollha li servew bħal referis jew assistenti. Uffiċċjali miktuba bil-korsiv kienu wżati biss bħala assistenti matul il-kampjonat. ;Ewropa * {{flagicon|FRA}} [[John Balway]]{{nota|name=balway}} * {{flagicon|BEL|civil}} [[Henri Christophe (referì)|Henri Christophe]] * {{flagicon|BEL|civil}} [[Jan Langenus]] * {{flagicon|ROU}} ''[[Constantin Rădulescu|Costel Rădulescu]]'' ;Amerika ta' Fuq * {{flagicon|MEX}} ''[[Gaspar Vallejo]]'' ;Amerika t'Isfel * {{flagicon|URU}} ''[[Gualberto Alonso]]'' * {{flagicon|URU}} ''[[Martin Aphesteguy]]'' * {{flagicon|URU}} [[Domingo Lombardi]] * {{flagicon|ARG|alt}} [[Jose Macias]] * {{flagicon|URU}} [[Francisco Mateucci]] * {{flagicon|BRA|1889}} [[Gilberto de Almeida Rêgo|Almeida Rêgo]] * {{flagicon|BOL}} [[Ulises Saucedo]] * {{flagicon|URU}} [[Anibal Tejada]] * {{flagicon|URU}} [[Ricardo Vallarino]] * {{flagicon|CHI}} [[Alberto Warnken]] == Riżultati == === Fażi tal-gruppi === ==== Grupp 1 ==== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !width=175|Tim !width=20|{{deskrizzjoni kmand|L|Logħbiet}} !width=20|{{deskrizzjoni kmand|R|Rebħiet}} !width=20|{{deskrizzjoni kmand|D|Dros}} !width=20|{{deskrizzjoni kmand|T|Telfiet}} !width=20|{{deskrizzjoni kmand|GF|Gowls favur}} !width=20|{{deskrizzjoni kmand|GK|Gowls kontra}} !width=20|{{deskrizzjoni kmand|DG|Differenza ta' gowls}} !width=20|{{deskrizzjoni kmand|Pti|Punti}} |- style="background:#cfc;" |align="left"|{{fb|ARG|alt}} |3||3||0||0||10||4||+6||'''6''' |- |align="left"|{{fb|CHI}} |3||2||0||1||5||3||+2||'''4''' |- |align="left"|{{fb|FRA}} |3||1||0||2||4||3||+1||'''2''' |- |align="left"|{{fb|MEX|1916}} |3||0||0||3||4||13||−9||'''0''' |} {{Logħba futbol |data = 13 ta' Lulju 1930 |ħin = 15:00 UYT ([[UTC−3:30]]) |tim1 = {{fb-lemin|FRA}} |riżultat = 4–1 |rapport = http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=1/results/matches/match=1096/report.html |tim2 = {{fb|MEX|1916}} |gowls1 = [[Lucien Laurent|L. Laurent]] {{goal|19}}<br />[[Marcel Langiller|Langiller]] {{goal|40}}<br />[[André Maschinot|Maschinot]] {{goal|43||87}} |gowls2 = [[Juan Carreño|Carreño]] {{goal|70}} |grawnd = [[Estadio Pocitos]], Montevideo |attendenza = 3,000 |referì = {{flagicon|URU}} [[Domingo Lombardi]] }} ---- {{Logħba futbol |data = 15 ta' Lulju 1930 |ħin = 16:00 UYT ([[UTC−3:30]]) |tim1 = {{fb-lemin|ARG|alt}} |riżultat = 1–0 |rapport = http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=1/results/matches/match=1085/report.html |tim2 = {{fb|FRA}} |gowls1 = [[Luis Monti|Monti]] {{goal|81}} |grawnd = [[Estadio Gran Parque Central|Estadio Parque Central]], Montevideo |attendenza = 18,000 |referì = {{flagicon|BRA|1889}} [[Gilberto de Almeida Rêgo|Almeida Rêgo]] }} ---- {{Logħba futbol |data = 16 ta' Lulju 1930 |ħin = 14:45 UYT ([[UTC−3:30]]) |tim1 = {{fb-lemin|CHI}} |riżultat = 3–0 |rapport = http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=1/results/matches/match=1095/report.html |tim2 = {{fb|MEX|1916}} |gowls1 = [[Carlos Vidal|Vidal]] {{goal|3||65}}{{nota|name=rsssf}}<br />[[Manuel Rosas|M. Rosas]] {{goal|51|awt.}} |grawnd = [[Estadio Gran Parque Central|Estadio Parque Central]], Montevideo |attendenza = 7,000 |referì = {{flagicon|BEL|civil}} [[Henri Christophe (referì)|Henri Christophe]] }} ---- {{Logħba futbol |data = 19 ta' Lulju 1930 |ħin = 12:50 UYT ([[UTC−3:30]]) |tim1 = {{fb-lemin|CHI}} |riżultat = 1–0 |rapport = http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=1/results/matches/match=1094/report.html |tim2 = {{fb|FRA}} |gowls1 = [[Guillermo Subiabre|Subiabre]] {{goal|65}}{{nota|name=rsssf}} |grawnd = [[Estadio Centenario]], Montevideo |attendenza = 50,000 |referì = {{flagicon|URU}} [[Aníbal Tejada]] }} ---- {{Logħba futbol |data = 19 ta' Lulju 1930 |ħin = 15:00 UYT ([[UTC−3:30]]) |tim1 = {{fb-lemin|ARG|alt}} |riżultat = 6–3 |rapport = http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=1/results/matches/match=1086/report.html |tim2 = {{fb|MEX|1916}} |gowls1 = [[Guillermo Stábile|Stábile]] {{goal|8||17||80}}<br />[[Adolfo Zumelzú|Zumelzú]] {{goal|12||55}}<br />[[Francisco Varallo|Varallo]] {{goal|53}} |gowls2 = [[Manuel Rosas|M. Rosas]] {{goal|42|pen.|65}}<br />[[Roberto Gayón|Gayón]] {{goal|75}} |grawnd = [[Estadio Centenario]], Montevideo |attendenza = 50,000 |referì = {{flagicon|BOL}} [[Ulises Saucedo]] }} ---- {{Logħba futbol |data = 22 ta' Lulju 1930 |ħin = 14:45 UYT ([[UTC−3:30]]) |tim1 = {{fb-lemin|ARG|alt}} |riżultat = 3–1 |rapport = http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=1/results/matches/match=1084/report.html |tim2 = {{fb|CHI}} |gowls1 = [[Guillermo Stábile|Stábile]] {{goal|12||13}}<br />[[Mario Evaristo|M. Evaristo]] {{goal|81}} |gowls2 = [[Guillermo Subiabre|Subiabre]] {{goal|15}}{{nota|name=rsssf}} |grawnd = [[Estadio Centenario]], Montevideo |attendenza = 35,000 |referì = {{flagicon|BEL|civil}} [[John Langenus]] }} ==== Grupp 2 ==== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !width=175|Tim !width=20|{{deskrizzjoni kmand|L|Logħbiet}} !width=20|{{deskrizzjoni kmand|R|Rebħiet}} !width=20|{{deskrizzjoni kmand|D|Dros}} !width=20|{{deskrizzjoni kmand|T|Telfiet}} !width=20|{{deskrizzjoni kmand|GF|Gowls favur}} !width=20|{{deskrizzjoni kmand|GK|Gowls kontra}} !width=20|{{deskrizzjoni kmand|DG|Differenza ta' gowls}} !width=20|{{deskrizzjoni kmand|Pti|Punti}} |- style="background:#cfc;" |align="left"|{{fb|Renju tal-Jugożlavja}} |2||2||0||0||6||1||+5||'''4''' |- |align="left"|{{fb|BRA|1889}} |2||1||0||1||5||2||+3||'''2''' |- |align="left"|{{fb|BOL}} |2||0||0||2||0||8||−8||'''0''' |} {{logħba futbol |data = 14 ta' Lulju 1930 |ħin = 12:45 UYT ([[UTC−3:30]]) |tim1 = {{fb-lemin|Renju tal-Jugożlavja}} |riżultat = 2–1 |rapport = http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=1/results/matches/match=1093/report.html |tim2 = {{fb|BRA|1889}} |gowls1 =[[Aleksandar Tirnanić|Tirnanić]] {{goal|21}}<br />[[Ivan Bek|Bek]] {{goal|30}} |gowls2 = [[Preguinho]] {{goal|62}} |grawnd = [[Estadio Gran Parque Central|Estadio Parque Central]], Montevideo |attendenza = 5,000 |referì = {{flagicon|URU}} [[Aníbal Tejada]] }} ---- {{logħba futbol |data = 17 ta' Lulju 1930 |ħin = 12:45 UYT ([[UTC−3:30]]) |tim1 = {{fb-lemin|Renju tal-Jugożlavja}} |riżultat = 4–0 |rapport = http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=1/results/matches/match=1092/report.html |tim2 = {{fb|BOL}} |gowls1 = [[Ivan Bek|Bek]] {{goal|60||67}}<br />[[Blagoje Marjanović|Marjanović]] {{goal|65}}<br />[[Đorđe Vujadinović|Vujadinović]] {{goal|85}}{{nota|name=rsssf}} |grawnd = [[Estadio Gran Parque Central|Estadio Parque Central]], Montevideo |attendenza = 800 |referì = {{flagicon|URU}} [[Francisco Mateucci]] }} ---- {{logħba futbol |data = 20 ta' Lulju 1930 |ħin = 13:00 UYT ([[UTC−3:30]]) |tim1 = {{fb-lemin|BRA|1889}} |riżultat = 4–0 |rapport = http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=1/results/matches/match=1091/report.html |tim2 = {{fb|BOL}} |gowls1 = [[Moderato Wisintainer|Moderato]] {{goal|37||73}}<br />[[Preguinho]] {{goal|57||83}}{{nota|name=rsssf}} |grawnd = [[Estadio Centenario]], Montevideo |attendenza = 1,200 |referì = {{flagicon|FRA}} [[Thomas Balvay]] }} ==== Grupp 3 ==== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !width=175|Tim !width=20|{{deskrizzjoni kmand|L|Logħbiet}} !width=20|{{deskrizzjoni kmand|R|Rebħiet}} !width=20|{{deskrizzjoni kmand|D|Dros}} !width=20|{{deskrizzjoni kmand|T|Telfiet}} !width=20|{{deskrizzjoni kmand|GF|Gowls favur}} !width=20|{{deskrizzjoni kmand|GK|Gowls kontra}} !width=20|{{deskrizzjoni kmand|DG|Differenza ta' gowls}} !width=20|{{deskrizzjoni kmand|Pti|Punti}} |- style="background:#cfc;" |align="left"|{{fb|URU}} |2||2||0||0||5||0||+5||'''4''' |- |align="left"|{{fb|ROU}} |2||1||0||1||3||5||−2||'''2''' |- |align="left"|{{fb|PER|1825}} |2||0||0||2||1||4||−3||'''0''' |} {{logħba futbol |data = 14 ta' Lulju 1930 |ħin = 14:50 UYT ([[UTC−3:30]]) |tim1 = {{fb-lemin|ROU}} |riżultat = 3–1 |rapport = http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=1/results/matches/match=1098/report.html |tim2 = {{fb|PER|1825}} |gowls1 = [[Adalbert Deșu|Deșu]] {{goal|1}}{{nota|name=rsssf}}<br />[[Constantin Stanciu|Stanciu]] {{goal|79}}{{nota|name=rsssf}}<br />[[Nicolae Kovács|Kovács]] {{goal|89}}{{nota|name=rsssf}} |gowls2 = [[Luis de Souza Ferreira|Souza Ferreira]] {{goal|75}} |grawnd = [[Estadio Pocitos]], Montevideo |attendenza = 300 |referì = {{flagicon|CHL}} [[Alberto Warnken]] }} ---- {{logħba futbol |data = 18 ta' Lulju 1930 |ħin = 14:30 UYT ([[UTC−3:30]]) |tim1 = {{fb-lemin|URU}} |riżultat = 1–0 |rapport = http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=1/results/matches/match=1099/report.html |tim2 = {{fb|PER|1825}} |gowls1 = [[Héctor Castro|Castro]] {{goal|65}} |grawnd = [[Estadio Centenario]], Montevideo |attendenza = 70,000 |referì = {{flagicon|BEL|civil}} [[John Langenus]] }} ---- {{logħba futbol |data = 21 ta' Lulju 1930 |ħin = 14:50 UYT ([[UTC−3:30]]) |tim1 = {{fb-lemin|URU}} |riżultat = 4–0 |rapport = http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=1/results/matches/match=1100/report.html |tim2 = {{fb|ROU}} |gowls1 = [[Pablo Dorado|Dorado]] {{goal|7}}<br />[[Héctor Scarone|Scarone]] {{goal|26}}{{nota|name=rsssf}}<br />[[Peregrino Anselmo|Anselmo]] {{goal|31}}<br />[[Pedro Cea|Cea]] {{goal|35}}{{nota|name=rsssf}} |grawnd = [[Estadio Centenario]], Montevideo |attendenza = 80,000 |referì = {{flagicon|BRA|1889}} [[Gilberto de Almeida Rêgo|Almeida Rêgo]] }} ==== Grupp 4 ==== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !width=175|Tim !width=20|{{deskrizzjoni kmand|L|Logħbiet}} !width=20|{{deskrizzjoni kmand|R|Rebħiet}} !width=20|{{deskrizzjoni kmand|D|Dros}} !width=20|{{deskrizzjoni kmand|T|Telfiet}} !width=20|{{deskrizzjoni kmand|GF|Gowls favur}} !width=20|{{deskrizzjoni kmand|GK|Gowls kontra}} !width=20|{{deskrizzjoni kmand|DG|Differenza ta' gowls}} !width=20|{{deskrizzjoni kmand|Pti|Punti}} |- style="background:#cfc;" |align="left"|{{fb|USA|1912}} |2||2||0||0||6||0||+6||'''4''' |- |align="left"|{{fb|PAR|1842}} |2||1||0||1||1||3||−2||'''2''' |- |align="left"|{{fb|BEL}} |2||0||0||2||0||4||−4||'''0''' |} {{logħba futbol |data = 13 ta' Lulju 1930 |ħin = 15:00 UYT ([[UTC−3:30]]) |tim1 = {{fb-lemin|USA|1912}} |riżultat = 3–0 |rapport = http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=1/results/matches/match=1090/report.html |tim2 = {{fb|BEL}} |gowls1 = [[Bart McGhee|McGhee]] {{goal|23}}{{nota|name=rsssf}}<br />[[Tom Florie|Florie]] {{goal|45}}{{nota|name=rsssf}}<br />[[Bert Patenaude|Patenaude]] {{goal|69}}{{nota|name=rsssf}} |grawnd = [[Estadio Gran Parque Central|Estadio Parque Central]], Montevideo |attendenza = 10,000 |referì = {{flagicon|ARG|alt}} [[José Macías]] }} ---- {{logħba futbol |data = 17 ta' Lulju 1930 |ħin = 14:45 UYT ([[UTC−3:30]]) |tim1 = {{fb-lemin|USA|1912}} |riżultat = 3–0 |rapport = http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=1/results/matches/match=1097/report.html |tim2 = {{fb|PAR|1842}} |gowls1 = [[Bert Patenaude|Patenaude]] {{goal|10||15||50}}{{nota|Il-FIFA għall-bidu tat il-gowl fil-15-il minuta lil [[Tom Florie]], imma bidlitu għal Patenaude fl-2006. RSSSF tagħti l-gowl bħala awtogowl ta' [[Aurelio González]].}} |grawnd = [[Estadio Gran Parque Central|Estadio Parque Central]], Montevideo |attendenza = 800 |referì = {{flagicon|ARG|alt}} [[José Macías]] }} ---- {{logħba futbol |data = 20 ta' Lulju 1930 |ħin = 15:00 UYT ([[UTC−3:30]]) |tim1 = {{fb-lemin|PAR|1842}} |riżultat = 1–0 |rapport = http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=1/results/matches/match=1089/report.html |tim2 = {{fb|BEL}} |gowls1 = [[Luis Vargas Peña|Vargas Peña]] {{goal|40}}{{nota|name=rsssf}} |grawnd = [[Estadio Centenario]], Montevideo |attendenza = 900 |referì = {{flagicon|URU}} [[Ricardo Vallarino]] }} === Fażi eliminatorja === {{Round4 <!--Data-Post|Tim 1|Riżultat 1|Tim 2|Riżultat 2 --> <!-- semifinali --> |26 ta' Lulju&nbsp;– Montevideo|'''{{fb|ARG|alt}}'''|6|{{fb|USA|1912}}|1 |27 ta' Lulju&nbsp;– Montevideo|'''{{fb|URU}}'''|6|{{fb|Renju tal-Jugożlavja}}|1 <!-- finali --> |30 ta' Lulju&nbsp;– Montevideo|{{fb|ARG|alt}}|2|'''{{fb|URU}}'''|4}} ==== Semifinali ==== {{logħba futbol |data = 26 ta' Lulju 1930 |ħin = 14:45 UYT ([[UTC−3:30]]) |tim1 = {{fb-lemin|ARG|alt}} |riżultat = 6–1 |rapport = http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=1/results/matches/match=1088/report.html |tim2 = {{fb|USA|1912}} |gowls1 = [[Luis Monti|Monti]] {{goal|20}}<br />[[Alejandro Scopelli|Scopelli]] {{goal|56}}<br />[[Guillermo Stábile|Stábile]] {{goal|69||87}}<br />[[Carlos Peucelle|Peucelle]] {{goal|80||85}} |gowls2 = [[Jim Brown (futboler)|Brown]] {{goal|89}} |grawnd = [[Estadio Centenario]], Montevideo |attendenza = 72,886 |referì = {{flagicon|BEL|civil}} [[John Langenus]] }} ---- {{logħba futbol |data = 27 ta' Lulju 1930 |ħin = 14:45 UYT ([[UTC−3:30]]) |tim1 = {{fb-lemin|URU}} |riżultat = 6–1 |rapport = http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=1/results/matches/match=1101/report.html |tim2 = {{fb|Renju tal-Jugożlavja}} |gowls1 = [[Pedro Cea|Cea]] {{goal|18||67||72}}{{nota|name=rsssf}}<br />[[Peregrino Anselmo|Anselmo]] {{goal|20||31}}{{nota|name=rsssf}}<br />[[Santos Iriarte|Iriarte]] {{goal|61}}{{nota|name=rsssf}} |gowls2 = [[Đorđe Vujadinović|Vujadinović]] {{goal|4}}{{nota|name=rsssf}} |grawnd = [[Estadio Centenario]], Montevideo |attendenza = 79,867 |referì = {{flagicon|BRA|1889}} [[Gilberto de Almeida Rêgo|Almeida Rêgo]] }} ==== Finali ==== {{logħba futbol |data = 30 ta' Lulju 1930 |ħin = 15:30 UYT ([[UTC−3:30]]) |tim1 = {{fb-lemin|URU}} |riżultat = 4–2 |rapport = http://www.fifa.com/worldcup/archive/edition=1/results/matches/match=1087/report.html |tim2 = {{fb|ARG|alt}} |gowls1 = [[Pablo Dorado|Dorado]] {{goal|12}}<br />[[Pedro Cea|Cea]] {{goal|57}}{{nota|name=rsssf}}<br />[[Santos Iriarte|Iriarte]] {{goal|68}}<br />[[Héctor Castro|Castro]] {{goal|89}} |gowls2 = [[Carlos Peucelle|Peucelle]] {{goal|20}}<br />[[Guillermo Stábile|Stábile]] {{goal|37}}{{nota|name=rsssf}} |grawnd = [[Estadio Centenario]], Montevideo |attendenza = 93,000 |referì = {{flagicon|BEL|civil}} [[John Langenus]] }} == L-aqwa skorers == ;8 gowls * {{flagicon|ARG|alt}} [[Guillermo Stábile]] ;5 gowls * {{flagicon|URU}} [[Pedro Cea]] ;4 gowls * {{flagicon|USA|1912}} [[Bert Patenaude]] ;3 gowls * {{flagicon|ARG|alt}} [[Carlos Peucelle]] * {{flagicon|BRA|1889}} [[Preguinho]] * {{flagicon|Renju tal-Jugożlavja}} [[Ivan Bek]] * {{flagicon|URU}} [[Peregrino Anselmo]] ;2 gowls {{col-begin}} {{col-3}} * {{flagicon|ARG|alt}} [[Luis Monti]] * {{flagicon|ARG|alt}} [[Adolfo Zumelzú]] * {{flagicon|BRA|1889}} [[Moderato Wisintainer|Moderato]] * {{flagicon|CHI}} [[Guillermo Subiabre]] {{col-3}} * {{flagicon|CHI}} [[Carlos Vidal]] * {{flagicon|FRA}} [[André Maschinot]] * {{flagicon|Renju tal-Jugożlavja}} [[Đorđe Vujadinović]] * {{flagicon|MEX|1916}} [[Manuel Rosas]] {{col-3}} * {{flagicon|URU}} [[Héctor Castro]] * {{flagicon|URU}} [[Pablo Dorado]] * {{flagicon|URU}} [[Victoriano Santos Iriarte]] {{col-end}} ;gowl {{col-begin}} {{col-3}} * {{flagicon|ARG|alt}} [[Mario Evaristo]] * {{flagicon|ARG|alt}} [[Alejandro Scopelli]] * {{flagicon|ARG|alt}} [[Francisco Varallo]] * {{flagicon|FRA}} [[Marcel Langiller]] * {{flagicon|FRA}} [[Lucien Laurent]] * {{flagicon|Renju tal-Jugożlavja}} [[Blagoje Marjanović]] {{col-3}} * {{flagicon|Renju tal-Jugożlavja}} [[Aleksandar Tirnanić]] * {{flagicon|MEX|1916}} [[Juan Carreño]] * {{flagicon|MEX|1916}} [[Roberto Gayón]] * {{flagicon|PAR|1842}} [[Luis Vargas Peña]] * {{flagicon|PER|1825}} [[Luis de Souza Ferreira|Luis Souza Ferreira]] * {{flagicon|ROU}} [[Adalbert Deșu]] {{col-3}} * {{flagicon|ROU}} [[Nicolae Kovács]] * {{flagicon|ROU}} [[Constantin Stanciu]] * {{flagicon|USA|1912}} [[Jim Brown (futboler)|Jim Brown]] * {{flagicon|USA|1912}} [[Tom Florie]] * {{flagicon|USA|1912}} [[Bart McGhee]] * {{flagicon|URU}} [[Héctor Scarone]] {{col-end}} ;awtogowls * {{flagicon|MEX|1916}} [[Manuel Rosas]] (kontra ċ-Ċili) == Aqra iktar == * {{ċita ktieb |titlu=The Ball Is Round: A Global History of Soccer |isem=David |kunjom=Goldblatt |pubblikatur=Penguin |sena=2008 |isbn=978-1-59448-296-0 |url=http://books.google.com/books?id=i1158WHUTvwC}} * {{ċita ktieb |titlu=Complete Book of the World Cup 2006 |isem=Cris |kunjom=Freddi |pubblikatur=HarperCollins |post=Londra |sena=2006 }} == Noti == {{Noti|refs= {{nota|name=balway|Skont il-kittieb Ingliż Cris Freddi hu kien għalliem Ingliż li kien jgħix Pariġi. Il-veru kunjom tiegħu kien Balvay, imniżżel ħażin mill-FIFA bħala Balway.}} {{nota|name=rsssf|Dan huwa wieħed minn diversi gowls fuq liema hemm indeċiżjoni u dettalji nieqsa. Il-minuti u l-iskorers użati huma dawk uffiċjali tal-FIFA. Sorsi oħra, bħal RSSSF, jagħtu skorer u/jew ħin differenti. Biex tara aktar: {{ċita web |titlu=World Cup 1930 finals |pubblikatur=Rec.Sport.Soccer Statistics Foundation (RSSSF) |url=http://www.rsssf.com/tables/30full.html |lingwa=Ingliż }}}} }} == Referenzi == {{Referenzi}} == Ħoloq esterni == * [https://www.fifa.com/tournaments/mens/worldcup/1930uruguay Urugwaj 1930] fuq FIFA.com {{Tazza tad-Dinja tal-Futbol}} [[Kategorija:Edizzjonijiet tat-Tazza tad-Dinja tal-Futbol|1930]] jrpgxlm3drjtnqgdxvu60i2o5ir47l7 0 20286 333857 310394 2026-11-08T09:45:14Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333857 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Radio Studio 54 Network logo.svg|daqsminuri]] '''Radio Studio 54 Network''' jew '''Studio 54 Network''' huwa stazzjon tar-radju privat Taljan ibbażat f'[[Locri]], [[Kalabrija]]. Ix-xandiriet jilħqu lil Studio 54 Network fuq l-FM f'disa' provinċji f'ħames reġjuni fin-nofsinhar tal-Italja (Messina, Reggio Calabria, Cosenza, Vibo Valentia, Catanzaro, Crotone, Lecce, Power, Salerno). L-ipprogrammar huwa kkaratterizzat minn trasmissjoni mużikali u l-informazzjoni fil-ħin reali, bi 28 aġġornament kuljum. ==Programmazzjoni== *''54 News'', informazzjoni fil-ħin reali, mis-07:00 sad-21:00, kull siegħa fuq id-dot *''Soundtracks - il cinema alla radio'', fi 08:40, 15:10, u 23:00 *''Promodisco'', f'12:40, 17:40, u 19:40 *''History Time'' ma Luciano Procopio, fis-13:30, 23:30, u 5:10 *''Area 54 - All days'', fi 14:30 u 21:30 *''Pezzi da 90'', fl-22:00 *''Rock Italia'', fi 08:40, 09:45, 21:20, u 23:45. *''Italia in Prima Pagina'', informazzjoni u analiżi fil-fond, mis-06:00 sal-10:00 *''Rock Collection'', fis-14:00 sad-21:00. *''54 Disco Hit'', fis-07:30, 13:00, 18:00, u 22:00 *''Rock a Mezzanotte'', wara nofsillejl *''Action Parade'', fid-09:45 u 22:20 *''The Ultimate Ipod Collection'', fl-10:20 u 02:20 *''Edizione Limitata'', fit-20:40 u 03:40 *''Concerto Impossibile'', fit-03:20 u 20:40 *''Emozioni'', mill-23:30 *''Dejà vu'', mill-12:30 *''Celebrity'', mill-10:10 u 21:30 *''Storie'', fis-14:00 u 18:40 == Persunal == *'''Proprjetarju''': Francesco Massara *'''Tekniċi tas-ħoss''': Giuseppe Romeo, Mimmo De Marco, Piero Fiumanò, Vincenzo Macrì *'''Preżentaturi''': Rossella Laface, Alex Albano, Enzo DiChiera, Marika Torcivia, Demetrio Malgeri, Franco Siciliano, Paolo Sia, Mara Rechichi *'''Librar tal-mużika''': Daniela Panetta *'''Programmazzjoni tal-mużika''' :Francesco D'Augello, Daniela Panetta<ref>Bumbaca, Domenica (26 April 2012). [https://web.archive.org/web/20120630172729/http://www.ntacalabria.it/76867/a-locri-rc-1-maggio-allinsegna-della-musica/ "A Locri (RC) 1º maggio all'insegna della musica"]. ''Ntà Calabria''.</ref> [[Stampa:Radio Studio 54 Angels 2015.jpg|daqsminuri|Studio 54 Angels]] == Persunal tal-passat == Memmo Minniti, Tommaso Massara, Clementina Parretta, Enzo Gatto, Francesca Ritorto, Pino Martelli, Espedita Rechichi, Sergio Minniti, Gianluca Laganà, Rossana Pedullà, Ugo La Macchia, Paolo Guerrieri, Antonio Lombardo, Rosy Carelli, Giuseppe Galluzzo, Peppe Lentini, Paolo Guerrieri, Chiara Mearelli, Luca Filippone, Enrico Ventrice, Valentina Ammirato, Massimo Apa, Emily e Debora LoGiacco, Barbara Costa, Pasquale Fragomeni, Roberta Rupo, Veronica De Biase, Valentina Geracitano, Francesco Cunsolo, Francesco Parasporo, Antonella Romeo, Eleonora Femia, Rosana e Regina Garofalo, Debora Sainato, Ugo Lully Tommaselli, Pino Trecozzi, Luigi Grandinetti, Eddy ed Ottavia Lombardo, Antony Greco, Sandro Pascuzzo, Giuseppe Evalto, Stefania Morabito. == Referenzi == {{reflist}} ==Ħoloq esterni== *[https://web.archive.org/web/20191225112737/http://www.studio54network.it/ Sit uffiċjali] *[http://share.xdevel.com/scriptshare/streamsolution/playeros/index.php?logobackground=000000&logo=true&autostart=true&height=36&width=380&id=442964986e275016d0e4a3e3ec40e0d6 Sit tar-riċezzjoni kontinwa] *{{coord|38.233333|16.266667|type:landmark_region:GB|display=inline,title}} [[Kategorija:Stazzjonijiet tar-radju fl-Italja]] mfcpbm2d9qnxx63ax63cseaqteww49n 0 20423 333821 332281 2026-11-08T03:50:50Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333821 wikitext text/x-wiki {{Infobox plejer tal-futbol | isem_plejer = Jürgen Klopp | stampa = [[Stampa:Jürgen Klopp, Liverpool vs. Chelsea, UEFA Super Cup 2019-08-14 04.jpg|210px]] | isem_sħiħ = Jürgen Norbert Klopp | data_twelid = {{dte|1967|6|16}} | post_twelid = [[Stuttgart]] | pajjiż_twelid = [[Ġermanja tal-Punent]] | tul = 1.94 m | rwol = [[Attakkant]]{{,}} [[Difensur]] | klabb_attwali = [[Liverpool FC|Liverpool]] (kowċ) | snin_mixtla1 = 1972–1983 | klabb_mixtla1 = SV Glatten | snin_mixtla2 = 1983–1987 | klabb_mixtla2 = TuS Ergenzingen | snin1 = 1987 | klabb1 = 1. FC Pforzheim | snin2 = 1987–1988 | klabb2 = [[Eintracht Frankfurt|Eintracht Frankfurt II]] | snin3 = 1988–1989 | klabb3 = Viktoria Sindlingen | snin5 = 1989–1990 | klabb5 = Rot-Weiss Frankfurt | snin6 = 1989–2001 | klabb6 = [[1. FSV Mainz 05|Mainz 05]] | snin_kowċ1 = 2001–2008 | klabb_kowċ1 = [[1. FSV Mainz 05|Mainz 05]] | snin_kowċ2 = 2008–2015 | klabb_kowċ2 = [[Borussia Dortmund]] | snin_kowċ3 = 2015– | klabb_kowċ3 = [[Liverpool FC|Liverpool]] }} '''Jürgen Norbert Klopp''' ([[Stuttgart]], [[16 ta' Ġunju 1967]]) huwa eks-plejer tal-[[futbol]] u kowċ [[Ġermanja|Ġermaniż]] li bħalissa jmexxi lit-tim Ingliż ta' [[Liverpool FC|Liverpool]]. ==Karriera== ===Plejer=== Klopp beda jilgħab ma' klabb dilettanti bħal [[Eintracht Frankfurt|Eintracht Frankfurt II]], [[Viktoria Sindlingen]] u [[Rot-Weiss Frankfurt]]. Fl-1989 hu ssieħeb ma' [[1. FSV Mainz 05|Mainz 05]] u hemmhekk baqa' sakemm irtira. Hu oriġinarjament lagħab bħala [[attakkant]], qabel ma bidel il-pożizzjoni bħala [[difensur]] fl-1995.<ref>{{ċita web |url=http://www.worldfootball.net/spieler_profil/juergen-klopp/ |titlu=Jürgen Klopp |sit=worldfootball.net |data-aċċess=2011-08-11 |lingwa=en |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130622005056/http://www.worldfootball.net/spieler_profil/juergen-klopp/ |arkivju-data=2013-06-22 |url-status=dead }}</ref> ==Kowċ== ===Mainz 05=== Wara l-irtirar tiegħu minn ma' [[1. FSV Mainz 05|Mainz 05]], Klopp ġie maħtur bħala maniġer mal-istess klabb. Huwa baqa' bħala kowċ għal seba' snin, li matulhom huwa wassal lit-tim għall-ewwel dehra fil-[[Fußball-Bundesliga|Bundesliga]], u kwalifikazzjoni għall-[[UEFA Cup 2005–06]]. Fl-aħħar tal-[[Fußball-Bundesliga 2006–07|istaġun 2006–07]], Mainz 05 kienu relegati, iżda Klopp għażel li jibqa' mal-klabb. Madankollu, minħabba l-fatt li dawn ma kinux kapaċi jiksbu promozzjoni, hu rriżenja fl-aħħar tal-istaġun 2007–08. ===Borussia Dortmund=== F'Mejju 2008, Klopp kien avviċinat biex isir kowċ ġdid ta' [[Borussia Dortmund]], eventwalment hu ffirma kuntratt ta' sentejn mal-klabb, li kien spiċċa fit-13-il post diżappuntanti taħt il-kowċ preċedenti [[Thomas Doll]]. Fl-ewwel staġun tiegħu inkarigat, Klopp iggwida lil Borussia Dortmund biex jirbħu s-[[DFB-Supercup|Supercup Ġermaniża]], billi għelbu liċ-ċampjins Ġermaniżi [[FC Bayern Munich|Bayern Munich]].<ref>{{ċita web |url=http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=557105&sec=europe&cc=5739 |titlu=Dortmund beat Bayern to retain Super Cup |pubblikatur=ESPN Soccernet |data=2008-07-23 |data-aċċess=2012-05-19 |lingwa=en |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20121021200804/http://soccernet.espn.go.com/news/story?id=557105&sec=europe&cc=5739 |arkivju-data=2012-10-21 |url-status=dead }}</ref> Klopp wassal lill-klabb fis-sitt post fl-ewwel staġun tiegħu inkarigat, u spiċċa fil-ħames post fl-istaġun ta' wara, qabel ma wassal lil-klabb għat-titli suċċessivi tal-[[Fußball-Bundesliga|Bundesliga]] fl-istaġuni [[Fußball-Bundesliga 2010–11|2010–11]] u [[Fußball-Bundesliga 2011–12|2011–12]].<ref>{{ċita web |url=http://au.eurosport.com/football/bundesliga/2010-2011/borussia-dortmund_sto2771532/story.shtml |titlu=Borussia Dortmund win title |pubblikatur=Eurosport |data=2011-05-01 |lingwa=en |arkivju-data=2014-02-22 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140222174121/http://au.eurosport.com/football/bundesliga/2010-2011/borussia-dortmund_sto2771532/story.shtml |data-aċċess=2011-05-16 |url-status=dead}}</ref><ref>{{ċita web |url=http://www.businessweek.com/news/2012-04-11/ronaldo-s-hat-trick-restores-real-s-lead-dortmund-beats-bayern |titlu=Ronaldo’s Hat Trick Restores Real’s Lead; Dortmund Beats Bayern |pubblikatur=Business week |data=2012-04-11 |data-aċċess=2012-05-16 |lingwa=en}}</ref> Matul l-istaġun 2011-2012, il-81 punt akkumulat minn Borussia Dortmund kienu t-tieni l-akbar ammont ta' punti li nġabru fl-istorja tal-Bundesliga (wara Bayern Munich) u s-47 punt li kisbu fit-tieni nofs tal-istaġun ukoll stabbilixxa rekord ġdid. Il-25 rebħa tal-kampjonat ta' Borussia Dortmund laħqu l-pass importanti ta' Bayern Munich fl-istaġun 1972-1973, filwaqt is-sekwenza ta' 28 logħba tal-kampjonat mingħajr telfa kienet l-aħjar li qatt ġiet irreġistrata fi ksur ta' rekord uniku fi staġun tal-ogħla livell Ġermaniż.<ref>{{ċita web |url=http://www.uefa.com/memberassociations/association=ger/news/newsid=1797758.html#season+review+germany |titlu=Season review: Germany |pubblikatur=UEFA |data=2012-05-23 |data-aċċess=2012-05-23 |lingwa=en |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120524010833/http://www.uefa.com/memberassociations/association=ger/news/newsid=1797758.html#season+review+germany |arkivju-data=2012-05-24 |url-status=dead}}</ref> Fit-12 ta' Mejju 2012, Klopp kabbar l-istorja ta' Borussia Dortmund bl-issiġillar tal-ewwel [[Id-Doppjetta|doppjetta domestika]] li l-klabb kiseb, billi għelbu lil [[FC Bayern Munich|Bayern Munich]] 5–2 fil-finali tad-[[DFB-Pokal]]. Klopp iddeskritta d-doppjetta bħala "aħjar minn (hu) seta' immaġina".<ref>{{ċita web |url=http://zeenews.india.com/sports/football/dortmund-win-domestic-double-beating-bayern_742209.html |titlu=Borussia Dortmund win domestic double beating Bayern Munich |sit=zeenews.com |data-aċċess=2012-05-19 |data=2012-05-13 |lingwa=en}}</ref><ref>{{ċita web |url=http://soccernet.espn.go.com/news/story/_/id/1069150/borussia-dortmund-rout-bayern-munich-to-claim-historic-double?cc=5739 |titlu=Dortmund rout Bayern to claim double |pubblikatur=ESPN |data-aċċess=2012-05-12 |data=2012-05-12 |lingwa=en |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120516032245/http://soccernet.espn.go.com/news/story/_/id/1069150/borussia-dortmund-rout-bayern-munich-to-claim-historic-double?cc=5739 |arkivju-data=2012-05-16 |url-status=dead }}</ref><ref>{{ċita web |url=http://www.washingtonpost.com/sports/dcunited/bundesliga-champ-borussia-dortmund-beats-bayern-munich-5-2-to-win-german-cup-final/2012/05/12/gIQAB4ntKU_story.html |titlu=Bundesliga champ Borussia Dortmund beats Bayern Munich 5–2 to win German Cup final |pubblikatur=Washington Post |data-aċċess=2012-05-12 |data=2012-05-12 |lingwa=en |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120513062500/http://www.washingtonpost.com/sports/dcunited/bundesliga-champ-borussia-dortmund-beats-bayern-munich-5-2-to-win-german-cup-final/2012/05/12/gIQAB4ntKU_story.html |arkivju-data=2012-05-13 |url-status=dead}}</ref> Il-forma tal-kampjonat ta' Borussia Dortmund matul l-istaġun 2012-2013 kienet agħar minn ta' qabel, bi Klopp jinsisti lit-tim tiegħu biex jiffoka fuq iċ-Champions League, wara ġirja diżappuntanti fil-kompetizzjoni qabel dik id-dikjarazzjoni. It-tim ta' Klopps kien tela' biex jilgħab kontra [[Manchester City]], [[Real Madrid]] u [[AFC Ajax|Ajax]] fejn dan il-grupp ġie msejjaħ ''Group of Death''. Madankollu, huma ma tilfux logħba, iżda huma għamlu xi prestazzjonijiet impressjonanti, speċjalment kontra t-tim ta' [[Jose Mourinho]], Real Madrid. Borussia Dortmund avvanzaw fit-triq għall-finali, fejn iffaċjaw lil Real Madrid għal darb'oħra fil-fażi tas-semifinali tal-kompetizzjoni. Wara riżultat eċċellenti fl-ewwel leg, b'rebħa ta' 4-1, u telfa ta' 2-0 fisser li Dortmund kisbu l-finali għat-tieni darba. <ref>{{ċita web |url=http://www.guardian.co.uk/football/2013/may/01/jurgen-klopp-champions-league-borussia-dortmund |titlu= Jürgen Klopp targets Champions League final glory for Dortmund |data=2013-04-30 |pubblikatur=Guardian |data-aċċess=2013-05-01 |lingwa=en}}</ref> Dortmund tilfu l-finali 1-2 kontra r-rivali Bayern Munich, b'gowl ta' [[Arjen Robben]] fid-89 minuta. F'Novembru 2012, Klopp wiegħed l-futur tiegħu lill-klabb, wara rakkonti frekwenti li jkun il-kowċ ta' [[Chelsea FC|Chelsea]]. ==Ħajja privata== Bħalissa Klopp huwa miżżeweġ għat-tieni darba. Huwa għandu żewġ subien, wieħed li lagħab għall-[[Borussia Dortmund II]] qabel ma rtira minħabba korrimenti.<ref>http://www.guardian.co.uk/football/2013/may/21/jurgen-klopp-borussia-dortmund-champions-league?CMP=twt_gu</ref> Mill-2009, Klopp mar jgħix ġewwa [[Herdecke]], fejn ħafna plejers ta' [[Borussia Dortmund]] jgħixu. Klopp huwa Kristjan Protestant li ta' spiss jistqarr il-fidi tiegħu fil-pubbliku. F'għadd ta' intervisti u pubblikazzjonijiet evanġeliċi, huwa jirreferi għall-Ġesù Kristu bħala l-bażi tal-ħajja tiegħu.<ref>[http://www.bild.de/sport/fussball/juergen-klopp/gott-findet-mich-in-ordnung-22258042.bild.html Klopp: Gott findet mich in Ordnung], bild.de 24 ta' Jannar 2012</ref><ref>[http://www.fr-online.de/sport/bvb-trainer-klopp-interview-gott--klopp--bist-du-ein-penner-,1472784,17213236.html BVB Trainer Klopp Interview], fr-online.de 10 ta' Settembru 2012</ref><ref>[http://www.rp-online.de/sport/fussball/bundesliga/spitzenreiter-mit-gottes-segen-1.1703183 Spitzenreiter mit Gottes Segen], rp-online.de 14 ta' Jannar 2011</ref><ref>[https://web.archive.org/web/20130814125632/http://www.fussball-gott.com/juergenklopp.php Fußball-Gott: Vorwort von Jürgen Klopp], miġjub 23.5.2013</ref> ==Unuri== ===Kowċ=== ;Borussia Dortmund * [[Fußball-Bundesliga]]: 2010–11, 2011–12 * [[DFB-Pokal]]: 2011–12 * [[DFL-Supercup]]: 2008 ;Liverpool * [[Premier League]]: 2019–20 * [[UEFA Champions League]]: 2018–19 * [[UEFA Super Cup]]: 2018–19 * [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol tal-Klabbs]]: 2019 ===Individwali=== * Kowċ tas-Sena (Ġermanja): 2011, 2012, 2019 ==Referenzi== {{Referenzi}} ==Ħoloq esterni== * [https://www.liverpoolfc.com/team/first-team/staff/jurgen-klopp Profil] fuq is-sit uffiċjali ta' Liverpool {{DEFAULTSORT:Klopp, Jurgen}} [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1967]] [[Kategorija:Futbolers Ġermaniżi]] [[Kategorija:Kowċis Ġermaniżi]] [[Kategorija:Plejers ta' 2. Fußball-Bundesliga]] [[Kategorija:Plejers ta' Eintracht Frankfurt]] [[Kategorija:Plejers ta' 1. FSV Mainz 05]] [[Kategorija:Kowċis tal-Fußball-Bundesliga]] [[Kategorija:Kowċis ta' 2. Fußball-Bundesliga]] [[Kategorija:Kowċis ta' 1. FSV Mainz 05]] [[Kategorija:Kowċis ta' Borussia Dortmund]] 0ywn7yhis58dkqioaka8odpgryc5dyy 0 20490 333839 288205 2026-11-08T06:11:13Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333839 wikitext text/x-wiki {{Infobox Tim tal-Futbol | isem = Čelik | isem_sħiħ =Nogometni Klub Čelik | stampa = [[Stampa:NK Čelik.png|100px]] | ismijiet_oħra = ''Crno-Crveni'' | fundazzjoni =16 ta' Ġunju 1945 | proprjetarju = | president = | kowċ = | grawnd = [[Bilino Polje]], [[Zenica]] | jesa' = 15,292 | kampjonat = | staġun = | pożizzjoni = | sit_elettroniku = http://web.nkcelik.ba/ <!-- Flokk Kuluri Interni --> | pattern_la1= | pattern_b1=_hoops_black | pattern_ra1= | leftarm1=FF0000 | body1=FF0000 | rightarm1=FF0000 | shorts1=000000 | socks1=FF0000 | pattern_la2= | pattern_b2= | pattern_ra2= | leftarm2=FFFFFF | body2=FFFFFF | rightarm2=FFFFFF | shorts2=000000 | socks2=000000 }} '''Nogometni Klub Čelik''' huwa klabb tal-[[futbol]] professjonali bbażat fil-belt ta' [[Zenica]], [[Bożnija u Ħerżegovina]]. L-isem ''Čelik'' ifisser "Azzar" bil-[[Lingwa Bożnijaka|Bożnijak]]. L-isem jissimbolizza l-qawwa tal-klabb u l-belt ta' Zenica li hija belt industrijali magħrufa sew fil-parti tal-Ewropa. ==Storja== NK Čelik huwa wieħed mit-timijiet tal-futbol l-aktar prominenti u ta' suċċess fil-Bożnija u Ħerzegovina. Matul iż-żmien tal-eks Jugożlavja, Čelik lagħbu 17-il sena fl-[[L-Ewwel Kampjonat Jugożlav|Ewwel Kampjonat Jugożlav]]. Čelik renħu t-[[Tazza Mitropa]] darbtejn, u l-[[Intertoto Cup]] darba. Illum, Čelik jinsabu fil-[[Federazzjoni tal-futbol tal-Bożnija u Ħerżegovina]] u huma attivi fil-[[Premijer Liga]]. Wara li rebħu tliet titli fil-Premier League, is-sitwazzjoni nbidlet drammatikament għal NK Čelik. Il-klabb waqgħa f'dejn kbir wara ħafna akkużi ta' korruzzjoni fi ħdan l-organizzazzjoni. L-uniċi elementi dejjiema azjenda ta' NK Čelik huma: membri fil-Premier League tal-Bożnija u Ħerżegovina u l-klabb tal-partitarji li jkun dejjem attiv għall-logħob f'darhom u barra minn darhom. Il-partitarji ta' NK Čelik huma magħrufa bħala "Robijaši" u kisbu l-popolarità tal-klabb minħabba s-sapport passjonat tagħhom. Ukoll, il-grawnd ta' NK Čelik li huwa msejjaħ "Bilino Polje" huwa t-tielet l-akbar grawnd mill-kapaċità fil-Bożnija u Ħerżegovina. Dan il-grawnd jospita wkoll il-logħob tat-[[Tim nazzjonali tal-futbol tal-Bożnija u Ħerżegovina|tim nazzjonali tal-Bożnija u Ħerżegovina]]. == Unuri == === Internazzjonali === * '''[[Tazza Mitropa]]''' ** '''Rebbieħa (2):''' 1970-71/1971-72 *** ''Finalisti (2):'' 1973/1980 * '''[[Tazza Intertoto]]''' ** '''Rebbieħa (1):''' 1975 === Domestiċi === * '''[[It-Tieni Kampjonat Jugożlav]]''' ** '''Rebbieħa (5):''' 1966, 1968, 1980, 1983, 1985 ==Parteċipazzjoni fl-Ewropa== {| class="wikitable" ! Staġun ! Kompetizzjoni ! Rawnd ! ! Klabb ! Home ! Away |- |[[Tazza Intertoto 2001|2001]] |[[Tazza Intertoto]] |1R |{{flagicon|TUR}} |[[Denizlispor]] |1-0 |5-3 |- | | |2R |{{flagicon|BEL}} |[[KAA Gent|Gent]] |1-0 |0-2 |- |[[Tazza Intertoto 2008|2008]] |[[Tazza Intertoto]] |1R |{{flagicon|Montenegro}} |[[FK Grbalj|Grbalj]] |3-2 |1-2 |- |} ==Plejers notevoli== {{col-begin}} {{col-3}} *{{flagicon|YUG}} Dušan Alempić *{{flagicon|YUG}} [[Enes Bešić]] *{{flagicon|YUG}} Marijan Bloudek *{{flagicon|YUG}} [[Elvir Bolić]] *{{flagicon|YUG}} Branko Bulović *{{flagicon|YUG}} Mehmed Buza *{{flagicon|YUG}} Slobodan Dogandžić *{{flagicon|YUG}} Ivan Fileš *{{flagicon|YUG}} Vinko Galić *{{flagicon|YUG}} Mirsad Galijašević *{{flagicon|YUG}} Mate Gavran *{{flagicon|YUG}} [[Mirza Golubica]] *{{flagicon|YUG}} Dragoljub Golubović *{{flagicon|YUG}} Jasmin Gradinčić *{{flagicon|YUG}} [[Edin Hadžialagić]] *{{flagicon|YUG}} [[Kemal Hafizović]] *{{flagicon|YUG}} Jasmin Hajduk *{{flagicon|YUG}} [[Mirsad Hibić]] *{{flagicon|YUG}} [[Zlatko Juričević]] *{{flagicon|YUG}} Branislav Karač *{{flagicon|YUG}} Josip Lalić *{{flagicon|YUG}} Milenko Manislavić {{col-3}} *{{flagicon|YUG}} [[Zoran Milidrag]] *{{flagicon|YUG}} [[Darko Nestorović]] *{{flagicon|YUG}} [[Goran Peleš]] *{{flagicon|YUG}} [[Svetislav Perduv]] *{{flagicon|YUG}} Mehmed Pintol *{{flagicon|YUG}} Sead Preldžić *{{flagicon|YUG}} Rajko Prodanović *{{flagicon|YUG}} Rade Radulović *{{flagicon|YUG}} Muhamed Ramakić *{{flagicon|YUG}} Petar Rašić *{{flagicon|YUG}} Alojz Renić *{{flagicon|YUG}} Fadil Talić *{{flagicon|YUG}} Milojica Tripković *{{flagicon|YUG}} Momčilo Vujačić *{{flagicon|YUG}} Ibrahim Zukanović *{{flagicon|BIH}} Nermin Šabić *{{flagicon|BIH}} Senad Brkić *{{flagicon|BIH}} Asmir Avdukić *{{flagicon|BIH}} Ismar Pojskić *{{flagicon|BIH}} Almir Tolja *{{flagicon|BIH}} Emir Hadžiđulbić *{{flagicon|BIH}} Dario Damjanović {{col-3}} *{{flagicon|BIH}} Nikola Mikelini *{{flagicon|BIH}} Vahidin Imamović *{{flagicon|BIH}} Luka Bilobrk *{{flagicon|BIH}} Damir Sirovica *{{flagicon|BIH}} Vitomir Paškalj *{{flagicon|BIH}} Fenan Salčinović *{{flagicon|Montenegro}} Miloš Đalac *{{flagicon|BIH}} Darko Vojvodić *{{flagicon|BIH}} Alen Mešanović *{{flagicon|BIH}} Jasmin Burić *{{flagicon|BIH}} Josip Lukačević *{{flagicon|BIH}} Avdija Vršajević *{{flagicon|BIH}} Emir Hadžić *{{flagicon|BIH}} Emir Obuća *{{flagicon|BIH}} Suvad Grabus *{{flagicon|BIH}} Bojan Pupčević *{{flagicon|BIH}} Bojan Tripić *{{flagicon|BIH}} Ajdin Mahmutović *{{flagicon|BIH}} Mladen Jurčević *{{flagicon|BIH}} Zoran Novaković *{{flagicon|BIH}} Daglas Numanović {{col-end}} ==Kowċis== *{{flagicon|BIH}} Kemal Hafizović *{{flagicon|BIH}} Ivo Ištuk *{{flagicon|BIH}} Elvedin Beganović *{{flagicon|BIH}} Husnija Arapović *{{flagicon|BIH}} Omer Kopić *{{flagicon|BIH}} Abdulah Ibraković *{{flagicon|BIH}} Vlatko Glavaš *{{flagicon|BIH}} Boris Gavran ==Ħoloq esterni== *[https://web.archive.org/web/20071024152011/http://www.nkcelik.co.ba/ Sit tal-partitarji] {{bs}} *[http://www.facebook.com/NogometniKlubCelikZenica/ NK Čelik Zenica] fuq Facebook *[http://www.transfermarkt.de/en/celik-zenica/startseite/verein_765.html Čelik] fuq Transfermarkt.de {{Premijer Liga}} [[Kategorija:Klabbs tal-futbol Bożnijaċi|Čelik Zenica]] [[Kategorija:Klabbs tal-futbol stabbiliti fl-1945|Čelik Zenica]] gkka08pt5eloz3leexv7gdgstdg1ouj 0 20720 333798 332210 2026-11-07T23:41:43Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333798 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_twil_konvenzjonali = Renju tal-Arabja Sawdija |isem_nattiv = الْمَمْلَكَة الْعَرَبِيَّة السُّعُودِيَّة<br />''al-Mamlaka l-Għarabija As-Sugħudija'' |isem_komuni = Arabja Sawdija |stampa_bandiera = Flag of Saudi Arabia.svg |stampa_emblema = Emblem of Saudi Arabia.svg |stampa_mappa = Saudi Arabia on the globe (Afro-Eurasia centered).svg |deskrizzjoni_mappa =L-Arabja Sawdija fil-globu (iċċentrat Afro-Ewrażja). |ħolqa_bandiera = Bandiera tal-Arabja Sawdija |ħolqa_emblema = Emblema tal-Arabja Sawdija |ħolqa_demografija = Demografija tal-Arabja Sawdija |mottu_nazzjonali = لا إله إلا الله، محمد رسول الله<small><br />''Lā ilāha illā Llāh, Muħammad^un rasūlu Llāh''<br>“La alla ħlief Alla; Muħammed messaġġier ta' Alla”</small><ref>{{cite web|url=http://www.saudiembassy.net/about/country-information/facts_and_figures/ |titlu=About Saudi Arabia: Facts and figures|pubblikatur=The Royal Embassy of Saudi Arabia, Washington, DC|url-status=dead |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120417231457/http://www.saudiembassy.net/about/country-information/facts_and_figures/ |arkivju-data=2012-04-17}}</ref>{{nota|Ix-[[Xhieda (Iżlam)|Xhieda]] tal-fidi kultant jiġi tradott bħala "La alla ħlief Allah", b'ittri Latini tal-kelma [[Għarbija]] ''[[Allah|Allāh]]'' minflok it-traduzzjoni tagħha. Il-kelma ''Allāh'' (ٱللَّٰه) litteralment tittraduċi bħala ''l-Alla'', peress li l-prefiss ''al-'' huwa l-artiklu definit.<ref>{{cite web|url=https://www.pbs.org/empires/islam/faithgod.html |titlu=God |xogħol=Islam: Empire of Faith |pubblikatur=PBS}}</ref><ref>'Islam and Christianity', ''Encyclopedia of Christianity'' (2001): Arabic-speaking Christians and Jews also refer to God as ''Allah''.</ref><ref>{{ċita enċiklopedija|titlu=Allah |enċiklopedija=Encyclopaedia of Islam Online|awtur=L. Gardet}}</ref>}} (''[[Xhieda (Iżlam)|ix-xhieda]]'') |innu_nazzjonali = النشيد الوطني السعودي<br/>''an-Naxid al-Waṭani As-Sugħudi''<br/>“[[L-Innu Nazzjonali Sawdi]]”<br/><center>[[File:Saudi Arabian national anthem, performed by the United States Navy Band.oga]]</center> |lingwi_uffiċjali = [[Lingwa Għarbija|Għarbi]] |gruppi_etniċi = 90% [[Għarab|Għarbi]] <br /> 10% [[Afro-Għarab|Afro-Għarbi]] |kapitali = [[Riyadh|Rijad]] |l-ikbar_belt = [[Riyadh|Rijad]] |latd=24 |latm=39 |latNS=N |lonġd=46 |lonġm=46 |lonġEW=E |tip_gvern = [[Monarkija assoluta]] [[Stat unitarju|unitarja]] [[Stat Iżlamiku|Iżlamika]] |titlu_kap1 = [[Re tal-Arabja Sawdija|Malik (Re)]] |titlu_kap2 = Prinċep Kururuna u Prim Ministru |isem_kap1 = [[Salman]] |isem_kap2 = [[Mohammed bin Salman]] |żona_kklassifika = 13 |poż_erja = 12 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |erja_km2 = 2,149,690<ref name="CIA World Factbook" /> |erja_mi_kw = 830,000 |perċentwal_ilma = 0.7 |sena_stima_popolazzjoni =2022 |stima_popolazzjoni ={{increase}} 32,175,224<ref>{{cite web |titlu=Saudi Census 2022 |url=https://portal.saudicensus.sa/portal |pubblikatur=General Statistics Authority - Kingdom of Saudi Arabia |websajt=portal.saudicensus.sa |data-aċċess=2023-07-16 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230728002753/https://portal.saudicensus.sa/portal |arkivju-data=2023-07-28 |url-status=dead }}</ref> |poż_stima_popolazzjoni = 46 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |ċensiment_popolazzjoni = 29,195,895<ref>{{ċita web|url=http://www.cdsi.gov.sa/english/|titlu=Key Indicators |pubblikatur=Kingdom of Saudi Arabia - Central Department of Statistics & Information |data-aċċess=2013-03-03 |lingwa=en}}</ref> |sena_ċensiment_popolazzjoni = 2012 |densità_popolazzjoni_km2 = 15 |densità_popolazzjoni_mi_kw = 38.8 |poż_densità_popolazzjoni = 174 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |sena_PGD_PSX = 2023 |PGD_PSX = {{increase}} $2.246 triljun<ref name="IMFWEO.SA">{{ċita web |url=https://www.imf.org/en/Publications/WEO/weo-database/2023/October/weo-report?c=456,&s=NGDPD,PPPGDP,NGDPDPC,PPPPC,&sy=2020&ey=2028&ssm=0&scsm=1&scc=0&ssd=1&ssc=0&sic=0&sort=country&ds=.&br=1 |titlu=World Economic Outlook Database, October 2023 Edition. (SA) |pubblikatur=[[Fond Monetarju Internazzjonali]] |websajt=IMF.org |data=10 ta' Ottubru 2023 |data-aċċess=2023-10-10}}</ref> |poż_PGD_PSX = 17 |PGD_PSX_per_capita = {{increase}} $68,452<ref name="IMFWEO.SA" /> |poż_PGD_PSX_per_capita = 15 |sena_IŻU = 2022 |IŻU = {{increase}} 0.875<ref name="UNHDR">{{ċita web|url=https://hdr.undp.org/system/files/documents/global-report-document/hdr2023-24reporten.pdf|titlu=Human Development Report 2023/24|lingwa=en|pubblikatur=United Nations Development Programme|data=13 ta' Marzu 2024|paġna=288|data-aċċess=13 ta' Marzu 2024}}</ref> |poż_IŻU = 57 |kategorija_IŻU = <span style="color:#090;">għoli</span> |tip_sovranità = [[Storja tal-Arabja Sawdija|Stabbiliment]] |avveniment_stabbilit1 = Renju stabbilit |data_stabbilit1 = 23 ta' Settembru 1932<ref>{{ċita web |url=http://www.saudia-online.com/saudi_arabia.htm |titlu=Saudi Arabia the country in Brief |sit=www.saudia-online.com |data-aċċess=2012-03-03 |lingwa=Ingliż}}</ref> |valuta = [[Rjal Sawdi|Rjal]]{{nota|[[Munita marbuta|Marbuta]] għad-[[Dollaru tal-Istati Uniti]] (DIU) bi 3.75 rijaliet għal kull DIU mill-1986.<ref>{{ċita web |url= https://www.reuters.com/article/saudi-currency-peg-idUSL5N17U54R |titlu= Saudi riyal peg pressure eases, but not gone |kunjom= Strohecker|isem= Karin |data= 27 ta' April 2016|websajt=reuters.com|pubblikatur=[[Reuters]] |data-aċċess=30 ta' Settembru 2023 |kwota=}}</ref>}} |kodiċi_valuta = SAR |żona_ħin = [[Ħin Standard tal-Arabja|AST]] |differenza_ħku = +3 |żona_ħin_legali = |differenza_żona_ħin_legali = |cctld = [[.sa]], [[السعودية.]] |kodiċi_telefoniku = +966 |sena_PGD_nominali = 2023 |PGD_nominali = {{decrease}} $1.069 trillion<ref name="IMFWEO.SA" /> |poż_PGD_nominali = 19 |PGD_nominali_per_capita = {{decrease}} $32,586<ref name="IMFWEO.SA" /> |poż_PGD_nominali_per_capita = 34 |nota1 = |reliġjon = 93.0% [[Iżlam]] ([[uffiċjal]])<ref name="CIA World Factbook">{{cite web |titlu=Saudi Arabia – The World Factbook |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saudi-arabia/ |websajt=CIA |data-aċċess=30 ta' Mejju 2021 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210319180722/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saudi-arabia |arkivju-data=2021-03-19 |url-status=dead }}</ref> *85–90% [[Iżlam Sunni|Sunni]] *10–15% [[Xigħa]] 4.4% [[Kristjaneżmu]]<br/> 1.1% [[Ħinduiżmu]]<br/> 0.7% [[mhux affiljat]] 0.3% [[Buddiżmu]]|leġislatura=Xejn{{nota|Hemm [[Assemblea Konsultattiva tal-Arabja Sawdija|Assemblea Konsultattiva]], jew Kunsill ta' Xura, li m'għandux ebda setgħa leġiżlattiva.<ref>{{cite book|isem1=Robert W.|kunjom1=Hefner|titlu=Remaking Muslim Politics: Pluralism, Contestation, Democratization|url=https://books.google.com/books?id=MmmVMCBej8oC&q=Saudi%2520%2522consultative%2520assembly%2522%2520no%2520legislative%2520power&pg=PA202|pubblikatur=Princeton University Press|sena=2009|isbn=978-1-4008-2639-1|paġna=202}}</ref> Peress li r-rwol tiegħu huwa biss konsultattiv, m'huwiex meqjus bħala leġiżlatur.<ref>{{cite web|data-aċċess=2021-06-06|titlu=Analysts: Saudi Arabia Nervous About Domestic Discontent|pubblikatur=VoA News – English|url=https://www.voanews.com/middle-east/analysts-saudi-arabia-nervous-about-domestic-discontent|websajt=www.voanews.com|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210606143218/https://www.voanews.com/middle-east/analysts-saudi-arabia-nervous-about-domestic-discontent|arkivju-data=2021-06-06|url-status=dead}}</ref> }}|sena_gruppi_etniċi=2014<ref>{{Cite web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sa.html|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140702033527/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/sa.html|url-status=dead|arkivju-data=2014-07-02|titlu=The World Factbook|data=2 ta' Lulju 2014}}</ref>{{nota|Għaċ-ċittadini Sawdi biss.}}|Gini=45.9<!--numru biss--><ref name="GINI">{{ċita web |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saudi-arabia/ |titlu=The World Factbook |pubblikatur=[[Central Intelligence Agency]] |websajt=CIA.gov |data-aċċess=28 ta' Mejju 2019 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210319180722/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/saudi-arabia |arkivju-data=2021-03-19 |url-status=dead }}</ref>|sena_Gini=2013}} L-'''Arabja Sawdija''', l-'''Arabja Sawdita''' jew l-'''Għarbija Sawdija''' ([[Lingwa Għarbija|Għarbi]]: الْعَرَبِيَّة السُّعُودِيَّة, IPA: [al.ʕa.ra.bij.ja‿s.su.ʕuː.dij.ja], <small>b'[[Alfabett|ittri Latini]]:</small> ''al-Għarabija s-Sagħudija''), uffiċjalment magħrufa bħala r-'''Renju tal-Arabja Sawdija''' ([[Lingwa Għarbija|Għarbi]]: الْمَمْلَكَة الْعَرَبِيَّة السُّعُودِيَّة, <small>b'[[Alfabett|ittri Latini]]:</small> ''al-Mamlaka l-Għarabija As-Sugħudija''), fil-qosor is-'''Sawdija''' ([[Lingwa Għarbija|Għarbi]]: السُّعُودِيَّة, <small>b'[[Alfabett|ittri Latini]]:</small> ''as-Sugħudija'') hija l-akbar stat [[Nies Għarbin|Għarbi]] fl-[[Asja tal-Punent]] mill-art fiha madwar 2,250,000 km² (870,000 mi kw), li tikkostitwixxa l-biċċa l-kbira tal-[[Peniżola Għarbija]] u t-tieni l-akbar fid-dinja Għarbija (wara l-[[Alġerija]]). Il-pajjiż għandu fruntiera totali ta' 4,272 km mal-[[Ġordan]] (731 km) u l-[[Iraq]] (811 km) lejn it-tramuntana, il-[[Kuwajt]] (221 km) għall-grigal, il-[[Qatar]] (87 km), il-[[Baħrejn]] u l-[[Emirati Għarab Magħquda]] (457 km) lejn il-lvant, l-[[Oman]] (658 km) għall-lbiċ, il-[[Jemen]] (1,307 km) fin-nofsinhar, il-[[Baħar l-Aħmar]] lejn il-punent u l-[[Golf Persjan]] lejn il-lvant. Il-popolazzjoni tal-pajjiż hija stmata li tikkonsisti 16-il miljun ċittadin u 9 miljuni espatrijati addizzjonali reġistrati barranin u 2 miljun [[immigranti illegali]].<ref name="American Bedu">{{ċita web |url=http://americanbedu.com/2009/06/06/the-expatriate-population-in-saudi-arabia/ |titlu=Arabja Sawdija |pubblikatur=American Bedu |data-aċċess=2011-11-02 |lingwa=en |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20111020165223/http://americanbedu.com/2009/06/06/the-expatriate-population-in-saudi-arabia/ |arkivju-data=2011-10-20|url-status=dead}}</ref> L-Arabja Sawdija hija t-tieni pajjiż bl-ogħla proporzjon ta' art agrikola bi 80.8% tal-art tal-pajjiż hija li tinħarat skond data mill-Bank Dinji. Storikament, l-''Al Sagħud'' (familja tas-Sagħud) ħakmu f'[[Naġd]] u f'żoni kbar tal-Peniżola Għarbija aktar minn darba, u r-Renju tal-Għarabja Sawdija attwali huwa meqjus bħala prodott u wiret ta' dawk l-entitajiet storiċi. L-ewwel minn dawn l-entitajiet hija l-[[Emirat id-Dirgħija|Imaret id-Dirgħija]], li kien imwaqqfa minn Muħammed bin Sagħud meta assuma l-Imaret id-Dirgħija fis-sena 1727, u baqa’ f’postu sakemm il-kap Ibrahim Paxa tal-armata [[Imperu Ottoman|Ottomana]] beda kampanja biex jeliminaw fis-sena 1816, u seħħew diversi battalji bejnu u Għabdalla bin Sagħud, li l-konklużjoni tagħhom kienet l-assedju ta’ Dirgħija u l-konsenja ta’ Għabdalla innifsu fis-sena 1818 AD. Fl-1824 AD, Turki bin Għabdalla bin Muħammed stabbilixxa stat ġdid ta' Al Sagħud f'Naġd, u ġiegħel [[Riyadh|Rijad]] il-kapitali tagħha, u kompliet sakemm ittieħdet il-ħakkiema tal-Imaret Ħa'il, l-Imaret Rijad, inkludiet is-sena 1891, u dak l-istadju jissejjaħ it-"Tieni Stat Sawdi." Aktar tard, fis-sena 1902, iż-żagħżugħ Għabd il-Għażiż Al Sagħud irkupra l-Imaret Rijad minn idejn Al Raxid, u espandiet il-kontroll tiegħu fuq in-Naġd kollu fl-1921 WK, u kien imsejjaħ is-Saltnet in-Naġd sakemm Għabd il-Għażiż irnexxielu jannnessa r-Renju ta’ [[Heġaż]], għalhekk installa sultan fuqha minbarra s-saltna tiegħu fuq Naġd u l-annessi tiegħu, fix-xahar ta’ Raġab 1344 WH, li jikkorrispondi għal Jannar 1926 WK. Sena wara, biddel titlu separati tiegħu mir-Re ta’ Heġaż u Sultan ta’ Naġd u l-annessi tiegħu għar-Re ta’ Heġaż, Naġd u l-annessi tiegħu, u ż-żoni kkontrollati minnu kienu jissejħu r-Renju ta’ Ħeġaż, Naġd u l-annessi tiegħu. Dan l-isem baqa' sakemm Għabd il-Għażiż unifikat ir-reġjuni kollha li kien ikkontrolla f’entità waħda, u fi nhar il-Ġimgħa ta' Ġumada l-Ewwel 22, 1351 WH, li jikkorrispondi għat-23 ta’ Settembru, 1932 WK, tħabbar isimha “Ir-Renju tal-Għarbija Sawdija.” Is-Sawdija bħalissa tikkonsisti minn 13-il reġjun amministrattiv, kull reġjun minnu maqsum lil għadd minn governorati, li l-għaddhom ivarja minn reġjun għal ieħor, u l-governorat huwa maqsum f'ċentri li huma amministrattivament marbuta mal-governorat jew l-imara (l-emirat).<ref>{{Ċita web|url=http://www.cdsi.gov.sa/2010-05-08-09-59-55|titlu=المملكة العربية السعودية|data=2010-05-08|sit=Dipartiment Ċentrali ta' l-Istatistika u l-Informazzjoni Sawdija|lingwa=ar|titlu-traduzzjoni=Ir-Renju tal-Għarbija s-Sawdija|data-aċċess=2024-03-22|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160116105404/http://www.cdsi.gov.sa:80/2010-05-08-09-59-55|arkivju-data=2016-01-16}}</ref> Fiha l-[[Misġed il-Ħram|Moskea s-Sagra]], li tinsab f’[[Mekka]], u l-[[Moskea tal-Profeta]] f’[[Medina]], li huma meqjusa bħala l-aqdes postijiet importanti għand il-Misilmin. Is-Sawdija hija wkoll membru f'[[Kunsill tal-Kooperazzjoni tal-Golf]], [[Lega tal-Istati Għarab]], [[Ġnus Magħquda]], [[Moviment Mhux Allinjat]], [[Lega Dinjija Iżlamika|Lega Dinjija Islamika]], [[Organizzazzjoni tal-Kooperazzjoni Iżlamika|Organizzazzjoni tal-Kooperazzjoni Islamika]], Grupp tal-Għoxrin ([[G20]]), [[Fond Monetarju Internazzjonali]], [[Organizzazzjoni Dinjija tal-Kummerċ]], u [[Organizzazzjoni tal-Pajjiżi Esportaturi taż-Żejt]] (OPEŻ).<ref>{{Ċita web|url=https://www.mofa.gov.sa/SERVICESANDINFORMATION/DIRECTORY/INTERNATIONALORGANIZATIONS/Pages/default.aspx|titlu=MOFA KSA {{!}}{{!}} وزارة الخارجية المملكة العربية السعودية|sit=www.mofa.gov.sa|lingwa=ar|data-aċċess=2024-03-22|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170711173724/http://www.mofa.gov.sa/ServicesAndInformation/Directory/InternationalOrganizations/Pages/default.aspx|arkivju-data=2017-07-11}}</ref> Is-Sawdija tgawdi minn sitwazzjoni politika u ekonomika stabbli ġeneralment.<ref>{{Ċita ktieb|titlu=Kunsilli Miftuħa u l-Kunċett Iżlamiku tal-Governanza fil-Politika tar-Renju tal-Għarbija Sawdija|kunjom=Al Sagħud|isem=Dr Fajsal bin Migħxal bin Sagħud bin Għabd il-Għażiż|pubblikatur=Pubblikazzjoni Obeikan|lingwa=ar|isbn=978-9960-20-885-5|url=https://books.google.com/books?id=-vG0DwAAQBAJ&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PT147&dq=%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B9%D9%88%D8%AF%D9%8A%D8%A9+%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%87%D8%A7%D8%B1+%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D9%8A&hl=ar|paġna=147|data=2001-10-09|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230930052023/https://books.google.com/books?id=-vG0DwAAQBAJ&newbks=0&printsec=frontcover&pg=PT147&dq=%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B9%D9%88%D8%AF%D9%8A%D8%A9+%D9%88%D8%A7%D9%84%D8%A7%D8%B2%D8%AF%D9%87%D8%A7%D8%B1+%D8%A7%D9%84%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%D9%8A&hl=ar|url-status=live|data-aċċess=2023-09-30|arkivju-data=2023-09-30}}</ref> Għandha t-tieni l-akbar riżerva taż-żejt,<ref>{{cite news|url=https://www.alriyadh.com/2031976|titlu=Is-Summit tal-G20 u r-rwol tal-Arabja|data=2023-09-11|awtur1=Muħammed al-Ħejdar|arkivju-data=2023-09-30|pubblikatur=Gazzetta Rijad|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230930052043/https://www.alriyadh.com/2031976|url-status=dead}}</ref> is-sitt riżerva tal-gass,<ref>{{Ċita web|url=https://web.archive.org/web/20220427120404/https://www.alarabiya.net/aswaq/oil-and-gas/2020/02/16/%D9%88%D8%B2%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%B7%D8%A7%D9%82%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B9%D9%88%D8%AF%D9%8A%D8%A9-%D8%B3%D8%AA%D8%B5%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%BA%D8%A7%D8%B2-%D9%82%D8%B1%D9%8A%D8%A8%D8%A7%D9%8B|websajt= alarabiya|titlu=Ministru tal-Enerġija: Is-Sawdija tagħmel għal tesporta l-gass "fil-futur"|data=2020-02-16|lingwa=ar|data-aċċess=2023-11-09|arkivju-url=https://www.alarabiya.net/aswaq/oil-and-gas/2020/02/16/%D9%88%D8%B2%D9%8A%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%B7%D8%A7%D9%82%D8%A9-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B9%D9%88%D8%AF%D9%8A%D8%A9-%D8%B3%D8%AA%D8%B5%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%84%D8%BA%D8%A7%D8%B2-%D9%82%D8%B1%D9%8A%D8%A8%D8%A7%D9%8B|arkivju-data=2022-04-27}}</ref> u l-akbar esportatur taż-[[żejt mhux raffinat]] fid-dinja, li tikkostitwixxi kważi 90% tal-esportazzjonijiet. Minbarra r-riżorsi taż-żejt, is-Sawdija tinsab fl-ewwel post f'termini ta' kwantità u valur fit-[[Tamar|tmar]] ta' esportazzjoni,<ref>{{ċita web|url=https://aawsat.com/node/3670291|titlu=L-Arabja Sawdija hija l-ewwel fid-dinja fit-tmar ta' esportazzjoni|websajt=aawsat.com|lingwa=ar|data-aċċess=2023-11-09|arkivju-url= https://web.archive.org/web/20220629153020/https://aawsat.com/node/3670291|arkivju-data=2022-06-29}}</ref> u r-Renju jikklassifika fis-sbatax fost l-akbar ekonomiji tad-dinja.<ref>{{Ċita web|url=https://www.aleqt.com/2023/04/14/article_2530526.html|titlu=السعودية تتقدم إلى الـ 17 بين أكبر اقتصادات العالم بناتج 1.11 تريليون دولار|data=2023-04-14|sit=صحيفة الاقتصادية|lingwa=ar|titlu-traduzzjoni=L-Arabja Sawdija titla’ lejn is-17-il bejn akbar ekonomija fid-dinja bi produzzjoni ta’ $1.11 triljun|data-aċċess=2024-03-23|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230831060147/https://www.aleqt.com/2023/04/14/article_2530526.html|arkivju-data=2023-08-31}}</ref> Is-Sawdija hija wkoll meqjusa bħala waħda mill-poteri politikament u ekonomikament influwenti fid-dinja, għax l-istatus Iżlamiku tagħha, ekonomiku il-ġid, il-kontroll tal-prezzijiet taż-żejt u l-provvisti globali tagħha, u l-preżenza kbira tagħha fil-midja rappreżentata minn numru ta' stazzjonijiet bis-satellita, gazzetti elettroniċi, u siti ta' netwerking soċjali.<ref>{{Ċita web|url=http://www.alriyadh.com:80/1741427|titlu="" عملاق الشرق الأوسط " تأثير سياسي قوي وقدرات اقتصادية متينة"|data=2019-03-04|sit=alriyadh|lingwa=ar|titlu-traduzzjoni="Il-ġgant tal-Lvant Nofsani, b'influwenza politika qawwija u kapaċitajiet ekonomiċi sodi."|data-aċċess=2023-09-11|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200225115030/http://www.alriyadh.com:80/1741427|arkivju-data=2020-02-25}}</ref> == Tismija == L-isem tal-istat huwa attribwit lil [[Sagħud I|Sagħud bin Muħammed bin Muqrin bin Marħan bin Ibrahim bin Musa bin Rabigħa bin Manigħ il-Murejdi]], l-Emir tad-[[Dirgħija]], imlaqqam bħala Sagħud il-Kbir. Kienu l-kap tal-fergħa Al Muqrin (familja ta’ Muqrin) minn Al Sagħud (familja ta’ Sagħud), u l-bużnannu lil-familja ħakkiema llum.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=اللجنة العامة لإعداد أطلس المملكة [Il-Kumitat Ġenerali lit-Tħejjija tal-Atlas tar-Renju]|awtur-mask1=|traduttur-kunjom1=|data=2000-05-20|sena=2000|titlu=أطلس المملكة العربية السعودية|titlu-traduzzjoni=Atlas ir-Renju l-Għarbija s-Sawdija|url=https://books.google.com.sa/books?id=bP8WEAAAQBAJ&pg=PA243&dq=%D8%A7%D8%B7%D9%84%D8%B3+%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%85%D9%84%D9%83%D8%A9+%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%A9+%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B9%D9%88%D8%AF%D9%8A%D8%A9&hl=ar&sa=X&ved=2ahUKEwiU39ng1t77AhVw_7sIHY7ZDvIQ6AF6BAgBEAI|lingwa=ar|post=Rijad|pubblikatur=Obeikan Pubblikatur|isbn=978-9960-17-007-7|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230909040642/https://books.google.com.sa/books?id=bP8WEAAAQBAJ&pg=PA243&dq=%D8%A7%D8%B7%D9%84%D8%B3+%D8%A7%D9%84%D9%85%D9%85%D9%84%D9%83%D8%A9+%D8%A7%D9%84%D8%B9%D8%B1%D8%A8%D9%8A%D8%A9+%D8%A7%D9%84%D8%B3%D8%B9%D9%88%D8%AF%D9%8A%D8%A9&hl=ar&sa=X&ved=2ahUKEwiU39ng1t77AhVw_7sIHY7ZDvIQ6AF6BAgBEAI|arkivju-data=2020-09-09|data-aċċess=2024-03-23}}</ref> Il-poeta, ġenealogu, u storiku Ħamad bin Muħammed bin Lagħbun (m. 1844 WK) kien l-ewwel li sejjaħ iż-żoni taħt il-ħakma ta’ Al Saud “l-Istat Sawdi Ħanafi". L-istoriku Għabdalla bin Ibrahim L-Għaskar mar biex ngħidu li r-raġuni biex għaqqadha hawn mal-iskola Ħanafi setgħet kienet intenzjonata minn “l-istat Ħanafi.”<ref>{{Ċita web|url=https://aawsat.com/node/1415581|titlu="حمد بن لعبون... شيخ المؤرخين ومؤرخ الدولتين"|sit=aawsat.com|lingwa=ar|titlu-traduzzjoni="Ħamad bin Lagħbun... ix-xiħ tal-istoriċi u l-istoriku taż-żewġ pajjiżi."|data-aċċess=2023-08-14|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230816192842/https://aawsat.com/node/1415581|arkivju-data=2023-08-16}}</ref><ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Il-Madlaġi|isem=Ħamad bin Lagħbun|titlu=تاريخ الشيخ حمد بن لعبون المدلجي الوائلي|titlu-traduzzjoni=L-istorja tax-Xiħ Ħamad bin Lagħbun il-Madlaġi il-Wa'ili|lingwa=ar|post=Kuwajt|pubblikatur=دار ابن لعبون للنشر والتوزيع|paġni=417}}</ref> Attribwixxiha lil Wied Ħanifa, jew attribwixxiha lil Bni Ħanifa, jew lil-liġi tolleranti ta’ Ħanafin. Imbagħad l-Ingliżi ġew warajh u bdew jirreferu fil-korrispondenza u r-rapporti tagħhom li bagħtu lill-gvernijiet tagħhom lill-irġiel u lill-forzi affiljati ma' [[Iben Sagħud]] bħala l-Awditi jew il-forzi Sawdi.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Philby|isem=St John|traduttur-kunjom1=Id-Derawi|traduttur-isem1=Għumar|sena=1994|titlu=تاريخ نجد|titlu-traduzzjoni=Storja ta' Naġd|url=https://ketabpedia.com/%D8%AA%D8%AD%D9%85%D9%8A%D9%84/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%86%D8%AC%D8%AF-%D9%81%D9%8A%D9%84%D8%A8%D9%8A/|lingwa=ar|post=Kajr|pubblikatur=مكتبة مدبولي|paġni=207|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230909040644/https://ketabpedia.com/%D8%AA%D8%AD%D9%85%D9%8A%D9%84/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%D9%8A%D8%AE-%D9%86%D8%AC%D8%AF-%D9%81%D9%8A%D9%84%D8%A8%D9%8A/|arkivju-data=2023-09-09|data-aċċess=2024-03-25}}</ref> Fit-12 ta' Ġumada l-Ewwel 1351 [[Kalendarju Iżlamiku|WH]], li jikkorrispondi għall-10 ta’ Awwissu 1932 WK, saret laqgħa ta’ studjużi, notevoli, rappreżentanti tas-suġġetti tar-Renju, u grupp ta’ ċittadini f’[[Ta’if]]. Huma raw il-ħtieġa li jibdlu l-isem tal-istat mir-Renju tal-Ħeġaż u Naġd u l-annessi tiegħu għal isem li juri l-istat bħala unità konsolidata. Għad-dawl tar-riżultati ta’ dik il-laqgħa, l-isem inbidel għar-Renju tal-Għarbija Sawdija (<small>litteralment:</small> Ir-renju tas-Sawdi fuq il-Peniżola Għarbija).<ref>{{Ċita web|url=https://ncar.gov.sa/api/index.php/resource/eyJpdiI6Ilh6Y2FhL1RpNWlENGw2cFpxanRZRUE9PSIsInZhbHVlIjoiSjVFMXNZWDhMQkxVbG9MN2locjRHQT09IiwibWFjIjoiZWYxMWYxNmE0NGFhYzkzZTNlNTA1ODI0MGJmYzM3NTVmOWZjN2JlNmY0MTU0MGZmNmI3MjI2YzBlZTkxMjU4NSIsInRhZyI6IiJ9/Documents/OriginalAttachPath|titlu=أمر ملكي رقم 2716|data=1932-09-23|sit=المركز الوطني للوثائق والمحفوظات|lingwa=ar|titlu-traduzzjoni="Ordni Irjali Nru 2716"|data-aċċess=2023-08-14|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230816191520/https://ncar.gov.sa/api/index.php/resource/eyJpdiI6Ilh6Y2FhL1RpNWlENGw2cFpxanRZRUE9PSIsInZhbHVlIjoiSjVFMXNZWDhMQkxVbG9MN2locjRHQT09IiwibWFjIjoiZWYxMWYxNmE0NGFhYzkzZTNlNTA1ODI0MGJmYzM3NTVmOWZjN2JlNmY0MTU0MGZmNmI3MjI2YzBlZTkxMjU4NSIsInRhZyI6IiJ9/Documents/OriginalAttachPath|arkivju-data=2023-08-16}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=DQF-U2eknzs|titlu=لماذا سميت المملكة العربية السعودية بهذا الاسم ؟|sit=YouTube|lingwa=ar|titlu-traduzzjoni=Għaliex semmiet ir-Renju tal-Għarbija Sawdija b'dan l-isem?|data-aċċess=2023-08-14}}</ref> == Diviżjonijiet amministrattivi == L-Arabja Sawdija hija maqsuma fi 13-il reġjun<ref>{{Ċita web|url=http://www.arab.net/saudi/sa_admindivisions.htm|titlu=arab.net|sit=www.arab.net|lingwa=en|data-aċċess=2024-03-22}}</ref> (Għarbi: مناطق إدارية, ''manātiq idārija''; sing. منطقة إدارية, ''mintaqa idārija''). Ir-reġjuni huma maqsuma aktar f'118-il governorat (Għarbi: محافظات, ''muħāfa<u>d</u>āt''; sing. محافظة, ''muħāfa<u>d</u>a'', "mħarsa"). Dan in-numru jinkludi t-13-il kapital reġjonali, li għandhom status differenti bħala muniċipalitajiet (Għarbi: أمانة, ''amāna'', "emiena") immexxija minn sindki (Għarbi: أمين; ''amīn'', "emin"). Il-governorati huma aktar suddiviżi f'sottogovernorati (Għarbi: مراكز, ''marākiż''; sing. مركز, ''markaż'', "ċentru"). [[Stampa:Saudi Arabia, administrative divisions - Nmbrs - colored.svg|thumb|Organizzazzjoni territorjali: 1. Ġawf, 2. Fruntieri tat-Tramuntana 3. Tabuk 4. Ħa'il 5. Madina 6. Qasim 7. Makka 8. Rijad 9. Fruntieri tal-Lvant 10. Baħa 11. Għasir 12. Ġiżan 13. Naġran|alt=Organizzazzjoni territorjali: 1. Ġawf, 2. Fruntieri tat-Tramuntana 3. Tabuk 4. Ħa'il 5. Madina 6. Qasim 7. Makka 8. Rijad 9. Fruntieri tal-Lvant 10. Baħa 11. Għasir 12. Ġiżan 13. Naġran|nofs|381x381px]]<gallery> </gallery> == Ċitazzjonijiet == === Noti === <references group="lower-alpha" /> === Referenzi === {{Referenzi}} {{Asja}} [[Kategorija:Arabja Sawdija| ]] [[Kategorija:Dinja Għarbija]] [[Kategorija:Dinja Misilma]] [[Kategorija:Pajjiżi]] [[Kategorija:Lvant Nofsani]] swsth72m4jab4vh7esu0415nhcf6qwr 0 21059 333878 332421 2026-11-08T11:24:42Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333878 wikitext text/x-wiki {{Infobox kompetizzjoni futbol | isem_kompetizzjoni = UEFA Champions League | stampa = | sena = 2013–14 | pajjiż = | dati = 17 ta' Settembru 2013 – 24 ta' Mejju 2014 | parteċipanti = 32 (fażi tal-gruppi)<br />76 (fażi ta' kwalifika) | konfederazzjoni = | stadji = | bliet = | rebbieħ = {{flagicon|ESP}} [[Real Madrid CF|Real Madrid]] | tieni = {{flagicon|ESP}} [[Atlético Madrid]] | tielet = | raba' = | partiti = 125 | gowls = 362 | attendenza = {{#expr: <!--Group A-->4683 + 42536 + 47804 + 36509 + 29317 + 9326 + 34386 + 41060 + 27603 + 36712 + 3663 + 45512 + <!--Group B-->27522 + 30922 + 50004 + 60034 + 60049 + 22834 + 54142 + 28217 + 59760 + 52254 + 23142 + 28128 + <!--Group C-->23670 + 27593 + 21703 + 15711 + 18034 + 27683 + 16437 + 30891 + 18347 + 19803 + 21769 + 29508 + <!--Group D-->65829 + 70381 + 43657 + 49491 + 45743 + 65829 + 40222 + 74932 + 47500 + 45740 + 65829 + 57245 + <!--Group E-->45816 + 40918 + 25599 + 25120 + 22404 + 51435 + 27789 + 41067 + 17054 + 39670 + 50104 + 40084 + <!--Group F-->38122 + 68000 + 28517 + 24636 + 29180 + 45259 + 22795 + 68000 + 22810 + 35407 + 40036 + 68000 + <!--Group G-->73580 + 57759 + 43351 + 63847 + 41237 + 77781 + 36448 + 58841 + 67325 + 47065 + 50659 + 59168 + <!--Group H-->74653 + 10922 + 16259 + 46987 + 39013 + 73195 + 16232 + 15388 + 50278 + 14635 + 71521 + 8964 + <!--Round of 16 1st leg-->57917 + 36000 + 49050 + 79429 + 42209 + 59974 + 50734 + 79532 + <!--Round of 16 2nd leg-->74959 + 65413 + 44867 + 39011 + 54142 + 94944 + 27451 + 68000 + <!--Quarter-finals 1st leg-->45336 + 68000 + 28548 + 76462 + <!--Quarter-finals 2nd leg-->65829 + 49975 + 96022 + 40823 + <!--Semi-finals 1st leg-->68000 + 65829 + <!--Semi-finals 2nd leg-->69429 + 95877 + <!--Final-->86298}} | l-aqwa_skorer = {{flagicon|POR}} [[Cristiano Ronaldo]]<br /><small>(18-il gowl)</small> | l-aqwa_plejer = | staġun_preċedenti = [[UEFA Champions League 2012–13|2012–13]] | staġun_suċċessiv = [[UEFA Champions League 2014–15|2014–15]] }} Il-'''UEFA Champions League 2013–14''' hija d-59 staġun tal-[[UEFA Champions League]], l-ogħla kompetizzjoni tal-[[futbol]] għall-[[klabb tal-futbol|klabbs]] fl-[[Ewropa]]. Il-finali ntlagħbet ġewwa [[Estádio da Luz]] f'[[Liżbona]], fejn lagħbu l-ġirien [[Real Madrid CF|Real Madrid]] u [[Atlético Madrid]]. Real Madrid rebħu 4–1, wara pari ta' 1–1 fil-[[ħin supplementari]]. <ref>{{ċita web|url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=1771656.html|titlu=Lisbon to stage 2014 UEFA Champions League final|editur=UEFA.com|data=20 ta' Marzu 2012}}</ref> Għall-ewwel darba, it-timijiet li jikkwalifikaw għall-fażi tal-gruppi jikkwalifikaw ukoll għall-kompetizzjoni ġdida [[UEFA Youth League 2013–14]], kompetizzjoni disponibbli għall-plejers ta' 19-il sena 'l isfel. == Allokazzjoni tat-timijiet == Total ta' 76 tim minn 52 mill-54 assoċjazzjoni membru tal-UEFA (minbarra l-[[Liechtenstein]] li ma torganzza l-ebda kampjonat domesitku u l-Ġibiltà, li għandha tibda tipparteċipa fl-istaġun 2014-15 wara li ddaħlet bħala membru tal-UEFA f'Mejju 2013)<ref>{{ċita web|url=http://www.guardian.co.uk/football/blog/2013/may/23/gibraltar-uefa-football|titlu=Gibraltar set to be new kids on the Rock as Uefa votes on its future|editur=The Guardian|data=23 ta' Mejju 2013}}</ref><ref>{{ċita web|url=http://www.insidefutbol.com/2013/05/24/uefa-welcome-gibraltar-to-europes-football-family-as-54th-member/87106/|titlu=UEFA Welcome Gibraltar To Europe’s Football Family As 54th Member|editur=insidefutbol.com|data=24 ta' Mejju 2013}}</ref> se jieħdu sehem fil-UEFA Champions League 2013–14. Il-klassifikazzjoni tal-assoċjazzjoni bbażata fuq il-koeffiċjenti tal-pajjiż tal-UEFA hija użata sabiex tiddetermina n-numru ta' timijiet li jieħdu sehem għal kull assoċjazzjoni:<ref name="regulations">{{ċita web|url=http://www.uefa.com/MultimediaFiles/Download/Regulations/competitions/Regulations/01/94/62/34/1946234_DOWNLOAD.pdf|titlu=Regulations of the UEFA Champions League 2013/14|xaghar=Marzu|sena=2013|editur=UEFA|lokazzjoni=Nyon|format=PDF|aċċessdata=1 ta' Mejju 2013|data-aċċess=2013-08-13|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150919024351/http://www.uefa.com/MultimediaFiles/Download/Regulations/competitions/Regulations/01/94/62/34/1946234_DOWNLOAD.pdf|arkivju-data=2015-09-19|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable" style="width:50%; text-align:center;" ! Pożizzjoni tal-assoċjazzjonijiet ! Numru ta' timijiet parteċipanti |- | 1–3 | 4 |- | 4–6 | 3 |- | 7–15 | 2 |- | 16–53 (eskluża l-Liechtenstein) | 1 |} ===Klassifikazzjoni tal-assoċjazzjoni=== Għall-UEFA Champions League 2013–14, l-assoċjazzjonijiet huma allokati f'posthom skont il-[[koeffiċjenti tal-pajjiż tal-UEFA]] 2012, li tikkunsidra il-prestazzjoni tagħhom fil-kompetizzjonijiet Ewropej mill-2007 sal-2012.<ref>{{ċita web|url=http://www.uefa.com/memberassociations/uefarankings/country/season=2012/index.html|titlu=Country coefficients 2011/12|editur=UEFA.com|data-aċċess=2013-08-13|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20131113051704/http://www.uefa.com/memberassociations/uefarankings/country/season=2012/index.html|arkivju-data=2013-11-13|url-status=dead}}</ref><ref>{{ċita web|url=http://www.xs4all.nl/~kassiesa/bert/uefa/data/method4/crank2012.html|titlu=UEFA Country Ranking 2012|editur=Bert Kassies}}</ref> {| |-valign=top | {| class="wikitable" |- !{{deskrizzjoni kmand|#|Klassifikazzjoni}} !Assoċjazzjoni !Koeff. !Timijiet |- !1 |{{flagicon|ENG}} [[L-Assoċjazzjoni tal-Futbol|Ingilterra]] |align=right|84.410 |align=center rowspan=3|4 |- !2 |{{flagicon|ESP}} [[Assoċjazzjoni Rjali tal-Futbol Spanjol|Spanja]] |align=right|84.186 |- !3 |{{flagicon|GER}} [[Federazzjoni tal-Futbol Ġermaniż|Ġermanja]] |align=right|75.186 |- !4 |{{flagicon|ITA}} [[Federazzjoni tal-Futbol Taljan|Italja]] |align=right|59.981 |align=center rowspan=3|3 |- !5 |{{flagicon|POR}} [[Federazzjoni tal-Futbol Portugiż|Portugall]] |align=right|55.346 |- !6 |{{flagicon|FRA}} [[Federazzjoni tal-Futbol Franċiż|Franza]] |align=right|54.178 |- !7 |{{flagicon|RUS}} [[Unjoni tal-Futbol Russu|Russja]] |align=right|47.832 |align=center rowspan=9|2 |- !8 |{{flagicon|NED}} [[Assoċjazzjoni Rjali tal-Futbol Olandiż|Olanda]] |align=right|45.515 |- !9 |{{flagicon|UKR}} [[Federazzjoni tal-Futbol tal-Ukraina|Ukraina]] |align=right|45.133 |- !10 |{{flagicon|GRE}} [[Federazzjoni tal-Futbol Elleniku|Greċja]] |align=right|37.100 |- !11 |{{flagicon|TUR}} [[Federazzjoni tal-Futbol Tork|Turkija]] |align=right|34.050 |- !12 |{{flagicon|BEL}} [[Assoċjazzjoni Rjali tal-Futbol Belġjan|Belġju]] |align=right|32.400 |- !13 |{{flagicon|DEN}} [[Federazzjoni tal-Futbol Daniż|Danimarka]] |align=right|27.525 |- !14 |{{flagicon|SUI}} [[Federazzjoni tal-Futbol Żvizzeru|Żvizzera]] |align=right|26.800 |- !15 |{{flagicon|AUT}} [[Federazzjoni tal-Futbol Awstrijakk|Awstrija]] |align=right|26.325 |- !16 |{{flagicon|CYP}} [[Federazzjoni tal-Futbol Ċiprijott|Ċipru]] |align=right|25.499 |align=center rowspan=3|1 |- !17 |{{flagicon|ISR}} [[Federazzjoni tal-Futbol Iżraeljan|Iżrael]] |align=right|22.000 |- !18 |{{flagicon|SCO}} [[Federazzjoni tal-Futbol Skoċċiż|Skozja]] |align=right|21.141 |} | {| class="wikitable" |- !{{deskrizzjoni kmand|#|Klassifikazzjoni}} !Assoċjazzjoni !Koeff. !Timijiet |- !19 |{{flagicon|CZE}} [[Federazzjoni tal-Futbol tar-Repubblika Ċeka|Repubblika&nbsp;Ċeka]] |align=right|20.350 |align=center rowspan=18|1 |- !20 |{{flagicon|POL}} [[Federazzjoni tal-Futbol Pollakk|Polonja]] |align=right|19.916 |- !21 |{{flagicon|CRO}} [[Federazzjoni tal-Futbol Kroat|Kroazja]] |align=right|18.874 |- !22 |{{flagicon|ROU}} [[Federazzjoni tal-Futbol Rumen|Rumanija]] |align=right|18.824 |- !23 |{{flagicon|BLR}} [[Federazzjoni tal-Futbol tal-Bjelorussja|Bjelorussja]] |align=right|18.208 |- !24 |{{flagicon|SWE}} [[Federazzjoni tal-Futbol Żvediż|Żvezja]] |align=right|15.900 |- !25 |{{flagicon|SVK}} [[Federazzjoni tal-Futbol Slovakk|Slovakkja]] |align=right|14.874 |- !26 |{{flagicon|NOR}} [[Assoċjazzjoni tal-Futbol tan-Norveġja|Norveġja]] |align=right|14.675 |- !27 |{{flagicon|SRB}} [[Assoċjazzjoni tal-Futbol tas-Serbja|Serbja]] |align=right|14.250 |- !28 |{{flagicon|BUL}} [[Unjoni tal-Futbol Bulgaru|Bulgarija]] |align=right|14.250 |- !29 |{{flagicon|HUN}} [[Federazzjoni tal-Futbol Ungeriż|Ungerija]] |align=right|9.750 |- !30 |{{flagicon|FIN}} [[Assoċjazzjoni tal-Futbol tal-Finlandja|Finlandja]] |align=right|9.133 |- !31 |{{flagicon|GEO}} [[Federazzjoni tal-Futbol Ġeorġjan|Ġeorġja]] |align=right|8.666 |- !32 |{{flagicon|BIH}} [[Federazzjoni tal-Futbol tal-Bożnija u Ħerżegovina|Bożnija&nbsp;u&nbsp;Ħerżegovina]] |align=right|8.416 |- !33 |{{flagicon|IRL}} [[Assoċjazzjoni tal-Futbol tal-Irlanda|Repubblika tal-Irlanda]] |align=right|7.375 |- !34 |{{flagicon|SVN}} [[Assoċjazzjoni tal-Futbol tas-Slovenja|Slovenja]] |align=right|7.124 |- !35 |{{flagicon|LTU}} [[Federazzjoni tal-Futbol Litwan|Litwanja]] |align=right|6.875 |- !36 |{{flagicon|MDA}} [[Assoċjazzjoni tal-Futbol tal-Moldova|Moldova]] |align=right|6.749 |} | {| class="wikitable" |- !{{deskrizzjoni kmand|#|Klassifikazzjoni}} !Assoċjazzjoni !Koeff. !Timijiet |- !37 |{{flagicon|AZE}} [[Assoċjazzjoni tal-Federazzjonijiet tal-Futbol tal-Ażerbajġan|Ażerbajġan]] |align=right|6.207 |align=center rowspan=6|1 |- !38 |{{flagicon|LVA}} [[Federazzjoni tal-Futbol Latvjan|Latvja]] |align=right|5.874 |- !39 |{{flagicon|MKD}} [[Federazzjoni tal-Futbol tal-Maċedonja|Maċedonja]] |align=right|5.666 |- !40 |{{flagicon|KAZ}} [[Federazzjoni tal-Futbol tal-Każakistan|Każakistan]] |align=right|5.333 |- !41 |{{flagicon|ISL}} [[Federazzjoni tal-Futbol tal-Iżlanda|Iżlanda]] |align=right|5.332 |- !42 |{{flagicon|MNE}} [[Federazzjoni tal-Futbol tal-Montenegro|Montenegro]] |align=right|4.375 |- !43 |{{flagicon|LIE}} [[Assoċjazzjoni tal-Futbol tal-Liechtenstein|Liechtenstein]] |align=right|4.000 |align=center|0 |- !44 |{{flagicon|ALB}} [[Assoċjazzjoni tal-Futbol Albaniż|Albanija]] |align=right|3.916 |align=center rowspan=10|1 |- !45 |{{flagicon|MLT}} [[Assoċjazzjoni tal-Futbol ta' Malta|Malta]] |align=right|3.083 |- !46 |{{flagicon|WAL}} [[Assoċjazzjoni tal-Futbol ta' Wales|Wales]] |align=right|2.749 |- !47 |{{flagicon|EST}} [[Assoċjazzjoni tal-Futbol Estonjan|Estonja]] |align=right|2.666 |- !48 |{{flagicon|NIR}} [[Assoċjazzjoni tal-Futbol Irlandiż|Irlanda ta' Fuq]] |align=right|2.583 |- !49 |{{flagicon|LUX}} [[Federazzjoni tal-Futbol tal-Lussemburgu|Lussemburgu]] |align=right|2.333 |- !50 |{{flagicon|ARM}} [[Federazzjoni tal-Futbol tal-Armenja|Armenja]] |align=right|2.208 |- !51 |{{flagicon|FRO}} [[Assoċjazzjoni tal-Futbol tal-Gżejjer Faroe|Gżejjer Faroe]] |align=right|1.416 |- !52 |{{flagicon|AND}} [[Federazzjoni tal-Futbol tal-Andorra|Andorra]] |align=right|1.000 |- !53 |{{flagicon|SMR}} [[Federazzjoni tal-Futbol tas-San Marino|San Marino]] |align=right|0.916 |- !54 |{{flagicon|GIB}} [[Federazzjoni tal-Futbol tal-Ġibiltà|Ġibiltà]] |align=right|0.000 |align=center|0 |} |} ===Distribuzzjoni=== Peress li d-detenturi tat-titlu ([[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]) kwalifikaw għall-fażi tal-gruppi taċ-Champions League permezz tal-kampjonat domestiku tagħhom, il-post tal-fażi tal-gruppi li huwa riżervat għad-detenturi tat-titlu tbattal, u l-bidliet li ġejjin fil-sistema ta' allokazzjoni normali ġew magħmula:<ref name="access">{{ċita web|url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2014/accesslist/index.html|titlu=2013/14 UEFA Champions League access list|editur=UEFA.com|data-aċċess=2013-08-13|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140209155044/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2014/accesslist/index.html|arkivju-data=2014-02-09|url-status=dead}}</ref><ref>{{ċita web|url=http://kassiesa.home.xs4all.nl/bert/uefa/access2013.html|titlu=Access list 2013/2014|editur=Bert Kassies|data-aċċess=2013-08-13|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20121231211749/http://kassiesa.home.xs4all.nl/bert/uefa/access2013.html|arkivju-data=2012-12-31|url-status=dead}}</ref> *Iċ-ċampjins tal-assoċjazzjoni 13 (Danimarka) huma promossi mit-tielet rawnd ta' kwalifikazzjoni għall-fażi tal-gruppi. *Iċ-ċampjins tal-assoċjazzjoni 16 (Ċipru) huma promossi mit-tieni rawnd ta' kwalifikazzjoni għat-tielet rawnd ta' kwalifikazzjoni *Iċ-ċampjins tal-assoċjazzjoni 48 (Irlanda ta 'Fuq) u 49 (Lussemburgu) huma promossi mill-ewwel rawnd ta' kwalifikazzjoni għat-tieni rawnd ta' kwalifikazzjoni. {| class="wikitable" |- !colspan=2| !Timijiet li daħlu f'dan ir-rawnd !Timijiet li avvanzaw mir-rawnd preċedenti |- !colspan=2|L-ewwel rawnd ta' kwalifika<br />(4 timijiet) | *4 ċampjins mill-assoċjazzjonijiet 50–53 | |- !colspan=2|It-tieni rawnd ta' kwalifika<br />(34 tim) | *32 ċampjins mill-assoċjazzjonijiet 17–49 (minbarra Liechtenstein) | *2 rebbieħa mill-ewwel rawnd ta' kwalifika |- !rowspan=2|It-tielet rawnd ta' kwalifika !Ċampjins<br />(20 tim) | *3 ċampjins mill-assoċjazzjonijiet 14–16 | *17-il rebbieħ mit-tieni rawnd ta' kwalifika |- !Mhux ċampjins<br />(10 timijiet) | *9 runners-up mill-assoċjazzjonijiet 7–15 *1 klassifikat fit-tielet post mill-assoċjazzjoni 6 | |- !rowspan=2|Rawnd tal-play-off'''' !Ċampjins<br />(10 timijiet) | | *10 rebbieħa mit-tielet rawnd ta' kwalifika għaċ-ċampjins |- !Mhux ċampjins<br />(10 timijiet) | *2 klassifikati fit-tielet post mill-assoċjazzjonijiet 4–5 *3 klassifikati fir-raba' post mill-assoċjazzjonijiet 1–3 | *5 rebbieħa mit-tielet rawnd ta' kwalifika għal dawk li mhumiex ċampjins |- !colspan=2|Fażi tal-gruppi<br />(32 tim) | *13-il ċampjin mill-assoċjazzjonijiet 1–13 *6 klassifikati fit-tieni post mill-assoċjazzjonijiet 1–6 *3 klassifikati fit-tielet post mill-assoċjazzjonijiet 1–3 | *5 rebbieħa mir-rawnd tal-play-off għaċ-ċampjins *5 rebbieħa mir-rawnd tal-play-off għal dak li mhumiex ċampjins |- !colspan=2|Fażi eliminatorja<br />(16-il tim) | | *8 rebbieħa tal-gruppi fil-fażi tal-gruppi *8 klassifikati fit-tieni post fil-fażi tal-gruppi |} ===Timijiet=== Il-pożizzjonijiet tal-kampjonat tal-istaġun ta' qabel murija fil-parentesi (DT: Detentur tat-titolu).<ref>{{ċita web|url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2014/accesslist/listofparticipants/index.html|titlu=2013/14 UEFA Champions League participants|editur=UEFA.com|data-aċċess=2013-08-13|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20131031041729/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2014/accesslist/listofparticipants/index.html|arkivju-data=2013-10-31|url-status=dead}}</ref><ref>{{ċita web|url=http://kassiesa.home.xs4all.nl/bert/uefa/qual2013.html|titlu=Qualification for European Cup Football 2013/2014|editur=Bert Kassies|data-aċċess=2013-08-13|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20121231212108/http://kassiesa.home.xs4all.nl/bert/uefa/qual2013.html|arkivju-data=2012-12-31|url-status=dead}}</ref> {| class="wikitable" |- !colspan=4|[[#Fażi tal-gruppi|Fażi tal-gruppi]] |- |{{flagicon|GER}} [[FC Bayern Munich|Bayern Munich]] <small>([[2012–13 UEFA Champions League|DT]]/1P)</small> |{{flagicon|ESP}} [[Atlético Madrid]] <small>(3P)</small> |{{flagicon|POR}} [[SL Benfica|Benfica]] <small>(2P)</small> |{{flagicon|UKR}} [[FC Shakhtar Donetsk|Shakhtar Donetsk]] <small>(1P)</small> |- |{{flagicon|ENG}} [[Manchester United FC|Manchester United]] <small>(1P)</small> |{{flagicon|GER}} [[Borussia Dortmund]] <small>(2P)</small> |{{flagicon|FRA}} [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] <small>(1P)</small> |{{flagicon|GRE}} [[Olympiacos FC|Olympiacos]] <small>(1P)</small> |- |{{flagicon|ENG}} [[Manchester City FC|Manchester City]] <small>(2P)</small> |{{flagicon|GER}} [[Bayer 04 Leverkusen|Bayer Leverkusen]] <small>(3P)</small> |{{flagicon|FRA}} [[Olympique de Marseille|Marseille]] <small>(2P)</small> |{{flagicon|TUR}} [[Galatasaray SK|Galatasaray]] <small>(1P)</small> |- |{{flagicon|ENG}} [[Chelsea FC|Chelsea]] <small>(3P)</small> |{{flagicon|ITA}} [[Juventus FC|Juventus]] <small>(1P)</small> |{{flagicon|RUS}} [[PFC CSKA Moscow|CSKA Moscow]] <small>(1P)</small> |{{flagicon|BEL}} [[RSC Anderlecht|Anderlecht]] <small>(1P)</small> |- |{{flagicon|ESP}} [[FC Barcelona|Barcelona]] <small>(1P)</small> |{{flagicon|ITA}} [[SSC Napoli|Napoli]] <small>(2P)</small> |{{flagicon|NED}} [[AFC Ajax|Ajax]] <small>(1P)</small> |{{flagicon|DEN}} [[FC Copenhagen|Copenhagen]] <small>(1P)</small> |- |{{flagicon|ESP}} [[Real Madrid CF|Real Madrid]] <small>(2P)</small> |{{flagicon|POR}} [[FC Porto|Porto]] <small>(1P)</small> |colspan=2| |- !colspan=4|[[#Rawnd tal-play-off|Rawnd tal-play-off]] |- !Ċampjins !colspan=3|Mhux ċampjins |- |rowspan=2| |{{flagicon|ENG}} [[Arsenal FC|Arsenal]] <small>(4P)</small> |{{flagicon|GER}} [[FC Schalke 04|Schalke 04]] <small>(4P)</small> |{{flagicon|POR}} [[FC Paços de Ferreira|Paços de Ferreira]] <small>(3P)</small> |- |{{flagicon|ESP}} [[Real Sociedad]] <small>(4P)</small> |{{flagicon|ITA}} [[AC Milan|Milan]] <small>(3P)</small> | |- !colspan=4|[[#It-tielet rawnd ta' kwalifikazzjoni|It-tielet rawnd ta' kwalifikazzjoni]] |- !Ċampjins !colspan=3|Mhux ċampjins |- |{{flagicon|SUI}} [[FC Basel|Basel]] <small>(1P)</small> |{{flagicon|FRA}} [[Olympique Lyonnais|Lyon]] <small>(3P)</small> |{{flagicon|GRE}} [[PAOK FC|PAOK]] <small>(2P)</small> |{{flagicon|DEN}} [[FC Nordsjælland|Nordsjælland]] <small>(2P)</small> |- |{{flagicon|AUT}} [[FK Austria Wien|Austria Wien]] <small>(1P)</small> |{{flagicon|RUS}} [[FC Zenit Saint Petersburg|Zenit Saint Petersburg]] <small>(2P)</small> |{{flagicon|TUR}} [[Fenerbahçe SK|Fenerbahçe]] <small>(2P)</small>{{Cref2|Nota TUR}} |{{flagicon|SUI}} [[Grasshopper Club Zürich|Grasshopper]] <small>(2P)</small> |- |{{flagicon|CYP}} [[APOEL FC|APOEL]] <small>(1P)</small> |{{flagicon|NED}} [[PSV Eindhoven]] <small>(2P)</small> |{{flagicon|BEL}} [[SV Zulte Waregem|Zulte Waregem]] <small>(2P)</small> |{{flagicon|AUT}} [[FC Red Bull Salzburg|Red Bull Salzburg]] <small>(2P)</small>^{|- | |{{flagicon|UKR}} [[FC Metalist Kharkiv|Metalist Kharkiv]] <small>(2P)</small> |colspan=2| |- !colspan=4|[[#It-tieni rawnd ta' kwalifikazzjoni|It-tieni rawnd ta' kwalifikazzjoni]] |- |{{flagicon|ISR}} [[Maccabi Tel Aviv FC|Maccabi Tel Aviv]] <small>(1P)</small> |{{flagicon|SVK}} [[ŠK Slovan Bratislava|Slovan Bratislava]] <small>(1P)</small> |{{flagicon|IRL}} [[Sligo Rovers FC|Sligo Rovers]] <small>(1P)</small> |{{flagicon|ISL}} [[Fimleikafélag Hafnarfjarðar|FH]] <small>(1P)</small> |- |{{flagicon|SCO}} [[Celtic FC|Celtic]] <small>(1P)</small> |{{flagicon|NOR}} [[Molde FK|Molde]] <small>(1P)</small> |{{flagicon|SVN}} [[NK Maribor|Maribor]] <small>(1P)</small> |{{flagicon|MNE}} [[FK Sutjeska Nikšić|Sutjeska Nikšić]] <small>(1P)</small> |- |{{flagicon|CZE}} [[FC Viktoria Plzeň|Viktoria Plzeň]] <small>(1P)</small> |{{flagicon|SRB}} [[FK Partizan|Partizan]] <small>(1P)</small> |{{flagicon|LTU}} [[FK Ekranas|Ekranas]] <small>(1P)</small> |{{flagicon|ALB}} [[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu Korçë]] <small>(1P)</small> |- |{{flagicon|POL}} [[Legia Warsaw]] <small>(1P)</small> |{{flagicon|BUL}} [[PFC Ludogorets Razgrad|Ludogorets Razgrad]] <small>(1P)</small> |{{flagicon|MDA}} [[FC Sheriff Tiraspol|Sheriff Tiraspol]] <small>(1P)</small> |{{flagicon|MLT}} [[Birkirkara FC|Birkirkara]] <small>(1P)</small> |- |{{flagicon|CRO}} [[GNK Dinamo Zagreb|Dinamo Zagreb]] <small>(1P)</small> |{{flagicon|HUN}} [[Győri ETO FC|Győr]] <small>(1P)</small> |{{flagicon|AZE}} [[Neftchi Baku PFK|Neftchi Baku]] <small>(1P)</small> |{{flagicon|WAL}} [[The New Saints FC|The New Saints]] <small>(1P)</small> |- |{{flagicon|ROU}} [[FC Steaua București|Steaua București]] <small>(1P)</small> |{{flagicon|FIN}} [[Helsingin Jalkapalloklubi|HJK]] <small>(1P)</small> |{{flagicon|LVA}} [[FC Daugava|Daugava Daugavpils]] <small>(1P)</small> |{{flagicon|EST}} [[JK Nõmme Kalju|Nõmme Kalju]] <small>(1P)</small> |- |{{flagicon|BLR}} [[FC BATE Borisov|BATE Borisov]] <small>(1P)</small> |{{flagicon|GEO}} [[FC Dinamo Tbilisi|Dinamo Tbilisi]] <small>(1P)</small> |{{flagicon|MKD}} [[FK Vardar|Vardar]] <small>(1P)</small> |{{flagicon|NIR}} [[Cliftonville FC|Cliftonville]] <small>(1P)</small> |- |{{flagicon|SWE}} [[IF Elfsborg|Elfsborg]] <small>(1P)</small> |{{flagicon|BIH}} [[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]] <small>(1P)</small> |{{flagicon|KAZ}} [[FC Shakhter Karagandy|Shakhter Karagandy]] <small>(1P)</small> |{{flagicon|LUX}} [[CS Fola Esch|Fola Esch]] <small>(1P)</small> |- !colspan=4|[[#L-ewwel rawnd ta' kwalifikazzjoni|L-ewwel rawnd ta' kwalifikazzjoni]] |- |{{flagicon|ARM}} [[Shirak FC|Shirak]] <small>(1P)</small> |{{flagicon|FRO}} [[EB/Streymur]] <small>(1P)</small> |{{flagicon|AND}} [[FC Lusitanos|Lusitanos]] <small>(1P)</small> |{{flagicon|SMR}} [[SP Tre Penne|Tre Penne]] <small>(1P)</small> |} ;Noti {{Cnote2 Begin|liststyle=disc}} {{Cnote2|Nota TUR|'''Turkija (TUR)''': [[Fenerbahçe SK|Fenerbahçe]] u [[Beşiktaş JK|Beşiktaş]], klassifikati fit-tieni u t-tielet post fis-[[Süper Lig 2012–13]] rispettivament, setgħu jikkwalifikaw għat-tielet rawnd ta' kwalifikazzjoni taċ-Champions League bħala mhux ċampjins u r-rawnd tal-play-off tal-Europa League, iżda kienu pprojbiti mill-UEFA minħabba tbabis fil-logħob.<ref>{{ċita web|url=http://www.uefa.com/uefa/disciplinary/news/newsid=1967131.html|titlu=Decisions on Beşiktaş, Fenerbahçe, Steaua|editur=UEFA.com|data=25 ta' Ġunju 2013}}</ref><ref>{{ċita web|url=http://www.euronews.com/sport/2003286-two-year-european-ban-for-fenerbahce-one-for-besiktas/|titlu=Fenerbahce banned from Europe over match-fixing|editur=euronews.com|data=25 ta' Ġunju 2013|data-aċċess=2013-08-13|arkivju-url=https://archive.ph/20130628035338/http://www.euronews.com/sport/2003286-two-year-european-ban-for-fenerbahce-one-for-besiktas/|arkivju-data=2013-06-28|url-status=dead}}</ref> <ref>{{ċita web|url=http://www.uefa.com/uefa/disciplinary/news/newsid=1971905.html|titlu=Beşiktaş and Fenerbahçe appeal decisions|editur=UEFA.com|data=15 ta' Lulju 2013}}</ref> Iż-żewġ klabbs appellaw il-projbizzjoni għall-[[Qorti tal-Arbitraġġ għall-Isport]], u fit-18 ta' Lulju 2013 kienu ddeċidew li l-projbizzjoni għandha titneħħa temporanjament u dawn għandhom jiġu inklużi fil-poloz tar-rawnd ta' kwalifikazzjoni tat-turnej, sakemm id-deċiżjoni finali li għandha issir qabel l-aħħar ta' Awwissu 2013.<ref>{{ċita web|url=http://www.tas-cas.org/en/infogenerales.asp/4-3-6956-1092-4-1-1/5-0-1092-15-1-1/|titlu=FENERBAHÇE SK & BEŞIKTAŞ JK V. UEFA - UPDATE|editur=.tas-cas.org/|data=18 ta' Lulju 2013|data-aċċess=2013-08-13|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130722170807/http://www.tas-cas.org/en/infogenerales.asp/4-3-6956-1092-4-1-1/5-0-1092-15-1-1/|arkivju-data=2013-07-22|url-status=dead}}</ref><ref>{{ċita web|url=http://www.fenerbahce.org/detay.asp?ContentID=35513|titlu=Fenerbahçe Şampiyonlar Ligi’nde mücadele edecek|editur=fenerbahce.org/|data=18 ta' Lulju 2013}}</ref><ref>{{ċita web|url=http://www.theglobeandmail.com/sports/soccer/turkish-club-fenerbahce-says-champions-league-ban-has-been-suspended/article13295884/|titlu=Turkish club Fenerbahce says Champions League ban has been lifted|editur=theglobeandmail.com/|data=18 ta' Lulju 2013}}</ref>}}<!--As a result, the Champions League berth was given to [[Bursaspor]], the fourth-placed team of the league, which would have entered the Europa League third qualifying round.--> {{Cnote2 End}} == Skeda == It-tlugħ tal-poloz kollha saru fil-kwartieri ġenerali tal-UEFA f'[[Nyon]], l-[[Żvizzera|Iżvizzera]], sakemm mhumiex indikati mod ieħor. {| class="wikitable" style="text-align:center" |- ! Fażi ! Rawnd ! Data tat-tlugħ tal-poloz ! L-ewwel leg ! It-tieni leg |- |rowspan=3|Kwalifikazzjoni |L-ewwel rawnd ta' kwalifikazzjoni |rowspan=2|24 ta' Ġunju 2013 |2–3 ta' Lulju 2013 |9–10 ta' Lulju 2013 |- |It-tieni rawnd ta' kwalifikazzjoni |16–17 ta' Lulju 2013 |23–24 ta' Lulju 2013 |- |It-tielet rawnd ta' kwalifikazzjoni |19 ta' Lulju 2013 |30–31 ta' Lulju 2013 |6–7 ta' Awwissu 2013 |- |''Play-off'' |Rawnd tal-''play-off'' |9 ta' Awwissu 2013 |20–21 ta' Awwissu 2013 |27–28 ta' Awwissu 2013 |- |rowspan=6|Fażi tal-gruppi |Ġurnata 1 |rowspan=6|29 ta' Awwissu 2013<br>([[Monako]]) |colspan=2|17–18 ta' Settembru 2013 |- |Ġurnata 2 |colspan=2|1–2 ta' Ottubru 2013 |- |Ġurnata 3 |colspan=2|22–23 ta' Ottubru 2013 |- |Ġurnata 4 |colspan=2|5–6 ta' Novembru 2013 |- |Ġurnata 5 |colspan=2|26–27 ta' Novembru 2013 |- |Ġurnata 6 |colspan=2|10–11 ta' Diċembru 2013 |- |rowspan=4|Fażi eliminatorja |L-aħħar sittax |13 ta' Diċembru 2013 |18–19 & 25–26 ta' Frar 2014 |11–12 & 18–19 ta' Marzu 2014 |- |Kwarti tal-finali |21 ta' Marzu 2014 |1–2 ta' April 2014 |8–9 ta' April 2014 |- |Semifinali |rowspan=2|11 ta' April 2014 |22–23 ta' April 2014 |29–30 ta' April 2014 |- |Finali |colspan=2|24 ta' Mejju 2014 ġewwa [[Estádio da Luz]], f'[[Liżbona]] |} ==Fażi ta' kwalifikazzjoni== Fir-rawnds kwalifikanti u tal-play-off, it-timijiet kienu maqsuma miżruha u timijiet mhux miżruha kienu bbażati fil-[[koeffiċjenti tal-klabb tal-UEFA]] 2013,<ref name="cc">{{ċita web|url=http://www.uefa.com/memberassociations/uefarankings/club/season=2013/index.html|titlu=Club coefficients 2012/13|editur=UEFA.com|data-aċċess=2013-08-14|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140331130906/http://www.uefa.com/memberassociations/uefarankings/club/season=2013/index.html|arkivju-data=2014-03-31|url-status=dead}}</ref><ref name="trank">{{ċita web|url=http://www.xs4all.nl/~kassiesa/bert/uefa/data/method4/trank2013.html|titlu=UEFA Team Ranking 2013|editur=Bert Kassies}}</ref><ref name="seed">{{ċita web|url=http://www.xs4all.nl/~kassiesa/bert/uefa/seedcl2013.html|titlu=Seeding in the Champions League 2013/2014|editur=Bert Kassies}}</ref> u mbagħad jitfasslu fil-leg ''home'' u ''away''. Timijiet mill-istess assoċjazzjoni ma jistgħux jiġu kontra xulxin. === L-ewwel rawnd ta' kwalifikazzjoni === Il-logħob tal-ewwel u t-tieni rawnds ta' kwalifikazzjoni saru fl-24 ta' Ġunju 2013.<ref>{{ċita web|url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=1966139.html|titlu=First and second qualifying round draw results|editur=UEFA.com|data=24 ta' Ġunju 2013}}</ref> L-ewwel legs intlagħbu fit-2 ta' Lulju, u t-tieni legs intlagħbu fid-9 ta' Lulju 2013. {{TwoLegStart}} {{TwoLegResult|'''[[Shirak FC|Shirak]]'''|ARM|3–1|[[SP Tre Penne|Tre Penne]]|SMR|3–0|0–1}} {{TwoLegResult|[[FC Lusitanos|Lusitanos]]|AND|3–7|'''[[EB/Streymur]]'''|FRO|2–2|1–5}} |} ===It-tieni rawnd ta' kwalifikazzjoni=== L-ewwel legs saru fis-16 u s-17 ta' Lulju, u t-tieni legs saru fit-23 u l-24 ta' Lulju 2013. {{TwoLegStart}} {{TwoLegResult|[[Neftchi Baku PFK|Neftchi Baku]]|AZE|0–1|'''[[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu Korçë]]'''|ALB|0–0|0–1 ([[Ħin supplementari|ħs]])}} {{TwoLegResult|'''[[FC Steaua București|Steaua București]]'''|ROU|5–1|[[FK Vardar|Vardar]]|MKD|3–0|2–1}} {{TwoLegResult|'''[[FC Viktoria Plzeň|Viktoria Plzeň]]'''|CZE|6–4|[[FK Željezničar Sarajevo|Željezničar]]|BIH|4–3|2–1}} {{TwoLegResult|'''[[FC Sheriff Tiraspol|Sheriff Tiraspol]]'''|MDA|6–1|[[FK Sutjeska Nikšić|Sutjeska Nikšić]]|MNE|1–1|5–0}} {{TwoLegResult|[[Birkirkara FC|Birkirkara]]|MLT|0–2|'''[[NK Maribor|Maribor]]'''|SVN|0–0|0–2}} {{TwoLegResult|[[Sligo Rovers FC|Sligo Rovers]]|IRL|0–3|'''[[Molde FK|Molde]]'''|NOR|0–1|0–2}} {{TwoLegResult|'''[[IF Elfsborg|Elfsborg]]'''|SWE|11–1|[[FC Daugava|Daugava Daugavpils]]|LVA|7–1|4–0}} {{TwoLegResult|[[Helsingin Jalkapalloklubi|HJK]]|FIN|1–2|'''[[JK Nõmme Kalju|Nõmme Kalju]]'''|EST|0–0|1–2}} {{TwoLegResult|[[FK Ekranas|Ekranas]]|LTU|1–3|'''[[Fimleikafélag Hafnarfjarðar|FH]]'''|ISL|0–1|1–2}} {{TwoLegResult|[[The New Saints FC|The New Saints]]|WAL|1–4|'''[[Legia Warsaw]]'''|POL|1–3|0–1}} {{TwoLegResult|[[Cliftonville FC|Cliftonville]]|NIR|0–5{{Cref2|A|1}}|'''[[Celtic FC|Celtic]]'''|SCO|0–3|0–2}} {{TwoLegResult|[[CS Fola Esch|Fola Esch]]|LUX|0–6{{Cref2|A|2}}|'''[[GNK Dinamo Zagreb|Dinamo Zagreb]]'''|CRO|0–5|0–1}} {{TwoLegResult|[[Győri ETO FC|Győr]]|HUN|1–4|'''[[Maccabi Tel Aviv FC|Maccabi Tel Aviv]]'''|ISR|0–2|1–2}} {{TwoLegResult|[[FC BATE Borisov|BATE Borisov]]|BLR|0–2|'''[[FC Shakhter Karagandy|Shakhter Karagandy]]'''|KAZ|0–1|0–1}} {{TwoLegResult|[[Shirak FC|Shirak]]|ARM|1–1 ([[Regola tal-gowls barra mid-dar|a]])|'''[[FK Partizan|Partizan]]'''|SRB|1–1|0–0}} {{TwoLegResult|[[ŠK Slovan Bratislava|Slovan Bratislava]]|SVK|2–4|'''[[PFC Ludogorets Razgrad|Ludogorets Razgrad]]'''|BUL|2–1|0–3}} {{TwoLegResult|'''[[FC Dinamo Tbilisi|Dinamo Tbilisi]]'''|GEO|9–2|[[EB/Streymur]]|FRO|6–1|3–1}} |} ;Noti {{Cnote2 Begin}} {{Cnote2|A|n=2|Ordni tal-leg qaleb wara tfassil oriġinali.}} {{Cnote2 End}} ===It-tielet rawnd ta' kwalifikazzjoni=== It-tielet rawnd ta' kwalifika kien maqsum f'żewġ sezzjonijiet: wieħed għaċ-ċampjins u l-ieħor għal dawk li mhumiex. It-timijiet telliefa miż-żewġ sezzjonijiet jidħlu fir-rawnd tal-play-off tal-[[UEFA Europa League 2013–14]]. Il-poloz għat-tielet rawnd ta' kwalifikazzjoni saru fid-19 ta' Lulju 2013.<ref>{{ċita web|url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=1972790.html|titlu=Draw pits new boys Zulte Waregem against PSV|editur=UEFA.com|data=19 ta' Lulju 2013}}</ref> L-ewwel legs intlagħbu fit-30 u l-31 ta' Lulju, u t-tieni legs intlagħbu fis-6 u s-7 ta' Awwissu 2013. {{TwoLegStart}} |- !colspan=6|Ċampjins {{TwoLegResult|'''[[FC Basel|Basel]]'''|SUI|4–3|[[Maccabi Tel Aviv FC|Maccabi Tel Aviv]]|ISR|1–0|3–3}} {{TwoLegResult|[[Molde FK|Molde]]|NOR|1–1 ([[Regola tal-gowls barra mid-dar|a]])|'''[[Legia Warsaw]]'''|POL|1–1|0–0}} {{TwoLegResult|'''[[PFC Ludogorets Razgrad|Ludogorets Razgrad]]'''|BUL|3–1|[[FK Partizan|Partizan]]|SRB|2–1|1–0}} {{TwoLegResult|[[FC Dinamo Tbilisi|Dinamo Tbilisi]]|GEO|1–3|'''[[FC Steaua București|Steaua București]]'''|ROU|0–2|1–1}} {{TwoLegResult|[[APOEL FC|APOEL]]|CYP|1–1 ([[Regola tal-gowls barra mid-dar|a]])|'''[[NK Maribor|Maribor]]'''|SVN|1–1|0–0}} {{TwoLegResult|'''[[Celtic FC|Celtic]]'''|SCO|1–0|[[IF Elfsborg|Elfsborg]]|SWE|1–0|0–0}} {{TwoLegResult|'''[[FC Shakhter Karagandy|Shakhter Karagandy]]'''|KAZ|5–3|[[KF Skënderbeu Korçë|Skënderbeu Korçë]]|ALB|3–0|2–3}} {{TwoLegResult|'''[[FK Austria Wien|Austria Wien]]'''|AUT|1–0|[[Fimleikafélag Hafnarfjarðar|FH]]|ISL|1–0|0–0}} {{TwoLegResult|[[JK Nõmme Kalju|Nõmme Kalju]]|EST|2–10|'''[[FC Viktoria Plzeň|Viktoria Plzeň]]'''|CZE|0–4|2–6}} {{TwoLegResult|'''[[GNK Dinamo Zagreb|Dinamo Zagreb]]'''|CRO|4–0|[[FC Sheriff Tiraspol|Sheriff Tiraspol]]|MDA|1–0|3–0}} |- !colspan=6|Mhux ċampjins {{TwoLegResult|[[FC Nordsjælland|Nordsjælland]]|DEN|0–6|'''[[FC Zenit Saint Petersburg|Zenit Saint Petersburg]]'''|RUS|0–1|0–5}} {{TwoLegResult|[[FC Red Bull Salzburg|Red Bull Salzburg]]|AUT|2–4|'''[[Fenerbahçe SK|Fenerbahçe]]'''|TUR|1–1|1–3}} {{TwoLegResult|[[PAOK FC|PAOK]]|GRE|1–3|'''[[Metalist Kharkiv|Metalist Kharkiv]]'''|UKR|0–2|1–1}} {{TwoLegResult|'''[[PSV Eindhoven]]'''|NED|5–0|[[SV Zulte Waregem|Zulte Waregem]]|BEL|2–0|3–0}} {{TwoLegResult|'''[[Olympique Lyonnais|Lyon]]'''|FRA|2–0|[[Grasshopper Club Zürich|Grasshopper]]|SUI|1–0|1–0}} |} ==''Play-off''== Ir-rawnd tal-''play-off'' kien maqsum f'żewġ sezzjonijiet: wieħed għaċ-ċampjins u l-ieħor għal dawk li mhumiex. It-timijiet telliefa miż-żewġ sezzjonijiet jidħlu fil-fażi tal-gruppi tal-[[UEFA Europa League 2013–14]]. Il-poloz għar-rawnd tal-''play-off'' saru fid-9 ta' Awwissu 2013.<ref>{{ċita web|url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=1979879.html|titlu=Milan-PSV tie headlines play-off draw|editur=UEFA.com|data=9 ta' Awwissu 2013}}</ref> L-ewwel legs intlagħbu fl-20 u l-21 ta' Awwissu, u t-tieni legs se jintlagħbu fis-27 u t-28 ta' Awwissu 2013. {{TwoLegStart}} |- !colspan=6|Ċampjins {{TwoLegResult|[[GNK Dinamo Zagreb|Dinamo Zagreb]]|CRO|3–4|'''[[FK Austria Wien|Austria Wien]]'''|AUT|0–2|3–2}} {{TwoLegResult|[[PFC Ludogorets Razgrad|Ludogorets Razgrad]]|BUL|2–6|'''[[FC Basel|Basel]]'''|SUI|2–4|0–2}} {{TwoLegResult|'''[[FC Viktoria Plzeň|Viktoria Plzeň]]'''|CZE|4–1|[[NK Maribor|Maribor]]|SVN|3–1|1–0}} {{TwoLegResult|[[FC Shakhter Karagandy|Shakhter Karagandy]]|KAZ|2–3|'''[[Celtic FC|Celtic]]'''|SCO|2–0|0–3}} {{TwoLegResult|'''[[FC Steaua București|Steaua București]]'''|ROU|3–3 ([[Regola tal-gowls barra mid-dar|a]])|[[Legia Warsaw]]|POL|1–1|2–2}} |- !colspan=6|Mhux ċampjins {{TwoLegResult|[[Olympique Lyonnais|Lyon]]|FRA|0–4|'''[[Real Sociedad]]'''|ESP|0–2|0–2}} {{TwoLegResult|'''[[FC Schalke 04|Schalke 04]]'''|GER|4–3|[[PAOK FC|PAOK]]{{Cref2|B|1}}|GRE|1–1|3–2}} {{TwoLegResult|[[FC Paços de Ferreira|Paços de Ferreira]]|POR|3–8|'''[[FC Zenit Saint Petersburg|Zenit Saint Petersburg]]'''|RUS|1–4|2–4}} {{TwoLegResult|[[PSV Eindhoven]]|NED|1–4|'''[[AC Milan|Milan]]'''|ITA|1–1|0–3}} {{TwoLegResult|[[Fenerbahçe SK|Fenerbahçe]]|TUR|0–5|'''[[Arsenal FC|Arsenal]]'''|ENG|0–3|0–2}} |} ;Noti {{Cnote2 Begin}} {{Cnote2|B|value=2|n=1|Fl-14 ta' Awwissu 2013, [[FC Metalist Kharkiv|Metalist Kharkiv]] kienu skwalifikati mill-kompetizzjonijiet tal-UEFA 2013–14 minħabba tbabis fil-logħob preċedenti.<ref>{{ċita web|url=http://www.uefa.com/uefa/disciplinary/news/newsid=1981054.html|titlu=Metalist disqualified from UEFA competitions|editur=UEFA.com|data=14 ta' Awwissu 2013}}</ref> Il-UEFA ddeċidiet li tissostitwixxi lil Metalist Kharkiv fir-rawnd tal-''play-off'' ma' [[PAOK FC|PAOK]], li ġew eliminati mill-istess Metalist Kharkiv fit-tielet rawnd ta' kwalifikazzjoni.<ref>{{ċita web|url=http://www.uefa.com/uefa/disciplinary/news/newsid=1981184.html|titlu=PAOK to replace Metalist in play-offs|editur=UEFA.com|data=14 ta' Awwissu 2013}}</ref> Metalist Kharkiv għamlu żewġ talbiet urġenti għall-[[Qorti tal-Arbitraġġ għall-Isport]] biex jerġgħu jiddaħħlu temporanjament sakemm jittieħdu deċiżjoni finali, iżda ż-żewġ talbiet ġew miċħuda.<ref name=IUMKbann16813>{{ċita web|url=http://www.interfax.co.uk/ukraine-news/lausanne-court-rejects-metalists-request-to-suspend-uefa-decision-barring-club-from-european-competition/|titlu=Lausanne court rejects Metalist’s request to suspend UEFA decision barring club from European competition|editur=[[Interfax-Ukraine]]|data=16 ta' Awwissu 2013|arkivju-data=2022-10-15|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20221015212023/http://interfax.co.uk/|data-aċċess=2013-08-21|url-status=dead}}</ref><ref>{{ċita web|url=http://www.tas-cas.org/en/infogenerales.asp/4-3-7034-1092-4-1-1/5-0-1092-15-1-1/|titlu=FC METALIST KHARKIV V. UEFA – UPDATE|editur=[[Qorti tal-Arbitraġġ għall-Isport]]|data=16 ta' Awwissu 2013|data-aċċess=2013-08-21|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130820232858/http://www.tas-cas.org/en/infogenerales.asp/4-3-7034-1092-4-1-1/5-0-1092-15-1-1/|arkivju-data=2013-08-20|url-status=dead}}</ref><ref>{{ċita web|url=http://www.uefa.com/uefa/disciplinary/news/newsid=1981726.html|titlu=UEFA welcomes CAS decision on Metalist|editur=UEFA.com|data=16 ta' Awwissu 2013}}</ref><ref>{{ċita web|url=http://www.interfax.co.uk/ukraine-news/lausanne-court-dismisses-metalist-repeat-request-to-suspend-its-disqualification/|titlu=Lausanne court dismisses Metalist repeat request to suspend its disqualification|editur=[[Interfax-Ukraine]]|data=20 ta' Awwissu 2013|arkivju-data=2022-10-15|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20221015212025/http://interfax.co.uk/|data-aċċess=2013-08-21|url-status=dead}}</ref><ref>{{ċita web|url=http://www.tas-cas.org/en/infogenerales.asp/4-3-7045-1092-4-1-1/5-0-1092-15-1-1/|titlu=FC METALIST KHARKIV V. UEFA – Second request for urgent provisional measures rejected|editur=[[Qorti tal-Arbitraġġ għall-Isport]]|data=20 ta' Awwissu 2013|data-aċċess=2013-08-21|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130823032012/http://www.tas-cas.org/en/infogenerales.asp/4-3-7045-1092-4-1-1/5-0-1092-15-1-1|arkivju-data=2013-08-23|url-status=dead}}</ref><ref>{{ċita web|url=http://www.uefa.com/uefa/disciplinary/news/newsid=1983157.html|titlu=CAS dismisses Metalist request|editur=UEFA.com|data=20 ta' Awwissu 2013}}</ref> Il-Qorti tal-Arbitraġġ għall-Isport se tħabbar id-deċiżjoni finali tagħha dwar l-ilment ta' Metalist Kharkiv fit-28 ta' Awwissu 2013.<ref>{{ċita web|url=http://www.interfax.co.uk/ukraine-news/cas-to-announce-final-decision-on-metalists-complaint-on-august-28/|titlu=CAS to announce final decision on Metalist’s complaint on August 28|editur=Interfax-Ukraine|data=20 ta' Awwissu 2013}}</ref>}} {{Cnote2 End}} == Fażi tal-gruppi == {{Main|Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14}} {| class="wikitable" |- !Leġġenda |- bgcolor="#ccffcc" |Ikkwalifikaw għall-fażi tal-aħħar sittax |- bgcolor="#ccccff" |Ikkwalifikaw għall-fażi tal-aħħar tnejn u tletin tal-[[UEFA Europa League 2013–14]] |} ===Grupp A=== {| |- | {{Fb cl2 header navbar}} {{Fb cl2 team |nat=ENG |t=[[Manchester United FC|Manchester United]] |w=4 |d=2 |l=0 |gf=12|ga=3 |bc=#ccffcc}} {{Fb cl2 team |nat=GER |t=[[Bayer 04 Leverkusen|Bayer Leverkusen]] |w=3 |d=1 |l=2 |gf=9 |ga=10|bc=#ccffcc}} {{Fb cl2 team |nat=UKR |t=[[FC Shakhtar Donetsk|Shakhtar Donetsk]] |w=2 |d=2 |l=2 |gf=7 |ga=6 |bc=#ccccff}} {{Fb cl2 team |nat=ESP |t=[[Real Sociedad]] |w=0 |d=1 |l=5 |gf=1 |ga=10}} |} |valign=top| {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !width=150|&nbsp; !width=50|[[Bayer 04 Leverkusen|LEV]] !width=50|[[Manchester United FC|MU]] !width=50|[[Real Sociedad|RSO]] !width=50|[[FC Shakhtar Donetsk|SHA]] |- !style="text-align:right"|[[Bayer 04 Leverkusen|Bayer Leverkusen]] !— |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Bayer Leverkusen v Manchester United|0–5]] |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Bayer Leverkusen v Real Sociedad|2–1]] |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Bayer Leverkusen v Shakhtar Donetsk|4–0]] |- !style="text-align:right"|[[Manchester United FC|Manchester United]] |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Manchester United v Bayer Leverkusen|4–2]] !— |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Manchester United v Real Sociedad|1–0]] |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Manchester United v Shakhtar Donetsk|1–0]] |- !style="text-align:right"|[[Real Sociedad]] |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Real Sociedad v Bayer Leverkusen|0–1]] |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Real Sociedad v Manchester United|0–0]] !— |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Real Sociedad v Shakhtar Donetsk|2–0]] |- !style="text-align:right"|[[FC Shakhtar Donetsk|Shakhtar Donetsk]] |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Shakhtar Donetsk v Bayer Leverkusen|<small>0–0</small>]] |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Shakhtar Donetsk v Manchester United|1–1]] |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Shakhtar Donetsk v Real Sociedad|4–0]] !— |} |} ===Grupp B=== {| |- | {{Fb cl2 header navbar}} {{Fb cl2 team |nat=ESP |t=[[Real Madrid CF|Real Madrid]] |w=5 |d=1 |l=0 |gf=20|ga=5 |bc=#ccffcc}} {{Fb cl2 team |nat=TUR |t=[[Galatasaray SK|Galatasaray]] |w=2 |d=1 |l=3 |gf=8 |ga=14|bc=#ccffcc}} {{Fb cl2 team |nat=ITA |t=[[Juventus FC|Juventus]] |w=1 |d=3 |l=2 |gf=9 |ga=9 |bc=#ccccff}} {{Fb cl2 team |nat=DEN |t=[[FC Copenhagen|Copenhagen]] |w=1 |d=1 |l=4 |gf=4 |ga=13}} |} |valign=top| {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !width=150|&nbsp; !width=50|[[FC Copenhagen|KOB]] !width=50|[[Galatasaray SK|GAL]] !width=50|[[Juventus FC|JUV]] !width=50|[[Real Madrid CF|RM]] |- !style="text-align:right"|[[FC Copenhagen|Copenhagen]] !— |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Copenhagen v Galatasaray|1–0]] |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Copenhagen v Juventus|1–1]] |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Copenhagen v Real Madrid|0–2]] |- !style="text-align:right"|[[Galatasaray SK|Galatasaray]] |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Galatasaray v Copenhagen|3–1]] !— |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Galatasaray v Juventus|1–0]] |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Galatasaray v Real Madrid|1–6]] |- !style="text-align:right"|[[Juventus FC|Juventus]] |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Juventus v Copenhagen|3–1]] |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Juventus v Galatasaray|2–2]] !— |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Juventus v Real Madrid|2–2]] |- !style="text-align:right"|[[Real Madrid CF|Real Madrid]] |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Real Madrid v Copenhagen|4–0]] |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Real Madrid v Galatasaray|4–1]] |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Real Madrid v Juventus|2–1]] !— |} |} ===Grupp Ċ=== {| |- | {{Fb cl2 header navbar}} {{Fb cl2 team |nat=FRA |t=[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] |w=4 |d=1 |l=1 |gf=16|ga=5 |bc=#ccffcc}} {{Fb cl2 team |nat=GRE |t=[[Olympiacos FC|Olympiacos]] |w=3 |d=1 |l=2 |gf=10|ga=8 |bc=#ccffcc}} {{Fb cl2 team |nat=POR |t=[[SL Benfica|Benfica]] |w=3 |d=1 |l=2 |gf=8 |ga=8 |bc=#ccccff}} {{Fb cl2 team |nat=BEL |t=[[RSC Anderlecht|Anderlecht]] |w=0 |d=1 |l=5 |gf=4 |ga=17}} |} |valign=top| {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !width=150|&nbsp; !width=50|[[RSC Anderlecht|AND]] !width=50|[[SL Benfica|BEN]] !width=50|[[Olympiacos FC|OLY]] !width=50|[[Paris Saint-Germain FC|PSG]] |- !style="text-align:right"|[[RSC Anderlecht|Anderlecht]] !— |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Anderlecht v Benfica|2–3]] |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Anderlecht v Olympiacos|0–3]] |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Anderlecht v Paris Saint-Germain|0–5]] |- !style="text-align:right"|[[SL Benfica|Benfica]] |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Benfica v Anderlecht|2–0]] !— |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Benfica v Olympiacos|1–1]] |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Benfica v Paris Saint-Germain|2–1]] |- !style="text-align:right"|[[Olympiacos FC|Olympiacos]] |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Olympiacos v Anderlecht|3–1]] |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Olympiacos v Benfica|1–0]] !— |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Olympiacos v Paris Saint-Germain|1–4]] |- !style="text-align:right"|[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Paris Saint-Germain v Anderlecht|1–1]] |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Paris Saint-Germain v Benfica|3–0]] |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Paris Saint-Germain v Olympiacos|2–1]] !— |} |} ===Grupp D=== {| |- | {{Fb cl2 header navbar}} {{Fb cl2 team |nat=GER |t=[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]] |w=5 |d=0 |l=1 |gf=17|ga=5 |bc=#ccffcc}} {{Fb cl2 team |nat=ENG |t=[[Manchester City FC|Manchester City]] |w=5 |d=0 |l=1 |gf=18|ga=10|bc=#ccffcc}} {{Fb cl2 team |nat=CZE |t=[[FC Viktoria Plzeň|Viktoria Plzeň]] |w=1 |d=0 |l=5 |gf=6 |ga=17|bc=#ccccff}} {{Fb cl2 team |nat=RUS |t=[[PFC CSKA Moscow|CSKA Moscow]] |w=1 |d=0 |l=5 |gf=8 |ga=17}} |} |valign=top| {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !width=150|&nbsp; !width=50|[[FC Bayern Munich|BAY]] !width=50|[[PFC CSKA Moscow|CSK]] !width=50|[[Manchester City FC|MC]] !width=50|[[FC Viktoria Plzeň|PLZ]] |- !style="text-align:right"|[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]] !— |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Bayern Munich v CSKA Moscow|3–0]] |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Bayern Munich v Manchester City|2–3]] |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Bayern Munich v Viktoria Plzeň|5–0]] |- !style="text-align:right"|[[PFC CSKA Moscow|CSKA Moscow]] |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#CSKA Moscow v Bayern Munich|1–3]] !— |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#CSKA Moscow v Manchester City|1–2]] |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#CSKA Moscow v Viktoria Plzeň|3–2]] |- !style="text-align:right"|[[Manchester City FC|Manchester City]] |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Manchester City v Bayern Munich|1–3]] |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Manchester City v CSKA Moscow|5–2]] !— |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Manchester City v Viktoria Plzeň|4–2]] |- !style="text-align:right"|[[FC Viktoria Plzeň|Viktoria Plzeň]] |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Viktoria Plzeň v Bayern Munich|0–1]] |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Viktoria Plzeň v CSKA Moscow|2–1]] |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Viktoria Plzeň v Manchester City|0–3]] !— |} |} ===Grupp E=== {| |- | {{Fb cl2 header navbar}} {{Fb cl2 team |nat=ENG |t=[[Chelsea FC|Chelsea]] |w=4 |d=0 |l=2 |gf=12|ga=3 |bc=#ccffcc}} {{Fb cl2 team |nat=GER |t=[[FC Schalke 04|Schalke 04]] |w=3 |d=1 |l=2 |gf=6 |ga=6 |bc=#ccffcc}} {{Fb cl2 team |nat=SUI |t=[[FC Basel|Basel]] |w=2 |d=2 |l=2 |gf=5 |ga=6 |bc=#ccccff}} {{Fb cl2 team |nat=ROU |t=[[FC Steaua București|Steaua București]] |w=0 |d=3 |l=3 |gf=2 |ga=10}} |} |valign=top| {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !width=150|&nbsp; !width=50|[[FC Basel|BAS]] !width=50|[[Chelsea FC|CHE]] !width=50|[[FC Schalke 04|SCH]] !width=50|[[FC Steaua București|STE]] |- !style="text-align:right"|[[FC Basel|Basel]] !— |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Basel v Chelsea|1–0]] |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Basel v Schalke 04|0–1]] |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Basel v Steaua București|1–1]] |- !style="text-align:right"|[[Chelsea FC|Chelsea]] |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Chelsea v Basel|1–2]] !— |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Chelsea v Schalke 04|3–0]] |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Chelsea v Steaua București|1–0]] |- !style="text-align:right"|[[FC Schalke 04|Schalke 04]] |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Schalke 04 v Basel|2–0]] |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Schalke 04 v Chelsea|0–3]] !— |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Schalke 04 v Steaua București|3–0]] |- !style="text-align:right"|[[FC Steaua București|Steaua București]] |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Steaua București v Basel|1–1]] |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Steaua București v Chelsea|0–4]] |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Steaua București v Schalke 04|0–0]] !— |} |} ===Grupp F=== {| |- | {{Fb cl2 header navbar}} {{Fb cl2 team |nat=GER |t=[[Borussia Dortmund]] |w=4 |d=0 |l=2 |gf=11|ga=6 |bc=#ccffcc}} {{Fb cl2 team |nat=ENG |t=[[Arsenal FC|Arsenal]] |w=4 |d=0 |l=2 |gf=8 |ga=5 |bc=#ccffcc}} {{Fb cl2 team |nat=ITA |t=[[SSC Napoli|Napoli]] |w=4 |d=0 |l=2 |gf=10|ga=9 |bc=#ccccff}} {{Fb cl2 team |nat=FRA |t=[[Olympique de Marseille|Marseille]] |w=0 |d=0 |l=6 |gf=5 |ga=14}} |} |valign=top| {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !width=150|&nbsp; !width=50|[[Arsenal FC|ARS]] !width=50|[[Borussia Dortmund|DOR]] !width=50|[[Olympique de Marseille|MAR]] !width=50|[[SSC Napoli|NAP]] |- !style="text-align:right"|[[Arsenal FC|Arsenal]] !— |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Arsenal v Borussia Dortmund|1–2]] |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Arsenal v Marseille|2–0]] |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Arsenal v Napoli|2–0]] |- !style="text-align:right"|[[Borussia Dortmund]] |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Borussia Dortmund v Arsenal|0–1]] !— |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Borussia Dortmund v Marseille|3–0]] |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Borussia Dortmund v Napoli|3–1]] |- !style="text-align:right"|[[Olympique de Marseille|Marseille]] |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Marseille v Arsenal|1–2]] |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Marseille v Borussia Dortmund|1–2]] !— |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Marseille v Napoli|1–2]] |- !style="text-align:right"|[[SSC Napoli|Napoli]] |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Napoli v Arsenal|2–0]] |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Napoli v Borussia Dortmund|2–1]] |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Napoli v Marseille|3–2]] !— |} |} ===Grupp G=== {| |- | {{Fb cl2 header navbar}} {{Fb cl2 team |nat=ESP |t=[[Atlético Madrid]] |w=5 |d=1 |l=0 |gf=15|ga=3 |bc=#ccffcc}} {{Fb cl2 team |nat=RUS |t=[[FC Zenit Saint Petersburg|Zenit Saint Petersburg]] |w=1 |d=3 |l=2 |gf=5 |ga=9 |bc=#ccffcc}} {{Fb cl2 team |nat=POR |t=[[FC Porto|Porto]] |w=1 |d=2 |l=3 |gf=4 |ga=7 |bc=#ccccff}} {{Fb cl2 team |nat=AUT |t=[[FK Austria Wien|Austria Wien]] |w=1 |d=2 |l=3 |gf=5 |ga=10}} |} |valign=top| {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !width=150|&nbsp; !width=50|[[Atlético Madrid|ATL]] !width=50|[[FK Austria Wien|AUS]] !width=50|[[FC Porto|POR]] !width=50|[[FC Zenit Saint Petersburg|ZEN]] |- !style="text-align:right"|[[Atlético Madrid]] !— |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Atlético Madrid v Austria Wien|4–0]] |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Atlético Madrid v Porto|2–0]] |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Atlético Madrid v Zenit Saint Petersburg|3–1]] |- !style="text-align:right"|[[FK Austria Wien|Austria Wien]] |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Austria Wien v Atlético Madrid|0–3]] !— |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Austria Wien v Porto|0–1]] |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Austria Wien v Zenit Saint Petersburg|4–1]] |- !style="text-align:right"|[[FC Porto|Porto]] |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Porto v Atlético Madrid|1–2]] |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Porto v Austria Wien|1–1]] !— |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Porto v Zenit Saint Petersburg|0–1]] |- !style="text-align:right"|[[FC Zenit Saint Petersburg|Zenit Saint Petersburg]] |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Zenit Saint Petersburg v Atlético Madrid|1–1]] |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Zenit Saint Petersburg v Austria Wien|0–0]] |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Zenit Saint Petersburg v Porto|<small>1–1</small>]] !— |} |} ===Grupp H=== {| |- | {{Fb cl2 header navbar}} {{Fb cl2 team |nat=ESP |t=[[FC Barcelona|Barcelona]] |w=4 |d=1 |l=1 |gf=16|ga=5 |bc=#ccffcc}} {{Fb cl2 team |nat=ITA |t=[[AC Milan|Milan]] |w=2 |d=3 |l=1 |gf=8 |ga=5 |bc=#ccffcc}} {{Fb cl2 team |nat=NED |t=[[AFC Ajax|Ajax]] |w=2 |d=2 |l=2 |gf=5 |ga=8 |bc=#ccccff}} {{Fb cl2 team |nat=SCO |t=[[Celtic FC|Celtic]] |w=1 |d=0 |l=5 |gf=3 |ga=14}} |} |valign=top| {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !width=150|&nbsp; !width=50|[[AFC Ajax|AJA]] !width=50|[[FC Barcelona|BAR]] !width=50|[[Celtic FC|CEL]] !width=50|[[AC Milan|ACM]] |- !style="text-align:right"|[[AFC Ajax|Ajax]] !— |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Ajax v Barcelona|2–1]] |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Ajax v Celtic|1–0]] |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Ajax v Milan|1–1]] |- !style="text-align:right"|[[FC Barcelona|Barcelona]] |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Barcelona v Ajax|4–0]] !— |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Barcelona v Celtic|6–1]] |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Barcelona v Milan|3–1]] |- !style="text-align:right"|[[Celtic FC|Celtic]] |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Celtic v Ajax|2–1]] |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Celtic v Barcelona|0–1]] !— |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Celtic v Milan|0–3]] |- !style="text-align:right"|[[AC Milan|Milan]] |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Milan v Ajax|0–0]] |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Milan v Barcelona|1–1]] |[[Fażi tal-gruppi tal-UEFA Champions League 2013–14#Milan v Celtic|2–0]] !— |} |} == Fażi eliminatorja == {{Main|Fażi eliminatorja tal-UEFA Champions League 2013–14}} Fil-fażi eliminatorja, it-timijiet se jilagħbu kontra xulxin f'żewġ legs f'bażi home-u-away, ħlief għall-finali. Fil-poloz għall-aħħar sittax, ir-rebbieħa ta' 8 gruppi se jkunu miżruha, u r-runners-up ta' 8 gruppi se jkunu mhux miżruha. It-timijiet miżruha se jilgħabu kontra t-timijiet mhux miżruha, it-timijiet miżruha jospitaw it-tieni leg. Timijiet mill-istess grupp jew l-istess assoċjazzjoni ma jistgħux jiġu kontra xulxin. Mill-kwarti tal-finali l-quddiem, ma jkun hemmx statiska bħal tal-gruppi, u timijiet mill-istess grupp jew l-istess assoċjazzjoni jistgħu jilgħabu kontra xulxin. {{CLBracket | RD1=L-aħħar sittax | RD2=Kwarti tal-finali | RD3=Semi-finali | RD4=Finali | RD1-team01 = {{flagicon|GER}} [[FC Schalke 04|Schalke 04]] | RD1-score01-1 = 1 | RD1-score01-2 = 1 | RD1-score01-agg = 2 | RD1-team02 = {{flagicon|ESP}} '''[[Real Madrid CF|Real Madrid]]''' | RD1-score02-1 = 6 | RD1-score02-2 = 3 | RD1-score02-agg = 9 | RD1-team03 = {{flagicon|RUS}} [[FC Zenit Saint Petersburg|Zenit Saint Petersburg]] | RD1-score03-1 = 2 | RD1-score03-2 = 2 | RD1-score03-agg = 4 | RD1-team04 = {{flagicon|GER}} '''[[Borussia Dortmund]]''' | RD1-score04-1 = 4 | RD1-score04-2 = 1 | RD1-score04-agg = 5 | RD1-team05 = {{flagicon|GRE}} [[Olympiacos FC|Olympiacos]] | RD1-score05-1 = 2 | RD1-score05-2 = 0 | RD1-score05-agg = 2 | RD1-team06 = {{flagicon|ENG}} '''[[Manchester United FC|Manchester United]]''' | RD1-score06-1 = 0 | RD1-score06-2 = 3 | RD1-score06-agg = 3 | RD1-team07 = {{flagicon|ENG}} [[Arsenal FC|Arsenal]] | RD1-score07-1 = 0 | RD1-score07-2 = 1 | RD1-score07-agg = 1 | RD1-team08 = {{flagicon|GER}} '''[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]''' | RD1-score08-1 = 2 | RD1-score08-2 = 1 | RD1-score08-agg = 3 | RD1-team09 = {{flagicon|ENG}} [[Manchester City FC|Manchester City]] | RD1-score09-1 = 0 | RD1-score09-2 = 1 | RD1-score09-agg = 1 | RD1-team10 = {{flagicon|ESP}} '''[[FC Barcelona|Barcelona]]''' | RD1-score10-1 = 2 | RD1-score10-2 = 2 | RD1-score10-agg = 4 | RD1-team11 = {{flagicon|ITA}} [[AC Milan|Milan]] | RD1-score11-1 = 0 | RD1-score11-2 = 1 | RD1-score11-agg = 1 | RD1-team12 = {{flagicon|ESP}} '''[[Atlético Madrid]]''' | RD1-score12-1 = 1 | RD1-score12-2 = 4 | RD1-score12-agg = 5 | RD1-team13 = {{flagicon|GER}} [[Bayer 04 Leverkusen|Bayer Leverkusen]] | RD1-score13-1 = 0 | RD1-score13-2 = 1 | RD1-score13-agg = 1 | RD1-team14 = {{flagicon|FRA}} '''[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]''' | RD1-score14-1 = 4 | RD1-score14-2 = 2 | RD1-score14-agg = 6 | RD1-team15 = {{flagicon|TUR}} [[Galatasaray SK|Galatasaray]] | RD1-score15-1 = 1 | RD1-score15-2 = 0 | RD1-score15-agg = 1 | RD1-team16 = {{flagicon|ENG}} '''[[Chelsea FC|Chelsea]]''' | RD1-score16-1 = 1 | RD1-score16-2 = 2 | RD1-score16-agg = 3 | RD2-team01 = {{flagicon|ESP}} '''[[Real Madrid CF|Real Madrid]]''' | RD2-score01-1 = 3 | RD2-score01-2 = 0 | RD2-score01-agg = 3 | RD2-team02 = {{flagicon|GER}} [[Borussia Dortmund]] | RD2-score02-1 = 0 | RD2-score02-2 = 2 | RD2-score02-agg = 2 | RD2-team03 = {{flagicon|ENG}} [[Manchester United FC|Manchester United]] | RD2-score03-1 = 1 | RD2-score03-2 = 1 | RD2-score03-agg = 2 | RD2-team04 = {{flagicon|GER}} '''[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]''' | RD2-score04-1 = 1 | RD2-score04-2 = 3 | RD2-score04-agg = 4 | RD2-team05 = {{flagicon|ESP}} [[FC Barcelona|Barcelona]] | RD2-score05-1 = 1 | RD2-score05-2 = 0 | RD2-score05-agg = 1 | RD2-team06 = {{flagicon|ESP}} '''[[Atlético Madrid]]''' | RD2-score06-1 = 1 | RD2-score06-2 = 1 | RD2-score06-agg = 2 | RD2-team07 = {{flagicon|FRA}} [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] | RD2-score07-1 = 3 | RD2-score07-2 = 0 | RD2-score07-agg = 3 | RD2-team08 = {{flagicon|ENG}} '''[[Chelsea FC|Chelsea]]''' ([[Regola tal-gowls barra mid-dar|a]]) | RD2-score08-1 = 1 | RD2-score08-2 = 2 | RD2-score08-agg = 3 | RD3-team01 = {{flagicon|ESP}} '''[[Real Madrid CF|Real Madrid]]''' | RD3-score01-1 = 1 | RD3-score01-2 = 4 | RD3-score01-agg = 5 | RD3-team02 = {{flagicon|GER}} [[FC Bayern Munich|Bayern Munich]] | RD3-score02-1 = 0 | RD3-score02-2 = 0 | RD3-score02-agg = 0 | RD3-team03 = {{flagicon|ESP}} '''[[Atlético Madrid]]''' | RD3-score03-1 = 0 | RD3-score03-2 = 3 | RD3-score03-agg = 3 | RD3-team04 = {{flagicon|ENG}} [[Chelsea FC|Chelsea]] | RD3-score04-1 = 0 | RD3-score04-2 = 1 | RD3-score04-agg = 1 | RD4-team01 = {{flagicon|ESP}} '''[[Real Madrid CF|Real Madrid]]''' ([[Regola tal-gowls barra mid-dar|a]]) | RD4-score01 = 4 | RD4-team02 = {{flagicon|ESP}} [[Atlético Madrid]] | RD4-score02 = 1 }} ===L-aħħar sittax=== Il-poloz għall-aħħar sittax saru fis-16 ta' Diċembru 2013.<ref>{{Ċita web|url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=2038325.html|titlu=Bayern draw Arsenal, Drogba faces Chelsea return|editur=UEFA|data=16 ta' Diċembru 2013|lingwa=Ingliż}}</ref> L-ewwel legs intlagħbu fit-18, 19, 25 u 26 ta' Frar u t-tieni legs intlagħbu fil-11, 12, 18 u 19 ta' Marzu 2013. {{TwoLegStart}} {{TwoLegResult|[[Manchester City FC|Manchester City]]|ENG|1–4|[[FC Barcelona|Barcelona]]|ESP|0–2|1–2}} {{TwoLegResult|[[Olympiacos FC|Olympiacos]]|GRE|2–3|[[Manchester United FC|Manchester United]]|ENG|2–0|0–3}} {{TwoLegResult|[[AC Milan|Milan]]|ITA|1–5|[[Atlético Madrid]]|ESP|0–1|1–4}} {{TwoLegResult|[[Bayer 04 Leverkusen|Bayer Leverkusen]]|GER|1–6|[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|FRA|0–4|1–2}} {{TwoLegResult|[[Galatasaray SK|Galatasaray]]|TUR|1–3|[[Chelsea FC|Chelsea]]|ENG|1–1|0–2}} {{TwoLegResult|[[FC Schalke 04|Schalke 04]]|GER|2–9|[[Real Madrid CF|Real Madrid]]|ESP|1–6|1–3}} {{TwoLegResult|[[FC Zenit Saint Petersburg|Zenit Saint Petersburg]]|RUS|4–5|[[Borussia Dortmund]]|GER|2–4|2–1}} {{TwoLegResult|[[Arsenal FC|Arsenal]]|ENG|1–3|[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|GER|0–2|1–1}} |} ===Kwarti tal-finali=== Il-poloz għall-kwarti tal-finali saru fil-21 ta' Marzu 2014.<ref>{{Ċita web |titlu=Bayern draw United, Barcelona to play Atlético |url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=2076336.html |editur=Union of European Football Associations |data=21 ta' Marzu 2014 |aċċessdata=1 ta' Settembru 2014 |lingwa=Ingliż |data-aċċess=2015-12-19 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140322001655/http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=2076336.html |arkivju-data=2014-03-22 |url-status=dead}}</ref> L-ewwel legs intlagħbu fl-1 u t-2 ta' April, u t-tieni legs intlagħbu fit-8 u d-9 ta' April 2014. {{TwoLegStart}} {{TwoLegResult|[[FC Barcelona|Barcelona]]|ESP|1–2|'''[[Atlético Madrid]]'''|ESP|1–1|0–1}} {{TwoLegResult|'''[[Real Madrid CF|Real Madrid]]'''|ESP|3–2|[[Borussia Dortmund]]|GER|3–0|0–2}} {{TwoLegResult|[[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]]|FRA|3–3 ([[Regola tal-gowls barra mid-dar|a]])|'''[[Chelsea FC|Chelsea]]'''|ENG|3–1|0–2}} {{TwoLegResult|[[Manchester United FC|Manchester United]]|ENG|2–4|'''[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]'''|GER|1–1|1–3}} |} ===Semi-finali=== Il-poloz għas-semifinali saru fil-11 ta' April 2014.<ref>{{ċita web |titlu=Bayern draw Real Madrid, Atlético land Chelsea |url=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/news/newsid=2088756.html |editur=Union of European Football Associations |data=11 ta' April 2014 |aċċessdata=1 ta' Settembru 2014 |lingwa=Ingliż}}</ref> L-ewwel legs intlagħbu fit-22 u t-23, u t-tieni legs intlagħbu fid-29 u t-30 ta' April 2014. {{TwoLegStart}} {{TwoLegResult|'''[[Real Madrid CF|Real Madrid]]'''|ESP|5–0|[[FC Bayern Munich|Bayern Munich]]|GER|4–0|3–0}} {{TwoLegResult|'''[[Atlético Madrid]]'''|ESP|3–1|[[Chelsea FC|Chelsea]]|ENG|4–1|0–2}} |} ===Finali=== Il-finali ntlagħab fl-24 ta' Mejju 2014 ġewwa [[Estádio da Luz]], [[Liżbona]]. {{footballbox |data=24 ta' Mejju 2013 |ħin=20:45 |tim1=[[Real Madrid CF|Real Madrid]] {{flagicon|ESP}} |riżultat=4 – 1 |ħs= iva |rapport=http://www.uefa.com/uefachampionsleague/season=2014/matches/round=2000483/match=2011883/index.html |tim2={{flagicon|ESP}} [[Atlético Madrid]] |gowls1=[[Sergio Ramos|Ramos]] {{goal|90+3}}<br />[[Gareth Bale|Bale]] {{goal|110}}<br />[[Marcelo Vieira|Marcelo]] {{goal|118}}<br />[[Cristiano Ronaldo|Ronaldo]] {{goal|120|pen.}} |gowls2=[[Diego Godín|Godín]] {{goal|36}} |grawnd=[[Estádio da Luz]], [[Liżbona]] |attendenza=60,976<ref>{{ċita web |titlu=Full-time report |url=http://www.uefa.org/newsfiles/ucl/2014/2011883_fr.pdf |editur=Union of European Football Associations |data=24 ta' Mejju 2014 |aċċessdata=24 ta' Mejju 2014 }}</ref> |referi={{flagicon|Olanda}} [[Björn Kuipers]] }} {| class="wikitable" style="text-align: center; margin: 0 auto;" |- !Rebbieħ tal-UEFA Champions League 2013–14 |- |[[Stampa:Logo_Real_Madrid.png|100px]] |- |'''[[Real Madrid CF|Real Madrid]]'''<br />'''L-għaxar titlu''' |} ==L-aqwa skorers== {| class="wikitable" style="text-align:center" |- !Poż. !Isem !Klabb !Gowls !Ħin ta' logħob |- |1 |align=left|{{flagicon|POR}} [[Cristiano Ronaldo]] |align=left|{{flagicon|ESP}} [[Real Madrid C.F.|Real Madrid]] |17 |993' |- |2 |align=left|{{flagicon|SWE}} [[Zlatan Ibrahimović]] |align=left|{{flagicon|FRA}} [[Paris Saint-Germain F.C.|Paris Saint-Germain]] |10 |670' |- |rowspan=2|3 |align=left|{{flagicon|ESP}} [[Diego Costa]] |align=left|{{flagicon|ESP}} [[Atlético Madrid]] |8 |580' |- |align=left|{{flagicon|ARG}} [[Lionel Messi]] |align=left|{{flagicon|ESP}} [[FC Barcelona|Barcelona]] |8 |630' |- |rowspan=3|5 |align=left|{{flagicon|ARG}} [[Sergio Agüero]] |align=left|{{flagicon|ENG}} [[Manchester City FC|Manchester City]] |6 |429' |- |align=left|{{flagicon|POL}} [[Robert Lewandowski]] |align=left|{{flagicon|GER}} [[Borussia Dortmund]] |6 |809' |- |align=left|{{flagicon|WAL}} [[Gareth Bale]] |align=left|{{flagicon|ESP}} [[Real Madrid CF|Real Madrid]] |6 |873' |- |rowspan=5|8 |align=left|{{flagicon|ESP}} [[Álvaro Negredo]] |align=left|{{flagicon|ENG}} [[Manchester City FC|Manchester City]] |5 |326' |- |align=left|{{flagicon|CHI}} [[Arturo Vidal]] |align=left|{{flagicon|ITA}} [[Juventus FC|Juventus]] |5 |533' |- |align=left|{{flagicon|GER}} [[Thomas Müller]] |align=left|{{flagicon|GER}} [[FC Bayern Munich|Bayern Munich]] |5 |708' |- |align=left|{{flagicon|GER}} [[Marco Reus]] |align=left|{{flagicon|GER}} [[Borussia Dortmund]] |5 |769' |- |align=left|{{flagicon|FRA}} [[Karim Benzema]] |align=left|{{flagicon|ESP}} [[Real Madrid CF|Real Madrid]] |5 |913' |} ==Referenzi== {{reflist|2}} ==Ħoloq esterni== *[http://www.uefa.com/uefachampionsleague/index.html UEFA Champions League] (websajt uffiċjali) {{Staġuni tal-UEFA Champions League}} [[Kategorija:Staġuni tal-UEFA Champions League|2013–14]] jbdfw698perjytikxr69r0pkhq20j7b 0 21099 333806 321572 2026-11-08T00:30:45Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333806 wikitext text/x-wiki {{Infobox pajjiż tal-Eurovision | isem = Bjelorussja | stazzjon = [[National State Teleradiocompany|BTRC]] | selezzjoni = | apparenzi = 6 | l-ewwel = [[Festival tal-Eurovision 2004|2004]] | l-aqwa = 6 ([[Festival tal-Eurovision 2007|2007]]) | l-agħar = 22 SF ([[Festival tal-Eurovision 2006|2006]]) | sit elettroniku = [http://www.tvr.by/eng/eurofest.asp Paġna ta' BTRC] | paġna EBU = http://www.eurovision.tv/page/history/by-country/country?country=41 }} Il-'''[[Bjelorussja]]''' pparteċipat fil-[[Festival tal-Eurovision]] ħames darbiet, fejn iddebuttat fl-[[Festival tal-Eurovision 2004|2004]]. Il-pajjiż daħal fil-kompetizzjoni meta kienet ġiet introdotta s-sistema l-ġdida ta' semifinali. Il-Bjelorussja qatt ma rnexxielu jikkwalifika ħlief għall-[[Festival tal-Eurovision 2007|2007]], fejn [[Dmitry Koldun]] kien kiseb is-sitt post fil-finali. Ir-relazzjonijiet qawwija li jeżistu bejn ir-[[Russja]] u l-Bjelorussja kienet evidenti fil-votazzjoni, hekk kif kull sena l-Bjelorussja ta dejjem l-massimu tal-punti lir-[[Russja fil-Festival tal-Eurovision|Russi]]. == Rappreżentanti tal-Bjelorussja == {| class="sortable wikitable" |- ! Sena ! Artist ! Kanzunetta ! Finali ! Punti ! Semi ! Punti |- | align="center"|[[Festival tal-Eurovision 2004|2004]] | [[Aleksandra u Konstantin]] | [[My Galileo]] | align="center"|X | align="center"|X | align="center"|19 | align="center"|10 |- | align="center"|[[Festival tal-Eurovision 2005|2005]] | [[Angelica Agurbash]] | [[Love Me Tonight]] | align="center"|X | align="center"|X | align="center"|13 | align="center"|67 |- | align="center"|[[Festival tal-Eurovision 2006|2006]] | [[Polina Smolova]] | [[Mum (kanzunetta)|Mum]] | align="center"|X | align="center"|X | align="center"|22 | align="center"|10 |- | align="center"|[[Festival tal-Eurovision 2007|2007]] | [[Dmitry Koldun]] | [[Work Your Magic]] | align="center"|6 | align="center"|145 | align="center"|4 | align="center"|176 |- | align="center"|[[Festival tal-Eurovision 2008|2008]] | [[Ruslan Alekhno]] | [[Hasta la Vista (kanzunetta ta' Ruslan Alekhno)|Hasta la Vista]] |align="center"|X | align="center"|X | align="center"|17 | align="center"|27 |- | align="center"|[[Festival tal-Eurovision 2009|2009]] | [[Petr Elfimov]] | [[Eyes That Never Lie]] | align="center"|X | align="center"|X | align="center"|13 | align="center"|25 |- | align="center"|[[Festival tal-Eurovision 2010|2010]] | [[3+2]] | [[Butterflies]] | align="center"|24 | align="center"|18 | align="center"|9 | align="center"|59 |- | align="center"|[[Festival tal-Eurovision 2011|2011]] | [[Anastasia Vinnikova]] | [[I Love Belarus]] | align="center"|X | align="center"|X | align="center"|14 | align="center"|45 |} == Votazzjoni == [[Stampa:Kolduneurovision2007.jpg|thumb|right|250px|[[Dmitry Koldun]] f'[[Ħelsinki]] ([[Festival tal-Eurovision 2007|2007]])]] [[Stampa:Ruslan Alekhno, Belarus, Eurovision 2008.jpg|250px|thumb|[[Ruslan Alekhno]] f'[[Belgrad]] ([[Festival tal-Eurovision 2008|2008]])]] Il-Bjelorussja ''ta'' l-aktar punti lil (finali biss): {| class="wikitable" !Nu. !! Pajjiż !!Punti |-bgcolor="gold" | 1 | {{Esc|Russja}} | 60 |- bgcolor="silver" |2 | {{Esc|Ukrajna}} | 40 |- bgcolor="#cc9966" | 3 | {{Esc|Armenja}} | 20 |- | 4 | {{Esc|Moldova}} | 15 |- | 5 | {{Esc|Greċja}} | 13 |} Il-Bjelorussja ''irċievit'' l-aktar minn minn (finali biss): {| class="wikitable" !Nu. !! Pajjiż !!Punti |- bgcolor="gold" | 1 | {{Esc|Russja}} | 12 |- bgcolor="gold" | = | {{Esc|Iżrael}} | 12 |- bgcolor="gold" | = | {{Esc|Ukrajna}} | 12 |- bgcolor="silver" | 2 | {{Esc|Armenja}} | 10 |- bgcolor="silver" | = | {{Esc|Malta}} | 10 |- bgcolor="silver" | = | {{Esc|Moldova}} | 10 |- bgcolor="#CC9966" | 3 | {{Esc|Ġeorġja}} | 8 |- bgcolor="#CC9966" | = | {{Esc|Latvja}} | 8 |- | 4 | {{Esc|Estonja}} | 7 |- | = | {{Esc|Litwanja}} | 7 |- | = | {{Esc|Maċedonja}} | 7 |- | = | {{Esc|Polonja}} | 7 |- | 5 | {{Esc|Ċipru}} | 6 |} <small>Sors: [https://web.archive.org/web/20071215234849/http://www.eurovisioncovers.co.uk/xtblr.htm eurovisioncovers.co.uk]</small> == Ħoloq esterni == * [http://www.tvr.by/ Sit uffiċjali ta' BTRC] * [https://web.archive.org/web/20080915222625/http://belarus.esckaz.com/ Eurovision Belarus] {{Pajjiżi tal-Eurovision}} [[Kategorija:Pajjiżi fil-Festival tal-Eurovision]] 3wkqryghhqa6gk8azmorztx3vgqvqdj 0 23230 333842 333217 2026-11-08T08:51:28Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333842 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Pariġi''' (bil-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]]: {{awdjo|Paris1.ogg|paʁi}}) hija l-[[belt kapitali]] ta' [[Franza]]. Il-belt tinsab fuq ix-xmara [[Seine]], fit-Tramuntana tal-pajjiż u tinsab ukol fir-reġjun ta' [[Île-de-France]], li hu magħruf ukoll bħala ''région parisienne'' (reġjun Pariġin). Il-belt ta' Pariġi għanda erja ta' 105 km² u popolazzjoni ta' 2,241,346 ruħ (stima tal-2014)<ref name="parispop1">{{ċita web|url=http://www.insee.fr/fr/themes/tableau.asp?reg_id=20&ref_id=poptc02101|titlu=Évolution de la population au 1er janvier 2014|pubblikatur=INSEE|data-aċċess=2015-12-04}}</ref> ġewwa l-fruntieri amministrattivi tagħha li essenzjalment baqgħu kif kienu mill-1860. Mis-seklu 19, iż-żona mibnija ta' Pariġi kibret aktar lil hinn mill-fruntieri amministrattivi tagħha: flimkien mas-subborgi tagħha, iż-żona metropolitana ta' Pariġi għandha popolazzjoni ta' 12,341,418 ruħ (ċensiment tal-2012),<ref name=pop_AU>{{ċita web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/tableau_local.asp?ref_id=TER&millesime=2012&typgeo=AU2010&search=001 | titlu=Séries historiques des résultats du recensement - Aire urbaine de Paris (001)| pubblikatur=INSEE| data-aċċess=2015-11-21|lingwa=Franċiż}}</ref> jew 18.9 % tal-popolazzjoni ta' Franza.<ref>{{ċita web| url=http://www.insee.fr/fr/themes/tableau_local.asp?ref_id=TER&millesime=2012&typgeo=FE&typesearch=territoire&codgeo=001&territoire=OK | titlu=Séries historiques des résultats du recensement - France| awtur=INSEE| data-aċċess=2015-11-21|lingwa=Franċiż}}</ref> Ir-reġjun amministrattiv ta' Pariġi jkopri 12,012 km² (4,638 mil²), bil-kunsill reġjonali u l-President tiegħu stess. Pariġi twaqqfet fis-seklu 3 [[Ante Christum natum|Q.K]]. mit-tribù Ċeltika msejħa il-Parisii, li taw l-isem lil belt. Mis-seklu 12, Pariġi kienet l-akbar belt fid-[[Id-Dinja|dinja]] tal-Punent, b'ċentru kummerċjali prosperuż, u s-sede tal-Università ta' Pariġi, waħda mill-ewwel fl-[[Ewropa]]. Fis-seklu 18, kienet iċ-ċentru għar-[[Rivoluzzjoni Franċiża]], u saret ċentru importanti tal-finanzi, tal-kummerċ, tal-[[moda]], tax-[[xjenza]] u ta[[L-Arti|l-arti]], u baqgħet hekk sa llum il-ġurnata. Ir-Reġjun ta' Pariġi għandu PDG ta' €624 biljun fl-2012, li jammonta għal 30 fil-mija tal-PDG ta' Franza, u jiġi klassifikat bħala wieħed mill-ħames reġjuni għonja fl-Ewropa; huwa ċ-ċentru bankarju u finanzjarju ta' Franza, u fih il-kwartieri ġenerali ta' 29 minn 31 kumpanija fi Franza kklassifikati fil-[[Fortune Global 500]] tal-2015. Pariġi hija l-belt tal-[[mużew]] tal-arti l-aktar viżitat fid-dinja , il-[[Louvre]], kif ukoll il-[[Musée d'Orsay]], magħruf għall-kollezzjonijiet tal-arti Impressjonista Franċiża, u l-[[Musée National d'Art Moderne]], mużew tal-arti moderna u kontemporanja. Il-postijiet familjari arkitettoniċi notevoli ta' Pariġi jinkludu l-[[Katidral]] ta' Notre Dame (seklu 12); is-[[Sainte-Chapelle]] (seklu 13); it-[[Torri Eiffel]] (1889); il-[[Sacré-Cœur (Pariġi)|Bażilika tas-Sacré-Cœur]] ġewwa [[Montmartre]] (1914). Fl-2014 Pariġi laqgħet 22.4 miljun viżitatur, u hija waħda mill-aqwa destinazzjonijiet turistiċi fid-dinja.<ref>Bħala ċiviltà ewlenija f'salib it-toroq, Pariġi kienet irrappreżentata 22 darba fil-Fieri Dinjija u fl-ekspożizzjonijiet sa mill-1798</ref> Pariġi hija wkoll magħrufa għall-moda tagħha. Ħafna mill-universitajiet ewlenin ta' Franza u l-''grandes écoles'' jinsabu f'Pariġi, l-istess bħall-gazzetti ewlenin ta' Franza, li jinkludu ''[[Le Monde]]'', ''[[Le Figaro]]'' u ''[[Libération]]''. Pariġi hija post il-klabb tal-[[futbol]] [[Paris Saint-Germain FC|Paris Saint-Germain]] u l-klabb tar-rugby [[Stade Français]]. L-istadium li jesa' 80,000 ruħ, [[Stade de France]], li kien inbena għat-Tazza tad-Dinja tal-Futbol tal-1998, jinsab fit-Tramuntana ta' Pariġi fil-komun ta' [[Saint-Denis (Seine-Saint-Denis)|Saint-Denis]]. Pariġi tospita kampjonat annwali tat-[[tennis]] [[French Open]] fuq it-tafal aħmar ta' [[Stade Roland Garros|Roland Garros]]. Pariġi ospitat ukoll l-[[Logħob Olimpiku|Olimpjadi]] tas-Sajf tal-1900 u kif ukoll tal-1924, żewġ edizzjonijiet tat-Tazza tad-Dinja tal-Futbol tal-[[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 1938|1938]] u tal-1998, u t-Tazza tad-Dinja tar-Rugby tal-2007. Pariġi hija moqdija b'żewġ ajruporti internazzjonali li huma [[Ajruport Paris-Charles de Gaulle|Paris-Charles de Gaulle]] u [[Paris-Orly Airport|Paris-Orly]]. Fl-1900 infetħet is-sistema tal-metro tal-belt, il-[[Paris Métro]], li taqdi 4.5 miljun passiġġier kuljum.<ref>{{ċita web|titlu=Busiest Subways|url=http://geography.about.com/od/urbaneconomicgeography/a/Busiest-Subways.htm|sit=geography.about.com|data-aċċess=2015-08-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20181226085249/http://geography.about.com/od/urbaneconomicgeography/a/Busiest-Subways.htm%20|arkivju-data=2018-12-26|url-status=dead}}</ref> Pariġi hija ċ-ċentru tan-network nazzjonali tat-toroq, u hija mdawra minn tliet toroq orbitali: il-[[Périphérique (Pariġi)|Périphérique]], l-Awtostrada A86, u l-awtostrada [[Francilienne]] fis-subborgi ta' barra. ==Storja== ===[[Etimoloġija]]=== [[Stampa:Charles Marville, Place de l'Opéra, 1878.jpg|thumb|upright|Fl-1860, it-toroq u l-monumenti ta' Pariġi kienu mdawwlin minn 56,000 lampa tal-gass, għalhekk il-belt kienet imsejħa ''l-Belt tad-Dawl.'']] L-isem ''Paris'' huwa derivat minn abitanti bikrin, mit-tribù Ċeltika Parisii. Pariġi spiss tiġi msejħa bħala "''La Ville Lumière''", (Il-Belt tad-Dawl), kemm minħabba r-rwol ewlieni tagħha matul iż-Żmien tal-Illuminiżmu, u aktar letteralment għaliex Pariġi kienet waħda mill-ewwel bliet Ewropej li adottaw id-dwal tal-gass fit-toroq. Fl-1860, il-boulevards u t-toroq ta' Pariġi kienu mdawwlin minn 56,000 lampa tal-gass. Sa mis-seklu 19, Pariġi kienet magħrufa wkoll bħala ''Panam(e)'' bis-slang Franċiż. L-abitanti huma magħrufa bil-[[Lingwa Maltija|Malti]] bħala "Pariġini", bl-Ingliż bħala ''Parisians'' u bil-Franċiż bħala ''Parisiens'' ({{awdjo|Parisien2.ogg|paʁizjɛ̃}}), kienu magħrufa wkoll bħala ''Parigots'' ({{awdjo|Parigot.ogg|paʁiɡo}}).<ref>Il-kelma kienet x'aktarx maħluqa mill-Pariġini tal-klassi popolari t'isfel li tkellmu *argot*, Imbagħad *parigot* kienet użata b'mod provokanti barra r-reġjun Pariġin u barra minn Franza kienet tfisser ''Parisians'' b'mod ġenerali.</ref> ===Oriġini=== Il-''Parisii'', it-tribù Ċeltika, insedjaw iż-żona ta' Pariġi minn madwar nofs is-seklu 3 Q.K. Waħda mir-rotot maġġuri taż-żona għall-kummerċ bejn it-Tramuntana u n-Nofsinhar kienet taqsam is-Seine fuq l-[[île de la Cité]]; dal-post fejn kienu jiltaqgħu ir-rotot tal-kummerċ bl-art u bl-ilma, ftit ftit sar belt u ċentru kummerċjali importanti. Il-Parisii kienu jinnegozjaw ma' ħafna bliet li kienu ħdejn xmara u ħafna 'l bogħod sal-[[Peniżola]] Iberika, u għal dan l-għan kienu jizzekkaw il-muniti tagħhom. [[File:ParisiiCoins.jpg|thumb|left|Muniti tad-deheb nħadmu mill-Parisii (is-seklu 1 Q.K.).]] Ir-[[Imperu Ruman|Rumani]] ħakmu l-baċir ta' Pariġi fis-sena 52 Q.K. u wara għamlu kamp ta' gwarniġġjon fil-belt, kif ukoll bdew jestendu l-kolonja tagħhom b'mod aktar permanenti għax-Xatt tax-Xellug ta' Pariġi. Il-belt tal-Gallo-Rumani kienet oriġinarjament imsejħa [[Lutetia]] (aktar fid-dettal, ''Lutetia Parisiorum'', ''Lutetia tal-Parisii''). Hija saret belt prosperuża b'forum, banjijiet, tempji, teatri, u [[anfiteatru]]. Sal-aħħar tal-Imperu Ruman tal-Punent, il-belt kienet magħrufa sempliċement bħala ''Parisius'' bil-[[Lingwa Latina|Latin]] u ''Paris'' bil-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]]. Il-[[Kristjaneżmu]] ġie introdott f'nofs is-seklu 3 [[WK|W.K]]. Skont it-tradizzjoni, l-ewwel Isqof ta' Pariġi kien San [[Dijoniżju]]. Meta huwa rrifjuta li jirrinunzja l-fidi tiegħu, kien miet martri wara li ħanxrulu rasu fuq l-għolja li saret magħrufa bħala l-''Muntanja tal-Martri'' (''Mons Martyrum''), u aktar tard ''[[Montmartre]]''. Il-post fejn indifen kien santwarju [[Reliġjon|reliġjuż]] importanti; il-[[Bażilika ta' Saint-Denis]] inbniet hemmhekk u saret il-post fejn kienu jindifnu r-Rejiet Franċiżi. [[Clovis I|Clovis il-Frank]], l-ewwel re tad-dinastija Merovinġjana, għamel Pariġi bħala l-belt kapitali tiegħu mill-508. Il-fortifikazzjoni ta' Île-de-France ma kinitx soda biżżejjed biex twaqqaf is-sakkeġġ mill-Vikingi fit-845, iżda l-importanza strateġika ta' Pariġi bil-pontijiet li jwaqqfu l-mogħdija tal-vapuri għaddiet u ġiet stabbilita bid-difiża li reġġiet fl-Assedju ta' Pariġi (885-886). Fid-987 [[Hugh Capet]], il-[[Konti ta' Pariġi]] u d-[[Duka tal-Franki]] kien elett ir-Re tal-Franki. Taħt ir-regola tar-Rejiet [[Dar ta' Capet|Kapetingi]], Pariġi ftit ftit saret l-akbar u l-aktar belt għanja fi Franza. ===[[Medjuevu|Medju Evu]] sa [[Lwiġi XIV ta' Franza|Lwiġi XIV]]=== [[Stampa:Palais de la Cite.jpg|thumb|right|Il-Palais de la Cité u s-Sainte-Chapelle, veduta mix-Xatt Xellugi.]] Sal-aħħar tas-seklu 12, Pariġi kienet saret il-belt kapitali politika, ekonomika, reliġjuża u [[Kultura|kulturali]] ta' Franza. L-''Île de la Cité'' kienet is-sit tal-palazz irjali. Fl-1163, matul ir-renju ta' [[Lwiġi VII]], [[Maurice de Sully]], l-Isqof ta' Pariġi, wettaq il-kostruzzjoni tal-Katidral ta' Notre Dame fl-estremità tal-Lvant tagħha. Ix-Xatt Xellugi kien is-sit tal-Università ta' Pariġi, korporazzjoni ta' studenti u [[Għalliem|għalliema]] ffurmati matul is-seklu 12 fejn tħarrġu l-ewwel studjużi fit-teoloġija, u aktar tard fil-[[Dritt|liġi]] kanonika, fil-[[mediċina]] u fl-[[arti]]. Ix-Xatt Lemini sar iċ-ċentru tal-kummerċ u l-finanzi. In-negozjanti li kkontrollaw il-kummerċ fuq ix-xmara ffurmaw lega u din malajr saret forza qawwija. Bejn l-1190 u l-1202, [[Philip II ta' Franza|Philip Augustus]] bena l-fortizza enormi tal-Louvre, kompla l-bini tan-Notre Dame, bena żewġ pontijiet, beda l-pavimentar tat-toroq ewlenin imdawlin ta' Pariġi u l-kostruzzjoni tal-ħajt iffortifikat madwar il-belt. Matul il-[[Gwerra ta' Mitt Sena]], l-armata tad-Duka ta' Bourgogne u l-forza ta' madwar mitejn suldat [[Renju Unit|Ingliżi]] okkupaw Pariġi minn Mejju tal-1420 sal-1436. Huma irreżistew it-tentattiv minn [[Joan tal-Arka]] sabiex teħles il-belt fl-1429. Seklu wara, matul il-[[Gwerer Franċiżi tar-Reliġjon]], Pariġi kienet fortizza tal-Lega [[Knisja Kattolika|Kattolika]]. Fl-24 ta' Awwissu 1572, Pariġi kienet sit tal-Massakru ta' Jum San Bartilmew, meta eluf ta' [[Protestantiżmu|Protestanti]] Franċiżi ġew maqtula.<ref>{{ċita web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/516821/Massacre-of-Saint-Bartholomews-Day|titlu= Massacre of Saint Bartholomew's Day|pubblikatur=Encyclopedia Britannica Online|data-aċċess=2014-11-23}}</ref> L-aħħar fost dawn il-gwerer, it-tmien waħda, spiċċat fl-1594, wara li [[Neriku IV ta' Franza|Neriku IV]] ikkonverta għall-Kattoliċiżmu u seta' fl-aħħar jidħol Pariġi meta jingħad li stqarr ''Paris vaut bien une messe'' (''Pariġi tiswiha quddiesa''). Il-belt kienet ġiet traskurata għal deċennji; sal-assassinju tiegħu fl-1610, Neriku IV kien bena il-''[[Pont Neuf]]'', l-ewwel pont f'Pariġi bil-bankini u mhux bil-bini fil-ġnub, għaqqad b'bini ġdid il-Louvre mal-[[Palazz tat-Tuileries]], u ħoloq l-ewwel [[pjazza]] residenzjali f'Pariġi, il-''Place Royale'', illum magħrufa bħala l-[[Place des Vosges]]. Fis-[[seklu 17]], il-[[Kardinal Richelieu]], kap ministru ta' [[Lwiġi XIII]], kien determinat li jagħmel Pariġi l-isbaħ belt fl-Ewropa. Huwa bena ħames pontijiet ġodda, [[kappella]] ġdida għall-[[Kulleġġ tas-Sorbonne]], u palazz għalih innifsu, il-''Palais Cardinal'', li wara ħallieh lil Lwiġi XIII. Wara il-[[mewt]] tiegħu fl-1642, il-palazz sar magħruf bħala l-[[Palais-Royal]]. [[Lwiġi XIV ta' Franza|Lwiġi XIV]] ma kienx jafda l-Pariġini u mexxa il-qorti tiegħu għal [[Palazz ta' Versailles|Versailles]] fl-1682, imma r-renju tiegħu ra wkoll twarrid liema bħalu tal-arti u x-xjenzi f'Pariġi. Twaqqfu l-[[Comédie-Française]], l-Akkademja tal-[[Pittura]] u l-Akkademja tax-Xjenzi Franċiża, u għamlu l-kwartieri ġenerali tagħhom fil-belt. Biex juri li l-belt kienet sigura kontra l-attakki, waqqa' l-ħitan tal-belt, biex minflok bena l-''[[Boulevards ta' Pariġi|Grands Boulevards]]''. Biex iħalli l-[[Monument|monumenti]] lir-renju tiegħu, huwa bena l-''[[Collège des Quatre-Nations]]'', il-''[[Place Vendôme]]'', il-''[[Place des Victoires]]'' u l-''[[Les Invalides]]''. ===Seklu 18 u d-19=== [[Stampa:Lallemand - Arrestation du gouverneur de la Bastille - 1790.jpg|thumb|right|L-attakki fuq Bastilja fl-14 ta' Lulju 1789 li rriżultaw il-bidu tar-Rivoluzzjoni Franċiża.]] Bejn l-1640 u l-1789, Pariġi kibret fil-popolazzjoni minn 400,000 għal 600,000 ruħ. il-Boulevard ġdida, [[Champs-Élysées]], estendiet il-belt fil-Punent għall-''[[Place Charles de Gaulle|Étoile]]'', filwaqt li l-klassi tal-ħaddiema tal-inħawi ta' ''Faubourg Saint-Antoine'' fil-Lvant tal-belt, kibret u b'hekk żdiedu [[ħaddiem immigrant|immigranti]] foqra mir-reġjuni l-oħra ta' Franza. Pariġi kienet iċ-ċentru ta' splużjoni ta' attività [[Filosofija|filosofika]] u xjentifika magħrufa bħala ż-Żmien tal-Illuminiżmu. [[Denis Diderot|Diderot]] u [[Jean le Rond d'Alembert|d'Alembert]] ippubblikaw l-''[[Encyclopédie]]'' tagħhom fl-1751-1752, u l-[[L-Aħwa Montgolfier|Aħwa Montgolfier]] tajru l-ewwel mongolfiera ekwipaġġata fil-21 ta' Novembru 1783, mill-ġonna ta' [[Château de la Muette]]. Pariġi kienet il-kapitali finanzjarja tal-Ewropa kontinentali, iċ-ċentru primarju Ewropej tal-pubblikazzjoni tal-kotba, tal-moda, u tal-manifattura tal-għamara fina u l-oġġetti lussużi. Fis-sajf tal-1789, Pariġi kienet iċ-ċentru tar-[[Rivoluzzjoni Franċiża]]. Fl-14 ta' Lulju, folla ħadet l-armerija tal-[[Invalides]], b'hekk akkwistat eluf ta' armi tan-nar, u attakkat il-[[Bastilja]], simbolu tal-awtorità rjali. L-ewwel Komun ta' Pariġi indipendenti, jew kunsill tal-belt, iltaqa' fil-''Hôtel de Ville'' u fil-15 ta' Lulju, l-[[astronomu]] [[Jean Sylvain Bailly]] ġie elett bħala sindku. [[Lwiġi XVI ta' Franza|Lwiġi XVI]] u l-familja rjali nġabu Pariġi bħala priġunieri fil-Palazz tat-Tuileries. Matul ir-Renju tat-Terrur fl-1793, ir-rivoluzzjoni saret aktar u aktar radikali, ir-re, r-reġina, u s-sindku ġew maqtula bil-giljottina, flimkien ma' 16,000 ruħ oħra (fi Franza kollha). Il-proprjetà tal-aristokrazija u l-knisja ġiet [[Biens nationaux|nazzjonalizzata]], u l-knejjes tal-belt ingħalqu, inbigħu jew twaqqgħu. Sensiela ta' fazzjonijiet rivoluzzjonarji mexxew Pariġi sad-9 ta' Novembru 1799 (''coup d'état du 18 brumaire''), meta [[Napuljun I ta' Franza|Napuljun Bonaparti]] ħa l-poter f'idejh bħala l-Ewwel Konslu. [[File:Palais Garnier.jpg|thumb|It-Teatru tal-Opri ta' Pariġi. L-[[arkitett]] [[Charles Garnier]], iddeskriva l-istil sempliċement bħala dak ta' "Napuljun it-Tielet".|left]] Il-popolazzjoni ta' Pariġi niżlet b'100,000 ruħ matul ir-Rivoluzzjoni, imma bejn l-1799 u l-1815, reġgħet għoliet b'160,000 resident ġdid, u b'kollox laħqet is-660,000 ruħ. [[Napuljun I ta' Franza|Bonaparti]] ssostitwixxa l-gvern elett ta' Pariġi b'prefett li kien jirrapporta lilu biss. Beda jibni monumenti għall-glorja militari, inkluż l-''[[Arc de Triomphe]]'', u tejjeb l-infrastruttura traskurata tal-belt b'funtani ġodda, il-[[Canal de l'Ourcq]], il-[[Ċimiterju Père Lachaise]] u l-ewwel pont tal-[[ħadid]] tal-belt, il-''[[Pont des Arts]]''. Matul ir-Restawrazzjoni, il-pontijiet u l-pjazez ta' Pariġi reġgħu ngħataw l-ismijiet li kellhom qabel ir-rivoluzzjoni, imma r-[[Rivoluzzjoni ta' Lulju]] fl-1830 f'Pariġi, (ikkommemorata mill-[[Kolonna ta' Lulju]] fil-[[Place de la Bastille]]), waqqfet monarkija kostituzzjonali b'[[Louis Philippe I]] bħala re. L-ewwel linja tal-ferrovija lejn Pariġi fetħet fl-1837, u dan kien bidu ta' perjodu ġdid ta' migrazzjoni massiva mill-provinċji għall-belt kapitali. [[File:Construction tour eiffel5.JPG|thumb|right|upright|It-[[Torri Eiffel]] qiegħed jinbena f'Awwissu 1888.]] Fl-1848 Louis-Philippe tneħħa mit-tron minn rewwixta popolari fit-toroq ta' Pariġi fl-1848. Is-suċċessur tiegħu, [[Napuljun III]] u l-prefett tas-Seine li nħatar, [[Georges-Eugène Haussmann]], nedew proġett ġgantesk ta' xogħlijiet pubbliċi biex jinbnew boulevards wiesgħin ġodda, teatru tal-opra ġdid, suq ċentrali, akkwedotti ġodda, sistema tad-dranaġġ u l-parks, fosthom il-[[Bois de Boulogne]] u l-[[Bois de Vincennes]]. Fl-1860, Napuljun III annetta wkoll il-bliet tal-madwar u ħoloq tmien ''arrondissements'' ġodda, biex b'hekk Pariġi espandiet għal-limiti li għandha llum. Matul il-[[Gwerra Franko-Prussjana]] (1870-1871), Pariġi kien assedjata mill-armata [[Prussja|Prussjana]]. Wara xhur ta' imblokk, ġuħ, u mbagħad bumbardament mill-Prussjani, il-belt kellha ċċedi fit-28 ta' Jannar 1871. Fit-28 ta' Marzu, gvern rivoluzzjonarju msejjaħ il-[[Komun ta' Pariġi]] ħataf il-poter f'Pariġi. Il-Komun żamm il-poter għal xahrejn, sakemm kien soppress bl-aħrax mill-armata Franċiża matul il-"Ġimgħa tad-Dmija" fl-aħħar ta' Mejju 1871. Tard fis-seklu 19, Pariġi organizzat żewġ espożizzjonijiet internazzjonali ewlenin: l-Espożizzjoni Universali tal-1889, li saret biex tfakkar iċ-ċentenarju tar-Rivoluzzjoni Franċiża u għal din l-okkażjoni nbena t-Torri Eiffel; u l-Espożizzjoni Universali tal-1900, li tat lill-Pariġi il-''[[Pont Alexandre III]]'', il-''[[Grand Palais]]'', il-''[[Petit Palais]]'' u l-ewwel linja tal-Métro. Pariġi saret il-laboratorju tan-[[naturaliżmu (letteratura)|Naturaliżmu]] ([[Émile Zola]]) u tas-[[simboliżmu (arti)|simboliżmu]] ([[Charles Baudelaire]] u [[Paul Verlaine]]), u tal-[[Impressjoniżmu]] fl-arti ([[Courbet]], [[Manet]], [[Claude Monet|Monet]], [[Renoir]].) ===Seklu 20 u 21=== Sal-1901, il-popolazzjoni ta' Pariġi kienet kibret sa 2,715,000 ruħ. Fil-bidu tas-seklu, artisti minn madwar id-dinja, inklużi [[Picasso]], [[Amedeo Modigliani|Modigliani]] u [[Matisse]] marru jgħixu Pariġi. Hemm twieldu wkoll il-[[Fauviżmu]], il-[[Kubiżmu]] u l-[[arti astratta]],<ref>[https://books.google.com/books/about/Bohemian_Paris.html?id=3hYBzRzZ0kcC Dan Franck, ''Bohemian Paris: Picasso, Modigliani, Matisse, and the Birth of Modern Art,'' Grove Press, 2003, ISBN 080219740X]</ref> u awturi bħal [[Marcel Proust]] li kien jesplora approċċi ġodda għal-letteratura. Matul l-[[L-Ewwel Gwerra Dinjija|Ewwel Gwerra Dinjija]], kultant Pariġi sabet ruħha fuq il-front; bejn 600 u 1,000 taksi ta' Pariġi kellhom rwol żgħir iżda importanti u simboliku ferm billi ttrasportaw 6,000 suldat għall-front fl-[[L-Ewwel Battalja tal-Marne|Ewwel Battalja tal-Marne]]. Il-belt kienet ukoll ibbumbardjata miż-Żeppellini u ntlaqtet ukoll minn armi tan-nar Ġermaniżi. Fis-snin ta' wara l-gwerra, magħrufa bħala ''Les Années Folles'', Pariġi kompliet tkun mekka għall-[[Kittieb|kittieba]], għall-mużiċisti u għall-artisti minn madwar id-dinja, inklużi [[Ernest Hemingway]], [[Igor Stravinsky]], [[James Joyce]], [[Josephine Baker]], [[Sidney Bechet]]<ref>William A. Shack, ''Harlem in Montmartre, A Paris Jazz Story between the Great Wars'', University of California Press, 2001. ISBN 9780520225374,</ref> u [[Salvador Dalí]].<ref name=Meisler>{{ċita web|kunjom=Meisler|isem=Stanley|titlu=The Surreal World of Salvador Dalí|url=http://www.smithsonianmag.com/arts-culture/the-surreal-world-of-salvador-dali-78993324/|sit=Smithsonian.com|pubblikatur=Smithsonian Magazine|data-aċċess=2014-07-12|data=2005-04-01}}</ref> Fis-snin wara l-konferenza tal-paċi, fil-belt ġew joqogħdu numru kbir ta' studenti u attivisti mill-kolonji Franċiżi u minn pajjiżi [[Asja|Asjatiċi]] u [[Afrika|Afrikani]] oħra, li aktar tard saru l-mexxejja tal-pajjiżi tagħhom stess, bħal [[Ho Chi Minh]], [[Zhou Enlai]] u [[Léopold Sédar Senghor]].<ref>Goebel, [http://www.cambridge.org/us/academic/subjects/history/twentieth-century-european-history/anti-imperial-metropolis-interwar-paris-and-seeds-third-world-nationalism?format=HB#contentsTabAnchor ''Anti-Imperial Metropolis''].</ref> [[Stampa:The Liberation of Paris, 25 - 26 August 1944 HU66477.jpg|thumb|Il-Ġeneral [[Charles de Gaulle]] jiċċelebra l-liberazzjoni ta' Pariġi (is-26 ta' Awwissu 1944).|xellug]] Fl-14 ta' Ġunju 1940, l-armata [[Ġermanja|Ġermaniża]] daħlet bil-forza f'Pariġi, li kienet ġiet iddikjarata "belt miftuħa". Fis-16 u s-17 ta' Lulju 1942, bl-ordni tal-Ġermaniżi, il-pulizija Franċiża u l-ġendarmi arrestaw 12,884 [[Ġudaiżmu|Lhudi]], inklużi 4,115-il tifel u tifla, u għalquhom għal ħamest ijiem fil-''Vel d'Hiv'' (''Vélodrome d'Hiver''), minn fejn ġew trasportati bil-ferrovija għall-kamp ta' sterminju f'[[Auschwitz]], u l-ebda wieħed mit-tfal ma ġie lura. Fil-25 ta' Awwissu 1944, il-belt inħelset mit-Tieni Diviżjoni Armata Franċiża u mir-Raba' Diviżjoni tal-Infanterija tal-Armata tal-[[Stati Uniti|Istati Uniti]]. Il-Ġeneral [[Charles de Gaulle]] mexxa folla enormi u emozzjonali mix-Champs Élysées lejn in-Notre Dame de Paris, u għamel diskors stimolanti mill-[[Hôtel de Ville (Pariġi)|Hôtel de Ville]]. Fil-ħamsinijiet u s-sittinijiet, Pariġi nqabdet fil-Gwerra [[Alġerija|Alġerina]] għall-indipendenza; f'Awwissu 1961, xi nies tal-Front Liberali Nazzjonali li kien favur l-indipendenza qatlu 11-il pulizija Pariġin u dan wassal għall-impożizzjoni ta' curfew fuq il-[[Iżlam|Musulmani]] tal-Alġerija (li f'dak iż-żmien kienu ċittadini Franċiżi). Fis-17 ta' Ottubru 1961, protesta paċifika iżda mhux awtorizzata mill-Alġerini kontra l-curfew, wasslet għal konfrontazzjonijiet vjolenti bejn il-pulizija u d-dimostranti u mietu mill-inqas 40 ruħ, xi wħud mitfuha fis-Seine. Min-naħa l-oħra l-''[[Organisation de l'armée secrète]]'' (OAS), li kienet kontra l-indipendenza, għamlet sensiela ta' bombi f'Pariġi bejn l-1961 u l-1962.<ref>{{ċita web|url=http://www.theguardian.com/world/2011/oct/17/france-remembers-algerian-massacre|titlu=France remembers Algerian massacre 50 years on|isem=Kim |kunjom=Willsher|pubblikatur=The Guardian|data-aċċess=2014-10-26 }}</ref> F'Mejju tal-1968, l-istudenti li kienu qed jieħdu sehem fil-protesti okkupaw is-[[Università ta' Pariġi|Sorbonne]] u għamlu barrikati fil-Kwartier Latin. Eluf ta' ħaddiema manwali Pariġini ssieħbu mal-istudenti, u l-moviment kiber fi strajk ġenerali ta' ġimagħtejn. Il-partiti tal-gvern rebħu l-elezzjonijiet ta' Ġunju b'maġġoranza kbira. Dawn il-protesti ta' Mejju 1968 irriżultaw fil-qsim tal-Università ta' Pariġi fi 13-il kampus indipendenti. Fl-1975, l-Assemblea Nazzjonali bidlet l-istatus ta' Pariġi għal dak tal-bliet l-oħra Franċiżi, u fil-25 ta' Marzu 1977 [[Jacques Chirac]] kien l-ewwel sindku elett ta' Pariġi mill-1793. It-[[Torri Montparnasse|Torri Maine Montparnasse]], l-itwal bini fil-belt b'57 sular u għoli 210 metri, inbena bejn l-1969 u l-1973. It-torri kien kontroversjali ħafna, u baqa' l-uniku bini fiċ-ċentru tal-belt għoli aktar minn 32 sular. Il-popolazzjoni ta' Pariġi niżlet minn 2,850,000 ruħ fl-1954 għal 2,152,000 ruħ fl-1990, minħabba li l-familji tal-klassi tan-nofs marru jgħixu lejn il-subborgi. In-network ferrovjarju suburban, ir-[[Réseau Express Régional|RER]] (''Réseau Express Régional''), inbena biex jikkomplementa l-''Métro,'' u l-[[Périphérique (Pariġi)|''Périphérique'']]; dan il-proġett tlesta fl-1973. Ħafna mill-Presidenti ta' wara l-gwerra tal-[[Il-Ħames Repubblika Franċiża|Ħames Repubblika]] riedu jħallu l-monumenti tagħhom f'Pariġi; il-President [[Georges Pompidou]] beda ċ-[[Ċentru Georges Pompidou]] (1977), [[Valéry Giscard d'Estaing]] beda l-[[Musée d'Orsay]] (1986); il-President [[François Mitterrand]] li kien fil-poter għal 14-il sena, bena l-[[Opéra Bastille]] (1985-1989), il-[[Bibliothèque nationale de France]] (1996), l-[[Arche de la Défense]] (1985-1989), u l-[[Piramida tal-Louvre]] b'bitħa taħt l-art tagħha (1983-1989); [[Jacques Chirac]] (2006), il-[[Musée du quai Branly]]. Kmieni fis-seklu 21, il-popolazzjoni ta' Pariġi bdiet tiżdied bil-mod mill-ġdid, billi aktar żgħażagħ marru jgħixu fil-belt. Laħqet 2.25 miljun ruħ fl-2011. F'Marzu 2001, [[Bertrand Delanoë]] sar l-ewwel sindku Soċjalista ta' Pariġi. Fl-2007, bl-għan li jitnaqqas it-traffiku tal-karozzi fil-belt, introduċa l-[[Vélib']], sistema għall-kiri tar-roti għall-użu mir-residenti lokali u l-viżitaturi. Bertrand Delanoë trasforma wkoll sezzjoni tal-awtostrada tul ix-xatt tax-xellug tas-Seine fi promenade urbana u park, il-''[[Promenade des Berges de la Seine]]'', u inawgurahom f'Ġunju 2013.<ref>{{ċita web|url=http://www.lemoniteur.fr/133-amenagement/article/actualite/21534070-les-berges-de-seine-rendues-aux-parisiens|titlu=Les berges de Seine rendues aux Parisiens|pubblikatur=Le Moniteur|data=2013-06-19|data-aċċess=2014-12-02|lingwa=Franċiż}}</ref> Fl-2007, il-President [[Nicolas Sarkozy]] fetaħ il-proġett ''[[Grand Paris]]'', biex jintegra Pariġi aktar mill-qrib mal-bliet fir-reġjun tal-madwar. Wara ħafna modifiki, iż-żona l-ġdida, imsemmija l-[[Grand Paris|Metropoli ta' Grand Paris]], b'popolazzjoni ta' 6.7 miljuni ruħ, ġiet skedata għall-ħolqien fl-1 ta' Jannar 2016.<ref name="Lichfield">{{ċita aħbar|titlu=Sarko's €35bn rail plan for a 'Greater Paris' |url=http://www.independent.co.uk/news/world/europe/sarkos-euro35bn-rail-plan-for-a-greater-paris-1676196.html |data=2009-04-29 |xogħol= |pubblikatur=The Independent |data-aċċess=2009-06-12 | post=Londra | isem=John | kunjom=Lichfield}}</ref> Fl-2011, il-Belt ta' Pariġi u l-gvern nazzjonali approvaw il-pjanijiet għall-[[Grand Paris Express]], b'total ta' 205 kilometri ta' linji tal-metro awtomatizzati li jikkollegaw lil Pariġi, il-ġewwanett tat-tliet dipartimenti madwar Pariġi, l-ajruporti u l-istazzjon tal-veloċità għolja [[TGV]], u ġie stmat li dawn il-proġetti b'kollox qamu xi €35 biljun.<ref name=metro>{{ċita web|url=http://www.railwaygazette.com/news/single-view/view/EUR265bn-grand-paris-metro-expansion-programme-confirmed.html|titlu=€26.5bn Grand Paris metro expansion programme confirmed|data=2013-03-12|data-aċċess=2013-04-24|pubblikatur=Railway Gazette International|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130318205908/http://www.railwaygazette.com/news/single-view/view/EUR265bn-grand-paris-metro-expansion-programme-confirmed.html|arkivju-data=2013-03-18|url-status=dead}}</ref> Is-sistema ġiet skedata li titlesta sal-2030.<ref>{{ċita web|url=http://www.societedugrandparis.fr/#projet|titlu=Le Metro du Grand Paris|pubblikatur=Site of Grand Paris Express|lingwa=Franċiż|data-aċċess=2014-11-27|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110714020412/http://www.societedugrandparis.fr/#projet|arkivju-data=2011-07-14|url-status=dead}}</ref> Fil-5 ta' April 2014, is-Soċjalista [[Anne Hidalgo]], ġiet eletta l-ewwel sindku mara ta' Pariġi. [[File:Place de la République, 18h50, une foule silencieuse.jpg|thumb|left|500px|Dimostrazzjoni kontra t-terroriżmu fil-''Place de la République'' wara l-isparar ta' Charlie Hebdo (il-11 ta' Jannar 2015).]] Fis-7 ta' Jannar 2015, żewġ estremisti Musulmani Franċiżi attakkaw il-kwartieri ġenerali ta' ''[[Charlie Hebdo shooting|Charlie Hebdo]]'' f'Pariġi, u qatlu tlettax-il ruħ; fid-9 ta' Jannar, it-tielet terrorist qatel erba' ostaġġi waqt attakk f'ħanut tal-merċa Lhudi ġewwa l-''[[Porte de Vincennes]]''.<ref>{{ċita web|url=http://www.lemonde.fr/les-decodeurs/article/2015/01/14/attentats-terroristes-les-questions-que-vous-nous-avez-le-plus-posees_4554653_4355770.html|pubblikatur=Le Monde|data=2015-01-15|data-aċċess=2015-01-15|titlu=Attentats terroristes : les questions que vous nous avez le plus posées|lingwa=Franċiż}}</ref> Fil-11 ta' Jannar kien stmat li 1.5 miljun ruħ immarċjaw flimkien mal-[[Politiku|politiċi]] mexxejja internazzjonali biex juru solidarjetà kontra t-terroriżmu u d-difiża tal-libertà tal-kelma.<ref>{{ċita web|url=http://www.lefigaro.fr/politique/le-scan/citations/2015/01/11/25002-20150111ARTFIG00086-les-politiques-s-affichent-a-la-marche-republicaine.php|titlu=Les politiques s'affichent à la marche républicaine|pubblikatur=Le Figaro|data=2015-01-11|data-aċċess=2015-01-11|lingwa=Franċiż}}</ref> Għaxar xhur wara, fit-13 ta' Novembru 2015, waslu [[Attakki ta' Novembru 2015 f'Pariġi|serje ta' attakki kkoordinati terroristiċi f'Pariġi u Saint-Denis]] allegatament mill-organizzazzjoni tal-'Istat Iżlamiku', [[Stat Iżlamiku|ISIL]] ('Dagħex', ISIS);<ref>{{Ċita aħbar|titlu = Islamic State claims Paris attacks that killed 127|url = http://www.reuters.com/article/2015/11/14/us-france-shooting-idUSKCN0T22IU20151114|gazzetta = Reuters|data = 2015-11-14|data-aċċess = 2015-11-14|arkivju-url = https://web.archive.org/web/20151114231821/http://www.reuters.com/article/2015/11/14/us-france-shooting-idUSKCN0T22IU20151114|arkivju-data = 2015-11-14|url-status = dead}}</ref> 130 persuna nqatlu minn sparaturi u bombi, u ndarbu aktar minn 350. Sebgħa mit-terroristi qatlu lilhom infushom u oħrajn splodew lilhom infushom. Fl-għodwa tat-18 ta' Novembru, tliet terroristi suspettati, inkluż l-allegat pjanifikatur tal-attakki [[Abdelhamid Abaaoud]], inqatlu minn sparaturi tal-pulizija fis-subborg ta' Pariġi, Saint-Denis. Il-President [[François Hollande|Hollande]] iddikjara [[stat ta' emerġenza]] għal tliet xhur fi Franza.<ref>''Le Monde'' on-line, 10:15 14 ta' Novembru</ref> == Sit ta' Wirt Dinji == Ix-xtut tax-xmara Seine f'Pariġi ġew iddeżinjati bħala [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] fl-1991.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/600/|titlu=Paris, Banks of the Seine|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-04-18}}</ref> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (i)''' "Rappreżentazzjoni ta' kapulavur [[frott]] il-kreattività tal-[[bniedem]]"; il-'''kriterju (ii)''' "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-'''kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem".<ref name=":0" /> ==[[Ġeografija]]== [[Stampa:Jms paris elevation hydrography.png|thumb|Għoljiet u l-idroloġija ta' Pariġi.]] Pariġi tinsab fit-Tramuntana ċentrali ta' Franza. Il-belt hija 450 kilometru 'l bogħod mix-Xlokk ta' [[Londra]], 287 kilometru min-Nofsinhar ta' [[Calais]], 305 kilometri mil-Lbiċ ta' [[Brussell]], 774 kilometru mit-Tramuntana ta' [[Marsilja]], 385 kilometru mill-Grigal ta' [[Nantes]] u 135 kilometru mix-Xlokk ta' [[Rouen]].<ref>[https://maps.google.com/maps?ll=48.8567,2.3508&q=loc:48.8567,2.3508&hl=en&t=h&z=12 Google Maps], 6 ta' Lulju 2013</ref> Pariġi tinsab fl-ark tat-Tramuntana tax-xmara Seine u tinkludi żewġ gżejjer, l-''[[Île Saint-Louis]]'' u l-''Île de la Cité'', l-akbar waħda, kif ukoll parti qadima tal-belt. Il-bokka tax-xmara fuq il-Fliegu Ingliż (''La Manche''), stabbilit għall-ħabta tat-8000 Q.K., huwa madwar 375 km 'l isfel mill-belt. Il-belt hija mifruxa fil-wisgħa fuq iż-żewġ xtut tax-xmara.<ref name="City">{{ċita web|url=http://www.britannica.com/EBchecked/topic/443621/Paris|titlu=Paris|data-aċċess=2013-07-04|pubblikatur=Encyclopedia Britannica Online}}</ref> Jekk inħarsu lejha kollha, il-belt hija relattivament ċatta, u l-aktar żona baxxa hija 35 m 'il fuq mil-livell baħar. Pariġi għandha diversi għoljiet prominenti, l-ogħla waħda hija l-[[Montmartre]] li hi għolja 130 metru. Montmartre kisbet isimha mill-martirju ta' San Dijoniżju, l-ewwel isqof ta' Pariġi, fuq il-''Mons Martyrum'', "l-Għolja tal-Martri", fil-250. Barra l-parks periferiċi ta' ''[[Bois de Boulogne]]'' u l-''[[Bois de Vincennes]]'', Pariġi tkopri erja ovali ta' madwar 87 km², imdawra bil-[[Boulevard Périphérique]], triq ta' 35 km li tagħmel ċirku madwar il-belt. Fl-1860, l-aħħar annessjoni importanti tat-territorji ta' madwar, mhux biss tatha il-forma li għandha iżda ħolqot ukoll spiral li jdur skont l-arloġġ magħmul minn 20 ''arrondissements''. Fl-1860 kellha erja ta' 78 km², u fl-1920 il-limiti tal-belt tkabbru bi ftit għal 86.9 km². Fl-1929, il-parks forestali, il-''Bois de Boulogne'' u l-''Bois de Vincennes'' ġew uffiċjalment annessi mal-belt, biex b'hekk l-erja kibret għal 105 km².<ref>{{ċita web|pubblikatur=Mairie de Paris|url=http://www.paris.fr/portail/english/Portal.lut?page_id=8125&document_type_id=5&document_id=29918&portlet_id=18748|titlu=Key figures for Paris|data=2007-11-15|data-aċċess=2009-05-05|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090306220509/http://www.paris.fr/portail/english/Portal.lut?page_id=8125&document_type_id=5&document_id=29918&portlet_id=18748|arkivju-data=2009-03-06|url-status=dead}}</ref> L-erja metropolitana tal-belt hija 2,300 km² (890 mil kwadru).<ref name="City" /> ===Klima=== [[Stampa:Paris raining autumn cityscape (8252181936).jpg|thumb|right|Il-ħarifa f'Pariġi.]] Pariġi għandha klima oċeanika Ewropea tal-Punent tipika li hija affettwata mill-Kurrent [[Oċean Atlantiku|Atlantiku]] tat-Tramuntana. Il-klima ġenerali matul is-sena hi spiss moderata bix-xita qliel.<ref>{{ċita web|url=http://www.paris.com/tourism/climate|titlu=Klima|pubblikatur=Paris.com|data-aċċess=2013-06-29|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130308094732/http://www.paris.com/tourism/climate|arkivju-data=2013-03-08|url-status=dead}}</ref> Il-ġranet tas-sajf huma normalment sħan u pjaċevoli b'temperaturi medji bejn 15 u 25 °C (59 u 77 °F) u ammont sewwa ta' [[xemx]]. Kull sena, hemm ftit jiem fejn it-temperatura togħla 'l fuq minn 32 °C (90 °F). Saħansitra f'ċertu snin kien hemm perjodi twal ta' temp b'sajf aħrax, bħall-mewġa ta' sħana tal-2003 meta t-temperaturi qabżu it-30 °C (86 °F) għal ġimgħat twal, kif ukoll l-40 °C (104 °F) f'ċertu jiem. Aktar reċentement, it-temperatura medja għal Lulju 2011 kienet 17.6 °C (63.7 °F), b'temperatura medja minima ta' 12.9 °C (55.2 °F) u b'temperatura medja massima ta' 23.7 °C (74.7 °F). Bħala medja, ir-rebbiegħa u l-ħarifa jkollhom jiem moderati u ljieli friski, imma varjabbli u mhux stabbli. Ħaġa li ma tistennihiex, spiss ikun hemm temp sħun jew frisk, fiż-żewġ staġuni.<ref>{{ċita web|url=http://en.parisinfo.com/practical-paris/practical-fact-sheets/climate |titlu=Klima|pubblikatur=Parisinfo.com|data-aċċess=2013-06-29}}</ref> Fix-xitwa, il-klima tkun nieqsa mix-xemx; il-ġranet ikunu kesħin imma ġeneralment ogħla mit-temperatura tal-iffriżar b'temperaturi ta' madwar 7°C (45°F).<ref>{{ċita web|url=http://goparis.about.com/od/planningyourtrip/a/paris_in_the_winter.htm|titlu=Paris in the Winter|pubblikatur=Goparisabout.com|data-aċċess=2013-06-29|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160516085217/http://goparis.about.com/od/planningyourtrip/a/paris_in_the_winter.htm|arkivju-data=2016-05-16|url-status=dead}}</ref> Madankollu billejl mhux rari li jkun hemm ġlata ħafifa; it-temperatura tinżel iżjed baxx minn 5°C (9°F) taħt iż-0°C (32°F) għal ftit jiem fis-sena. Tagħmel il-borra kull sena, iżda rari li tibqa' fl-art. Fil-belt kultant ikun hemm burraxka ta' borra ħafifa imma din ma takkumulax.<ref>{{ċita web|url=http://gofrance.about.com/od/travelplanning/ss/weatherinfrance_4.htm|titlu=Temp fi Franza|pubblikatur=GoFrance.about.com|data-aċċess=2013-06-29|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150405105307/http://gofrance.about.com/od/travelplanning/ss/weatherinfrance_4.htm|arkivju-data=2015-04-05|url-status=dead}}</ref> Pariġi għandha preċipitazzjoni annwali medja ta' 652 mm, u jkollha xita ħafifa mifruxa sewwa mas-sena. Madankollu l-belt hija magħrufa għall-ħalbiet ta' xita qawwija li jkun hemm kultant. L-ogħla temperatura rreġistrata hija ta' 40.4°C (104.7°F) (it-28 ta' Lulju 1948), u l-anqas hija ta' −23.9°C (−11.0°F) (l-10 ta' Diċembru 1879).<ref name="climate">{{ċita web|url=http://www.paris.fr/portail/accueil/Portal.lut?page_id=4946&document_type_id=5&document_id=3076&portlet_id=10579|titlu=Géographie de la capitale – Le climat|pubblikatur=Institut National de la Statistique et des Études Économiques, Paris.fr|data-aċċess=2006-05-24|lingwa=Franċiż|arkivju-data=2006-10-03|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20061003225432/http://www.paris.fr/portail/accueil/Portal.lut?page_id=4946&document_type_id=5&document_id=3076|url-status=dead}}</ref> ==Amministrazzjoni== ===Gvern=== [[Stampa:HotelVilleParis.JPG|thumb|right|Il-[[Hôtel de Ville, Paris|Hôtel de Ville]]]] [[Stampa:Paris plan jms.png|thumb|Mappa tal-[[arrondissements ta' Pariġi]]]] Matul kważi l-istorja twila kollha tal-belt, ħlief għal xi ftit perjodi qosra, Pariġi kienet iggvernata direttament mir-rappreżentanti tar-reijiet, imperaturi, jew preżidenti ta' Franza. Il-belt ma kinitx moghtija awtonomija muniċipali mill-Assemblea Nazzjonali sal-1974. L-ewwel sindku elett modern ta' Pariġi kien [[Jacques Chirac]], dan ġie elett fl-20 ta' Marzu 1977, u kien l-ewwel sindku tal-belt mill-1793. Bħalissa s-sindku hu [[Anne Hidalgo]], soċjalista li ġiet eletta fil-5 ta' April 2014.<ref>{{ċita web|url=http://www.paris.fr/english/english/anne-hidalgo-paris-s-new-mayor/rub_8118_actu_142533_port_19237|titlu=Anne Hidalgo is new Mayor of Paris|pubblikatur=City of Paris|data-aċċess=2014-11-29|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20141220194454/http://www.paris.fr/english/english/anne-hidalgo-paris-s-new-mayor/rub_8118_actu_142533_port_19237|arkivju-data=2014-12-20|url-status=dead}}</ref> Is-sindku ta' Pariġi huwa [[elezzjoni indiretta|elett b'mod indirett]] mill-votanti Pariġini; il-votanti ta' kull arrondissement jaħtru l-''Conseil de Paris'' (Kunsill ta' Pariġi), magħmul minn 163 membru. Kull arrondissement għandhu numru ta' membri li jiddependi fuq il-popolazzjoni tiegħu, minn 10 membri għal kull wieħed mill-inqas arrondissement popolat (1 sa 9) sas-36 membru għall-aktar arrondissement popolat (il-15). Il-membri tal-kunsill eletti jagħżlu s-sindku. Xi kultant il-kandidat li jirċievi l-aktar voti mill-belt kollha ma jintgħażilx jekk il-kandidat l-ieħor ikun rebaħ l-appoġġ tal-maġġoranza tal-membri tal-kunsill. Is-sindku [[Bertrand Delanoë]] (2001-2014) ġie elett minn minoranza ta' votanti tal-belt biss, iżda kellu l-maġġoranza tal-membri tal-kunsill. Wara l-elezzjoni, il-kunsill għandu rwol aktar passiv fil-gvern tal-belt; huwa jiltaqa' biss darba fix-xahar. Il-kunsill attwali huwa maqsum bejn koalizzjoni tax-xellug ta' 91 membri, inklużi s-soċjalisti, komunisti, ħodor, u x-xellug estrem; u 71 membri taċ-ċentru lemini, kif ukoll ftit mill-membri mill-partiti ż-żgħar.<ref>{{ċita web|url=http://www.paris.fr/politiques/Portal.lut?page_id=6731&elected_official_directory_id=-1&document_id=&portal_component=20&document_type_id=6&seq=0&actorlastname=&actorgender=&actormandate=&actorpoliticalgroupid=&actordistrictnumber=&detailed_search=Afficher+les+r%E9sultats|titlu=List of members of the Council of Paris|pubblikatur=City of Paris|data-aċċess=2014-11-29|arkivju-url=https://archive.today/20131110213759/http://www.paris.fr/politiques/Portal.lut?page_id=6731&elected_official_directory_id=-1&document_id=&portal_component=20&document_type_id=6&seq=0&actorlastname=&actorgender=&actormandate=&actorpoliticalgroupid=&actordistrictnumber=&detailed_search=Afficher+les+r%E9sultats|arkivju-data=2013-11-10|url-status=dead}}</ref> Kull wieħed mill-20 arrondissements ta' Pariġi għandu muniċipju u kunsill elett direttament (''conseil d'arrondissement''), li mbagħad, itellgħu sindku ta' arrondissement. Il-kunsill ta' kull arrondissement huwa magħmul minn membri tal-''Conseil de Paris'' u membri oħra li jservu biss fuq il-kunsill tal-arrondissement. In-numru ta' sindki deputati f'kull arrondissement ivarja skond il-popolazzjoni tiegħu. B'kollox hemm 20 sindku ta' arrondissement u 120 sindku deputati. Il-baġit tal-belt għall-2013 kienet €7.6 biljun, li 5.4 biljun minnhom marru għall-amministrazzjoni tal-belt, filwaqt €2.2 biljun l-oħra, marru għall-investiment. L-akbar parti tal-baġit (38 fil-mija) marret għall-akkomodazzjoni pubblika u l-proġetti urbaniċi; 15 fil-mija għat-toroq u t-trasport; 8 fil-mija għall-iskejjel (li huma fil-parti l-kbira finanzjati mill-baġit statali); 5 fil-mija għall-parkijiet u l-ġonna; u 4 fil-mija għall-kultura. Is-sors ewlieni ta' dħul għall-belt hija taxxa diretta (35 fil-mija), supplimentata minn 13 fil-mija tat-taxxa tal-proprjetà immobbli, 19 fil-mija tal-baġit ġejja minn trasferiment mill-gvern nazzjonali.<ref>{{ċita web|url=http://labs.paris.fr/commun/budget_primitif_2014/pdf/ville/budgets_annexes_ville/eau_projet.pdf|titlu=Projet de Budget Primitif|pubblikatur=Maire de Paris|sena=2014|data-aċċess=2014-11-23|lingwa=Franċiż|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180916112931/http://labs.paris.fr/commun/budget_primitif_2014/pdf/ville/budgets_annexes_ville/eau_projet.pdf|arkivju-data=2018-09-16|url-status=dead}}</ref> In-numru tal-impjegati jew aġenti tal-belt, kiber minn 40,000 fl-2000 għal 73,000 fl-2013. Id-dejn tal-belt kiber minn €1.6 biljun fl-2000 għal 3.1 biljuni fl-2012.<ref>''Les Echos'', 16 ta' Ġunju 2014.</ref> Minħabba d-dejn kbir u dejjem jikber, il-klassifikazzjoni tal-bond tal-belt niżlet minn AAA għal AA+ fis-snin 2012 u 2013. F'Settembru 2014, is-sindku Hidalgo ħabret li l-belt se jkollha żbilanċ fil-baġit ta' €400 miljun, l-aktar minħabba tnaqqis fl-appoġġ mill-gvern nazzjonali.<ref>{{ċita web|url=http://www.economiematin.fr/news-municipales-hidalgo-augmentation-impot|titlu=Municipales : Anne Hidalgo vous promet 200 millions de déficit en plus dès 2015|pubblikatur= Economie matin|data=2014-03-28|data-aċċess=2014-11-23}}</ref> [[Stampa:Greater Paris Metropolis.png|thumb|270x270px|Mappa tal-Metropoli ta' Grand Paris (''Métropole du Grand Paris'') b'131 komuni fil-madwar.]] ===Il-Metropoli ta' Grand Paris=== Il-''[[Grand Paris|Métropole du Grand Paris]]'', jew il-Metropoli ta' Grand Paris, formalment se tibda teżisti fl-1 ta' Jannar, 2016.<ref> {{ċita web|url =http://www.legifrance.gouv.fr/affichCodeArticle.do?cidTexte=LEGITEXT000006070633&idArticle=LEGIARTI000028528695&dateTexte=vig |titlu = Article L. 5219-1 du code général des collectivités territoriales|data-aċċess =2015-11-29 |pubblikatur = Legifrance |lingwa = Franċiż}}</ref> Dan il-proġett hu struttura amministrattiva għall-kooperazzjoni bejn il-belt ta' Pariġi u s-subborgi qrib tagħha. Dan jinkludi il-Belt ta' Pariġi, il-komuni, u l-bliet tat-tliet dipartimenti tas-subborgi ta' madwar; [[Hauts-de-Seine]], [[Seine-Saint-Denis]] u [[Val-de-Marne]]; kif ukoll seba' komuni fis-subborgi ta' barra, inklużi [[Argenteuil]] f'[[Val d'Oise]] u [[Paray-Vieille-Poste]] f'[[Essonne]], li ġew miżjuda biex jinkludu l-ajruporti ewlenin ta' Pariġi. Il-Metropoli se tkopri 814 kilometru kwadru u se jkollha popolazzjoni ta' 6.945 miljun ruħ. <ref>{{ċita web|url =http://www.legifrance.gouv.fr/affichCodeArticle.do?cidTexte=LEGITEXT000006070633&idArticle=LEGIARTI000028528695&dateTexte=vigid|titlu = Décret n° 2015-1212 du 30 septembre 2015 constatant le périmètre fixant le siège et désignant le comptable public de la métropole du Grand Paris|data-aċċess =2015-11-29 |pubblikatur = Legifrance |lingwa = Franċiż}}</ref><ref name="metropole">{{ċita web|url=http://www.lemoniteur.fr/article/la-metropole-du-grand-paris-verra-le-jour-le-1er-janvier-2016-29110917|pubblikatur=Le Moniteur|data=2015-07-17|titlu=The Metropole of Grand Paris will see the day on 1 January 2016|lingwa=Franċiż|data-aċċess=2015-12-03}}</ref> L-istruttura l-ġdida se tkun amministrata minn Kunsill Metropolitan ta' 210 membri, mhux eletti b'mod dirett, iżda magħżula mill-kunsilli membri tal-komuni. Finalment, il-kompetenzi bażiċi se jinkludu l-ippjanar urban, l-akkomodazzjoni, u l-protezzjoni tal-ambjent.<ref>{{ċita web|url =http://www.legifrance.gouv.fr/affichCodeArticle.do?cidTexte=LEGITEXT000006070633&idArticle=LEGIARTI000028528695&dateTexte=vig |titlu = Article L. 5219-1 du code général des collectivités territoriales|data-aċċess =2015-11-29 |pubblikatur = Legifrance |lingwa = Franċiż}}</ref> Il-Grand Paris se jkollha il-kwartieri ġenerali f'rue Leblanc fil-15-il arrondissement ta' Pariġi.<ref name="metropole" /> L-ewwel president tal-kunsill metropolitan se jkun elett fit-22 ta' Jannar, 2016.<ref>{{ċita web|url =https://www.lejournaldugrandparis.fr/grand-paris-andre-santini-prepare-sa-candidature/ |titlu = Grand Paris : André Santini prépare sa candidature |data-aċċess =2015-11-29 |pubblikatur = Le Journal du Grand Paris|lingwa = Franċiż}}</ref> ===Gvern reġjonali=== Ir-Reġjun ta' [[Île de France]], li jinkludi Pariġi u komunitajiet tal-madwar, huwa ggvernat mill-Kunsill Reġjonali. Ir-reġjun għandhu l-kwartieri tiegħu fis-7 arrondissement ta' Pariġi. Huwa magħmul minn 209 membri li jirrappreżentaw il-komuni differenti fi ħdan ir-reġjun. Fil-15 ta' Diċembru, 2015, lista ta' kandidati tal-Unjoni tad-Dritt u koalizzjoni ta' partiti ċentrali u lemini, immexxija minn Valerie Pecresse, rebħu l-elezzjoni reġjonali b'mod restrittiv, billi għelbu l-koalizzjoni tas-soċjalisti u l-ekoloġisti. Is-soċjalisti kienu ggvernaw ir-reġjun għal sbatax-il sena. Fl-2016, il-kunsill reġjonali l-ġdid se jkollhu 121 membru mill-Unjoni tad-Dritt, 66 mill-Unjoni tax-Xellug u 22 mill-Front Nazzjonali estrem lemini. <ref>{{ċita web|url=http://www.iledefrance.fr/fil-actus-region/regionales-2015-chiffres-cles-du-scrutin|titlu=Results of 2015 Regional Elections|pubblikatur=Ile-de-France|data-aċċess=2015-12-16|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151219075856/http://www.iledefrance.fr/fil-actus-region/regionales-2015-chiffres-cles-du-scrutin|arkivju-data=2015-12-19|url-status=dead}}</ref> ===Gvern nazzjonali=== [[File:Elysée Palace, Paris 2005.jpg|thumb|left|Il-[[Palazz Élysée]], residenza tal-[[President ta' Franza|President Franċiż]]]] Peress li l-belt hija l-kapitali ta' Franza, Pariġi hija s-sede tal-[[Gvern ta' Franza|gvern nazzjonali]]. Għall-eżekuttiv, iż-żewġ uffiċjali prinċipali għandhom residenza uffiċjali kull wieħed, li jservu wkoll bħala uffiċċji tagħhom. Il-[[President ta' Franza|President tar-Repubblika Franċiża]] jirrisjedi fil-[[Palazz Élysée]] fit-8 arrondissement,<ref>{{ċita web|url=http://www.elysee.fr/la-presidence/le-palais-de-l-elysee-et-son-histoire-2/|titlu=Le Palais de L'Élysée et son histoire|pubblikatur=Elysee.fr|data-aċċess=2013-06-16}}</ref> filwaqt li s-sede tal-[[Prim Ministru ta' Franza|Prim Ministru]] jinsab fil-[[Hôtel Matignon]] fis-7 arrondissement.<ref>{{ċita web|url=http://www.ambafrance-us.org/spip.php?article633|pubblikatur=Embassy of France, Washington|titlu=Matignon Hotel|data=2007-12-01|data-aċċess=2013-06-19}}</ref> Il-ministeri tal-gvern jinsabu fil-partijiet differenti tal-belt; ħafna minnhom jinsabu fis-7 arrondissement, viċin il-Matignon. Iż-żewġ djar tal-Parlament Franċiż jinsabu fuq ix-Xatt tax-Xellug. Id-dar ta' fuq, is-[[Senat ta' Franza|Senat]], jiltaqa fil-[[Palais du Luxembourg]] fis-6 arrondissement, filwaqt li d-dar t'isfel, li hija l-aktar importanti, l-[[Assemblée Nationale]], tiltaqa' fil-[[Palais Bourbon]] fis-7 arrondissement. Il-President tas-Senat, it-tieni l-ogħla uffiċjal pubbliku fi Franza (wara l-President tar-Repubblika), jirrisjedi fil-"Petit Luxembourg", palazz żgħir anness mal-Palais du Luxembourg.<ref>{{ċita web|url=http://www.senat.fr/presidence/hotel.html|titlu=Le "Petit Luxembourg"|lingwa=Franċiż|pubblikatur=Senat.fr|data-aċċess=2013-05-03|arkivju-data=2013-06-17|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130617015850/http://www.senat.fr/presidence/hotel.html|url-status=dead}}</ref> [[Stampa:Conseil d'Etat Paris WA.jpg|thumb|right|Il-Palais Royal, residenza tal-[[Conseil d'Etat (Franza)|Conseil d'État]]|340x340px]] L-ogħla qrati ta' Franza jinsabu f'Pariġi. Il-[[Qorti tal-Kassazzjoni (Franza)|Qorti tal-Kassazzjoni]], l-ogħla qorti fl-ordni ġudizzjarja, dan jirrevedi kawżi kriminali u ċivili, huwa allokat fil-[[Palais de Justice (Franza)|Palais de Justice]] fl-''Île de la Cité'',<ref>{{ċita web|url=http://www.courdecassation.fr/institution_1/visite_cour_11/introduction_74.html|lingwa=Franċiż|titlu=Introduction|pubblikatur=Cour de Cassation|post=Pariġi|data-aċċess=2013-04-27}}</ref> filwaqt li l-Kunsill tal-Istat, li jipprovdi pariri legali lill-eżekuttiv u jaġixxi bħala l-ogħla qorti fl-ordni amministrattiva, jiġġudika l-litigazzjoni kontra entitajiet pubbliċi, huwa allokat fil-[[Palais-Royal]] fl-1 arrondissement.<ref>{{ċita web|url=http://www.conseil-etat.fr/fr/histoire-patrimoine-1/|lingwa=Franċiż|pubblikatur=Conseil d'Etat|titlu=Histoire & Patrimoine|post=Pariġi|data-aċċess=2013-04-27}}</ref> Il-[[Kunsill Kostituzzjonali ta' Franza|Kunsill Kostituzzjonali]], huwa korp konsultattiv b'awtorità dwar il-kostituzzjonalità tal-liġijiet u d-digrieti tal-gvern, huwa jiltaqa wkoll fil-Palais Royal.<ref>{{ċita web|url=http://www.conseil-constitutionnel.fr/conseil-constitutionnel/root/bank/pdf/conseil-constitutionnel-5206.pdf|titlu=Le siège du Conseil constitutionnel|pubblikatur=Conseil Constitutionnel|post=Paris|lingwa=Franċiż|data=2011-09-16|data-aċċess=2013-04-26}}</ref> Pariġi u r-reġjun tagħha jospitaw l-kwartieri ġenerali ta' diversi organizzazzjonijiet internazzjonali inklużi l-[[UNESCO]], l-[[Organizzazzjoni għall-Kooperazzjoni Ekonomika u l-Iżvilupp]], il-[[Kamra tal-Kummerċ Internazzjonali]], il-[[Klabb ta' Pariġi]], l-[[Aġenzija Spazjali Ewropea]], l-[[Aġenzija Internazzjonali tal-Enerġija]], l-''[[Organisation internationale de la Francophonie]]'', l-[[Istitut Ewropew għall-Istudji tas-Sigurtà]], il-[[Bureau Internazzjonali tal-Piżijiet u l-Kejl]], il-[[Bureau tal-Ekspożizzjonijiet Internazzjonali]] u l-[[Federazzjoni Internazzjonali tad-Drittijiet tal-Bniedem]]. Skond il-motto "Pariġi biss hija denja ta' Ruma; Ruma biss hija denja ta' Pariġi";<ref name="partners1">{{ċita web|url=http://www.paris.fr/en/city_government/international/special_partners.asp |xogħol=Mairie de Paris|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20081225090448/http://www.v1.paris.fr/EN/city_government/international/special_partners.asp|titlu=International relations: special partners|arkivju-data=2008-12-25|data-aċċess=2007-10-14}}</ref><ref name="rome-twinning">{{ċita web|url=http://www.paris.fr/portail/english/Portal.lut?page_id=8139&document_type_id=5&document_id=29903&portlet_id=18784|titlu=Twinning with Rome|data-aċċess=2013-06-19|pubblikatur=Mairie de Paris|arkivju-url=https://archive.today/20120905235843/http://www.paris.fr/portail/english/Portal.lut?page_id=8139&document_type_id=5&document_id=29903&portlet_id=18784|arkivju-data=2012-09-05|url-status=dead}}</ref> l-unika [[bliet tewmin|belt tewmija]] ta' Pariġi hija [[Ruma]], għalkemm Pariġi għandha ftehim ta' sħubija ma' ħafna bliet oħra madwar id-dinja.<ref name="partners1" /> ===Forza tal-Pulizija=== [[File:Police nationale France 6383.jpg|thumb|right|Uffiċjali tal-Pulizija Nazzjonali f'Pariġi|225x225px]] Is-sigurtà ta' Pariġi hija prinċipalment ir-responsabbiltà tal-Prefettura tal-Pulizija ta' Pariġi, sottodiviżjoni tal-Ministeru tal-Intern ta' Franza. Hi tissorvelja l-unitajiet tal-[[Pulizija Nazzjonali (Franza)|Pulizija Nazzjonali]] li jgħassu l-belt u t-tliet dipartimenti viċinati. Hija wkoll responsabbli biex tipprovdi servizzi ta' emerġenza. Hemm 30,200 uffiċjal taħt il-prefettura, u flotta ta' aktar minn 6,000 vettura, inklużi l-karozzi tal-pulizija, muturi, trakkijiet tan-nar, dgħajjes u ħelikopters. Minbarra r-responsabbiltajiet tal-pulizija tradizzjonali, il-pulizija lokali timmonitorja l-għadd ta' bejgħ bl-iskont miżmum minn ħwienet kbar u wara jivverifikaw, matul il-vaganzi tas-sajf, talanqas furnar wieħed ikun miftuħ f'kull lokal. Il-pulizija nazzjonali għandha unità speċjali għall-kontroll tal-irvellijiet u kontroll tal-folla u s-sigurtà tal-bini pubbliku, imsejħa ''[[Compagnies Républicaines de Sécurité]]'' (''CRS''), unità li ffurmat fl-1944 eżatt wara l-liberazzjoni ta' Franza. Vannijiet tal-aġenti CRS jidhru spiss fiċ-ċentru tal-belt meta jkun hemm dimostrazzjonijiet u avvenimenti pubbliċi. Il-pulizija huma appoġġjati mill-''[[Gendarmerie nationale]]'', fergħa tal-[[Forzi Armati ta' Franza]], għalkemm issa, l-operazzjonijiet tal-pulizija huma ssorveljati mill-Ministeru tal-Intern. Il-[[kepi]]s tradizzjonali tal-''gendarmes'' ġew sostitwiti mill-kapep fl-2002, u l-forza immodernizzat, għalkemm il-kepis għadhom jintlibsu f'okkażżjonijiet ċerimonjali.<ref>{{ċita web|url=http://www.gendarmerie.interieur.gouv.fr/eng/ |titlu=Gendarmerie |pubblikatur=Gendarmerie.interieur.gouv.fr|data-aċċess=2014-11-22}}</ref> Il-kriminalità f'Pariġi hija simili ma ħafna bliet kbar. Il-kriminalità vjolenti hija relattivament rari fiċ-ċentru tal-belt.<ref name="Department of State">{{Ċita web |data-aċċess=2026-05-02 |titlu=U.S. Dipartiment ta' Stat, Uffiċċju tal-Affarijiet Konsulari, u Sigurtà |url=http://travel.state.gov/content/passports/english/country/france.html |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150905121340/http://travel.state.gov/content/passports/english/country/france.html |arkivju-data=2015-09-05 |url-status=dead }}</ref> Il-vjolenza politika hija rari, għalkemm dimostrazzjonijiet kbar ħafna jistgħu jseħħu f'Pariġi u fi bliet Franċiżi oħra simultanjament. Dawn id-dimostrazzjonijiet, normalment amministrati minn preżenza qawwija tal-pulizija, jistgħu jduru f'konfrontazzjoni u teskala l-vjolenza.<ref name="Department of State" /> ==Bliet imsieħba== [[File:Castro Pretorio - Colonna di Parigi alle Terme di Diocleziano 1010023.JPG|thumb|upright|Kolonna ddedikata għall-Pariġi f'[[Ruma]].]] Sa mid-9 ta' April 1956, Pariġi hija esklussivament u reċiprokament [[Bliet tewmin|tewmija]] biss ma: * {{flagicon|ITA}} [[Ruma]], Italja :{{fr}} ''Seule Paris est digne de Rome; seule Rome est digne de Paris.'' :{{it}} ''Solo Parigi è degna di Roma; solo Roma è degna di Parigi.'' :{{en}} ''Only Paris is worthy of Rome; only Rome is worthy of Paris.'' :"Pariġi biss hija denja ta' Ruma; Ruma biss hija denja ta' Pariġi"<ref name="rome-twinning" /><ref name="Paris1">{{ċita web |url=http://www.paris.fr/portail/accueil/Portal.lut?page_id=6587&document_type_id=5&document_id=16468&portlet_id=14974 |xogħol=Mairie de Paris |titlu=Les pactes d'amitié et de coopération |data-aċċess=2007-10-14}}</ref> Pariġi għandha patt ta' ħbiberija u koperazzjoni ma: * {{flagicon|Olanda}} [[Amsterdam]] * {{flagicon|GER}} [[Berlin]] * {{flagicon|Brażil}} [[São Paulo]] * {{flagicon|Żvizzera}} [[Ġinevra]] * {{flagicon|Alġerija}} [[Alġiers|Alġier]] * {{flagicon|Eġittu}} [[Kajr]] * {{flagicon|Kanada}} [[Montréal|Montreal]] * {{flagicon|Ċili}} [[Santiago (Ċili)|Santiago]] * {{flagicon|CZE}} [[Praga]] * {{flagicon|GEO}} [[Tbilisi]] * {{flagicon|UK}} [[Londra]] * {{flagicon|USA}} [[Chicago]] * {{flagicon|USA}} [[San Francisco]] * {{flagicon|USA}} [[Belt ta' New York|New York City]] * {{flagicon|USA}} [[Washington (Distrett ta' Columbia)|Washington, D.C.]] * {{flagicon|Iran}} [[Tehran]] * {{flagicon|Spanja}} [[Madrid]] * {{flagicon|GRE}} [[Ateni]] * {{flagicon|POL}} [[Varsavja]] * {{flagicon|SAU}} [[Riyadh]] * {{flagicon|MEX}} [[Belt tal-Messiku]] * {{flagicon|Portugall}} [[Liżbona]] * {{flagicon|Russja}} [[Moska]] * {{flagicon|Russja}} [[San Pietruburgu]] * {{flagicon|Ċina}} [[Beijing|Bejġing]] * {{flagicon|Ġappun}} [[Tokjo]] * {{flagicon|Korea t'Isfel}} [[Seoul]] ==Referenzi== {{referenzi}} ==Ħoloq esterni== * {{lingwi|fr|en|es}} {{Sit uffiċjali}} * {{en}} [http://www.eparis.com/history-of-paris/ Storja ta' Pariġi] {{Bliet kapitali tal-UE}} {{Lista ta' kapitali Ewropej skont ir-reġjun}} [[Kategorija:Bliet kapitali fl-Ewropa]] [[Kategorija:Bliet ta' Franza]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Franza]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fi Franza]] [[Kategorija:Bliet Ewropej]] b3khc2up6c95koffhdzcyo79vwr49un 0 24054 333854 251659 2026-11-08T09:36:00Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333854 wikitext text/x-wiki {| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" | align="center" colspan="2"|<big>'''Provinċja ta' Sirakuża'''</big> |- | align=center colspan=2 style="background:#f9f9f9;" | [[Stampa:Map Province of Siracusa.svg|270px]] |- |'''Pajjiż<br />Reġjun''' |{{bandiera|Italja}}<br />[[Sqallija]] |- | '''Gvern'''<br />&nbsp;• President |<br />Antonino Lutri <small>(Commissario Prefettizio)</small> |- |'''Elevazzjoni''' |--- m |- |'''[[Erja]]'''<br />&nbsp;• Total |<br />2 124,13 km2 |- |'''Popolazzjoni''' (2016)<br />&nbsp;• Total<br />&nbsp;• Densità |<br />403 985<br />190,19/km2 |- |'''[[Żona tal-ħin]]'''<br />&nbsp;• Sajf |[[Ħin Ewropew Ċentrali|CET]] ([[UTC+1]])<br />[[Ħin Ewropew Ċentrali tas-Sajf|CEST]] ([[UTC+2]]) |- |'''Kodiċi postali''' |96100, 96010-96019 |- |'''Websajt''' |[https://web.archive.org/web/20110510003926/http://www.provincia.siracusa.it/ www.provincia.siracusa.it] |} '''Provinċja ta' Sirakuża''' (bit-[[Lingwa Taljana|Taljan]]: ''Provincia Regionale di Siracusa''; bl-[[Lingwa Sqallija|Isqalli]]: ''Pruvincia Riggiunali ri Sarausa'') hi provinċja fil-Lbiċ tar-reġjun awtonomu ta' [[Sqallija]], l-[[Italja]]. Il-kapitali tal-provinċja hi l-belt ta' [[Sirakuża]], li hi l-iktar belt provinċjali kapital 'l isfel tal-Italja kollha. [[Kategorija:Provinċja ta' Sqallija|Sirakuża]] ehi34tc1kg8l4kw9x7cjcign9d1j91d 0 24996 333833 330234 2026-11-08T05:29:15Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333833 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Tatiana Fyodorovna Pronchishcheva''' (bir-[[Lingwa Russa|Russu]]: Татьяна Прончищева; twieldet qabel l-1713 – mietet fit-23 ta' Settembru 1736), magħrufa wkoll bħala '''Maria Pronchishcheva''', kienet esploratriċi [[Russja|Russa]]. Fl-1735 mar-raġel tagħha, [[Vasili Pronchishchev]], niżlet ix-[[Xmara Lena]] minn [[Yakutsk]] fuq dgħajsa żgħira bil-qlugħ. Huma waqfu għax-xitwa fil-bokka tax-[[Xmara Olenek]]. Ħafna membri tal-ekwipaġġ mardu u mietu, l-aktar minħabba l-[[qrugħ]]. Minkejja d-diffikultajiet, fl-1736, huma laħqu x-xatt tal-Lvant tal-[[Peniżola Taymyr]] u marru fit-Tramuntana tul il-kosta tagħha. Fl-aħħar Pronchishcheva u r-raġel tagħha ċedew għall-iskorbutu u mietu fit-triq lura.<ref>[https://web.archive.org/web/20041227081456/http://www.vor.ru/Events/program9.html Historical data]</ref> Tatiana hija meqjusa bħala l-ewwel esploratur polari femminili. Il-[[Bajja Pronchishcheva]] fil-[[Baħar Laptev]] hija msemmi għaliha. [[Stampa:Могила_прончищевых_1921.jpg|daqsminuri|250px| Stampa tal-1921 tas-sit tad-dfin ta' Vasili u Tatiana Pronchishchev f'[[Ust-Olenyok]]. Il-qabar tmexxa wara li l-iġsma ġew exhumati fl-1999.<ref>{{Ċita web |arkivju-data=2013-10-06 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20131006035132/http://www.shparo.com/proncheshev/proncheshev_overview.htm |data-aċċess=2020-05-08 |titlu=Burial site excavations |url=http://www.shparo.com/proncheshev/proncheshev_overview.htm |url-status=dead}}</ref>]] == Referenzi == {{referenzi}} {{DEFAULTSORT:Pronchishcheva, Tatiana}} [[Kategorija:Twieldu fl-1710]] [[Kategorija:Mietu fl-1736]] [[Kategorija:Nies Russi]] [[Kategorija:Esploraturi]] 6avh9xvedmvcjyoob395ddeafdezgrh 0 25689 333873 310140 2026-11-08T11:08:33Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333873 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Wiedil-MielahWindow.JPG|daqsminuri|348x348px|Veduta tat-Tieqa ta' Wied il-Mielaħ]] It-'''Tieqa ta' Wied il-Mielaħ''' hi arkata naturali tal-franka fil-kosta tal-Majjistral ta' [[Għawdex]]. L-arkata tinsab fl-aħħar ta' Wied il-Mielaħ, fit-Tramuntana tal-[[Għarb]]. Din l-arkata naturali hi inqas magħrufa mit-[[Tieqa tad-Dwejra]] li ċediet f'Marzu 2017 wara maltempata qawwija.<ref>{{ċita web |url=https://www.bbc.com/news/world-europe-39207196 |titlu=Malta's Azure Window collapses into the sea |pubblikatur=BBC |data=2017-03-08 |data-aċċess=2021-02-20 |lingwa=en}}</ref><ref>{{ċita web |url=https://netnews.com.mt/2017/03/08/ritratti-ghawdex-hemm-tieqa-ohra-tieqa-ta-wied-il-mielah/ |kunjom=Carabott |isem=Martha |data=2017-03-08 |titlu=Għawdex hemm tieqa oħra – it-Tieqa ta' Wied il-Mielaħ |pubblikatur=NET News |data-aċċess=2021-02-20 |arkivju-data=2017-06-27 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170627174804/http://netnews.com.mt/2017/03/08/ritratti-ghawdex-hemm-tieqa-ohra-tieqa-ta-wied-il-mielah/ |url-status=dead }}</ref> == Pożizzjoni == It-Tieqa ta' Wied il-Mielaħ qiegħda fl-aħħar ta' Wied il-Mielaħ, għad-differenza tat-Tieqa tad-Dwejra li kienet tinsab fil-kosta tal-Punent ta' Għawdex.<ref>{{ċita ktieb |isem=Ian |kunjom=Ellis |sena=2011 |titlu=Richard Ellis - The Photography Collection: Malta & Gozo |volum=4 |paġni=100 |isbn=978-99957-33-29-2 |lingwa=en}}</ref> It-triq mill-Għarb twassal direttament għall-kosta u hemm biċċa art naturali biż-żrar u l-ħamrija fejn jipparkjaw il-karozzi. Lejn l-aħħar tal-wied, b'mod parallel ma' fejn fl-imgħoddi kienet tgħaddi xi xmara jew nixxiegħa, hemm taraġ dejjaq mal-blat li jagħti sa taħt it-Tieqa ta' Wied il-Mielaħ, kważi sal-baħar. Peress li l-biċċa ta' fuq tal-ħnejja naturali hija ħoxna għadek tista' timxi minn fuqha. == Ambjent == Il-kosta tat-Tramuntana ta' Għawdex sal-[[Bajja tax-Xwejni]] hija kollha art watja b'irdumijiet weqfin mal-baħar, fejn iffurmaw ħafna għerien. Fuq l-art watja, tħaffru jew tnaqqxu [[salini]] artifiċjali li kienu jintużaw għall-estrazzjoni tal-[[melħ]] mill-ilma baħar permezz tal-[[evaporazzjoni]]. Minn hawn 'il quddiem, l-art ma tibqax watja u bil-mod il-mod tibda togħla lejn in-naħat tal-Għarb u tal-[[Fanal ta' Ġordan]]. == Problema tad-dranaġġ == Fl-imgħoddi, id-[[dranaġġ]] mil-lokalitajiet ta' madwar kien jintrema fil-Wied il-Mielaħ u kien jinżel direttament fil-[[Baħar Mediterran]] ħdejn it-Tieqa ta' Wied il-Mielaħ. Spiss, qrib it-Tieqa, kien ikun hemm bandiera li tindika li l-baħar kien imniġġes.<ref>{{ċita web |url=https://timesofmalta.com/articles/view/sewage-flowing-under-wied-il-mielah-window.268391 |titlu=Sewage flowing at Wied il-Mielah |pubblikatur=Times of Malta |data=2009-08-06 |data-aċċess=2021-02-20 |lingwa=en}}</ref> Bis-saħħa ta' proġett strutturali ta' 570,000 [[ewro]], li 85% minnu ġie ffinanzjat mill-[[Unjoni Ewropea]]<ref name=":0">{{ċita web |url=https://timesofmalta.com/articles/view/wied-il-mielah-project-reaches-final-phase.314847 |titlu=Wied il-Mielah project reaches final phase |pubblikatur=Times of Malta |data=2010-06-26 |data-aċċess=2021-02-20 |lingwa=en}}</ref>, id-dranaġġ issa sar jissaffa fl-impjant tat-trattament tad-dranaġġ f'[[Ras il-Ħobż]] u ma għadux jintrema fil-wied u fil-baħar. Bħala parti mill-proġett, saru xogħlijiet fit-triq ta' mal-kosta, ġew sostitwiti sitt pontijiet, inbnew sitt digi ġodda għall-konservazzjoni aħjar tal-ilma u ġew imħawla għadd ta' siġar. Permezz ta' dawn il-miżuri li ttieħdu, it-tama hi li ż-żona issa saret iktar attraenti u iktar viżitaturi jkunu jistgħu jgawdu t-Tieqa ta' Wied il-Mielaħ.<ref>{{ċita web |url=https://timesofmalta.com/articles/view/scenic-wied-iil-mielah-free-of-sewage-outflow-at-last.373893 |titlu=Scenic Wied il-Mielah free of sewage outflow at last |pubblikatur=Times of Malta |data=2011-07-09 |data-aċċess=2021-02-20 |lingwa=en}}</ref> == Użu == [[Stampa:Wied il-Mielah.tif|daqsminuri|490x490px|Ritratt panoramiku tat-Tieqa ta' Wied il-Mielaħ u l-madwar.]] Bħala parti mill-inizjattiva msejħa "EcoGozo", iż-żona madwar it-Tieqa ta' Wied il-Mielaħ ġiet rinnovata f'dawn l-aħħar snin, biex issir iktar aċċessibbli. Inbniet triq ġdida u t-taraġ li jagħti għall-arkata naturali ġie mwessa'. Bħala parti mill-proġett tar-rinovazzjoni, it-taraġ kompla jitwessa' iktar biex il-bugħaddasa jkunu jistgħu jinżlu l-baħar minn hemm. Fuq in-naħa tal-Punent tat-Tieqa ġew installati strutturi li jippermettu lix-xabbata jitilgħu mal-ħajt vertikali tal-irdumijiet.<ref name=":0" /> Mill-Għarb hemm ukoll mogħdija li twassal sat-Tieqa ta' Wied il-Mielaħ. == Dehriet fil-mezzi tax-xandir == It-Tieqa ta' Wied il-Mielaħ flimkien mat-Tieqa tad-Dwejra dehru f'filmat tar-reklami tad-ditta Hugo Boss fl-2017 fejn jidher David Colturi jaqbeż mill-irdumijiet u mit-Twieqi għall-baħar.<ref>{{ċita web |url=https://www.agi.it/estero/la_finestra_azzurra_dellisola_di_gozo_non_c_pi-1563798/news/2017-03-08/ |titlu=La "finestra azzurra" dell'isola di Gozo non c'è più |pubblikatur=AGI |data=2017-03-08 |data-aċċess=2021-02-20 |lingwa=it}}</ref> == Referenzi == {{referenzi}} [[Kategorija:Għawdex]] q9l68k94blklubczbeozt8bdk5tvn19 0 25929 333843 325603 2026-11-08T09:03:55Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333843 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Беловежская пуща. Заболоченный лес.jpg|daqsminuri|427x427px|Torbiera mistagħdra fil-Park Nazzjonali ta’ Belovezhskaya Pushcha fil-ħarifa]] Il-'''Park Nazzjonali ta’ Belovezhskaya Pushcha''' (bir-[[Russja|Russu]]: Национальный парк «Беловежская пуща», bil-Belarussu: Нацыянальны парк Белавежская пушча<ref>{{Ċita web|url=https://mfa.gov.by/mulateral/organization/list/unesco/ec7843627b04dc80.html|titlu=Беловежская пуща - Министерство иностранных дел Республики Беларусь|sit=mfa.gov.by|data-aċċess=2021-03-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210503044721/https://mfa.gov.by/mulateral/organization/list/unesco/ec7843627b04dc80.html|arkivju-data=2021-05-03|url-status=dead}}</ref>) huwa park nazzjonali f’partijiet mir-Reġjuni ta’ [[Brest]] (id-Distretti ta’ Kamyanyets u Pruzhany) u [[Grodno]] (id-Distrett ta’ Svislach) fil-[[Bjelorussja|Belarussja]] biswit il-fruntiera mal-[[Polonja]]. Mill-1992<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/decisions/6097/|titlu=38 COM 8B.12 - Decision|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2021-03-30}}</ref> tniżżel bħala l-komponent tal-Belarussja (flimkien mal-komponent tal-Polonja msejjaħ [[Park Nazzjonali ta’ Białowieża]]) tas-[[Sit ta’ Wirt Dinji]] transnazzjonali tal-[[UNESCO]] tal-[[Foresta ta’ Białowieża]]<ref name=":1">{{Ċita web|url=http://whc.unesco.org/en/list/33/|titlu=Białowieża Forest|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2021-03-30}}</ref>, l-aħħar framment ta’ foresta primordjali tal-boskijiet Ewropew li fil-qedem kienet tiksi l-Pjanura Ewropea kollha. F’dan is-Sit ta’ Wirt Dinji tgħix popolazzjoni kbira ta’ biżonti Ewropej l-iktar [[Annimal|annimali]] tal-art tqal tal-kontinent. Il-fruntiera bejn il-Belarussja u l-Polonja taqsam dan is-Sit ta’ Wirt Dinji fi tnejn: il-Park Nazzjonali ta’ Belovezhskaya Pushcha fuq in-naħa tal-Belarussja u l-Park Nazzjonali ta’ Białowieża fuq in-naħa tal-Polonja. Minn Mejju 2015, iż-żewġ pajjiżi qablu li jadottaw reġim ħieles mill-viżi fi ħdan il-foresta, biex in-nies bil-mixi u ċ-ċiklisti li jiġu biex jaqsmu l-fruntiera Pierarova-Białowieża jkunu jistgħu jagħmlu dan b’mod ħieles fl-istess jum.<ref>{{Ċita web|url=https://www.belarus.by/en/travel/belarus-life/belovezhskaya-pushcha|titlu=Belovezhskaya Pushcha National Park. Belarus.by}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://eng.belta.by/all_news/society/Regulations-on-visiting-Belovezhskaya-Pushcha-by-foreign-tourists-approved-in-Belarus_i_81880.html|titlu=Regulations on visiting Belovezhskaya Pushcha by foreign tourists approved in Belarus. Arkivjat 29-06-2015.|data-aċċess=2021-03-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150629131222/http://eng.belta.by/all_news/society/Regulations-on-visiting-Belovezhskaya-Pushcha-by-foreign-tourists-approved-in-Belarus_i_81880.html|arkivju-data=2015-06-29|url-status=bot: unknown}}</ref> [[Stampa:Stamp of Belarus - 2009 - Colnect 182210 - European Bison Bison bonasus.jpeg|daqsminuri|230x230px|Bolla tal-Belarussja bil-biżonti fil-park nazzjonali]] == Ġeografija == Il-Park Nazzjonali ta’ Belovezhskaya Pushcha huwa wkoll parti minn Riżerva ta’ Bijosfera li skont l-aħħar stħarriġ tal-2015 tokkupa erja ta’ 216,200 ha (2,162 km²), li hija suddiviża f’żoni ta’ tranżizzjoni, ta’ lqugħ u tal-qalba. Skont l-aħħar stħarriġ tal-2015, il-park nazzjonali jokkupa erja ta’ 150,069 ha (1,500.69 km²) u jinsab xi 70 km fit-Tramuntana ta’ Brest.<ref>{{Ċita web|url=http://npbp.brest.by/%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0|titlu="About the National Park". Arkivjat fit-03-06-2015.|data-aċċess=2021-03-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150603001330/http://npbp.brest.by/%D0%BF%D1%80%D0%B8%D1%80%D0%BE%D0%B4%D0%B0|arkivju-data=2015-06-03|url-status=dead}}</ref> Ir-riżervi naturali u l-parks nazzjonali jkopru 2.7 % tat-territorju tar-Reġjun ta’ Brest u 2.6 % tat-territorju tar-Reġjun ta’ Grodno.<ref>{{Ċita web|url=http://landofancestors.com/travel/statistics/resources/culture-and-arts/297-nature-reserves-and-national-parks-wildlife-preserves-and-nature-sanctuaries.html|titlu="Nature reserves and national parks, wildlife preserves and nature sanctuaries". Land of Ancestors. Data of the Ministry of Natural Resources and Environmental Protection of the Republic of Belarus. 2011. Arkivjat fid-29-09-2013.|arkivju-data=2013-09-29|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130929092527/http://landofancestors.com/travel/statistics/resources/culture-and-arts/297-nature-reserves-and-national-parks-wildlife-preserves-and-nature-sanctuaries.html|data-aċċess=2013-11-29|url-status=dead}}</ref> == Storja == [[Stampa:Belovezhskaya pushcha 1897.jpg|xellug|daqsminuri|289x289px|Qabel il-Kaċċa tal-Kżar f’Belovezhskaya Pushcha (għall-ħabta tal-1897)]] Il-biċċa l-kbira tal-Foresta ta’ Białowieża ġiet iddikjarata bħala park nazzjonali fil-11 ta’ Awwissu 1932 matul il-perjodu tat-Tieni Repubblika Pollakka. Fis-snin 30 tas-seklu 20, il-popolazzjoni ta’ biżonti fis-selvaġġ kienet kważi spiċċat għalkollox u beda programm ta’ tnissil biex il-popolazzjoni tirkupra.<ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.co.uk/travel/europe/belarus-european-bison-tracking-primeval-ancient-forest-belovezhskaya-pushcha-a7985291.html|titlu=We visited Europe's last primeval forest in Belarus|data=2017-10-10|sit=The Independent|lingwa=en|data-aċċess=2021-03-30}}</ref> Wara [[It-Tieni Gwerra Dinjija|t-Tieni Gwerra Dinjija]], il-foresta ġiet diviża f’konformità mal-ftehim dwar il-fruntieri bejn il-Polakki u s-Sovjetiċi t’Awwissu 1945, iktar speċifikament bejn ir-Repubblika tal-Poplu tal-Polonja u l-SSR tal-Belarussja tal-[[Unjoni Sovjetika]]. Il-Polonja reġgħet fetħet il-Park Nazzjonali ta’ Białowieża fl-1947. Fl-1957, il-parti tal-Belarussja rċeviet status ġdid - “Riżerva-Żona tal-Kaċċa tal-Istat” (bir-Russu: Государственное заповедно-охотничье хозяйство), maħsuba għar-rikreazzjoni tal-mexxejja ewlenin tal-istat Sovjetiku u l-mistednin tagħhom minn pajjiżi sħab. Fl-1991, il-foresta kisbet l-istatus attwali tagħha bħala park nazzjonali statali. Il-kwartieri ġenerali tal-park jinsabu f’[[Kamieniuki]]. Fl-2009, il-Park Nazzjonali ta’ Belovezhskaya Pushcha ċċelebra s-600 anniversarju tiegħu bl-istatus ta’ riżerva.<ref>{{Ċita web|url=https://www.sb.by/articles/forum-lightens-stars-and-hearts.html|titlu=Belovezhskaya Pushcha celebrates 600th anniversary of its reserve status.}}</ref> Inbnew ukoll lukandi u kafetteriji biex jilqgħu t-turisti li jiġu jżuru l-park. All of the hotels and cafes were rebuilt and new ones were added to the park. Iċ-Ċentru tal-Edukazzjoni Ekoloġika, li jospita l-Mużew tan-Natura, inbena dak iż-żmien ukoll. Bejn wieħed u ieħor, 300,000 ruħ iżuru l-park kull sena. == Sit ta’ Wirt Dinji == [[Stampa:Тропинка в Беловежской пуще.jpg|daqsminuri|412x412px|Iz-zkuk tas-siġar li jaqgħu fil-Park Nazzjonali ta’ Belovezhskaya Pushcha jitħallew fejn huma għaliex isostnu bijodiversità rikka ta’ invertebrati. Barra minn hekk, minnhom ġieli jikbru siġar jew pjanti oħra.]] Il-Foresta ta’ Białowieża ġiet iddeżinjata bħala Sit ta’ Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1979.<ref name=":1" /> Mill-1992, il-foresta bdiet titqies bħala sit transnazzjonali magħmul minn żewġ komponenti: il-komponent tal-Belarussja magħruf bħala l-Park Nazzjonali ta’ Belovezhskaya Pushcha u l-komponent tal-Polonja magħruf bħala l-Park Nazzjonali ta’ Białowieża.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta’ żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: '''il-kriterju (ix)''' “Eżempju straordinarju li jirrappreżenta proċessi ekoloġiċi u bijoloġiċi kontinwi sinifikanti fl-evoluzzjoni u fl-iżvilupp ta’ ekosistemi u ta’ komunitajiet ta’ pjanti u ta’ annimali terrestri, tal-ilma ħelu, kostali u tal-baħar”; u '''l-kriterju (x)''' “Post fejn hemm l-iktar ħabitats naturali importanti u sinifikanti għall-konservazzjoni fil-post tad-diversità bijoloġika, inkluż fejn hemm speċijiet mhedda ta’ valur universali straordinarju mill-perspettiva tax-xjenza jew tal-konservazzjoni”.<ref name=":1" /> Il-valur tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi tal-kriterju (ix) ladarba l-foresta tikkonserva kumpless diversifikat ta’ ekosistemi forestali protetti li jirrappreżentaw ir-reġjun ekoloġiku terrestri tal-foresti mħallta tal-[[Ewropa Ċentrali]], kif ukoll firxa ta’ ħabitats mhux forestali assoċjati, fosthom mergħat mistagħdra, widien tax-xmajjar u artijiet mistagħdra oħrajn. Iż-żona madwar is-sit għandha valur għoli ħafna ta’ konservazzjoni tan-natura, inklużi l-foresti primordjali estensivi. Iż-żona forestali kbira u integrali ssostni ktajjen tal-ikel sħaħ, fosthom popolazzjonijiet vijabbli ta’ [[Mammiferu|mammiferi]] kbar u [[Karnivoru|karnivori]] kbar bħal-[[lupu]], il-[[linċi]] u l-[[lontra]] fost oħrajn. Ir-rikkezza ta’ [[injam]] mejjet fl-art tal-foresta, tippermetti li jkun hemm diversità enormi ta’ [[Fungu|fungi]] u invertebrati saprossiliċi (jiġifieri dawk li l-għajxien tagħhom jiddependi fuq l-injam mejjet jew li qed imut). It-tradizzjoni twila tar-riċerka rigward din l-ekosistema forestali li ftit li xejn ġiet iddisturbata tul is-sekli, u d-diversi pubblikazzjonijiet, fosthom id-deskrizzjoni ta’ speċijiet ġodda, tikkontribwixxi ferm ukoll għall-valuri ta’ dan is-Sit ta’ Wirt Dinji.<ref name=":1" /> Il-valur tas-sit ġie rrikonoxxut ukoll abbażi tal-kriterju (x) peress li l-Foresta ta’ Bialowieza hija żoni insostitwibbli għall-konservazzjoni tal-bijodiversità, b’mod partikolari minħabba d-daqs, l-istatus tal-protezzjoni, u n-natura sostanzjalment mhux disturbata tagħha. Fis-sit tgħix l-ikbar popolazzjoni ta’ biżonti Ewropej fis-selvaġġ, li jitqiesu bħala l-ispeċi ikonika tas-sit. Madankollu, il-valuri tal-konservazzjoni tal-bijodiversità huma estensivi, u jinkludu l-protezzjoni ta’ 59 speċi ta’ mammiferi, iktar minn 250 speċi ta’ [[Għasfur|għasafar]], 13-il [[anfibju]], seba’ rettili, u iktar minn 12,000 invertebrat. Id-diversità tal-flora hija sinifikanti fil-livell reġjonali, u s-sit huwa partikolarment notevoli wkoll għall-konservazzjoni tal-fungi. Ġew skoperti diversi speċijiet ġodda fis-sit u bosta speċijiet mhedda għadhom irrappreżentati sew ukoll.<ref name=":1" /> == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Naturali]] [[Kategorija:Parks Nazzjonali]] [[Kategorija:Foresti]] [[Kategorija:Belarussja]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Belarussja]] tf3xu99yuzpmwnvkcfe6wohrc897wew 0 26988 333801 330694 2026-11-07T23:56:03Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333801 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Bagan, Myanmar, Ananda Temple as seen from Thatbyinnyu Temple in Bagan plains.jpg|daqsminuri|325x325px|Bagan]] '''Bagan''' (bil-Burmiż: ပုဂံ; MLCTS: ''pu.gam'', <small>IPA:</small> [bəɡàɰ̃]; li qabel kienet magħrufa bħala '''Pagan''') hija belt antika u [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]]<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1588/|titlu=Bagan|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2021-07-29}}</ref> fir-Reġjun ta' [[Mandalay]] tal-[[Burma|Myanmar]].<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/news/2004/|titlu=Seven more cultural sites added to UNESCO’s World Heritage List|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2021-07-29}}</ref> Mis-sekli 9 sa 13, il-belt kienet il-[[Belt kapitali|kapitali]] tar-Renju ta' Pagan, l-ewwel renju li wassal għall-unifikazzjoni tar-reġjuni li iktar 'il quddiem iffurmaw il-Myanmar. Fl-eqqel żmien tar-renju bejn is-sekli 11 u 13, iżjed minn 10,000 tempju, pagoda u monasteru [[Buddiżmu|Buddisti]] nbnew fil-pjanura ta' Bagan biss<ref name=":2">Stadtner 2011: 216</ref>, li minnhom għad hemm il-fdalijiet ta' iktar minn 2,200 tempju u pagoda. Iż-'''Żona Arkeoloġika ta' Bagan''' hija attrazzjoni ewlenija għall-industrija l-ġdida tat-turiżmu fil-pajjiż.<ref>{{Ċita rivista|data=2013-05-23|titlu=The promise—and the pitfalls|url=https://www.economist.com/special-report/2013/05/23/the-promise-and-the-pitfalls|rivista=The Economist}}</ref> == Etimoloġija == Bagan hija l-pronunzja standard attwali tal-kelma bil-Burmiż ''Pugan'' (ပုဂံ), li ġiet mill-Burmiż Antik ''Pukam'' (ပုကမ်). L-isem klassiku tagħha bil-Pali huwa ''Arimaddanapura'' (အရိမဒ္ဒနာပူရ, litteralment "il-belt li tgħaffeġ l-għedewwa"). L-ismijiet l-oħra tal-belt bil-Pali jirreferu għaż-żona estremament niexfa tagħha: ''Tattadesa'' (တတ္တဒေသ, "art arida"), u ''Tampadīpa'' (တမ္ပဒီပ, "pajjiż il-bronż"). Il-ġrajjiet Burmiżi jirrapportaw ukoll ismijiet klassiċi oħra, fosthom ''Thiri Pyissaya'' (သီရိပစ္စယာ; bil-Pali: Siripaccaya) u ''Tampawaddy'' (တမ္ပဝတီ; bil-Pali: Tampavatī).<ref>Maha Yazawin Vol. 1 2006: 139–141</ref> == Storja == === Sekli 9 sa 13 === [[Stampa:Pagan Empire -- Sithu II.PNG|xellug|daqsminuri|Mappa tal-Imperu ta' Pagan għall-ħabta tal-1210]] Skont il-ġrajjiet Burmiżi, Bagan ġiet stabbilita fit-tieni seklu W.K., u ġiet iffortifikata fit-849 W.K. mir-Re Pyinbya, l-34 suċċessur tal-fundatur ta' Bagan tal-qedem.<ref>Harvey 1925: 18</ref> Madankollu, l-istudjużi ewlenin inġenerali jsostnu li Bagan ġiet stabbilita bejn nofs u l-aħħar tas-seklu 9 mill-Mranma (Burmani), li kienu għadhom kemm daħlu fil-wied ta' Irrawaddy mir-Renju ta' Nanzhao. Fost diversi bliet-stati kompetituri ta' xulxin sal-aħħar tas-seklu 10, l-insedjament tal-Burmani kiber kemm fl-awtorità tiegħu kif ukoll fil-kobor tiegħu.<ref>Lieberman 2003: 90–91</ref> Mill-1044 sal-1287, Bagan kienet il-kapitali kif ukoll iċ-ċentru politiku, ekonomiku u kulturali tal-[[Imperu ta' Pagan]]. Matul perjodu ta' 250 sena, il-mexxejja ta' Bagan u s-sinjuruni tagħha bnew iktar minn 10,000 [[monument]] [[Reliġjon|reliġjuż]] (madwar 1,000 stupa, 10,000 tempju żgħir u 3,000 monasteru) f'żona ta' 104 kilometru kwadru fil-pjanura ta' Bagan. Il-belt properuża kibret fid-daqs u l-kobor perċepit tagħha, u saret ċentru kożmopolitan għall-istudji reliġjużi u lajċi, speċjalment korsijiet tal-Pali tal-istudju tal-grammatika u tal-[[filosofija]]-[[psikoloġija]] (''abhidhamma'') kif ukoll l-istudji f'varjetà ta' lingwi tal-prosodija, tal-[[fonoloġija]], tal-grammatika, tal-[[astroloġija]], tal-alkimija, tal-[[mediċina]], u tal-istudji legali. Il-belt attirat patrijiet u studenti saħansitra mill-[[Indja]], mis-[[Sri Lanka]] u mill-[[Imperu Khmer]].<ref name=":3">Lieberman 2003: 115–116</ref> Il-[[kultura]] ta' Bagan kienet dominata mir-reliġjon. Ir-reliġjon ta' Bagan kienet fluwida, sinkretika u skont l-istandards ta' iktar 'il quddiem, mhux ortodossa. Kollox ma' kollox kienet kontinwazzjoni ta' xejriet reliġjużi fl-era tal-Pyu meta l-Buddiżmu Theravada kien jeżisti flimkien mal-Buddiżmu Mahayana, il-Buddiżmu Tantriku, diversi deklinazzjonijiet tal-[[Ħinduiżmu|Induiżmu]] (Saivita u Vaishana), kif ukoll tradizzjonijiet (''nat'') animisti nativi. Filwaqt li l-patroċinju rjali tal-Buddiżmu Theravada minn nofs is-seklu 11 kien wassal biex gradwalment tikseb il-primazija, tradizzjonijiet oħra komplew joktru matul il-perjodu ta' Pagan kollu sa livelli bla preċedent.<ref name=":3" /> L-Imperu ta' Pagan sfaxxa fl-1287 minħabba invażjonijiet ripetuti tal-[[Mongolja|Mongoli]] (1277-1301). Riċerka reċenti turi li l-armati Mongoli jaf ma laħqux Bagan innifisha, u li anke jekk għamlu dan, il-ħsara li għamlu probabbilment kienet minima.<ref>Lieberman 2003: 119–120</ref> Madankollu, xi ħsara xorta saret. Il-belt, li xi darba kienet tospita xi 50,000 sa 200,000 ruħ, spiċċat f'xejn iktar minn raħal żgħir, u qatt ma reġgħet kisbet il-prominenza tagħha. Il-belt formalment ma baqgħetx il-kapitali ta' Burma f'Diċembru 1297 meta r-Renju ta' Myinsaing sar il-qawwa l-ġdida f'Burma ta' Fuq.<ref>Htin Aung 1967: 74</ref><ref>Than Tun 1959: 119–120</ref> === Sekli 14 sa 19 === [[Stampa:Hot air balloon over a pagoda in Bagan.jpg|daqsminuri|Ballun tal-arja turistiku fuq pagoda f'Bagan]] Bagan baqgħet teżisti bħala insedjament uman sas-seklu 15<ref>Aung-Thwin 1985: 196–197</ref>, u bħala destinazzjoni tal-pellegrinaġġi matul il-perjodu imperjali kollu. Għadd iżgħar ta' monumenti reliġjużi ġodda u impressjonanti xorta waħda baqgħu jinbnew sa nofs is-seklu 15, iżda wara, il-kostruzzjoni ta' tempji ġodda majnat sew b'inqas minn 200 tempju li nbnew bejn is-sekli 15 u 20.<ref name=":2" /> Il-kapitali l-antika baqgħet destinazzjoni tal-pellegrinaġġi iżda l-pellegrinaġġi kienu ffukati fuq xi għoxrin tempju li kienu l-iktar prominenti biss mill-eluf li kien hemm: it-Tempju/il-Pagoda ta' Ananda, ta' Shwezigon, ta' Sulamani, ta' Htilominlo, ta' Dhammayazika, u ftit tempji oħra tul il-mogħdija l-antika. Il-kumplament—eluf ta' tempji inqas famużi u iktar remoti—sfaw mitluqa u bosta minnhom inħakmu mill-elementi.<ref name=":2" /> Għall-ftit tempji li kellhom patroċinju regolari, dan il-patroċinju kontinwu ġab miegħu manutenzjoni regolari tat-tempji kif ukoll żidiet arkitettoniċi li kienu jingħataw bħala donazzjoni mid-devoti. Bosta tempji reġgħu ġew impittrin mill-ġdid b'affreski ġodda apparti jew saħansitra fuq l-affreski oriġinali ta' żmien Pagan, jew ġew mgħammra bi [[Statwa|statwi]] ġodda ta' Buddha. Imbagħad kien hemm sensiela ta' rinnovazzjonijiet "sistematiċi" sponsorjati mill-istat fil-perjodu ta' Konbaung (1752-1885), li fil-maġġoranza tagħhom ma żammewx mad-disinni oriġinali—uħud ġew irtokkati "b'superfiċe mkaħħla kif ġie ġie, bla ebda gosti, [[L-Arti|arti]] jew riżultat sodisfaċenti". It-tempji minn ġewwa kienu ngħataw saħansitra żebgħa bajda fuq l-affreski, bħal pereżempju dawk ta' Thatbyinnyu u ta' Ananda. Bosta iskrizzjonijiet impittra u saħansitra affreski ġew miżjuda f'dan il-perjodu.<ref>Stadtner 2011: 217</ref> === Seklu 20 sal-preżent === [[Stampa:Pumpkin Pagoda -Bupaya Pagoda-, Pagan, Upper Burma.jpg|xellug|daqsminuri|306x306px|Il-Pagoda ta' Bupaya fl-1868 qabel ma nqerdet b'terremot fl-1975 u issa ġiet rikostruwita u ġiet indurata]] Bagan tinsab f'żona attiva tat-terremoti, u ġarrbet bosta terremoti tul is-sekli, b'saħansitra iżjed minn 400 irreġistrati bejn l-1904 u l-1975.<ref>Unesco 1976: ix</ref> Terremot kbir seħħ fit-8 ta' Lulju 1975, u laħaq it-8 MM f'Bagan u f'Myinkaba, u 7 MM f'Nyaung-U.<ref>Ishizawa u Kono 1989: 114</ref> It-terremot heżżeż it-tempji, u f'ħafna każijiet bħal dak ta' Bupaya, ġarrbu ħsarat kbar u xi kultant irreversibbli. Attwalment hemm 2,229 tempju u pagoda.<ref name=":4">Köllner, Bruns 1998: 117</ref> Bosta minn dawn il-pagodi li ġarrbu l-ħsarat ġew restawrati fis-snin 90 mill-gvern militari, li għamel ħiltu biex Bagan issir destinazzjoni turistika internazzjonali. Madankollu, l-isforzi ta' restawr minflok wasslu għat-tmaqdir mifrux mill-istoriċi tal-arti u mill-konservazzjonisti minn madwar id-[[Id-Dinja|dinja]]. Il-kritiċi kienu mgħaddbin li r-restawr sar mingħajr wisq attenzjoni għall-istili arkitettoniċi oriġinali u bl-użu ta' materjali moderni, u li l-gvern fetaħ ukoll korsa tal-golf fil-beraħ, awtostrada pavimentata, u bena torri panoramiku ta' 61 metru. Għalkemm il-gvern kien jemmen li l-mijiet ta' tempji (mhux restawrati) u l-għadd kbir ta' iskrizzjonijiet fuq il-ġebel tal-kapitali antika kienu biżżejjed biex jistħoqqilhom jitniżżlu bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO, il-belt tniżżlet biss fl-2019, u Bagan damet daqshekk biex jitniżżlu allegatament proprju minħabba r-restawr.<ref>Tourtellot 2004</ref> Bagan illum hija destinazzjoni turistika ewlenija fl-industrija emerġenti tal-pajjiż, li kienet ilha fil-mira ta' diversi kampanji ta' bojkottjar. Diversi pubblikazzjonijiet Burmiżi jenfasizzaw li l-infrastruttura turistika żgħira tal-belt se jkollha tespandi malajr anke biex tlaħħaq mal-iċken żieda fit-turiżmu fis-snin li ġejjin. [[Stampa:Ananda Buddha, Bagan, Myanmar.jpg|daqsminuri|316x316px|Il-Buddha bilwieqfa tat-Tempju ta' Ananda]] Fl-24 ta' Awwissu 2016, terremot kbir heżżeż il-parti ċentrali ta' Myanmar u mill-ġdid ikkawża ħsarat estensivi f'Bagan; din id-darba kważi 400 tempju nqerdu. It-Tempju ta' Sulamani u dak ta' Myauk Guni (Guni tat-Tramuntana) ġarrbu ħsarat kbar. Id-Dipartiment Arkeoloġiku ta' Bagan ta bidu għal stħarriġ u sforz ta' rikostruzzjoni bl-għajnuna ta' esperti mill-UNESCO. Il-viżitaturi ma jistgħux jidħlu iktar fi 33 tempju li ġarrbu l-iktar ħsarat. == Sit ta' Wirt Dinji == Fis-6 ta' Lulju 2019, Bagan tniżżlet uffiċjalment bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO, 24 sena wara li l-gvern militari nnomina l-belt fl-1995, matul it-43 sessjoni tal-Kumitat tal-Wirt Dinji. B'hekk Bagan saret it-tieni Sit ta' Wirt Dinji fil-Myanmar, wara l-[[Bliet Antiki tal-Pyu]]. Bħala parti mir-rakkomandazzjonijiet li ngħataw wara d-deżinjazzjoni ta' Bagan, il-gvern tal-Myanmar wiegħed li jkun hemm rilokazzjoni tal-lukandi eżistenti fiż-żona arkeoloġika lejn żona apposta għal-lukandi sal-2028.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref>{{Ċita web|url=https://www.mmtimes.com/news/bagan-named-unesco-world-heritage-site.html|titlu=Bagan named UNESCO World Heritage Site|data=2019-07-07|sit=The Myanmar Times|data-aċċess=2021-07-29|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210729233417/https://www.mmtimes.com/news/bagan-named-unesco-world-heritage-site.html|arkivju-data=2021-07-29|url-status=dead}}</ref> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: '''il-kriterju (iii)''' "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; '''il-kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-bniedem"; u '''l-kriterju (vi)''' "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".<ref name=":0" /> == Ġeografija == [[Stampa:Ruins of Bagan, 1999.jpg|daqsminuri|302x302px|Inżul ix-xemx fuq it-tempji u l-pagodi ta' Bagan]] Iż-Żona Arkeoloġika ta' Bagan, definita bħala ż-żona ta' 13-il kilometru bi tmien kilometri u ċċentrata madwar il-belt antika ta' Bagan, tikkonsisti minn Nyaung U fit-Tramuntana u Bagan il-Ġdida fin-Nofsinhar, tinsab fil-Punent ta' art enormi mimlija pjanuri f'Burma ta' Fuq ma' lilwa tax-xmara Irrawaddy. Tinsab 290 kilometru fil-Lbiċ ta' Mandalay u 700 kilometru fit-Tramuntana ta' [[Yangon]]. === Klima === Bagan tinsab fin-nofs ta' "żona niexfa" tal-Myanmar, bejn wieħed u ieħor bejn [[Shwebo]] fit-Tramuntana u [[Pyay]] fin-Nofsinhar. Għad-differenza tar-reġjuni kostali tal-pajjiż, li jkollhom ix-xita ta' kull sena fil-monsoons li tlaħħaq iktar minn 2,500 millimetru, iż-żona niexfa ma tantx tara preċipitazzjoni peress li hija mkennija mix-xita mill-katina muntanjuża ta' Rakhine Yoma fil-Punent. Is-sorsi klimatiċi disponibbli online jirrapportaw klima pjuttost differenti għal Bagan. {| class="wikitable mw-collapsible" ! colspan="14" |''Data'' klimatika għal Bagan |- !Xahar !Jan !Fra !Mar !Apr !Mej !Ġun !Lul !Aww !Set !Ott !Nov !Diċ !Sena |- !Temp. għolja medja °C (°F) |32 (90) |35 (95) |36 (97) |37 (99) |33 (91) |30 (86) |30 (86) |30 (86) |30 (86) |32 (90) |32 (90) |32 (90) |32 (91) |- !Temp. baxxa medja °C (°F) |18 (64) |19 (66) |22 (72) |24 (75) |25 (77) |25 (77) |24 (75) |24 (75) |24 (75) |24 (75) |22 (72) |19 (66) |23 (72) |- | colspan="14" |Sors: www.holidaycheck.com<ref>{{Ċita web|url=http://archive.is/QxK10|titlu=Temperature Bagan - climate Bagan Myanmar - weather Bagan|data=2013-01-25|sit=archive.is|data-aċċess=2021-07-29}}</ref> |} {| class="wikitable mw-collapsible" ! colspan="14" |''Data'' klimatika għal Bagan |- !Xahar !Jan !Fra !Mar !Apr !Mej !Ġun !Lul !Aww !Set !Ott !Nov !Diċ !Sena |- !Temp. għolja medja °C (°F) |28 (82) |32 (90) |36 (97) |39 (102) |38 (100) |35 (95) |33 (91) |32 (90) |32 (90) |31 (88) |29 (84) |27 (81) |33 (91) |- !Temp. baxxa medja °C (°F) |16 (61) |19 (66) |24 (75) |28 (82) |29 (84) |27 (81) |26 (79) |25 (77) |25 (77) |24 (75) |20 (68) |17 (63) |23 (74) |- !Preċipitazzjoni medja f'mm (pulzieri) |5 (0.2) |0.6 (0.02) |2.6 (0.10) |16.4 (0.65) |49.6 (1.95) |69.8 (2.75) |126.7 (4.99) |182 (7.2) |152.4 (6.00) |103.6 (4.08) |25.5 (1.00) |5.7 (0.22) |739.9 (29.16) |- !Medja ta' jiem bix-xita |2 |1 |2 |9 |14 |21 |26 |28 |24 |20 |6 |2 |155 |- | colspan="14" |Sors: www.weatheronline.com<ref>{{Ċita web|url=http://www.worldweatheronline.com/Bagan-weather-averages/Mandalay/MM.aspx|titlu=Weather Bagan}}</ref> |} == Veduti panoramiċi == [[Stampa:Mi Nyein Gone-Bagan-Myanmar-15-Panorama view-gje.jpg|nofs|daqsminuri|702x702px|Veduta panoramika ta' Bagan mit-Tempju ta' Minyeingon, b'Thatbyinnyu fuq ix-xellug u Dhammayangyi ’l bogħod fuq il-lemin]] [[Stampa:P1130180 filtered Panorama s.jpg|nofs|daqsminuri|702x702px|Il-pjanura ta' Bagan b'Dhammayangyi fuq ix-xellug]] [[Stampa:Bagan panorama2.jpg|nofs|daqsminuri|701x701px|Il-pjanura ta' Bagan bix-xmara Irrawaddy fl-isfond]] [[Stampa:The plains of Bagan (02).jpg|nofs|daqsminuri|702x702px|Il-pjanura ta' Bagan Plains mix-xatt oppost tax-xmara Irrawaddy]] == Arkitettura == Bagan tispikka mhux biss għan-numru ma jispiċċa qatt ta' binjiet reliġjużi tal-Myanmar, iżda wkoll għall-arkitettura tal-għaġeb tal-binjiet, u l-kontribut tagħhom għad-disinn tat-tempji Burmiżi. L-arti tal-arkitettura tal-pagodi f'Bagan hija turija tal-ħila mill-aqwa tal-[[Artiġjan|artiġjani]] tal-Myanmar. It-tempji ta' Bagan jistgħu jinqasmu f'żewġ kategoriji wesgħin: it-tempji solidi bi stil ta' ''stupa'' u t-tempji vojta minn ġewwa bl-istil ''gu'' (ဂူ). ==== Stupi ==== ''Stupa'', li tissejjaħ ukoll ''pagoda'' jew ''chedi'', hija struttura kbira, li tipikament ikollha kompartiment bir-relikwi ġewwa. L-istupi jew il-pagodi ta' Bagan evolvew mill-ewwel disinni tal-[[Pyu]], li min-naħa tagħhom kienu bbażati fuq id-disinni tal-istupi tar-reġjun ta' Andhra, partikolarment Amaravati u Nagarjunakonda fix-Xlokk tal-Indja attwali, u fuq livell inqas ta' [[Ceylon]].<ref>Aung-Thwin 2005: 26–31</ref> L-istupi tal-era ta' Bagan min-naħa tagħhom kienu l-prototipi għall-istupi Burmiżi ta' warajhom f'termini ta' simboliżmu, forma u disinn, tekniki tal-bini u saħansitra materjali.<ref name=":5">Aung-Thwin 2005: 233–235</ref> {{multiple image||alt4=|alt7=|width7=107|image7=Unnamed Buddhist temple (113753).jpg|caption6=Il-Pagoda ta' Mingalazedi (is-seklu 13)|alt6=|width6=160|image6=Mingalazedi-Bagan-Myanmar-02-gje.jpg|caption5=Il-Pagoda ta' Dhammayazika (is-seklu 12)|alt5=|width5=145|image5=Dhamma-Yazaka.JPG|caption4=Il-Pagoda ta' Shwezigon (is-seklu 11)|width4=82|header=Evoluzzjoni tal-istupi tal-Myanmar|image4=Shwezigon.JPG|caption3=Il-Pagoda ta' Lawkananda (qabel is-seklu 11)|alt3=|width3=145|image3=Lawkananda-Dec-2000-01.JPG|caption2=Il-Pagoda ta' Bupaya (qabel is-seklu 11)|alt2=|width2=82|image2=Bagan-Bu-Paya.JPG|caption1=Il-Pagoda ta' Bawbawgyi (is-seklu 7)|alt1=|width1=94|image1=20160810 Bawbawgyi Pogoda Sri Ksetra Pyay Myanmar 9252.jpg|caption7=L-umbrelel ċerimonjali f'tempju ta' Bagan}} [[Stampa:Sulamani-Bagan-Myanmar-23-gje.jpg|daqsminuri|369x369px|L-affreski antiki fuq ġewwa tat-Tempju ta' Sulamani f'Bagan]] Oriġinarjament, stupa ta' Ceylon kien ikollha qafas emisferiku (bil-Pali: ''anda'', jiġifieri "bajda"), li fuqu kienet tiġi stabbilita kaxxa rettangolari mdawra b'balavostri tal-ġebel (''harmika''). Xaft kien jagħti lejn il-quċċata tal-istupa u dan kien jirfed diversi umbrelel ċerimonjali. L-istupa hija rappreżentazzjoni tal-kożmos Buddisti: l-għamla tagħha tissimboleġġa lill-Muntanja Meru, filwaqt li l-umbrella armata fuq ix-xogħol bil-brikks tirrappreżenta l-assi tad-dinja.<ref name=":4" /> Il-pedamenti bil-brikks spiss kienu jinksew bl-istukko u mżejna bir-riljievi. Pari jew serje ta' orki bħala gwardjani (''bilu'') kienu tema favorita fil-perjodu ta' Bagan tal-qedem.<ref>Falconer, J.; Moore, E.; Tettoni, L. I. (2000). ''Burmese design and architecture''. [[Hong Kong]]: Periplus. ISBN <bdi>9625938826</bdi>.</ref> Id-disinn oriġinali tal-Induisti gradwalment ġie mmodifikat, l-ewwel mill-Pyu, u mbagħad mill-Burmani f'Bagan, fejn l-istupa bil-mod il-mod żviluppat b'għamla itwal u ċilindrika. L-iktar stupi bikrin ta' Bagan bħal dik ta' Bupaya (għall-ħabta tas-seklu 9) nibtu direttament mill-istil tal-Pyu fi [[Sri Ksetra]]. Sas-seklu 11, l-istupa żviluppat b'għamla iktar qisha qanpiena fejn l-umbrelel inbidlu f'sensiela ta' ċrieki li kulma jmur jiċkienu u li kienu jitpoġġew fuq xulxin sa ma jiġu għall-ponta. Fuq iċ-ċrieki, id-disinn il-ġdid sostitwixxa l-''harmika'' b'blanzun tal-lotus. Dan id-disinn imbagħad evolva f'"blanzun tal-[[banana]]", li jifforma l-quċċata estiża tal-biċċa l-kbira tal-pagodi Burmiżi. Tliet terrazzi rettangolari jew erbgħa kienu jservu bħala l-bażi tal-pagoda, sikwit b'gallerija ta' madum tat-terrakotta li juru ġrajjiet tal-''jataka'' Buddisti. Il-Pagoda ta' Shwezigon u l-Pagoda ta' Shwesandaw huma l-iktar eżempji bikrin ta' din it-tip ta' pagoda. Eżempji tat-tendenza favur disinn qisu iktar b'għamla ta' qanpiena gradwalment kisbu l-primazija kif wieħed jista' jara fil-Pagoda ta' Dhammayazika (l-aħħar tas-seklu 12) u l-Pagoda ta' Mingalazedi (l-aħħar tas-seklu 13).<ref>Aung-Thwin 2005: 210–213</ref> ==== Tempji vojta minn ġewwa ==== B'kuntrast mal-istupi, it-tempji vojta minn ġewwa bl-istil ''gu'' huma strutturi li kienu jintużaw għall-meditazzjoni, għall-qima u d-devozzjoni lejn Buddha u ritwali Buddisti oħra. It-tempji ''gu'' jinqasmu f'żewġ stili bażiċi: id-disinn b'"faċċata waħda" u d-disinn b'erba' faċċati"—essenzjalment daħla prinċipali waħda u erba' daħliet prinċipali. Jeżistu wkoll stili oħra bħal pereżempju b'ħames faċċati u ibridi. L-istil b'faċċata waħda oriġina minn [[Beikthano]] fis-seklu 2, u l-istil b'erba' faċċati oriġina minn Sri Ksetra fis-seklu 7. It-tempji, li kellhom karatteristiċi uniċi bħal ħnejjiet ippuntati u l-kompartiment bil-volti, bdew isiru ikbar u iktar grandjużi fil-perjodu ta' Bagan tal-qedem.<ref>Aung-Thwin 2005: 224–225</ref> ==== Innovazzjonijiet ==== [[Stampa:Dhammayazika Paya - South Plain - Bagan (Pagan) - Myanmar (Burma).jpg|xellug|daqsminuri|311x311px|Dhammayangyi Paya, Bagan]] Għalkemm id-disinni tat-tempji Burmiżi evolvew minn stili tal-Induisti u tal-Pyu (u possibbilment anke tal-Mon), it-tekniki tal-volti milli jidher żviluppa f'Bagan stess. L-iktar tempi bikrin bil-volti jmorru lura għas-seklu 11, filwaqt li l-istil bil-volti ma kienx mifrux fl-[[Indja]] qabel l-aħħar tas-seklu 12. Ix-xogħol bil-ġebel tal-binjiet juri "livell tal-għaġeb ta' perfezzjoni", fejn ħafna mill-istrutturi immensi ma ġġarrfux minkejja t-terremot qawwi tal-1975.<ref name=":4" /> B'xorti ħażina, it-tekniki tal-volti tal-era ta' Bagan tal-qedem intilfu fil-perjodi ta' wara. Wara dan il-perjodu, inbnew biss tempji ferm iżgħar bl-istil ''gu''. Fis-seklu 18, pereżempju, ir-Re Bodawpaya pprova jibni l-Pagoda ta' Mingun (li suppost kellha tkun l-ikbar waħda fid-dinja) bħala tempju b'kompartimenti spazjużi bil-volti iżda ma setax għaliex l-[[Artiġjan|artiġjani]] u l-[[Bennej|bennejja]] ta' dak iż-żmien kienu laħqu tilfu l-għarfien u s-[[sengħa]] tal-bini tal-volti u tal-ħnejjiet ippuntati, tant meħtieġa għall-bini tat-tempji vojta minn ġewwa ta' Bagan.<ref name=":5" /> Innovazzjoni arkitettonika oħra li oriġinat f'Bagan hija t-tempju Buddist bi pjanta pentagonali. Dan id-disinn nibet minn disinni ibridi (bejn disinni b'faċċata u b'erba' faċċati). L-idea kienet li tiġi inkluża l-venerazzjoni tal-Buddha Maitreya, il-ħames Buddha ta' dik l-era u l-Buddha tal-futur, apparti l-erba' l-oħra eżistenti. Il-Pagoda ta' Dhammayazika u l-Pagoda ta' Ngamyethna huma eżempji tad-disinn pentagonali.<ref name=":4" /> ==== Siti kulturali notevoli ==== {| class="wikitable sortable" border="1" ! width="100" |Isem ! width="100" |Ritratt ! width="100" |Sena tal-kostruzzjoni ! width="100" |Sponsor(s) ! width="400" |Noti |- |Tempju ta' Ananda |[[File:Bagan,_Myanmar,_Ananda_Temple.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bagan,_Myanmar,_Ananda_Temple.jpg|120x120px]] |1105 |Re Kyansittha |Wieħed mill-iktar tempji famużi f'Bagan; għoli 51 metru |- |Pagoda ta' Bupaya |[[Stampa:Bupaya Pagoda - 2014.01 - panoramio.jpg|bla_tilar|120x120px]] |850 |Re Pyu Saw Hti |Bl-istil tal-Pyu; il-pagoda oriġinali tas-seklu 9 inqerdet b'terremot fl-1975; issa ġiet rikostruwita kompletament u ġiet indurata |- |Tempju ta' Dhammayangyi |[[File:Bagan,_Myanmar,_Dhammayangyi_Temple.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bagan,_Myanmar,_Dhammayangyi_Temple.jpg|120x120px]] |1167–1170 |Re Narathu |L-ikbar tempju f'Bagan |- |Pagoda ta' Dhammayazika |[[File:Dhamma-Yazaka.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dhamma-Yazaka.JPG|120x120px]] |1196–1198 |Re Sithu II | |- |Tempju ta' Gawdawpalin |[[File:Gawdawpalin_Temple_Bagan_Myanmar.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gawdawpalin_Temple_Bagan_Myanmar.jpg|120x120px]] |1211–1235 |Re Sithu II u Re Htilominlo | |- |Tempju ta' Gubyaukgyi (Wetkyi-in) | |Early 13th Century |Re Kyansittha | |- |Tempju ta' Gubyaukgyi (Myinkaba) |[[File:Gubyaukgyi-Bagan-Myanmar-02-gje.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Gubyaukgyi-Bagan-Myanmar-02-gje.jpg|120x120px]] |1113 |Prinċep Yazakumar | |- |Tempju ta' Htilominlo |[[File:Bagan, Myanmar, Sulamani Temple.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bagan, Myanmar, Sulamani Temple.jpg|120x120px]] |1218 |Re Htilominlo |Tempju li fih tliet sulari (għoli 46 metru) |- |Pagoda ta' Lawkananda |[[File:Lawkananda-Bagan-Myanmar-01-gje.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lawkananda-Bagan-Myanmar-01-gje.jpg|168x168px]] |1044–1077 |Re Anawrahta | |- |Tempju ta' Mahabodhi |[[File:Mahabodhi_Temple,_Bagan.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mahabodhi_Temple,_Bagan.jpg|165x165px]] |1218 |Re Htilominlo |Replika iżgħar tat-[[Tempju ta' Mahabodhi]] f'[[Bodh Gaya]], l-[[Indja]] |- |Tempju ta' Manuha |[[File:Manuha.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Manuha.JPG|120x120px]] |1067 |Re Manuha | |- |Pagoda ta' Mingalazedi |[[File:Mingalazedi-Bagan-Myanmar-02-gje.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mingalazedi-Bagan-Myanmar-02-gje.jpg|120x120px]] |1268–1274 |Re Narathihapate | |- |Tempju ta' Minyeingon |[[File:Mi_Nyein_Gone-Bagan-Myanmar-06-gje.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mi_Nyein_Gone-Bagan-Myanmar-06-gje.jpg|120x120px]] | | | |- |Iskrizzjoni ta' Myazedi |[[File:Myazedi-Inscription-Burmese.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Myazedi-Inscription-Burmese.JPG|160x160px]] |1112 |Prinċep Yazakumar |"Il-Ġebla ta' Rosetta ta' Burma" b'iskrizzjonijiet b'erba' lingwi: bil-Pyu, bil-Mon Antik, bil-Burmiż Antik u bil-Pali |- |Tempju ta' Nanpaya |[[File:Nanpaya-Bagan-Myanmar-01-gje.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Nanpaya-Bagan-Myanmar-01-gje.jpg|120x120px]] |1160–1170 | |Tempju [[Ħinduiżmu|Indùista]] bl-istil tal-Mon; jingħad li kien ir-residenza antika ta' Manuha jew inbena fuq is-sit |- |Tempju ta' Nathlaung Kyaung |[[File:Nat-Hlaung_Kyaung_Vishnu_Statute.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Nat-Hlaung_Kyaung_Vishnu_Statute.JPG|160x160px]] |1044–1077 | |Tempju Induistà |- |Tempju ta' Payathonzu |[[File:Bagan,_Hpaya-thon-zu-Group.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bagan,_Hpaya-thon-zu-Group.JPG|120x120px]] |1200 | |Tempju bl-istili Mahayana u Tantriku |- |Pagoda ta' Seinnyet Nyima u Pagoda ta' Seinnyet Ama |[[File:Seinnyet_temple.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Seinnyet_temple.jpg|120x120px]] |Seklu 11 | | |- |Tempju ta' Shwegugyi |[[File:Shwegugyi-Bagan-Myanmar-01-gje.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Shwegugyi-Bagan-Myanmar-01-gje.jpg|120x120px]] |1131 |Re Sithu I |Sithu I ġie assassinat hawnhekk; magħruf għat-twieqi tiegħu bl-f'forma ta' arkati |- |Pagoda ta' Shwesandaw |[[File:Shwesandaw_Pagoda_Bagan_Myanmar.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Shwesandaw_Pagoda_Bagan_Myanmar.jpg|180x180px]] |1057 |Re Anawrahta |Għolja 100 metru mingħajr ma wieħed jgħodd il-''hti'' fil-quċċata; l-itwal pagoda f'Bagan |- |Pagoda ta' Shwezigon |[[File:Shwezigon.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Shwezigon.jpg|120x120px]] |1102 |Re Anawrahta u Re Kyansittha | |- |Tempju ta' Sulamani |[[File:Sulamani_Temple.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sulamani_Temple.jpg|120x120px]] |1183 |Re Sithu II | |- |Bieb ta' Tharabha |[[File:Tharaba_Gate.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tharaba_Gate.JPG|120x120px]] |1020 |Re Kunhsaw Kyaunghpyu u Re Kyiso |L-unika parti li fadal mill-ħitan antiki; datati bir-radjukarbonju għall-ħabta tal-1020<ref name="mat-2005-382">Aung-Thwin 2005: 38</ref> |- |Tempju ta' Thatbyinnyu |[[File:Bagan,_Myanmar,_Thatbyinnyu_Temple.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bagan,_Myanmar,_Thatbyinnyu_Temple.jpg|120x120px]] |1150/51 |Sithu I |L-itwal tempju f'Bagan; 66 metru |- |Pagoda ta' Tuywindaung |[[File:Tuywindaung_Pagoda.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tuywindaung_Pagoda.JPG|160x160px]] | |Anawrahta | |- |} == Mużewijiet == [[File:Bagan_Palace.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bagan_Palace.JPG|daqsminuri|Sit tal-pedamenti tal-palazz l-antik ta' Bagan tal-Qedem qabel l-2003.]] * Il-Mużew Arkeoloġiku ta' Bagan: l-unika [[mużew]] fiż-Żona Arkeoloġika ta' Bagan, fih innifsu mużew fil-beraħ antik millenju. Il-mużew fih tliet sulari u fih oġġetti rari tal-perjodu ta' Bagan tal-Qedem, fosthom l-iskrizzjonijiet oriġinali ta' Myazedi, il-[[Ġebla ta' Rosetta]] ta' Burma. * Il-Palazz ta' Anawrahta: dan il-palazz ġie rikostruwit fl-2003 abbażi tal-pedamenti eżistenti fis-sit tal-palazz l-antik.<ref>{{Ċita web|url=https://myanmar.gov.mm/en/travel-myanmar|titlu=Travel Myanmar|sit=myanmar.gov.mm|lingwa=en-US|data-aċċess=2021-07-29|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210803180004/https://myanmar.gov.mm/en/travel-myanmar|arkivju-data=2021-08-03|url-status=dead}}</ref> Madankollu, il-palazz li nbena fuq il-pedamenti nbena bl-ebda evidenza disponibbli kif seta' kien fil-qedem. == Dokumentazzjoni 3D bil-LiDAR == Il-Proġett ta' Zamani mill-Università ta' [[Cape Town]], l-[[Afrika t'Isfel]], offra s-servizzi tiegħu għad-dokumentazzjoni spazjali tal-[[Monument|monumenti]] f'Bagan b'rispons għall-qerda ta' monumenti minħabba terremot ta' Awwissu 2016. Wara żjara ta' tkixxif f'Bagan u laqgħa sussegwenti fl-uffiċċji tal-UNESCO f'[[Bangkok]], it-[[Tajlandja]], fi Frar 2017, il-Proġett ta' Zamani ddokumenta 12-il monument f'Bagan bl-użu tal-LiDAR, matul tliet kampanji fuq il-post bejn l-2017 u l-2018,<ref>{{Ċita web|url=https://zamaniproject.org/site-myanmar-bagan-temples-pagodas.html|titlu=Site - Bagan|sit=zamaniproject.org|data-aċċess=2021-07-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://lidarnews.com/articles/laserscanning-for-heritage-conservation-the-example-of-bagan/|titlu=Laser Scanning for Heritage Conservation - Bagan, Myanmar|data=2017-07-01|sit=LiDAR News|lingwa=en-US|data-aċċess=2021-07-29}}</ref> inkluż Kubyauk-gyi (Gubyaukgyi) (298); Kyauk-ku-umin (154); Tha-peik-hmauk-gu-hpaya (744); Sula-mani-gu-hpaya (Sulamani) (748); il-Monument 1053; Sein-nyet-ama (1085); Sein-nyet-nyima (1086); Naga-yon-hpaya (1192); Loka-ok-shaung (1467); Than-daw-kya (1592); il-Monasteru ta' Ananda; u l-Bieb ta' Tharabha, il-bieb tal-belt ta' Bagan tal-qedem. == Trasport == Bagan hija aċċessibbli bl-ajru, bil-ferrovija, bil-karozza tal-linja, bil-karozza u bid-dgħajsa mix-xmara. === Ajru === Il-biċċa l-kbira tat-turisti internazzjonali jtiru lejn il-belt. L-ajruport ta' Nyaung U jipprovdi l-kollegamenti bl-ajru mir-reġjun ta' Bagan u lejh. Diversi linji tal-ajru domestiċi għandhom titjiriet regolari lejn Yangon, li jdumu xi 80 minuta biex ikopru s-600 kilometru bejn iż-żewġ bliet. It-titjiriet lejn Mandalay idumu bejn wieħed u ieħor 30 minuta u dawk lejn [[Heho]] jdumu madwar 40 minuta. L-ajruport jinsab fil-periferija ta' Nyaung U u ddum xi 20 minuta bit-taksi biex tasal f'Bagan mill-ajruport.<ref>{{Ċita web|url=https://www.visit-bagan.com/getting-there/|titlu=Transport options for getting to Bagan Myanmar|data=2019-03-16|lingwa=en-US|data-aċċess=2021-07-29|arkivju-data=2021-07-29|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210729233409/https://www.visit-bagan.com/getting-there/|url-status=dead}}</ref> === Ferrovija === Il-belt ta' Bagan hija moqdija wkoll mil-linja ferrovjarja Yangon-Mandalay. Il-kumpanija Myanmar Railways kuljum topera servizz ferrovjarju ta' billejl 'l hemm u 'l hawn bejn Yangon u Bagan (il-ferroviji nri 61 u 62), li jdumu mill-inqas 18-il siegħa. Il-ferroviji għandhom vagun bis-sodod kif ukoll postijiet tal-Ewwel Klassi u postijiet tal-Klassi Ordinarja. Bejn Mandalay u Bagan hemm żewġ servizzi li joperaw kuljum 'l hemm u 'l hawn (il-ferroviji nri 117,118,119 u 120) li jieħdu mill-inqas tmien sigħat. Il-ferroviji għandhom postijiet tal-Ewwel Klassi u postijiet tal-Klassi Ordinarja.<ref>{{Ċita web|url=https://www.seat61.com/Burma.htm|titlu=Train travel in Myanmar (Burma) {{!}} Train times, fares, tickets, photos|sit=www.seat61.com|data-aċċess=2021-07-29}}</ref> === Karozzi tal-linja u karozzi === Hemm servizzi bil-karozzi tal-linja u bil-karozzi privati li joperaw billejl ukoll minn Yangon u Mandalay li jdumu madwar disa' sigħat u sitt sigħat rispettivament.<ref>{{Ċita web|url=https://www.visit-bagan.com/getting-there/|titlu=Transport options for gettingt to Bagan Myanmar|data=2019-03-16|lingwa=en-US|data-aċċess=2021-07-29|arkivju-data=2021-07-29|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210729233409/https://www.visit-bagan.com/getting-there/|url-status=dead}}</ref> === Lanċa === Servizz tal-lanċa "ekspress" jopera bejn Bagan u Mandalay. Tul ix-xmara Irrawaddy, l-iktar lanċa veloċi ddum xi disa' sigħat biex tivvjaġġa 170 kilometru. Is-servizz jopera kuljum fl-eqqel perjodi u joperaw ukoll servizzi inqas veloċi b'waqfiet mal-lejl. == Ekonomija == [[File:Bagan-Lacquerware-Factory-Workers.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bagan-Lacquerware-Factory-Workers.JPG|daqsminuri|Ħaddiema f'fabbrika tal-oġġetti bil-lacquer]] L-ekonomija ta' Bagan hija bbażata b'mod prinċipali fuq it-turiżmu. Minħabba l-ibbojkottjar kontra l-gvern militari preċedenti, l-infrastruttura tat-turiżmu tar-reġjun ta' Bagan għadha mudesta meta mqabbla mal-istandards internazzjonali. Il-belt għandha ftit lukandi standard internazzjonali u bosta appartamenti ġestiti minn familji. Bagan hija wkoll iċ-ċentru tal-industrija Burmiża tal-oġġetti bil-lacquer, li prattikament jiddependi fuq id-domanda mit-turisti. Il-biċċa l-kbira tal-oġġetti bil-lacquer huma destinati għall-ħwienet tat-tifkiriet turistiċi f'Yangon, u għas-swieq dinjin. Barra minn hekk, il-proċess tal-produzzjoni tal-oġġetti bil-lacquer fih innifsu sar attrazzjoni turistika. == Demografija == Il-popolazzjoni ta' Bagan fl-aqwa perjodu tal-belt kien stmat li kienet bejn 50,000<ref name="geh-78">Harvey 1925: 78</ref> to 200,000 ruħ.<ref name="hk-ab-115">Köllner, Bruns 1998: 115</ref> Sa żmien il-wasla tal-industrija tat-turiżmu fis-snin 90 tas-seklu 20, ftit abitati biss kienu jgħixu fil-belt antika ta' Bagan. Iż-żieda fit-turiżmu attirat popolazzjoni mdaqqsa lejn iż-żona. Minħabba li issa fiż-żona tal-belt antika ta' Bagan ma hemmx abitazzjonijiet permanenti, il-biċċa l-kbira tal-popolazzjoni tirresjedi f'Bagan il-Ġdida fin-Nofsinhar jew f'Nyaung-U fit-Tramuntana tal-belt antika ta' Bagan. Il-maġġoranza tar-residenti nativi huma Bamar. == Amministrazzjoni == Iż-Żona Arkeoloġika ta' Bagan hija parti mid-Distrett ta' Nyaung-U fir-Reġjun ta' Mandalay. == Ġemellaġġi == * [[Luang Prabang]], [[Laos]]<ref name="sis">Pan Eiswe Star u Soe Than Linn 2010</ref> * [[Siem Reap]], [[Kambodja]]<ref name="sis" /> == Biblijografija == * Aung-Thwin, Michael (1985). Pagan: The Origins of Modern Burma. [[Honolulu]]: University of Hawai'i Press. <nowiki>ISBN 0-8248-0960-2</nowiki>. * Aung-Thwin, Michael (2005). The mists of Rāmañña: The Legend that was Lower Burma (illustrated ed.). Honolulu: University of Hawai'i Press. <nowiki>ISBN 978-0-8248-2886-8</nowiki>. * Ministry of Culture, Union of Myanmar (2009). "Royal Palaces in Myanmar". Il-Ministeru għall-Kultura. * Harvey, G. E. (1925). History of Burma: From the Earliest Times to 10 March 1824. Londra: Frank Cass & Co. Ltd. * Htin Aung, Maung (1967). A History of Burma. [[Belt ta' New York|New York]] u [[Londra]]: Cambridge University Press. * Ishizawa, Yoshiaki; Yasushi Kono (1989). Study on Pagan: research report. Institute of Asian Cultures, Sophia University. p. 239. * Kala, U (1724). Maha Yazawin (bil-Burmiż). 1–3 (2006, ir-raba' ed. stampata). Yangon: Ya-Pyei Publishing. * Köllner, Helmut; Axel Bruns (1998). Myanmar (Burma) (ed. bl-illustrazzjonijiet). Hunter Publishing. p. 255. <nowiki>ISBN 978-3-88618-415-6</nowiki>. * Lieberman, Victor B. (2003). Strange Parallels: Southeast Asia in Global Context, c. 800–1830, volum 1, Integration on the Mainland. Cambridge University Press. <nowiki>ISBN 978-0-521-80496-7</nowiki>. * Pan Eiswe Star; Soe Than Linn (2010-02-10). "Archaeologists to assist with Cambodia excavations". The Myanmar Times. 26 (509). * Il-Kummissjoni Storika Rjali ta' Burma (1832). Hmannan Yazawin (bil-Burmiż). 1–3 (2003 ed.). Yangon: il-Ministeru għall-Informazzjoni, Myanmar. * Rao, V.K. (2013). "The Terracotta Plaques of Pagan: Indian Influence and Burmese Innovations". Ancient Asia. 4: 7. * Rao, Vinay Kumar. “Buddhist Art of Pagan, 2 Vols.” Published by Agam Kala Publications, [[New Delhi]], 2011. <nowiki>ISBN 978-81-7320-116-5</nowiki>. * Rao, Vinay Kumar (2013). "The Terracotta Plaques of Pagan: Indian Influence and Burmese Innovations". Ancient Asia. 4: 7. * Stadtner, Donald M. (2011). Sacred Sites of Burma: Myth and Folklore in an Evolving Spiritual Realm. [[Bangkok]]: 2011. <nowiki>ISBN 978-974-9863-60-2</nowiki>. * Than Tun (December 1959). "History of Burma: A.D. 1300–1400". Journal of Burma Research Society. XLII (II). * Than Tun (1964). Studies in Burmese History (in Burmese). 1. Yangon: Maha Dagon. * Tourtellot, Jonathan B. (2004-09-03). "Dictators "Defacing" Famed Burma Temples". The National Geographic Traveler. National Geographic. * UNESCO (1976). Unesco Courier. 28. [[Pariġi]]: UNESCO. * UNESCO. "Bagan Archaeological Area and Monuments". UNESCO. == Referenzi == {{Referenzi}} == Ħoloq esterni == {{Commonscat}} {{Awtorità}} [[Kategorija:Burma]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Siti arkeoloġiċi]] [[Kategorija:Tempji]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Myanmar/Burma]] 3v6sljks2dozhfa5j37xs7ibpv0lbxn 0 27459 333861 313996 2026-11-08T10:00:04Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333861 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Rudolf Christian Karl Diesel''' [ˈdiːzl̩]; twieled fit-18 ta' Marzu 1858 – miet fid-29 ta' Settembru 1913) kien inventur u inġinier mekkaniku [[Ġermanja|Ġermaniż]] li kien famuż għaliex ivvinta l-magna li taħdem bid-diżil. Il-kunjom Diesel intuża wkoll għall-film tal-1942 ''Diesel''. == Ħajja bikrija u edukazzjoni == Diesel twieled id-dar f'Rue Notre Dame de Nazareth 38 f'[[Pariġi]], [[Franza]], fl-1858.<ref>Herring, Peter (2000). Ultimate Train (2000 ed.). Londra: Dorling Kindersley. <nowiki>ISBN 0-7513-0698-3</nowiki>., p. 148.</ref> Huwa kien it-tieli wild minn tlieta ta' [[Elise Diesel|Elise]] (kunjomha xebba Strobel) u [[Theodor Diesel]]. Il-ġenituri tiegħu kienu immigranti mill-[[Bavarja]] li kienu jgħixu f'Pariġi.<ref name=":1">Moon, John F. (1974), ''Rudolf Diesel and the Diesel Engine'', Londra: Priory Press, ISBN 978-0-85078-130-4</ref><ref name=":2">Grosser, Morton (1978), ''Diesel: The Man and the Engine'', New York: Atheneum, ISBN 978-0-689-30652-5.</ref> Theodor Diesel, li kien legatur tal-kotba tas-[[sengħa]], telaq minn raħal twelidu [[Augsburg]], il-Bavarja, fl-1848. Huwa ltaqa' ma' martu, bint merkant minn [[Nuremberg]], f'Pariġi fl-1855 u hemmhekk sar manifattur tal-oġġetti tal-ġilda.<ref>Sittauer, Hans L. (1990), ''Biographien hervorragender Naturwissenschaftler, Techniker und Mediziner, issue 32: Nicolaus August Otto Rudolf Diesel (4th edition)'', Leipzig, DDR: Springer (BSB Teubner), ISBN 978-3-322-00762-9, p. 49.</ref> Ftit ġimgħat biss wara twelidu, Rudolf Diesel ingħata lill-familja ta' bdiewa Vincennes, fejn qatta' l-ewwel disa' xhur ta' ħajtu. Meta ġie rritornat lil familtu oriġinali, dawn ittrasferew ruħhom f'appartament f'Rue de la Fontaine-au-Roi 49. Dak iż-żmien, il-familja Diesel kienet għaddejja minn diffikultajiet finanzjarji. B'hekk, fi tfulitu, Rudolf Diesel kellu jaħdem fl-istudjo ta' missieru u jwassal l-oġġetti tal-ġilda lill-klijenti permezz ta' karretta b'rota waħda. Huwa attenda skola [[Protestantiżmu|Protestanta]] Franċiża u malajr beda jinteressa ruħu fi kwistjonijiet soċjali u fit-teknoloġija.<ref>Sittauer, Hans L. (1990), ''Biographien hervorragender Naturwissenschaftler, Techniker und Mediziner, issue 32: Nicolaus August Otto Rudolf Diesel (4th edition)'', Leipzig, DDR: Springer (BSB Teubner), ISBN 978-3-322-00762-9, p. 50.</ref> Huwa kien student bravu ħafna, u meta kellu 12-il sena ngħata l-medalja tal-bronż mingħand is-Société pour l'Instruction Elémentaire<ref>{{Ċita web|url=http://www.inrp.fr/edition-electronique/lodel/dictionnaire-ferdinand-buisson/document.php?id=3647|titlu=Société pour l'instruction élémentaire|sit=|lingwa=fr|data-aċċess=}}</ref> u kellu pjanijiet biex jidħol jistudja fl-Ecole Primaire Supérieure fl-1870.<ref name=":0">Sittauer, Hans L. (1990), ''Biographien hervorragender Naturwissenschaftler, Techniker und Mediziner, issue 32: Nicolaus August Otto Rudolf Diesel (4th edition)'', Leipzig, DDR: Springer (BSB Teubner), ISBN 978-3-322-00762-9, p. 51.</ref> Meta faqqgħet il-Gwerra bejn il-Franċiżi u l-[[Prussja|Prussjani]] f'dik l-istess sena, il-familja tiegħu kellha titlaq, flimkien ma' bosta familji Ġermaniżi oħra. Huma marru jgħixu f'[[Londra]], fejn Rudolf Diesel attenda skola fejn kien jiġi mitkellem l-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]. Madankollu, qabel tmiem il-gwerra, omm Diesel batitu lejn Augsburg biex jgħix maz-zijiet tiegħu, [[Barbara Barnickel|Barbara]] u [[Christoph Barnickel]], biex ikollu ħakma tal-Ġermaniż u biex iżur il-''Königliche Kreis-Gewerbeschule'' (il-Kulleġġ Vokazzjonali tal-Kontea Rjali), fejn zijuh kien jgħallem il-[[matematika]].<ref name=":0" /> Meta kellu 14-il sena, Rudolf Diesel kiteb ittra lill-ġenituri tiegħu u qalilhom li ried isir inġinier. Wara li lesta l-[[edukazzjoni]] bażika tiegħu bħala l-aqwa fil-klassi tiegħu fl-1873, huwa nkiteb fl-Iskola Industrijali ta' Augsburg li kienet għadha kemm ġiet stabbilita. Sentejn wara, huwa ngħata borża ta' studju għall-merti tiegħu mill-Istitut Politekniku Bavarjan Irjali ta' [[Munich]], li hu aċċetta kontra x-xewqat tal-ġenituri tiegħu, li kienu jippreferu li kieku beda jaħdem.<ref name=":0" /> == Karriera == Wieħed mill-professuri ta' Rudolf Diesel fi Munich kien [[Carl von Linde]]. Diesel ma setax jiggradwa mal-klassi tiegħu f'Lulju 1879 minħabba li marad bit-[[tifojde]]. Sakemm kien qed jistenna d-data suċċessiva tal-eżami, huwa kiseb esperjenza prattika fl-inġinerija mal-Impjant tal-Magni tal-Aħwa Sulzer f'[[Winterthur]], l-[[Żvizzera|Iżvizzera]]. Diesel iggradwa f'Jannar 1880 bl-ogħla unuri akkademiċi u reġa' lura f'Pariġi, fejn assista l-professur preċedenti tiegħu fi Munich, Carl von Linde, bid-disinn u bil-kostruzzjoni ta' impjant modern tar-refriġerazzjoni u tas-silġ. Rudolf Diesel sar id-direttur tal-impjant sena wara. Fl-1883, Diesel iżżewweġ lil [[Martha Flasche]], u kompla jaħdem għal Linde, filwaqt li kiseb diversi privattivi kemm fil-Ġermanja kif ukoll fi Franza.<ref>James, Ioan (2010). ''Remarkable Engineers: From Riquet to Shannon''. Cambridge University Press. p. 129. ISBN <bdi>9781139486255</bdi>.</ref> Fil-bidu tal-1890, Diesel ittrasferixxa ruħu lejn [[Berlin]] flimkien mal-mara u t-tfal tiegħu, Rudolf Jr, Heddy, u Eugen, biex jieħu ħsieb l-immaniġġjar tad-dipartiment tar-riċerka u l-iżvilupp korporattivi ta' Linde u biex jissieħeb ma' diversi bords korporattivi oħra hemmhekk. Peress li ma setax juża l-privattivi li żviluppa meta kien għadu impjegat ta' Linde għall-finijiet tiegħu stess, huwa mar lil hinn mill-qasam tar-refriġerazzjoni. L-ewwel beda jaħdem bl-istim, fejn ir-riċerka tiegħu fl-effiċjenza termali u l-effiċjenza tal-fjuwil wasslitu biex jibni magna li taħdem bl-istim abbażi tal-fwar tal-ammonijaka. Madankollu, matul it-testijiet, il-magna splodiet u kważi qatlitu. Ir-riċerka tiegħu fil-pressjoni taċ-ċilindri b'kompressjoni għolja ttestjat il-qawwa tas-''cylinder heads'' tal-[[ħadid]] u tal-azzar. Wieħed minnhom sploda matul il-perjodu ta' prova. Huwa qatta' ħafna xhur l-isptar, u wara kellu bosta problemi tas-saħħa u tal-vista. Minn mindu attenda l-lekċers ta' Carl von Linde, Rudolf Diesel kellu f'moħħu li jiddisinja magna b'kombustjoni interna li setgħet toqrob l-effiċjenza termali teorika massima taċ-ċiklu ta' Carnot. Huwa ħadem qatigħ fuq din l-idea għal bosta snin, u fl-1892, huwa qies li t-teorija tiegħu kienet kompluta. Fl-istess sena, Diesel ingħata l-privattiva Ġermaniża DRP 67207. Fl-1893, huwa ppubblika saġġ imsejjaħ ''Theory and Construction of a Rational Heat-engine to Replace the Steam Engine and The Combustion Engines Known Today'', li kien ilu jaħdem fuqu mill-bidu tal-1892. Dan is-saġġ serva bħala l-bażi għax-xogħol u għall-iżvilupp tiegħu fir-rigward tal-magna li taħdem bid-diżil. Sas-sajf 1893, Diesel kien irrealizza li t-teorija inizjali tiegħu kienet żbaljata, u b'hekk ressaq applikazzjoni oħra għal privattiva għat-teorija kkoreġuta fl-1893.<ref>Friedrich Sass: ''Geschichte des deutschen Verbrennungsmotorenbaus von 1860 bis 1918'', Springer, Berlin/Heidelberg 1962, <nowiki>ISBN 978-3-662-11843-6</nowiki>. p. 383.</ref> Diesel fehem it-termodinamika kif ukoll id-diffikultajiet teoriċi u prattiċi rigward l-effiċjenza tal-fjuwil. Huwa kien jaf li saħansitra sa 90 % tal-enerġija disponibbli fil-fjuwil tinħela f'magna li taħdem bl-istim. Ix-xogħol tiegħu fid-disinn tal-magni kien xprunat bl-għan li jikseb proporzjonijiet ta' effiċjenza ogħla. Fil-magna tiegħu, il-fjuwil kien injettat fl-aħħar tal-istroke tal-kompressjoni u l-magna kienet titqabbad permezz tat-temperatura għolja li kienet tirriżulta mill-kompressjoni. Mill-1893 sal-1897, [[Heinrich von Buz]], id-direttur ta' Maschinenfabrik Augsburg f'Augsburg, ta lil Rudolf Diesel l-opportunità li jittestja u li jiżviluppa l-ideat tiegħu.<ref name=":1" /> L-ewwel magna li taħdem bid-diżil, il-Magna 250/400, ġiet ittestjata uffiċjalment fl-1897 u issa hija esposta fil-[[Mużew]] Tekniku Ġermaniż fi Munich. Rudolf Diesel kiseb privattivi għad-disinn tiegħu fil-Ġermanja u f'pajjiżi oħra, inkluż fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]].<ref>{{Ċita web|url=https://patents.google.com/patent/US542846|titlu=U.S. Patent 542,846}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://patents.google.com/patent/US608845|titlu=U.S. Patent 608,845}}</ref> Huwa ddaħħal fil-lista tan-nies notevoli fil-qasam tal-[[Karozza|karozzi]] fl-1978. == Għejbien u mewt == [[Stampa:A. J. Jansen - The Steam Ship 'Dresden' in Antwerp Harbour, 1913 4be78552-08c9-464b-97ab-8b23bfdd41d9 570.jpg|daqsminuri|''Dresden'' fil-Port ta' [[Antwerp]], 1913]] Filgħaxija tad-29 ta' Settembru 1913, Rudolf Diesel tela' abbord il-bastiment GER li kien jaħdem bl-istim, SS ''Dresden'', f'Antwerp fi triqtu lejn laqgħa tal-kumpanija Consolidated Diesel Manufacturing f'Londra. Huwa kellu ċena abbord il-vapur u wara rtira fil-kabina tiegħu għall-ħabta tal-22:00, u staqsa li jiġi mqajjem l-għada filgħodu fis-06:15; iżda qatt ma deher ħaj iktar. L-għada filgħodu, il-kabina tiegħu kienet vojta u s-sodda tiegħu kienet magħmula u ma kien jidher li raqad fiha ħadd, minkejja li l-ħwejjeġ li kien jorqod bihom kienu mitwijin pulit u l-arloġġ tiegħu tħalla maġenb is-sodda fejn seta' jarah li kieku raqad hemm. Il-kappell tiegħu u l-kowt mitwi ġew skoperti taħt il-poġġaman ta' wara l-gverta tal-vapur.<ref name=":3">Greg Pahl, "Biodiesel: Growing a New Energy Economy", Chelsea Green Publishing, 2008. ISBN 978-1-933392-96-7.</ref> Għaxart ijiem wara, l-ekwipaġġ tal-bastiment [[Pajjiżi l-Baxxi|Olandiż]] ''Coertsen'' lemaħ il-katavru ta' [[raġel]] f'wiċċ l-ilma fil-Lvant ta' [[Scheldt]]. Il-ġisem tant kien fi stat avvanzat ta' dekompożizzjoni li ma kienx jintgħaraf, u ma ttellax abbord minħabba li kien maltemp. Minflok, l-ekwipaġġ ħa l-oġġetti personali mill-ilbies (kaxxa tal-pilloli, kartiera, karta tal-identità, temprin, u kontenitur ta' lenti ta' għajn waħda) tar-raġel mejjet, u reġa' ntefa' l-baħar. Fit-13 ta' Ottubru, dawn l-oġġetti ġew identifikati minn iben Rudolf, Eugen Diesel, bħala oġġetti li kienu ta' missieru.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Humanities|isem=National Endowment for the|data=1913-10-14|titlu=Evening star. [volume] (Washington, D.C.) 1854-1972, October 14, 1913, Image 13|url=https://chroniclingamerica.loc.gov/lccn/sn83045462/1913-10-14/ed-1/seq-13/|data-aċċess=2021-09-29}}</ref><ref>''Cincinnati Enquirer'', l-14 ta' Ottubru 1913.</ref> Hemm diversi teoriji li jispjegaw il-mewt ta' Rudolf Diesel. Uħud, fosthom il-bijografu [[Grosser]]<ref name=":2" /> u [[Hans L. Sittauer]]<ref>Sittauer, Hans L. (1990), ''Biographien hervorragender Naturwissenschaftler, Techniker und Mediziner, issue 32: Nicolaus August Otto Rudolf Diesel (4th edition)'', Leipzig, DDR: Springer (BSB Teubner), ISBN 978-3-322-00762-9, p. 122.</ref> fl-1978 argumentaw li Rudolf Diesel ikkommetta suwiċidju. Linja oħra ta' ħsieb issuġġeriet li ġie maqtul, minħabba li rrifjuta li jagħti drittijiet esklużivi lill-forzi Ġermaniżi biex jużaw l-invenzjoni tiegħu; tabilħaqq, Diesel tela' abbord l-SS ''Dresden'' bil-ħsieb li jiltaqa' mar-rappreżentanti tal-Forza Navali Rjali Brittanika sabiex jiddiskuti l-possibbiltà li s-sottomarini Brittaniċi jibdew jaħdmu bil-magni li jaħdmu bid-diżil – iżda qatt ma reġa' lura l-art. Minkejja dan, l-evidenza hija limitata għall-ispjegazzjonijiet kollha, u b'hekk l-għejbien u l-mewt tiegħu ma jistgħux jiġu spjegati b'ċertezza.<ref>{{Ċita web|url=https://www.autoblog.com/2015/10/06/diesel-engine-history-feature/|titlu=The tumultuous history of the diesel engine|sit=Autoblog|lingwa=en|data-aċċess=2021-09-29}}</ref> Ftit wara l-għejbien ta' Rudolf Diesel, martu Martha fetħet basket li r-raġel tagħha kien taha eżatt qabel il-vjaġġ tiegħu li spiċċa ħażin, b'direzzjonijiet li ma kellux jinfetaħ qabel il-ġimgħa ta' wara. Hi skopriet li kien fih 20,000 Mark Ġermaniż fi flus kontanti u għadd ta' dikjarazzjonijiet finanzjarji li kienu jindikaw li l-kontijiet bankarji tagħhom kienu virtwalment vojta.<ref>{{Ċita web|url=https://time.com/4049401/diesel-disappearance/|titlu=The Mystery of the Diesel Engine's Disappearing Inventor {{!}} Time|sit=webcache.googleusercontent.com|data-aċċess=2021-09-29|arkivju-data=2021-07-31|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210731111111/https://time.com/4049401/diesel-disappearance/|url-status=dead}}</ref> Fi djarju li Rudolf Diesel ġab miegħu abbord il-vapur, għad-data tad-29 ta' Settembru 1913, huwa pinġa salib, possibbilment biex jindika mewtu.<ref name=":3" /> Iktar 'il quddiem, f'nofs l-1950, [[Magokichi Yamaoka]], il-fundatur ta' Yanmar, il-manifattur tal-magna li taħdem bid-diżil fil-[[Ġappun]], żar il-Ġermanja tal-Punent, u sar jaf li ma kienx hemm qabar jew [[monument]] iddedikat lil Rudolf Diesel. Yamaoka u n-nies assoċjati ma' Rudolf Diesel bdew il-preparamenti meħtieġa biex jonorawh. Fl-1957, fl-okkażjoni tal-100 anniversarju tat-twelid ta' Rudolf Diesel u s-60 anniversarju tal-iżvilupp tal-magna li taħdem bid-diżil, Yamaoka ħalla b'donazzjoni l-Ġnien ta' Mafkar għal Rudolf Diesel (bil-Ġermaniż: Rudolf-Diesel-Gedächtnishain) fil-Park ta' Wittelsbacher f'Augsburg, il-Bavarja, fejn Diesel qatta' tfulitu. == Legat == [[Stampa:DBPSL 1958 432 Rudolf Diesel.jpg|xellug|daqsminuri|246x246px|Bolla Ġermaniża tal-1958 b'Rudolf Diesel]] Wara l-mewt ta' Rudolf Diesel, il-magna tiegħu għaddiet minn ħafna żvilupp u saret sostitut importanti ħafna għall-magna tal-istim bil-pistuni f'ħafna applikazzjonijiet. Minħabba li l-magna li taħdem bid-diżil kienet teħtieġ kostruzzjonijiet iktar robusta u itqal mill-magna li taħdem bil-gasoline, l-użu tagħha fl-avjazzjoni baqa' wieħed limitat. Madankollu, il-magna li taħdem bid-diżil saret mifruxa f'ħafna applikazzjonijiet oħra, bħall-magni weqfin, il-magni agrikoli u l-makkinarju mhux tal-awtostradi inġenerali, kif ukoll is-sottomarini, il-vapuri, u ferm iktar 'il quddiem, il-ferroviji, it-trakkijiet u l-karozzi u l-vetturi moderni. Il-magna li taħdem bid-diżil għandha l-benefiċċju li taħdem b'iktar effiċjenza tal-fjuwil mill-magni li jaħdmu bil-petrol minħabba proporzjonijiet ta' kompressjoni ogħla u żmien itwal ta' kombustjoni, li jfissru li t-temperatura togħla iktar bil-mod, u b'hekk iktar sħana tiġi kkonvertita f'ħidma mekkanika. Rudolf Diesel kien interessat li juża t-trab tal-faħam<ref>{{Ċita web|url=https://worldwide.espacenet.com/publicationDetails/biblio?CC=DE&NR=67207&KC=&FT=E&locale=en_EP|titlu=Espacenet - Bibliographic data|sit=worldwide.espacenet.com|data-aċċess=2021-09-29|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210308062148/https://worldwide.espacenet.com/publicationDetails/biblio?CC=DE&NR=67207&KC=&FT=E&locale=en_EP|arkivju-data=2021-03-08|url-status=dead}}</ref> jew iż-żejt veġetali bħala fjuwil, u fil-fatt, il-magna tiegħu kienet taħdem biż-żejt tal-karawett.<ref>{{Ċita web|url=http://biodiesel.org/docs/ffs-basics/adm-fact-sheet-biodiesel-technical-information.pdf?sfvrsn=4|titlu="Biodiesel Technical Information" (PDF)|data-aċċess=2021-09-29|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180428120650/http://biodiesel.org/docs/ffs-basics/adm-fact-sheet-biodiesel-technical-information.pdf?sfvrsn=4|arkivju-data=2018-04-28|url-status=dead}}</ref> Għalkemm dawn il-fjuwils ma kinux popolari minnufih, meta fl-2008 għolew il-prezzijiet tal-fjuwils, flimkien ma' żieda ta' tħassib dwar ir-riżervi taż-żejt, kulma jmur beda jintuża b'mod iktar mifrux iż-żejt veġetali u l-bijodiżil. Il-fjuwil primarju li jintuża fil-magni li jaħdmu bid-diżil huwa l-fjuwil tad-diżil eponimu, li joriġina mir-raffinar taż-żejt grezz. Il-ħżin tad-diżil huwa iktar sikur minn dak tal-petrol/gasoline, minħabba li l-punt ta' fjammabbiltà tiegħu huwa madwar 79.4 °C ogħla, u ma jisplodix.<ref>{{Ċita web|url=https://www.engineeringtoolbox.com/flash-point-fuels-d_937.html|titlu=Flash Points - Liquids|sit=www.engineeringtoolbox.com|data-aċċess=2021-09-29}}</ref> === Użu taż-żjut veġetali bħala fjuwil għall-magni li jaħdmu bid-diżil === Fil-ktieb ''Diesel Engines for Land and Marine Work''<ref>Chalkley, Alfred Philip (1912), ''Diesel engines for land and marine work'' (2nd ed.), [[Belt ta' New York|New York]]: D. Van Nostrand, p. 3.</ref>, Rudolf Diesel stqarr li "fl-1900 magna żgħira li taħdem bid-diżil intweriet mill-kumpanija Otto, li fuq suġġeriment tal-Gvern Franċiż, tħaddmet biż-żejt tal-karawett (arakidi), u tant ħadmet tajjeb li ftit nies biss kienu jafu dwar dan il-fatt. Il-magna kienet inbniet għal żjut ordinarji, u mingħajr l-ebda modifika tħaddmet biż-żejt veġetali. Dan l-aħħar jien irripetejt dawn l-esperimenti fuq skala kbira b'suċċess sħiħ u b'konferma assoluta tar-riżultati li kienu nkisbu preċedentement".<ref>Chalkley, Alfred Philip (1912), ''Diesel engines for land and marine work'' (2nd ed.), New York: D. Van Nostrand, pp. 4–5.</ref> == Referenzi == {{DEFAULTSORT:Diesel, Rudolf}} [[Kategorija:Inventuri]] [[Kategorija:Inġiniera Ġermaniżi]] [[Kategorija:Twieldu fl-1858]] [[Kategorija:Mietu fl-1913]] eqgeh8aqoiq4icvx6ockj7zwinrgnxi 0 27595 333828 332717 2026-11-08T05:00:33Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333828 wikitext text/x-wiki {{wikifikazzjoni}} {{grammatika}} {{Infobox bijografija}} '''Sir''' '''Lewis Carl Davidson Hamilton''' MBE HonFREng (imwieled fis-7 ta' Jannar 1985) huwa [[Sewwieqa tal-Formula Wieħed mir-Renju Unit|sewwieq tat-tlielaq Ingliż]]. Bħalissa jikkompeti fil-[[Formula 1|Formula Wieħed]] mal-[[Mercedes-Benz fil-Formula Wieħed|Mercedes]], wara li qabel saq mal-[[McLaren]] mill-2007 sal-2012. Fil-Formula Wieħed, Hamilton rebaħ rekord ta’ seba [[Lista tar-rekords tas-sewwieqa tal-Formula Wieħed|’ titli tal-Kampjonat Dinji tas-Sewwieqa]] (indaqs ma’ [[Michael Schumacher]] ), u għandu r-rekords tal-aktar [[Lista tar-rebħiet tal-Grand Prix tal-Formula Wieħed minn Lewis Hamilton|rebħiet]] (101), [[Lista tal-Polesitters tal-Formula Wieħed|pole positions]] (101), u [[Lista tar-rekords tas-sewwieqa tal-Formula Wieħed|podjus]] (179), fost oħrajn. Twieled u trabba fi [[Stevenage]], [[Hertfordshire]]. Hamilton ingħaqad mal- [[programm tas-sewwieqa żgħażagħ tal-McLaren]] fl-1998. Dan wassal għal sewqan tal-Formula Wieħed mal-McLaren fl- 2007, biex Hamilton sar l-ewwel, u s'issa l-uniku, sewwieq iswed jew ta' karnaġġjon skur li tellaq fis-serje. Dak l-istaġun, Hamilton kiser bosta rekords hekk kif spiċċa fit-tieni post wara [[Kimi Räikkönen]] b'punt wieħed. [[Kampjonat Dinji tal-Formula Wieħed 2008|Fl-istaġun ta’ wara]], huwa rebaħ l-ewwel titlu tiegħu b’mod drammatiku – b’qabża kruċjali fl-aħħar dawra tal-[[Grand Prix tal-Brażil 2008|aħħar tiġrija tal-istaġun]] – biex isir l-iżgħar [[Lista taċ-Champions tad-Dinja tas-Sewwieqa tal-Formula Wieħed|Champion tad-Dinja tal-Formula Wieħed]] fl-istorja. Wara erba’ snin oħra mal-McLaren, Hamilton ingħaqad mal-Mercedes fl-2013 . Bidliet fir- [[regolamenti tal-Formula Wieħed|regolamenti]] għall- 2014, li jobbligaw l-użu ta’ [[Magni tal-Formula Wieħed|magni turbo-ibridi]], raw il-bidu ta’ perjodu ta’ suċċess kbir għal Hamilton, li matulu rebaħ sitt titli oħra. Titoli konsekuttivi waslu fl- 2014 u fl- 2015 waqt [[Rivalità Hamilton–Rosberg|rivalità intensa ma’ sieħbu Nico Rosberg]] . Wara l-irtirar ta’ Rosberg, [[Sebastian Vettel]] tal- [[Scuderia Ferrari|Ferrari]] sar l-eqreb rivali ta’ Hamilton f’żewġ battalji intensi fil-kampjonat, li fihom Hamilton qaleb darbtejn id-defiċits ta’ punti f’nofs l-istaġun biex jerġa’ jikseb titli konsekuttivi fl- 2017 u fl- 2018 . It-tielet u r-raba’ titli konsekuttivi tiegħu segwew fl- 2019 u fl- 2020 biex qabżu r-rekord ta’ Schumacher ta’ seba’ titli tas-sewwieqa. [[Stampa:FIA F1 Austria 2021 Nr. 44 Hamilton (side).jpg|daqsminuri|295x295px|Il-karozza ta' Hamilton tal-2021]] Hamilton ġie kkreditat li kabbar is-segwitu globali tal-Formula Wieħed billi appella għal udjenza l'barra mill-isport, parzjalment minħabba l-istil ta' ħajja ta' profil għoli, l-attiviżmu ambjentali u soċjali tiegħu, u bħall-mużika u l-moda. Sar ukoll avukat prominenti b’appoġġ għall-attiviżmu biex jiġġieled ir-razziżmu u jiġġieled għal diversità akbar fil-motorsport. Hamilton kien elenkat fil-ħarġa tal-2020 ta' ''[[Ħin (rivista)|Time]]'' bħala wieħed mill- [[Ħin 100|100 persuna l-aktar influwenti fid-dinja]], u ngħata [[Kavallier Baċellerat|l-unur ta' ''knighthood'']] fl- [[Unuri tas-Sena l-Ġdida 2021|Unuri tas-Sena l-Ġdida tal-2021]]. == Tfulija u edukazzjoni == Hamilton twieled fis-7 ta' Jannar 1985 fi [[Stevenage]], [[Hertfordshire]], l- [[Ingilterra]] . Missieru, Anthony Hamilton, huwa ta' [[Grenada|dixxendenza Grenadiana]], filwaqt li ommu, Carmen Larbalestier, hija Ingliża li tagħmlu [[Razza Imħallta Brittanika|razza mħallta]]; <ref name="Wolff">{{Ċita aħbar|url=http://sportsillustrated.cnn.com/2007/racing/06/12/hamilton0618/index.html|url-status=dead|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080121143456/http://sportsillustrated.cnn.com/2007/racing/06/12/hamilton0618/index.html|arkivju-data=2008-01-21}}</ref> Hamilton jidentifika bħala iswed. <ref>{{Ċita web|url=http://www.lewishamilton.com/post/first-black-driver/|url-status=dead|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180308041330/http://www.lewishamilton.com/post/first-black-driver/|arkivju-data=2018-03-08}}</ref> Il-ġenituri ta’ Hamilton sseparaw meta kellu sentejn, u wara hu għex ma’ ommu u ħutu tar-rispett ikbar minnu, Samantha u Nicola, sakemm kellu tnax-il sena. <ref name="DSpyHamilton">{{Ċita web|url=https://www.digitalspy.com/showbiz/10-things-about/a582795/10-things-about-lewis-hamilton/}}</ref> Hamilton imbagħad għex ma' missieru, ommu, Linda, u ħuh [[Nicolas Hamilton|Nicolas]] minn missieru, li huwa wkoll sewwieq tat-tlielaq professjonali. <ref name="timeonline_cool">{{Ċita aħbar|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/formula_1/article5069252.ece|url-status=dead|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090509090949/http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/formula_1/article5069252.ece|arkivju-data=2009-05-09}}</ref> Hamilton trabba [[Knisja Kattolika|Kattoliku]] . <ref>{{Ċita aħbar|url=http://www.thebiographychannel.co.uk/biographies/lewis-hamilton/trivia.html;jsessionid=EC73F0B4D8B84D48A7D4B67E238E9055|url-status=dead|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140525232920/http://www.thebiographychannel.co.uk/biographies/lewis-hamilton/trivia.html%3Bjsessionid%3DEC73F0B4D8B84D48A7D4B67E238E9055|arkivju-data=2014-05-25}}</ref> Missier Hamilton xtralu [[Karozza kkontrollata bir-radju|karozza ikkontrollata bir-radju]] meta kellu ħames snin. <ref name=":1">{{Ċita web|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/articles/41TbhT9DRrd0cglSfjqWD4v/race-to-the-top-lewis-hamilton}}</ref> Hamilton spiċċa t-tieni fil- [[Assoċjazzjoni Brittanika tal-Karozzi tar-Radju|kampjonat nazzjonali tal-BRCA]] is-sena ta’ wara kontra l-kompetizzjoni tal-adulti. <ref name="hamiltonf1fbio">{{Ċita web|url=http://www.f1fanatic.co.uk/f1-information/whos-who/whos-who-h/lewis-hamilton/|url-status=dead|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20071006075203/http://www.f1fanatic.co.uk/f1-information/whos-who/whos-who-h/lewis-hamilton/|arkivju-data=2007-10-06}}</ref> Billi kien l-uniku tifel iswed li jtellaq fil-klabb tiegħu, Hamilton kien suġġett għal abbuż razzist. <ref name=":1" /> <ref>{{Ċita web|url=https://www.eurosport.com/formula-1/hamilton-i-had-a-lot-of-bullying-and-racism-at-school.-it-made-me-tougher_sto5873701/story.shtml}}</ref> Missier Hamilton xtralu [[Kart tlielaq|go-kart]] għall-Milied meta kellu sitt snin u wiegħed li se hu se jappoġġjah fil-karriera tiegħu tat-tlielaq sakemm jibqa jiffoka fuq l-iskola. Biex isostni lil ibnu, missier Hamilton ħa s-sensja mill-pożizzjoni tiegħu bħala [[Informazzjoni teknoloġika|maniġer tal-IT]] u sar kuntrattur, xi drabi jaħdem sa erba' xogħlijiet kull darba inkluż impjieg bħala bejjiegħ tal-ħġieġ, jaħsel il-platti, u jpoġġi tabelli għal [[Aġent tal-proprjetà|aġenti tal-proprjetà]], <ref name="benson">{{Ċita web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/extra/c1nx5lutpg/The-real-Lewis-Hamilton-story}}</ref> waqt li kien għadu jattendi t-tiġrijiet ta’ ibnu. <ref>{{Ċita web|url=https://m.wheels24.co.za/FormulaOne/thanks-dad-lewis-hamilton-reflects-on-his-f1-championship-journey-20180522}}</ref> Missier Hamilton aktar tard waqqaf il-kumpanija tal-IT tiegħu stess. <ref name="observer">{{Ċita aħbar|url=https://www.theguardian.com/sport/2007/jun/03/features.sportmonthly/print}}</ref> Huwa baqa' jkun il-maniġer ta' Hamilton sal-bidu tal-2010. <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.theguardian.com/sport/2011/mar/14/lewis-hamilton-simon-fuller-xix-entertainment}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.hamiltons-father-inspired-hungarian-gp-pace-says-wolff.5pmzFBAUv7teU5vpgkGWvh.html}}</ref> == Karriera tat-tlielaq tal-Juniors == [[Stampa:Lewis Hamilton Silverstone 2018.jpg|daqsminuri|294x294px|Lewis Hamilton fl-2018]] === Karting === Hamilton beda jagħmel karting fl-1993 u malajr beda jirbaħ tlielaq u kampjonati tal-klassi kadetti. <ref name="BBC_07-06-19">{{Ċita aħbar|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/england/beds/bucks/herts/6766373.stm}}</ref> <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/motorsport/formulaone/lewishamilton/3281489/Lewis-Hamiltons-go-kart-career-helped-him-become-one-of-Formula-Ones-best-drivers-FORMULA-ONE.html|url-status=live}}</ref> Sentejn wara, huwa sar l-iżgħar sewwieq li rebaħ il-kampjonat Brittaniku tal-kadetti tal-karting fl-età ta’ għaxar snin. Dik is-sena, Hamilton avviċina lill-kap tat-tim tal-McLaren Formula One [[Ron Dennis]] waqt l- [[Autosport Awards]] għal awtografu u qal: "Hi. Jien Lewis Hamilton. Irbaħt il-Kampjonat Brittaniku u xi darba rrid inkun qed nsuq bil-karozzi tiegħek.” <ref name="benson"/> Dennis kiteb fil-ktieb tal-awtografi ta 'Hamilton: "Iċċempilli disa' snin oħra, imbagħad nirranġaw xi ħaġa." <ref>{{Ċita aħbar|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/formula_1/article1942897.ece|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20081204142837/http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/formula_1/article1942897.ece|arkivju-data=2008-12-04|url-status=dead}}</ref> Fl-1998, Dennis sejjaħ lil Hamilton wara t-tieni serje tiegħu Super One u rebħiet fil-kampjonat Brittaniku, <ref name="hamiltonf1fbio"/> biex joffri lil Hamilton rwol fil-programm ta' żvilupp tas-sewwieqa tal-McLaren. <ref name="Wolff"/> Il-kuntratt kien jinkludi għażla li jsuq fil-Formula Wieħed, li jagħmel lil Hamilton l-iżgħar sewwieq li kiseb kuntratt li wara rriżulta f’sewqan tal-Formula Wieħed. <ref name="BBC_07-06-19" /> === Formula Renault u Formula Tlieta === Hamilton beda l-karriera tiegħu fit-tlielaq tal-karozzi fil-Formula Renault UK Winter Series tal-2001. Huwa spiċċa fil-ħames post ġenerali fis-serje tax-xitwa. Dan wassal għal staġuni sħaħ tal-Formula Renault UK fl-2002 u l-2003. Hamilton spiċċa l-2002 fit-tielet post. Fl-2003 rebaħ il-kampjonat b’għaxar rebħiet u 419-il punt. Peress li kellu biżżejjed punti biex jirbaħ il-kampjonat, Hamilton tilef l-aħħar żewġ tiġrijiet tal-istaġun. Huwa għamel id-debutt tiegħu fil-Kampjonat Brittaniku tal-Formula Tlieta fil-finali tal-istaġun. Huwa wera l-veloċità tiegħu kemm fil-Grand Prix ta’ Macau kif ukoll fil-Super Prix tal-Korea. Fil-Korea, huwa kkwalifika fil-pole position fl-ewwel żjara tiegħu fil-korsa. Kienet biss ir-raba’ tiġrija tiegħu f’F3. Hamilton iddebutta fil-Formula 3 Euro Series fl-2004. Hamilton spiċċa s-sena fil-ħames post fil-kampjonat. Huwa ttestja għall-ewwel darba għall-McLaren fl-aħħar tal-2004 fi Silverstone. Hamilton mar ċ-champions tal-Euro Series ASM għall-istaġun 2005. Huwa ddomina l-kampjonat, u rebaħ 15 mill-20 rawnd. Huwa rebaħ ukoll il-Marlboro Masters tal-Formula 3 f'Zandvoort. === GP2 === Bis-suċċess tiegħu fil-Formula Tlieta, Hamilton mar għall-GP2 għall-istaġun tal-2006. Huwa rebaħ il-kampjonat GP2 fl-ewwel tentattiv tiegħu, meta għeleb lil Nelson Piquet, Jr. u Timo Glock. Il-kampjonat tiegħu tal-GP2 tal-2006 ġara fl-istess ħin li kien hemm post vakanti fil-McLaren. Juan Pablo Montoya ħalla l-Formula biex itellaq fin-NASCAR, u Kimi Räikkönen telaq biex jingħaqad mal-Ferrari. Hamilton kien ikkonfermat bħala t-tieni sewwieq tat-tim. Huwa kien se jkun maċ-champion Fernando Alonso għall-istaġun 2007. Huwa ntqal bid-deċiżjoni tal-McLaren fit-30 ta’ Settembru. L-aħbar ma saretx pubblika qabel l-24 ta’ Novembru. Il-McLaren kienet qed tibża' li l-aħbar kienet se tkun mittiefsa mit-tħabbira tal-irtirar ta' Michael Schumacher.[[Stampa:Hamilton_and_Father_Brazil_2008.jpg|daqsminuri| Anthony Hamilton, missier Lewis u dak iż-żmien maniġer, jiċċelebra ma' ibnu wara l [[Grand Prix tal-Brażil 2008|-Grand Prix tal-Brażil tal-2008]] <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/motorsport/formulaone/lewishamilton/7355036/Anthony-Hamiltons-massive-support-makes-parting-with-Lewis-easier-to-understand.html}}</ref>]] == Karriera tal-Formula Wieħed == === McLaren (2007–2012) === [[Stampa:Lewis_Hamilton_2007_Canada.jpg|alt=A silver Formula One car driving around a corner.|daqsminuri| Hamilton ħa l-ewwel rebħa tiegħu fil-Formula Wieħed fil- [[2007 Grand Prix Kanadiż|Grand Prix tal-Kanada tal-2007]] fis-sitt Grand Prix tiegħu biss.]] L-ewwel staġun ta’ Hamilton fil-Formula Wieħed rawh sieħeb darbtejn u jiddefendi ċ-Champion tad-Dinja Fernando Alonso. Hamilton huwa l-ewwel u, sa 2021, l-uniku [[Nies suwed|sewwieq ta' ġilda skura]] li tellaq fis-serje. <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.bbc.co.uk/caribbean/news/story/2006/11/061127_grenadaf1.shtml}}</ref> <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.telegraph.co.uk/news/1528611/Formula-One%27s-first-black-driver-to-take-his-place-on-grid.html|url-status=dead|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080831041311/http://www.telegraph.co.uk/news/1528611/Formula-One%27s-first-black-driver-to-take-his-place-on-grid.html|arkivju-data=2008-08-31}}</ref> <ref>{{Ċita aħbar|url=http://www.time.com/time/arts/article/0,8599,1609725,00.html|url-status=dead|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080423122312/http://www.time.com/time/arts/article/0,8599,1609725,00.html|arkivju-data=2008-04-23}}</ref> Wara li spiċċa fuq il-podju fid-debutt tiegħu, Hamilton kompla biex waqqaf diversi rekords hekk kif spiċċa runner-up fil- 2007 Dinji tas-Sewwieqa tal-2007 kontra Kimi Räikkönen b'punt wieħed, inklużi dawk għall- aktar podju konsekuttivi li spiċċaw mid-debutt (9), l-aktar konġunt jirbaħ fi staġun tad-debutt (4) u l-aktar punti fi staġun tad-debutt (109). Matul l-istaġun, Hamilton u Alonso kienu involuti f’numru ta’ inċidenti li rriżultaw f’tensjonijiet bejn iż-żewġ sewwieqa u t-tim, li laħqu l-qofol tagħhom f’Alonso u McLaren itterminaw il-kuntratt tagħhom b’kunsens reċiproku f’Novembru. Wara l-ewwel staġun ta' suċċess fil-McLaren, Hamilton iffirma kuntratt ta' bosta miljuni lira biex jibqa' mat-tim sal-2012. <ref>{{Ċita aħbar|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/motorsport/formula_one/7196436.stm}}</ref> [[Stampa:Hamilton_Brazil_2008_celebrations.jpg|alt=A group of people dressed in orange celebrate, with Hamilton in the middle wearing a baseball cap.|daqsminuri| Hamilton u t-tim tiegħu jiċċelebraw l-ewwel titlu tiegħu tal-Kampjonat tad-Dinja tal-Formula Wieħed fl-2008.]] Is-suċċess ta’ Hamilton kompla fl- [[Kampjonat Dinji tal-Formula Wieħed 2008|2008]] . Huwa ġabar ħames rebħiet u għaxar tmiem fuq podju iżda kien akkużat ukoll b’arroganza u sewqan perikoluż, għalkemm sostna li t-twemmin tiegħu nnifsu kien interpretat ħażin u li s-sewqan tiegħu kien sod iżda ġust. Hekk kif l-istaġun wasal għall-konklużjoni tiegħu fil-Brażil, saret ġlieda ċara bejn iż-żewġ naħat għat-titlu bejn il-favorit domestiku [[Felipe Massa]] u ż-żagħżugħ Brittaniku. Hamilton rebaħ l-ewwel titlu tiegħu b’mod drammatiku fl-aħħar tiġrija tal-istaġun, il -Grand Prix tal-Brażil tal-2008, qabeż lil [[Timo Glock]] għall-ħames pożizzjoni fl-aħħar kantunieri tal-aħħar dawra biex sar l-iżgħar [[Lista taċ-Champions tad-Dinja tas-Sewwieqa tal-Formula Wieħed|Champion tad-Dinja tal-Formula Wieħed]] fl-istorja ta’ dak iż-żmien u biex jiċħad lir-rebbieħ tat-tellieqa Massa t-titlu b’punt wieħed. <ref>{{Ċita aħbar|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/motorsport/formula_one/7705230.stm}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=http://www.formula1.com/news/headlines/2008/11/8635.html|url-status=dead|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20081205143351/http://www.formula1.com/news/headlines/2008/11/8635.html|arkivju-data=2008-12-05}}</ref> Dan għamel lil Hamilton l-ewwel sewwieq Brittaniku li rebaħ il-Kampjonat tad-Dinja minn [[Damon Hill]] fl-1996. <ref>{{Ċita aħbar|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/motorsport/formula_one/7705310.stm}}</ref> Fl-aħħar erba’ snin tiegħu mal-McLaren, Hamilton kompla jikseb il-podju u rebħiet fit-tiġrijiet. Hamilton daħal fl-aħħar rawnd tal- 2010 b’ċans li jirbaħ it-titlu, iżda fl-aħħar spiċċa fir-raba’ post hekk kif [[Sebastian Vettel]] rebaħ it-tellieqa biex jieħu l-kuruna tax-xebba’ tas-sewwieqa tiegħu. [[Kampjonat Dinji tal-Formula Wieħed 2011|Is-sena ta’ wara]] kienet l-ewwel staġun li kien skurjat minn sieħbu tat-tim, hekk kif [[Jenson Button]] spiċċa runner-up għaċ-champion Sebastian Vettel, matul sena li fiha distrazzjonijiet fil-ħajja privata tiegħu u problemi mal-uffiċjali tal-FIA raw lil Hamilton jispiċċa l-istaġun fil-ħames post tal-klassifika, u wara ħalef li se jerġa’ jmur lura għall-forma għall-2012. Meta żamm kelmtu, Hamilton kiseb erba’ rebħiet fit-tiġrijiet fl- 2012 hekk kif spiċċa fir-raba’ post fil-klassifika. Qabel tmiem is-sena, Hamilton ħabbar, b’sorpriża kbira, li kien se jingħaqad mal-Mercedes għall- 2013, u jieħu post Michael Schumacher li kien se jirtira. <ref name="halloffame">{{Ċita web|url=https://www.formula1.com/en/drivers/hall-of-fame/Lewis_Hamilton.html}}</ref> === Mercedes (2013-preżent) === [[Stampa:Hamilton_and_Rosberg_2014.jpg|daqsminuri| Hamilton u Rosberg ġarrbu rivalità tensa fi żmienhom bħala sħab.]] Malli ffirma mal- [[Mercedes-Benz fil-Formula Wieħed|Mercedes]] fl- 2013, Hamilton reġa' ngħaqad ma' sieħbu tal-karting tat-tfulija, [[Nico Rosberg]] . Il-mossa ntlaqgħet b’sorpriża mill-esperti u l-pubbliku, b’uħud jiddeskrivu ċ-ċaqliq għal Mercedes, tim mingħajr storja reċenti ta’ suċċess, bħala riskju. <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/motorsport/formulaone/lewishamilton/9572696/Lewis-Hamilton-to-join-Mercedes-in-100m-move-from-McLaren-signing-a-three-year-deal.html}}</ref> <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.skysports.com/f1/news/22058/8129689/lewis-hamilton-joins-mercedes-for-2013-the-potential-winners-and-losers}}</ref> Fl-ewwel staġun tiegħu mal-Silver Arrows, Hamilton kiseb rebħa unika fit-tellieqa, fejn rebaħ il Hungarian Grand Prix -Ungerija, fejn ikkonverti pole position mhux mistennija f'marġni ta' rebbieħa ta' aktar minn 11-il sekonda qabel il-finalista fit-tieni post [[Kimi Räikkönen]], <ref>{{Ċita aħbar|url=http://www.racecar.com/Motorsport/News/Lewis-Hamilton-takes-pole-to-flag-victory-in-hungary/59153.htm|url-status=dead|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140517185613/http://www.racecar.com/Motorsport/News/Lewis-Hamilton-takes-pole-to-flag-victory-in-hungary/59153.htm|arkivju-data=2014-05-17}}</ref> flimkien għadd ta’ tmiem podju u pole positions, biex għal darb’oħra spiċċaw ir-raba’ fil-klassifika, it-tielet darba f’ħames snin. <ref name="halloffame"/> Tibdil fir- [[regolamenti tal-Formula Wieħed|regolamenti]] għall- 2014, li ordnat l-użu ta ' [[Magni tal-Formula Wieħed|magni turbo-ibridi]], ikkontribwixxa għall-bidu ta' era ta 'suċċess kbir għal Hamilton. Dik is-sena rat lil Mercedes jirbħu 16 mid-19-il tiġrija ta’ dak l-istaġun, 11 minn dawk assigurati minn Hamilton hekk kif rebaħ f’duel ta’ staġun twil għat-titlu kontra sieħbu Rosberg. Meta kiseb it-tieni titlu ta' sewwieqa tiegħu, u eclipsa l-għadd ta' rebħa tas-sewwieqa Brittaniċi kollha quddiemu, Hamilton iddikjara fuq it-tim-radju wara l-aħħar tiġrija [[2014 Abu Dhabi Grand Prix|f'Abu Dhabi]] : "Dan huwa l-akbar jum ta' ħajti." <ref name="halloffame"/> Regolamenti ġodda dwar [[Lista tan-numri tas-sewwieqa tal-Formula Wieħed|in-numru tas-sewwieqa]] miġjuba għall-2014 ippermettew lis-sewwieqa li jagħżlu numru uniku tal-karozza biex jużawhom għall-karriera kollha tagħhom, u għalhekk Hamilton għażel li jsuq taħt il-karting antik tiegħu Nru 44 għall-bqija tal-karriera tiegħu. <ref>{{Ċita web|url=http://news.ph.msn.com/sports/numbers-up-for-2014-formula-one-drivers-3|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140113220941/http://news.ph.msn.com/sports/numbers-up-for-2014-formula-one-drivers-3|arkivju-data=2014-01-13|url-status=dead}}</ref> Qabel il-bidu tal- 2015, Hamilton ħabbar li mhux se jkun qed jeżerċita l-għażla tiegħu li jaqleb in-numru tal-karozza tiegħu għal 1, kif kienet il-prerogattiva tiegħu bħala Champion tad-Dinja renjanti, u minflok se jkompli jiġri bil-karriera tiegħu Nru 44. Kien l-ewwel staġun mill- 1994, meta [[Alain Prost]] irtira mill-isport wara r-raba' u l-aħħar titlu tiegħu tal-Kampjonat Dinji tas-Sewwieqa fl- 1993, li l-qasam ma kienx fih karozza li kellha n-Nru 1. <ref>{{Ċita web|url=http://www.f1fanatic.co.uk/2014/11/25/hamilton-wont-number-one-car-2015/}}</ref> Hamilton iddomina fl- 2015, fejn rebaħ għaxar tiġrijiet li spiċċaw fuq il-podju rekord ta’ sbatax-il darba hekk kif qabbel mat-tliet titli tal-Kampjonati tad-Dinja tal-idolu tiegħu [[Ayrton Senna|Ayrton Senna.]] Ir-rivalità bejnu u bejn Rosberg intensifikat, u laħqet il-qofol tagħha f’battalja mqanqla fil- Grand Prix tal -Istati Uniti fejn Hamilton rebaħ f’battalja mimlija azzjoni, rota b’rota ma’ sieħbu biex kiseb it-titlu bi tliet tiġrijiet żejda. <ref name="halloffame"/> Dik is-sena, Hamilton estenda l-kuntratt tiegħu mal-Mercedes għal tliet snin oħra fi ftehim li huwa rrappurtat li jiswa aktar minn £100 miljun, li jagħmilha wieħed mill-aħjar sewwieqa mħallsa fil-Formula Wieħed, <ref name="telegraph.co.uk">{{Ċita aħbar|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/motorsport/formulaone/lewishamilton/11617842/Lewis-Hamilton-signs-100m-deal-with-Mercedes.html}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.theguardian.com/sport/2015/may/20/lewis-hamilton-mercedes-deal-formula-one-monaco}}</ref> kif ukoll ippermetta lil Hamilton iżomm id-drittijiet tal-immaġni tiegħu stess, li huwa meqjus bħala mhux tas-soltu fl-isport, u jżomm il-karozzi u t-trofej tiegħu li rebħu l-kampjonat. . <ref>{{Ċita web|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/motorsport/formulaone/lewishamilton/11617842/Lewis-Hamilton-signs-100m-deal-with-Mercedes.html}}</ref> [[Stampa:Lewis_Hamilton_engine_failure_2016_Malaysian_GP_2.jpg|lemin|daqsminuri| Il-ħsara fil-magna ta’ Hamilton fil- Malasja fl-2016 kienet mument kbir fil-battalja tal-Kampjonat.]] Minkejja li rreġistra aktar pole positions u rebħiet fit-tiġrijiet minn kwalunkwe sewwieq ieħor fl- 2016, Hamilton tilef it-titlu tas-sewwieqa b'ħames punti lil sieħbu, Rosberg. Il-politika tat-tim li tħalli lill-par jiġġieldu liberament wasslet għal diversi skambji akrimonjużi kemm fuq il-binarju kif ukoll barra, li wasslet biex Hamilton jisfidaw l-ordnijiet tat-tim fil-finali tal-istaġun f'Abu Dhabi u deliberatament naqas biex jappoġġa lil Rosberg fil-pakkett ta 'ġiri fi tmiem il- ti;rija f’offerta bla su//ess biex jinkora;;ixxi sewwieqa o[ra biex jaqb]u lil sieħbu, li kien ippermettilu jirbaħ it-titlu. <ref>{{Ċita web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/38145250}}</ref> Fl-aħħar mill-aħħar, suċċessjoni ta’ bidu fqir minn Hamilton kmieni fl-istaġun u splużjoni kruċjali tal-magna fil- Malasja fissret li Rosberg ħa t-titlu, li kiseb b’suċċess qabel ma ħabbar xokk li rtira mill-isport immedjatament wara li għeleb lir-rivali tiegħu. <ref name="halloffame"/> <ref name="gpfansbio">{{Ċita web|url=https://www.gpfans.com/en/articles/38415/lewis-hamilton-biography/|arkivju-data=2019-11-05|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20191105234227/https://www.gpfans.com/en/articles/38415/lewis-hamilton-biography/|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|url-status=dead}}</ref> ==== Erba’ titli wara xulxin ==== Wara l-irtirar ta’ Rosberg, Sebastian Vettel tal-Ferrari sar l-eqreb rivali ta’ Hamilton hekk kif il-koppja skambjaw il-vantaġġ tal-kampjonat matul l- 2017 fi ġlieda kontra t-titlu tensjoni. Hamilton irreġistra 11-il pole position f’dak l-istaġun hekk kif ħa r-rekord tal- [[Lista tal-Polesitters tal-Formula Wieħed|aktar pole positions ta’ kull żmien]], u l-konsistenza tiegħu (temm kull tiġrija fil-punti), kif ukoll nuqqas ta’ sfida serja minn sieħbu l-ġdid [[Valtteri Bottas]], raw irreġistra disa’ rebħiet fit-tiġrijiet u kiseb ir-raba’ titlu ta’ World Drivers hekk kif qaleb vantaġġ ta’ punti lil Vettel fl-ewwel nofs tal-istaġun, u fl-aħħar mill-aħħar għalaq it-titlu fil- Messiku b’żewġ tiġrijiet żejda. <ref name="halloffame"/> [[Stampa:FIA_F1_Austria_2018_Handshake_after_Qualifying.jpg|daqsminuri| L-istaġun tal-2018 kien l-ewwel darba fl-isport li żewġ sewwieqa b'erba’ kampjonati (Hamilton u Vettel) ikkompetew għall-ħames titlu.]] L-istaġun tal-2018 kien l-ewwel darba li żewġ erba’ darbiet Champions tad-Dinja, Hamilton u Vettel, se jkunu qed jikkompetu għall-ħames titlu u kien dikjarat bħala l-“Ġlieda għal Ħames” mill-ġurnalisti u l-partitarji. <ref>{{Ċita web|url=https://www.skysports.com/f1/news/20876/11515112/lewis-hamilton-this-is-my-best-season}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.foxsportsasia.com/formula1/837265/2018-formula-1-fight-five/|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20181029030704/https://www.foxsportsasia.com/formula1/837265/2018-formula-1-fight-five/|arkivju-data=2018-10-29|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://economictimes.indiatimes.com/news/sports/two-four-time-champions-hamilton-and-vettel-has-turned-into-a-one-horse-race/articleshow/66125702.cms}}</ref> Bħal fl-istaġun ta’ qabel, il-Ferrari u Vettel dehru li kellhom il-vantaġġ għal ħafna mill-istaġun, u fil-quċċata tal-klassifika sa nofs it-triq. Madankollu, l-istaġun ta’ Vettel sfaxxat b’numru ta’ sewwieqa u żbalji mekkaniċi, filwaqt li s-sensiela ta’ sitt rebħiet ta’ Hamilton f’sebgħa fl-aħħar nofs tal-istaġun rat lil Hamilton jikseb it-titlu fil- Messiku għat-tieni sena konsekuttiva hekk kif stabbilixxa rekord ġdid għall- aktar punti fi staġun (408). <ref name="halloffame"/> <ref name="gpfansbio"/> Matul l-istaġun, Hamilton iffirma kuntratt ta’ sentejn mal-Mercedes, irrappurtat li jiswa sa £40 miljun fis-sena, li jagħmilha l-aħjar sewwieq tal-Formula Wieħed fl-istorja. <ref name="Lewis Hamilton signs £40m-a-year Me">{{Ċita aħbar|url=https://www.telegraph.co.uk/formula-1/2018/07/19/lewis-hamilton-signs-40m-a-year-mercedes-contract-becomebest/}}</ref> Wara li ffirma kuntratt mal-Mercedes li dam sal-2020, ġie kkonfermat li Hamilton kien se jiddefendi t-titlu tiegħu fl- 2019 . <ref name="auto1">{{Ċita aħbar|url=https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/44884683}}</ref> Hamilton mexxa l-klassifika tas-sewwieqa għall-biċċa l-kbira tal-istaġun, filwaqt li ħeles mill-isfidi tat-titlu minn sieħbu Bottas, ir-Red Bull ta’ Verstappen li jaħdem bil-Honda u Leclerc promoss dan l-aħħar mill-Ferrari, biex kiseb is-sitt kuruna tas-sewwieqa tiegħu fil- Grand Prix tal-Istati Uniti tal-2019 żewġ tiġrijiet qabel it-tellieqa finali. <ref>{{Ċita web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.united-states-grand-prix-2019-race-report-and-highlights.3mSPD2w9Q394Kr00cpmHQx.html}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.theguardian.com/sport/2019/nov/03/lewis-hamilton-sixth-f1-world-title-us-grand-prix-bottas}}</ref> Wara li kiseb is-sitt grand slam fil-karriera tiegħu fl- aħħar tiġrija tal-istaġun, Hamilton temm l-istaġun bi 11-il rebħa (li qabeż l-aqwa tiegħu preċedenti fl-2014 u l-2018) u 17-il podju (li laħaq ir-rekord ta’ kull żmien għar-raba’ darba) kif ukoll kisba 5 pole positions. <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.theweek.co.uk/formula-1/98167/f1-2019-season-guide-standings-grand-prix-calendar-tv-coverage-drivers}}</ref> It-total ta’ 413-il punt tiegħu għall-istaġun kien rekord ġdid ta’ kull żmien, fejn ra lill-Brittaniku spiċċa 87 punt minn fuq Bottas, li jinsab fit-tieni post. <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.abu-dhabi-grand-prix-2019-race-report-highlights.3W60C6jaqAMKYqcblkhGqg.html}}</ref> Hamilton rebaħ is-seba’ titlu ta’ sewwieqa tiegħu fl- 2020, li qabeż ir-rekord stabbilit minn Schumacher, fi staġun milqut ħafna mill- [[pandemija tal-COVID-19]] . <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.reuters.com/article/uk-motor-f1-abudhabi-winners/winners-and-losers-of-2020-formula-one-season-idUSKBN28N0P3}}</ref> <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/54950152}}</ref> Matul l-istaġun imqassar ta’ sbatax-il tellieqa, Hamilton kiseb 11-il rebħa (li kien ugwali għall-aħjar personali preċedenti tiegħu, iżda f’inqas tiġrijiet) inkluż waħda fil- Portugall biex kiser ir-rekord ta’ Schumacher ta’ 91 rebħa. <ref>{{Ċita web|url=http://www.theguardian.com/sport/2020/oct/25/lewis-hamilton-wins-portuguese-gp-to-break-michael-schumachers-f1-record}}</ref> Huwa ħa wkoll 14-il podju u 10 pole positions. Hamilton tilef il- Grand Prix ta' Sakhir tal-2020 wara li kkuntratta [[COVID-19]], <ref name="BBC55142428">{{Ċita web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/55142428}}</ref> l-ewwel assenza fit-tellieqa tiegħu mid-debutt tiegħu fl-2007. <ref>{{Ċita web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.trending-topics-hamiltons-absence-russells-big-opportunity-f1-debutants-and.6yeexpuWQ1fhPL55qFRmwR.html}}</ref> Hamilton kiseb it-titlu fil- Grand Prix tat-Turkija tal-2020 bi tliet rawnds żejda u temm l-istaġun 124 punt minn sieħbu, Bottas, li spiċċa t-tieni fil-klassifika. <ref>{{Ċita web|url=https://www.formula1.com/en/results.html/2020/drivers.html}}</ref> Fost il-kampanja ''We Race as One'' tal-Formula Wieħed u appoġġ globali dejjem jikber għall- [[Ħajjiet Iswed Jgħoddu|moviment Black Lives Matter]], Hamilton jinżel fuq irkoppa qabel kull tiġrija u jilbes flokkijiet bl-islogan Black Lives Matter. <ref name="BLM">{{Ċita aħbar|url=https://www.espn.com/f1/story/_/id/30371159/hamilton-set-knighthood-queen-elizabeth-ii-reports}}</ref> Il-karozzi W11 ta ’ Hamilton u Bottas kellhom ukoll kulur iswed bħala dikjarazzjoni tal-impenn tal-Mercedes għad-diversità. <ref>name="blacklivery">{{Ċita aħbar|url=https://www.theguardian.com/sport/2020/jun/29/mercedes-lewis-hamilton-unveil-new-black-f1-livery-in-message-against-racism}}</ref> Fi Frar tal-2021, Hamilton iffirma kuntratt biex ikompli jsuq għat-tim fl-2021. <ref>{{Ċita web|url=https://www.racefans.net/2021/02/08/hamiltons-new-mercedes-contract-finally-confirmed/}}</ref> Fil- Grand Prix ta’ Spanja tal-2021 f’Mejju, Hamilton sar l-ewwel sewwieq li laħaq 100 pole position fil-Formula Wieħed. <ref name="theguardian100pole">{{Ċita aħbar|url=https://www.theguardian.com/sport/2021/may/08/lewis-hamilton-claims-100th-f1-pole-at-spanish-gp-verstappen-starts-second}}</ref> F'Lulju 2021, Hamilton iffirma estensjoni tal-kuntratt biex jibqa' mal-Mercedes sal-aħħar tal-2023. <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/57680700}}</ref> Huwa qal il-100 tellieqa tiegħu fil- Grand Prix tar-Russja tal-2021 . Huwa se jissieħeb George Russell għall-istaġun 2022 <ref>{{Ċita web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/58474646}}</ref> == Profil tas-sewwieq == [[Stampa:F1_2014_JAP_Lewis_Hamilton_4968.jpg|xellug|daqsminuri| Hamilton rebaħ il-Grand Prix tal-Ġappun fl-2014 f'xita torrenzjali, u qabbel il-kundizzjonijiet mar-rebħa tiegħu fil-Grand Prix tal-Ingliżi tal-2008 .]] Hamilton huwa meqjus bħala wieħed mill-aqwa sewwieqa fix-xita fl-isport, b’uħud mill-aqwa prestazzjonijiet tiegħu jseħħu f’dawk il-kundizzjonijiet. Fil- Grand Prix tal-Ingilterra tal-2008, Hamilton għeleb lit-tieni post [[Nick Heidfeld]] b'aktar minn minuta, l-akbar marġni ta' rebħa rreġistrat mill- Grand Prix tal-Awstralja tal-1995 . <ref>{{Ċita web|url=https://www.bailiwickexpress.com/jsy/life/sport-xtra/lewis-hamiltons-9-most-memorable-races-ever-he-wins-his-third-f1-championship-title/|url-status=dead|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170810012036/https://www.bailiwickexpress.com/jsy/life/sport-xtra/lewis-hamiltons-9-most-memorable-races-ever-he-wins-his-third-f1-championship-title/|arkivju-data=2017-08-10}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=http://www.grandprix.com/race/r794racereport.html|url-status=dead|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160401223304/http://www.grandprix.com/race/r794racereport.html|arkivju-data=2016-04-01}}</ref> Matul l-era turbo-ibrida, Hamilton baqa' bla telfa f'kull tiġrija affettwata mit-temp imxarrab mill- Grand Prix tal-Ġappun tal-2014 sal-Grand Prix tal- Ġermanja tal-2019, fejn is-sensiela tiegħu ta' kważi ħames snin inkisret minn [[Max Verstappen]] . <ref>{{Ċita web|url=https://www.motorsportweek.com/news/id/21255|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190804221058/https://www.motorsportweek.com/news/id/21255|arkivju-data=2019-08-04|url-status=dead}}</ref> Is-sewqan tiegħu fit-temp imxarrab fil-Grand Prix tat-Turkija tal-2020 fejn kiseb is-seba' titlu dinji kien milqugħ ħafna, b'Joe Saward jiddeskriviha bħala "waħda mill-akbar prestazzjonijiet tiegħu": <ref name="saward">{{Ċita web|url=https://www.autoweek.com/racing/formula-1/a34680426/lewis-hamiltons-f1-turkish-grand-prix-drive-is-one-for-the-ages/|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210509103040/https://www.autoweek.com/racing/formula-1/a34680426/lewis-hamiltons-f1-turkish-grand-prix-drive-is-one-for-the-ages/|arkivju-data=2021-05-09|url-status=dead}}</ref> minkejja li kkwalifika biss is-sitt post għat-tellieqa wara li l-Mercedes tħabtu mat-tajers. temperaturi u korsa li ma kellhomx qabda wara li reċentement reġgħet ħarġet, waqt it-tellieqa huwa lagħab fuq strateġija one-stop f’kundizzjonijiet imħallta filwaqt li r-rivali tiegħu għażlu li jibdlu t-tajers tagħhom għat-tieni darba, biex b’hekk ikun jista’ jieħu l-vantaġġ u jirbaħ b’aktar minn 30. sekondi. Il-prestazzjoni tiegħu kienet ikkuntrastata ma’ dik ta’ sieħbu Bottas, li daru erba’ darbiet u spiċċa dawra ‘l isfel fl-14-il post. <ref name="smith" /> <ref name="saward" /> <ref>{{Ċita web|url=https://www.theguardian.com/sport/2020/nov/15/lewis-hamilton-wins-turkish-gp-to-clinch-record-equalling-seventh-f1-world-title-michael-schumacher}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.co.uk/sport/motor-racing/formula1/lewis-hamilton-turkish-grand-prix-result-f1-b1723200.html}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.standard.co.uk/sport/formula-one/lewis-hamilton-f1-champion-turkey-gp-2020-standout-moment-b458265.html}}</ref> Hamilton semma t-tellieqa bħala l-prestazzjoni "spikka" tiegħu tal-istaġun. <ref name="smith">{{Ċita web|url=https://www.motorsport.com/f1/news/hamilton-turkish-gp-my-stand-out-performance-of-f1-2020/4932498/}}</ref> [[Stampa:Lewis_Hamilton_Silverstone_2018.jpg|daqsminuri| Hamilton hu l-aktar sewwieq Brittaniku ta’ suċċess fl-istorja tal-Formula Wieħed, u rebaħ il -Grand Prix tal-Ingilterra numru rekord ta’ tmien darbiet.]] Hamilton ġie deskritt bħala l-aqwa sewwieq tal-ġenerazzjoni tiegħu, <ref name="auto8">{{Ċita aħbar|url=http://time.com/lewis-hamilton-formula-one/|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210121050015/https://time.com/lewis-hamilton-formula-one/|arkivju-data=2021-01-21|url-status=dead}}</ref> <ref name="auto9">{{Ċita aħbar|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/motorsport/formulaone/lewishamilton/11954394/Lewis-Hamilton-has-proved-himself-to-be-the-best-F1-driver-of-his-generation.html}}</ref> <ref>{{Ċita aħbar|url=http://www.gpupdate.net/en/f1-news/207863/hamilton-megastar-of-generation-brundle/}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.motorsportweek.com/news/id/20506|url-status=dead|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20181029030948/https://www.motorsportweek.com/news/id/20506|arkivju-data=2018-10-29}}</ref>  u wieħed mill-akbar sewwieqa tal-Formula Wieħed. <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/18096591}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=http://f1greatestdrivers.autosport.com/?driver=17}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=http://www.f1-grandprix.com/?page_id=3256|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20161220120857/http://www.f1-grandprix.com/?page_id=3256|arkivju-data=2016-12-20|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://fivethirtyeight.com/features/formula-one-racing/|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240105144719/https://fivethirtyeight.com/features/formula-one-racing/|arkivju-data=2024-01-05|url-status=dead}}</ref> <ref name="bbc.com">{{Ċita aħbar|url=https://www.bbc.com/sport/formula1/45905592}}</ref> <ref name=":3">{{Ċita web|url=https://www.news24.com/wheels/FormulaOne/hamilton-among-f1s-greatest-drivers-carlos-sainz-20181019}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.sportsmole.co.uk/formula-1/mercedes/news/massa-hamilton-as-good-as-senna-schumacher_311460.html}}</ref> <ref name="formula1.com">{{Ċita web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.hamilton-x5-the-stats-that-prove-his-greatness.78RWOkP4fmyeYg2MokkoEG.html}}</ref> <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.bbc.co.uk/sport/av/formula1/46076323}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.grandprix247.com/2019/12/20/carey-drivers-are-our-heroes-lewis-among-the-greatest/}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://f1i.com/news/361058-hamilton-one-of-the-greatest-of-all-time-declares-brundle.html}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.gptoday.net/en/news/f1/253065/grosjean-hamilton-one-of-the-top-five-drivers-of-all-time}}</ref>  Diversi sewwieqa u esperti tal-Formula Wieħed iddeskrivew lil Hamilton bħala l-akbar sewwieq tal-Formula Wieħed ta’ kull żmien. <ref name="auto2">{{Ċita aħbar|url=https://www.theguardian.com/sport/blog/2019/nov/03/lewis-hamilton-f1-world-championship-michael-schumacher}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://sport360.com/article/motorsport/339306/lewis-hamilton-has-already-surpassed-michael-schumacher-as-greatest-of-all-time-says-eddie-jordan}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.essentiallysports.com/f1-news-mercedes-lewis-hamilton-anointed-the-greatest-driver-of-all-time-by-another-ex-michael-schumacher-rival/}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.frontstretch.com/2019/11/30/lewis-hamiltons-the-best-racer-thats-ever-been-eddie-irvine-speaks-out/|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210120230731/https://www.frontstretch.com/2019/11/30/lewis-hamiltons-the-best-racer-thats-ever-been-eddie-irvine-speaks-out/|arkivju-data=2021-01-20|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://uk.news.yahoo.com/damon-hill-hails-best-time-145937687.html|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210121034522/https://uk.news.yahoo.com/damon-hill-hails-best-time-145937687.html|arkivju-data=2021-01-21|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.givemesport.com/1589452-lewis-hamilton-is-the-greatest-formula-1-driver-of-all-time-says-murray-walker}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://todaynewspost.com/sports-news/lewis-hamilton-is-the-greatest-because-he-doesnt-have-schumachers-ruthlessness/|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20211120134124/https://todaynewspost.com/sports-news/lewis-hamilton-is-the-greatest-because-he-doesnt-have-schumachers-ruthlessness/|arkivju-data=2021-11-20|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.express.co.uk/sport/f1-autosport/1206398/Lewis-Hamilton-Sam-Bird-Mercedes-greatest-ever-F1-driver-Michael-Schumacher}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.roadandtrack.com/news/a34687620/lewis-hamilton-is-the-greatest-of-all-time/}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://speedwaydigest.com/index.php/news/racing-news/59778-hamilton-officially-greatest-f1-driver-of-all-time-according-to-new-statistical-study}}</ref>  Jim Holden li jikteb ''f'Autocar'' jissuġġerixxi li Hamilton jista' mhux biss ikun fost l-akbar sewwieqa Brittaniċi fil-Formula Wieħed, iżda wieħed mill-akbar sportivi Brittaniċi. <ref name="autocarjim">{{Ċita aħbar|url=https://www.autocar.co.uk/opinion/motorsport/lewis-hamilton-greatest-british-sportsman-all-time}}</ref> Minkejja li rċieva tifħir minn esperti u partitarji ġewwa u barra mill-isport, Hamilton kien figura ta’ firda f’għajnejn il-pubbliku ġenerali, b’xi ġurnalisti jargumentaw li l-isfrutti tiegħu fuq il-korsa ma kinux apprezzati biżżejjed. <ref name="totobest">{{Ċita aħbar|url=https://www.motorsport.com/f1/news/hamilton-best-driver-existed-wolff/4482417/}}</ref> <ref>{{Ċita aħbar|url=https://edition.cnn.com/2019/11/04/motorsport/lewis-hamilton-sixth-formula-one-title-greatest-ever-spt-intl/index.html}}</ref> Holden issuġġerixxa li l-preġudizzju razzjali seta’ kkontribwixxa lejn in-nuqqas ta’ popolarità perċepit ta’ Hamilton meta mqabbel mal-kisbiet tiegħu, bir-razza u d-dehra fiżika ta’ Hamilton – ikunu ta’ razza mħallta u spiss jidhru imsielet sportivi, dreadlocks u ħwejjeġ tad-disinjaturi – jaljenaw xi wħud tradizzjonali tal-isport. <ref name="autocarjim"/> Oħrajn attribwixxu n-nuqqas ta’ apprezzament tiegħu għall-prevedibbiltà perċepita tar-riżultati matul l-era turbo-ibrida, u qabblu l-perjodu ta’ dominanza tiegħu ma’ dak ta’ Schumacher fil-bidu tas-snin 2000, u mat-tennisti Steffi Graf u Martina Navratilova, li lkoll saru aktar apprezzati. fl-aħħar parti tal-karrieri tagħhom. <ref name="powellchampion">{{Ċita aħbar|url=https://news.sky.com/story/formula-one-lewis-hamilton-very-likely-to-become-motor-racings-greatest-champion-11852031}}</ref> <ref name="autocarjim" /> [[Stampa:2018_Italian_Grand_Prix_Hamilton_(44313902384).jpg|daqsminuri| Hamilton ixejjer lill-partitarji wara li rebaħ il-Grand Prix Taljana tal-2018]] === Elmu === [[Stampa:Hamilton_helmet_2007.jpg|daqsminuri| L-elmu ta’ Hamilton tal-2007]] Minn età żgħira, l-elmu ta’ Hamilton matul is-snin tiegħu tal-karting kien fil-biċċa l-kbira isfar bi żigarelli blu, ħodor u ħomor. Fis-snin ta’ wara ġie miżjud ċirku abjad u ż-żigarelli tmexxew ‘il quddiem biex jagħmlu spazju għal logos u spazju għar-riklami. <ref>{{Ċita web|url=http://www.asiaone.com/Multimedia/Story/A1Multimedia20070723-844.html|url-status=dead|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20081024084323/http://www.asiaone.com/Multimedia/Story/A1Multimedia20070723-844.html|arkivju-data=2008-10-24}}</ref> Hamilton kompla jmexxi disinn predominantement isfar għall-istadju bikri tal-karriera tiegħu fil-Formula Wieħed, iżda fl-2014 iddeċieda li jibdel għal approċċ fil-biċċa l-kbira abjad. <ref name="petronashelmet">{{Ċita aħbar|url=https://www.motorsportweek.com/news/id/21147|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200706163037/https://www.motorsportweek.com/news/id/21147|arkivju-data=2020-07-06|url-status=dead}}</ref> Fl-2017, Hamilton għażel id-disinn tal-elmu tiegħu mis-sottomissjonijiet tal-fann. <ref>{{Ċita web|url=http://www.motorsport.com/f1/news/hamilton-asks-fans-to-design-2017-f1-helmet-868803/|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170127115031/http://www.motorsport.com/f1/news/hamilton-asks-fans-to-design-2017-f1-helmet-868803/|arkivju-data=2017-01-27|url-status=dead}}</ref> Id-disinn rebbieħ uża kulur bażi abjad u isfar b’dettalji ħomor u oranġjo, u ż-żieda ta’ tliet stilel, waħda għal kull wieħed mit-tliet kampjonati tal-Formula Wieħed ta’ Hamilton dak iż-żmien, fuq kull naħa. <ref>{{Ċita web|url=https://www.autosport.com/f1/news/128210/hamilton-reveals-winning-2017-helmet-design}}</ref> Matul l-istaġuni ta’ wara, Hamilton kompla jżid aktar stilel mal-elmu tiegħu meta rebaħ aktar titli tal-Kampjonat tad-Dinja. <ref name="Grand Prix 24/7">{{Ċita web|url=https://www.grandprix247.com/2018/11/23/hamilton-reveals-gold-helmet-for-abu-dhabi-season-finale/}}</ref> Hamilton uża wkoll disinji ta’ elmi ta’ darba biex jagħti ġieħ lil figuri influwenti fil-karriera tiegħu. Fil- Grand Prix tal-Brażil tal-2011, huwa libes elmu speċjali bħala ġieħ lil Ayrton Senna li ġie rkantat wara t-tellieqa b'risq il- Fondazzjoni Ayrton Senna . <ref>{{Ċita aħbar|url=http://uk.autoblog.com/2011/11/25/hamilton-proud-of-senna-helmet-design/|url-status=dead|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120123021950/http://uk.autoblog.com/2011/11/25/hamilton-proud-of-senna-helmet-design|arkivju-data=2012-01-23}}</ref> Fil- Grand Prix ta’ Monaco tal-2019, Hamilton, bħas-sewwieq sieħeb Sebastian Vettel, libes elmu speċjali biex jagħti ġieħ lil Niki Lauda, li miet fil-bidu tal-ġimgħa. L-elmu kien miżbugħ aħmar u abjad, il-kuluri klassiċi ta’ Lauda, u kellu ismu stampat fuq wara. Wara t-tellieqa, Hamilton irrifletta fuq il-karriera ta’ Lauda, u qal: “Fl-aħħar mill-aħħar, bħala sewwieq, l-għan tiegħi xi darba hu li nittama li nkun rispettat daqs kemm kien . . . Żgur li hu xi ħadd li mexxa b’eżempju kbir, ħalla eżempju kbir, u kien eroj reali għal ħafna.” <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.autosport.com/f1/news/143715/hamilton-lauda-tribute-helmet-made-lastminute}}</ref> Hamilton reġa' libes elmu speċjali biex jagħti ġieħ lil Ayrton Senna fil- Grand Prix tal-Brażil tal-2019 . <ref>{{Ċita web|url=https://www.motorsport.com/f1/news/hamilton-reveals-senna-tribute-helmet/4597494/|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201129030830/https://www.motorsport.com/f1/news/hamilton-reveals-senna-tribute-helmet/4597494/|arkivju-data=2020-11-29|url-status=dead}}</ref> == Dehra pubblika u influwenza == === Trattament razzist === L-ewwel u l-uniku sewwieq iswed li tellaq fil-Formula Wieħed, Hamilton kien suġġett għal abbuż razzist tul il-karriera tiegħu. Fl-2007, Hamilton sofra abbuż razzist minn partitarji Spanjoli tal-Formula Wieħed fil- Grand Prix taċ -Ċina. <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.reuters.com/article/idINIndia-31860420080210}}</ref> Fl-2008, Hamilton kien abbużat b’xi mod ieħor waqt testijiet ta’ qabel l-istaġun fiċ- Circuit de Catalunya minn diversi spettaturi Spanjoli li libsu żebgħa tal-wiċċ iswed u parrokki suwed, kif ukoll qomos bil-kliem “Hamilton Family ". <ref name="times20080204">{{Ċita aħbar|url=http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/formula_1/article3305228.ece|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20081202090658/http://www.timesonline.co.uk/tol/sport/formula_1/article3305228.ece|arkivju-data=2008-12-02|url-status=dead}}</ref> L- [[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]] wissiet lill-awtoritajiet Spanjoli dwar ir-ripetizzjoni ta' mġieba bħal din, <ref>{{Ċita aħbar|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/motorsport/formula_one/7225523.stm}}</ref> u nediet kampanja "Race Against Racism". <ref>{{Ċita web|url=http://www.formula1.com/news/headlines/2008/2/7355.html|url-status=dead|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080708212218/http://www.formula1.com/news/headlines/2008/2/7355.html|arkivju-data=2008-07-08}}</ref> Ftit qabel il -Grand Prix tal-Brażil tal-2008, fil-midja Ingliża dehret websajt proprjetà tal-fergħa Spanjola tal-aġenzija tar-reklamar ibbażata fi New York TBWA u bl-isem ''pinchalaruedadeHamilton'', li tinqaleb għall-Malti bħala "Ifqa it-tajer ta 'Hamilton". Is-sit kien fih immaġini ta’ Interlagos li ppermettiet lill-utenti jħallu dwiefer u porcupines fuq il-korsa biex il-karozza ta’ Hamilton tgħaddi minn fuqha. Fost eluf ta’ kummenti li ħallew mill-2007, xi wħud kienu jinkludu insulti razzjali. <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.theguardian.com/media/2008/nov/01/hamilton-racism-formula-one-spain}}</ref> Fl-2021, Hamilton kien suġġett għal abbuż razzist onlajn wara rebħa drammatika fil- Grand Prix tal-Ingilterra. [[Mercedes-Benz fil-Formula Wieħed|Il-Mercedes]], il-Formula Wieħed u l- [[Fédération Internationale de l'Automobile|FIA]], ħarġu stqarrija konġunta li kkundannaw l-abbuż u talbu biex dawk responsabbli jinżammu responsabbli. <ref>{{Ċita web|url=https://www.reuters.com/lifestyle/sports/hamilton-subjected-racist-abuse-online-after-british-gp-reports-2021-07-19/|url-status=live}}</ref> === Attiviżmu u filantropija === Hamilton huwa avukat prominenti kontra r-razziżmu u għal diversità akbar fl-isport tal-muturi. <ref>{{Ċita aħbar|url=https://inews.co.uk/sport/formula-one/lewis-hamilton-knighthood-monaco-tax-status-exile-jackie-stewart-f1-812358}}</ref> <ref name="fiaaction">{{Ċita web|url=https://the-race.com/formula-1/hamilton-expects-fia-to-stop-action-like-breonna-taylor-shirt/}}</ref> Huwa kkontesta l-politika razzjali fil-Formula Wieħed f’diversi okkażjonijiet. Fl-2011, wara li ġie msejjaħ għall-istewards f'ħamsa mill-ewwel sitt tiġrijiet tal-istaġun, Hamilton ippakkja, "Forsi huwa għaliex jien iswed, hekk jgħid Ali G." <ref name="BBC Sport">{{Ċita aħbar|url=http://news.bbc.co.uk/sport1/hi/formula_one/13588664.stm}}</ref> Fl-2018, Hamilton ikkritika n-nuqqas ta’ diversità fil-Formula Wieħed, u ddeskriva kif xejn ma nbidel fil-ħdax-il sena tiegħu fl-isport qabel qal: “Tfal, nies, hemm tant impjiegi f’dan l-isport li kulħadd, irrispettivament mill-etniċità tiegħek jew l-isfond, tista’ tagħmilha u tidħol fiha.” <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.express.co.uk/sport/f1-autosport/935433/Lewis-Hamilton-F1-news-racial-diversity-attack-Australian-Grand-Prix}}</ref> <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.espn.com/f1/story/_/id/22868088/lewis-hamilton-calls-greater-diversity-formula-one-says-changed}}</ref> ==== Drittijiet umani ==== F'Diċembru 2020, Hamilton ikkonfronta l -abbużi tad-drittijiet tal-bniedem tal-Baħrejn u tkellem dwar l-allegazzjonijiet ta ' sportswashing . Hamilton qal li "mhux se jħallih ma jibqax inosservat" wara li tifel ta' 11-il sena, Ahmed Ramadhan, kiteb ittra lil Hamilton, fejn talbu jsalva lil missieru, li kien qed jiffaċċja l-piena tal-mewt, wara li allegatament inħarġet konfessjoni permezz ta’ tortura għall-mewt ta’ pulizija. <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.thetimes.co.uk/article/boys-death-row-plea-drives-lewis-hamilton-to-make-human-rights-pledge-m9nrlt0rd}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=http://www.middleeasteye.net/news/lewis-hamilton-formula-one-bahrain-death-row-letter-hit-home}}</ref> Hamilton tkellem ma’ organizzazzjonijiet tad-drittijiet tal-bniedem u esperti legali. Tkellem ukoll ma’ uffiċjali tal-Baħrejn dwar id-drittijiet tal-bniedem tal-pajjiż. Iċ-champion tal-F1 qal li filwaqt li ma kellu l-ebda awtorità li jagħżel il-post għat-tellieqa tiegħu, “li jmur f’dawn il-pajjiżi u jinjora biss dak li qed jiġri f’dawk il-postijiet” mhuwiex il-mod it-tajjeb. <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.reuters.com/article/us-motor-f1-bahrain-rights-idUSKBN2BH2YV}}</ref> ==== Drittijiet ambjentali u tal-annimali ==== Hamilton ripetutament iddiskuta kwistjonijiet ambjentali u d-drittijiet tal-annimali f’konferenzi, f’intervisti u f’dokumentarji. <ref>{{Ċita web|url=https://www.we.org/en-us/we-stories/we-day/this-earth-day-lewis-hamilton-is-fighting-climate-change}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://ca.finance.yahoo.com/news/f1-world-champion-lewis-hamilton-cleans-plastic-littered-192400932.html}}</ref> Huwa juża wkoll il-pjattaformi tal-midja soċjali tiegħu biex jiġbor appoġġ għall-inizjattivi tiegħu, <ref>{{Ċita web|url=https://www.peta.org.uk/blog/hamilton-animals/}}</ref> li jvarjaw minn iħeġġeġ [[Ċina|liċ-Ċina]] biex tikklassifika mill-ġdid klieb bħala annimali domestiċi minflok bhejjem, <ref>{{Ċita web|url=https://plantbasednews.org/culture/lewis-hamilton-urges-followers-to-help-china-reclassify-dogs-as-pets/|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210301124211/https://plantbasednews.org/culture/lewis-hamilton-urges-followers-to-help-china-reclassify-dogs-as-pets/|arkivju-data=2021-03-01|url-status=dead}}</ref> u jappoġġja organizzazzjonijiet tal-karità li jiġġieldu l -kummerċ illegali tal-annimali selvaġġi <ref>{{Ċita web|url=https://www.standard.co.uk/news/stop-wildlife-trade/formula-one-lewis-hamilton-art-for-animals-b79513.html}}</ref> sa sejħa għal il-protezzjoni tal-foresti tropikali tal-Amażonja. <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.belfasttelegraph.co.uk/entertainment/news/lewis-hamilton-calls-for-protection-of-amazon-rainforest-in-wwf-film-39538490.html|issn=}}</ref> F'Jannar 2020, huwa ta donazzjoni ta' US$ 500,000 (madwar £ 383,000) għal varjetà ta' kawżi relatati mal- kriżi tan-nirien fil-bush fl-Awstralja. <ref>{{Ċita web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/51054445}}</ref> Il-flus marru għas-servizzi tan-nar u l-organizzazzjonijiet tal-karità għall-ħarsien tal-annimali. <ref>{{Ċita web|url=https://vegnews.com/2020/3/lewis-hamilton-goes-to-australia-to-help-baby-animals-devastated-by-wildfires}}</ref> ==== Karitajiet oħra ==== Matul l-aħħar għaxar snin, Hamilton ipprovda ħinu għal varjetà ta' kawżi tajbin, bħal żjarat fl-isptar lil tfal morda. <ref>{{Ċita web|url=https://www.chelwest.nhs.uk/about-us/news/news-archive/2017/lewis-hamilton-treats-young-patients-to-an-afternoon-in-the-fast-lane-at-chelsea-and-westminster-hospital}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://au.news.yahoo.com/formula-one-star-lewis-hamilton-visits-sick-kids-at-royal-childrens-hospital-21940245.html}}</ref> Huwa stieden lill-partitarji, liż-żgħażagħ, u lill-familji tagħhom biex jingħaqdu miegħu fi tlielaq tal-Grand Prix u avvenimenti soċjali. <ref>{{Ċita web|url=https://twitter.com/makeawishuk/status/1150720281150939137}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.expressandstar.com/news/2019/07/24/wolverhampton-schoolgirls-dreams-come-true-after-meeting-lewis-hamilton/}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=http://www.getreading.co.uk/whats-on/music/help-us-boost-charity-funds-4217876}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://reachforadream.org.za/dt_portfolios/klaas-prinsloo/|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210411182700/https://reachforadream.org.za/dt_portfolios/klaas-prinsloo/|arkivju-data=2021-04-11|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://ehospice.com/uk_posts/hospice-makes-patients-dream-come-true-with-lewis-hamilton-meeting/|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210801170922/https://ehospice.com/uk_posts/hospice-makes-patients-dream-come-true-with-lewis-hamilton-meeting/|arkivju-data=2021-08-01|url-status=dead}}</ref> Fl-2013, huwa sar l-Ambaxxatur tal-Edukazzjoni Globali għal ''Save the Children'', u appoġġja u jippromwovi l-kampanji edukattivi tiegħu. <ref>{{Ċita web|url=https://www.savethechildren.org.uk/blogs/2013/f1-superstar-lewis-hamilton-signs-up-to-our-global-education-campaign|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210120141903/https://www.savethechildren.org.uk/blogs/2013/f1-superstar-lewis-hamilton-signs-up-to-our-global-education-campaign|arkivju-data=2021-01-20|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.sportspromedia.com/news/lewis_hamilton_named_save_the_children_ambassador}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://metro.co.uk/2013/10/30/f1-star-lewis-hamilton-meets-child-labourers-in-india-4167767/}}</ref> Sentejn wara, Hamilton sar l-ewwel ambaxxatur għall- Fondazzjoni tal-Logħob Invictus, u appoġġa s-servizzjar u nisa midruba, midruba u morda. <ref>{{Ċita web|url=https://invictusgamesfoundation.org/lewis-hamilton-unveiled-as-first-ambassador-for-invictus-games-foundation/|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201031022450/https://invictusgamesfoundation.org/lewis-hamilton-unveiled-as-first-ambassador-for-invictus-games-foundation/|arkivju-data=2020-10-31|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.forces.net/services/tri-service/lewis-hamilton-inspires-veterans-driving-masterclass}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://twitter.com/weareinvictus/status/616944871870492672|arkivju-data=2024-09-10|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240910025705/https://twitter.com/weareinvictus/status/616944871870492672|data-aċċess=2024-08-14|titlu=Archive copy|url-status=dead}}</ref> Matul il [[Pandemija tal-COVID-19|-pandemija tal]] -COVID-19, ir-ristorant Neat Burger ta’ Hamilton ta ikliet b’xejn lill-ħaddiema tal- NHS ta’ quddiem. <ref>{{Ċita web|url=https://bemoreelephant.org/news/lewis-hamilton-donates-free-vegan-burgers-to-nhs-staff/|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20221014235220/http://bemoreelephant.org/news/lewis-hamilton-donates-free-vegan-burgers-to-nhs-staff/|arkivju-data=2022-10-14|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.veganfoodandliving.com/news/lewis-hamiltons-vegan-burger-chain-is-giving-free-vegan-meals-to-nhs-workers/}}</ref> Neat Burger nediet ukoll l-iskema "Kids Eat Free", li sservi ikliet b'xejn lit-tfal tal-iskola matul il -waqfa ta' nofs it-terminu . <ref>{{Ċita aħbar|url=https://metro.co.uk/2020/03/30/deliveroo-12476809/}}</ref> <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.livekindly.co/vegan-businesses-feed-kids|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201205220332/https://www.livekindly.co/vegan-businesses-feed-kids/|arkivju-data=2020-12-05|url-status=dead}}</ref> === Riċeviment tal-midja === F'Diċembru 2017, Hamilton qajjem kontroversja wara li qasam video fuq [[Instagram]] ta' neputi tiegħu liebes libsa prinċipessa li fih ikkummenta: "Għala ridt libsa prinċipessa għall-Milied, is-subien ma jilbsux ilbiesi ta' prinċipessi." <ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.co.uk/life-style/health-and-families/lewis-hamilton-christmas-nephew-princess-dresses-formula-one-criticism-gender-a8128661.html}}</ref> Huwa kien ikkundannat fuq il-midja soċjali u minn organizzazzjonijiet tal- karità LGBT għall-kummenti tiegħu. <ref>{{Ċita web|url=https://www.bbc.com/news/uk-england-42486085}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.huffingtonpost.com/entry/lewis-hamilton-princess-dress_us_5a426ccae4b0b0e5a7a3545c}}</ref> Sussegwentement ħassar il-vidjow qabel aktar tard ħassar il-kontenut kollu mill-kanali tal-midja soċjali tiegħu, <ref>{{Ċita web|url=https://www.skysports.com/f1/news/12433/11194004/lewis-hamilton-deletes-social-media-messages-on-twitter-and-instagram}}</ref> għalkemm reġa' juża b'mod attiv il-kontijiet tal-midja soċjali tiegħu fis-17 ta' Jannar 2018. <ref>{{Ċita web|url=http://www.espn.com/f1/story/_/id/25423535/force-india-renamed-racing-point-2019}}</ref> Hamilton skuża ruħu għall-kummenti tiegħu, u aktar tard deher f'Disneyland Paris man-neputi tiegħu, li libes libsa prinċipessa għall-vjaġġ, kif ukoll jidher fuq il-qoxra ta 'quddiem ta' ''GQ'' liebes kilt tartan tal-qawsalla li ddisinja ma ' Tommy Hilfiger, u qal: "Jien għamilt xi ħaġa u mbagħad indunajt l-effett li kelli. . . Irrid nagħmel emenda. Naċċettaha, nirrealizzaha u ninsab ferħan li nkun responsabbli għaliha.” <ref>{{Ċita web|url=https://www.gq-magazine.co.uk/article/lewis-hamilton-interview-2018}}</ref> Hamilton kien wieħed minn diversi figuri li l-arranġamenti tat-taxxa tagħhom ġew indikati f'rapport mill-karità Christian Aid fl-2008. <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.independent.co.uk/news/uk/home-news/tax-evasion-costs-lives-of-56m-children-826252.html|url-status=dead|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100508051933/http://www.independent.co.uk/news/uk/home-news/tax-evasion-costs-lives-of-56m-children-826252.html|arkivju-data=2010-05-08}}</ref> <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.theguardian.com/sport/2012/may/23/lewis-hamilton-content-monaco}}</ref> <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-17615784}}</ref> Dik is-sena, Hamilton irċieva kritika minn membri tal-parlament tar-Renju Unit talli evita t-taxxi tar-Renju Unit. <ref name="AFP">{{Ċita aħbar|url=http://afp.google.com/article/ALeqM5jGS3IaJsftaH5JHip7T_TwrcBUMg|url-status=dead|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100117064100/http://afp.google.com/article/ALeqM5jGS3IaJsftaH5JHip7T_TwrcBUMg|arkivju-data=2010-01-17}}</ref> Wara t-tnixxija tal- Paradise Papers f’Novembru 2017, ġie rrappurtat li Hamilton kien evita li jħallas £3.3 miljun ta’ taxxa fuq il-valur miżjud (VAT) fuq il-jet privat tiegħu, b’valur ta’ £16.5 miljuni. <ref name="auto13">{{Ċita web|url=https://www.bbc.co.uk/news/uk-41886607}}</ref> Skont BBC ''Panorama'', il-ftehim tal-kiri stabbilit mill-konsulenti tiegħu deher li kien "artifiċjali" u "ma kienx konformi ma' projbizzjoni tal-UE u tar-Renju Unit fuq rifużjonijiet tal-VAT għal użu privat". Il-BBC qalet ukoll li l-kont Instagram ta’ Hamilton ipprovda evidenza li l-jet intuża għal vjaġġi personali. <ref name="auto13" /> Il-ġett inbiegħ f'Settembru 2019. <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/50061569}}</ref> Minkejja li ma tgħix fir-Renju Unit, id-dejta tal-HMRC ippubblikata fl-2019, tpoġġi lil Hamilton fost l-ogħla 5,000 li jħallsu t-taxxa tar-Renju Unit. Hamilton qal lil ''The Sunday Times'' fl-2014: “Dak li n-nies ma jirrealizzawx hu li nħallas it-taxxa hawn [fir-Renju Unit], imma ma naqlax flusi kollha hawn. Intellaq f'19-il pajjiż differenti, għalhekk naqla' flusi f'20 post differenti u nħallas it-taxxa f'diversi postijiet differenti, u nħallas ħafna hawn [ir-Renju Unit] ukoll. Qed nikkontribwixxi għall-pajjiż." <ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.co.uk/sport/motor-racing/formula1/lewis-hamilton-knighthood-toto-wolff-honours-list-b1780786.html}}</ref> <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.belfasttelegraph.co.uk/news/uk/hamilton-i-pay-a-lot-of-tax-in-uk-30834368.html|issn=}}</ref> Hamilton għandu wkoll interessi fil-mużika, u qal li “l-mużika kienet passjoni kbira tiegħi minn meta kont verament żgħir. Bdejt indoqq il-kitarra meta kelli 13-il sena. Hawnhekk, nista' nkun jien, nista' nkun vulnerabbli. Nista’ nuri naħa tiegħi li n-nies ma jarawx.” <ref>{{Ċita web|url=https://news.sky.com/story/lewis-hamilton-is-secret-singer-on-new-christina-aguilera-track-11419673}}</ref> Jippreżenta fil-kanzunetta "Pipe" ta' Christina Aguilera tal-2018 taħt il-psewdonimu XNDA, għalkemm ma kkonfermax dan qabel Lulju 2020, meta żvela li kien ilu jikteb u jirreġistra mużika għal għaxar snin. <ref>{{Ċita web|url=https://soymotor.com/noticias/hamilton-rompe-su-anonimato-en-la-industria-de-la-musica-xnda-soy-yo-978590|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200803021428/https://soymotor.com/noticias/hamilton-rompe-su-anonimato-en-la-industria-de-la-musica-xnda-soy-yo-978590|arkivju-data=2020-08-03|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://drivetribe.com/p/lewis-hamilton-has-confirmed-that-YKln0mGKTTi6-QWfyNGeQg?iid=ItGR9lH_TzaR4O6kzJE4Jg|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210302055047/https://drivetribe.com/p/lewis-hamilton-has-confirmed-that-YKln0mGKTTi6-QWfyNGeQg?iid=ItGR9lH_TzaR4O6kzJE4Jg|arkivju-data=2021-03-02|url-status=dead}}</ref> Hamilton għamel ukoll dehra mistieden fil-film ''[[Karozzi 2|Cars 2]]'' li fih isemma verżjoni antropomorfika tiegħu nnifsu. <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/12882708}}</ref> Imbagħad esprima assistent tal-kmand tal-vuċi ''f'Cars 3'' użati minn Cruz Ramirez . <ref>{{Ċita web|url=https://wtf1.com/post/lewis-hamilton-voices-a-character-in-cars-3/|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200705211707/https://wtf1.com/post/lewis-hamilton-voices-a-character-in-cars-3/|arkivju-data=2020-07-05|url-status=dead}}</ref> Hamilton huwa kkreditat bħala produttur eżekuttiv għall-film dokumentarju tal-2018 ''The Game Changers'' . <ref>{{Ċita aħbar|url=https://gamechangersmovie.com/the-film/|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20191211031835/https://gamechangersmovie.com/the-film/|arkivju-data=2019-12-11|url-status=dead}}</ref> F'Settembru 2019, Hamilton nieda ristorant vegan bl-isem Neat Burger. <ref>{{Ċita web|url=https://www.standard.co.uk/go/london/restaurants/lewis-hamilton-vegan-burger-restaurant-london-neat-burger-a4223751.html}}</ref> Jistqarr li huwa l-ewwel katina internazzjonali tal-burgers ibbażata fuq il-pjanti. <ref>{{Ċita web|url=https://www.standard.co.uk/go/london/restaurants/lewis-hamilton-vegan-burger-restaurant-london-neat-burger-a4223751.html}}</ref> Fl-2020, Neat Burger ġie inkurunat l-Aħjar Restaurant Vegan tas-Sena fil-Deliveroo Restaurant Awards. <ref>{{Ċita web|url=https://plantbasednews.org/lifestyle/food/lewis-hamilton-backed-burger-chain-wins-best-vegan-restaurant/|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210125192239/https://plantbasednews.org/lifestyle/food/lewis-hamilton-backed-burger-chain-wins-best-vegan-restaurant/|arkivju-data=2021-01-25|url-status=dead}}</ref> F'Awwissu 2020, ''Daily Front Row'' elenkat lil Hamilton bħala wieħed minn grupp ta' investituri ta' profil għoli li xtraw ''W'', rivista tal-moda mnikkta. F'Settembru 2020, Hamilton nieda X44 biex jikkompeti fis-serje tat-tlielaq off-road SUV kollha elettriċi [[Estrema E|Extreme E]] mill-istaġun 2021 'il quddiem. <ref>{{Ċita web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.hamilton-launches-electric-off-road-racing-team-to-compete-in-the-new.1QyuQTR8aZNKpygkjqGeJu.html}}</ref> == Ħajja personali == Fl-2017, Hamilton qal lill-BBC li kien sar [[vegan]] għax "bħala r-razza umana, dak li qed nagħmlu lid-dinja... it-tniġġis [f'termini ta' emissjonijiet ta' gassijiet li jsaħħnu l-globali] li ġej mill-ammont ta' baqar li qed jiġu prodotti hija inkredibbli. Il-moħqrija hija orribbli u mhux bilfors irrid nappoġġa dan u rrid ngħix ħajja aktar b'saħħitha." <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.bbc.com/sport/formula1/41296229}}</ref> Fl-2018 ġie msejjaħ il- Persuna tas-Sena PETA għall-attiviżmu vegan tiegħu. <ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.co.uk/sport/motor-racing/formula1/lewis-hamilton-peta-f1-2018-person-year-sports-personality-odds-a8670571.html}}</ref> Fl-2018, Hamilton qal f’intervista li waqqaf ix-xorb “ftit ilu”. <ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=mITkwQ-k7So&t=1163}}</ref> === Rekords tal-Formula Wieħed === Hamilton iddebutta fil- Grand Prix tal-Awstralja tal-2007 u sar l-ewwel sewwieq iswed fil-Formula Wieħed. <ref>{{Ċita web|url=https://www.eastbaytimes.com/2006/11/28/hamilton-to-be-first-black-driver-in-f1/}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=http://www.bbc.co.uk/caribbean/news/story/2006/11/061127_grenadaf1.shtml}}</ref> Huwa waqqaf diversi rekords matul il-karriera tiegħu. Hamilton għandu l-aktar rebħiet fil-karriera, <ref>{{Ċita web|url=https://www.skysports.com/f1/news/36668/12114231/portuguese-gp-lewis-hamilton-breaks-f1s-all-time-wins-record}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/54682833}}</ref> aktar pole positions, <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.bbc.com/sport/formula1/41003336}}</ref> <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.abc.net.au/news/2017-09-03/lewis-hamilton-sets-pole-record-with-dramatic-last-lap-in-rain/8867350}}</ref> aktar podjus, <ref>{{Ċita web|url=https://www.skysports.com/f1/news/12433/12049169/lewis-hamilton-breaks-michael-schumacher-f1-podium-record}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://indianexpress.com/article/sports/motor-sport/lewis-hamilton-wins-spanish-gp-podium-record-f1-6557531/}}</ref> aktar punti fil-karriera, <ref>{{Ċita web|url=http://www.statsf1.com/en/statistiques/pilote/point/nombre.aspx}}</ref> u ħafna dawriet immexxija, <ref>{{Ċita web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.hamilton-holds-off-verstappen-to-win-thrilling-season-opener-in-bahrain.7tmfUOaLpSS1fHrEtU9n2x.html}}</ref> fost oħrajn rekords. Meta Hamilton rebaħ il-Kampjonat tad-Dinja tal-F1 tal-2008, wara li spiċċa l-ħames fil-Grand Prix tal-Brażil, kien sar l-iżgħar sewwieq li qatt rebaħ il-kampjonat fl-età ta’ 23 sena u 301 jum, <ref>{{Ċita web|url=https://www.theguardian.com/sport/2008/nov/03/formulaone-lewishamilton}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.telegraph.co.uk/sport/motorsport/formulaone/lewishamilton/3367873/Lewis-Hamilton-crowned-youngest-world-champion-at-Brazil-Grand-Prix-Formula-One.html}}</ref> trijonf li ġie megħlub minn [[Sebastian Vettel]] fl-2010. <ref>{{Ċita web|url=https://www.theguardian.com/sport/2010/nov/14/sebastian-vettel-champion}}</ref> <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.reuters.com/article/idINIndia-52903620101114}}</ref> === Formula Wieħed === * Kampjonat Dinji tas-Sewwieqa tal-Formula Wieħed : 2008, 2014, 2015, 2017, 2018, 2019, 2020 <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.independent.co.uk/sport/motor-racing/hamilton-takes-f1-title-after-last-lap-drama-986349.html|url-status=dead|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201109022534/http://www.independent.co.uk/sport/motor-racing/hamilton-takes-f1-title-after-last-lap-drama-986349.html|arkivju-data=2020-11-09}}</ref> <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.bbc.co.uk/sport/formula1/30168481}}</ref> <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.theguardian.com/sport/2015/oct/25/lewis-hamilton-wins-f1-world-title-third-time-us-grand-prix}}</ref> * Kampjonat Dinji tal-Kostrutturi tal-Formula Wieħed : 2014, 2015, 2016, 2017, 2018, 2019, 2020 <ref>{{Ċita web|url=https://www.mercedesamgf1.com/en/mercedes-amg-f1/amg-f1-team/amg-f1-driver/lewis-hamilton/|url-status=dead|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160815212954/https://www.mercedesamgf1.com/en/mercedes-amg-f1/amg-f1-team/amg-f1-driver/lewis-hamilton/|arkivju-data=2016-08-15}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=http://www.lewishamilton.com/category/bio/#J6W4DmvWAKY83eEU.97|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210128031753/https://www.lewishamilton.com/category/bio/#J6W4DmvWAKY83eEU.97|arkivju-data=2021-01-28|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.formula1.com/en/championship/drivers/lewis-hamilton.html}}</ref> * DHL Fastest Lap Award : 2014, 2015, 2017, 2019, 2020 <ref name="2014 results">{{Ċita web|url=http://www.formula1.com/results/season/2014/dhl_fastest_laps.html|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20141217125824/http://www.formula1.com/results/season/2014/dhl_fastest_laps.html|arkivju-data=2014-12-17|url-status=dead}}</ref> <ref name="2015 results">{{Ċita web|url=https://www.formula1.com/content/fom-website/en/championship/results/dhl-fastest-lap-2015.html|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160726012632/http://www.formula1.com/content/fom-website/en/championship/results/dhl-fastest-lap-2015.html|arkivju-data=2016-07-26|url-status=dead}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.hamilton-and-red-bull-collect-2019-dhl-awards.676ydrxfD0pbVSWvRZ8xRo.html}}</ref> * FIA Pole Trophy/Pirelli Pole Position Award : 2015, 2016, 2017, 2018, 2020 <ref>{{Ċita web|url=http://motorsports.nbcsports.com/tag/fia-pole-trophy/}}</ref> * Hawthorn Memorial Trophy : 2007, 2008, 2012, 2014, 2015, 2016, 2017, 2018, 2019, 2020 <ref>{{Ċita web|url=http://www.gpupdate.net/en/f1-news/178231/hamilton-receives-hawthorn-memorial-trophy/}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.msauk.org/Lewis-Hamilton-receives-Hawthorn-Memorial-Trophy|url-status=dead|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170906041007/https://www.msauk.org/Lewis-Hamilton-receives-Hawthorn-Memorial-Trophy|arkivju-data=2017-09-06}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.msauk.org/Lewis-Hamilton-receives-Hawthorn-Memorial-Trophy-2|url-status=dead|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170906040018/https://www.msauk.org/Lewis-Hamilton-receives-Hawthorn-Memorial-Trophy-2|arkivju-data=2017-09-06}}</ref> * Trophy Lorenzo Bandini : 2009 <ref>{{Ċita web|url=http://www.motorsport.com/f1/news/hamilton-to-receive-lorenzo-bandini-trophy/|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150715211658/http://www.motorsport.com/f1/news/hamilton-to-receive-lorenzo-bandini-trophy/|arkivju-data=2015-07-15|url-status=dead}}</ref> === Premjijiet oħra === Matul il-karriera tiegħu, Hamilton irċieva diversi premjijiet u unuri . Huwa rebaħ il-Premju Laureus Breakthrough of the Year fl-2008 <ref>{{Ċita web|url=https://www.laureus.com/content/lewis-hamilton-breakthrough-2008|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200705224941/https://www.laureus.com/content/lewis-hamilton-breakthrough-2008|arkivju-data=2020-07-05|url-status=dead}}</ref> u l -Premju Sportiv tas-Sena fl-2020. <ref>{{Ċita aħbar|url=https://fr.reuters.com/article/uk-laureus-awards-idUKKBN20C0SJ}}</ref> Hamilton rebaħ ukoll Pride of Britain Awards (2007), <ref>{{Ċita web|url=https://www.prideofbritain.com/history/2007}}</ref> Best Driver ESPY Award (2017), <ref>{{Ċita web|url=http://www.espn.com/espn/story/_/id/19974721/2017-espys-award-winners}}</ref> BBC Sports Personality of the Year Award (2014; 2020), <ref>{{Ċita web|url=https://www.bbc.co.uk/programmes/profiles/bcTXV6z2tL2pm46MtD6Gb3/lewis-hamilton}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.bbc.co.uk/sport/sports-personality/55336369}}</ref> L'Équipe Champion of Champions (2020), <ref>{{Ċita aħbar|url=https://www.lequipe.fr/Formule-1/Article/Lewis-hamilton-champion-des-champions-monde-2020-dieu-senna-et-moi/1209731}}</ref> u Gazzetta World Sportsman of the Year (2018; 2020), <ref>{{Ċita web|url=https://www.gazzetta.it/Sport-Vari/30-12-2018/gazzetta-referendum-migliori-2018-3101679071061.shtml}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.gazzetta.it/Nba/30-12-2020/referendum-gazzetta-hamilton-brignone-bayern-monaco-migliori-mondo-2020-3902076189623.shtml}}</ref> fost oħrajn premjijiet u premjijiet. Ġie elett il -Personalità tas-Sena tal-FIA tliet darbiet (2014; 2018; 2020), <ref>{{Ċita web|url=http://formulaspy.com/formula-1/formula-1-news/hamilton-crowned-champion-fia-gala-doha-gallery-8705|url-status=dead|data-aċċess=2021-11-20|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150531071413/http://formulaspy.com/formula-1/formula-1-news/hamilton-crowned-champion-fia-gala-doha-gallery-8705|arkivju-data=2015-05-31}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.hamilton-and-mercedes-receive-their-title-trophies-at-the-fia-prize-giving.5cjPO3FraMusoG0cGwyyau.html}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.motorsportweek.com/2020/12/18/hamilton-crowned-world-champion-at-virtual-fia-prize-giving-ceremony/}}</ref> u ġie introdott fil- FIA Hall of Fame fl-2017. <ref>{{Ċita web|url=https://www.formula1.com/en/latest/article.f1-champions-gather-in-paris-for-hall-of-fame-inauguration.2hLqnfDZNaGAYogqWuGMOe.html}}</ref> === Ordnijiet u premjijiet speċjali === * [[File:Order_of_the_British_Empire_(Civil)_Ribbon.png|60x60px]] Membru tal-Ordni tal-Imperu Brittaniku * [[File:Knight Bachelor Ribbon.svg|60x60px]] Kavallier Baċellerat <ref name="knight">{{Ċita aħbar|url=https://www.bbc.co.uk/sport/55475887}}</ref> * Premju Onorarju, [[Grenada]] <ref>{{Ċita web|url=https://www.autosport.com/f1/news/65043/hamilton-honoured-by-grenada}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.govinfo.gov/content/pkg/CREC-2008-03-31/html/CREC-2008-03-31-pt1-PgE442-4.htm}}</ref> === Rikonoxximent === * Ritratt ta’ Hamilton mill-fotografu Dario Mitidieri jinsab fil-kollezzjoni tan- National Portrait Gallery, Londra . <ref name="NPG portrait">{{Ċita web|url=https://www.npg.org.uk/collections/search/portrait/mw145203}}</ref> * Il-Hamilton Straight, [[Ċirkwit ta' Silverstone]] . <ref>{{Ċita web|url=https://www.silverstone.co.uk/news/silverstone-renames-international-pits-straight/}}</ref> == Ħoloq esterni == * [https://web.archive.org/web/20100309082927/http://www.mclaren.com/theteam/lewis-hamilton.php Bijografija ta' Lewis Hamilton]&nbsp;– McLaren.com * {{Imdb|2619894}} == Referenzi == [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1985]] [[Kategorija:Sportivi]] 73rldyvzhpcpu9u72upp5ocvmw2qqj2 0 27788 333808 324527 2026-11-08T00:49:33Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333808 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Caroline Mikkelsen''' (twieldet fl-20 ta' Novembru 1906<ref>{{Ċita web|url=http://gda.arkivverket.no/cgi-win/webcens.exe?slag=visbase&sidenr=1&filnamn=DODSFALL&gardpostnr=266569&merk=266569|titlu=Dødsfall i Norge 1995-april 2001 (1947-2001)|data=2017-03-28|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-02-20|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170328021135/http://gda.arkivverket.no/cgi-win/webcens.exe?slag=visbase&sidenr=1&filnamn=DODSFALL&gardpostnr=266569&merk=266569|arkivju-data=2017-03-28|url-status=dead}}</ref> – mietet fil-15 ta' Settembru 1998<ref>{{Ċita web|url=https://www.digitalarkivet.no/en/view/15/pa00000000408847|titlu=Caroline Mandel - Reported deaths in Norway (1947) 1995-April 2001 - The Digital Archive|sit=www.digitalarkivet.no|lingwa=en|data-aċċess=2022-02-20}}</ref>; iktar 'il quddiem ħadet il-kunjom '''Mandel''' wara li żżewġet) kienet esploratriċi [[Danimarka|Daniża]]-[[Norveġja|Norveġiża]] li fl-20 ta' Frar 1935 kienet l-ewwel mara li rifset fuq l-[[Antartika]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.stategrowth.tas.gov.au/__data/assets/pdf_file/0013/2092/Dr_Robin_Burns_Lecture_-_No._4.pdf|titlu=Women in Antarctica: Sharing this Life-Changing Experience|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-02-20|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200116120612/https://www.stategrowth.tas.gov.au/__data/assets/pdf_file/0013/2092/Dr_Robin_Burns_Lecture_-_No._4.pdf|arkivju-data=2020-01-16|url-status=bot: unknown}}</ref>, għalkemm mhux ċert jekk rifsitx fuq l-art kontinentali jew fuq gżira. == Esplorazzjoni tal-Antartiku == Caroline Mikkelsen twieldet fl-1906 fid-Danimarka, u iktar 'il quddiem iżżewġet l-ewwel raġel tagħha, il-Kaptan Norveġiż [[Klarius Mikkelsen]] u marret tgħix in-Norveġja. Fix-xitwa tal-1934-1935, Mikkelsen ġiet akkumpanjata mir-raġel Norveġiż tagħha Klarius fuq spedizzjoni fl-Antartika sponsorjata minn [[Lars Christensen]], fuq il-bastiment ta' riforniment ''M/S Thorshavn'' b'istruzzjonijiet biex ifittxu għal artijiet Antartiċi li setgħu jiġu annessi man-Norveġja.<ref>{{Ċita web|url=https://antarcticsun.usap.gov/features/1954|titlu=The Antarctic Sun: News about Antarctica - Famous Firsts|sit=antarcticsun.usap.gov|data-aċċess=2022-02-20|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220220094957/https://antarcticsun.usap.gov/features/1954|arkivju-data=2022-02-20|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://press-files.anu.edu.au/downloads/press/p316261/pdf/Frozen-voices-Women-silence-and-Antarctica.pdf|titlu=Frozen voices: Women, silence and Antarctica|kunjom=Blackadder|isem=Jesse}}</ref> Il-Muntanja Caroline Mikkelsen ingħatat isimha u kunjomha.<ref>{{Ċita web|url=https://data.aad.gov.au/aadc/gaz/display_name.cfm?gaz_id=117379|titlu=Gazetteer - AADC|sit=data.aad.gov.au|data-aċċess=2022-02-20|arkivju-data=2022-02-20|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220220094953/https://data.aad.gov.au/aadc/gaz/display_name.cfm?gaz_id=117379|url-status=dead}}</ref> [[Stampa:Mount Caroline Mikkelsen gov pic 1966 (sq cropped).jpg|xellug|daqsminuri|Il-Muntanja Caroline Mikkelsen]] Fl-20 ta' Frar 1935, l-ispedizzjoni niżlet l-art xi mkien fuq il-blata kontinentali tal-Antartika.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Dean|isem=Cornelia|data=1998-11-10|titlu=After a Struggle, Women Win A Place 'on the Ice'; In Labs and in the Field, a New Outlook|url=https://www.nytimes.com/1998/11/10/science/after-struggle-women-win-place-ice-labs-field-new-outlook.html|lingwa=en-US|data-aċċess=2022-02-20}}</ref> Mikkelsen żbarkat mill-vapur u pparteċipat fl-olzar tal-bandiera Norveġiża u fil-bini ta' girna jew borġ ġebel ta' mafkar.<ref>{{Ċita web|url=http://www.anta.canterbury.ac.nz/resources/treaty/meetings/xx-utrecht/p2annexb.html|titlu=ANNEX B MEASURES Measure I (1996) Revised Description and Management Plan for Sites of Special Scientific Interest (SSSI)|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-02-20|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170408223410/http://www.anta.canterbury.ac.nz/resources/treaty/meetings/xx-utrecht/p2annexb.html|arkivju-data=2017-04-08|url-status=bot: unknown}}</ref> Mikkelsen qatt ma għamlet xi dikjarazzjonijiet irreġistrati li żbarkat fuq l-art kontinentali, iżda inizjalment kien maħsub li żbarkat fuq l-Għoljiet ta' Vestfold mhux wisq 'il bogħod mill-Istazzjon ta' Davis attwali. Hi ma tkellmitx pubblikament dwar il-vjaġġ tagħha fl-Antartika sa sittin sena wara l-iżbark tagħha, fl-1995, meta tkellmet dwar il-vjaġġ tagħha fil-gazzetta Norveġiża ''Aftenposten,'' wara li ġiet ikkuntattjata mill-Mexxejja tal-Istazzjon ta' Davis, [[Diana Patterson]].<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://www.fr.de/|titlu=Nachrichten aus Deutschland und der Welt {{!}} Frankfurter Rundschau|sit=www.fr.de|lingwa=de|data-aċċess=2022-02-20}}</ref><ref name=":1">{{Ċita web|url=https://www.focus.de/panorama/welt/leute-die-erste-frau-in-der-antarktis-80-jubilaeum_id_4489216.html|titlu=Die erste Frau in der Antarktis - 80. Jubiläum|kunjom=Online|isem=FOCUS|sit=FOCUS Online|lingwa=de|data-aċċess=2022-02-20|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220220094954/https://www.focus.de/panorama/welt/leute-die-erste-frau-in-der-antarktis-80-jubilaeum_id_4489216.html|arkivju-data=2022-02-20|url-status=dead}}</ref> Fl-1941 ir-raġel tagħha Klarius miet u fl-1944 iżżewġet lil [[Johan Mandel]] minn [[Tønsberg]]. Mikkelsen-Mandel mietet fl-1998.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> Fl-1998 u fl-2002, riċerkaturi [[Awstralja|Awstraljani]] ppubblikaw artikli storiċi fil-''Polar Record'' u kkonkludew li l-grupp li kien żbarka mit-Thorshavn — jiġifieri anke Mikkelsen — kien żbarka fuq il-Gżejjer Tryne fejn għad hemm markatur fil-girna ta' Mikkelsen sa llum.<ref>{{Ċita web|url=http://www.ats.aq/devPH/apa/ep_protected_detail.aspx?type=1&id=146&lang=e|titlu=ATS - Area Protection and Management / Monuments|data=2019-02-07|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-02-20|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190207015257/http://www.ats.aq/devPH/apa/ep_protected_detail.aspx?type=1&id=146&lang=e|arkivju-data=2019-02-07|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.ats.aq/documents/ATCM35/WW/atcm35_ww003_e.pdf|titlu=List of Historic Sites and Monuments approved by the ATCM (2012)}}</ref><ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Norman|isem1=F. I.|kunjom2=Gibson|isem2=J. a. E.|kunjom3=Burgess|isem3=J. S.|data=|titlu=Klarius Mikkelsen's 1935 landing in the Vestfold Hills, East Antarctica: some fiction and some facts|url=https://www.cambridge.org/core/journals/polar-record/article/abs/klarius-mikkelsens-1935-landing-in-the-vestfold-hills-east-antarctica-some-fiction-and-some-facts/634BD34AE0FB97414945D943E80B05D6|rivista=Polar Record|lingwa=en|volum=34|numru=191|paġni=293–304}}</ref><ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Norman|isem1=F. I.|kunjom2=Gibson|isem2=J. a. E.|kunjom3=Jones|isem3=R. T.|kunjom4=Burgess|isem4=J. S.|data=|titlu=Klarius Mikkelsen's landing site: some further notes on the 1935 Norwegian visit to the Vestfold Hills, East Antarctica|url=https://www.cambridge.org/core/journals/polar-record/article/abs/klarius-mikkelsens-landing-site-some-further-notes-on-the-1935-norwegian-visit-to-the-vestfold-hills-east-antarctica/3D2DC4ADCE4D0485CE86666659EEA47C|rivista=Polar Record|lingwa=en|volum=38|numru=207|paġni=323–328}}</ref> Is-sit tal-iżbark jinsab bejn wieħed u ieħor xi ħames kilometri mill-art kontinentali tal-Antartika. Ma ġie skopert l-ebda sit ieħor ta' żbark fuq l-art kontinentali li seta' żbarka fuqu l-grupp ta' Mikkelsen, minkejja snin sħaħ ta' tfittxija mill-ħaddiema tal-Istazzjon ta' Davis.<ref>Crary, M (1978). "It's about time!". ''Newsletter of the Antarctican Society'' (3–7).</ref> B'hekk, Mikkelsen titqies bħala l-ewwel mara li rifset fuq gżira tal-Antartika, u [[Ingrid Christensen]] titqies bħala l-ewwel mara li rifset fuq l-art kontinentali tal-Antartika. == References == {{DEFAULTSORT:Mikkelsen, Caroline}} [[Kategorija:Esploraturi]] [[Kategorija:Twieldu fl-1906]] [[Kategorija:Mietu fl-1998]] [[Kategorija:Antartika]] 1q08bdgshh7x7nhjgzoo7g6tb5w859j 0 29676 333807 314511 2026-11-08T00:41:14Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333807 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Bridgetown''' (UN/LOCODE: BB BGI) hija l-[[belt kapitali]] u l-ikbar belt ta' [[Barbados]]. Qabel magħrufa bħala r-'''raħal ta' San Mikiel''' (bl-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]: ''The Town of Saint Michael''), iż-żona estiża ta' Bridgetown tinsab fi ħdan il-parroċċa ta' Saint Michael. Bridgetown xi kultant tissejjaħ lokalment bħala "l-belt", iżda l-iżjed referenza komuni hija sempliċement ir-"raħal". Mill-2014, il-popolazzjoni metropolitana tagħha tammonta għal madwar 110,000 ruħ. Il-port ta' Bridgetown jinsab tul il-Bajja ta' Carlisle (13.106°N, 59.632°W) fil-kosta tal-Lbiċ tal-gżira. Partijiet miż-żona estiża ta' Bridgetown (bejn wieħed u ieħor dik madwar ir-Ring Road Bypass, magħrufa aħjar bħala l-Awtostrada ABC) jinsabu qrib il-konfini tal-parroċċi ġirien ta' Christ Church u Saint James. L-Ajruport Internazzjonali ta' [[Grantley Adams]] għall-Barbados jinsab 16-il kilometru (10 mili) fix-Xlokk taċ-ċentru tal-belt ta' Bridgetown, u jopera titjiriet kuljum lejn bliet ewlenin fir-[[Renju Unit]], fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]], fil-[[Kanada]] u fil-Karibew. Ma għadx hemm gvern muniċipali lokali, iżda hija kostitwenza tal-parlament nazzjonali. Matul is-snin 50 u 60 tas-seklu 20, bħala parti mill-Federazzjoni tat-Territorji Brittaniċi tal-Indji tal-Punent, Bridgetown kienet waħda minn tliet bliet kapitali fi ħdan ir-reġjun li kienu meqjusa bħala bliet kapitali federali tar-reġjun.<ref>{{Ċita web|url=http://www.trinicenter.com/kwame/2010/1505.htm|titlu=Trinicenter.com - Dr. Kwame Nantambu - W.I. Federation: Failure From the Start|sit=www.trinicenter.com|data-aċċess=2023-02-14}}</ref><ref>Kasperson, Roger E.; Minghi, Julian V. (2011). "Decision Making". ''The Structure of Political Geography''. New Brunswick, NJ: Transaction Publishers. pp. 350–365. ISBN <bdi>978-1-4128-1854-4</bdi>.</ref><ref>Lewis, Gordon K. (2004). ''The Growth of the Modern West Indies''. pp. 350–365. ISBN <bdi>976-637-171-7</bdi>.</ref> Il-pożizzjoni attwali fejn tinsab il-belt ġiet stabbilita mill-insedjaturi Brittaniċi fl-1628; insedjament preċedenti taħt l-awtorità ta' Sir [[William Courten]] kien jinsab fir-raħal ta' Saint James. Bridgetown hija destinazzjoni turistika ewlenija fl-Indji tal-Punent, u l-belt hija ċentru importanti għall-finanzi, għall-informatika u għall-konvenji, u hija port li jilqa' l-bastimenti tal-kruċieri fir-reġjun tal-Karibew. Fil-25 ta' Ġunju 2011, "Bridgetown Storika u l-Gwarniġjon tagħha" tniżżlu bħala [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]].<ref>{{Ċita web|url=http://www.barbadosadvocate.com/newsitem.asp?more=local&NewsID=18380|titlu=The Barbados Advocate - Barbados makes the list!|data=2012-03-26|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-02-14|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120326082049/http://www.barbadosadvocate.com/newsitem.asp?more=local&NewsID=18380|arkivju-data=2012-03-26|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.cbc.bb/?option=com_content&view=article&id=2075:historic-bridgetown-now-a-world-heritage-site&catid=36:local-news&Itemid=59|titlu=Caribbean Broadcasting Corporation – The most credible news source in Barbados|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-02-14}}</ref><ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1376/|titlu=Historic Bridgetown and its Garrison|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-02-14}}</ref> == Storja == [[File:Pg013_Title_The_history_of_Barbados_by_Sir_Robert_H._Schombourgk.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Pg013_Title_The_history_of_Barbados_by_Sir_Robert_H._Schombourgk.jpg|xellug|daqsminuri|L-[[Statwa|istatwa]] ta' Lord Nelson f'Bridgetown, Barbados fl-1848; din l-istatwa tneħħiet fl-2020.]] Għalkemm il-gżira ġiet abbandunata għalkollox jew diżabitata mal-wasla tal-Brittaniċi, waħda mill-ftit traċċi ta' eżistenza indiġena qabilhom fuq il-gżira kien pont primittiv mibni fuq l-art bassasa ta' Careenage fil-qalba ta' Bridgetown. Kien maħsub li dan il-pont kien inħoloq minn poplu indiġenu tal-Karibew magħruf bħala t-Tainos. Malli sabu din l-istruttura, l-insedjaturi Brittaniċi bdew isejħu dik li issa hija ż-żona ta' Bridgetown bħala ''Indian Bridge'' (litteralment "Pont Indjan"). L-istudjużi b'mod wiesa' jemmnu li t-Tainos ħarbu minn Barbados u marru jgħixu fil-gżira ta' [[Santa Luċija|Saint Lucia]] fil-qrib, matul invażjoni mill-Kalinagos, poplu indiġenu ieħor tar-reġjun. Eventwalment, wara l-1654 meta nbena pont ġdid fl-inħawi ta' Careenage mill-Brittaniċi, iż-żona saret magħrufa bħala r-Raħal ta' Saint Michael u iktar 'il quddiem bħala Bridgetown, bħala ġieħ għal Sir [[Tobias Bridge]]. Bridgetown hija l-unika belt li [[George Washington]] żar barra mill-Istati Uniti. Id-Dar ta' George Washington, id-dar fejn qagħad matul iż-żjara tiegħu, hija inkluża fi ħdan il-konfini taż-Żona Storika tal-Gwarniġjon. Tnejn mill-antenati ta' Washington, Jonathan u Gerrard Hawtaine, kienu sidien ta' pjantaġġuni bikrin fil-gżira. In-nanna tagħhom kienet [[Mary Washington]] minn Sulgrave, Northamptonshire, l-Ingilterra. Fl-2011, diversi binjiet storiċi f'Bridgetown ġew iddeżinjati bħala żona protetta mill-UNESCO.<ref>{{Ċita web|url=http://www.barbadosadvocate.com/newsitem.asp?more=editorial&NewsID=18426|titlu=The Barbados Advocate - Guard our heritage|data=2012-03-26|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-02-14|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120326082214/http://www.barbadosadvocate.com/newsitem.asp?more=editorial&NewsID=18426|arkivju-data=2012-03-26|url-status=dead}}</ref> === Insedjament bikri === [[File:Pg012_Bridgetown_in_Barbados.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Pg012_Bridgetown_in_Barbados.jpg|xellug|daqsminuri|Bridgetown, Barbados fl-1848.]] L-insedjament Brittaniku ta' Bridgetown beda nhar il-5 ta' Lulju 1628 taħt [[Charles Wolverstone]], li ġab miegħu 64 insedjatur lejn dawn l-artijiet li qabel kienu taħt is-sjieda ta' [[James Hay]], il-Konti ta' Carlisle. Wolverstone kien intbagħad minn grupp ta' merkanti minn [[Londra]], immexxija minn Sir [[Marmaduke Rawdon]]. Kienu ngħataw kirja ta' 10,000 akru (4,000 ettaru) ta' art mill-Konti ta' Carlisle bħala saldu ta' dejn. Wolverstone ta 100 akru (40 ettaru) ta' art fit-Tramuntana ta' Careenage lil kull wieħed mill-insedjaturi bl-iskop ta' insedjament ġenerali. Ix-xatt tan-Nofsinhar fil-Punt ta' Needham ittieħed mill-aġenti ta' Carlisle f'Ottubru 1628. Fl-1631, bosta akri ta' art eżatt faċċata tal-Bajja ta' Carlisle għaddew taħt is-sjieda ta' [[Henry Hawley]], il-Gvernatur il-ġdid; iżda wara rapporti ta' mġiba diżonesta huwa ġie arrestat u ġie mġiegħel jirritorna lejn l-Ingilterra fl-1639. Investigazzjoni minn kummissjoni fl-1640 sabet li l-biċċa l-kbira tat-tranżazzjonijiet tal-art ta' Hawley kienu leġittimi u kienu juru b'mod xieraq li dawn l-artijiet (inkluż is-sit tar-raħal) kienu attribwiti lill-Konti ta' Carlisle. Bridgetown inbniet b'konfigurazzjoni ta' toroq li tixbaħ lil dik tal-irħula tas-swieq jew [[Medjuevu|Medjevali]] Ingliżi bikrin, bit-toroq dojoq u jserpu u bis-sqaqien. Huwa stmat li bejn l-1627 u l-1807, bejn wieħed u ieħor 387,000 [[Skjavitù|skjav]] [[Afrika|Afrikan]] intbagħtu lejn Barbados.<ref>Alleyne, Warren (1978). "I "The Beginning"". ''Historic Bridgetown''. The Barbados National Trust. pp. 7, 8.</ref> === Minn raħal għal belt === [[File:Bridgetown_coa.gif|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bridgetown_coa.gif|lemin|daqsminuri|L-istemma ta' Bridgetown.]] Fl-1824, Barbados saret is-sede tad-Djoċesi Anglikana ta' Barbados u tal-Gżejjer Leeward. Il-Knisja Parrokkjali ta' San Mikiel saret [[katidral]] u Bridgetown saret belt. Fl-1842, Barbados, [[Trinidad u Tobago]], [[Grenada]], [[Saint Vincent u l-Grenadini|Saint Vincent]] u [[Santa Luċija|Saint Lucia]] ġew maqsuma fi djoċesi separati permezz ta' ittri rjali li stabbilew li r-Raħal ta' Bridgetown għandu jibda jissejjaħ il-Belt ta' Bridgetown.<ref>{{Ċita web|url=https://www.thegazette.co.uk/London/issue/20146/page/2631|titlu=Page 2631 {{!}} Issue 20146, 30 September 1842 {{!}} London Gazette {{!}} The Gazette|sit=www.thegazette.co.uk|data-aċċess=2023-02-14}}</ref> Mill-1800 sal-1885, Bridgetown kienet is-sede prinċipali tal-gvern għall-eks kolonji Brittaniċi tal-Gżejjer Windward. Matul dan il-perjodu, il-gvernatur residenti ta' Barbados serva bħala l-kap kolonjali tal-Gżejjer Windward. Wara li l-gvern ta' Barbados ħareġ uffiċjalment mill-unjoni tal-Gżejjer Windward fl-1885, is-sede ġiet ittrasferita minn Bridgetown għal [[Saint George]] fil-gżira ta' Grenada. F'Diċembru 1925, kumitat ipprova jagħmel petizzjoni kontra r-Re għal Karta Rjali ta' Inkorporazzjoni sabiex il-belt ikollha gvern lokali, u ppropona li jkun jikkonsistit minn sindku, tmien membri anzjani, 12-il kunsillier komuni, [[skrivan]] tal-belt, kap ta' distrett jew kuntistabbli kap, u uffiċjali oħra simili skont kif jitqies li jkun meħtieġ. Ġie propost ukoll li l-Kamra tal-Assemblea tal-gżira għandha tipprova tinkorpora l-belt minflok tuża Karta Rjali. Din il-proposta ma ntlaqgħetx, iżda fl-1958 f'Barbados għadda l-Att dwar il-Gvern Lokali. Dan ipprovda amministrazzjoni separata għall-belt, b'sindku, sitt membri anzjani mill-belt u 12-il kunsillier tal-belt, erba' għal kull wieħed mit-tliet distretti tal-belt. Fl-20 ta' Settembru 1960, il-Kulleġġ tal-Istemmi f'Londra ta l-istemma lill-Belt ta' Bridgetown. L-istemma ġiet iddisinjata minn [[Neville Connell]], li dak iż-żmien kien id-direttur tal-[[Mużew]] u s-Soċjetà Storika ta' Barbados, u minn [[H. W. Ince]], is-Segretarju Onorarju tas-Soċjetà. Il-gvern lokali f'Barbados ma damx wisq. F'April 1967, il-Kunsilli tal-Gvern Lokali ġew xolti u ġew sostitwiti b'Kummissarju Temporanju għall-Gvern Lokali. B'hekk, il-Korporazzjoni ta' Bridgetown ma baqgħetx teżisti iktar, u l-affarijiet kollha relatati magħha ġew depożitati kemm fid-Dipartiment tal-Arkivji tal-gvern kif ukoll fil-Mużew u fis-Soċjetà Storika ta' Barbados.<ref>Alleyne, Warren (1978). ''Historic Bridgetown''. Barbados: The Barbados National Trust.</ref> Attwalment, Bridgetown u l-kostitwenzi tal-madwar huma amministrati minn membri parlamentari ta' Barbados. == Ġeografija u klima == === Ġeografija === Kif stabbilit fil-bidu tas-[[seklu 17]], iċ-ċentru ta' Bridgetown oriġinarjament kien magħmul minn art bassasa, li f'qasir żmien ġiet imbattla mill-ilma u mimlija bir-radam sabiex titwitta t-triq għall-iżvilupp bikri. === Konfini === L-iżjed konfini bikrin ta' Bridgetown jinsabu deskritti f'Att li għadda fl-4 ta' April 1660 bħala li "jipprevjenu l-perikli possibbli minħabba nirien fil-belt jew qrib l-irħula tal-port marittimu tal-gżira". Il-konfini tan-Nofsinhar ġie ddikjarat li kienet ix-Xmara (Careenage), filwaqt li l-limitu tal-Punent ġie ddikjarat li kien il-konfini tal-Punent kien iz-zuntier tal-Knisja ta' [[Arkanġlu Mikiel|San Mikiel]] (issa ta' [[Santa Marija]]), li jestendi f'linja diretta sax-xatt tal-baħar. Il-limiti l-oħra tal-belt kienu jikkonsistu minn proprjetajiet ta' ċertu ċittadini msemija f'dan l-istatut, għalkemm il-pożizzjoni eżatta tagħhom attwalment ma tistax tiġi ddeterminata b'ċertezza. Il-konfini ma reġgħux ġew definiti qabel l-1822. Permezz tal-Istrument Statutorju Nru 141 tal-1984, fl-Att dwar it-Traffiku fit-Toroq, fil-Kapitlu 295 imsejjaħ "Regolamenti tat-Traffiku fit-Toroq", u taħt l-Iskeda Sekondarja Nru 6 fejn il-Konfini ta' Bridgetown, [[Speightstown]], [[Holetown]] u [[Oistin]] huma kkwotati kif ġej: 1) "Il-Belt ta' Bridgetown" – "Bridgetown" – "Il-Belt":<ref>{{Ċita web|url=http://208.109.177.6/en/showdoc/cr/1984_141/se:105?splitmode=true|titlu=Consultation|data=2018-02-18|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-02-14|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180218090249/http://208.109.177.6/en/showdoc/cr/1984_141/se:105?splitmode=true|arkivju-data=2018-02-18|url-status=dead}}</ref><blockquote>Iż-żona kkonfinata mill-Awtostrada Nru 7 fil-limiti ta' Bay Street flimkien ma' Jemmotts Lane; imbagħad f'direzzjoni lejn il-Grigal u t-Tramuntana tul Jemmotts Lane, Martindales Road u Halls Road sal-limiti ta' Halls Road, esklużi t-toroq tal-konfini msemmija; imbagħad f'direzzjoni lejn il-Punent tul Tweedside Road u Roebuck Street sal-limiti ta' Country Road u Roebuck Street; imbagħad f'direzzjoni lejn it-Tramuntana, il-Punent u l-Lbiċ tul Country Road u Passage Road u Westbury Road sal-limiti ta' Westbury Road ma' President Kennedy Drive; imbagħad f'direzzjoni lejn in-Nofsinhar tul President Kennedy Drive sal-limiti ta' Samuel Jackman Prescod Boulevard, eskluż President Kennedy Drive; imbagħad f'direzzjoni lejn in-Nofsinhar u l-Punent tul Samuel Jackman Prescod Boulevard sal-limiti tal-Awtostrada tal-Prinċipessa Alice, eskluż Samuel Jackman Prescod Boulevard; imbagħad f'direzzjoni lejn il-Punent sa punt tul ix-xatt tal-baħar; imbagħad f'direzzjoni lejn ix-Xlokk tul ix-xatt tal-baħar sal-limiti ta' Bay Street u Jemmotts Lane. (traduzzjoni mhux uffiċjali).</blockquote>Lil hinn mill-konfini deskritti hawn fuq, iż-żona estiża usa' taż-żona metropolitana ta' Bridgetown teknikament tokkupa l-biċċa l-kbira tal-parroċċa ta' Saint Michael, b'erja ta' madwar 39 km² (15-il mil kwadru). Is-silta ta' hawn fuq mill-Att dwar it-Traffiku fit-Toroq tħalli barra wkoll il-biċċa l-kbira mid-90 akru ta' art ġdida ffurmata oriġinarjament bit-tlestija tal-Port ta' Bridgetown fl-1961. === Careenage === Fil-qalba ta' Bridgetown hemm ix-xmajjar ta' Careenage u tal-Kostituzzjoni. Careenage iktar milli xmara titqies bħala marina għad-dgħajjes li jidħlu u joħorġu mill-baċir intern li jinsab eżatt quddiem il-binjiet tal-Parlament ta' Barbados. Dan il-korp tal-ilma jipprovdi aċċess dirett għall-belt lill-jottijiet ta' daqs medju jew lid-dgħajjes rikreattivi żgħar. Għalkemm hija moderatament baxxa, il-marina ta' Careenage taqsam lil Bridgetown f'żewġ partijiet. Matul l-istaġun tax-xita, ix-xmara tal-Kostituzzjoni tfur fiż-żona ta' Careenage u sservi ta' żbokk għall-ilma min-network tal-ilma mormi u tax-xita mill-parti interna tal-pajjiż. Il-fluss tal-ilma jnixxi fil-Bajja ta' Carlisle tul il-kosta tal-Lbiċ tal-gżira. === Klima === Bridgetown għandha klima ta' savana tropikali (skont il-klassifikazzjoni klimatika ta' Köppen: ''Aw''), b'temperaturi relattivament kostanti matul is-sena kollha. Filwaqt li t-temperaturi jkunu pjuttost sħan, Bridgetown tiffriska kemxejn permezz tal-irjieħ prevalenti li jaffettwaw it-temp inġenerali f'Barbados. It-temperatura għolja rekord ta' Bridgetown hija 33.1 °C (91.6 °F) f'Settembru 2005 u t-temperatura baxxa rekord hija 16.5 °C (61.7 °F) fit-2 ta' Jannar 1984. Bridgetown għandha staġuni distinti tax-xita u tan-nixfa, bi staġun tax-xita relattivament twil u bi staġun tan-nixfa iqsar. L-istaġun tax-xita tal-pajjiż huwa minn Ġunju sa Diċembru, filwaqt li l-istaġun tan-nixfa huwa fil-kumplament tax-xhur. {| class="wikitable mw-collapsible" ! colspan="14" |''Data'' klimatika għal Bridgetown (l-Ajruport Internazzjonali ta' Grantley Adams) 1991-2020, temp. estremi 1944-preżent |- !Xahar !Jan !Fra !Mar !Apr !Mej !Ġun !Lul !Aww !Set !Ott !Nov !Diċ !Sena |- !'''Temp. għolja rekord f'°C (°F)''' |32.0 (89.6) |31.2 (88.2) |31.9 (89.4) |32.6 (90.7) |33.1 (91.6) |32.7 (90.9) |32.4 (90.3) |35.0 (95.0) |33.3 (91.9) |33.3 (91.9) |33.3 (91.9) |31.3 (88.3) |35.0 (95.0) |- !'''Temp. għolja medja f'°C (°F)''' |29.1 (84.4) |29.2 (84.6) |29.7 (85.5) |30.2 (86.4) |30.6 (87.1) |30.7 (87.3) |30.7 (87.3) |30.9 (87.6) |31.0 (87.8) |30.8 (87.4) |30.3 (86.5) |29.6 (85.3) |30.2 (86.4) |- !Temp. medja ta' kuljum f'°C (°F) |26.0 (78.8) |25.9 (78.6) |26.3 (79.3) |27.0 (80.6) |27.7 (81.9) |27.8 (82.0) |27.8 (82.0) |27.9 (82.2) |27.9 (82.2) |27.7 (81.9) |27.2 (81.0) |26.6 (79.9) |27.2 (80.9) |- !Temp. baxxa medja f'°C (°F) |23.3 (73.9) |23.0 (73.4) |23.4 (74.1) |24.2 (75.6) |25.0 (77.0) |25.2 (77.4) |25.1 (77.2) |24.8 (76.6) |24.8 (76.6) |24.7 (76.5) |24.5 (76.1) |23.9 (75.0) |24.3 (75.8) |- !Temp. baxxa rekord f'°C (°F) |16.5 (61.7) |18.0 (64.4) |17.4 (63.3) |19.0 (66.2) |19.4 (66.9) |20.0 (68.0) |19.3 (66.7) |19.1 (66.4) |20.6 (69.1) |20.6 (69.1) |18.0 (64.4) |17.4 (63.3) |16.5 (61.7) |- !Preċipitazzjoni medja f'mm (pulzieri) |68.1 (2.68) |41.7 (1.64) |38.9 (1.53) |58.1 (2.29) |74.1 (2.92) |101.2 (3.98) |121.5 (4.78) |150.6 (5.93) |162.6 (6.40) |179.6 (7.07) |172.6 (6.80) |91.0 (3.58) |1,260 (49.6) |- !Medja ta' jiem bix-xita |11 |9 |8 |8 |8 |11 |15 |16 |13 |15 |14 |11 |139 |- !Umdità relattiva medja (%) |77 |76 |75 |76 |77 |79 |80 |81 |81 |82 |82 |78 |79 |- !Medja ta' sigħat ta' xemx fix-xahar |263.5 |248.6 |272.8 |261.0 |263.5 |225.0 |251.1 |260.4 |234.0 |238.7 |228.0 |254.2 |3,000.8 |- !Medja ta' sigħat ta' xemx kuljum |8.5 |8.8 |8.8 |8.7 |8.5 |7.5 |8.1 |8.4 |7.8 |7.7 |7.6 |8.2 |8.2 |- | colspan="14" |Sors: Meteo Climat (record highs and lows)<ref>{{Ċita web|url=https://barbados.org/weather.htm#.Y-uLpHDMKUk|titlu=Barbados Weather and Climate|sit=barbados.org|data-aċċess=2023-02-14}}</ref> |} == Il-belt == [[Stampa:BridgetownBarbadosPanarama.jpg|nofs|daqsminuri|813x813px|Veduta panoramika ta' Bridgetown.]] Fiċ-ċentru tal-belt hemm it-triq prinċipali ta' Bridgetown li hija Broad Street (it-Triq il-Wiesgħa) li tgħaddi direttament tul nofs il-belt. Din it-triq tgħaddi qrib il-binjiet tal-Parlament u sservi bħala ċ-ċentru taż-żona tal-ħwienet tal-belt. Arterja ewlenija oħra għat-traffiku lejn il-belt hija Bay Street, li tagħti għall-Awtostrada Nru 7 u twassal sal-Kosta tan-Nofsinhar ta' Barbados u sal-Parroċċa ta' Christ Church. Hemm ukoll toroq notevoli oħra fil-belt ta' Bridgetown, fosthom: * Swan Street – bi dritt Broad Street, lejn it-Tramuntana. * Roebuck Street – li twassal sal-Park tar-Reġina lejn it-Tramuntana, u l-Lvant ta' Swan Street. * Tudor Street – li tgħaddi mit-Tramuntana, taqsam minn Swan Street u tibqa' sejra b'mod perpendikolari ma' Broad Street. * L-Awtostrada tal-Ġnien tar-Rebbiegħa, li tinsab fil-Punent tal-belt, u tospita iktar minn 85,000 persuna, bejn udjenza u parteċipanti, fil-Parata Grandjuża tal-[[Karnival]] ta' Kadooment. [[Stampa:Bridgetown, Barbados..JPG|daqsminuri|Il-Pont ta' Chamberlain tul Careenage, Bridgetown.]] === Kwartieri === * Belleville * Cat's Castle * Cheapside * Fontabelle * Garden Land * New Orleans * Pinelands * Strathclyde * Weymouth * Whitepark [[File:Bridgetown1.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bridgetown1.jpg|daqsminuri|Iċ-ċentru ta' Bridgetown mill-ajru.]] [[File:Bridgetown,_Barbados,_April_2007.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bridgetown,_Barbados,_April_2007.jpg|daqsminuri|Veduta mill-Pjazza l-Eroj Nazzjonali.]] [[File:Bridgetown_barbados_parliament_building.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bridgetown_barbados_parliament_building.jpg|daqsminuri|Il-Binja tal-Parlament.]] === Attrazzjonijiet === * [[Pjazza]] l-Eroj Nazzjonali (li qabel kienet Pjazza Trafalgar) u l-Ġnien tal-Funtana * Pjazza Indipendenza u l-Ħnejja tal-Indipendenza * Il-Funtana ta' Montefiore * Il-binjiet tal-Parlament ta' Barbados * Il-Knisja-Katidral ta' San Mikiel u tal-Anġli Kollha * Il-Knisja Anglikana ta' Santa Marija * Il-Katidral [[Knisja Kattolika|Kattoliku]] Ruman ta' San Patrizju * Is-Sinagoga ta' Nidhe Israel * Il-Villaġġ tal-Pelikani u ċ-Ċentru tal-[[Artiġjan|Artiġjanat]] * Il-Park tar-Reġina * Il-Mużew ta' Barbados * Kensington Oval (il-post fejn saret il-finali tat-Tazza tad-Dinja tal-Cricket fl-2007) * Il-Bajja bir-ramael ta' Carlisle * Is-suq ta' Cheapside * Il-Kumpless Finanzjarju ta' Tom Adams * Is-Sala tal-[[L-Arti|Arti]] tal-Ispettaklu ta' Frank Collymore * Il-Pjazza tal-Katidral * L-Istabbiliment Kummerċjali ta' Cave Shepherd (10, Broad Street) * Il-Mutual Building (in-naħa t'isfel ta' Broad Street) * Il-Ġonna ta' Cheapside * Pjazza Sagicor * Is-Savana u ż-Żona Storika Nazzjonali tal-Gwarniġjon * Il-Lukanda tal-Hilton * Il-Villa ta' Martineau * Il-Kumpless tal-Iżvilupp ta' Pierhead === Port === [[File:Historic_Bridgetown_and_its_Garrison-115167.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Historic_Bridgetown_and_its_Garrison-115167.jpg|xellug|daqsminuri|Il-marina.]] Il-Port ta' Bridgetown (magħruf ukoll bħala "Deep Water Harbour") huwa l-port il-kbir tad-dħul għall-bastimenti tal-kruċieri u tal-merkanzija li jirmiġġaw f'Barbados. Il-port jinsab ftit 'il bogħod mill-Bajja ta' Carlisle Bay lejn il-Majjistral tal-Kanal ta' Careenage. Jinsab tul l-Awtostrada tal-Prinċipessa Alice u fil-Punent taċ-ċentru tal-belt fl-inħawi ta' Fontabelle. Dan il-port huwa wieħed miċ-ċentri ewlenin tat-trasport marittimu u tat-trażbord minn portijiet internazzjonali għal-Lvant kollu tal-Karibew. Dan l-aħħar, sar proġett ta' tkarkir fil-Port ta' Bridgetown sabiex jiġi żgurat aċċess u rmiġġ sikur għall-bastimenti ġodda tas-superkruċieri. Dan il-proġett ta' tkarkir tlesta fl-2002 u l-belt issa tista' tospita bosta mill-ikbar bastimenti tal-kruċieri fid-[[Id-Dinja|dinja]]. Mill-port ta' ''Bridgetown'' tgħaddi wkoll il-merkanzija għall-ħtiġijiet domestiċi tal-gżira. L-esportazzjoni prinċipali tal-gżira hija fil-biċċa l-kbira prodotti agrikoli li wkoll jużaw il-faċilitajiet tal-port. Bridgetown għandha wkoll kanal iżgħar fiċ-ċentru tal-belt imsemmi Careenage, magħruf ukoll bħala x-xmara tal-Kostituzzjoni. Ma għandhiex issir konfużjoni bejn ix-xmara tal-Kostituzzjoni u l-Port ta' Barbados. Ix-xmara tal-Kostituzzjoni hija ferm iżgħar u tagħti għall-kosta tal-Punent madwar nofs kilometru fin-Nofsinhar tal-port il-kbir. Il-Kanal ta' Careenage jiflaħ jilqa' dgħajjes rikreattivi jew tas-sajd u għandu żewġ pontijiet prinċipali qrib iċ-ċentru tal-belt min-naħa għall-oħra tal-kanal. == Sit ta' Wirt Dinji == [[File:High_street_Barbados.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:High_street_Barbados.jpg|lemin|daqsminuri|Binjiet ikkuluriti f'Bridgetown.]] Bridgetown Storika u l-Gwarniġjon tagħha ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2011.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (ii)''' "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-'''kriterju (iii)''' "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni kulturali jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet"; u l-'''kriterju (vi)''' "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".<ref name=":0" /> == Soċjetà u kultura == [[File:Barbados_Mutual_Life_Assurance_Society_building,_Bridgetown.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Barbados_Mutual_Life_Assurance_Society_building,_Bridgetown.jpg|xellug|daqsminuri|200x200px|Il-binja ikonika tal-Mutual Life Assurance Society ta' Barbados minn Broad Street.]] Bridgetown isservi bħala ċentru prinċipali tal-attività kummerċjali ta' Barbados, kif ukoll bħala ċentru għas-sistema tat-trasport pubbliku tal-gżira. Ħafna mill-ministeri u mid-dipartimenti tal-gvern tal-gżira jinsabu fi ħdan iż-żona estiża ta' Bridgetown. Il-binjiet pubbliċi jew tal-Parlament, li jinsabu fil-qalba tal-belt fit-Tramuntana ta' Pjazza l-Eroj Nazzjonali, jospitaw it-tielet l-eqdem parlament kontinwu fil-[[Commonwealth tan-Nazzjonijiet|Commonwealth]] Brittanika. Tabilħaqq, f'mument partikolari fl-istorja bikrija tal-belt, Bridgetown kienet l-iżjed belt importanti tat-territorji Brittaniċi kollha fid-Dinja l-Ġdida minħabba l-pożizzjoni [[Ġeografija|ġeografika]] tagħha fil-Lvant tal-Karibew. Is-sede tas-Servizz tal-Librerija Nazzjonali ta' Barbados jinsab f'Bridgetown. Il-fergħa prinċipali tinsab f'Coleridge Street, f'binja tal-ġebel u tal-qroll, li nbniet bl-istil tar-[[Rinaxximent]] Ingliż. [[File:Historic_Bridgetown_and_its_Garrison-115165.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Historic_Bridgetown_and_its_Garrison-115165.jpg|daqsminuri|Il-Katidral ta' San Mikiel.]] Għal belt tad-daqs tagħha, iż-żona estiża ta' Bridgetown tospita diversi istituzzjonijiet edukattivi prestiġjużi. Il-belt isservi bħala s-sede ta' wieħed mit-tliet kampusijiet tal-Università tal-Indji tal-Punent fis-subborg tat-Tramuntana ta' Cave Hill. Il-kampus jinsab fuq għolja b'veduti panoramiċi ta' Bridgetown u tal-port tagħha. Il-Kulleġġ tal-Komunità ta' Barbados jinsab tliet mili (ħames kilometri) fil-Lvant tad-Distrett Ċentrali tan-Negozju f'subborg magħruf bħala "The Ivy" (litteralment "Il-Liedna"), filwaqt li l-kampus il-kbir tal-Istituzzjoni Politeknika ta' Samuel Jackman Prescod jinsab kemm kemm lil hinn mil-limiti tal-Lvant tal-belt f'subborg magħruf bħala "The Pine" (litteralment "L-Arżnu"). Barra minn hekk, il-belt tospita skejjel sekondarji distinti bħall-Kulleġġ ta' Harrison, Combermere u l-Iskola ta' San Mikiel. L-Iskola tal-[[Mediċina]] tal-Università Amerikana ta' Barbados, li tinsab fiż-żona ta' Wildey tal-Parroċċa ta' Saint Michael, tinsab bejn wieħed u ieħor erba' kilometri fil-Lvant ta' Bridgetown, fil-fruntiera mal-Parroċċa ta' Christ Church. Il-belt ta' Bridgetown ospitat ukoll il-Konferenza Globali tan-[[Ġnus Magħquda|Nazzjonijiet Uniti]] dwar l-Iżvilupp Sostenibbli tal-Istati li huma wkoll Gżejjer Żgħar. Bridgetown għandha fergħat ta' wħud mill-ikbar banek fid-dinja u fil-Karibew fejn jiġi mitkellem l-Ingliż, u hija rikonoxxuta b'mod internazzjonali bħala domiċilju finanzjarju emerġenti. Il-belt sarilha żvilupp mill-ġdid konsiderevoli fit-tħejjija għall-Finali tat-Tazza tad-Dinja tal-Cricket fl-2007 li saru fil-Kensington Oval storiku. L-istadjum ġie rinnovat għal faċilità mill-aqwa li takkomoda 30,000 spettatur. Ġie stmat li l-ispettaturi f'ħin reali għall-avveniment tal-2007 qabżu l-100 miljun persuna madwar id-dinja.<ref>{{Ċita web|url=http://www.sify.com/finance/icc-cricket-world-cup-draws-record-viewership-news-equity-ldzbb5gebaf.html|titlu=ICC Cricket World Cup draws record viewership|data=2011-08-28|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-02-14|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110828112820/http://www.sify.com/finance/icc-cricket-world-cup-draws-record-viewership-news-equity-ldzbb5gebaf.html|arkivju-data=2011-08-28|url-status=bot: unknown}}</ref> === Servizzi bażiċi u lokali === [[File:Historic_Bridgetown_and_its_Garrison-115163.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Historic_Bridgetown_and_its_Garrison-115163.jpg|daqsminuri|Il-Mużew u s-Soċjetà Storika ta' Barbados fil-ħabs militari tal-Gwarniġjon ta' Sant'Anna.]] Attwalment, Bridgetown hija belt moderna u prosperuża, b'aċċess għal bosta servizzi moderni, inkluż provvista tal-ilma mill-katusi (li jingħad li tipprovdi fost l-iżjed ilma safi fid-dinja), elettriku, provvista tal-gass naturali, telekomunikazzjoni l-iktar avvanzata, servizzi bla fili, kafetteriji bis-servizzi tal-internet, u infrastruttura kumplessiva tajba. Il-belt hija moqdija wkoll minn faċilità impressjonanti għall-konferenzi magħrufa bħala ċ-Ċentru tal-Konferenzi ta' Sherbourne. * Elettriku – Barbados Light and Power Company Ltd. (BL&P) * Gass Naturali – Korporazzjoni Nazzjonali tal-Petroleum * Ilma – Awtorità tal-Ilma ta' Barbados (BWA) * Telekomunikazzjoni – Digicel, FLOW u WIISCOM * Televiżjoni – CBC TV 8, Multi-Choice TV (Barbados) u DirecTV * Radju – għadd ta' stazzjonijiet tar-radju f'Barbados * Mezzi tax-xandir ta' Barbados. == Ekonomija == Il-prodotti prinċipali tal-esportazzjoni ta' Barbados huma z-zokkor, ir-rum u l-melassi. Il-gżira hija involuta wkoll f'industriji oħra, fosthom it-turiżmu u s-settur offshore. === Borża === * Il-Barbados Stock Exchange (BSE) hija l-Borża tal-belt ta' Bridgetown bit-titoli ta' kumpaniji ta' Barbados u tal-Karibew. === Negozju u affarijiet ġenerali === Negozju: il-banek ikunu miftuħin mit-08:00 sat-15:00 mit-Tnejn sal-Ħamis, u mit-08:00 sal-17:00 nhar ta' Ġimgħa. Il-banek prinċipali huma: * Bank of Nova Scotia, * Republic Bank, * Canadian Imperial Bank of Commerce (CIBC) (''see FirstCaribbean International Bank''), * First Citizens, u * Royal Bank of Canada (RBC). L-ATMs biex wieħed jiġbed u jiddepożita l-flus huma disponibbli. Il-ħwienet jiftħu kif ġej: * mit-08:00 sas-18:00 matul il-ġimgħa u * mit-08:00 sa 12:00 nhar ta' Sibt. Il-kards tal-pagamenti huma aċċettati f'bosta postijiet. Elettriku: 115-il volt AC, 50 ċiklu. Il-biċċa l-kbira tal-lukandi għandhom 220 volt AC. Telekomunikazzjoni: il-prefiss internazzjonali għal Barbados huwa +1246 segwit minn seba' numri. Fil-gżira wieħed għandu juża s-seba' numri biss mingħajr il-prefiss. Fil-gżira, biex wieħed iċempel numru tal-Istati Uniti jew tal-Kanada, għandu juża l-prefiss +1 (kodiċi taż-żona) u seba' numri oħra. Numri ta' emerġenza: Pulizija: 211 (emerġenzi biss), Tifi tan-Nar: 311, Ambulanza: 511, Gwardja tal-Kosta u Forza tad-Difiża: +1.246.427.8819. == Trasport == Il-belt għandha aċċess għal titjiriet kuljum mill-ajruport tal-gżira, l-Ajruport Internazzjonali ta' Sir Grantley Adams (GAIA) li jinsab tul l-Awtostrada ABC/Nru 7 f'Seawell, Christ Church. Il-belt ta' Bridgetown u ta' [[Belt ta' New York|New York]] fl-Istati Uniti kienu l-uniċi bliet fl-emisferu tal-Punent li kienu moqdija minn titjiriet skedati regolarment bil-Concorde mill-British Airways. Barra minn hekk, l-ajruport ta' Barbados intgħażel bħala wieħed mill-erba' siti globali għall-wiri ta' dan l-inġenju tal-ajru supersoniku li ma baqax jintuża iktar. L-ajruport jinsab fl-istadji finali ta' proġett ta' tkabbir, li se jinkludi wkoll il-kostruzzjoni ta' mużew tal-avjazzjoni li se jospita wieħed minn dawn l-inġenji tal-ajru. Is-seba' awtostradi primarji ta' Barbados jibdew qrib il-belt ta' Bridgetown, fil-Parroċċa ta' Saint Michael. Kollha jinfirxu qishom imrewħa lejn it-Tramuntana, in-Nofsinhar u l-Lvant sa partijiet oħra tal-gżira. Is-sewqan isir fuq in-naħa tax-xellug tat-triq b'limitu tal-veloċità ta' 60 km/h (37 mph) fiż-żoni mibnija. Il-limitu tal-veloċità fl-Awtostrada ABC ġeneralment huwa 80 km/h (50 mph) għajr fiż-żoni mibnija. It-trasport fuq l-ilma huwa rregolat mill-Awtorità tal-Port ta' Barbados. === Karozzi tal-linja pubbliċi === Il-karozzi tal-linja pubbliċi li jmorru fit-Tramuntana lejn destinazzjoni bħal Holetown u Speightstown, u lejn xi lokalitajiet f'Saint Michael inkluż il-kampus ta' Cave Hill tal-Università tal-Indji tal-Punent, jitilqu mill-Venda tal-Karozzi tal-Linja tal-Prinċipessa Alice li tinsab fil-Punent taċ-ċentru tal-belt. Il-karozzi tal-linja li jmorru fil-Lvant u fin-Nofsinhar jitilqu mill-Venda tal-Karozzi tal-Linja ta' Fairchild Street, li tinsab fil-Lvant taċ-ċentru tal-belt, ħdejn l-Isptar tar-Reġina [[Eliżabetta II|Eliżabetta]]. === Taksis tar-rotta === It-taksis tar-rotta huma vannijiet żgħar b'sjieda privata li joperaw bħala taksis minn post għall-ieħor jew għal jum sħiħ mit-turisti. == Ġemellaġġ == Bridgetown hija ġemellata ma': * Bridgetown, Nova Scotia, il-Kanada (mid-9 ta' Lulju 2004); * Wilmington, North Carolina, l-Istati Uniti (mit-28 ta' Ġunju 2004).<ref>{{Ċita web|url=https://www.scawilmington.org/Barbados.html|titlu=Sister Cities|sit=www.scawilmington.org|data-aċċess=2023-02-14}}</ref> [[File:Pirate_Flag_of_Stede_Bonnet.svg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Pirate_Flag_of_Stede_Bonnet.svg|daqsminuri|Il-bandiera tradizzjonali ta' Stede Bonnet.]] == Nies notevoli == * Jofra Archer, plejer tal-cricket; * Stede Bonnet, pirata, xi kultant imsejjaħ "Il-Pirata Ġentlom"; * Richard Clement Moody, il-fundatur ta' British Columbia; * Gilbert Elliott (1870–mhux magħruf), plejer tal-cricket; * Anthony Forde, plejer tad-darts; * Grandmaster Flash, rapper; * Orlando Greene, atleta tal-ġiri [[Logħob Olimpiku|Olimpiku]];<ref>{{Ċita web|url=https://fl.milesplit.com/articles/94526/newsome-coach-orlando-greene-from-caribbean-to-olympian|titlu=Newsome Coach Orlando Greene: From Caribbean To Olympian|kunjom=Fox|isem=Scarlett|sit=flrunners.com|lingwa=en|data-aċċess=2023-02-14|arkivju-data=2023-02-14|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230214145936/https://fl.milesplit.com/articles/94526/newsome-coach-orlando-greene-from-caribbean-to-olympian|url-status=dead}}</ref> * Dawn-Marie Layne, plejer tal-cricket; * Zane Maloney, sewwieq tal-[[Karozza|karozzi]] tat-tlielaq u ċampjin Brittaniku tal-F4 fl-2019; * Malcolm Marshall, plejer tal-cricket; * Jackie Opel, akkreditat bħala ħallieq tal-ġeneru mużikali sperimentali sinkopali msejjaħ Spouge. * [[Rihanna]], [[Kantant|kantanta]]/kantawtriċi; * Kyffin Simpson, sewwieq tal-karozzi tat-tlielaq u ċampjin tal-Formula Reġjonali tal-Amerki fl-2021; * Sir Garfield Sobers, plejer tal-cricket; * Sir Clyde Walcott, plejer tal-cricket; * Sir Everton Weekes, plejer tal-cricket; * Sir Frank Worrell, plejer tal-cricket; * Dame Sandra Mason, l-ewwel President ta' Barbados. == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Bliet kapitali fl-Amerika]] [[Kategorija:Barbados]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji f'Barbados]] 7o8fsuz9pfji0ry9rkmv079bzc76kbe 0 29711 333802 325731 2026-11-08T00:10:50Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333802 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Bauhaus Dessau.jpg|daqsminuri|274x274px|Il-binja tal-Bauhaus f'Dessau.]] Il-'''Bauhaus u s-Siti tal-Moviment f'Weimar, f'Dessau u f'Bernau''' huwa [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] fil-[[Ġermanja]] magħmul minn sitt komponenti differenti li huma assoċjati mal-moviment tad-disinn, tal-arkitettura u tal-[[arti]] tal-Bauhaus. Is-sit tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1996 b'erba' komponenti inizjali, u mbagħad fl-2017 żdiedu żewġ komponenti oħra.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/729/|titlu=Bauhaus and its Sites in Weimar, Dessau and Bernau|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-02-27}}</ref> Il-moviment tal-Bauhaus kien operattiv biss mill-1919 sal-1933 u ħarreġ lil mhux iktar minn 1,250 student, li minnhom 155 student biss effettivament iggradwaw b'lawrja tal-Bauhaus.<ref>Knorr, Susan; Kern, Ingolf; Welzbacher, Christian (2012) ''Bauhaus Reisebuch'', [[Bonn]]: Dumont.</ref> Minkejja dan, il-moviment irrivoluzzjona l-ħsieb u l-prattika arkitettoniċi u estetiċi tas-seklu 20. "Il-binjiet iddisinjati mill-esponenti ewlenin tal-Bauhaus huma rappreżentanti fundamentali tal-[[Moderniżmu]] Klassiku... Għal din ir-raġuni, il-binjiet huma [[Monument|monumenti]] importanti mhux biss għall-arti u għall-[[kultura]], iżda anke għall-ideat [[Storja|storiċi]] tas-seklu 20" – l-Applikazzjoni għall-estensjoni tas-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO tad-delegazzjoni Ġermaniża tal-UNESCO ta' Diċembru 2015.<ref name=":0" /> == Weimar == === Il-kampus tal-Bauhaus f'Weimar === Il-moviment tal-Bauhaus ġie stabbilit f'Weimar fl-1919 minn [[Walter Gropius]], li baqa' hemmhekk sal-1925, meta mbagħad mar f'Dessau minħabba pressjoni politika.<ref>{{Ċita web|url=https://www.uni-weimar.de/en/university/profile/portrait/history/|titlu=Bauhaus-Universität Weimar: The History of the Bauhaus-Universität Weimar|sit=www.uni-weimar.de|data-aċċess=2023-02-27|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210226175852/https://www.uni-weimar.de/en/university/profile/portrait/history/|arkivju-data=2021-02-26|url-status=dead}}</ref> Il-moviment ġie ospitat f'żewġ binjiet biswit xulxin li qabel kienu żewġ skejjel tal-arti differenti, it-tnejn li huma ddisinjati bl-istil tal-Art Nouveau minn [[Henry van de Velde]]. Dawn huma: * il-binja "Van de Velde", mibnija fl-1905-1906 biex tospita l-Iskola tal-Arti u tal-[[Artiġjan|Artiġjanat]] tal-Gran Dukat tas-Sassonja, li kienet skola tal-arti vokazzjonali;<ref>{{Ċita web|url=https://www.uni-weimar.de/en/university/profile/unesco-world-heritage-bauhaus/van-de-velde-building/|titlu=Bauhaus-Universität Weimar: Van de Velde Building|sit=www.uni-weimar.de|data-aċċess=2023-02-27|arkivju-data=2021-01-21|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210121012821/https://www.uni-weimar.de/en/university/profile/unesco-world-heritage-bauhaus/van-de-velde-building/|url-status=dead}}</ref> * il-"Binja Prinċipali", mibnija fl-1904-1911 biex tospita l-''Großherzoglich Sächsische Hochschule für Bildende Kunst'' (l-Iskola tal-Belle Arti tal-Gran Dukat tas-Sassonja.<ref>{{Ċita web|url=https://www.uni-weimar.de/en/university/profile/unesco-world-heritage-bauhaus/main-building/|titlu=Bauhaus-Universität Weimar: Main Building|sit=www.uni-weimar.de|data-aċċess=2023-02-27|arkivju-data=2021-01-24|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210124224011/https://www.uni-weimar.de/en/university/profile/unesco-world-heritage-bauhaus/main-building/|url-status=dead}}</ref> [[File:Weimar_Germany_Bauhaus-University-02.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Weimar_Germany_Bauhaus-University-02.jpg|daqsminuri|Studjo li qabel kien il-binja prinċipali tal-Bauhaus f'Weimar, mibni fl-1904-1911.]] Il-binja "Van de Velde" fiha affreski rikostruwiti ta' [[Oskar Schlemmer]], li oriġinarjament inħolqu għall-wirja tal-Bauhaus tal-1923, u hija magħrufa għat-tidwil mhux konvenzjonali tal-garigor taraġ ċentrali tagħha. Il-"Binja Prinċipali" ġiet irrestawrata mill-[[arkitett]] Ġermaniż [[Thomas van den Valentyn]] fl-1999. Fiha garigor taraġ prinċipali ellittiku bi stil tal-Art Nouveau. L-eks uffiċċju ta' Walter Gropius reġa' ġie mgħammar b'għamara, b'oġġetti u bi twapet rikostruwiti. Wara li l-moviment tal-Bauhaus ma baqax iktar f'Weimar, il-binjiet intużaw minn għadd ta' istituzzjonijiet [[Edukazzjoni|edukattivi]] relatati mal-arti. Illum il-ġurnata, wara diversi fużjonijiet, ristrutturar u tismijiet mill-ġdid, il-Bauhaus-Universität Weimar, stabbilita fl-1996, topra fl-eks sit tal-Bauhaus, fejn jiġu mgħallma korsijiet tal-arti, tad-disinn u tat-teknoloġija. Is-sit tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1996. Il-binjiet joperaw bħala faċilità tat-tagħlim, iżda żjarat tas-sit minn barra u minn ġewwa jiġu offruti mill-Università tal-Bauhaus ta' Weimar.<ref>{{Ċita web|url=https://www.uni-weimar.de/en/university/profile/visiting-and-orientation/bauhaus-walk/|titlu=Bauhaus-Universität Weimar: Bauhaus Walk|sit=www.uni-weimar.de|data-aċċess=2023-02-27|arkivju-data=2023-02-27|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230227113955/https://www.uni-weimar.de/en/university/profile/visiting-and-orientation/bauhaus-walk/|url-status=dead}}</ref> === Haus am Horn === [[File:Haus_am_Horn,_Weimar_(Südwestansicht).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Haus_am_Horn,_Weimar_(S%C3%BCdwestansicht).jpg|daqsminuri|Haus am Horn, Weimar, mibnija fl-1923.]] Il-Haus am Horn hija dar domestika magħmula bil-konkos u bl-azzar li nbniet għall-ewwel wirja tax-xogħlijiet tal-Bauhaus fl-1923. Il-binja kienet ibbażata fuq id-disinni ta' [[Georg Muche]], pittur u [[għalliem]] fl-iskola. Kienet l-ewwel binja bbażata għalkollox fuq il-prinċipji tad-disinn tal-Bauhaus u kienet tippreżenta prototip rivoluzzjonarju għall-għajxien modern.<ref>{{Ċita web|url=https://www.klassik-stiftung.de/en/institutions/museums/haus-am-horn/|titlu=Haus Am Horn|data=2018-11-24|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-02-27|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20181124054947/https://www.klassik-stiftung.de/en/institutions/museums/haus-am-horn/|arkivju-data=2018-11-24|url-status=dead}}</ref> Skont il-[[filosofija]] tal-Bauhaus tal-apprendiment permezz tal-esperjenza prattika, għadd ta' persunal u ta' studenti kienu involuti fil-proġett, fosthom [[Marcel Breuer]], li dak iż-żmien kien student, [[Alma Siedhoff-Buscher]] u [[László Moholy-Nagy]]. Kull biċċa għamara, inkluż it-tidwil, ġiet prodotta fl-istudjos tal-Bauhaus.<ref>{{Ċita web|url=https://www.bauhaus100.com/the-bauhaus/people/students/alma-siedhoff-buscher/|titlu=Alma Siedhoff-Buscher|data=2020-05-03|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-02-27|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200503231345/https://www.bauhaus100.com/the-bauhaus/people/students/alma-siedhoff-buscher/|arkivju-data=2020-05-03|url-status=dead}}</ref> Din il-binja ġiet inkluża bħala komponent tas-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1996. Minn Awwissu 2017, is-sjieda tal-binja hija tal-Klassik Stiftung Weimar. Fl-2018-2019, id-dar ingħalqet għall-pubbliku għal restawr maġġuri u reġgħet infetħet mill-ġdid fit-18 ta' Mejju 2019.<ref>{{Ċita web|url=https://www.uni-weimar.de/de/universitaet/partner-und-alumni/partner/vereine-und-netzwerke/freundeskreis/haus-am-horn/|titlu=Bauhaus-Universität Weimar: Haus Am Horn|sit=www.uni-weimar.de|data-aċċess=2023-02-27|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210304121208/https://www.uni-weimar.de/de/universitaet/partner-und-alumni/partner/vereine-und-netzwerke/freundeskreis/haus-am-horn/|arkivju-data=2021-03-04|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.klassik-stiftung.de/service/presse/pressemitteilung/haus-am-horn-ab-18-mai-2019-wiedereroeffnet/|titlu=Haus Am Horn ab 18. Mai 2019 wiedereröffnet - Klassik Stiftung Weimar|sit=www.klassik-stiftung.de|lingwa=de-DE|data-aċċess=2023-02-27}}</ref> == Dessau == === Il-binja tal-Bauhaus f'Dessau === Il-binja tal-Bauhaus f'Dessau hija wa]da mill-binjiet ikoniċi tas-seklu 20. Ġiet iddisinjata minn Walter Gropius u nfetħet uffiċjalment fl-4 ta' Diċembru 1926, wara li damet sena biss biex inbniet. Hija "titqies bħala "manifest mibni" tal-ideat tal-Bauhaus, li fiha jinġabru l-funzjonalità u l-estetika tad-disinn biex jiffurmaw entità waħdanija".<ref>Markgraf, Monika (ed.) (2017) ''Bauhaus World Heritage Site''. [[Leipzig]]: Spector Books.</ref> Il-binja ġiet ikkummissjonata mill-belt ta' Dessau, li ffinanzjat il-proġett u pprovdiet l-art għall-binja. Il-pjanta tal-binja tfasslet mid-ditta arkitettonika ta' Gropius peress li l-moviment tal-Bauhaus ma kellux id-dipartiment tal-arkitettura tiegħu stess qabel l-1927, iżda l-arredamenti fuq ġewwa saru fl-istudjos tal-Bauhaus.<ref>{{Ċita web|url=https://www.bauhaus-dessau.de/en/architecture/bauhaus-building/bauhaus-building.html|titlu=Bauhaus Building by Walter Gropius (1925–26) : Bauhaus Building : Stiftung Bauhaus Dessau / Bauhaus Dessau Foundation|data=2018-12-28|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-02-27|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20181228082923/https://www.bauhaus-dessau.de/en/architecture/bauhaus-building/bauhaus-building.html|arkivju-data=2018-12-28|url-status=bot: unknown}}</ref> Gropius kellu jinkorpora żewġ skejjel fil-binja; l-iskola tad-disinn tal-Bauhaus u skola vokazzjonali muniċipali. Il-binja tikkonsisti minn diversi sezzjonijiet interkonnessi li huma ppożizzjonati b'mod asimetriku. Dawn huma: sezzjoni ta' tliet sulari bl-istudjos tax-xogħol; skola vokazzjonali ta' tliet sulari; sezzjoni ta' żewġ sulari għall-amministrazzjoni; awditorju, palk u kafetterija, u sezzjoni ta' ħames sulari bi studjos oħra. Il-faċċata hija kkaratterizzata bl-użu ta' ħitan sħaħ tal-[[ħġieġ]] mingħajr riffieda għat-tagħbija, żvilupp ulterjuri fuq dak li ntuża fil-[[Fabbrika ta' Fagus]], li nbniet fl-1911-1913, fuq id-disinn ta' Gropius u ta' [[Adolf Meyer]]. Fuq ġewwa tal-binja wieħed jista' jara karatteristiċi tal-kostruzzjoni, bħal pereżempju kolonni u travi bħala riffieda. [[File:6252_Dessau.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:6252_Dessau.JPG|daqsminuri|221x221px|Is-sezzjoni tal-akkomodazzjoni tal-istudenti tal-Bauhaus f'Dessau.]] Is-sezzjoni ta' ħames sulari bi studjos oħra, magħrufa bħala l-"Prellerhaus", fiha 28 studjo jew appartament ta' 20 metru kwadru kull wieħed, u kienet tipprovdi l-akkomodazzjoni għall-istudenti u għall-istudjużi żgħażagħ. Il-faċilitajiet tal-kamra tal-banju u tal-kċina kienu komunali u kien hemm terrazza kondiviża fuq il-bejt. Sittax-il studjo kellhom gallariji żgħar, b'simetrija regolari li tikkaratterizza din is-sezzjoni tal-binja. In-nisa kienu jgħixu fl-ewwel sular, magħruf bħala s-"sular tan-nisa", u fost ir-residenti kien hemm [[Gertrud Arndt]], [[Marianne Brandt]], [[Gunta Stölzl]] u [[Anni Albers]].<ref>{{Ċita web|url=https://architectuul.com/architecture/bauhaus-prellerhaus|titlu=Bauhaus Prellerhaus|sit=Architectuul|data-aċċess=2023-02-27}}</ref> B'kollox kien hemm 140 student, għaldaqstant il-maġġoranza tal-istudenti kellhom ifittxu akkomodazzjoni fil-qalba tal-belt ta' Dessau. Fl-1930, [[Ludwig Mies van der Rohe]], id-direttur tal-Bauhaus ta' dak iż-żmien, ikkonverta wħud mill-istudjos fi klassijiet. Il-binja ġiet rinnovata fl-2006 biex jerġa' jkollha l-konfigurazzjoni oriġinali tagħha. Illum il-ġurnata l-istudjos jinkrew bħala akkomodazzjoni għat-turisti.<ref>{{Ċita web|url=https://www.bauhaus-dessau.de/de/index.html|titlu=Das Bauhaus in Dessau|sit=www.bauhaus-dessau.de|lingwa=de|data-aċċess=2023-02-27}}</ref> Minħabba pressjoni [[politika]], il-binja tal-Bauhaus f'Dessau ngħalqet fl-1932 u Mies van der Rohe stabbilixxa binja tal-Bauhaus f'[[Berlin]] iffinanzjata privatament, għalkemm din ingħalqet ukoll ftit inqas minn sena wara. Il-binja tal-Bauhaus f'Dessau ntużat bħala skola biex in-nisa jitgħallmu jsajru u jħitu, u ftit qabel il-bidu tat-[[It-Tieni Gwerra Dinjija|Tieni Gwerra Dinjija]] fl-1939, saret skola tat-taħriġ għall-uffiċjali tal-Partit Nażista. Fl-1941 kienet tospita d-dipartiment tal-istampa tal-manifattur tal-inġenji tal-ajru Junkers. Fl-1945 l-iskola ġarrbet xi ħsarat minħabba bumbardament mill-ajru. Wara l-gwerra l-binja ġiet parzjalment imsewwija biex setgħet tintuża bħala istituzzjoni edukattiva, iżda mingħajr ma ġiet rispettata l-integrità tal-binja. Kien biss fl-1972 li l-gvern tal-Ġermanja tal-Lvant elenka l-binja bħala [[monument]] storiku. Ġiet irrestawrata taħt [[Konrad Püschel]], [[arkitett]] li kien tħarreġ fil-Bauhaus.<ref>Püschel, Konrad (1997) ''Wege eines Bauhäuslers''. [[Dessau]]: Anhaltische Verlagsgesellschaft mbH.</ref> Il-ħitan sħaħ tal-ħġieġ, l-awditorju, il-palk u l-kafetterija ġew irrestawrati. Fit-2 ta' Diċembru 1976, 50 sena wara ma nfetħet għall-ewwel darba, il-binjiet reġgħet infetħet b'mod uffiċjali biex tintuża bħala ċentru tax-[[xjenza]] u tal-[[kultura]], li kien jinkludi kollezzjoni ta' oġġetti tal-Bauhaus. Tmintax-il eks student tal-Bauhaus attendew iċ-ċerimonja tal-ftuħ mill-ġdid.<ref>Sack, M. (l-10 ta' Diċembru 1976) ''Feier ohne Fest: Die DDR erinnert sich an ein Stück deutscher Vergangenheit'' f'Die Zeit.</ref> Il-Fondazzjoni tal-Bauhaus f'Dessau ġiet stabbilita fl-1994 għar-riċerka u għall-preservazzjoni tal-wirt tal-Bauhaus. Il-binja tniżżlet bħala komponent tas-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1996, u mbagħad twettqu rinnovazzjonijiet estensivi li tlestew fl-2006. Illum il-ġurnata s-sezzjoni tat-Tramuntana tal-kumpless, fejn qabel kien hemm l-iskola vokazzjonali, tintuża mill-Università ta' Anhalt għax-Xjenzi Applikati, u l-kampus tagħha ta' Dessau jinsab maġenb is-sit tal-Bauhaus.<ref>{{Ċita web|url=https://en.wikiarquitectura.com/building/bauhaus-building-in-dessau/|titlu=✅ Bauhaus building in Dessau - Data, Photos & Plans|lingwa=en|data-aċċess=2023-02-27}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.hs-anhalt.de/en/life/dessau/campus.html|titlu=Campus Dessau|sit=www.hs-anhalt.de|lingwa=en-gb|data-aċċess=2023-02-27}}</ref> Il-Fondazzjoni tal-Bauhaus f'Dessau tuża l-kumplament tal-binja għall-amministrazzjoni; u tospita [[mużew]], ħanut u l-kafetterija rrestawrata; filwaqt li l-eks appartamenti tal-istudenti jinkrew bħala akkomodazzjoni għat-turisti; u s-sezzjonijiet l-oħra tal-binja, fosthom l-awditorju, jinkrew ukoll għas-seminars u għall-konvenji.<ref>{{Ċita web|url=https://www.bauhaus-dessau.de/de/index.html|titlu=Das Bauhaus in Dessau|sit=www.bauhaus-dessau.de|lingwa=de|data-aċċess=2023-02-27}}</ref> === Meisterhäuser === [[File:Meisterhaus_Kadinsky-Klee_2004.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Meisterhaus_Kadinsky-Klee_2004.jpg|daqsminuri|Veduta mit-triq tad-djar ta' Kandinsky/Klee.]] Il-''Meisterhäuser'' (djar tal-persunal superjuri jew litteralment "l-imgħallmin") huma grupp ta' sebat idjar Modernisti b'għamla ta' kubu u b'bejt ċatt, li jinsabu madwar 600 metru mill-binja tal-Bauhaus f'Dessau. Dawn ġew iddisinjati minn Walter Gropius għall-persunal superjuri tal-Bauhaus. Inbnew fl-1925-1926 permezz ta' kummissjoni mill-belt ta' Dessau. Kienu jikkonsistu minn tliet pari ta' djar li jmissu ma' xulxin minn naħa waħda, u dar għaliha waħedha fl-aħħar tar-ringiela għal Gropius, id-direttur tal-iskola. Id-djar inbnew fi ħdan bosk żgħir tas-siġar taż-żnuber, bl-għan li jiġi rrispettat il-karattru tal-pajsaġġ.<ref>{{Ċita web|url=https://www.bauhaus-dessau.de/en/architecture/bauhaus-buildings-in-dessau/masters-houses.html|titlu=Masters’ Houses by Walter Gropius (1925–26)|sit=www.bauhaus-dessau.de|lingwa=en|data-aċċess=2023-02-27}}</ref> Id-djar kienu spazjużi; id-dar għaliha waħedha tad-direttur kellha erja ta' 350 m², u l-oħrajn kellhom erja ta' iktar minn 250 m². Kellhom terrazzini u studjos, peress li kien mistenni li l-artisti u l-[[Għalliem|għalliema]] jaħdmu mid-dar kif ukoll fi ħdan l-iskola stess. F'kull par djar li jmissu ma' xulxin minn naħa waħda, id-djar għandhom l-istess konfigurazzjoni, iżda huma mdawra b'angolu ta' 90 grad minn xulxin, sabiex b'hekk ma jidhrux simetriċi mit-triq.<ref>Lorch, Catrin (2019) "Gemälde in drei Dimensionen" in ''Süddeutsche Zeitung'' (Feuillteton, p. 9).</ref> Flimkien mal-familji tagħhom, ir-residenti oriġinali kienu: [[Lyonel Feininger]] u [[László Moholy-Nagy]] li kienu l-ġirien ta' Gropius (għalkemm Feininger qatt ma għallem fil-binja tal-Bauhaus f'Dessau); [[Oskar Schlemmer]] u [[Georg Muche]] kienu jgħixu fil-par djar ta' wara; u [[Wassily Kandinsky]] u [[Paul Klee]] kien jgħixu fl-aħħar par djar. Gropius u Maholy-Nagy għammru d-djar tagħhom għalkollox b'għamara ddisinjata minn Marcel Breuer. Fost ir-residenti li ġew wara kien hemm Hannes Meyer, Ludwig Mies van der Rohe, Josef u Anni Albers, Hinnerk Scheper kif ukoll Alfred u Gertrud Arndt. Mill-1932, meta l-binja tal-Bauhaus f'Dessau ngħalqet, id-djar inkrew lil inkwilini oħra. Fl-1945, lejn l-aħħar tat-Tieni Gwerra Dinjija, id-dar tad-direttur u sezzjoni waħda tal-eqreb dar, fejn kien jgħix Maholy-Nagy, inqerdu f'attakk mill-ajru.<ref>{{Ċita web|url=https://www.bauhaus-dessau.de/en/architecture/bauhaus-buildings-in-dessau/new-masters-houses.html|titlu=New Masters’ Houses by Bruno Fioretti Marquez (2014)|sit=www.bauhaus-dessau.de|lingwa=en|data-aċċess=2023-02-27|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210527080547/https://www.bauhaus-dessau.de/en/architecture/bauhaus-buildings-in-dessau/new-masters-houses.html|arkivju-data=2021-05-27|url-status=dead}}</ref> Fl-1948 dar suburbana standard inbniet fis-sit tad-dar tad-direttur. Id-djar l-oħra baqgħu jgħixu n-nies fihom, iżda ġew immodifikati u ntelqu b'mod konsiderevoli. [[File:6361_Dessau.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:6361_Dessau.JPG|daqsminuri|Struttura mibnija fl-2014 abbażi tad-dar tad-direttur li kienet inqerdet (id- "Dar ta' Gropius").]] Il-Meisterhäuser ġew irrestawrati fl-1992 u żdiedu bħala komponent tas-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1996. Id-dar li kienet inbniet fis-sit tad-dar tad-direttur twaqqgħet fl-2011. Fl-2014, sabiex jiġi rrestawrat ir-ritmu u l-forom oriġinali tal-kumpless kollu tal-Meisterhäuser, inbnew strutturi li jirrappreżentaw il-forma tad-dar tad-direttur u tad-dar ta' Maholy-Nagy fis-siti tal-binjiet li nqerdu. Dawn ġew iddisinjati mid-ditta arkitettonika ta' Bruno Fioretti Marquez, u l-konfigurazzjoni fuq ġewwa ġiet iddisinjata mill-artist [[Olaf Nicolai]]. L-ispazji fuq ġewwa ta' dawn l-istrutturi jintużaw bħala spazji għall-wirjiet, b'informazzjoni dwar l-istorja tas-sit. Dawn id-djar flimkien mad-djar l-oħra, li huma miftuħa għall-pubbliku, jiġu ġestiti mill-Fondazzjoni tal-Bauhaus f'Dessau. Id-dar ta' Feininger hija s-sede taċ-Ċentru ta' [[Kurt Weill]], li jippromwovi x-xogħol tal-[[kompożitur]] Kurt Weill, li twieled f'Dessau. Fl-1932 inbena l-kjosk tat-Trinkhalle, kjosk fejn jinbigħ l-ikel u x-xorb, u ġie ddisinjat minn Mies van der Rohe. Dan il-kjosk inbena fil-kantuniera tas-sit tad-dar tad-direttur u ġie integrat f'ħajt ta' żewġ metri madwar il-proprjetà. Irreżista l-gwerra iżda twaqqa' fl-1962. Fl-2014 il-ħajt u l-kjosk inbnew mill-ġdid u mill-2016 il-kjosk kompla bil-funzjoni li kellu qabel, jiġifieri l-bejgħ tal-ikel u tax-xorb lill-pubbliku. Mill-2016 sal-2019 id-djar ta' Kandinsky/Klee ngħalqu għal restawr maġġuri li twettaq mill-Fondazzjoni Wüstenrot, fejn ġew irrestawrati għalkollox l-ispazji fuq ġewwa tad-djar, b'enfasi partikolari fuq il-ħolqien mill-ġdid tal-iskemi tal-kuluri oriġinali. Reġgħu nfetħu fis-17 ta' April 2019. Ir-restawr sewa 1.5 miljun [[ewro]] u kien jinvolvi analiżi xjentifika dettaljata tat-traċċi taż-żebgħat oriġinali. B'kollox ġew rikostruwiti iktar minn 100 kulur.<ref>{{Ċita web|url=https://www.zeit.de/zustimmung?url=https%3A%2F%2Fwww.zeit.de%2Fnews%2F2019-04%2F17%2Fsaniertes-meisterhaus-wiedereroeffnet-190417-99-864414|titlu=ZEIT ONLINE {{!}} Lesen Sie zeit.de mit Werbung oder im PUR-Abo. Sie haben die Wahl.|sit=www.zeit.de|data-aċċess=2023-02-27|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230227113952/https://www.zeit.de/zustimmung?url=https://www.zeit.de/news/2019-04/17/saniertes-meisterhaus-wiedereroeffnet-190417-99-864414|arkivju-data=2023-02-27|url-status=dead}}</ref> === Laubenganghäuser === [[File:Laubenganghaus1.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Laubenganghaus1.JPG|daqsminuri|Waħda mill-blokok ta' appartamenti tad-"Djar bil-Gallarija".]] Il-''Laubenganghäuser'' ("Djar bil-Gallarija") huma ħames blokok ta' appartamenti, li b'kollox jipprovdu total ta' 90 appartament fin-Nofsinhar ta' Dessau, u nbnew fl-1930. Ġew iddisinjati minn Hannes Meyer, li dak iż-żmien kien id-direttur tal-Bauhaus.<ref>{{Ċita web|url=https://www.bauhaus-dessau.de/de/architektur/bauhausbauten/laubenganghaeuser.html|titlu=Bauhaus-Siedlung Dessau-Törten: Laubenganghäuser (1929–30)|sit=www.bauhaus-dessau.de|lingwa=de|data-aċċess=2023-02-27}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.laubenganghaeuser.de/startseite.html|titlu=Startseite Laubenganghäuser Dessau-Roßlau - Welterbe? Laubenganghäuser Dessau-Roßlau|sit=www.laubenganghaeuser.de|data-aċċess=2023-02-27|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230204150736/https://www.laubenganghaeuser.de/startseite.html|arkivju-data=2023-02-04|url-status=dead}}</ref> Kienu nbnew bħala abitazzjonijiet soċjali u kull appartament ta' 47 m² (510 piedi kwadri) kien mistenni li jospita familja magħmula sa massimu ta' erbgħa minn nies, abbażi tal-motto ta' Meyer ''Volksbedarf statt Luxusbedarf'' ("Ħtiġijiet tan-nies iktar milli konsum tal-lussu"). Parti ewlenija mid-disinn kienet l-użu minimu tal-materjali biex jiġu ffrankati l-kostijiet u l-użu tal-ispazji fuq ġewwa jiġu b'tali mod li l-ftit spazju jintużaw bl-iżjed mod effettiv possibbli. Saħansitra l-pumijiet tal-bibien ġew iddisinjati biex jintuża l-inqas ammont ta' metall. Il-gallariji kienu maħsuba mhux biss biex jipprovdu aċċess ekonomiku għall-appartamenti u jiġi ffrankat l-ispazju, iżda anke biex tiġi ffaċilitata l-interazzjoni soċjali bejn ir-residenti. L-appartamenti kollha kellhom tisħin ċentrali u kmamar tal-banju b'artijiet bit-terrazzo u b'banjijiet tal-enamel, xi ħaġa mhux tas-soltu fost l-abitazzjonijiet soċjali ta' dak iż-żmien.<ref>{{Ċita web|url=https://www.bauhaus-dessau.de/en/talks/houses-with-balcony-access.html|titlu=UNESCO World Heritage Bauhaus Houses with Balcony Access in Dessau|sit=www.bauhaus-dessau.de|lingwa=en|data-aċċess=2023-02-27|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210527080549/https://www.bauhaus-dessau.de/en/talks/houses-with-balcony-access.html|arkivju-data=2021-05-27|url-status=dead}}</ref> L-appartamenti nbnew għad-''Dessauer Spar- und Baugenossenschaft'', kumpanija korporattiva tal-qasam tad-djar. Ix-xogħol tal-kostruzzjoni kien beda fil-bidu tal-1930 u l-ħames binjiet kollha kien diġà tlestew sa Awwissu ta' dak is-sena. L-appartamenti swew RM 8,000 kull wieħed biex inbnew. Għalkemm il-kumpanija korporattiva riedet li l-appartamenti ma jkunux jiswew wisq flus, fl-istess ħin riedet ukoll li jkunu mgħammra sew u pjuttost komdi. Il-kiri kellu jiġi kkontrollat sabiex ma jaqbiżx kwart l-introjtu tal-inkwilini. Il-ħames blokok tal-appartamenti kollha għadhom jeżistu u għadhom jintużaw bħala abitazzjonijiet soċjali. Ġew irrestawrati f'nofs is-snin 90 tas-seklu 20 skont kriterji ta' protezzjoni tal-binjiet storiċi. Illum il-ġurnata s-sjieda u l-ġestjoni tagħhom huma f'idejn il-kumpanija korporattiva tal-qasam tad-djar ''Wohnungsgenossenschaft Dessau eG''. Appartament wieħed ġie rrestawrat għad-disinn oriġinali tiegħu u huwa miftuħ għall-pubbliku. Il-''Laubenganghäuser'' żdiedu bħala komponent tas-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO f'Lulju 2017.<ref name=":0" /> == Bernau == [[File:Bernau_ADGB-Schule_Meyer-Wittwer-Bau_Speisesaal.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bernau_ADGB-Schule_Meyer-Wittwer-Bau_Speisesaal.jpg|daqsminuri|Il-kamra tal-ikel irrestawrata tal-Binja ta' Meyer-Wittwer, fl-Iskola tat-Trade Union tal-ADGB.]] L-Iskola tat-Trade Union tal-ADGB f'Bernau bei Berlin hija kampus ta' ċentru tat-taħriġ li nbena fl-1928-1930. Ġiet iddisinjata minn Hannes Meyer u Hans Wittwer b'kollaborazzjoni mal-istudenti tal-Bauhaus. Inbniet għall-eks Federazzjoni tat-Trade Unions Ġermaniżi u kienet tinkludi kmamar fejn kienu jsiru s-seminars, sala tal-ikel, akkomodazzjoni għall-istudenti u għall-għalliema, faċilitajiet sportivi u librerija.<ref>{{Ċita web|url=https://www.bauhaus100.com/the-bauhaus/people/masters-and-teachers/hans-wittwer/|titlu=Hans Wittwer|data=2018-11-24|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-02-27|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20181124003723/https://www.bauhaus100.com/the-bauhaus/people/masters-and-teachers/hans-wittwer/|arkivju-data=2018-11-24|url-status=dead}}</ref> Hija eżempju akkademiku tal-arkitettura funzjonalista tal-Bauhaus, kemm bħala prodott lest kif ukol fl-approċċ analitiku u kollaborattiv li ntuża fl-iżvilupp tad-disinn u fit-tlestija tal-proġett. Tinsab maġenb il-binja tal-Bauhaus f'Dessau u hija t-tieni l-ikbar proġett li qatt twettaq mill-moviment tal-Bauhaus.<ref>{{Ċita web|url=https://architectuul.com/architecture/adgb-trade-union-school|titlu=ADGB Trade Union School|sit=Architectuul|data-aċċess=2023-02-27}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.bauhaus100.com/magazine/discover-the-bauhaus/the-school-in-the-woods-as-a-socio-pedagogical-ideal/|titlu=The “School in the Woods” as a Socio-pedagogical Ideal|data=2019-04-11|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-02-27|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190411151716/https://www.bauhaus100.com/magazine/discover-the-bauhaus/the-school-in-the-woods-as-a-socio-pedagogical-ideal/|arkivju-data=2019-04-11|url-status=dead}}</ref> Ġiet iddisinjata biex tkun f'armonija mal-għolja msaġġra fejn tinsab. L-istoriku arkitettoniku [[Winfried Nerdinger]] iddeskriviha bħala "kapulavur tal-funzjonaliżmu [[Poeżija|poetiku]]". L-iskola nfetħet fl-4 ta' Mejju 1930 u setgħet tilqa' 120 student. Il-kumpless kellu diversi użi. Fost l-oħrajn intuża bħala l-Iskola tat-Tmexxija tar-Reich, fejn membri tal-elit tal-Gestapo u l-SS tħarrġu mill-1933 sal-aħħar tat-Tieni Gwerra Dinjija. Il-kumpless ġie rrestawrat bejn l-2005 u l-2007, u minn dak iż-żmien 'l hawn intuża bħala ċentru edukattiv mill-''Handwerkskammer Berlin'' (il-Kamra tal-[[Artiġjan|Artiġjanat]] ta' Berlin). Fl-2008 l-arkitetti Brenne Gesellschaft von Architekten rebħu l-premju tal-Fond Dinji tal-Monumenti u tal-Moderniżmu ta' Knoll għar-restawr li kien sar. L-Iskola tat-Trade Union tal-ADGB tniżżlet bħala komponent tas-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO f'Lulju 2017. Il-kumpless mhuwiex miftuħ għall-pubbliku ġenerali, iżda l-iStiftung Baudenkmal Bundeschule Bernau torganizza żjarat iggwidati tal-iskola bil-[[Lingwa Ġermaniża|Ġermaniż]]. == Sit ta' Wirt Dinji == Bauhaus u s-Siti tal-Moviment f'Weimar, f'Dessau u f'Bernau huwa t-titlu uffiċjali tas-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO ddeżinjat fl-1996. Iż-żona ta' lqugħ u l-għadd ta' komponenti tas-sit ġew immodifikati l-aħħar fl-2017.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' tliet kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (ii)''' "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona kulturali fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, l-arti monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; il-'''kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-istorja tal-[[bniedem]]"; u l-'''kriterju (vi)''' "Assoċjazzjoni diretta jew tanġibbli ma' avvenimenti jew ma' tradizzjonijiet ħajjin, ma' ideat jew ma' twemmin, jew ma' xogħlijiet artistiċi jew letterarji ta' valur universali straordinarju".<ref name=":0" /> == Iktar qari == * Markgraf, Monika (ed.) (2017) ''Bauhaus World Heritage Site'' (English edition). Leipzig: Spector Books. <nowiki>ISBN 978-3959051545</nowiki>. * Kern, Ingolf, et al. (2017) ''Bauhaus Travel Book: Weimar Dessau Berlin''. [[Munich]]: Prestel. <nowiki>ISBN 978-3791382531</nowiki>. == Referenzi == [[Kategorija:Arkitettura urbana]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Ġermanja]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fil-Ġermanja]] jwr1aylyx6isqc0q4ux44q7q6q2b0pw 0 30054 333830 289860 2026-11-08T05:12:02Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333830 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Cc.logo.circle.svg|daqsminuri| Logo tal-Creative Commons]] [[Stampa:Creative_Commons_and_Commerce.ogg|thumbtime=18|daqsminuri|Vidjow li jispjega kif liċenzji tal-Creative Commons jistgħu jkunu użati flimkien ma liċenzji kummerċjali.]] '''Liċenzja''' '''Creative Commons''' ('''CC''') hija waħda minn bosta [[Liċenzja pubblika tad-drittijiet tal-awtur|liċenzji pubbliċi tad-drittijiet tal-awtur]] li jippermettu t-tqassim b'xejn ta' "xogħol" li seta kien restritt bi [[drittijiet tal-awtur]].{{Nota|"Xogħol" huwa kwalinkwa materjal kreattive magħmul minn persuna. Pittura, grafika, ktieb, diska u lirika, jew ritratt ta' kważi kull ħaġa huma kollha eżempji ta' "xogħolijiet".}} Liċenzja CC tintuża meta awtur jkun jrid jagħti lil nies oħra d-dritt li jaqsmu, jużaw, u jibnu fuq xogħol li jkun ħoloq l-awtur. CC jipprovdi flessibbiltà lil awtur (pereżempju, jistgħu jagħżlu li jippermettu biss użi mhux kummerċjali ta' xogħol partikolari) u jipproteġi lin-nies li jużaw jew iqassmu ix-xogħol ta' awtur minn inkwiet ta' ksur tad-drittijiet tal-awtur (sakemm jirrispettaw il-kundizzjonijiet li huma speċifikati fil-liċenzja).<ref>{{Ċita web|url=https://www.wur.nl/en/article/What-are-Creative-Commons-licenses.htm|titlu=What are Creative Commons licenses?|sit=Wageningen University & Research|url-status=live}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://guides.lib.umich.edu/creativecommons/licenses|titlu=Creative Commons|data=2023-01-25|sit=University of Michigan Library|url-status=live}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://en.unesco.org/open-access/creative-commons-licenses|titlu=The Creative Commons licenses|sit=UNESCO|url-status=live}}</ref> Hemm diversi tipi ta' liċenzji Creative Commons. Kull liċenzja tvarja skont l-għażla ta' kundizzjonijiet possibbli li japplikaw għaliha. Il-liċenzji ħarġu fis-16 ta' Diċembru 2002 minn [[Creative Commons]], korporazzjoni [[Organizzazzjoni bla skop ta' qliegħ|bla skop ta' qliegħ]] fundata fil-2001. Kien hemm ħames verżjonijiet ta' dawn il-liċenzji, bejn 1.0 u 4.0.<ref>{{Cite web|url=https://wiki.creativecommons.org/wiki/License_Versions|titlu=License Versions}}</ref> F'Novembru 2013, l-iktar verżjoni riċenti tal-liċenzji, il-veżjoni 4.0, ħarġet. Filwaqt li l-liċenzja Creative Commons kienet oriġinalment ibbażata fuq is-sistema legali Amerikana, daż-żmien hemm diversi [[portijiet ta' ġurisdizzjoni ta' Creative Commons]] li jakkomodaw liġijiet internazzjonali. F'Ottubru tal-2014, l-[[Open Knowledge Foundation]] approvat il-liċenzji CC BY, CC BY-SA, u CC0 bħala konformanti mal-"[[Open Definition]]" għal kontenut u dejta.<ref name="opendefinition.org2">{{Cite web|url=http://opendefinition.org/licenses/|titlu=Conformant Licenses|sit=opendefinition.org|website=|data-aċċess=January 25, 2023|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160301222106/http://opendefinition.org/licenses/|archive-url=|arkivju-data=March 1, 2016}}</ref><ref name="blog.creativecommons.org2">{{Cite web|url=https://creativecommons.org/2013/12/27/creative-commons-4-0-by-and-by-sa-licenses-approved-conformant-with-the-open-definition/|titlu=Creative Commons 4.0 BY and BY-SA licenses approved conformant with the Open Definition|data=2013-12-27|sit=Creative Commons|website=|data-aċċess=2023-01-25|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160304102501/https://blog.creativecommons.org/2013/12/27/creative-commons-4-0-by-and-by-sa-licenses-approved-conformant-with-the-open-definition/||arkivju-data=2016-03-04}}</ref><ref>{{Cite web|url=http://opendefinition.org/od/2.1/en/|titlu=Open Definition 2.1|sit=opendefinition.org|data-aċċess=January 25, 2023|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170127074917/http://opendefinition.org/od/2.1/en/|arkivju-data=January 27, 2017}}</ref> == Storja == [[Stampa:Aaron_Swartz_and_Lawrence_Lessig.jpg|daqsminuri| Aaron Swartz u Lawrence Lessig fl-avveniment tal-2002 għall-ewwel rilaxx tal-liċenzji.]] Lawrence Lessig u Eric Eldred iddisinjaw il-Liċenzja Creative Commons (CCL) fl-2001 minħabba li raw il-ħtieġa għal liċenzja li tkun bejn il-modi eżistenti tad-drittijiet tal-awtur u l-istatus tad-dominju pubbliku. Il-verżjoni 1.0 tal-liċenzji ġiet rilaxxata uffiċjalment fis-16 ta' Diċembru 2002.<ref>{{Cite web|url=http://www.creativecommons.org/press-releases/entry/3476|titlu=Creative Commons Unveils Machine-Readable Copyright Licenses|data=2002-12-16|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20021222175127/http://www.creativecommons.org/press-releases/entry/3476|arkivju-data=December 22, 2002}}</ref> === Oriġini === Is-CCL tippermetti lill-inventuri li jżommu d-drittijiet għall-innovazzjonijiet tagħhom filwaqt li jippermetti wkoll użu relattivament ħieles tal-invenzjoni minn l-oħrajn.<ref name=":2">{{Ċita web|url=https://certificates.creativecommons.org/cccertedu/chapter/1-1-the-story-of-creative-commons/|titlu=1.1 The Story of Creative Commons {{!}} Creative Commons Certificate for Educators, Academic Librarians and GLAM|sit=certificates.creativecommons.org|data-aċċess=2021-04-28}}</ref> Is-CCL ħarġet bħala reazzjoni għad-deċiżjoni f'[[Eldred v. Ashcroft|''Eldred v. Ashcroft'']] fejn il-Qorti Suprema tal-Istati Uniti ħarġet id-dispożizzjonijiet kostituzzjonali tal-Att dwar l-Estensjoni tat-Terminu tad-Drittijiet tal-Awtur li estendiet it-terminu tad-drittijiet tal-awtur għal 70 sena wara li jmut l-aħħar awtur li jibqa' ħaj.<ref name=":2" /> === Porting tal-liċenzja === Il-liċenzji Creative Commons oriġinali mhumiex lokalizzati u nkitbu fil-kuntest tas-sistema legali tal-Istati Uniti; għalhekk il-kliem jista' jkun inkompatibbli mal-leġiżlazzjoni lokali f'ġurisdizzjonijiet oħra, u b'hekk il-liċenzji ma jistgħux jiġu infurzati hemm. Biex tindirizza din il-kwistjoni, Creative Commons talbet lill-affiljati tagħha biex jittraduċu d-diversi liċenzji biex jirriflettu l-liġijiet lokali fi proċess imsejjaħ "porting".<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Murray|isem=Laura J.|data=2014|titlu=Putting intellectual property in its place : rights discourses, creative labor, and the everyday|url=https://www.worldcat.org/oclc/844373100|post=Oxford|isbn=978-0-19-933626-5|oclc=844373100}}</ref> Minn Lulju 2011, il-liċenzji Creative Commons ġew trasferiti għal aktar minn 50 ġurisdizzjoni madwar id-dinja.<ref>"Worldwide". Creative Commons. Archived from the original on October 15, 2008.</ref> == Tipi ta' liċenzji == {| |[[Stampa:Creative_commons_license_spectrum.svg|daqsminuri| L-ispettru tal-liċenzji Creative Commons bejn id-dominju pubbliku (fuq) u d-drittijiet kollha riżervati (isfel). In-naħa tax-xellug tindika l-użu permess u in-naħa tal-lemin tindika il-komponenti tal-liċenzja. Iż-żona ħadra skura tindika liċenzji kompatibbli tax-Xogħlijiet Kulturali Ħielsin u iż-żewġ żoni ħodor jindikaw liċenzji kompatibbli mal-kultura Remix.]] |[[Stampa:Free-cultural-license-cc.svg|daqsminuri| Użu tal-liċenzja CC fl-2014 (fuq u nofs), użu tal-liċenzja kompatibbli "Xogħlijiet kulturali b'xejn" 2010 sa 2014 (qiegħ).]] |} === Erbgħa drittijiet === Il-liċenzji CC kollha jagħtu "drittijiet bażi", bħad-dritt li tqassam ix-xogħol tal-awtur madwar id-dinja għal skopijiet mhux kummerċjali u mingħajr modifika.<ref>{{Ċita web|url=http://wiki.creativecommons.org/Baseline_Rights|titlu=Baseline Rights|data=June 12, 2008|pubblikatur=[[Creative Commons]]|data-aċċess=February 22, 2010|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100208081209/http://wiki.creativecommons.org/Baseline_Rights|arkivju-data=February 8, 2010}}</ref> Barra minn hekk, verżjonijiet differenti tal-liċenzja jippreskrivu drittijiet differenti, kif muri f'din it-tabella:<ref>{{Ċita web|url=https://creativecommons.org/faq/#what-are-creative-commons-licenses|titlu=Frequently Asked Questions|awtur=<!--Not stated-->|data=28 August 2020|sit=Creative Commons|pubblikatur=Creative Commons Corporation|data-aċċess=26 November 2020}}</ref> {| class="wikitable" style="width:100%;" !Ikona ! Dritt ! Deskrizzjoni |- |[[Stampa:Cc-by_new.svg|alt=Attribution|75x75px|Attribuzzjoni]] |Attribuzzjoni (BY) | L-utenti tax-xogħol liċenzjat jistgħu jikkupjaw, iqassmu, juru, iwettqu u jagħmlu xogħlijiet derivattivi u remix ibbażati fuqha biss jekk jagħtu lill-awtur jew lis-sid tal-liċenzja il-kreditu (attribuzzjoni) bil-mod speċifikat. Mill-verżjoni 2.0, il-liċenzji kollha Creative Commons jeħtieġu attribuzzjoni lill-kreatur u jinkludu l-'BY'. |- |[[Stampa:Cc-sa.svg|alt=Share-alike|75x75px|Aqsam bl-istess mod]] | Aqsam bl-istess mod (SA) | L-utenti tax-xogħol liċenzjat jistgħu jqassmu xogħlijiet derivattivi biss taħt liċenzja identika għal ("mhux aktar restrittiva minn") il-liċenzja li tirregola x-xogħol oriġinali (ara wkoll copyleftt). Mingħajr share-alike, xogħlijiet derivattivi jistgħu jiġu sottoliċenzjati bi klawsoli ta' liċenzja kompatibbli iżda aktar restrittivi, eż. CC BY sa CC BY-NC. |- |[[Stampa:Cc-nc.svg|alt=Non-commercial|75x75px|Mhux kummerċjali]] | Mhux kummerċjali (NC) | L-utenti tax-xogħol liċenzjat jistgħu jikkupjaw, iqassmu, juru, iwettqu x-xogħol u jagħmlu xogħlijiet derivattivi u remix ibbażati fuqu biss għal skopijiet mhux kummerċjali. |- |[[Stampa:Cc-nd.svg|alt=Non-derivative|75x75px|Mhux derivati]] | Ebda xogħlijiet derivattivi (ND) | L-utenti tax-xogħol liċenzjat jistgħu jikkupjaw, iqassmu, juru u jwettqu biss kopji verbatim tax-xogħol, mhux xogħlijiet derivattivi u remix ibbażati fuqu. Mill-verżjoni 4.0, xogħlijiet derivattivi huma permessi iżda m'għandhomx jiġu kondiviżi. |} == Ara ukoll == * [[Moviment ta' kultura ħielsa]] * [[Mużika b'xejn]] * [[Softwer b'xejn]] * [[Edukattiv u mhux kummerċjali]] == Noti == {{noti}} == Referenzi == [[Kategorija:Sorsi CS1 bl-Ispanjol (es)]] [[Kategorija:Liċenzji copyleft tas-software]] [[Kategorija:Liċenzji ta' copyright pubbliku]] [[Kategorija:Liġi fuq propjeta intelletwali]] [[Kategorija:Attiviżmu fuq propjeta intelletwali]] [[Kategorija:Copyleft]] [[Kategorija:Creative Commons]] clpjfulovbkteuvefc4tj7ucb8n31g6 0 30081 333784 332043 2026-11-07T14:05:38Z JovalQC 21720 /* */ 333784 wikitext text/x-wiki {{Infobox city|province=[[File:Flag of Nouvelle-Aquitaine.svg|23px]] [[Nouvelle-Aquitaine]]|kind of province=[[Reġjun ta' Franza|Reġjun]]|kind of province2=[[Dipartiment ta' Franza|Dipartiment]]|province2=[[Gironde (dipartiment)|Gironde]]}} '''Bordeaux''' (pronunzjata: /bɔːrˈdoʊ/ ''bor-DOH'', bil-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]]: [bɔʁdo]; bl-Oċċitan ta' Gascon: ''Bordèu'' [buɾˈðɛw]; bil-Bask: ''Bordele'') hija belt portwali max-xmara [[Garonne]] fid-dipartiment Franċiż ta' Gironde, fil-Lbiċ ta' [[Franza]]. Hija l-[[belt kapitali]] tar-reġjun ta' [[New Aquitaine]], kif ukoll tal-prefettura tad-dipartiment ta' Gironde. L-abitanti tal-belt jissejħu ''"Bordelais"'' (bil-maskil) jew ''"Bordelaises"'' (bil-femminil). It-terminu "Bordelais" jista' jirreferi wkoll għall-belt u għar-reġjun tal-madwar. Il-belt ta' Bordeaux kellha popolazzjoni ta' 259,809 ruħ fl-2020 fi ħdan territorju muniċipali żgħir ta' 49 km² (19-il mil kwadru), iżda flimkien mas-subborgi tagħha u l-irħula tal-madwar, iż-żona metropolitana ta' Bordeaux kellha popolazzjoni ta' 1,376,375 ruħ fl-istess sena (skont iċ-ċensiment ta' Jannar 2020), jiġifieri s-sitt belt l-iżjed popolata fi Franza wara [[Pariġi]], [[Lyon]], [[Marsilja]], [[Lille]] u [[Toulouse]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.insee.fr/fr/statistiques/3698339|titlu=Historique des populations communales {{!}} Insee|sit=www.insee.fr|data-aċċess=2023-04-17}}</ref> Bordeaux u 27 muniċipalità suburbani jiffurmaw flimkien il-Metropoli ta' Bordeaux, awtorità metropolitana eletta indirettament li issa hija responsabbli għal kwistjonijiet metropolitani usa'. Il-Metropoli ta' Bordeaux, b'popolazzjoni ta' 819,604 ruħ fiċ-ċensiment ta' Jannar 2020, hija l-ħames metropoli l-iktar popolata fi Franza wara dawk ta' Pariġi, Marsilja, Lyon u Lille.<ref>{{Ċita web|url=https://statistiques-locales.insee.fr/#bbox=-206354,5677024,263644,145195&c=indicator&i=pop_legales.popmun&s=2020&selcodgeo=243300316&t=A01&view=map4|titlu=Insee - Statistiques locales|sit=statistiques-locales.insee.fr|data-aċċess=2023-04-18}}</ref> Bordeaux hija kapitali dinjija tal-inbid:<ref>{{Ċita web|url=https://www.forbes.com/sites/joanneshurvell/2019/07/31/five-reasons-to-visit-the-worlds-wine-capital-bordeaux/|titlu=Five Reasons To Visit The World's Wine Capital, Bordeaux|kunjom=Shurvell|isem=Joanne|sit=Forbes|lingwa=en|data-aċċess=2023-04-18}}</ref> hemm bosta kastelli u vinji fix-xaqlibiet tal-għoljiet tal-Gironde, u l-belt tospita l-ikbar fiera ewlenija dinjija tal-inbid, Vinexpo. Bordeaux hija wkoll wieħed miċ-ċentri tat-turiżmu gastronomiku<ref>{{Ċita web|url=https://www.thelocal.fr/20170615/bordeaux-beats-paris-and-lyon-to-first-place-on-list-of-frances-best-cities-for-restaurants|titlu=Bordeaux Gastronimique|sit=|data-aċċess=2023-04-18|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201104093507/https://www.thelocal.fr/20170615/bordeaux-beats-paris-and-lyon-to-first-place-on-list-of-frances-best-cities-for-restaurants|arkivju-data=2020-11-04|url-status=bot: unknown}}</ref> u kummerċjali għall-organizzazzjoni ta' kungressi internazzjonali. Hija post ċentrali u strateġiku għas-settur tal-ajrunawtika militari u spazjali, fejn għandhom is-sede tagħhom kumpaniji internazzjonali bħal Dassault Aviation, Ariane Group, Safran u Thalès. Ir-rabta mal-avjazzjoni tmur lura għall-1910, is-sena meta tar l-ewwel ajruplan fuq il-belt. Tinsab f'salib it-toroq għall-għarfien permezz tar-riċerka universitarja, u tospita wieħed miż-żewġ lasers ta' megajoule fid-[[Id-Dinja|dinja]], kif ukoll popolazzjoni universitarja ta' iżjed minn 130,000 student fi ħdan il-Metropoli ta' Bordeaux.<ref>{{Ċita web|url=https://www.investirlmnp.fr/actualites/classement-2019-des-villes-etudiantes-les-plus-importantes-en-france-146|titlu=Classement 2019 des villes étudiantes par nombre d'étudiants|sit=www.investirlmnp.fr|data-aċċess=2023-04-18}}</ref> Bordeaux hija destinazzjoni turistika internazzjonali għall-wirt arkitettoniku u kulturali tagħha, b'iktar minn 350 [[monument]] storiku<ref>{{Ċita web|url=http://www.bordeaux2030.fr/bordeaux-unesco/|titlu=Bordeaux Unesco {{!}} Bordeaux 2030|data=2020-11-03|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-04-18|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201103104343/http://www.bordeaux2030.fr/bordeaux-unesco/|arkivju-data=2020-11-03|url-status=bot: unknown}}</ref>, u b'hekk wara Pariġi hija l-belt bl-iżjed monumenti elenkati jew irreġistrati fi Franza. Il-"Ġawhra ta' ''Aquitaine''" ġiet ivvutata bħala d-Destinazzjoni [[Ewropa|Ewropea]] tas-sena fi stħarriġ online li sar fl-2015.<ref>{{Ċita web|url=https://my.asiatatler.com/life/bordeaux-european-destination-of-the-year|titlu=Bordeaux named European destination of the year {{!}} Tatler Malaysia|data=2020-11-04|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-04-18|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201104155055/https://my.asiatatler.com/life/bordeaux-european-destination-of-the-year|arkivju-data=2020-11-04|url-status=bot: unknown}}</ref> Il-metropoli ngħatat ukoll premjijiet u klassifikazzjonijiet pożittivi minn organizzazzjonijiet internazzjonali. Pereżempju fl-1957 Bordeaux ingħatat il-Premju Ewropa għall-isforzi tagħha fit-trażmissjoni tal-ideal Ewropew. F'Ġunju 2007, il-"Port tal-[[Qamar]]" fiċ-ċentru storiku ta' Bordeaux tniżżel fil-lista tas-[[Sit ta' Wirt Dinji|Siti ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] bħala kumpless arkitettoniku u urban straordinarju u bħala rikonoxximent tal-importanza internazzjonali ta' Bordeaux matul l-aħħar 2,000 sena.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1256/|titlu=Bordeaux, Port of the Moon|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-04-18}}</ref> Bordeaux hija kklassifikata wkoll bħala belt ta' Suffiċjenza min-Network tar-Riċerka dwar il-Globalizzazzjoni u l-Bliet Dinjin. == Sit ta' Wirt Dinji == Bordeaux, il-Port tal-Qamar, ġiet iddeżinjata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2007 fil-31 sessjoni tal-Kumitat tal-Wirt Dinji.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' żewġ kriterji tal-għażla tal-UNESCO: il-'''kriterju (ii)''' "Wirja ta' skambju importanti ta' valuri umani, tul perjodu ta' żmien jew fi ħdan żona [[Kultura|kulturali]] fid-dinja, dwar l-iżviluppi fl-arkitettura jew it-teknoloġija, [[L-Arti|l-arti]] monumentali, l-ippjanar tal-bliet jew id-disinn tal-pajsaġġ"; u l-'''kriterju (iv)''' "Eżempju straordinarju ta' tip ta' bini, ta' grupp ta' siti jew ta' pajsaġġ arkitettoniku jew teknoloġiku li joħroġ fid-dieher stadju/i sinifikanti fl-[[Storja|istorja]] tal-[[bniedem]]".<ref name=":0" /> == Trasport == '''<big>Trasport pubbliku</big>''' Bordeaux u l-metropoli tagħha għandhom netwerk importanti tat-trasport pubbliku. Dan in-netwerk huwa operat mill-kumpanija Keolis Bordeaux Métropole, sussidjarja tal-grupp Keolis li tmexxi n-netwerk permezz ta’ kuntratt ta’ delegazzjoni tas-servizz pubbliku. Il-ħolqien tan-netwerk tat-tramm kien akkumpanjat minn proġett ta 'ippjanar urban li ttrasforma kompletament Bordeaux. It-traffiku tal-karozzi kien limitat fiċ-ċentru tal-belt, li ġiet rinnovata b'mod estensiv. Xogħlijiet ta’ tisbiħ, bħall-iżviluppi tul il-mollijiet, u l-prijorità mogħtija lill-persuni mexjin għamlu l-belt attraenti b’impatti sinifikanti f’termini ta’ akkomodazzjoni u turiżmu. In-netwerk strutturat fil-biċċa l-kbira tkabbir urban li kien ikkonċentrat tul il-linji tat-tramm il-ġodda. [[Stampa:XDSC 7576-tramway-Bordeaux-ligne-B-place-des-Quinconces.jpg|alt=It-tramm (B) quddiem Place des Quinconces|nofs|daqsminuri|It-tramm (B) quddiem Place des Quinconces]] In-netwerk huwa magħmul minn: 4 linji tat-tramm (A) (B) (C) (D) li jammontaw għal netwerk ta' kważi 90 kilometru ta' linji tat-tramm; 85 linja regolari tal-karozzi tal-linja; 230 linja regolari tal-karozzi tal-linja TransGironde li jaqdu l-metropoli kollha u d-dipartiment tal-Gironde. Dan in-netwerk iservi t-28 muniċipalità ta’ Bordeaux Métropole mill-5 a.m. sas-1 a.m. (2 a.m. fl-aħħar tal-ġimgħa). '''<big>Trasport tax-xmara</big>''' Li jitilqu minn Quai Louis XVIII, biswit Quinconces, dgħajjes joffru mixjiet tax-xmajjar u kruċieri tul il-faċċati tas-seklu 18. Ix-shuttle tax-xmara dgħajsa-xarabank (Le Bateau), magħmul minn erba’ dgħajjes ibridi (elettriku u diesel) mibnija fil-port ta’ Gujan-Mestras, jgħaqqad iż-żewġ banek tal-Garonne. Din il-linja hija parti min-netwerk TBM. '''<big>Trasport bl-Ajru</big>''' L-[[ajruport ta' Bordeaux]], li jinsab f'Mérignac, huwa s-6 ajruport reġjonali fi Franza (7.7 miljun passiġġier fl-2019). Aktar minn 140 titjira ta’ kuljum jgħaqqdu Bordeaux ma’ 76 destinazzjoni fl-[[Ewropa]]. L-ajruport huwa aċċessibbli mir-ring road iżda wkoll permezz tat-trasport pubbliku permezz tal-linja tat-tramm (A) u linja tal-karozzi tal-linja. [[Stampa:Aéroport Bx Mérignac.JPG|alt=Ajruport Bordeaux-Mérignac|nofs|daqsminuri|Ajruport Bordeaux-Mérignac]] '''<big>Trasport bil-ferrovija</big>''' Bordeaux hija junction ferrovjarja importanti bejn [[Pariġi]] u [[Spanja]]. L-istazzjon ta’ Bordeaux-Saint-Jean huwa moqdi minn bosta TGVs minn jew lejn [[Pariġi|Pariġi-Montparnasse]], [[Toulouse|Toulouse-Matabiau]], [[Lille|Lille-Flandres]], [[Strasburgu]]-Ville, Arcachon, eċċ., kif ukoll minn ferroviji Intercités minn jew lejn id-destinazzjoni [[Nantes]], [[Marsilja|Marsilja-Saint -Charles]] u Paris-Austerlitz. [[Stampa:Gare Bordeaux Saint Jean - Bordeaux (FR33) - 2022-09-12 - 3.jpg|alt=Barra ta' Gare Saint-Jean|nofs|daqsminuri|Barra ta' Gare Saint-Jean]] Mit-2 ta’ Lulju 2017, bil-wasla tal-[[LGV Sud Europe Atlantique]], il-ħin tal-vjaġġ biex tintlaħaq il-kapital huwa ta’ sagħtejn 4. L-attendenza rdoppjat skont l-SNCF. Il-ferroviji dehru fl-1841 f'Bordeaux bil-ftuħ tal-linja bejn Bordeaux u La Teste mill-Kumpanija tal-Ferroviji Bordeaux għal La Teste. Imbagħad ġie inawgurat l-ewwel stazzjon tal-ferrovija f’Bordeaux (Bordeaux-Ségur). Dan l-istazzjon ġie sostitwit minn kwartieri u kien jinsab fil-livell attwali ta’ rue de Pessac. L-[[istazzjon Bordeaux-Saint-Jean]] inbena mill-1855 taħt l-isem [[Gare du Midi]]. L-għaqda fl-1934 bejn il-Compagnie du Midi u l-Compagnie du Paris-Orléans wasslet għat-tmiem definittiv tal-istazzjon Bordeaux-Bastide. Il-bini li kien jokkupa l-istazzjon ta' Bastide-Orléans imbagħad ġie mibdul f'ċinema. == Relazzjonijiet internazzjonali == === Ġemellaġġi === Bordeaux hija ġemellata ma':<ref>{{Ċita web|url=http://www.bordeaux.fr/p63778/europe%C2%A0et%C2%A0international|titlu=Bordeaux : Découvrir Bordeaux - Europe et International|data=|sit=web.archive.org|data-aċċess=|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130207154903/http://www.bordeaux.fr/p63778/europe%C2%A0et%C2%A0international|arkivju-data=2013-02-07|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.cncd.fr/frontoffice/bdd-recherche-resultat.asp?searchField=bordeaux&x=36&y=14|titlu=France-Diplomatie - Atlas français de la coopération décentralisée et des autres actions extérieures|data=2013-02-07|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-04-18|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130207152951/http://www.cncd.fr/frontoffice/bdd-recherche-resultat.asp?searchField=bordeaux&x=36&y=14|arkivju-data=2013-02-07|url-status=dead}}</ref> * [[Ashdod]], [[Iżrael]], mill-1984; * [[Bilbao]], [[Spanja]]; * [[Baku]], l-[[Ażerbajġan]], mill-1985; * [[Bristol]], ir-[[Renju Unit]], mill-1947; * [[Casablanca]], il-[[Marokk]], mill-1988; * [[Fukuoka]], il-[[Ġappun]], mill-1982; * [[Krakovja]], il-[[Polonja]], mill-1993; * [[Lima]], il-[[Perù]], mill-1957; * [[Los Angeles]], California, l-[[Stati Uniti|Istati Uniti]], mill-1968; * [[Madrid]], Spanja, mill-1984; * [[Munich]], il-[[Ġermanja]], mill-1964; * [[Oran]], l-[[Alġerija]], mill-2003; * [[Porto]], il-[[Portugall]], mill-1978; * [[Québec (belt)|Quebec (belt)]], il-[[Kanada]], mill-1962; * [[Ramallah]], il-[[Palestina]]; * [[Riga]], il-[[Latvja]]; * [[San Pietruburgu]], ir-[[Russja]], mill-1993; * [[Wuhan]], iċ-[[Ċina]], mill-1998. === Sħubijiet === * [[Samsun]], it-[[Turkija]], mill-2010. == Gallerija == <gallery widths="140" heights="140" perrow="6"> Stampa:Le Palais Gallien vestige gallo-romain à Bordeaux.jpg|Fdalijiet ta' anfiteatru [[Imperu Ruman|Ruman]]. Stampa:Cathédrale St André Bordeaux 3.jpg|Il-[[Katidral]] ta' Bordeaux (Saint André). Stampa:Bordeaux Porte Cailhau R02.jpg|Id-daħla magħrufa bħala Porte Cailhau. Stampa:Grand Théâtre Bordeaux.jpg|Il-Grand Théâtre. Stampa:Bordeaux Notre-Dame R01.jpg|Il-Knisja ta' Notre Dame, Bordeaux. Stampa:151 - Le Pont de Pierre - Bordeaux.jpg|Pont de Pierre. Stampa:Bordeaux - Basilique Saint-Michel - Vue générale.jpg|Il-Bażilika ta' [[San Mikiel]]. Stampa:Puerta de Burdeos.JPG|L-arloġġ il-kbir (Grosse cloche). Stampa:026 - Hôtel de ville Place Pey-Berland - Bordeaux.jpg|Palais Rohan (il-muniċipju). Stampa:FacadeSainteCroixBordeauxsoir.jpg|Il-Knisja ta' Sainte-Croix. Stampa:Bordeaux Place du Parlement R01.jpg|Place du Parlement (il-[[Pjazza]] tal-Parlament). Stampa:Synagogue Bx 5.jpg|Is-Sinagoga l-Kbira. Stampa:Façades de deux ouvrages Art Déco du Quartier Lescure (Bordeaux).jpg|Il-faċċati tad-distrett tal-Art Déco. Stampa:Darwin - Magasin général.jpg|Id-distrett ta' Darwin. Stampa:Basesousmarine.JPG|Protezzjoni għas-sottomarini mill-attakki mill-ajru. </gallery> == Biblijografija == * Chantal Callais and Thierry Jeanmonod (2019). Bordeaux : a history of architecture. La Crèche: La Geste. <nowiki>ISBN 979-10-353-0188-0</nowiki>. * François Hubert, Christian Block and Jacques de Cauna (2018). Bordeaux in the 18th century : trans-Atlantic trading and slavery (2nd ed.). Bordeaux: Le Festin. <nowiki>ISBN 978-2-36062-009-8</nowiki>. == Referenzi == [[Kategorija:Bliet Ewropej]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Bliet ta' Franza]] [[Kategorija:Franza]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fi Franza]] jbnhcddfbwydttixyiop9i70vkhyom2 0 30286 333869 296745 2026-11-08T10:52:28Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333869 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Tbilisi''' (IPA: /təbɪˈliːsi, f'xi lingwi li magħrufa bl-isem ta' qabel l-1936 '''Tiflis'''{{Nota|Tbilisi hija magħrufa bl-isem qadim ta' 'Tiflis'' f'għad ta' lingwi, b'mod partikolari bl-Ispanjol, Persjan, Germaniż, Tork, u oħrajn. Qabel l-1936 ''Tiflis'' kien l-isem użat fir-Russu.}} (/ˈtɪflɪs/),<ref name="epd">{{cite EPD|18}}</ref> hija l-[[Belt kapitali|kapitali]] u l-akbar belt tal-[[Ġeorġja]], li tinsab fuq ix-xtut tax-Xmara Kura b'popolazzjoni ta' madwar 1.5 miljun ruħ. Tbilisi twaqqfet fil-ħames seklu [[WK|AD]] minn Vakhtang I tal-Iberja, u sa minn dak iż-żmien servet bħala l-kapitali ta’ diversi renji u repubbliki Ġeorġjani. Bejn l-1801 u l-1917, bħala parti mill-Imperu Russu, Tiflis kienet is-sede tal-Viċirejaltà tal-Kawkasu, li tiggverna kemm il-partijiet tat-Tramuntana kif ukoll tan-Nofsinhar tal-[[Kawkasu]]. Minħabba l-lokalità tagħha f'salib it-toroq bejn l-Ewropa u l-Asja, u l-prossimità tagħha mat-[[Triq il-ħarir|Triq tal-Ħarir]], matul l-istorja, Tbilisi kienet punt ta' kunflitt fost diversi poteri globali. Anke llum il-pożizzjoni tal-belt tiżgura l-postha bħala rotta ta' tranżitu importanti għall-proġetti tal-enerġija u l-kummerċ. L-istorja ta’ Tbilisi hija riflessa fl-arkitettura tagħha, li hija taħlita ta’ strutturi [[Arkitettura medjevali|medjevali]], [[Arkitettura neoklassika|neoklassiċi]], [[Arkitettura Beaux-Arts|Beaux Arts]], [[Art Nouveau]], [[Arkitettura Stalinista|Stalinisti]] u [[Arkitettura moderna|Moderni]] . Storikament, Tbilisi għexu fiha nies ta' diversi sfondi kulturali, etniċi u reliġjużi, għalkemm hija primarjament Kristjana Ortodossa tal-Lvant. Id-destinazzjonijiet turistiċi notevoli tagħha jinkludu l-katidrali Sameba u Sioni, Pjazza Ħelsien, Vjal Rustaveli u Vjal Agmashenebeli, il-Fortizza medjevali ta’ Narikala, it- Teatru tal-Opra psewdo-Moru, u l- Mużew Nazzjonali Ġorġjan. Il-klima f'Tbilisi tvarja bejn {{Convert|20|-|32|°C}} fis-sajf u {{Convert|-1|-|7|°C}} fix-xitwa. == Ismijiet u etimoloġija == L-isem "Tbilisi" ġej mill-Ġorġjan Qadim ''Tbilisi'' (Asomtavruli: ႧႡႨႪႨႱႨ, Mkhedruli: თბილისი), u aktar minn ''tpili'' ( Ġorġjan Modern: თბილი, sħun, innifsu mill-Ġorġjan Qadim: ႲႴႨႪႨ ''ṭpili''). L-isem ''Tbilisi'' (il-post tas-sħana) ingħata għalhekk lill-belt minħabba l-bosta nixxiegħat sħan [[kubrit|sulferiċi]] fiż-żona. Sal-1936, l-isem tal-belt fil-biċċa l-kbira tal-lingwi segwa l-pronunzja [[Lingwa Persjana|Persjana]]<ref>{{Ċita enċiklopedija|enċiklopedija=Tbilisi (Tbilisi), Georgia (Tiflis)|url=https://www.oxfordreference.com/view/10.1093/acref/9780191905636.001.0001/acref-9780191905636-e-7298?rskey=gklvb2&result=2|isbn=978-0191905636|url-status=live}}</ref> '''Tiflis''', filwaqt li l-isem Ġorġjan kien ტფილისი (Ṭpilisi).<ref name="Tiflis">{{Ċita web|url=https://www.radiotavisupleba.ge/a/1539743.html|data=17 February 2005|pubblikatur=Radio Tavisupleba|lingwa=ka|skript-titlu=ka:„როცა ტფილისი გახდა თბილისი."|titlu-traduzzjoni=When Tiflis became Tbilisi|data-aċċess=1 May 2018|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210528124107/https://www.radiotavisupleba.ge/a/1539743.html|arkivju-data=28 May 2021}}</ref> Fis-17 ta' Awwissu 1936, b'ordni tat-tmexxija [[Unjoni Sovjetika|Sovjetika]], l-ismijiet uffiċjali bir-Russu ta' diversi bliet ġew mibdula biex jaqblu aktar mal-lingwa lokali.<ref name="Tiflis"/> Barra minn hekk, il-forma tal-lingwa Ġorġjana ''Ṭpilisi'' ġie modernizzat fuq il-bażi ta' proposta minn lingwisti Ġeorġjani; il-komponent Ġorġjan antik ტფილი (''ṭpili'') ġie sostitwit minn dak aktar ġdid თბილი (''tbili'').<ref name="Tiflis" /> Din il-formola kienet il-bażi għal isem Russu uffiċjali ġdid (Тбилиси ''Tbilisi''). Il-biċċa l-kbira tal-lingwi l-oħra sussegwentement adottaw il-forma l-ġdida tal-isem, iżda xi lingwi bħat-Tork, il-Persjan, il-Grieg, l-Ispanjol u l-Ġermaniż żammew varjant ta’ ''Tiflis''. Fl-20 ta' Settembru 2006, il-parlament Ġorġjan għamel ċerimonja li tiċċelebra s-70 anniversarju mil-bidla tal-isem. Xi wħud mill-ismijiet tradizzjonali ta 'Tbilisi f'lingwi oħra tar-reġjun għandhom għeruq differenti. L-isem Ossetjan Калак ( Kalak ) ġejja mill-kelma Ġorġjana ქალაქი ( kalaki ) tfisser sempliċiment belt. L-ismijiet taċ-Ċeċen u l-Ingush għall-belt jużaw forma simili jew l-istess bħall-ismijiet tagħhom għall-pajjiż tal-Ġeorġja ( Гуьржех Gürƶex ) kif jagħmel l-isem storiku Kabardian ( Курджы Kwrdžə ), filwaqt li Abkhaz Қарҭ ( Ķarţ ) huwa mill- Mingrelian ქართი ( Karti ). == Storja == [[Stampa:Ანჩისხატი.jpg|xellug|daqsminuri| Il-Basilika Anchiskhati hija l-eqdem knisja li fadal fi Tbilisi]]   === Storja bikrija === L-arkeoloġi skoprew evidenza ta' abitazzjoni kontinwa tas-subborg ta' Tbilisi ta' Dighomi minn [[Żmien il-Bronż]] bikri, u artifatti tal-ġebel li jmorru għaż-żmien Paleolitiku.<ref>{{Ċita web|url=http://geoarchencyclopedia.ge/ArcheologyEncyclopedia/WebPage/Articles/II-I-East/TreliLB/English/ArticleEngl.html|titlu=ArticleEngl|sit=geoarchencyclopedia.ge|data-aċċess=2019-04-16|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20191215182805/http://geoarchencyclopedia.ge/ArcheologyEncyclopedia/WebPage/Articles/II-I-East/TreliLB/English/ArticleEngl.html|arkivju-data=15 December 2019}}</ref> Minn l-aħħar ta' Żmien il-Bronż sa Żmien il-Ħadid bikri, dan kienet l-akbar insedjament fil-Kawkasu.<ref>{{Ċita web|url=http://isaw.nyu.edu/events/archive/2012/scythians-in-tbilisi|titlu=The Scythians in Tbilisi: Recent Excavations at Treligorebi|awtur=cguardia|data=2016-02-03|sit=Institute for the Study of the Ancient World|data-aċċess=2019-04-16|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190416181555/http://isaw.nyu.edu/events/archive/2012/scythians-in-tbilisi|arkivju-data=16 April 2019}}</ref> Skont il-leġġenda, it-territorju tal-lum ta’ Tbilisi kien kopert minn foresti sa l-458 [[WK]]. Varjant aċċettat kommunament tal-ħrafa tal-fondazzjoni ta’ Tbilisi isostni li r-Re [[Vakhtang I tal-Iberja]] (r. c. 447/49 – 502/22 WK) mar għall-kaċċa fir-reġjun imsaġġar bil-falkun (xi kultant il-falkun jiġi sostitwit jew b'[[seqer]] inkella [[għasafar tal-priża]] żgħar oħra fil-leġġenda). Il-falkun tar-re allegatament qabad jew weġġa’ [[faġan]] waqt il-kaċċa, u ż-żewġ għasafar waqgħu f’nixxiegħa sħuna fil-qrib u mietu minħabba ħruq li sofrew. Ir-Re Vakhtang tant impressjona ruħu bin-nixxigħat sħan li ddeċieda li jqaċċat il-foresta u jibni belt minflokha. Ir-Re Dachi tal-Iberja (r. 522–534), is-suċċessur ta' Vakhtang I, ċaqlaq il-kapitali tal-Iberia minn Mtskheta għal Tbilisi u beda l-bini tal-ħitan tal-fortizza li kellha sservi bħala l-konfini l-ġodda tal-belt.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Rayfield|isem=Donald|data=11 February 2019|titlu=Edge of empires : a history of Georgia|isbn=978-1-78914-059-0|oclc=1053903394}}</ref> Mis-sitt seklu, Tbilisi kibret b'pass kostanti minħabba l-pożizzjoni strateġika fir-reġjun flimkien ma' rotot importanti ta' kummerċ u vjaġġar bejn l-Ewropa u l-Asja. === Dominazzjoni barranija === Il-pożizzjoni strateġika ta' Tbilisi fil-qalba tal-Kawkasu bejn l-Ewropa u l-Asja, għamlet lill-belt oġġett ta' rivalità fost id-diversi poteri tar-reġjun, bħall-[[Imperu Ruman]], Parthia, Sassanid Persja, Għarab Musulmani, l-[[Biżantini|Imperu Biżantin]], u t-Torok Seljuk. L-iżvilupp kulturali tal-belt kien kemmxejn dipendenti fuq min ħakem il-belt matul iż-żmien, għalkemm Tbilisi sar pjuttost kożmopolitana minn kmieni fl-istorja tagħha. Bejn il-570 u l-580, il-Persjani ħakmu l-belt sa s-627, meta Tbilisi inħatfet mill-armati [[Biżantini]]/Khażari u aktar tard, fis-736–738, armati Għarab daħlu fil-belt taħt Marwan II. Wara dan, l-Għarab stabbilixxew emirat iċċentrat f'Tbilisi. Fl-764, waqt li kienet għadha taħt kontroll Għarbi, il-belt sfat maħkuma mill-gdid mill-Khażari. Fl-853, l-armati tal-mexxej Għarbi Bugha Al-Turki invadew Tbilisi sabiex jinfurzaw ir-radd tagħha lejn Abbasid. Id-dominazzjoni Għarbija ta’ Tbilisi kompliet sa madwar l-1050. Fl-1065, is-Sultan Seljuk Alp Arslan għamel kampanja militari kontra r-Renju tal-Ġeorġja, ħataf Tbilisi, u bena moskea fil-belt.{{Sfn|Minorsky|1953}} === Kapitali tal-Ġeorġja === Fl-1121, wara ġlied qawwi mas-Seljuki, it-truppi tar-Re David IV ta' Ġeorġja assedjaw Tbilisi għal sena sħiħa u b'riżultat ta' dan David ċaqlaċ ir-residenza tiegħu minn Kutaisi għal Tbilisi, u għamilha l-kapitali tal-iStat Ġorġjan magħqud, b'hekk inawgura l-Età tad-Deheb Ġorġjana. Mis-sekli 12-13, Tbilisi saret qawwa reġjonali b'ekonomija soda u produzzjoni kulturali tal-għaġeb. Sal-aħħar tas-seklu 12, il-popolazzjoni ta’ Tbilisi kienet laħqet il-100,000. Il-belt saret ukoll ċentru letterarju u kulturali importanti, mhux biss għall-Ġeorġja, iżda wkoll għad-dinja [[Ortodossi tal-Lvant|Ortodossa tal-Lvant]] ta' dak iż-żmien. Matul ir-renju tar-Reġina Tamar, Shota Rustaveli ħadem f'Tbilisi waqt li kiteb il-poeżija epika leġġendarja tiegħu, "Il-Kavallier fil-Ġilda tal-Pantera". Dan il-perjodu spiss jissejjaħ "Iż-Żmien tad-Deheb tal-Ġeorġja" <ref>{{Ċita web|url=http://www.georgianbiography.com/history4.html|titlu=The Golden Age of Georgia|pubblikatur=Dictionary of Georgian National Biography|data-aċċess=2 February 2008|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20071028133708/http://www.georgianbiography.com/history4.html|arkivju-data=28 October 2007}}</ref> jew ir- [[Rinaxximent]] Ġeorġjan.<ref>{{Ċita web|url=http://www.investingeorgia.info/georgia_profile/country_overview/|titlu=Country Overview|pubblikatur=Invest in Georgia|data-aċċess=2 February 2008|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080101022941/http://www.investingeorgia.info/georgia_profile/country_overview/|arkivju-data=1 January 2008|kwotazzjoni=This early Georgian renaissance ... preceded its European analogue by several hundred years}}</ref> === Dominazzjoni Mongola u instabbiltàjiet oħra === [[Stampa:Tiflis_-_Angelino_Dulcert_-_1339.jpg|xellug|daqsminuri| Dettall mill-mappa Nawtika ta' Angelino Dulcert, li juri l-kosta tal-Baħar l-Iswed Ġorġjan u Tiflis, 1339]] L-“Età tad-Deheb” ta’ Tbilisi ma damitx aktar minn seklu. Fl-1226, Tbilisi inqabdet mill-Imperu Khwarezmian taħt Shah Jalal ad-Din, id-difiżi tagħha nqerdu sew u saret suxxettibbli għal aktar attakki mill-armati Mongoli. Fl-1236, wara taqbid sostanzjali, il-Ġeorġja issottometti għad-dominazzjoni Mongola. In-nazzjon innifsu żamm forma ta '"semi-indipendenza" u ma tilifx l-istat tiegħu, iżda Tbilisi kienet influwenzata sostanzjalment mill-Mongols għas-seklu ta' wara, kemm politikament kif ukoll kulturalment. Fl-1320s, il-Mongoli rtiraw mill-Ġeorġja, u Tbilisi saret il-kapitali tal-istat Ġeorġjan indipendenti, għal darb'oħra. Madankollu, pesta laqtet lill-belt fl-1366. Bejn l-aħħar tas-seklu 14 u tmiem is-seklu 18, Tbilisi reġa' tnħakem minn diversi poteri barranin. F’diversi okkażjonijiet, il-belt kienet saħansitra tinħaraq għal kollox. Fl-1386, Tbilisi ġiet invaduta diversi drabi mill-armati ta' Tamerlane. Fl-1440, il-belt inqerdet minn Jahan Shah (is-Shah tal-belt ta' Tabriz, [[Iran|il-Persja]]). Mill-1477 sal-1478, il-belt kienet maħkuma mit-tribujiet Ak Koyunlu ta ' Uzun Hassan. === Kontroll Iranjan === [[Stampa:03_Chardin_Tblisi_1671.jpg|daqsminuri| Tbilisi skont il-vjaġġatur Franċiż Jean Chardin, 1671]] [[Stampa:Teflis_Tournefort.png|daqsminuri| Illustrazzjoni tal-1717 tat-Teflis minn Joseph Pitton de Tournefort]] Sa mill-1510iet, Tbilisi u r-renji ta' Kartli u Kakheti saru territorji vassalli tal-Iran Safavid.{{Sfn|Rayfield|2013}} Fl-1522, Tbilisi kienet mgħassa għall-ewwel darba minn forza Safavid kbira.{{Sfn|Hitchins|2001}}{{Sfn|Rayfield|2013}} Wara l-mewt tar-re(''shah'') Ismail I (r. 1501–1524), ir-re David X ta' Kartli keċċa lill-Iranjani. Matul dan il-perjodu, ħafna partijiet ta' Tbilisi ġew rikostitwiti u mibnija mill-ġdid. L-erba' kampanji tar-re Tahmasp I (r. 1524–1576) irriżultaw fl-okkupazzjoni mill-ġdid ta' Kartli u Kakheti, u forza tas-Safavidi kienet stazzjonata b'mod permanenti f'Tbilisi mill-1551 'il quddiem.{{Sfn|Hitchins|2001}}{{Sfn|Floor|2008}} Bit-Trattat ta' Amasya tal-1555, u b'mod aktar sod mill-1614 sal-1747, b'intervalli qosra, Tbilisi kienet belt importanti taħt il-ħakma Iranjana, u serviet bħala sede tar-rejiet vassalli Iranjani ta' Kartli, li kienu moghtija bit-titolu ta vali mix-shah. Fl-1718, is-senat Venezjana talab lill-imperatur Safavid Soltan Hoseyn biex jipproteġi lill-Armeni Kattoliċi u lill-missjunarji Kapuċċini f'Tbilisi mill-Armeni Gregorjani.{{Sfn|Rota|2012}} Taħt it-tmexxija ta' Teimuraz II u Heraclius II, Tbilisi saret ċentru politiku u kulturali vibranti ħieles mill-ħakma barranija—iżda, jibżgħu mit-theddida kostanti ta' invażjoni, il-mexxejja tal-Ġeorġja fittxew il-protezzjoni Russa fit-Trattat ta' Georgievsk tal-1783. Minkejja dan il-ftehim, il-belt ġiet maħkuma u meqruda fl-1795 mill-Qajar Iranjan Agha Mohammad Khan, li fittex li jerġa' jistabbilixxi s-sovranità tradizzjonali tal-Iran fuq ir-reġjun. {{Sfn|Kazemzadeh|1991}} <ref>Suny, pp. 58–59</ref> <ref>{{Ċita ktieb|titlu=Relations between Tehran and Moscow, 1797–2014|url=https://www.academia.edu/9137125|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150501122208/http://www.academia.edu/9137125/Relations_between_Tehran_and_Moscow_1979-2014|arkivju-data=1 May 2015|data-aċċess=15 December 2014}}</ref> [[Stampa:Coat_of_arms_of_Tiflis_Governorate_1878.svg|xellug|daqsminuri| L-arma ta' Tiflis taħt il-ħakma Russa]] Fl-1801, l-[[Imperu Russu]] annessa r-Renju Ġorġjan ta' Kartli-Kakheti (li tiegħu Tbilisi kienet il-kapitali), u aktar tard ikkonsolida l-ħakma tiegħu bit-Trattat ta' Gulistan tal-1813,<ref>[[Alexander Mikaberidze|Mikaberidze, Alexander]]. </ref> li temm il-kontroll Iranjan tal-Ġeorġja. <ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Kazemzadeh|isem=Firuz|awtur-ħolqa1=Firuz Kazemzadeh|data=2013|titlu=Russia and Britain in Persia: Imperial Ambitions in Qajar Iran|url=https://books.google.com/books?id=aWEBAwAAQBAJ&q=1801+persia+loses+georgia+to+russia&pg=PA5|url-status=live|pubblikatur=I.B.Tauris|paġna=5|isbn=978-0857721730|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210401002900/https://books.google.com/books?id=aWEBAwAAQBAJ&q=1801+persia+loses+georgia+to+russia&pg=PA5|arkivju-data=1 April 2021|data-aċċess=21 November 2020}}</ref> Fi ħdan ir-Russja Tsarista, Tbilisi (magħrufa dak iż-żmien bħala Tiflis) kienet inkluża fil-kontea ta' Tiflis Uyezd fl-1801, u saret iċ-ċentru amministrattiv tal- Gvernatur ta' Tiflis (''Gubernia'') wara t-twaqqif ta' dan tal-aħħar fl-1846. Amministraturi Imperjali Russi implimentaw pjan ta' belt ġdida fi stil Ewropew u kkummissjonaw bini ġdid fi stili tal-Punent. Inbnew toroq u ferroviji biex jgħaqqdu Tbilisi ma' bliet importanti oħra fl-Imperu Russu, bħal [[Batumi]] u [[Poti]]. Sas-snin 50, Tbilisi reġgħet ħarġet bħala ċentru kummerċjali u kulturali ewlieni. Uħud bħal Ilia Chavchavadze, Akaki Tsereteli, Mirza Fatali Akhundzade, Iakob Gogebashvili, Alexander Griboyedov u ħafna statisti, poeti u artisti oħra kollha sabu darhom fi Tbilisi. Il-belt kellha bosta viżitaturi u kienet apprezzata ferm minn [[Alexander Pushkin]], [[Lev Tolstoy|Leo Tolstoy]], Mikhail Lermontov, il-[[Dar Romanov|familja Romanov]] u oħrajn. L-arterja l-ġdida ewlenija mibnija taħt l-amministrazzjoni Russa kienet Golovin Avenue (il-lum Vjal Rustaveli), li fiha l-Viċirejiet tal-Kawkasu stabbilixxew ir-residenza tagħhom. Għal ħafna mill-bidu tas-seklu 19, l-akbar grupp etniku ta' Tbilisi kien l-Armenjan, u f'xi waqtiet kien jikkostitwixxu 74.3% tal-popolazzjoni.<ref name="Ronald Grigor Suny 1994 116">{{Ċita ktieb|kunjom=Ronald Grigor Suny|sena=1994|titlu=The making of the Georgian nation|url=https://books.google.com/books?id=riW0kKzat2sC&pg=PA116|url-status=live|pubblikatur=Indiana University Press|paġni=116–|isbn=978-0-253-20915-3|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210322113445/https://books.google.com/books?id=riW0kKzat2sC&pg=PA116|arkivju-data=22 March 2021|data-aċċess=16 November 2011}}</ref> [[Stampa:Lermontov_TiflisGLM.jpg|daqsminuri| Tiflis minn Mikhail Lermontov, 1837]] === Indipendenza qasira === Wara r- [[Rivoluzzjoni Russa|Rivoluzzjoni Russa tal-1917]], il-belt serviet bħala s-sit tal-gvern interim tat-Transkawaksu, li fir-rebbiegħa tal-1918 stabbilixxa għal ftit taż-żmien il-Federazzjoni Transkawkasjana indipendenti bil-kapitali fi Tbilisi. F’dan iż-żmien, Tbilisi kellha bejn wieħed u ieħor l-istess numru ta’ Armeni daqs Ġorġjani, bir-Russi bħala t-tielet l-akbar grupp etniku.<ref name="ReferenceA">{{Ċita web|url=http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rngeorgia.html|titlu=население грузии|sit=www.ethno-kavkaz.narod.ru|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080208080442/http://www.ethno-kavkaz.narod.ru/rngeorgia.html|arkivju-data=8 February 2008}}</ref> Kien fil-palazz tal-ex Viċire tal-Kawkasu fejn l-indipendenza ta’ tliet nazzjonijiet Transkakasjani – il-Ġeorġja, l- [[Armenja]] u [[Ażerbajġan|l-Ażerbajġan]] – ġiet iddikjarata mill-kunsilli nazzjonali rispettivi tagħhom bejn is-26 u t-28 ta’ Mejju 1918. Wara dan, Tbilisi serviet bħala l-kapitali tar-Repubblika Demokratika tal-Ġeorġja sal-25 ta’ Frar 1921. Mill-1918 sal-1919, il-belt serviet ukoll b'mod konsekuttiv bħala l-kwartieri ġenerali tal-garniġjon Ġermaniż tal-pajjiż  u aktar tard is-27 Diviżjoni Ingliża; <ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Hovannisian|isem=Richard G.|data=1971–1996|titlu=The Republic of Armenia|volum=2|post=Berkeley|pubblikatur=University of California Press|paġna=130|isbn=0-520-01805-2|oclc=238471}}</ref> Tbilisi kienet ukoll l-uffiċċju ewlieni tal-Kap Kummissarju Brittaniku fit-Transkawkasia, Oliver Wardrop <ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Hovannisian|isem=Richard G.|data=1971–1996|titlu=The Republic of Armenia|volum=2|post=Berkeley|pubblikatur=University of California Press|paġna=116|isbn=0-520-01805-2|oclc=238471}}</ref> u l-Kummissarju Għoli għall-Armenja, il-Kurunell William N. Haskell.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Hovannisian|isem=Richard G.|data=1971–1996|titlu=The Republic of Armenia|volum=2|post=Berkeley|pubblikatur=University of California Press|paġni=113–114|isbn=0-520-01805-2|oclc=238471}}</ref> Taħt il-gvern nazzjonali, Tbilisi inbidel fl-ewwel Belt Università Kawkasjana wara li twaqqfet l-Università Statali ta' Tbilisi fl-1918.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Marshall|isem=David|sena=1962|titlu=History of Modern Georgia|paġna=211}}</ref> Fil-25 ta’ Frar 1921, il-11-il Armata l-Ħamra Russa Bolxevista invadiet<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Jones|isem=Stephen F.|sena=2005|titlu=Socialism in Georgian Colors|post=London}}</ref><ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Marshall|isem=David|sena=1962|titlu=History of Modern Georgia}}</ref> Tbilisi u wara ġlied qalil fil-periferija tal-belt, iddikjarat ħakma Sovjetika. === Ħakma Sovjetika === [[Stampa:Red_Army_in_Tbilisi_Feb_25_1921.jpg|daqsminuri| L-Armata l-Ħamra daħlet f’Tbilisi fil-25 ta’ Frar 1921]] Fl-1921, ir-Repubblika Demokratika tal-Ġeorġja kienet okkupata mill-forzi Bolxeviki Sovjetiċi mir-Russja, u sal-1936 Tbilisi serviet, l-ewwel, bħala l-belt kapitali tas-SFSR Transkawkasjana (li kienet tinkludi l-Armenja, [[Ażerbajġan|l-Ażerbajġan]] u l-Ġeorġja), u wara, sal-1991, bħala l-kapitali tar- Repubblika Soċjalista Sovjetika tal-Ġeorġja. Matul il-ħakma Sovjetika, il-popolazzjoni ta' Tbilisi kibret b'mod sinifikanti, il-belt saret aktar industrijalizzata, u saret ukoll ċentru politiku, soċjali u kulturali importanti tal-Unjoni Sovjetika. Fl-1980 il-belt ospitat l-ewwel festival tal-mużika rock fl-Unjoni Sovjetika, sanzjonat mill-istat. Bħala destinazzjoni turistika ewlenija kemm għaċ-ċittadini Sovjetiċi kif ukoll għal viżitaturi barranin, il-"Belt il-Qadima" ta' Tbilisi (il-viċinat fi ħdan il-ħitan oriġinali tal-belt) ġiet rikostitwita fis-snin sebgħin u tmeninijiet.<ref>{{Ċita pubblikazzjoni|lingwa=ru}}</ref> Tbilisi rat dimostrazzjonijiet tal-massa kontra r-Russja matul l-1956 fil-Massakru tad-9 ta' Marzu, bi protesta kontra l-politika anti-Stalinista ta' [[Nikita Krushchev|Nikita Khrushchev]]. Protesti paċifiċi seħħew fl-1978, u fl-1989 it-traġedja tad-9 ta’ April kienet protesta paċifika li saret vjolenti. === Wara l-indipendenza === Mit-xoljiment tal-Unjoni Sovjetika, Tbilisi esperjenzat perjodi ta’ instabbiltà u taqlib sinifikanti. Wara gwerra ċivili qasira, li l-belt ġarrbet għal ġimagħtejn bejn Diċembru 1991 u Jannar 1992 (meta tqabdu bejniethom il-forzi pro-[[Zviad Gamsakhurdia|Gamsakhurdia]] u l-Oppożizzjoni), Tbilisi rat konfronti armati frekwenti fost diversi klannijiet tal-mafja u operaturi kummerċjali illegali. Anke matul l-Era Shevardnadze (1993–2003), il-kriminalità u l-korruzzjoni saru rampanti fil-livelli kważi kollha tas-soċjetà. Ħafna setturi tas-soċjetà ftaqru minħabba l-qgħad ikkawżat mill-kroll tal-ekonomija. Iċ-ċittadini medji ta' Tbilisi bdew isiru dejjem aktar diżillużi bil-kwalità tal-ħajja fil-belt (u fin-nazzjon in ġenerali). Protesti tal-massa li saru f'Novembru 2003 wara elezzjonijiet parlamentari ffalsifikati wasslu biex aktar minn 100,000 ruħ niżlu fit-toroq u nfexxew fl-hekk imsejjħa Rivoluzzjoni tal-Warda. Mill-2003 'l hawn, Tbilisi esperjenzat stabbiltà konsiderevoli, b'rati ta' kriminalità dejjem jonqsu, ekonomija mtejba, u boom fil-proprjetà immobbli.<ref>{{Ċita web|url=http://www.nbg.gov.ge/uploads/workingpaper/nbgwp01.08.pdf|titlu=Analysis of Tbilisi's Real Estate Boom|isem=Vasili|awtur=Rukhadze|awtur2=Tobias Moerschen|sena=2007|data-aċċess=22 November 2009|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20101009073042/http://nbg.gov.ge/uploads/workingpaper/nbgwp01.08.pdf|arkivju-data=9 October 2010}}</ref> Matul il- gwerra tal-Ossezja tan-Nofsinhar tal-2008, iż-żona ta' Tbilisi intlaqtet minn diversi attakki mill-ajru Russi. Wara l-gwerra, inbdew diversi proġetti fuq skala kbira, inkluża sistema tat-tram,<ref>{{Ċita web|url=http://www.rustavi2.com/news/news_text.php?id_news=39070&pg=1&im=main|titlu=Rustavi 2|pubblikatur=Rustavi 2|data-aċċess=3 June 2011|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110715220119/http://www.rustavi2.com/news/news_text.php?id_news=39070&pg=1&im=main|arkivju-data=15 July 2011}}</ref> bypass tal-ferrovija u rilokazzjoni tal-istazzjon ċentrali,<ref>{{Ċita web|url=http://www.georgiatoday.ge/article_details.php?id=7945|titlu=Tbilisi railway project to start : Story by Nino Edilashvili : Georgia Today on the Web|awtur=Sergey Gevenov|pubblikatur=Georgiatoday.ge|data-aċċess=3 June 2011|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110721031152/http://www.georgiatoday.ge/article_details.php?id=7945|arkivju-data=21 July 2011}}</ref> u awtostradi urbani ġodda.<ref>{{Ċita web|url=http://www.investor.ge/issues/2010_1/10.htm|titlu=Issue 1, 2010 – Tbilisi 2010|pubblikatur=Investor.ge|data-aċċess=3 June 2011|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20111007010159/http://www.investor.ge/issues/2010_1/10.htm|arkivju-data=7 October 2011}}</ref> F’Ġunju tal-2015, għargħar qatel mill-inqas għoxrin persuna u wassal biex annimali miż-żoo tal-belt joħorġu fit-toroq.<ref>{{Ċita aħbar|data=14 June 2015|titlu=Georgia flood: Tbilisi residents warned over zoo animals after devastating flood|url=https://www.bbc.co.uk/news/world-europe-33125879|url-status=live|pubblikazzjoni=BBC News|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150614104452/http://www.bbc.co.uk/news/world-europe-33125879|arkivju-data=14 June 2015|data-aċċess=15 June 2015}}</ref> == Noti == <references group="lower-alpha" responsive="1"></references> == Referenzi == {{Referenzi}} == Ħoloq esterni == * [http://www.tbilisi.gov.ge/ Sit uffiċjali tal-Belt ta' Tbilisi] {{Awtorità}} [[Kategorija:Bliet kapitali fl-Ewropa]] [[Kategorija:Bliet kapitali fl-Asja]] [[Kategorija:Sorsi CS1 bir-Russu (ru)]] [[Kategorija:Sorsi CS1 bil-Ġermaniż (de)]] [[Kategorija:Harv and Sfn no-target errors]] [[Kategorija:Artikoli b'koordinati minn Wikidata]] [[Kategorija:Ġeorġja]] b05r8h0bh49yz4hr33f1b6z30dqk77z 0 30308 333838 299372 2026-11-08T05:59:32Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333838 wikitext text/x-wiki [[File:MusicBrainz_Logo_with_text_(2016).svg|right|280px]] {{Databox}} '''MusicBrainz''' huwa proġett ta' [[Fondazzjoni MetaBrainz|MetaBrainz]] li għandu l-għan li joħloq database tal-mużika kollaborattiva simili għall-proġett [[freedb]]. MusicBrainz twaqqfet bi tweġiba għar-restrizzjonijiet imqiegħda fuq il-[[CDDB|Compact Disc Database]] (CDDB), database għall-applikazzjonijiet tas-software biex tfittex informazzjoni dwar l-awdjo fuq CD permezz tal-Internet. MusicBrainz espandiet l-għanijiet tagħha biex tilħaq lil hinn minn [[Metadata (kompjuters)|metadata]] tas-CD (din hija informazzjoni dwar l-artisti, il-kittieba tal-kanzunetti, eċċ.) biex issir database strutturata online għall-mużika.<ref>Highfield, Ashley. </ref><ref>{{Ċita pubblikazzjoni|paġni=76–77}}</ref> MusicBrainz iżżomm informazzjoni dwar artisti, ix-xogħlijiet irrekordjati tagħhom, u r-relazzjonijiet bejniethom. L-entrati ta' xogħlijiet irreġistrati jinkludu mill-inqas it-titlu tal-album, it-titli tas-siltiet, u t-tul ta' kull silta. Dawn l-entrati jinżammu minn edituri voluntiera li jsegwu l-linji gwida tal-istil tal-komunità bil-miktub. Ix-xogħlijiet irreġistrati jistgħu wkoll jaħżnu informazzjoni dwar id-data tal-ħruġ u l-pajjiż, is-CD ID, l-arti tal-qoxra, marki tas-swaba’ akustiċi, test ta’ annotazzjoni b’forma ħielsa u metadata oħra. Fi Frar 2023, MusicBrainz kien fih informazzjoni dwar madwar 2.1 miljun artist, 3.5 miljun ħarġa, u 28.8 miljun recording.<ref name="statistics">{{Ċita web|url=https://musicbrainz.org/statistics|titlu=Database Statistics|pubblikatur=MusicBrainz|data-aċċess=2021-08-23}}</ref> L-utenti jistgħu jużaw software biex iżidu tikketti tal-metadejta mal-fajls tal-midja diġitali tagħhom f'MusicBrainz, bħal [[Tuffieħ mingħajr Telf|ALAC]], [[FLAC]], [[MP3]], [[Ogg Vorbis]] jew [[Kodifikazzjoni Awdjo Avvanzata|AAC]] . == Arkivju tal-Arti tal-Qoxra == [[Stampa:Cover_Art_Archive_Logo_with_text_(2020).svg|xellug|daqsminuri| Logo tal-Arkivju tal-Arti tal-Qoxra]] MusicBrainz jippermetti lill-kontributuri jtellgħu stampi tal-arti tal-qoxra tal-ħarġiet fid-database; dawn l-immaġini huma ospitati minn Cover Art Archive (CAA), proġett konġunt bejn l-[[Arkivju tal-Internet|Internet Archive]] u MusicBrainz li beda fl-2012. Internet Archive jipprovdi l-bandwidth, il-ħażna u l-protezzjoni legali biex jospitaw l-immaġini, filwaqt li MusicBrainz jaħżen il-metadata u jipprovdi aċċess pubbliku permezz tal-Web u permezz ta' [[Interfaċċja tal-ipprogrammar tal-applikazzjoni|API]] biex jużawhom partijiet terzi. Bħal kontribuzzjonijiet oħra, il-komunità MusicBrainz hija inkarigata li żżomm u tirrevedi d-data.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Fabian Scherschel|data=10 October 2012|titlu=MusicBrainz and Internet Archive create cover art database|url=http://h-online.com/-1727322|pubblikatur=The H|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20131207234912/http://www.h-online.com/open/news/item/MusicBrainz-and-Internet-Archive-create-cover-art-database-1727322.html|arkivju-data=7 December 2013}}</ref> Sas-16 ta' Mejju 2022, <ref>{{Ċita web|url=https://blog.metabrainz.org/|titlu=MetaBrainz Blog|sit=MetaBrainz Blog|lingwa=en|data-aċċess=2022-08-04}}</ref> l-arti tal-qoxra kienet ipprovduta wkoll għal oġġetti għall-bejgħ fuq Amazon.com u xi riżorsi oħra online, iżda issa CAA hija ppreferuta, minħabba li tagħti lill-komunità aktar kontroll u flessibilità għall-ġestjoni tal-immaġini. F'Awwissu 2022 kien hemm aktar minn 3.7 miljun immaġini f'dan l-arkivju.<ref>{{Ċita web|url=https://musicbrainz.org/statistics/coverart|titlu=Database Statistics - Cover Art - MusicBrainz|sit=musicbrainz.org|data-aċċess=2022-08-04}}</ref> == Sistema ta' marki tas-swaba' == Minbarra li jiġbor metadata dwar il-mużika, MusicBrainz jippermetti wkoll li tiftix ta' reġistrazzjonijiet mill-[[Marki tas-swaba akustiċi|marki tas-swaba' akustiċi]] tagħhom. Għal dan trid tintuża applikazzjoni separata, bħal MusicBrainz Picard. === Servizzi proprjetarji === Fl-2000, MusicBrainz beda juża t-TRM patentat ''ta' Relatable'' (akronimu rikorsiv għal TRM Recognizes Music) għat-tqabbil akustiku tal-marki tas-swaba'. Din il-karatteristika ġibdet ħafna utenti u ppermettiet li d-database tikber malajr. Madankollu, fl-2005 TRM kien qed juri kwistjonijiet ta’ skalabbiltà peress li n-numru ta’ binarji fid-database kien laħaq il-miljuni. Din il-kwistjoni ġiet solvuta f'Mejju 2006 meta MusicBrainz ssieħeb ma' MusicIP (issa AmpliFIND), li jissostitwixxi TRM ma' MusicDNS. It-TRMs tneħħew gradwalment u ġew sostitwiti minn MusicDNS f'Novembru 2008. F'Ottubru 2009 MusicIP ġiet akkwistata minn AmpliFIND. Wara l-akkwist, is-servizz MusicDNS beda jkollu problemi intermittenti.  === AcoustID u Chromaprint === Peress li l-futur tas-servizz ta' identifikazzjoni b'xejn kien inċert, kien hemm bżonn ta' sostitut għalih. L-algoritmu tal-marki tas-swaba' akustiċi Chromaprint, il-bażi għas-servizz ta' identifikazzjoni AcoustID, inbeda fi Frar 2010 minn kontributur ta' MusicBrainz, Lukáš Lalinský.<ref>{{Ċita web|url=http://oxygene.sk/2010/07/introducing-chromaprint|titlu=Introducing Chromaprint – Lukáš Lalinský|data=2010-07-24|pubblikatur=Oxygene.sk|data-aċċess=2018-04-10|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20181010193315/https://oxygene.sk/2010/07/introducing-chromaprint|arkivju-data=2018-10-10}}</ref> Filwaqt li AcoustID u Chromaprint mhumiex uffiċjalment proġetti MusicBrainz, huma marbuta mill-qrib ma' xulxin u t-tnejn jadmu fuq bażi ta' sors miftuħ. Chromaprint jaħdem billi janalizza l-ewwel żewġ minuti ta' silta, jiskopri l-qawwa ta' kull waħda mit-12-il klassi tal-pitch, u jaħżen dawn tmien darbiet kull sekonda. Wara l-ipproċessar addizzjonali huwa mbagħad applikat biex tikkompressa din il-marki tas-swaba filwaqt li jinżammu l-mudelli. <ref>{{Ċita pubblikazzjoni|paġni=995–1004}}</ref> Is-server tat-tiftix AcoustID imbagħad ifittex mid-database tal-marki tas-swaba' skont ix-xebh u jirritorna l-identifikatur tal-AcoustID flimkien mal-identifikaturi tar-reġistrazzjoni ta' MusicBrainz, jekk ikunu magħrufa. == Liċenzjar == Mill-2003,<ref>{{Ċita web|url=https://musicbrainz.org/news/licenses.html|titlu=MusicBrainz Licenses|data-aċċess=2015-10-23|url-status=bot: unknown|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20030413174459/https://musicbrainz.org/news/licenses.html|arkivju-data=April 13, 2003}}</ref> id-data ewlenija ta' MusicBrainz (artisti, reġistrazzjonijiet, ħarġiet, eċċ) hija fid-[[dominju pubbliku]], u kontenut addizzjonali, inkluża data ta' moderazzjoni (essenzjalment kull kontenut oriġinali ikkontribwit mill-utenti u l-elaborazzjonijiet tiegħu), jitqiegħed taħt il- Liċenzja Creative Commons [[Liċenzja Creative Commons|CC-BY-NC-SA]]-2.0.<ref>[https://wiki.musicbrainz.org/MusicBrainz_License?oldid=33484 MusicBrainz License] as of 13-11-2010.</ref> Is-sistema ta' ġestjoni tad-database relazzjonali hija [[PostgreSQL]]. Is-software tas-server huwa kopert mil-[[Liċenzja Pubblika Ġenerali GNU]] . Il-librerija tas-software għall-utenti ta' MusicBrainz, ''libmusicbrainz'', hija liċenzjata taħt il- Liċenzja Pubblika Inqas Ġenerali GNU, li tippermetti l-użu tal-code minn prodotti ta' software proprjetarju. F'Diċembru 2004, il-proġett MusicBrainz ġie mgħoddi lill- MetaBrainz Foundation, grupp mingħajr skop ta' qligħ, mill-kreatur tagħha Robert Kaye. Fl-20 ta' Jannar 2006, l-ewwel impriża kummerċjali li bdiet tuża d-data ta' MusicBrainz kienet ''Linkara'' bbażata [[Barċellona|f'Barċellona]], Spanja għas-servizz tagħhom "Linkara Música".<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Kaye|isem=Robert|data=2006-01-20|titlu=Introducing: Linkara Musica|url=http://blog.musicbrainz.org/archives/2006/01/introducing_lin_1.html|url-status=dead|pubblikatur=MusicBrainz|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080907114640/http://blog.musicbrainz.org/archives/2006/01/introducing_lin_1.html|arkivju-data=2008-09-07|data-aċċess=2006-08-12}}</ref> Fit-28 ta' Ġunju 2007, il-BBC ħabbret li kienet liċenzjat id-data live ta' MusicBrainz biex ttejjeb il-paġni tal-web tal-mużika tagħhom. L-edituri tal-mużika online tal-BBC ingħaqdu wkoll mal-komunità MusicBrainz biex jikkontribwixxu l-għarfien tagħhom lid-database. <ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Kaye|isem=Robert|data=2007-06-28|titlu=The BBC partners with MusicBrainz for Music Metadata|url=http://blog.musicbrainz.org/archives/2007/06/the_bbc_partner.html|url-status=dead|pubblikatur=MusicBrainz|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070630132119/http://blog.musicbrainz.org/archives/2007/06/the_bbc_partner.html|arkivju-data=2007-06-30|data-aċċess=2007-07-10}}</ref> Fit-28 ta' Lulju 2008, ġiet imnedija l-beta tas-sit il-ġdid tal-BBC Music, li jippubblika paġna għal kull artist ta' MusicBrainz.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Shorter|isem=Matthew|data=2008-07-28|titlu=BBC Music Artist Pages Beta|url=https://www.bbc.co.uk/blogs/bbcinternet/2008/07/bbc_music_artist_pages_beta.html|url-status=live|pubblikatur=BBC|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090124015619/http://www.bbc.co.uk/blogs/bbcinternet/2008/07/bbc_music_artist_pages_beta.html|arkivju-data=2009-01-24|data-aċċess=2009-02-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.bbc.co.uk/music/brainz/|titlu=BBC - Music - MusicBrainz|data=2018-02-20|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-06-16|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180220070709/http://www.bbc.co.uk/music/brainz/|arkivju-data=2018-02-20|url-status=bot: unknown}}</ref> == Software għall-utenti == * Amarok – plejer tal-awdjo KDE * Banshee – plejer tal-awdjo b'ħafna pjattaformi * Pitravi – tagger/organizzatur tal-mużika CLI awtomatiku għal sistemi Unix * Clementine – plejer tal-awdjo b'ħafna pjattaformi * CDex – Microsoft Windows CD ripper * Demlo – maniġer tal-mużika dinamiku u estensibbli li juża CLI * Kopja Awdjo Eżatta – Microsoft Windows CD ripper * iEatBrainz – MacOS X, deprecated * komponent foo_musicbrainz għal foobar2000 – librerija tal-mużika/Plejer tal-awdjo * Jaikoz – Editur tat-tikketta tal-massa Java * Max – Mac OS X CD ripper u transcoder awdjo * Mp3tag – Editur tal-metadata tal-Windows u organizzatur tal-mużika * MusicBrainz Picard – editur tat-tag orjentat lejn l-album fuq pjattaformi * MusicBrainz Tagger – editur tat-tikketta tal-Microsoft Windows deprekat * puddletag – editur tat-tikketta għal PyQt taħt il- GPLv3 * Plejer tal-mużika Rhythmbox – plejer tal-awdjo għal sistemi bħal Unix * Sound Juicer – GNOME CD ripper * Zortam Mp3 Media Studio – organizzatur tal-mużika tal-Windows u editur tat-tikketta ID3 Il-klijenti ta' Freedb jistgħu wkoll jaċċessaw id-data ta' MusicBrainz permezz tal-protokoll ta' freedb billi jużaw is-servizz tal-portal ta' MusicBrainz to FreeDB, mb2fredb. Dan il-portal ingħalaq fit-18 ta’ Marzu, 2019.<ref>{{Ċita web|url=https://blog.metabrainz.org/2018/09/18/freedb-gateway-end-of-life-notice-march-18-2019/|titlu=Freedb gateway: End of life notice, March 18, 2019|data=2018-09-18|sit=MetaBrainz Blog|data-aċċess=2020-02-12}}</ref> == Ara ukoll == * [[:en:List_of_onlin_music_databases|Lista ta' databases tal-mużika onlajn]] ''(bl-Ingliż)'' == Referenzi == {{Referenzi}} == Ħoloq esterni == * {{Sit uffiċjali}} * {{Sit uffiċjali|https://coverartarchive.org|Cover Art Archive}} – sit uffiċjali * [https://www.bbc.co.uk/music/brainz MusicBrainz] - infomazzjoni fuq is-sit BBC Music {{Awtorità}}   [[Kategorija:Mużika]] [[Kategorija:Identifikaturi]] 782q5ez7uz2c7sgc9gwjvet46z5yvh9 0 30489 333841 328916 2026-11-08T08:42:36Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333841 wikitext text/x-wiki {{Databox}} '''Il-Palazz Verdala''' huwa [[palazz]] fil-[[Buskett]], limiti tas-[[Siġġiewi]], [[Malta]]. Huwa nbena bi żvilupp fuq loġġa tal-kaċċa fl-1586 matul ir-renju tal-Gran Mastru [[Hugues Loubenx de Verdalle]], u issa sservi bħala r-residenza uffiċjali tas-sajf tal-[[President ta' Malta]]. == Storja == Is-sit tal-Palazz Verdala kien oriġinarjament okkupat minn kamra tal-kaċċa, li nbniet fis-snin 1550 jew 1560 matul ir-renju tal-[[Gran Mastri tal-Ordni ta' San Ġwann|Gran Mastru]] [[Jean Parisot de la Valette]]. Il-loġġa nbniet fil-''[[Buskett|Boschetto]]'', żona kbira magħrufa aħjar bħala l-Buskett, li kienet tintuża mill-kavallieri tal-Ordni ta’ San Ġwann primarjament għall-kaċċa tat-tjur. Il-loġġa tal-kaċċa ġiet estiża f'palazz fl-1586, matul ir-renju ta ' [[Hugues Loubenx de Verdalle]].<ref>{{Ċita web|url=http://www.maltabulb.com/buskett-gardens.html|titlu=Buskett Gardens - The only extensive woodland on the Maltese Islands|sit=Malta Bulb|data-aċċess=11 May 2015|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150518110023/http://www.maltabulb.com/buskett-gardens.html|arkivju-data=18 May 2015|url-status=dead}}</ref> Il-palazz kien imżejjen aktar fis-sekli 17 u 18, matul ir-renji ta’ [[Giovanni Paolo Lascaris]] u [[António Manoel de Vilhena]]. Matul l-[[Assedju ta' Malta (1798–1800)|imblokk Franċiż tal-1798–1800]], il-palazz serva bħala ħabs militari għas-suldati Franċiżi maqbuda mill-Maltin jew l-Ingliżi. Matul il-ħakma Brittanika, inbidel f'fabbrika tal-ħarir, iżda din eventwalment ġiet abbandunata u l-binja waqgħet fi stat ta’ abbandun. Saru xi tiswijiet matul il-gvernatur ta' [[Frederick Cavendish Ponsonby]], u l-palazz ġie restawrat kompletament mill-Gvernatur Sir [[William Reid (uffiċjal tal-Armata Brittanika)|William Reid]] fl-1850ijiat. Għal xi żmien qabel ma sar dan ir-restawr serva ukoll bħala sptar temporanju bejn l-1915 u l-1916.<ref>{{Ċita web|url=http://maltaramc.com/articles/contents/greatwar.html|titlu=Military Hospitals in Malta during the Great War|data-aċċess=2023-07-20|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160415104631/http://maltaramc.com/articles/contents/greatwar.html|arkivju-data=2016-04-15|url-status=dead}}</ref> Sussegwentement il-palazz sar ir-residenza uffiċjali tas-sajf tal-[[Gvernatur ta' Malta|Gvernaturi ta' Malta]]. Il-binja ġiet inkluża fil-Lista tal-Antikitajiet tal-1925.<ref>{{Ċita web|url=https://www.mepa.org.mt/file.aspx?f=2627|titlu=Protection of Antiquities Regulations 21st November, 1932 Government Notice 402 of 1932, as Amended by Government Notices 127 of 1935 and 338 of 1939.|sit=[[Malta Environment and Planning Authority]]|data-aċċess=10 February 2016|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160419101304/https://www.mepa.org.mt/file.aspx?f=2627|arkivju-data=19 April 2016}}</ref> Meta faqqgħet [[it-Tieni Gwerra Dinjija]] fl-1939, xogħlijiet tal-arti mill-Mużew Nazzjonali ġew maħżuna f'dan il-palazz, bogħod mill-ibliet li fuqhom kien hemm il-ħbit mill-ajru. Il-palazz ġie restawrat mill-ġdid fl-1982 u kompla jintuża biex jospita kapijiet ta’ stat waqt iż-żjarat uffiċjali tagħhom. Dawn huma uħud mill-mistednin distinti li laqa' l-palazz matul is-snin: * [[Edward VII]] u [[Alexandra tad-Danimarka]], Re u Reġina tar-Renju Unit * [[Maria Feodorovna (Dagmar tad-Danimarka)|Maria Feodorovna]], Imperatriċi tar-Russja (1909) * [[George V]] u [[Marija ta’ Teck|Mary ta' Teck]], Re u Reġina tar-Renju Unit (1912) * [[Ġorġ VI|George VI]], Re tar-Renju Unit (1913 u 1943) * [[Wilhelm II, Imperatur Ġermaniż|Wilhelm II]], Imperatur tal-Ġermanja (1919) * [[Muammar al-Gaddafi|Muammar Gaddafi]], dittatur Libjan * [[Josip Broz Tito]], President tal-Jugoslavja * [[Nicolae Ceaușescu]], President tar-Rumanija * [[Giovanni Leone]], President tal-Italja Fl-1987, il-Palazz Verdala beda' jintuża bħala r-residenza tas-sajf tal-[[President ta' Malta|President ta’ Malta]], u ġeneralment huwa magħluq għall-pubbliku ħlief għall-[[Ballu tal-Qamar ta’ Awwissu]] li jsir kull sena b’risq il-[[Malta Community Chest Fund]].<ref>{{Ċita web|url=http://president.gov.mt/mt/palazzi/Pages/Il-Palazz-Verdala.aspx|titlu=Il-Palazz Verdala|sit=president.gov.mt|lingwa=mt|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150413130337/https://president.gov.mt/mt/palazzi/Pages/Il-Palazz-Verdala.aspx|arkivju-data=13 April 2015}}</ref> == Arkitettura == Il-Palazz Verdala kien iddisinjat minn [[Ġlormu Cassar|Girolamo Cassar]], perit Malti magħruf l-aktar għad-disinn ta' ħafna bini fil-kapitali [[Valletta]].<ref>[https://web.archive.org/web/20170418145336/http://hostingbydavi.info/abelamario/history/wp-content/uploads/2013/05/F3-Progetti-Importanti.pdf Progetti Importanti mill-Kavallieri]. Retrieved on 12 October 2016.</ref> Il-palazz huwa eżempju ta' [[arkitettura Rinaxximentali]], u d-disinn tiegħu huwa possibbilment influwenzat minn [[Villa Farnese]] f'Caprarola.<ref name="arx13">{{Ċita rivista|kunjom1=Spiteri|isem1=Stephen C.|sena=2013|titlu=In Defence of the Coast (I) - The Bastioned Towers|rivista=Arx - International Journal of Military Architecture and Fortification|lingwa=en|volum=3|paġni=72-77}}</ref> Il-bini mibni fuq pjanta rettangolari, b'turretti pentagonali f'kull kantuniera. Il-bini innifsu għandu żewġ sulari, filwaqt li t-turretti tal-kantunieri huma għoljin madwar ħames sulari. L-istruttura kollha hija mdawra wkoll b'foss imħaffer fil-ġebel. Għalkemm it-turretti u l-foss jagħtu lill-palazz id-dehra ta’ forti minn barra, dan l-aspett huwa prinċipalment simboliku, u l-palazz qatt ma kien maħsub biex jiflaħ għal xi attakk. Minkejja dan, il-palazz xorta kien armat b’erba’ bċejjeċ ta’ artillerija fuq il-bejt.<ref>{{Ċita web|url=http://lecrac.blogspot.com/2014/09/verdala-palace.html|titlu=Verdala Palace|isem=Jimmy|awtur=Graham|data=27 September 2014|sit=Le Crac|data-aċċess=11 May 2015}}</ref> L-intern tal-palazz huwa mżejjen sew, b’affreski ma' xi wħud mis-soqfa.<ref>{{Ċita web|url=http://www.dingli.gov.mt/default.aspx?MDIS=751|titlu=Verdala Palace|sit=Dingli Local Council|data-aċċess=11 May 2015|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150111233754/http://www.dingli.gov.mt/default.aspx?MDIS=751|arkivju-data=11 January 2015|url-status=dead}}</ref> Kappella, stalel u kwartieri tal-qaddejja jinsabu viċin il-palazz.<ref>{{Ċita web|url=http://www.maltain360.com/default.aspx#110013435|titlu=Verdala Palace - Virtual Tour|sit=maltain360.com|data-aċċess=11 May 2015|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160811112735/http://maltain360.com/page.aspx?ref=110008254#110013435|arkivju-data=11 August 2016|url-status=dead}}</ref> == Storja ta' fatat == Fil-Palazz Verdala allegatament tidher is-"Sinjura l-Kaħla", li kienet neputija tal-Gran Mastru [[Emmanuel de Rohan-Polduc|de Rohan]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.ilmiklem.com/l-erwieh-l-ispirti-u-l-hares-fil-folklor-malti/|titlu=L-erwieħ, l-ispirti u l-ħares fil-folklor Malti|kunjom=miklem|data=2021-01-04|sit=Il-Miklem|lingwa=en-GB|data-aċċess=2023-07-20}}</ref> Suppost kellha tiżżewweġ lil wieħed raġel li ma għoġbithiex, u għax ma riditx tiżżewwġu, l-uniku mod biex taħrab lill-għarus ħasset li kien s-suwiċidju. Allura hija qabżet mill-gallarija fil-kamra tas-sodda tagħha u mietet. Allegatament, il-fatat tagħha jidher il-palazz, liebes l-istess libsa blu li libset meta mietet; il-libsa tat-tieġ tagħha.<ref>{{Ċita aħbar|data=16 March 2009|titlu=Malta's most haunted|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20090316/life-features/malta-s-most-haunted.248980|pubblikazzjoni=[[Times of Malta]]|data-aċċess=24 June 2015}}</ref> == Gallerija == <gallery class="center" mode="packed" heights="120px"> Malta - Siggiewi - Triq il-Buskett - Buskett Gardens + Verdala Palace 05 ies.jpg|Veduta tal-Palazz Verdala mill-[[Buskett]] Malta - Siggiewi - Triq il-Buskett - Verdala Palace gate 01 ies.jpg|Il-kanċell ta' barra tal-Palazz Verdala Verdala ceal.jpg|Is-saqaf tal-kamra tal-pranzu Frescos Verdala.jpg|Affreski fil-palazz Stamp Malta 1938 1p.jpg|Bolla tal-1938 li turi l-Palazz Verdala </gallery> == Referenzi == {{Referenzi}}{{Awtorità}} [[Kategorija:Arkitettura Rinaxximentali f'Malta]] [[Kategorija:Palazzi f'Malta]] [[Kategorija:Siġġiewi]] [[Kategorija:Presidenti ta' Malta]] [[Kategorija:Ordni Militari Sovran ta' Malta]] [[Kategorija:Sptarijiet defunti f'Malta]] [[Kategorija:Ħabsijiet defunti f'Malta]] [[Kategorija:Residenzi uffiċjali f'Malta]] lvhqzgtg113h4sjld9s9y1ztnmbf5kr 0 30562 333789 333773 2026-11-07T20:26:27Z Kent Wang 28970 /* Siti ta' Wirt Dinji */ Alcobaça October 2021-1.jpg 333789 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Belem Tower (46384128782).jpg|daqsminuri|249x249px|It-Torri ta' Belém.]] Is-[[Sit ta' Wirt Dinji|Siti ta' Wirt Dinji]] tal-Organizzazzjoni tan-Nazzjonijiet Uniti għall-Edukazzjoni, ix-Xjenza u l-Kultura ([[UNESCO]]) huma postijiet b'importanza kulturali jew naturali, kif deskritt fil-Konvenzjoni tal-Wirt Dinji tal-UNESCO, li ġiet stabbilita fl-1972.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/convention/|titlu=UNESCO World Heritage Centre - The World Heritage Convention|data=2016-08-27|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-03-17|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160827065310/https://whc.unesco.org/en/convention/|arkivju-data=2016-08-27|url-status=bot: unknown}}</ref> Il-wirt kulturali jikkonsisti minn [[Monument|monumenti]] (bħal xogħlijiet arkitettoniċi, [[Skultura|skulturi]] monumentali, jew inċiżjonijiet), gruppi ta' binjiet, u siti (fosthom siti arkeoloġiċi). Il-wirt naturali jinkludi karatteristiċi naturali (li jikkonsistu minn formazzjonijiet fiżiċi u [[Bijoloġija|bijoloġiċi]]), [[Ġeoloġija|ġeoloġiċi]] u fiżjografiċi (inkluż il-ħabitats ta' speċijiet mhedda ta' [[Annimal|annimali]] u pjanti), u siti naturali li huma importanti mill-puntdivista tax-[[xjenza]], tal-konservazzjoni jew tas-sbuħija naturali.<ref>{{Ċita web|url=http://whc.unesco.org/en/conventiontext/|titlu=UNESCO World Heritage Centre - Convention Concerning the Protection of the World Cultural and Natural Heritage|data=2021-02-01|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-03-17|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210201042309/http://whc.unesco.org/en/conventiontext/|arkivju-data=2021-02-01|url-status=bot: unknown}}</ref> Il-[[Portugall]] irratifika l-Konvenzjoni fit-30 ta' Settembru 1980, u b'hekk is-siti indikattivi tiegħu setgħu jitqiesu biex jiżdiedu mal-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/statesparties/pt/|titlu=Portugal - UNESCO World Heritage Centre|data=2015-07-21|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-08-13|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150721102456/https://whc.unesco.org/en/statesparties/pt/|arkivju-data=2015-07-21|url-status=bot: unknown}}</ref> Mill-2022, fil-Portugall hemm 17-il Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. L-ewwel erba' siti li tniżżlu fil-Portugall kienu l-[[Monasteru tal-Ġlormini]] u t-[[Torri ta' Belém]] f'[[Liżbona]], il-[[Monasteru ta' Batalha]], il-[[Kunvent ta' Kristu f'Tomar]], u r-raħal ta' [[Angra do Heroísmo]], fl-1983. L-iżjed siti reċenti li tniżżlu fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO kienu s-[[Santwarju ta' Bom Jesus do Monte]] fi [[Braga]] u l-[[Palazz ta' Mafra]] bil-park tal-kaċċa tiegħu fl-2019. Il-[[Foresti tas-Siġar tar-Rand ta' Madeira]] huma l-unika sit naturali tal-Portugall; is-siti l-oħra kollha huma siti kulturali. Żewġ siti jinsabu fl-[[arċipelagu]] tal-[[Azores]]. Is-[[Siti tal-Arti Preistorika Mnaqqxa fil-Blat fil-Wied ta' Côa]] u [[Siega Verde]] huma sit kondiviż ma' [[Spanja]], u huma l-unika sit transnazzjonali tal-Portugall. == Siti ta' Wirt Dinji == L-UNESCO tiddeżinja s-siti abbażi ta' għaxar kriterji tal-għażla; kull sit irid jissodisfa mill-inqas wieħed mill-għaxar kriterji. Il-kriterji (i) sa (vi) huma kulturali, filwaqt li l-kriterji (vii) sa (x) huma naturali.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/criteria/|titlu=UNESCO World Heritage Centre - The Criteria for Selection|data=2016-06-12|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-03-17|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160612152223/https://whc.unesco.org/en/criteria/|arkivju-data=2016-06-12|url-status=bot: unknown}}</ref> NB: * Siti transnazzjonali (bl-ikħal) {| class="wikitable sortable plainrowheaders" ! scope="col" style="width:180px;" |Sit ! scope="col" class="unsortable" style="width:150px;" |Stampa ! scope="col" style="width:100px;" |Post ! scope="col" style="width:50px;" |Sena tad-deżinjazzjoni ! data-sort-type="number" scope="col" style="width:80px;" |Kriterji tal-Għażla ! class="unsortable" scope="col" |Deskrizzjoni |- ! scope="row" |[[Angra do Heroísmo|Żona Ċentrali tar-Raħal ta' Angra do Heroismo fl-Azores]] |[[File:Angra_do_Heroísmo_-_Sicht_vom_Obelisken_auf_Stadt_und_Hafenbucht_mit_Monte_Brasil.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Angra_do_Hero%C3%ADsmo_-_Sicht_vom_Obelisken_auf_Stadt_und_Hafenbucht_mit_Monte_Brasil.JPG|alt=Coastal town with white houses and churches with red roofs|150x150px]] |Gżira ta' Terceira |1983 |iv, vi (kulturali) |Ir-raħal ġie stabbilit fl-aħħar tas-seklu 15 matul l-Era tal-Iskoperti. Għal 400 sena, sal-wasla tal-bastimenti li jaħdmu bl-istim, intuża bħala port għall-bastimenti sejrin lejn l-[[Afrika]] ekwatorjali u l-Indji tal-Lvant u tal-Punent, u lura lejn l-[[Ewropa]]. Is-sistemi ta' difiża tar-raħal jinkludu l-fortijiet ta' São Sebastiã u ta' São João Baptista. Hemm diversi knejjes [[Barokk|Barokki]]. Ir-raħal ġarrab ħsarat sinifikanti fit-terremot tal-1980 iżda minn dak iż-żmien ġie sostanzjalment irrestawrat.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/206/|titlu=Central Zone of the Town of Angra do Heroismo in the Azores|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-13}}</ref> |- ! scope="row" |[[Monasteru tal-Ġlormini]] u t-[[Torri ta' Belém]] f'Liżbona |[[File:Torre_Belém_April_2009-4a.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Torre_Bel%C3%A9m_April_2009-4a.jpg|alt=White tower near the sea|150x150px]] |[[Liżbona]] |1983 |iii, vi (kulturali) |Kemm il-Monasteru kif ukoll it-Torri, li jinsabu fid-distrett ta' Belém f'[[Liżbona]] tul ix-xmara Tagus, huma marbutin simbolikament mal-Era tal-Iskoperti meta l-Portugall esplora d-[[Id-Dinja|dinja]]. Il-Monasteru ġie stabbilit għall-memorja tal-Prinċep Enriku n-Navigatur u għall-patrijiet biex ikunu jistgħu jitolbu għar-re u għall-baħħara. It-Torri (fl-istampa) inbena biex jitfakkar il-vjaġġ ta' [[Vasco da Gama]] u biex il-port jiġi protett. Iż-żewġ binjiet inbnew fil-bidu tas-seklu 16 bl-istil Manwelin. Modifika minuri taż-żona ta' lqugħ tas-sit saret fl-2008.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/263/|titlu=Monastery of the Hieronymites and Tower of Bel&eacute;m in Lisbon|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-13}}</ref> |- ! scope="row" |[[Monasteru ta' Batalha]] |[[File:Batalha September 2021-53.jpg|alt=Gothic church|150x150px]] |Batalha |1983 |i, ii (kulturali) |Il-Monasteru Dumnikan ta' Batalha nbena fil-bidu tas-seklu 15 biex titfakkar ir-rebħa Portugiża fuq il-Kastiljani fil-Battalja ta' Aljubarrota fl-1385. Il-monasteru huwa kapulavur tal-arkitettura [[Gotiku|Gotika]], b'żidiet li saru wara bl-istil Manwelin. Għal iktar minn żewġ sekli, intuża bħala studjo tax-xogħol importanti għall-monarkija Portugiża, bħala sit fejn ġew stabbilit l-karatteristiċi tal-arti nazzjonali.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/264/|titlu=Monastery of Batalha|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-13}}</ref> |- ! scope="row" |[[Kunvent ta' Kristu f'Tomar]] |[[File:Convento de Cristo, safe inside Tomar castle (54199027283).jpg|alt=Christian religious building with a bell|150x150px]] |Tomar |1983 |i, vi (kulturali) |Il-kunvent ġie stabbilit fis-seklu 12 bħala fortizza tat-Templari. Meta l-ordni ġiet xolta fis-seklu 14, il-fergħa Portugiża nbidlet fil-Kavallieri tal-Ordni ta' Kristu li iktar 'il quddiem appoġġaw l-iskoperti marittimi tal-Portugall tas-seklu 15. Il-kunvent inbena tul diversi sekli u fih elementi tal-arkitettura [[Rumanesk|Rumaneska]], Gotika, Manwelina, [[Rinaxximent|Rinaxximentali]], Barokka u [[Manjeriżmu|Manjerista]].<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/265/|titlu=Convent of Christ in Tomar|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-13}}</ref> |- ! scope="row" |[[Évora|Ċentru Storiku ta' Évora]] |[[File:Templo Romano de Évora from the northwest 80.jpg|alt=Ruins of a classical columned temple|150x150px]] |Évora |1986 |ii, iv (kulturali) |Il-belt ta' Évora hija l-ifjen eżempju ta' belt tal-epoka tad-deheb tal-Portugall (peress li Liżbona nqerdet kważi għalkollox fit-terremot tal-1755). Il-belt fiha monumenti minn perjodi differenti, inkluż it-Tempju [[Imperu Ruman|Ruman]] (fl-istampa), fortifikazzjonijiet tal-[[Għarab]] Iberiċi, u knejjes u palazzi li nbnew wara s-seklu 15 meta Évora saret ir-residenza tal-monarki Portugiżi. Karatteristika tipika tal-belt huma d-djar miżbugħin bl-[[abjad]] mis-seklu 16 sas-seklu 18. Huma mżejna b'madum impitter (''azulejos'') u b'gallariji bil-[[ħadid]] ferrobattut. Il-monumenti ta' Évora ispiraw l-arkitettura kolonjali Portugiża fil-[[Brażil]].<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/361/|titlu=Historic Centre of &Eacute;vora|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-13}}</ref> |- ! scope="row" |[[Monasteru ta' Alcobaça]] |[[File:Alcobaça October 2021-1.jpg|alt=Church facade integrated into a complex of white buildings with red roofs|150x150px]] |[[:en:Alcobaça,_Portugal|Alcobaça]] |1989 |i, iv (kulturali) |Il-monasteru taċ-Ċisterċensi ġie stabbilit fis-seklu 12 u sar ċentru reġjonali [[Kultura|kulturali]], [[Reliġjon|reliġjuż]] u [[Politika|politiku]]. Il-knisja u l-binjiet monastiċi nbnew fis-seklu 13 bi stil Gotiku, filwaqt li l-faċċata ġiet rinnovata fis-seklu 18 bi stil Barokk. Il-kċina wkoll tmur lura għas-seklu 18. Il-knisja fiha l-oqbra ħdejn xulxin tar-Re [[Pedro I]] u ta' [[Inês de Castro]], mill-1360, li huma eżempji fini ta' [[Skultura|skulturi]] funebri Gotiċi.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/505/|titlu=Monastery of Alcoba&ccedil;a|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-13}}</ref> |- ! scope="row" |[[Sintra|Pajsaġġ Kulturali ta' Sintra]] |[[File:Palácio Nacional de Sintra from above 74.jpg|alt=Aerial view of a castle with a white façade and orange roofs|150x150px]] |Sintra |1995 |ii, iv, v (kulturali) |Il-pajsaġġ kulturali jinsab fil-Muntanji ta' Sintra. Fis-seklu 19, l-inħawi saru ċentru tal-arkitettura [[Romantiċiżmu|Romantika]]. Fost l-attrazzjonijiet prominenti hemm il-Palazz ta' Pena, li huwa fdalijiet ta' monasteru li ġew ikkonvertiti f'kastell b'taħlita eklettika ta' stili, il-Palazz Nazzjonali ta' Sintra (fl-istampa), Quinta da Regaleira, il-Palazz ta' Monserrate, u l-Kastell tal-Għarab Iberiċi. Il-parks biswit il-palazzi jospitaw diversi speċijiet ta' pjanti eżotiċi.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/723/|titlu=Cultural Landscape of Sintra|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-13}}</ref> |- ! scope="row" |[[Porto|Ċentru Storiku ta' Oporto, il-Pont ta' Luiz I u l-Monasteru ta' Serra do Pilar]] |[[File:Cais_da_Ribeira,_Oporto,_Portugal,_2012-05-09,_DD_16.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cais_da_Ribeira,_Oporto,_Portugal,_2012-05-09,_DD_16.JPG|alt=Metal bridge across a river and city centre built on a hillside|150x150px]] |Porto |1996 |iv (kulturali) |Il-belt ta' Oporto jew Porto, tinsab fil-bokka tax-xmara Douro. Oriġinarjament kienet insedjament kummerċjali tal-[[Feniċi]], u ilha abitata kontinwament minn żmien ir-Rumani. Il-monumenti fil-belt imorru lura għal perjodi differenti: il-[[Katidral]] inbena bir-Rumanesk, il-Knisja ta' Santa Klara bil-Manwelin, u l-Palazz tal-Borża bl-istil Neoklassiku.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/755/|titlu=Historic Centre of Oporto, Luiz I Bridge and Monastery of Serra do Pilar|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-13}}</ref> |- ! scope="row" style="background:#D0E7FF;" |[[Siti tal-Arti Preistorika Mnaqqxa fil-Blat fil-Wied ta' Côa]] u [[Siega Verde]]* |[[File:Rock_Art_Foz_Coa_01.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Rock_Art_Foz_Coa_01.jpg|alt=Rock carvings of animals including a horse|150x150px]] |Reġjun ta' Douro |1998 |i, iii (kulturali) |Dan is-sit transnazzjonali huwa magħmul minn żewġ siti b'tinqix fil-blat fil-beraħ. Is-sit Portugiż, elenkat fl-1998, jinsab fil-Wied ta' Côa. Siega Verde fi Spanja ġiet miżjuda bħala estensjoni fl-2010. It-tinqix, li jirrappreżenta speċjalment l-[[Annimal|annimali]] (iżjed minn 5,000 figura), saru matul diversi millenji, mill-Paleolitiku Superjuri sal-Magdalenjan/Epipaleolitiku (22,000 sa 8,000 [[Ante Christum natum|Q.K]].).<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/866/|titlu=Prehistoric Rock Art Sites in the C&ocirc;a Valley and Siega Verde|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-13}}</ref> |- ! scope="row" |[[Foresti tas-Siġar tar-Rand ta' Madeira]] |[[File:Laurissilva_da_Madeira_10.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Laurissilva_da_Madeira_10.jpg|alt=Old roads and passages between villages and other places in Madeira Island surrounded by prehistoric forest|150x150px]] |Madeira |1999 |ix, x (naturali) |Il-foresti tas-siġar tar-rand ta' Madeira jirrappreżentaw fdalijiet ta' tip ta' foresta li kienet tkopri partijiet kbar min-Nofsinhar tal-Ewropa bejn 40 sa 15-il miljun sena ilu. Il-foresta tikkonsisti prinċipalment minn siġar li dejjem iħaddru u arbuxelli, b'weraq aħdar skur u ċatt. L-ekosistema, li prinċipalment hija foresta primarja, tospita bosta speċijiet ta' pjanti u ta' annimali, ħafna minnhom endemiċi.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/934/|titlu=Laurisilva of Madeira|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-13}}</ref> |- ! scope="row" |[[Guimarães|Ċentru Storiku ta' Guimarães]] |[[File:D._Afonso_Torre.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:D._Afonso_Torre.jpg|alt=A monument in front of a castle|150x150px]] |Guimarães |2001 |ii, iii, iv (kulturali) |Bħala r-residenza tad-duki li ddikjaraw l-indipendenza fis-seklu 12, Guimarães huwa raħal importanti fl-istorja tal-Portugall. Kien l-ewwel [[belt kapitali]] tal-pajjiż. L-iżvilupp tar-raħal [[Medjuevu|Medjevali]] seħħ madwar il-kastell u l-kumpless monastiku. Bejn l-aħħar tas-seklu 15 u s-[[seklu 17]], inbnew djar tan-nobbli u binjiet ċiviċi fiċ-ċentru storiku li ġie ppreservat sew. It-tekniki speċjalizzati tal-kostruzzjoni żviluppati f'Guimarães fil-Medju Evu ġew trażmessi lill-kolonji Portugiżi fl-Afrika u fl-Amerki.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1031/|titlu=Historic Centre of Guimar&atilde;es|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-13}}</ref> |- ! scope="row" |[[Alto Douro|Reġjun tal-Inbid ta' Alto Douro]] |[[File:Vila_Nova_de_Foz_Coa_rio_Douro_(14282784962).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Vila_Nova_de_Foz_Coa_rio_Douro_(14282784962).jpg|alt=A river with terraced vineyards|150x150px]] |Provinċja ta' Trás-os-Montes u Alto Douro |2001 |ii, iv, v (kulturali) |Il-wied tax-xmara Douro u t-tributarji prinċipali tagħha huwa pajsaġġ kulturali fejn l-inbid ilu jiġi prodott għal madwar żewġ millenji. Il-pajsaġġ issawwar mill-attivitajiet tal-bniedem, b'vinji mtarrġin, ''quintas'' (azjendi li jipproduċu l-inbid), toroq, u [[Kappella|kappelli]]. Minn nofs is-seklu 18, l-iżjed prodott magħruf tar-reġjun huwa l-inbid ta' Porto.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1046/|titlu=Alto Douro Wine Region|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-13}}</ref> |- ! scope="row" |[[Gżira ta' Pico|Pajsaġġ tal-Kultura tal-Vinji tal-Gżira ta' Pico]] |[[File:Lajido_da_Criação_Velha,_vista_para_o_Faial.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lajido_da_Cria%C3%A7%C3%A3o_Velha,_vista_para_o_Faial.jpg|alt=Vineyards with low walls built of boulders and the sea in the distance|150x150px]] |Gżira ta' Pico |2004 |iii, v (kulturali) |Il-produzzjoni tal-inbid fil-Gżira ta' Pico bdiet fis-seklu 15. Sabiex jipproteġu l-irziezet u l-vinji mir-riħ u mill-ilma baħar, il-[[Bidwi|bdiewa]] bnew network ta' ħitan twal tal-ġebel tul il-gżira kollha. Il-binjiet marbuta mal-vitikoltura jinkludu d-djar fil-kampanja tal-bidu tas-seklu 19, il-kantini tal-inbid, il-portijiet, u l-knejjes. Il-produzzjoni tal-inbid fil-gżira laħqet il-qofol tagħha fis-seklu 19 u mbagħad majnat. Fis-seklu 21, għadha għaddejja fuq skala iżgħar.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1117/|titlu=Landscape of the Pico Island Vineyard Culture|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-13}}</ref> |- ! scope="row" |[[Elvas|Raħal tal-Fruntiera tal-Gwarniġjon ta' Elvas u l-Fortifikazzjonijiet Tiegħu]] |[[File:Elvas_e_muralhas.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Elvas_e_muralhas.jpg|alt=Ramparts of Elvas|150x150px]] |Elvas |2012 |iv (kulturali) |Il-belt ta' Elvas tinsab qrib il-fruntiera ma' Spanja. Il-Portugall reġa' kiseb l-indipendenza minn Spanja fl-1640 u madwar il-belt inbniet sistema kumplessa ta' fortifikazzjonijiet bil-bastjuni u bil-ħniedaq mingħajr ilma (fortijiet b'għamla ta' [[stilla]]). Ġiet iddisinjata mill-patri [[Ġiżwiti|Ġiżwita]] [[Pajjiżi l-Baxxi|Olandiż]] Cosmander skont l-aħħar xejriet difensivi Olandiżi. Is-sit jinkludi wkoll il-Forti ta' Nossa Senhora da Graça tas-seklu 18 u l-Akkwedott ta' Amoreira tas-seklu 16. Fl-2013 saret modifika minuri fiż-żona ta' lqugħ tas-sit.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1367/|titlu=Garrison Border Town of Elvas and its Fortifications|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-13}}</ref> |- ! scope="row" |[[Università ta' Coimbra|Università ta' Coimbra – Alta u Sofia]] |[[File:Royal_Palace,_Universidade_de_Coimbra_(10249002256).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Royal_Palace,_Universidade_de_Coimbra_(10249002256).jpg|alt=Palace courtyard, university buildings|150x150px]] |Coimbra |2013 |1387bis; ii, iv, vi (kulturali) |L-Università ta' Coimbra ġiet stabbilita lejn l-aħħar tas-seklu 13 fuq l-għolja faċċata tar-raħal (Alta). Fl-1537, ġiet ittrasferita lejn il-Palazz Irjali ta' Alcáçova u iktar 'il quddiem żviluppat sensiela ta' kulleġġi. Intużat bħala mudell għall-universitajiet fil-kolonji Portugiżi. L-istorja tal-belt ta' Coimbra hija minsuġa mill-qrib ma' dik tal-università. Uħud mill-binjiet ewlenin jinkludu l-Katidral l-Antik tas-seklu 12, il-Librerija Ġwannina Barokka, il-Kappella ta' [[Arkanġlu Mikiel|San Mikiel]], u l-kulleġġi tul Triq Sofia fil-belt. Fl-2019 saret modifika minuri fiż-żona ta' lqugħ tas-sit.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1387/|titlu=University of Coimbra &ndash; Alta and Sofia|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-13}}</ref> |- ! scope="row" |[[Palazz ta' Mafra|Binja Rjali ta' Mafra – Palazz, Bażilika, Kunvent, Ġnien ta' Cerco u l-Park tal-Kaċċa (Tapada)]] |[[File:Mafra_May_2013-2.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mafra_May_2013-2.jpg|alt=A massive building with yellow facade and two bell towers in the middle|150x150px]] |Mafra |2019 |iv (kulturali) |Il-kumpless tal-palazz ta' Mafra ġie kkummissjonat fil-bidu tas-seklu 18 mir-Re João V. Il-kumpless jinkludi bażilika, il-palazzi tar-re u tar-reġina, monasteru, u librerija. Inbena bl-istil Barokk [[Italja|Taljan]], ispirat b'mod partikolari mill-arkitettura ta' [[Ruma]]. Is-sit jinkludi wkoll il-Ġnien ta' Cerco, biswit il-palazz, u l-artijiet irjali tal-kaċċa.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1573/|titlu=Royal Building of Mafra &ndash; Palace, Basilica, Convent, Cerco Garden and Hunting Park &#x28;Tapada&#x29;|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-13}}</ref> |- ! scope="row" |[[Santwarju ta' Bom Jesus do Monte|Santwarju ta' Bom Jesus do Monte fi Braga]] |[[File:Baroque_stairway_of_Bom_Jesus_do_Monte_-_panoramio_-_Scott_Crowe_(1).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Baroque_stairway_of_Bom_Jesus_do_Monte_-_panoramio_-_Scott_Crowe_(1).jpg|alt=Elaborate staircase leading to a church on a hill|150x150px]] |Braga |2019 |iv (kulturali) |Is-santwarju jinsab fuq ix-xaqlibiet tal-Għolja ta' Espinho fuq Braga, u huwa eżempju ta' sit sagru tal-pellegrinaġġi fuq għolja. Il-binjiet prinċipali nbnew bl-istil Barokk, u l-iżjed kostruzzjoni emblematika hi t-Taraġ tal-Ħames Sensi (fl-istampa).<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1590/|titlu=Sanctuary of Bom Jesus do Monte in Braga|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-13}}</ref> |} == Referenzi == [[Kategorija:Listi ta' Siti ta' Wirt Dinji]] [[Kategorija:Portugall]] dsrlxgc6utqgtyjaroup9zeruklcunt 0 30604 333804 298363 2026-11-08T00:25:41Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333804 wikitext text/x-wiki  '''Il-Berġa tal-Ingilterra''' hija berġa fil-[[Birgu]], [[Malta]] . Din inbniet madwar l-1534 u tinkorpora bini li kien di[a jeżisti sabiex jiġu ospitati l-kavallieri tal[[Ordni tal-Kavallieri Ospitalieri ta' San Ġwann|-Ordni ta’ San Ġwann]] mil- lingwa tal-Ingilterra (li l-membri tagħha ġew mill-Ingilterra, l-Iskozja u l-Irlanda). Illum qed tintuża bħala ċentru tas-saħħa, u hija l-berġa tal-Ospitalari l-aħjar ippreservata fil-Birgu. == Storja == Il-Berġa tal-Ingilterra tinkorpora bini preċedenti ta' sular wieħed li oriġinarjament kien ta' mara [[Lingwa Maltija|Maltija]] Katerina Abela. Il-bini kien mibjugħ lill-kavallier Ingliż Sir Clement West f'Diċembru 1534, u huwa tah b'donazzjoni lill-Lingwa ta' l-Ingilterra f'Mejju 1535. Id-dar ġiet konvertita fil-kwartieri ġenerali tal-istess lingwa,<ref name="birgulc">{{Ċita web|url=http://birgu.gov.mt/node/21|titlu=Auberge D'Angleterre|sit=Birgu Local Council|lingwa=en|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160314102658/http://birgu.gov.mt/node/21|arkivju-data=14 March 2016}}</ref> u l-ewwel sular ġie miżjud f'dan iż-żmien.<ref name="nicpmi">{{Ċita web|url=http://www.culturalheritage.gov.mt/filebank/inventory/01160.pdf|titlu=Auberge d' Angleterre|sit=National Inventory of the Cultural Property of the Maltese Islands|lingwa=en|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160303230311/http://www.culturalheritage.gov.mt/filebank/inventory/01160.pdf|arkivju-data=3 March 2016}}</ref> In-naħa ta' wara tal-Berġa tal-Ingilterra kienet tmiss u tinfed mal-Berġa tal-Ġermanja li kienet intlaqtet u parzjalment meqruda waqt it-Tieni Gwerra Dinjija.<ref>{{Ċita aħbar|data=17 November 2012|titlu=Auberge d'Allemagne|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20121117/environment/Auberge-d-Allemagne.445664|pubblikazzjoni=[[Times of Malta]]|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160425002424/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20121117/environment/Auberge-d-Allemagne.445664|arkivju-data=25 April 2016}}</ref> Il-berġa tinsab ukoll biswit id-dar ta’ Sir Oliver Starkey, is-segretarju tal-Gran Mastru [[Jean Parisot de la Valette|Jean de Valette]] u wieħed mill-aħħar kavallieri Ingliżi tal-Ordni.<ref name="birgulc" /> Il-lingwa tal-Ingilterra ġiet imrażżna f'nofs is-seklu 16 matul ir-Riforma Ingliża<ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Bonello|isem1=Giovanni|data=Jannar 2005|sena=2005|titlu="The Playing-card"|url=http://i-p-c-s.org/journal/33-3.pdf|rivista=Journal of the International Playing-Card Society|lingwa=Ingliz|volum=33 (3)|post=Londra, L-Ingilterra|paġni=191–197|issn=0305-2133|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20050429042146/http://i-p-c-s.org/journal/33-3.pdf|arkivju-data=2005-04-29|access-date=2023-08-19|url-status=bot: unknown}}</ref> u għalhekk l-ebda berġa Ingliża ma nbniet fil- [[Valletta|Belt Valletta]] meta l-Ordni ċċaqlaq il-kapitali tagħhom fis-snin sebgħin tas-seklu sittax.<ref name="birgulc" /> Il-lingwa Ingliża reġgħet ġiet stabbilita bħala l-Lingwa Anglo-Bavarjana fl-1782, u kienet alloġġjata fil-Palazzo Carneiro li kien mibni fl-1696 u mbagħad sar magħruf bħala l-[[:en:Auberge_de_Bavière|Berġa tal-Baviera]].<ref>{{Ċita web|url=http://www.melitensiawth.com/incoming/Index/Melita%20Historica/MH.03(1960-63)/MH.3(1963)4/orig02.pdf|titlu=Yet more houses in Valletta|kunjom=Denaro|isem=Victor F.|data=1963|sit=Melita Historica. 3 (4)|lingwa=en|data-aċċess=2 Marzu 2016|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160302135025/http://www.melitensiawth.com/incoming/Index/Melita%20Historica/MH.03(1960-63)/MH.3(1963)4/orig02.pdf|arkivju-data=2016-03-02|url-status=dead}}</ref> Il-bini kien inkluż fil-Lista tal-Antikitajiet tal-1925,<ref>{{Ċita web|url=https://schmalta.mt/wp-content/uploads/2022/05/3.3-Antiquities-Act-1925.pdf|titlu=Antiques (Protection) Act. Cap 54|data=1925}}</ref> flimkien mal-bereġ l-oħra li jinsabu fil-Birgu.<ref>{{Ċita web|url=https://www.mepa.org.mt/file.aspx?f=2627|titlu=Protection of Antiquities Regulations 21st November, 1932 Government Notice 402 of 1932, as Amended by Government Notices 127 of 1935 and 338 of 1939.|sit=[[Malta Environment and Planning Authority]]|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160419101304/https://www.mepa.org.mt/file.aspx?f=2627|arkivju-data=19 April 2016}}</ref> Sa ftit ilu, il-Berġa tal-Ingilterra kienet tintuża bħala librerija pubblika,<ref name="birgulc" /> u għal żmien qasir kien fiha wkoll organizzazzjoni mhux governattiva The Three Cities Foundation.<ref>{{Ċita web|url=http://birgu.gov.mt/content/three-cities-foundation-auberge-dangleterre|titlu=The Three Cities Foundation – Auberge d'Angleterre|sit=Birgu Local Council|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140301175004/http://birgu.gov.mt/content/three-cities-foundation-auberge-dangleterre|arkivju-data=1 March 2014}}</ref> Il-berġa illum fiha ċ-Ċentru tas-Saħħa tal-Birgu.<ref>{{Ċita web|url=http://lc.gov.mt/Page.aspx?catid=45&pid=201&lid=1|titlu=Health|sit=lc.gov.mt|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160717094842/http://lc.gov.mt/Page.aspx?catid=45&pid=201&lid=1|arkivju-data=17 July 2016}}</ref> Il-Berġa tal-Ingilterra baqgħet intatta, u hija l-berġa tal-Ospitalari l-aħjar ippreservata fil-Birgu. Il-bini kien skedat bħala monument nazzjonali ta' Grad 1 fit-22 ta' Diċembru 2009,<ref name="oneworld">{{Ċita aħbar|data=20 November 2012|titlu=Vittoriosa's Auberge D'Angleterre|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20121120/environment/Vittoriosa-s-Auberge-D-Angleterre.446133|pubblikazzjoni=Times of Malta|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160304043249/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20121120/environment/Vittoriosa-s-Auberge-D-Angleterre.446133|arkivju-data=4 March 2016}}</ref> u huwa wkoll elenkat fl- [[:en:National_Inventory_of_the_Cultural_Property_of_the_Maltese_Islands#:~:text=The%20National%20Inventory%20of%20the,buildings%2C%20monuments%20and%20other%20buildings.|Inventarju Nazzjonali tal-Proprjetà Kulturali tal-Gżejjer Maltin]].<ref name="nicpmi" /> == Arkitettura == [[Stampa:21-71_Vittoriosa-b.jpg|daqsminuri| Plakka tal-irħam b'informazzjoni dwar il-berġa li tinsab fuq il-faċċata tal-berġa.]] Il-Berġa tal-Ingilterra hija mibnija fl-istil Melitan, ibbażat fuq arkitettura tradizzjonali Maltija, u għandha tqassim simili bħall-Berġa ta' Franza li tinssab il-Birgu wkoll. Huwa bini ta' żewġ sulari bi kmamar mibnija madwar bitħa ċentrali. Il- ''pjano nobile'' jinsab fl-ewwel sular.<ref name="oneworld" /> Għandha faċċata sempliċi bil-bieb prinċipali imdawwar b’tieqa ċirkolari u akkumpanjat minn twieqi fuq kull naħa. Fil-faċċata tal-ewwel sular insibu gallarija miftuħa li tifforma parti mill-bieb tal-entratura, għal darb'oħra akkumpanjata minn twieqi fuq kull naħa. Il-bieb u t-twieqi huma kollha mżejna b'forom Melitani.<ref name="nicpmi" /> == Referenzi == {{Referenzi|30em}} == Links esterni == * [https://web.archive.org/web/20160303230311/http://www.culturalheritage.gov.mt/filebank/inventory/01160.pdf Inventarju Nazzjonali tal-Proprjetà Kulturali tal-Gżejjer Maltin] [[Kategorija:Artikoli b'koordinati minn Wikidata]] [[Kategorija:Birgu]] [[Kategorija:Ordni Militari Sovran ta' Malta]] [[Kategorija:Bini f'Malta]] 4175vfsbmqxnz0rnjc9bqnhfbma4o0v 0 30674 333790 333774 2026-11-07T20:26:54Z Kent Wang 28970 /* Siti ta' Wirt Dinji */ Alcobaça October 2021-1.jpg 333790 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Kolosseum - Amphitheatrum Novum - Amphitheatrum Flavium - Colosseo - panoramio (3).jpg|daqsminuri|234x234px|Il-[[Kolossew]] ta' [[Ruma]] minn ġewwa.]] L-Organizzazzjoni tan-[[Ġnus Magħquda|Nazzjonijiet Uniti]] għall-[[Edukazzjoni]], ix-[[Xjenza]] u l-[[Kultura]] ([[UNESCO]]) iddeżinjat 187 [[Sit ta' Wirt Dinji]] fil-15-il pajjiż sovran (imsejħa wkoll "stati li huma partijiet għall-Konvenzjoni tal-Wirt Dinji") tan-[[Ewropa t'Isfel|Nofsinhar tal-Ewropa]]: l-[[Albanija]], [[Andorra]], il-[[Bożnija u Ħerżegovina|Bożnija-Ħerzegovina]], il-[[Kroazja]], il-[[Greċja]], l-[[Italja]], [[Malta]], il-[[Montenegro]], il-[[Repubblika tal-Maċedonja ta' Fuq|Maċedonja ta' Fuq]], il-[[Portugall]], [[San Marino]], is-[[Serbja]], is-[[Slovenja]], [[Spanja]] u l-[[Belt tal-Vatikan|Vatikan]], kif ukoll sit wieħed fit-territorju ekstra-Ewropew Brittaniku ta' [[Ġibiltà]].<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/&order=region|titlu=UNESCO World Heritage Centre - World Heritage List|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-29}}</ref> Filwaqt li t-[[Turkija]] għandha territorju fin-Nofsinhar tal-[[Ewropa]], is-siti tagħha mhumiex inkluż hawnhekk iżda mas-Siti ta' Wirt Dinji tal-Punent tal-[[Asja]]. Is-siti ta' [[Ċipru]] huma inklużi wkoll mas-siti tal-Punent tal-Asja. L-iżjed żewġ pajjiżi li għandhom Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO f'dan ir-reġjun huma l-Italja b'61 sit u Spanja b'50 sit (45 sit jekk wieħed ma jgħoddx dawk tal-Gżejjer Kanarji, li huma inklużi mas-siti fl-[[Afrika]]). Seba' siti huma kondiviżi bejn diversi pajjiżi. L-ewwel siti tar-reġjun tniżżlu fl-1979, sena wara li ġiet stabbilita l-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO, u kienu jinkludu sitt siti fl-Eks Jugoslavja u sit fl-Italja.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/pg.cfm?cid=31&l=en&action=stat&mode=table#s4|titlu=UNESCO World Heritage Centre - World Heritage List Statistics|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-29}}</ref><ref>Intergovernmental Committee for the Protection of the World Cultural and Natural Heritage, Second Session, Final Report. Washington, D.C.: UNESCO. 5–8 September 1978. pp. 7–8.</ref> Kull sena, il-Kumitat tal-Wirt Dinji tal-UNESCO jista' jżid siti ġodda mal-lista, jew ineħħi xi siti li ma jibqgħux jissodisfaw il-kriterji tal-għażla tal-UNESCO. == Siti ta' Wirt Dinji == L-UNESCO tiddeżinja s-siti abbażi ta' għaxar kriterji tal-għażla; kull sit irid jissodisfa mill-inqas wieħed mill-għaxar kriterji. Il-kriterji (i) sa (vi) huma kulturali, filwaqt li l-kriterji (vii) sa (x) huma naturali. Is-siti li jkollhom kriterji kulturali u naturali jissejħu siti mħallta.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/criteria/|titlu=UNESCO World Heritage Centre - The Criteria for Selection|data=2016-06-12|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-03-17|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160612152223/https://whc.unesco.org/en/criteria/|arkivju-data=2016-06-12|url-status=bot: unknown}}</ref> NB: * Siti transnazzjonali (bl-asterisk) {| class="wikitable sortable" !Sit !Stampa !Post !Kriterji tal-Għażla !Erja f'ettari (akri) !Sena tad-deżinjazzjoni !Deskrizzjoni |- ![[Inċiżjonijiet fuq il-Blat f’Valcamonica]] |[[Stampa:Capodiponte0001.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Capodiponte0001.jpg|alt=Rock drawing of an animal|150x150px]] |Brescia, Lombardia, l-Italja 45°57′25″N 10°17′50″E |kulturali: (iii)(vi) |{{convert|432|ha|abbr=values|sortable=on}} |1979 |F'[[Valcamonica]] hemm waħda mill-ikbar kollezzjonijiet ta' inċiżjonijiet fuq il-blat fid-[[Id-Dinja|dinja]]. Saru iktar minn 300,000 inċiżjoni fil-wied fuq perjodu ta' 8,000 sena mill-Epipaleolitiku sal-[[Medjuevu|Medju Evu]]. Juru xeni mill-agrikoltura, min-navigazzjoni, mill-gwerer u mill-maġija.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/94/|titlu=Rock Drawings in Valcamonica|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.rockartscandinavia.com/images/articles/a8anati.pdf|titlu=Rock Art|kunjom=Anati|isem=Emanuele}}</ref> |- !Ċentru Storiku ta' [[Ruma]], il-Proprjetajiet tal-[[Belt tal-Vatikan|Vatikan]] f'Dik il-Belt li Jgawdu Drittijiet Ekstraterritorjali u l-Knisja ta' [[Pawlu l-Appostlu|San Pawl]] ''Foris Portas*'' |[[Stampa:Colosseo_2020.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Colosseo_2020.jpg|alt=Coloseum building|150x150px]] |[[Ruma]], l-Italja u l-[[Belt tal-Vatikan]] 41°53′25″N 12°29′32″E |kulturali: (i)(ii)(iii)(iv)(vi) |{{convert|1485|ha|abbr=values|sortable=on}} |1980 |Il-belt ta' Ruma kienet iċ-ċentru tal-[[Imperu Ruman]] u iktar 'il quddiem tad-dinja [[Kristjaneżmu|Kristjana]]. Fiha bosta [[Monument|monumenti]] ewlenin tal-antikità, inkluż il-[[Kolossew]] (fl-istampa), il-[[Panteon]], u l-[[Forum Ruman]], kif ukoll binjiet [[Rinaxximent]]<nowiki/>ali u Barokki. Oriġinarjament is-sit ġie ddeżinjat bħala ċ-"Ċentru Storiku ta' Ruma", iżda mbagħad tkabbar fl-1990 u ngħata l-isem attwali. Modifika oħra fil-konfini seħħet fl-2015. Is-sit huwa kondiviż mal-Vatikan.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/91/|titlu=Historic Centre of Rome, the Properties of the Holy See in that City Enjoying Extraterritorial Rights and San Paolo Fuori le Mura|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- !Knisja u Kunvent Dumnikan ta' [[Knisja ta' Santa Marija tal-Grazzji (Milan)|Santa Marija tal-Grazzji]] b'"''[[L-Aħħar Ċena (Leonardo)|L-Aħħar Ċena]]''" ta' [[Leonardo da Vinci]] |[[Stampa:Santa_Maria_delle_Grazie,_Milano,_vista_di_tre_quarti_dal_Corso_Magenta.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Santa_Maria_delle_Grazie,_Milano,_vista_di_tre_quarti_dal_Corso_Magenta.jpg|alt=A church in red brick|150x150px]] |Belt Metropolitana ta' [[Milan]], l-[[Italja]] 45°27′57″N 9°10′14″E |kulturali: (i), (ii) |1.50 (3.7) |1980 |Il-kumpless tal-Kunvent Dumnikan f'Milan inbena fit-tieni nofs tas-seklu 15, u ġie parzjalment attribwit lil [[Donato Bramante|Bramante]]. Il-ħajt tat-Tramuntana tar-refettorju tal-kunvent fih l-affresk ta' ''L-Aħħar Ċena'' ta' Leonardo da Vinci, kapulavur ta[[L-Arti|l-arti]] Rinaxximentali Aħħarija.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/93/|titlu=Church and Dominican Convent of Santa Maria delle Grazie with “The Last Supper” by Leonardo da Vinci|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- !Ċentru Storiku ta' [[Firenze]] |[[Stampa:Piazza_Signoria_-_Firenze.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Piazza_Signoria_-_Firenze.jpg|alt=Square with the town hall with a prominent tower|150x150px]] |Belt Metropolitana ta' [[Firenze]], l-[[Italja]] 43°46′23″N 11°15′22″E |kulturali: (i), (ii), (iii), (iv),(vi) |505 (1,250) |1982 |Il-belt ta' Firenze hija s-simbolu tar-Rinaxximent u kienet ċentru importanti tal-umaniżmu Rinaxximentali. Kellha influwenza kbira fuq l-arkitettura u l-arti tal-Italja u tal-[[Ewropa]], u tiġi assoċjata ma' artisti bħal [[Giotto]], [[Filippo Brunelleschi|Brunelleschi]], [[Sandro Botticelli|Botticelli]], u [[Mikelanġlu|Michelangelo]]. Il-monumenti fil-belt jinkludu l-[[Katidral ta' Firenze]], il-Bażilika ta' Santa Croce, l-[[Uffizi]], u Palazzo Pitti. Fl-2015 u fl-2021 saru modifiki minuri fil-konfini tas-sit.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/174/|titlu=Historic Centre of Florence|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Venezja]] u l-Laguna tagħha |[[Stampa:Rio_Priuli_o_de_Santa_Sofia_(Venice).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Rio_Priuli_o_de_Santa_Sofia_(Venice).jpg|alt=A channel in Venice with boats parked|150x150px]] |Belt Metropolitana ta' [[Venezja]], l-[[Italja]] 45°26′3.5″N 12°20′20″E |kulturali: (i), (ii), (iii), (iv), (v), (vi) |— |1987 |Il-belt ta' Venezja ġiet stabbilita fis-seklu 5 u żviluppat f'setgħa marittima ewlenija, ir-Repubblika ta' Venezja, fis-seklu 10. Inbniet fuq iktar minn 100 gżira fil-laguna u fiha monumenti bħall-[[Bażilika ta' San Mark]], il-Palazz tad-Doge, u bosta knejjes u pontijiet. Anke wara d-deklin tagħha bħala poter politiku, Venezja baqgħet influwenti fil-qasam tal-arti, bl-innovazzjonijiet ta' pitturi bħal Bellini, Giorgione, [[Tizjanu|Tiziano]], [[Tintoretto]], [[Veronese]], u Tiepolo. Venezja hija assoċjata wkoll mal-esploratur tas-seklu 13 [[Marco Polo]].<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/394/|titlu=Venice and its Lagoon|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Pjazza tal-Mirakli]], [[Pisa]] |[[Stampa:CampodeiMiracoliPisa_edit.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:CampodeiMiracoliPisa_edit.jpg|alt=White church, leaning tower and a circular baptistery|150x150px]] |Pisa, l-[[Italja]] 43°43′23″N 10°23′47″E |kulturali: (i), (ii), (iv), (vi) |8.87 (21.9) |1987 |Il-Pjazza tal-Mirakli hija wieħed mill-ifjen kumplessi arkitettoniċi Medjevali fid-dinja. Tħaddan erba' kapulavuri tas-sekli 11-14: il-[[katidral]], il-battisterju, iċ-ċimiterju, u t-[[Torri Mmejjel ta' Pisa|torri mmejjel]]. L-arkitettura Rumaneska ta' Pisa li żviluppat hawnhekk kienet influwenti fi bliet oħra tat-[[Toskana]]. Il-kumpless huwa assoċjat ukoll ma' [[Galileo Galilei]] li kien iwettaq l-esperimenti tiegħu f'Pisa. Modifika minuri fil-konfini tas-sit seħħet fl-2007.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/395/|titlu=Piazza del Duomo, Pisa|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/decisions/1363/|titlu=31 COM 8B.61 - Decision|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- !Ċentru Storiku ta' [[San Gimignano]] |[[Stampa:SanGimignanoPanorama7.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:SanGimignanoPanorama7.jpg|alt=A small town dominated by many tall stone towers|150x150px]] |[[San Gimignano]],[[Siena]], l-[[Italja]] 43°28′5″N 11°2′30″E |kulturali: (i), (iii), (iv) |14 (35) |1990 |Ir-raħal ta' San Gimignano kien waqfa importanti għall-pellegrini tal-''[[Via Francigena]]'' fil-Medju Evu. Ir-raħal ippreserva l-karattru Medjevali tiegħu, u l-iktar karatteristika prominenti tiegħu huma t-torrijiet għoljin, li nbnew bejn is-sekli 11 u 13 mill-familji nobbli u mill-merkanti tal-klassi medja superjuri. Erbatax minn dawn it-torrijiet waslu sa żminijietna. Il-knejjes u l-palazzi tar-raħal fiho diversi kapulavuri ta' artisti mis-sekli 14 u 15.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/550/|titlu=Historic Centre of San Gimignano|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- !Is-[[Sassi ta' Matera|Sassi]] u l-Park tal-Knejjes Rupestri ta' [[Matera]] |[[Stampa:"_12_-_ITALY_-_Sassi_di_Matera_UNESCO.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%22_12_-_ITALY_-_Sassi_di_Matera_UNESCO.JPG|alt=Structures built into the rock|150x150px]] |Matera, l-[[Italja]] 40°39′59″N 16°36′37″E |kulturali: (ii), (iv), (v) |1,016 (2,510) |1993 |Dan is-sit jinkludi żewġ distretti ta' Matera, b'"għerien" li ilhom abitati mill-Paleolitiku. Fil-qedem in-nies bdew jgħixu fl-għerien naturali tal-promontorju karstiku ta' Murgia u mbagħad bdew iħaffru u jibnu strutturi iktar elaborati, inkluż knejjes, monasteri, u eremitaġġi. Il-Katidral Rumanesk ta' Matera jmur lura għas-seklu 13.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/670/|titlu=The Sassi and the Park of the Rupestrian Churches of Matera|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Belt ta’ Vicenza u l-Vilel ta’ Palladio fil-Veneto|Belt ta' Vicenza u l-Vilel ta' Palladio fil-Veneto]] |[[Stampa:VillaChiericati_2007_07_18_2.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:VillaChiericati_2007_07_18_2.jpg|alt=A villa with columns in front|150x150px]] |Padova, Rovigo, Treviso, il-Belt Metropolitana ta' [[Venezja]], [[Verona]], Vicenza, l-[[Italja]] 45°32′57″N 11°32′58″E |kulturali: (i), (ii) |334 (830) |1994 |Fis-seklu 16, taħt ir-Repubblika ta' Venezja, inbnew diversi vilel fil-belt ta' Vicenza u fir-reġjun ta' Veneto mill-[[arkitett]] [[Andrea Palladio]] (1508-1580). Id-disinni tiegħu kellhom influwenza kbira fuq l-arkitettura u ispira l-istil Palladjan. Oriġinarjament is-sit tniżżel fl-1994 bħala "Vicenza, il-Belt ta' Palladio", iżda fl-1996 tkabbar biex jiġu inklużi diversi vilel fir-reġjun.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/712/|titlu=City of Vicenza and the Palladian Villas of the Veneto|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/decisions/3008/|titlu=20 COM VIII.C - Decision|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- !Ċentru Storiku ta' [[Siena]] |[[Stampa:Siena_cathedral_panoramic_frontview.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Siena_cathedral_panoramic_frontview.jpg|alt=Central square in Siena with a large gothic cathedral|150x150px]] |[[Siena]], l-[[Italja]] 43°19′7″N 11°19′54″E |kulturali: (i), (ii), (iv) |170 (420) |1995 |Il-belt ta' Siena ppreservat il-karattru [[Gotiku]] Medjevali tagħha mis-sekli 12 sa 15. Il-belt inbniet madwar Piazza del Campo. Diversi pitturi Rinaxximentali importanti ħadmu u twieldu fi Siena, inkluż [[Duccio]], [[Ambrogio Lorenzetti]], u [[Simone Martini]].<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/717/|titlu=Historic Centre of Siena|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- !Ċentru Storiku ta' [[Napli]] |[[Stampa:Castel_Nuovo_(29)_(15584302832).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Castel_Nuovo_(29)_(15584302832).jpg|alt=A large stone castle|150x150px]] |Belt Metropolitana ta' [[Napli]], l-[[Italja]] 40°51′5″N 14°15′46″E |kulturali: (ii), (iv) |— |1995 |Napli, stabbilita fl-470 [[QK|Q.K]]. mill-kolonjalisti [[Greċja|Griegi]], kienet waħda mill-iżjed bliet importanti tal-''Magna Graecia'', tar-Repubblika Rumana, u l-[[belt kapitali]] tar-Renju ta' Napli taħt diversi familji rjali. Kienet influwenti ferm fl-oqsma tal-arti u tal-arkitettura fl-Ewropa. Uħud mill-monumenti importanti jinkludu l-Knisja ta' Santa Kjara tas-seklu 14, Castel Nuovo tas-seklu 13 (fl-istampa), u l-Palazz Irjali tas-[[Seklu XVII|seklu 17]]. Fl-2011 saret modifika minuri fil-konfini tas-sit.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/726/|titlu=Historic Centre of Naples|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Crespi d'Adda]] |[[Stampa:Vista_di_Crespi_d'Adda.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Vista_di_Crespi_d'Adda.JPG|alt=A row of parallel and connected factory buildings|150x150px]] |[[Crespi d'Adda|Crespi d-Adda]], Bergamo, l-[[Italja]] 45°35′36″N 9°32′18″E |kulturali: (iv), (v) |— |1995 |Crespi d'Adda huwa raħal ippreservat sew u li għadu jintuża parzjalment bħala raħal madwar kumpanija. Inbena fis-sekli 19 u 20 għall-forza tax-xogħol tal-manifattur tat-tessuti [[Cristoforo Crespi]]. Ir-raħal jinkludi kemm binjiet residenzjali kif ukoll servizzi pubbliċi komuni bħal klinika, skola, teatru u ċentru sportiv.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/730/|titlu=Crespi d'Adda|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Ferrara]], Belt tar-Rinaxximent, u d-Delta tal-[[Po]] tagħha |[[Stampa:Palais_ferrare.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Palais_ferrare.JPG|alt=A castle in red brick|150x150px]] |[[Ferrara]], l-[[Italja]] 44°50′16″N 11°37′10″E |kulturali: (ii), (iii), (iv), (v), (vi) |46,712 (115,430) |1995 |Ferrara, is-sede tal-[[familja d'Este]], kienet ċentru intellettwali u artistiku matul ir-Rinaxximent Taljan tas-sekli 15 u 16. Attirat l-artisti li żejnu diversi vilel u palazzi (fosthom il-Kastell tal-Familja d'Este fl-istampa), filwaqt li l-iskola arkitettonika influwenzat l-istili fl-Italja u fl-Ewropa. Oriġinarjament tniżżel bħala "Ferrara, belt tar-Rinaxximent", iżda fl-1999 is-sit tkabbar biex jinkludi l-pajsaġġ kulturali tad-Delta tal-Po.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/733/|titlu=Ferrara, City of the Renaissance, and its Po Delta|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/decisions/2641/|titlu=23 COM VIII.C.2 - Decision|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Castel del Monte, Puglia|Castel del Monte]] |[[Stampa:Castel_del_Monte_BW_2016-10-14_12-26-11_r.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Castel_del_Monte_BW_2016-10-14_12-26-11_r.jpg|alt=Octagonal castle with a tower on each of the eight corners.|150x150px]] |Barletta-Andria-Trani, l-[[Italja]] 41°5′5″N 16°16′15″E |kulturali: (i), (ii), (iii) |3.10 (7.7) |1996 |Il-kastell ottagonali nbena mill-Imperatur [[Federiku II]] fis-seklu 13. Fih taħlita ta' elementi arkitettoniċi [[Iżlam|Musulmani]], Gotiċi, Ċisterċensi, u tat-Tramuntana tal-Ewropa, kif ukoll elementi mill-antikità klassika, f'disinn perfettament simetriku.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/398/|titlu=Castel del Monte|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- !It-''Trulli'' ta' [[Alberobello]] |[[Stampa:Alberobello_BW_2016-10-16_13-43-03.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alberobello_BW_2016-10-16_13-43-03.jpg|alt=Small white houses with conic roofs|150x150px]] |[[Alberobello]], Bari, l-[[Italja]] 40°46′57″N 17°14′13″E |kulturali: (iii), (iv), (v) |11 (27) |1996 |It-''trulli'' huma għorfiet tradizzjonali tal-[[ġebla tal-ġir]], tipiċi tar-reġjun ta' [[Puglia]]. Bdew jinbnew mill-inqas minn nofs is-seklu 14 b'teknika [[Preistorja|preistorika]] mingħajr tkaħħil, u s-soltu jkollhom soqfa koniċi, piramidali jew b'għamla ta' koppla magħmula minn ġebel imdaħħal f'xulxin mingħajr tkaħħil. Is-Sit ta' Wirt Dinji jinkludi t-''trulli'' f'Alberobello, b'iżjed minn 1,500 struttura ppreservata.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/787/|titlu=The Trulli of Alberobello|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- !Monumenti Kristjani Bikrin ta' [[Ravenna]] |[[Stampa:Basilica_di_San_Vitale,_Ravenna,_Italia_(1).JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Basilica_di_San_Vitale,_Ravenna,_Italia_(1).JPG|alt=A church in red brick|150x150px]] |[[Ravenna]], l-[[Italja]] 44°25′14″N 12°11′47″E |kulturali: (i), (ii), (iii), (iv) |1.32 (3.3) |1996 |Dan is-sit huwa magħmul minn tmien monumenti fil-belt ta' Ravenna, li kienet is-sede tal-Imperu Ruman fis-seklu 5. Il-knejjes u l-mawżolej huma mżejna b'mużajk ta' kwalità artistika b'taħlita ta' motivi mill-arti tal-Punent u [[Biżantini|Biżantina]].<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/788/|titlu=Early Christian Monuments of Ravenna|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- !Ċentru Storiku tal-Belt ta' [[Pienza]] |[[Stampa:Pienza_Piazza_Pio_II.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Pienza_Piazza_Pio_II.JPG|alt=Town square with Renaissance buildings|150x150px]] |Pienza, [[Siena]], l-[[Italja]] 43°4′37″N 11°40′43″E |kulturali: (i), (ii), (iv) |4.41 (10.9) |1996 |Fl-1459, il-[[Papa Piju II]] ddeċieda li jittrasforma raħal twelidu skont l-ideat Umanisti Rinaxximentali tad-disinn urban. Il-proġett ħa ħsiebu l-arkitett [[Bernardo Rossellino]] li bena pjazez, knejjes u palazzi ġodda. Pienza iktar 'il quddiem saret mudell għall-iżvilupp urban fi bliet Taljani u Ewropejj oħra.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/789/|titlu=Historic Centre of the City of Pienza|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Palazz Irjali ta' Caserta]] tas-seklu 18, bil-Park, l-Akkwedott ta' Vanvitelli u l-Kumpless ta' San Leucio |[[Stampa:Caserta_jardín_44.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Caserta_jard%C3%ADn_44.JPG|alt=|150x150px]] |Caserta u Benevento, l-[[Italja]] 41°4′24″N 14°19′35″E |kulturali: (i), (ii), (iii), (iv) |87 (210) |1997 |Il-kumpless fuq skala kbira tal-palazz ġie kkummissjonat mir-Re ta' Napli [[Karlu III]] f'nofs is-seklu 18. Ġie ddisinjat mill-arkitett [[Luigi Vanvitelli]] u ġie ispirat mill-palazzi f'[[Palazz ta' Versailles|Versailles]] u f'[[El Escorial|Madrid]]. Ispirat mill-ideat tal-Illuminazzjoni, il-kumpless huwa integrat sew fil-pajsaġġ. Is-sit jinkludi akkwedott u l-kumpless industrijali ta' San Leucio fejn kien jiġi prodott il-[[ħarir]].<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/549/|titlu=18th-Century Royal Palace at Caserta with the Park, the Aqueduct of Vanvitelli, and the San Leucio Complex|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Residenzi tal-Familja Savoia|Residenzi tal-Familja Rjali tas-Savoia]] |[[Stampa:Exterior of the Palazzina di caccia of Stupinigi.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Palazzina_di_caccia_di_Stupinigi1.JPG|alt=Large symmetrical palace complex with white walls|150x150px]] |Belt Metropolitana ta' [[Torino]], Cuneo, l-[[Italja]] 45°4′21″N 7°41′9″E |kulturali: (i), (ii), (iv), (v) |371 (920) |1997 |Dan is-sit jinkludi 22 palazz u villa li nbnew bħala turija tal-poter li kellha l-monarkija renjanti wara t-trasferiment tal-belt kapitali tal-familja tas-Savoia lejn Torino minn [[Emmanuele Filiberto]] fl-1562. Il-binjiet, il-biċċa l-kbir bi stil [[Barokk]], huma rappreżentattivi tal-arkitettura monumentali Ewropea tas-sekli 17 u 18. Fl-2010 saret modifika minuri fil-konfini tas-sit.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/823/|titlu=Residences of the Royal House of Savoy|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/decisions/4041/|titlu=34 COM 8B.58 - Decision|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Ġnien Botaniku ta' Padova]] |[[Stampa:OrtoBotPadova_Incrocio_viali.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:OrtoBotPadova_Incrocio_viali.jpg|alt=A garden fountain in the middle|150x150px]] |Padova, l-[[Italja]] |kulturali: (ii), (iii) |2.20 (5.4) |1997 |Il-Ġnien Botaniku ta' Padova ġie stabbilit fl-1545 bħala l-ewwel ġnien botaniku universitarju tad-dinja. Ilu ċentru tar-riċerka [[Xjenza|xjentifika]] għal sekli sħaħ, kif ukoll mudell għal ġonna oħra. Ġie rinnovat fis-seklu 18 iżda għad għandu l-konfigurazzjoni oriġinali.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/824/|titlu=Botanical Garden (Orto Botanico), Padua|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Portovenere]], [[Cinque Terre]], u l-Gżejjer ([[Palmaria]], [[Tino]] u [[Tinetto]]) |[[Stampa:Chiesa_di_San_Pietro_Porto_Venere_Panorama_2.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Chiesa_di_San_Pietro_Porto_Venere_Panorama_2.jpg|alt=A coastal town with multi storied colorful houses.|150x150px]] |La Spezia, l-[[Italja]] 44°6′25″N 9°43′45″E |kulturali: (ii), (iv), (v) |4,689 (11,590) |1997 |Il-pajsaġġ kulturali tul il-kosta tal-Liguria ssawret mill-[[bniedem]] f'dan l-aħħar millenju. Hemm bosta rħula żgħar xeniċi li nbnew mal-irdumijiet weqfin, u l-art ġiet ikkonvertita f'raba' mtarraġ. Hemm ukoll tliet gżejjer lil hinn mill-kosta bi fdalijiet ta' binjiet monastiċi bikrin. Fl-2021 saret modifika minuri fil-konfini tas-sit.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/826/|titlu=Portovenere, Cinque Terre, and the Islands (Palmaria, Tino and Tinetto)|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- !Katidral, Torri Ċiviku u Piazza Grande, [[Modena]] |[[Stampa:Duomo_di_Modena_20.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Duomo_di_Modena_20.JPG|alt=A white stone church with one tall tower.|150x150px]] |[[Modena]], l-[[Italja]] 44°38′46″N 10°55′32″E |kulturali: (i), (ii), (iii), (iv) |1.20 (3.0) |1997 |Il-kumpless tas-seklu 12 magħmul mill-katidral, it-torri u l-[[pjazza]], huwa eżempju eċċellenti ta' arti Rumaneska bikrija, b'influwenza qawwija fuq l-iżvilupp tal-istil. Il-katidral ġie ddisinjat mill-arkitett [[Lanfranco]] u ġie mżejjen mill-iskultur [[Wiligelmo]].<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/827/|titlu=Cathedral, Torre Civica and Piazza Grande, Modena|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- !Żoni Arkeoloġiċi ta' [[Pompej]], [[Ercolano]] u [[Oplontis|Torre Annunziata]] |[[Stampa:Ancient_Roman_Pompeii_-_Pompeji_-_Campania_-_Italy_-_July_10th_2013_-_32.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ancient_Roman_Pompeii_-_Pompeji_-_Campania_-_Italy_-_July_10th_2013_-_32.jpg|alt=A street with ruined houses.|150x150px]] |Belt Metropolitana ta' [[Napli]], l-[[Italja]] 40°45′0″N 14°29′0″E | |98 (240) |1997 |Dan is-sit huwa magħmul minn tliet siti li ndifnu taħt l-irmied [[Vulkan (diżambigwazzjoni)|vulkaniku]] meta żbroffa l-[[Vesuvju]] fid-79 W.K. L-irħula ta' Pompej Ercolano huma żewġ irħula Rumani li ġew ippreservati għalkollox u li jagħtu ħjiel kif kienet il-ħajja fis-seklu 1 W.K., filwaqt li ż-żewġ vilel f'Torre Annunziata fihom affreski ppreservati tajjeb ħafna. Is-siti progressivament ġew skavati minn nofs is-seklu 18.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/829/|titlu=Archaeological Areas of Pompei, Herculaneum and Torre Annunziata|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Kosta ta' Amalfi]] (Costiera Amalfitana) |[[Stampa:Amalfi_coast_-_panoramio_(1).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Amalfi_coast_-_panoramio_(1).jpg|alt=Mountainous coastline with terraces and buildings|150x150px]] |Salerno, l-[[Italja]] 40°39′0″N 14°36′0″E |kulturali: (ii), (iv), (v) |11,231 (27,750) |1997 |Il-pajsaġġ kulturali [[Mediterran|Mediterranju]] tal-Kosta ta' Amalfi ssawret b'mod prominenti fiż-żmien id-Dukat Medjevali ta' Amalfi (mis-sekli 9 sa 11) b'taħlita ta' influwenzi tal-Punent u Biżantini. Il-kosta tinkludi l-irħula ta' Amalfi u Ravello, kif ukoll il-vinji, l-għelieqi bis-siġar tal-[[frott]], u l-mergħat, fejn il-muntanji jmissu mal-baħar.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/830/|titlu=Costiera Amalfitana|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Wied tat-Tempji|Żona Arkeoloġika ta' Agrigento]] |[[Stampa:Valle_dei_templi_(tone-mapping)_II.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Valle_dei_templi_(tone-mapping)_II.jpg|alt=Ruins of a classical temple with columns.|150x150px]] |Agrigento, [[Sqallija]], l-[[Italja]] 37°17′23″N 13°35′36″E |kulturali: (i), (ii), (iii), (iv) |934 (2,310) |1997 |Agrigento, kolonja Griega li ġiet stabbilita fis-seklu 6 Q.K., żviluppat f'waħda mill-bliet ewlenin tal-''Magna Graecia'' u tal-Mediterran. Diversi tempji Doriċi ġew ippreservati, u jirrappreżentaw wieħed mill-iżjed siti notevoli tal-arti u tal-kultura Griega.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/831/|titlu=Archaeological Area of Agrigento|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Villa Romana del Casale]] |[[Stampa:Villa_del_Casale_(9528013749).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Villa_del_Casale_(9528013749).jpg|alt=Villa del Casale's basilica with marble panels|150x150px]] |Enna, [[Sqallija]], l-[[Italja]] 37°21′58″N 14°20′3″E |kulturali: (i), (ii), (iii) |8.92 (22.0) |1997 |Il-villa f'Piazza Armerina hija waħda mill-iktar vilel Rumani lussużi li nbnew fis-seklu 4, u hija eżempju rappreżentattiv tal-ekonomija u tal-istruttura soċjali ta' dak il-perjodu. Hija mżejna b'mużajk rikk ta' kwalità eċċezzjonali.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/832/|titlu=Villa Romana del Casale|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Su Nuraxi]] ta' Barumini |[[Stampa:Nuraghe_Su_Nuraxi_-_Barumini_-_Sardinia_-_Italy_-_29.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Nuraghe_Su_Nuraxi_-_Barumini_-_Sardinia_-_Italy_-_29.jpg|alt=A stone ruin|150x150px]] |Nofsinhar ta' Sardenja, l-[[Italja]] 39°42′21″N 8°59′29″E |kulturali: (i), (iii), (iv) |2.33 (5.8) |1997 |Su Nuraxi huwa l-ifjen u l-iktar eżempju komplut ta' ''nuraghe'' (qisha girna), struttura megalitika difensiva ta' ċiviltà ta' Żmien il-Bronż tat-tieni millenju Q.K. Su Nuraxi oriġinarjament kien għoli iktar minn 18.5-il metru. Is-sit ġie abbandunat fis-seklu 6 Q.K. u l-biċċa l-kbira tan-''nuragi'' ma baqgħux jintużaw wara l-kolonizzazzjoni Rumana fis-seklu 2 Q.K.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/833/|titlu=Su Nuraxi di Barumini|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- !Żona Arkeoloġika u l-Bażilika Patriarkali ta' [[Aquileia]] |[[Stampa:Basilica_Aquileia_1.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Basilica_Aquileia_1.JPG|alt=Church in stone and a baptistery|150x150px]] |Udine, l-[[Italja]] 45°46′6″N 13°22′3″E |kulturali: (iii), (iv), (vi) |155 (380) |1998 |Aquileia kienet waħda mill-iktar bliet għonja tal-Imperu Ruman Bikri. Fl-452, ir-rikkezzi tagħha nsterqu mill-[[Unni]] taħt [[Attila]]; il-biċċa l-kbira tal-belt antika baqgħet ippreservata u għadha ma ġietx skavata. Il-Bażilika Patriarkali, bl-art bil-mużajk tagħha, tmur lura għas-seklu 4. Ġiet rikostruwita bejn is-sekli 11 u 14. Kellha rwol ewlieni fit-tifrix tal-Kristjaneżmu fil-Medju Evu Bikri. Fl-2017 u fl-2018 saru modifiki minuri fil-konfini tas-sit.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/825/|titlu=Archaeological Area and the Patriarchal Basilica of Aquileia|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- !Ċentru Storiku ta' [[Urbino]] |[[Stampa:Urbino-vista_paese.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Urbino-vista_paese.jpg|alt=Panorama of a city|150x150px]] |Pesaro u Urbino, l-[[Italja]] 43°43′30″N 12°38′0″E |kulturali: (ii), (iv) |29 (72) |1998 |Fis-seklu 15, Urbino iffjorixxiet taħt it-tmexxija ta' [[Federico da Montefeltro]], umanista li attira wħud mill-iżjed artisti u xjenzati prominenti lejn il-belt. Il-biċċa l-kbira tal-arkitettura Rinaxximentali tal-belt ġiet ippreservata minkejja li Urbino daħlet f'perjodu ta' staġnar kulturali u ekonomiku mis-seklu 16 'il quddiem.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/828/|titlu=Historic Centre of Urbino|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Park Nazzjonali ta' Cilento, Vallo di Diano u Alburni|Park Nazzjonali ta' Cilento u Vallo di Diano]] bis-Siti Arkeoloġiċi ta' [[Paestum]] u [[Velia]], u l-Monasteru ta' Padula |[[Stampa:Paestum_BW_2013-05-17_13-22-35.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Paestum_BW_2013-05-17_13-22-35.jpg|alt=Ruins of a temple with columns|150x150px]] |Salerno, l-[[Italja]] 40°17′0″N 15°16′0″E |kulturali: (iii), (iv) |159,110 (393,200) |1998 |Il-pajsaġġ kulturali ssawwar minn soċjetajiet differenti matul is-sekli, fosthom l-[[Etruski]], il-Lukanji, il-kolonjalisti Griegi, u iktar 'il quddiem ir-Rumani. Is-sit jinkludi l-fdalijiet ta' Paestum u Velia, żewġ irħula ewlenin taż-żmien klassiku. Il-monasteru Kartużjan ta' Padula jmur lura għall-1306, għalkemm il-biċċa l-kbira ta' dak li hemm illum huwa tas-sekli 17-18 bi stil Barokk.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/842/|titlu=Cilento and Vallo di Diano National Park with the Archeological Sites of Paestum and Velia, and the Certosa di Padula|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Villa ta' Adrijanu]], [[Tivoli]] |[[Stampa:Villa_Hadriana_(Villa_Adriana_Tivoli)_1000_03.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Villa_Hadriana_(Villa_Adriana_Tivoli)_1000_03.jpg|alt=Roman ruins with columns around a pool|150x150px]] |Belt Metropolitana ta' [[Ruma]] Kapitali, l-[[Italja]] 41°56′39″N 12°46′19″E |kulturali: (i), (ii), (iii) |80 (200) |1999 |Il-Villa ta' Adrijanu jew "''Villa Adriana''" f'Tivoli, barra Ruma, inbniet fis-seklu 2 W.K. bħala post ta' rtir għall-Imperatur [[Adrijanu]]. Tgħaqqad flimkien elementi arkitettoniċi mill-Greċja, mill-Eġittu u minn Ruma. Il-kumpless jinkludi binjiet rikreattivi u residenzjali, ġonna u pixxini. L-iskoperta tagħha mill-ġdid f'nofs is-seklu 15 influwenzat l-arkitetti tal-perjodi Rinaxximentali u [[Barokk|Barokki]].<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/907/|titlu=Villa Adriana (Tivoli)|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Verona]] |[[Stampa:Arche_scaligere_(Verona).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Arche_scaligere_(Verona).jpg|alt=Gothic monument with a horseman|150x150px]] |[[Verona]], l-[[Italja]] 45°26′19″N 10°59′38″E |kulturali: (ii), (iv) |453 (1,120) |2000 |Verona, stabbilita bħala raħal Ruman fis-seklu 1 Q.K., ilha tiżviluppa bla interruzzjoni għal iktar minn 2,000 sena u tippreserva strutturi urbani u monumenti minn epoki differenti. Dawn jinkludu l-anfiteatru Ruman u daħla Rumana, l-Oqbra Gotiċi tal-familja Della Scala (fl-istampa), kif ukoll diversi pjazez u palazzi storiċi.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/797/|titlu=City of Verona|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Gżejjer Eolji]] |[[Stampa:Isole_Eolie_dall'alto.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Isole_Eolie_dall'alto.jpg|alt=A group of volcanic islands from above|150x150px]] |Messina, [[Sqallija]], l-[[Italja]] 38°29′16″N 14°56′44″E |naturali: (viii) |1,216 (3,000) |2000 |Dan l-[[arċipelagu]] lil hinn mill-kosta ta' [[Sqallija]] ġie studjat b'mod estensiv mill-ġeologi mill-inqas mis-seklu 18. Il-gżejjer fihom diversi karatteristiċi klassiċi ta' formazzjonijiet vulkaniċi, li kienu importanti fl-iżvilupp tal-vulkanoloġija bħala dixxiplina xjentifika. Żewġ tipi ta' żbroffar vulkaniku ngħataw isem xi gżira tal-arċipelago, it-tip ta' [[Stromboli]] u t-tip ta' [[Vulcano]].<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/908/|titlu=Isole Eolie (Aeolian Islands)|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Assisi]], il-Bażilika ta' [[San Franġisk t'Assisi|San Franġisk]] u Siti Franġiskani Oħra |[[Stampa:Assisi_San_Francesco_BW_2.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Assisi_San_Francesco_BW_2.JPG|alt=A white church with some people in front|150x150px]] |[[Assisi]], Perugia, l-[[Italja]] 43°3′58″N 12°37′21″E |kulturali: (i), (ii), (iii), (iv), (vi) |14,563 (35,990) |2000 |Assisi kienet raħal twelid San Franġisk, il-fundatur tal-Ordni Franġiskana. Il-Bażilika nbniet fis-seklu 13. Fiha [[Pittura|pitturi]] ta' [[Cimabue]], [[Pietro Lorenzetti]], Simone Martini, u Giotto, u ntużat bħala referenza għall-arti Taljana u tal-Punent.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/990/|titlu=Assisi, the Basilica of San Francesco and Other Franciscan Sites|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Villa d'Este]], Tivoli |[[Stampa:Villa_Deste_park_Rometta_2011_2.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Villa_Deste_park_Rometta_2011_2.jpg|alt=Panoramic view of Villa d'Este with gardens and sculptures|150x150px]] |Belt Metropolitana ta' [[Ruma]] Kapitali, l-[[Italja]] 41°57′50″N 12°47′47″E |kulturali: (i), (ii), (iii), (iv), (vi) |4.50 (11.1) |2001 |Il-ġonna tas-seklu 16 ta' Villa d'Este huma wieħed mill-ewwel u l-aqwa eżempji ta' ġonna Rinaxximantali Taljani. Il-ġonna għandhom konfigurazzjoni ġeometrika f'konformità mal-estetika Rinaxximentali u huma mżejna b'vaski u b'funtani, iddisinjati minn [[Pirro Ligorio]]. Kellhom influwenza kbira fuq id-disinn tal-ġonna Ewropej.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1025/|titlu=Villa d'Este, Tivoli|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- !Irħula tal-Barokk Aħħari ta' [[Val di Noto]] (ix-Xlokk ta' Sqallija) |[[Stampa:CattedraleNoto-1.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:CattedraleNoto-1.jpg|alt=A baroque church, front view|150x150px]] |Catania, Ragusa, [[Siracusa]], [[Sqallija]], l-[[Italja]] 36°53′35.5″N 15°4′8″E |kulturali: (i), (ii), (iv), (v) |113 (280) |2002 |Fl-1693, terremot qawwi heżżeż lil Sqallija, u qered diversi rħula u bliet. Wara dan l-avveniment, l-irħula ta' [[Caltagirone]], [[Militello]] Val di Catania, [[Catania]], [[Modica]], [[Noto]], [[Palazzolo]], [[Ragusa]], u [[Scicli]] ġew rikostruwiti f'konformità max-xejriet tal-ippjanar urban Barokk. Jirrappreżentaw il-quċċata tal-Barokk Aħħari fl-Ewropa.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1024/|titlu=Late Baroque Towns of the Val di Noto (South-Eastern Sicily)|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Għoljiet Sagri ta' Piemonte u ta' Lombardia]] |[[Stampa:Sacro_Monte_di_Domodossola.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Sacro_Monte_di_Domodossola.JPG|alt=A church and surrounding buildings|150x150px]] |disa' siti differenti, l-[[Italja]] 45°58′28″N 9°10′10″E |kulturali: (ii), (iv) |91 (220) |2003 |Il-fenomenu tas-''Sacri Monti'' (Għoljiet Sagri) beda fl-aħħar tas-seklu 15 bl-għan li jinħolqu siti alternattivi tal-pellegrinaġġi u tat-talb minħabba li l-[[Ġerusalemm|Art Imqaddsa]] kienet inaċċessibbli. Is-sit jinkludi disa' kumplessi fi [[Piemonte]] u fil-[[Lombardia]] li nbnew fl-aħħar tas-seklu 16 u fis-seklu 17. Fihom bosta opri tal-arti u huma integrati sew fil-pajsaġġ.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1068/|titlu=Sacri Monti of Piedmont and Lombardy|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Val d'Orcia]] |[[Stampa:Val_D_Orcia_Sunrise_(151505625).jpeg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Val_D_Orcia_Sunrise_(151505625).jpeg|alt=Hilly grass landscape|150x150px]] |[[Siena]], l-[[Italja]] 43°4′N 11°33′E |kulturali: (iv), (vi) |61,188 (151,200) |2004 |Il-pajsaġġ kultural ta' Val d'Orcia fil-periferiji ta' Siena ġie ddisinjat mill-ġdid b'reqqa kbira matul is-sekli 14 u 15 f'konformità mal-ideali estetiċi Rinaxximentali. Il-pajsaġġ jikkonsisti minn villaġġi żgħar-irħula, għelieqi, mergħat, imraġ u rziezet żgħar. Dehret b'mod prominenti fil-pitturi tal-Iskola ta' Siena.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1026/|titlu=Val d'Orcia|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Nekropoli ta' Monterozzi|Nekropoli Etruski]] ta' [[Cerveteri]] u ta' [[Tarquinia]] |[[Stampa:Tarquinia_Tomb_of_the_Leopards.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tarquinia_Tomb_of_the_Leopards.jpg|alt=Wall painting depicting people banqueting and two leopards|150x150px]] |Viterbo, Belt Metropolitana ta' [[Ruma]] Kapitali, l-[[Italja]] 42°0′25″N 12°6′7″E |kulturali: (i), (iii),(iv) |21 (52) |2004 |Cerveteri u Tarquinia huma żewġ ċimiterji Etruski mis-sekli 9 sa 1 [[Ante Christum natum|Q.K]]. Diversi oqbra, li kienu ddisinjati bħala repliki tad-djar Etruski, huma mżejna b'affreski straordinarji b'xeni tal-ħajja ta' kuljum ta' dak iż-żmien.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1158/|titlu=Etruscan Necropolises of Cerveteri and Tarquinia|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Siracusa]] u n-[[Nekropoli ta' Pantalica]] |[[Stampa:Nekropolis_von_Pantalica.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Nekropolis_von_Pantalica.jpg|alt=Rock caves on a hillside|150x150px]] |[[Siracusa]], [[Sqallija]], l-[[Italja]] 37°3′34″N 15°17′35″E |kulturali: (ii), (iii),(iv), (vi) |— |2005 |Siracusa ġiet stabbilita fis-seklu 8 Q.K. mill-Korinzji u saret waħda mill-iżjed bliet importanti tal-''Magna Graecia''. Monument importanti ta' dak iż-żmien huwa t-Tempju Doriku ta' Apollo. In-Nekropoli ta' Pantalica (fl-istampa) fiha iktar minn 5,000 qabar, il-biċċa l-kbira minnhom imorru lura għas-sekli 13 sa 7 Q.K., u fdalijiet ta' strutturi ta' żmien il-Biżantini.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1200/|titlu=Syracuse and the Rocky Necropolis of Pantalica|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Genova: It-Toroq Ġodda u s-Sistema tal-Palazzi tal-Listi]] |[[Stampa:Genova-palazzo_Belimbau.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Genova-palazzo_Belimbau.jpg|alt=A large palace with a beige facade|150x150px]] |Belt Metropolitana ta' Genova, l-[[Italja]] 44°24′44″N 8°55′52″E |kulturali: (ii), (iv) |16 (40) |2006 |Is-sit jinkludi żewġ żviluppi urbani f'Genova mis-sekli 16 u 17, meta r-Repubblika ta' Genova laħqet il-quċċata tal-poter. Is-''Strade Nuove'' (Toroq Ġodda) huma grupp ta' toroq (inkluż Via Giuseppe Garibaldi) li nbnew mill-aristokrazjija ta' Genova. Il-''Palazzi dei Rolli'' (Palazzi tal-Listi) huma grupp ta' palazzi Rinaxximentali u Barokki li kienu assoċjati ma' sistema partikolari ta' abitazzjonijiet pubbliċi f'residenzi privati, u b'hekk il-mistednin notevoli fuq xi żjara Statali kienu jiġu ospitati f'wieħed minn dawn il-palazzi f'isem l-Istat.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1211/|titlu=Genoa: Le Strade Nuove and the system of the Palazzi dei Rolli|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- !Il-Linji tal-[[Kumpanija Ferrovjarja Retika]] fil-Pajsaġġi ta' [[Albula]] / [[Bernina]]* |[[Stampa:55_Tirano,_2014_(02).JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:55_Tirano,_2014_(02).JPG|alt=A train at a train station|150x150px]] |l-[[Italja]], l-[[Żvizzera|Iżvizzera]] 46°29′54″N 9°50′47″E |kulturali: (ii), (iv) |152 (380) |2008 |Il-linji tal-Kumpanija Ferrovjarja Retika fil-pajsaġġi ta' Albula u Bernina huma żewġ linji ferrovjarji storiċi li jaqsmu l-[[Alpi]] [[Żvizzera|Żvizzeri]]. Inbnew fil-bidu tas-seklu 20 biex jipprovdu rottat rapida u faċli lejn bosta insedjamenti Alpini li qabel kienu iżolati. Sabiex il-linji ferrovjarji nbnew, kellhom jingħelbu sfidi tekniċi permezz ta' pontijiet, galleriji u mini. Is-sit huwa kondiviż mal-Iżvizzera.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1276/|titlu=Rhaetian Railway in the Albula / Bernina Landscapes|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Mantova]] u [[Sabbioneta]] |[[Stampa:Mantova_-_Profilo_di_Mantova.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mantova_-_Profilo_di_Mantova.jpg|alt=Mantua panorama|150x150px]] |[[Mantova]] u Sabbioneta, l-[[Italja]] 45°9′34″N 10°47′40″E |kulturali: (ii), (iii) |235 (580) |2008 |Dawn iż-żewġ irħula jirrappreżentaw żewġ approċċi tal-ippjanar tal-irħula fir-Rinaxximent. Mantova (fl-istampa), li oriġinat fi żmien ir-Rumani u li ppreservat strutturi mis-seklu 11, ġiet rinnovata fis-sekli 15 u 16. Min-naħa l-oħra, Sabbioneta ġiet stabbilita fit-tieni nofs tas-seklu 16 minn [[Vespasjanu I Gonzaga]] u nbniet bi pjanta b'għamla ta' grilja, f'konformità mal-viżjoni ta' belt ideali ta' dak iż-żmien.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1287/|titlu=Mantua and Sabbioneta|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- !Id-[[Dolomiti]] |[[Stampa:Marmolata.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Marmolata.JPG|alt=Mountain scenery|150x150px]] |disa' żoni differenti, l-[[Italja]] 46°36′47″N 12°9′47″E |naturali: (vii), (viii) |141,903 (350,650) |2009 |Dan is-sit huwa magħmula minn disa' żoni tad-Dolomiti, katina muntanjuża fit-Tramuntana tal-Alpi Taljani. Hemm 18-il quċċata ta' iktar minn 3,000 metru, b'xenarju muntanjuż li jinkludi rdumijiet tal-blat, ħitan vertikali, u widien twal u dojoq. Mill-perspettiva ġeoloġika, il-blat fih fossili ta' ħlejqiet tal-baħar tat-Triassiku.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1237/|titlu=The Dolomites|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Monte San Giorgio]]* |[[Stampa:Lago_di_Lugano3.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lago_di_Lugano3.jpg|alt=A wooded mountain and a lake.|150x150px]] |l-[[Italja]], l-[[Żvizzera|Iżvizzera]] 45°53′20″N 8°54′50″E |naturali: (viii) |1,089 (2,690) |2010 |Monte San Giorgio, li jħares fuq il-Lag ta' [[Lugano]], jitqies bħala l-aqwa ġabra ta' fossili ta' ħlejqiet tal-baħar mit-Triassiku (245-230 miljun sena ilu). F'dak iż-żmien, iż-żona kienet laguna tropikali mimlija rettili, ħut, bivalvi, sponoż, ekinodermi, u krustaċji. Ġew ippreservati wkoll fossili ta' annimali terrestri, peress li l-laguna kienet qrib l-art. Il-parti tas-sit fl-Iżvizzera tniżżlet fl-2003 u l-parti Taljana żdiedet fl-2010.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1237/|titlu=The Dolomites|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Longobardi fl-Italja: Postijiet tal-Poter (568-774 W.K.)]] |[[Stampa:CividaledelFriuliDuomo.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:CividaledelFriuliDuomo.jpg|alt=Church with a stone facade|150x150px]] |seba' siti differenti, l-[[Italja]] 46°5′39″N 13°25′59″E |kulturali: (ii), (iii), (vi) |14 (35) |2011 |Dan is-sit huwa magħmul minn seba' gruppi ta' monasteri, knejjes u fortizzi assoċjati mal-[[Longobardi]] li kienu jmexxu fl-Italja mis-seklu 6 sa 8. L-arti u l-arkitettura jirriflettu s-sinteżi ta' influwenzi Rumani, Kristjani u Ġermaniċi. Il-monumenti inklużi jinsabu f'Brescia, f'[[Cividale del Friuli]] (il-katidral fl-istampa), [[Castelseprio]], [[Spoleto]], [[Campello sul Clitunno]], [[Benevento]] u [[Monte Sant'Angelo]]. L-arkitettura tas-sit tiġbor fiha sinteżi ta' diversi stili u t-tranżizzjoni lejn il-Medju Evu.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1318/|titlu=Longobards in Italy. Places of the Power (568-774 A.D.)|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Siti preistoriċi bil-puntali madwar l-Alpi|Siti Preistoriċi bil-Puntali madwar l-Alpi]]* |[[Stampa:Palafitte-Lago_di_Ledro.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Palafitte-Lago_di_Ledro.jpg|alt=Pile dwelling house, reconstruction|150x150px]] |111-il sit differenti, l-[[Awstrija]], [[Franza]], il-[[Ġermanja]], l-[[Italja]], is-[[Slovenja]] u l-[[Żvizzera|Iżvizzera]] <small>47°16′42″N 8°12′27″E</small> |kulturali: (iv), (v) |274 (680) |2011 |Dan is-sit transnazzjonali (kondiviż bejn l-Italja, l-Awstrija, Franza, il-Ġermanja, is-Slovenja u l-Iżvizzera) fih 111-il sit individwali bil-fdalijiet ta' abitazzjonijiet preistoriċi bil-puntali ta' insedjamenti preistoriċi madwar l-Alpi, li nbnew mill-5000 sal-500 Q.K. f'xifer il-lagi, ix-xmajjar jew l-artijiet mistagħdra. Fihom minjiera ta' informazzjoni dwar il-ħajja u l-kummerċ fil-kulturi agrarji [[Neolitiku|Neolitiċi]] u ta' Żmien il-Bronż fl-Ewropa Alpina.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1363/|titlu=Prehistoric Pile Dwellings around the Alps|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Vilel u Ġonna tal-Familja Medici]] fit-Toskana |[[Stampa:Villa_medici_di_belcanto,_veduta_00.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Villa_medici_di_belcanto,_veduta_00.JPG|alt=A villa on the slope of a hill|150x150px]] |diversi siti fit-Toskana, l-[[Italja]] 43°51′28″N 11°18′15″E |kulturali: (ii), (iv), (vi) |ii, iv, vi (kulturali) |2013 |Dan is-sit huwa magħmul minn tnax-il villa u żewġ ġonna li nbnew taħt il-patrunaġġ tal-[[familja Medici]] fis-sekli 15 sa 17 fit-Toskana. Jirrappreżentaw tip ġdid ta' residenzi aristokratiċi, li jitbiegħdu mill-kastelli militari jew irziezet lussużi. Il-vilel u l-ġonna kienu postijiet ta' divertiment, arti u għarfien, u ġew iddisenjati f'konformità mal-prinċipji tal-umaniżmu Rinaxximentali.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/175/|titlu=Medici Villas and Gardens in Tuscany|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Etna]] |[[Stampa:Mt_Etna_and_Catania1.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mt_Etna_and_Catania1.jpg|alt=Mt Etna, covered with snow, with a city in front|150x150px]] |Catania, [[Sqallija]], l-[[Italja]] 37°45′22″N 14°59′48″E |naturali: (viii) |19,237 (47,540) |2013 |L-Etna hija l-iżjed stratovulkan attiv fid-dinja, kif ukoll wieħed mill-vulkani l-iktar studjati, bi [[storja]] ddokumentata ta' mill-inqas 2,700 sena. Tħaddan diversi fenomeni vulkaniċi tipiċi, fosthom koni tal-ġmamar, flussi tal-[[lava]], u għerien tal-lava. Il-muntanja ssostni wkoll ekosistema partikolari ta' flora u fawna endemiċi.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1427/|titlu=Mount Etna|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Pajsaġġ tal-Vinji ta' Piemonte: Langhe-Roero u Monferrato]] |[[Stampa:Langhe.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Langhe.jpg|alt=Hilly area with vineyards|150x150px]] |Alessandria, Asti, Cuneo, l-[[Italja]] 44°36′31″N 7°57′49″E |kulturali: (iii), (v) |10,789 (26,660) |2014 |It-tkabbir u l-ipproċessar tad-dwieli għall-produzzjoni tal-inbid ta' Piemonte diġà seħħ mill-inqas fis-seklu 5 Q.K. Il-pajsaġġ kulturali fih vinji, villaġġi, kantini, azjendi agrikoli u knejjes Rumaneski. Is-sit jinkludi ħames żoni tal-produzzjoni tal-inbid u l-[[Kastell ta' Grinzane Cavour]].<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1390/|titlu=Vineyard Landscape of Piedmont: Langhe-Roero and Monferrato|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Palermo Għarbija-Normanna u l-Katidrali ta' Cefalù u Monreale]] |[[Stampa:Palermo-katedrala-santa-vergine-maria-assunta-w-317.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Palermo-katedrala-santa-vergine-maria-assunta-w-317.jpg|alt=Church and a palm tree in front|150x150px]] |Belt Metropolitana ta' [[Palermo]], l-[[Italja]] 38°6′39″N 13°21′11″E |kulturali: (ii), (iv) |6.24 (15.4) |2015 |Dan is-sit jinkludi disa' binjiet, li nbnew fi żmien ir-Renju Normann ta' Sqallija (1130-1194), bi stil li jinkorpora karatteristiċi tal-arti [[Għarab|Għarbija]], Biżantina u tal-Punent. Żewġ palazzi, tliet knejjes, tliet katidrali (fl-istampa jidher il-[[Katidral ta' Palermo]]), u l-[[Pont tal-Ammirall]] tniżżlu bħala sit wieħed.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1487/|titlu=Arab-Norman Palermo and the Cathedral Churches of Cefalú and Monreale|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Foresti Antiki u Primordjali tal-Fagu tal-Karpazji u ta' Reġjuni Oħra tal-Ewropa]]* |[[Stampa:ValleFondillo.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:ValleFondillo.jpg|alt=Forest and mountain landscape|150x150px]] |diversi siti fl-[[Albanija]], fl-[[Awstrija]], fil-[[Belġju]], fil-[[Bulgarija]], fil-[[Kroazja]], fil-[[Ġermanja]], fl-[[Italja]], fir-[[Rumanija]], fis-[[Slovakkja]], fis-[[Slovenja]], fl-[[Ukrajna]] u fi [[Spanja]] <small>49°5′10″N 22°32′10″E</small> |naturali: (ix) |92,023 (227,390) |2017 |Il-Foresti Primordjali tal-Fagu tal-Karpazji jintużaw biex jiġi studjat it-tifrix tas-siġar tal-fagu (''Fagus sylvatica'') fl-Emisferu tat-Tramuntana f'varjetà ta' ambjenti u l-ambjent fil-foresti. Is-sit tniżżel għall-ewwel darba fl-2007 b'komponenti mis-Slovakkja u mill-Ukrajna. Ġie estiż fl-2011, fl-2017, u fl-2021 biex jiġu inklużi l-foresti f'total ta' 18-il pajjiż.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1133/|titlu=Ancient and Primeval Beech Forests of the Carpathians and Other Regions of Europe|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Opri Venezjani tad-Difiża bejn is-sekli 15 u 17: Stato da Terra – Stato da Mar tal-Punent|Opri Venezjani tad-Difiża bejn is-sekli 15 u 17: ''Stato da Terra'' – ''Stato da Mar'' tal-Punent]]* |[[Stampa:Palmanova1600.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Palmanova1600.jpg|alt=Map of a star fort|150x150px]] |l-[[Italja]], il-[[Montenegro]], [[Kroazja]] |kulturali: (iii), (iv) |— |2017 |Dan is-sit huwa magħmul minn sitt komponenti ta' opri tad-difiża fl-Italja, fil-Kroazja u fil-Montenegro, tul iktar minn 1,000 kilometru bejn ir-reġjun tal-Lombardia fl-Italja u l-Lvant tal-Kosta [[Baħar Adrijatiku|Adrijatika]]. Id-disinn tal-fortifikazzjonijiet (imlaqqmin ''alla moderna'') ħabat mal-introduzzjoni tal-porvli fil-gwerer, li wasslet għal bidliet sinifikanti fit-tekniki u fl-arkitettura militari. Fl-Italja hemm tliet siti: il-fortizza b'għamla ta' stilla ta' [[Palmanova]] (fl-istampa) u l-fortifikazzjonijiet ta' Bergamo u ta' [[Peschiera del Garda]].<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1533/|titlu=Venetian Works of Defence between the 16th and 17th Centuries: Stato da Terra – Western Stato da Mar|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Ivrea]], Belt Industrijali tas-Seklu 20 |[[Stampa:Ivrea_Montenavale_EXMensa_01.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ivrea_Montenavale_EXMensa_01.JPG|alt=Industrial buildings|150x150px]] |[[Ivrea]], Belt Metropolitana ta' Torino, l-[[Italja]] 45°28′0″N 7°53′0″E |kulturali: (iv) |71.185 (175.90) |2018 |Il-Belt Industrijali ta' Ivrea ġiet stabbilita fl-1908 minn [[Camillo Olivetti]], il-kap tal-kumpanija Olivetti S.p.A. li kienet tipproduċi t-typewriters, il-kalkolaturi mekkaniċi, u l-[[Kompjuter|kompjuters]]. Fil-biċċa l-kbira bejn is-snin 30 u 60 tas-seklu 20, il-belt ġiet iddisinjata f'konformità mal-ideat politiċi tal-[[Moviment Komunità]]. Il-kumpless jinkludi binjiet industrijali, residenzjali u pubbliċi, u jesprimi viżjoni moderna tar-relazzjoni bejn il-produzzjoni industrijali u l-arkitettura. Fl-2021 saret modifika minuri fil-konfini tas-sit.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1538/|titlu=Ivrea, industrial city of the 20th century|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Għoljiet tal-Prosecco ta' Conegliano u Valdobbiadene]] |[[Stampa:Panorama_da_Collalbrigo_-_panoramio.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Panorama_da_Collalbrigo_-_panoramio.jpg|alt=Panorama with vineyards|150x150px]] |Treviso, Veneto, l-[[Italja]] 45°57′10.9″N 12°13′34″E |kulturali: (v) |20,334.2 (50,247) |2019 |Il-pajsaġġ kulturali ta' [[Conegliano]] u ta' [[Valdobbiadene]] huwa kkaratterizzat minn għoljiet partikolari (magħrufa bħala ''ciglioni'') li ġew imtarrġin u kkonvertiti għal vinji mis-seklu 17. Ir-reġjun jipproduċi l-inbid spumanti [[Prosecco]]. Il-pajsaġġ jinkludi wkoll foresti, sisien tax-xitel, irziezet u villaġġi.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1571/|titlu=Le Colline del Prosecco di Conegliano e Valdobbiadene|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Irħula Kbar bi Spa fl-Ewropa]]* |[[Stampa:Tempio_termale.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tempio_termale.jpg|alt=Spa in the ancient style with columns|150x150px]] |l-[[Awstrija]], il-[[Belġju]], iċ-[[Ċekja]], [[Franza]], il-[[Ġermanja]], l-[[Italja]] u r-[[Renju Unit]] |kulturali: (ii), (iii) |— |2021 |L-Irħula Kbar bi Spa fl-Ewropa huwa sit magħmul minn 11-il raħal bi spa f'seba' pajjiżi Ewropej fejn l-ilmijiet minerali kienu jintużaw għal skopijiet ta' fejqan u terapewtiċi qabel l-iżvilupp tal-[[mediċina]] industrijali fis-seklu 19. Fl-Italja tniżżel ir-raħal ta' [[Montecatini Terme]]<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1571/|titlu=Le Colline del Prosecco di Conegliano e Valdobbiadene|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref>. |- ![[Ċikli ta' affreski tas-seklu 14 ta' Padova]] |[[Stampa:Padova_Cappella_degli_Scrovegni_Innen_Langhaus_Ost_1.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Padova_Cappella_degli_Scrovegni_Innen_Langhaus_Ost_1.jpg|alt=Interior of a chapel covered by frescos|150x150px]] |Padova, l-[[Italja]] |kulturali: (ii) |— |2021 |Is-sit huwa magħmul minn tmien binjiet, kemm reliġjużi kif ukoll lajċi, f'erba' raggruppamenti. Dawn fihom ċikli ta' affreski li ġew impittra bejn l-1302 u l-1397 minn diversi pitturi prominenti: Giotto, [[Guariento di Arpo]], [[Giusto de' Menabuoi]], [[Altichiero da Zevio]], [[Jacopo d'Avanzi]] u [[Jacopo da Verona]]. L-affreski huma innovattivi fil-mod kif jirrakkontaw ġrajja allegorika u kif jużaw mod ġdid ta' perspettiva.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1623/|titlu=Padua’s fourteenth-century fresco cycles|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Portiċi ta' Bologna]] |[[Stampa:Portici-1.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Portici-1.jpg|alt=Street with porticoes on both sides|150x150px]] |Belt Metropolitana ta' [[Bolonja|Bologna]], l-[[Italja]] |kulturali: (iv) |— |2021 |Il-portiċi jirrappreżentaw wirt kulturali u arkitettoniku importanti tal-belt ta' Bologna. Għal sekli sħaħ, intużaw bħala mogħdijiet imkennija tal-mixi u bħala postijiet ewlenin għall-attivitajiet tal-merkanti. Inbnew bl-[[injam]], bil-brikks u bil-ġebel, u fis-seklu 20 anke bil-konkrit rinfurzat. Xi kultant jinsabu fuq iż-żewġ naħat tat-toroq. B'kollox tniżżlu 12-il kumpless ta' portiċi.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1650/|titlu=The Porticoes of Bologna|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Stari Ras]] u [[Monasteru ta' Sopoćani|Sopoćani]] |[[Stampa:Manastir_Sopocani_2.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Manastir_Sopocani_2.jpg|150x150px]] |Novi Pazar, is-[[Serbja]] 43°7′8″N 20°25′22″E |kulturali: (i), (iii) |199 (490) |1979 |Stari Ras kienet l-ewwel [[belt kapitali]] tas-Serbja u fiha grupp impressjonanti ta' monumenti Medjevali li jikkonsistu minn fortizzi, knejjes u monasteri. Il-Monasteru ta' Sopoćani jfakkar il-kuntatti bejn iċ-ċivilizzazzjoni tal-Punent u d-dinja [[Biżantini|Biżantina]].<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/96/|titlu=Stari Ras and Sopo&#x107;ani|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-04-02}}</ref> |- ![[Monasteru ta' Studenica]] |[[Stampa:Manastir_Studenica,_Srbija,_061.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Manastir_Studenica,_Srbija,_061.JPG|150x150px]] |Kraljevo, is-[[Serbja]] 43°29′10″N 20°32′12″E |kulturali: (i), (ii), (iv), (vi) |1.16 (2.9) |1986 |Il-Monasteru ta' Studenica, li ġie stabbilit fl-aħħar tas-seklu 12 minn [[Stefan Nemanja]], il-fundatur tal-istat Serbjan Medjevali, huwa l-ikbar monasteru Ortodoss Serbjan u l-iktar wieħed rikk. Iż-żewġ monumenti prinċipali tiegħu, il-Knisja tal-[[Santa Marija|Madonna]] u l-Knisja tar-Re, it-tnejn mibnija bl-irħam abjad, iħaddnu kollezzjonijiet prezzjużi ta' affreski Biżantini tas-sekli 13 u 14.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/389/|titlu=Studenica Monastery|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-04-02}}</ref> |- ![[Monumenti Medjevali fil-Kosovo|Monumenti Medjevali fil-]][[Kosovo]] |[[Stampa:Visoki_Dečani.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Visoki_De%C4%8Dani.jpg|alt=Visoki Dečani|150x150px]] |Dečani, Gračanica, Peć, Prizren, il-[[Kosovo]]/is-[[Serbja]] 42°39′40″N 20°15′56″E |kulturali: (ii), (iii), (iv) |2.88 (7.1) |2004 |Is-sit jinkludi erba' monumenti: il-[[Monasteru ta’ Gračanica|Monasteru ta' Gračanica]], il-Knisja tal-Madonna ta' Ljeviš, il-Monasteru tal-Patriarkat ta' Peć, u l-Monasteru ta' Visoki Dečani. L-erba' binjiet tas-sit jirriflettu l-qofol tal-kultura ekkleżjastika Biżantina-[[Rumanesk|Rumaneska]], bi stil distint ta' affreski mal-ħitan, li żviluppa fil-Balkani bejn is-sekli 13 u [[Seklu 17|17]]. L-istil kellu rwol deċiżiv fl-[[arti]] sussegwenti fil-Balkani.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/724/|titlu=Medieval Monuments in Kosovo|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-04-02}}</ref> Dan is-sit tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fil-periklu fl-2006 minħabba d-diffikultajiet fil-ġestjoni u fil-konservazzjoni tiegħu li jirriżultaw min-nuqqas ta' stabbiltà [[politika]] fir-reġjun.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/news/268/|titlu=World Heritage Committee puts Medieval Monuments in Kosovo on Danger List and extends site in Andorra, ending this year’s inscriptions - UNESCO World Heritage Centre|data=2020-08-22|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-04-02|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200822145734/https://whc.unesco.org/en/news/268/|arkivju-data=2020-08-22|url-status=bot: unknown}}</ref> |- ![[Gamzigrad|Gamzigrad-Romuliana, il-Palazz ta' Galerju]] |[[Stampa:Гамзиград_04а.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%93%D0%B0%D0%BC%D0%B7%D0%B8%D0%B3%D1%80%D0%B0%D0%B4_04%D0%B0.jpg|alt=Palace of Galerius|150x150px]] |Zaječar, is-[[Serbja]] 43°53′57.5″N 22°11′10″E |kulturali: (iii), (iv) |179 (440) |2007 |Il-kumpless tal-palazz iffortifikat u tal-mafkar tal-Aħħar ta' Żmien ir-[[Imperu Ruman|Rumani]] ġie kkummissjonat mill-Imperatur Caius Valerius Galerius Maximianus fl-aħħar tas-seklu 3 u fil-bidu tas-seklu 4 [[WK|W.K]]. Kien magħruf bħala Felix Romuliana, f'ġieħ omm l-imperatur. Is-sit jikkonsisti minn fortifikazzjonijiet, il-palazz fil-parti tal-Majjistral tal-kumpless, bażiliki, tempji, banjijiet termali, kumpless ta' mafkar, u monument b'erba' pilastri (''tetrapylon''). Il-grupp ta' binjiet huwa uniku wkoll minħabba t-taħlita ta' funzjonijiet ċerimonjali u ta' mafkar li kellu.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1253/|titlu=Gamzigrad-Romuliana, Palace of Galerius|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-04-02}}</ref> |- ![[Stećak|Ċimiterji tal-Oqbra Medjevali magħrufa bħala Stećci]]* |[[Stampa:Mramorje_Perućac_011.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mramorje_Peru%C4%87ac_011.jpg|alt=Mramorje, Perućac|150x150px]] |il-[[Bożnija u Ħerżegovina|Bożnija-Ħerzegovina]], il-[[Kroazja]], is-[[Serbja]], il-[[Montenegro]] 43°5′31.97″N 17°55′26.59″E |kulturali: (iii), (vi) |49 (120) |2016 |L-iStećci (singular: ''stećak'') huma l-oqbra monolitiċi Medjevali li jinsabu fil-Bożnija-Ħerzegovina kif ukoll f'partijiet tal-[[Kroazja]], tas-[[Serbja]] u tal-[[Montenegro]]. Tfaċċaw għall-ewwel darba fis-seklu 12 u laħqu l-qofol tagħhom fis-sekli 14 u 15. Hemm tliet siti fis-Serbja, f'Perućac, f'Rastište u f'Hrta.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1504/|titlu=Ste&#x107;ci Medieval Tombstone Graveyards|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-04-02}}</ref> |- ![[Għerien ta’ Škocjan|Għerien ta' Škocjan]] |[[Stampa:SkocjanskeJame_2013jpg.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:SkocjanskeJame_2013jpg.jpg|alt=Interior of a cave with dripstone formations and a walking path|150x150px]] |Škocjan (il-Muniċipalità ta' Divača), is-[[Slovenja]] 45°40′0″N 14°0′0″E |naturali: (vii), (viii) |413 (1,020) |1986 |Is-sistema tal-Għerien ta' Škocjan u l-madwar tagħhom jirrappreżentaw uħud mill-iżjed fenomeni topografiċi karstiċi sinifikanti, inkluż wieħed mill-ikbar kanjons bi xmara taħt l-art magħrufa fid-dinja. Jinsabu fil-Promontorju Karstiku li għandu importanza speċjali fl-istorja tax-[[Xjenza|xjenzi]] tad-[[Id-Dinja|Dinja]].<ref name=":1">{{Ċita web|url=http://whc.unesco.org/en/list/390|titlu=Škocjan Caves - UNESCO World Heritage Centre|data=2019-12-06|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-04-09|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20191206140919/http://whc.unesco.org/en/list/390|arkivju-data=2019-12-06|url-status=bot: unknown}}</ref> |- !Wirt tal-Merkurju. [[Almadén]] u [[Idrija]]* |[[Stampa:Šelštev,_Idrija.jpg|ħolqa=Https://en.wikipedia.org/wiki/File:Šelštev,_Idrija.jpg|alt=A building which is the entrance to Antonijev rov, Idrija|150x150px]] |[[Idrija]], is-[[Slovenja]], u [[Almadén]], [[Spanja]] 38°46′31″N 4°50′20″W |kulturali: (ii), (iv) |104 (260) |2012 |Idrija kellha waħda mill-ikbar żewġ minjieri tal-[[merkurju]] fid-dinja. Il-merkurju ġie skopert għall-ewwel darba f'Idrija fl-1490. Is-sit jinkludi l-karatteristiċi tal-infrastruttura u tat-teknoloġija b'rabta max-xogħol fil-minjieri u l-produzzjoni tal-merkurju u huwa xhieda tal-kummerċ interkontinentali tal-merkurju, li ġġenera skambji importani bejn l-[[Ewropa]] u l-[[Stati Uniti|Amerka]] matul is-sekli. Id-daħla tal-minjiera ta' Antonijev rov tidher fir-ritratt. Is-sit huwa kondiviż mar-raħal tax-xogħol tal-minjieri ta' Almadén, Spanja.<ref name=":3">{{Ċita web|url=http://whc.unesco.org/en/list/1313/|titlu=Heritage of Mercury. Almadén and Idrija - UNESCO World Heritage Centre|data=2019-12-16|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-04-09|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20191216223523/http://whc.unesco.org/en/list/1313/|arkivju-data=2019-12-16|url-status=bot: unknown}}</ref> |- ![[Xogħlijiet ta' Jože Plečnik f'Ljubljana – Disinn Urban Iċċentrat fuq il-Bniedem]] |[[Stampa:Ljubljanica_01.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ljubljanica_01.jpg|alt=Tromostovje bridges above the Ljubljanica river|150x150px]] |[[Ljubljana]], is-[[Slovenja]] |kulturali: (iv) |— |2021 |Is-sit jinkludi wħud mill-iżjed xogħlijiet prominenti tal-arkitett Sloven [[Jože Plečnik]] f'Ljubljana. Matul il-perjodu bejn il-gwerer, Plečnik ħadem biex jittrasforma Ljubljana minn belt provinċjali għall-belt kapitali tas-Slovenja billi ħoloq sensiela ta' spazji u istituzzjonijiet pubbliċi u integrahom fin-nisġa urbana eżistenti tal-belt. Fost is-siti hemm il-Knisja ta' [[Arkanġlu Mikiel|San Mikiel]] f' Črna Vas, u s-siti li ġejjin f'Ljubljana: l-ispazju għall-mixi tul ix-xtut tax-xmara [[Ljubljanica]] u l-pontijiet li jaqsmu minn naħa għall-oħra tagħha (fir-ritratt jidher il-Pont Triplu), ix-"Xatt Aħdar": it-Triq Vegova bil-Librerija Nazzjonali u Universitarja mill-[[Pjazza]] tar-[[Rivoluzzjoni Franċiża]] sal-Pjazza tal-Kungress u l-Park tal-Istilla, il-Pont ta' Trnovo, il-Ħitan [[Imperu Ruman|Rumani]] f'Mirje, il-Knisja ta' [[San Franġisk t'Assisi]], u l-Ġnien tal-Qaddisin Kollha fiċ-Ċimiterju ta' Žale.<ref name=":4">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1643/|titlu=The works of Jože Plečnik in Ljubljana – Human Centred Urban Design - UNESCO World Heritage Centre|data=2021-07-28|sit=web.archive.org|data-aċċess=2022-04-09|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210728173715/https://whc.unesco.org/en/list/1643/|arkivju-data=2021-07-28|url-status=bot: unknown}}</ref> |- ![[Wied ta' Madriu-Perafita-Claror]] |[[Stampa:Pont_de_la_Tosca_(Escaldes-Engordany)_-_2.jpg|ħolqa=https://it.wikipedia.org/wiki/File:Pont_de_la_Tosca_(Escaldes-Engordany)_-_2.jpg|150x150px]] |Madriu-Perafita-Claror, [[Andorra]] 42°29′41″N 1°35′44″E |kulturali: (iii) |— |2004 |Dan il-wied jinsab fil-[[Pirinej-Monte Perdido|Pirinej]] tal-Andorra fejn hemm stil ta' għajxien marbut mar-[[Ragħaj|ragħa]], kif ukoll kenn għall-organiżmi selvaġġi rari jew fil-periklu ta' estinzjoni.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1160/|titlu=Madriu-Perafita-Claror Valley|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-25}}</ref> |- !Ċentru Storiku ta' San Marino u [[Monte Titano]] |[[Stampa:View of Mount Titano - San Marino.jpg|ħolqa=https://it.wikipedia.org/wiki/File:San_Marino_prima_torre.jpg|150x150px]] |[[San Marino]]43°55′58″N 12°27′7″E |kulturali: (iii) |55 (140) |2008 |Dan is-Sit ta' Wirt Dinji jinkludi lil Monte Titano fejn tinsab il-Belt ta' San Marino, flimkien mal-Muniċipju u l-Bażilika ta' San Marino.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1245/|titlu=San Marino Historic Centre and Mount Titano|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-25}}</ref> |- ![[Belt tal-Vatikan]] |[[File:St_Peter's_Square,_Vatican_City_-_April_2007.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:St_Peter's_Square,_Vatican_City_-_April_2007.jpg|alt=Large circular square with columned buildings and an obelisk in the middle.|150x150px]] |il-[[Belt tal-Vatikan|Vatikan]] 41°54′8″N 12°27′27″E |kulturali: (i), (ii), (iv), (vi) |— |1984 |<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/286/|titlu=Vatican City|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-29}}</ref> |- ![[Butrint]] |[[Stampa:Amphitheatre_of_Butrint_2009.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Amphitheatre_of_Butrint_2009.jpg|150x150px|Butrint]] |Vlorë, Sarandë, l-[[Albanija]] 39°45′4″N 20°1′34″E |kulturali: (iii) |3,980 (9,800) |1992 |Butrint (bil-[[Lingwa Latina|Latin]]: ''Buthrōtum'') kienet belt Griega antika, imbagħad belt [[Imperu Ruman|Rumana]] u s-sede ta' veskovat Ruman aħħari. Wara perjoduta' abbandun, ġiet okkupata mill-[[Biżantini]], mill-Anġojini u mill-[[Venezja|Venezjani]]. Finalment ġiet abbandunata fl-aħħar tal-[[Medjuevu|Medju Evu]]. Fost is-siti arkeoloġiċi prominenti hemm teatru Grieg, battisterju tal-aħħar tal-antikità, bażilika tas-seklu 9, u fortifikazzjonijiet mill-perjodu tal-kolonja Griega sal-Medju Evu.<ref name=":02">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/570/|titlu=Butrint - UNESCO World Heritage Centre|data=2015-05-24|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-04-09|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150524000554/https://whc.unesco.org/en/list/570/|arkivju-data=2015-05-24|url-status=bot: unknown}}</ref> |- !Ċentri Storiċi ta' [[Berat]] u [[Gjirokastër]] |[[Stampa:Old_town_of_berat_albania_3.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Old_town_of_berat_albania_3.jpg|150x150px|Berat]] |[[Berat]] u [[Gjirokastër]], l-[[Albanija]] 40°4′10″N 20°8′0″E |kulturali: (iii), (iv) |59 (150) |2005 |Berat u Gjirokastër ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO bħala eżempji rari ta' arkitettura tipika tal-perjodu [[Imperu Ottoman|Ottoman]]. Berat hija xhieda tal-koeżistenza ta' diversi komunitajiet [[Reliġjon|reliġjużi]] u kulturali tul is-sekli. Fiha kastell, li l-biċċa l-kbira minnu nbena fis-seklu 13, għalkemm l-oriġini tiegħu jmorru lura għas-seklu 4 [[Ante Christum natum|Q.K]]. Iż-żona taċ-ċittadella fiha bosta knejjes [[Biżantini]], l-iktar mis-seklu 13, kif ukoll diversi moskej li nbnew fis-seklu 15. Gjirokastër fiha sensiela ta' djar b'żewġ sulari li nbnew fis-[[seklu 17]]. Ir-raħal għad għandu wkoll bażar, moskea tas-seklu 18 u żewġ knejjes tal-istess perjodu. Oriġinarjament Gjirokastër tniżżel waħdu fl-2005, imbagħad Berat żdied fl-2008.<ref name=":12">{{Ċita web|url=http://whc.unesco.org/en/list/569|titlu=Historic Centres of Berat and Gjirokastra - UNESCO World Heritage Centre|data=2012-03-02|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-04-09|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120302171506/http://whc.unesco.org/en/list/569|arkivju-data=2012-03-02|url-status=bot: unknown}}</ref> |- !Wirt Naturali u Kulturali tar-Reġjun ta' [[Ohrid]]* |[[Stampa:Iglesia_San_Juan_Kaneo,_Ohrid,_Macedonia_del_Norte,_2014-04-17,_DD_19.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Iglesia_San_Juan_Kaneo,_Ohrid,_Macedonia_del_Norte,_2014-04-17,_DD_19.jpg|150x150px|Ohrid]] |l-[[Albanija]] u l-[[Repubblika tal-Maċedonja ta' Fuq|Maċedonja ta' Fuq]] 41°7′5″N 20°48′48″E |kulturali: (i), (iii), (iv), (vii) |83,350 (206,000) |1979 |Ir-raħal ta' Ohrid huwa wieħed mill-eqdem insedjamenti [[Bniedem|umani]] fl-Ewropa bi fdalijiet arkeoloġiċi minn Żmien il-Bronż sal-[[Medjuevu|Medju Evu]]. Huwa xhieda prominenti tal-[[L-Arti|arti]] u tal-arkitettura [[Biżantini|Biżantina]], bħall-knejjes ta' San Ġwann ta' Kaneo u ta' Santa Sofija. Ohrid fih l-iżjed monasteru Slav antik u l-ewwel università Slava fil-Balkani. Il-Lag ta' Ohrid imur lura għall-perjodu preglaċjali u jipprovdi refuġju uniku għal bosta speċijiet endemiċi u relitti ta' flora u ta' fawna tal-ilma ħelu. Is-sit ġie estiż fl-1980 u fl-2009 saret modifika minuri fiż-żona ta' lqugħ tas-sit. Fl-2019, is-sit ġie estiż biex tiġi inkluża l-parti Albaniża tal-lag.<ref name=":32">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/99|titlu=Natural and Cultural Heritage of the Ohrid region - UNESCO World Heritage Centre|data=2017-12-17|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-04-09|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20171217090041/https://whc.unesco.org/en/list/99|arkivju-data=2017-12-17|url-status=bot: unknown}}</ref> |- ![[Pont Antik ta' Mostar]] |[[Stampa:Mostar_Brückenspringer_Trevor.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mostar_Br%C3%BCckenspringer_Trevor.jpg|150x150px|Stari Most]] |Mostar, il-[[Bożnija u Ħerżegovina|Bożnija-Ħerzegovina]] 43°20′53″N 17°48′39″E |kulturali: (vi) |— |2005 |Dan is-sit jinkludi l-Pont Antik ta' Mostar u ż-żona tal-madwar. Il-pont [[Imperu Ottoman|Ottoman]], li jaqsam ix-xmara [[Neretva]], ġie kkummissjonat minn [[Suleiman il-Manjifiku]] u tlesta fl-1566/1567. Fl-1993, matul il-Gwerra tal-Bożnija, ġie mmirat u meqrud apposta mill-Kunsill tad-Difiża [[Kroazja|Kroat]]. Wara l-gwerra, il-pont ġie rikostruwit b'metodi tal-kostruzzjoni tradizzjonali u b'materjali lokali, u reġa' nfetaħ fl-2004.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/946/|titlu=Old Bridge Area of the Old City of Mostar|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-04-23}}</ref> |- ![[Pont ta' Mehmed Paša Sokolović]] |[[Stampa:Mehmet_pasa_bridge_and_green_Drina_river.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mehmet_pasa_bridge_and_green_Drina_river.jpg|150x150px|Mehmed Paša Sokolović Bridge]] |Višegrad, il-[[Bożnija u Ħerżegovina|Bożnija-Ħerzegovina]] 43°46′53″N 19°17′17″E |kulturali: (ii), (iv) |1.50 (3.7) |2007 |Il-Pont ta' Mehmed Paša Sokolović, li jaqsam ix-xmara [[Drina]], tlesta fl-1577 mill-[[arkitett]] tal-qorti Ottomana [[Mimar Sinan]] skont l-ordnijiet tal-Gran Viżier Mehmed Paša Sokolović. Il-pont huwa twil 179.5 metru (589 pied) u fih 11-il ħnejja. Il-pont għandu wkoll tifsira simbolika bħala post ta' għajxien paċifiku bejn il-[[Kristjaneżmu]] u l-[[Iżlam]].<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1260/|titlu=Mehmed Pa&scaron;a Sokolovi&#x107; Bridge in Vi&scaron;egrad|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-04-23}}</ref> |- ![[Reġjun Naturali, Kulturali u Storiku ta’ Kotor|Reġjun Naturali, Kulturali u Storiku ta' Kotor]] |[[Stampa:20090719_Crkva_Gospa_od_Zdravlja_Kotor_Bay_Montenegro.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:20090719_Crkva_Gospa_od_Zdravlja_Kotor_Bay_Montenegro.jpg|alt=Kotor|150x150px]] |[[Reġjun Naturali, Kulturali u Storiku ta’ Kotor|Kotor]], Herceg Novi, Tivat, il-[[Montenegro]] 42°29′0″N 18°42′0″E |kulturali: (i), (ii), (iii), (iv) |— |1979 |Il-Bajja ta' Kotor, port naturali strateġiku fil-Lvant tal-[[Baħar Adrijatiku]], kienet ċentru importanti ta[[L-Arti|l-arti]] u tal-kummerċ matul il-[[Medjuevu|Medju Evu]]. Il-valur tar-reġjun huwa integrat fil-kwalità tal-arkitettura tal-bliet iffortifikati u miftuħa, tal-insedjamenti, tal-palazzi u tal-kumplessi monastiċi, kif ukoll l-integrazzjoni tagħhom fil-pajsaġġ imtarraġ ikkultivat fuq ix-xaqlibiet tal-għoljiet tal-blat għoljin. Is-sit jinkludi l-bliet ta' Kotor, [[Perast]] u [[Risan]], kif ukoll il-fortifikazzjonijiet ta' Kotor. Bejn l-1979 u l-2003, is-sit tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji fil-Periklu minħabba li ħsara li ġarrab mit-terremot tal-1979 tal-Montenegro. Fl-2012 u fl-2015 saru xi modifiki minuri fil-konfini taż-żona ta' lqugħ tas-sit.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/125/|titlu=Natural and Culturo-Historical Region of Kotor|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-04-26}}</ref> |- ![[Durmitor|Park Nazzjonali ta' Durmitor]] |[[Stampa:The_Black_Lake_in_Montenegro.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:The_Black_Lake_in_Montenegro.jpg|alt=Durmitor|150x150px]] |Žabljak, il-[[Montenegro]] 43°7′59″N 19°1′0″E |naturali: (vii), (viii), (x) |32,100 (79,000) |1980 |Durmitor hija katina muntanjuża tal-[[ġebla tal-ġir]] li tifforma parti mill-[[Alpi Dinariċi]]. Issawret permezz tal-glaċieri u mimlija kanjons bix-xmajjar. Il-Kanjon tax-xmara [[Tara]] għandhom l-iżjed fniedaq tax-xmajjar fondi fl-[[Ewropa]], ta' madwar 1,300 metru (4,300 pied). Hemm 18-il lag glaċjali fil- park u l-ikbar wieħed huwa l-[[Lag l-Iswed]]. Il-Park Nazzjonali ta' Durmitor huwa wkoll post importanti għall-[[bijodiversità]].<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/100/|titlu=Durmitor National Park|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-04-26}}</ref> Wara li s-sit tniżżel fil-lista tas-Siti ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-1980, il-konfini taż-żona ta' lqugħ tas-sit ġew immodifikati fl-2005 biex ikunu l-istess bħall-konfini tal-park nazzjonali.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/decisions/478/|titlu=29 COM 8B.15 - Decision|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-04-26}}</ref> |- ![[Ipoġew ta’ Ħal Saflieni|Ipoġew ta' Ħal Saflieni]] |[[Stampa:Photo_Ellis_Hal_Salflieni.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Photo_Ellis_Hal_Salflieni.jpg|alt=An underground necropolis.|150x150px]] |[[Ħal Saflieni]], [[Raħal Ġdid]], [[Malta]] 35°52′17″N 14°30′27″E |kulturali: (iii) |— |1980 |L-ipoġew huwa struttura kbira taħt l-art li kienet tintuża bħala ċimiterju taħt l-art bejn l-4000 [[Ante Christum natum|Q.K]]. u l-2500 Q.K. u ġie skopert fl-1902. Tliet livelli sovraimposti ta' kompartimenti tħaffru fil-blat artab tal-[[Ġebla tal-ġir|franka]], u xi kompartimenti imitaw l-arkitettura tat-tempji megalitiċi kontemporanji fuq l-art. L-ipoġew inizjalment kellu l-fdalijiet ta' xi 7,000 individwi. L-iskavi taw ħjiel dwar ir-ritwali funebri [[Neolitiku|Neolitiċi]], li x'aktarx li kienu jsiru f'diversi stadji. Reċipjenti tal-fuħħar u amuleti tal-ġebel u tat-tafal instabu fis-sit, kif ukoll figuri umani tal-ġebel u tat-tafal, inkluż [[statwa]] famuża tal-mara rieqda.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/130/|titlu=Ħal Saflieni Hypogeum|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- !Il-[[Valletta|Belt Valletta]] |[[Stampa:St_Sebastian_Curtain.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:St_Sebastian_Curtain.jpg|alt=Skyline of a city with a church dome and bell tower.|150x150px]] |Il-[[Valletta|Belt Valletta]], [[Malta]] 35°54′2″N 14°30′52″E |kulturali: (i), (vi) |56 (140) |1980 |Il-Belt Valletta ġiet stabbilita fl-1566. Il-[[Ordni ta' San Ġwann|Kavallieri ta' San Ġwann]] ippjanaw u fasslu l-belt bħala ħolqien olistiku uniku tal-aħħar tar-[[Rinaxximent]], b'konfigurazzjoni uniformi ta' grilja fi ħdan swar iffortifikati. Għalkemm esperjenzat rinnovazzjonijiet u ħsarat estensivi matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]], proporzjon kbir tan-nisġa urbana ġiet ippreservata jew irrestawrata. Uħud mit-320 [[monument]] tal-Belt Valletta jinkludu l-[[Kon-Katidral ta' San Ġwann]], il-[[Palazz tal-Gran Mastru]], il-[[Berġa ta' Kastilja]], il-[[Berġa ta' Provenza]], il-[[Berġa tal-Italja]], il-[[Berġa ta' Aragona]], u l-Knejjes tal-[[Knisja tal-Vitorja|Vitorja]], ta' [[Knisja ta' Santa Katarina|Santa Katarina]] u ta' [[Ġieżu]], kif ukoll kostruzzjonijiet tas-seklu 18 bħall-[[Berġa ta' Bavarja]], il-Knisja tan-Nawfraġju ta' San Pawl, u t-[[Teatru Manoel]].<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/131/|titlu=City of Valletta|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Tempji Megalitiċi ta’ Malta u Għawdex|Tempji Megalitiċi ta' Malta u Għawdex]] |[[Stampa:IMG_1524_Ħaġar_Qim_September_2005.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:IMG_1524_%C4%A6a%C4%A1ar_Qim_September_2005.jpg|alt=Façade of a prehistoric temple made up of large megaliths.|150x150px]] |[[Xagħra]], [[Qrendi]], [[Mġarr]], u [[Ħal Tarxien|Tarxien]], [[Malta]] u [[Għawdex]] 36°2′57″N 14°16′10″E |kulturali: (iv) |— |1980 |Is-sit huwa magħmul minn seba' tempji [[Preistorja|preistoriċi]] f'sitt siti (oriġinarjament, is-sit kien jinkludi ż-żewġ tempji ta' Ġgantija u ġie estiż fl-1992) li nbnew matul ir-raba' u t-tielet millenji [[Ante Christum natum|Q.K]]. Dawn it-tempji huma fost l-eqdem strutturi mingħajr tkaħħil fid-[[Id-Dinja|dinja]] u x'aktarx kellhom importanza ritwali kbira għal soċjetà organizzata ferm. Għalkemm kull tempju huwa differenti bħala disinn arkitettoniku, normalment kollha kellhom spazju elittiku quddiem faċċata konkava. Il-vireg orizzontali fil-ġebel li għadhom viżibbli jindikaw li l-monumenti kienu msaqqfin, xi ħaġa pjuttost sofistikata għal dak iż-żmien. Il-karatteristiċi dekorattivi tat-tempji jinkludu panewijiet b'toqob imħaffrin u panewijiet b'bassoriljievi b'motivi spirali, siġar, pjanti u [[Annimal|annimali]] varji.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/132/|titlu=Megalithic Temples of Malta|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> |- ![[Park Nazzjonali tal-Lagi ta’ Plitvice|Park Nazzjonali tal-Lagi ta' Plitvice]] |[[Stampa:Plitvice_Lakes_National_park.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Plitvice_Lakes_National_park.jpg|150x150px]] |Plitvička Jezera, il-[[Kroazja]] 44°52′40″N 15°36′52″E |naturali: (vii), (viii), (ix) |19,200 (47,000) |1979 |Tul iż-żmien, il-fluss tal-ilma għadda fuq il-[[ġebla tal-ġir]] u l-ġibs naturali, u ħoloq digi naturali, li min-naħa tagħhom ħolqu sensiela ta' lagi konnessi, kaskati u għerien. Il-foresti fil-qrib jospitaw orsijiet, lupi u ħafna speċijiet rari ta' [[Għasfur|għasafar]].<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/98/|titlu=Plitvice Lakes National Park|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-04-25}}</ref> |- !Kumpless Storiku ta' [[Split, Kroazja|Split]] bil-[[Palazz ta’ Djoklezjanu|Palazz ta' Djoklezjanu]] |[[Stampa:Peristyle_of_Diocletian's_Palace,_Split_(11908116224).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Peristyle_of_Diocletian's_Palace,_Split_(11908116224).jpg|150x150px]] |[[Split]], il-[[Kroazja]] 43°30′34″N 16°26′36″E |kulturali: (ii), (iii), (iv) |21 (52) |1979 |Il-palazz inbena mill-[[Imperu Ruman|imperatur Ruman]] Djoklezjanu għall-ħabta tas-seklu 4 W.K., u iktar 'il quddiem intuża bħala l-bażi tal-belt ta' Split. Fil-[[Medjuevu|Medju Evu]] nbena [[katidral]] ġo mawżolew antik, flimkien ma' knejjes, fortifikazzjonijiet, u palazzi [[Gotiku|Gotiċi]] u [[Rinaxximent|Rinaxximentali]]. L-istil [[Barokk]] intuża għall-kumplament tal-binjiet taż-żona.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/97/|titlu=Historical Complex of Split with the Palace of Diocletian|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-04-25}}</ref> |- ![[Dubrovnik|Belt Antika ta' Dubrovnik]] |[[Stampa:Old_town_of_dubrovnik.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Old_town_of_dubrovnik.jpg|150x150px]] |[[Dubrovnik]], il-[[Kroazja]] 42°39′2″N 18°5′29″E |kulturali: (i), (iii), (iv) |97 (240) |1979 |Dubrovnik saret Repubblika Marittima sinjura matul il-Medju Evu u saret l-unika belt-stat fil-Lvant tal-[[Baħar Adrijatiku]] li kienet tħaqqaqha ma' [[Venezja]]. Appoġġata mill-ġid u mid-diplomazija għaqlija, il-belt kisbet livell notevoli ta' żvilupp, b'mod partikolari matul is-sekli 15 u 16.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/95/|titlu=Old City of Dubrovnik|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-04-25}}</ref> |- ![[Bażilika Ewfrasjana ta’ Poreč|Kumpless Episkopali tal-Bażilika Ewfrasjana fiċ-Ċentru Storiku ta' Poreč]] |[[Stampa:The_Euphrasian_Basilica_in_the_Historic_Centre_of_Poreč_-_panoramio_(2).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:The_Euphrasian_Basilica_in_the_Historic_Centre_of_Pore%C4%8D_-_panoramio_(2).jpg|150x150px]] |Poreč, il-[[Kroazja]] 45°13′45″N 13°35′40″E |kulturali: (ii), (iv) |1.10 (2.7) |1997 |Il-kumpless episkopali, bil-mużajk tiegħu, imur lura għas-seklu 6, u huwa wieħed mill-aqwa eżempji tal-[[arti]] u tal-arkitettura [[Biżantini]] bikrija fil-[[Mediterran]] u fid-[[Id-Dinja|dinja]]. Il-kumpless jinkludi l-bażilika stess, sagristija, battisterju, u t-torri tal-kampnar tal-palazz tal-arċisqof fil-qrib.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/809/|titlu=Episcopal Complex of the Euphrasian Basilica in the Historic Centre of Pore&#x10d;|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-04-25}}</ref> |- ![[Trogir|Belt Storika ta' Trogir]] |[[Stampa:View_over_Trogir_-_Croatia.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:View_over_Trogir_-_Croatia.jpg|150x150px]] |[[Trogir]], il-[[Kroazja]] 43°30′45″N 16°15′6″E |kulturali: (ii), (iv) |6.40 (15.8) |1997 |Il-kultura rikka ta' Trogir inħolqot taħt l-influwenza tal-[[Greċja|Griegi]], tar-Rumani u tal-Venezjani tal-qedem. Fiha l-iżjed kumpless [[Rumanesk]]-Gotiku ppreservat tajjeb mhux biss fl-Adrijatiku, iżda fl-[[Ewropa Ċentrali]] kollha. Il-qalba Medjevali ta' Trogir, imdawra bil-ħitan, tinkludi kastell u torri ppreservati u sensiela ta' abitazzjonijiet u palazzi mill-perjodi Rumaneski, Gotiċi u Barokki.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/810/|titlu=Historic City of Trogir|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-04-25}}</ref> |- ![[Katidral ta’ Šibenik|Katidral ta' San Ġakbu ta' Šibenik]] |[[Stampa:St._Jacobuskathedraal_;_Sibenik.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:St._Jacobuskathedraal_;_Sibenik.jpg|150x150px]] |Šibenik, il-[[Kroazja]] 43°44′11″N 15°53′25″E |kulturali: (i), (ii), (iv) |0.10 (0.25) |2000 |Il-katidral huwa bażilika bi tlieta navati, bi tliet apsidi u b'koppla għolja 32 metru minn ġewwa. Huwa ukoll wieħed mill-iżjed [[Monument|monumenti]] arkitettoniċi Rinaxximentali importanti fil-Lvant tal-Adrijatiku.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/963/|titlu=The Cathedral of St James in &Scaron;ibenik|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-04-25}}</ref> |- ![[Pjanura ta’ Stari Grad|Pjanura ta' Stari Grad]] |[[Stampa:Kupinovik_(9865).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Kupinovik_(9865).jpg|150x150px]] |Hvar, il-[[Kroazja]] 43°10′54″N 16°38′19″E |kulturali: (ii), (iii), (v) |1,377 (3,400) |2008 |Il-Pjanura ta' Stari Grad hija pajsaġġ agrikolu li ġie stabbilit mill-kolonjalisti Griegi tal-qedem fis-seklu 4 [[Ante Christum natum|Q.K]]. li għadu jintuża sa llum. Il-pjanura ġeneralment għadha fil-forma oriġinali tagħha. Il-konfigurazzjoni tal-qedem ġiet ippreservata permezz tal-manutenzjoni bir-reqqa tal-ħitan tas-sejjieħ matul 24 seklu.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1240/|titlu=Stari Grad Plain|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2022-04-25}}</ref> |- ![[Monasteru tal-Ġlormini]] u t-[[Torri ta' Belém]] f'[[Liżbona]] |[[Stampa:Torre_Belém_April_2009-4a.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Torre_Bel%C3%A9m_April_2009-4a.jpg|alt=White tower near the sea|150x150px]] |[[Liżbona]], il-[[Portugall]] 38°41′31″N 9°12′57″W |kulturali: (iii), (vi) |2.66 (6.6) |1983 |Kemm il-Monasteru kif ukoll it-Torri, li jinsabu fid-distrett ta' Belém f'[[Liżbona]] tul ix-xmara Tagus, huma marbutin simbolikament mal-Era tal-Iskoperti meta l-Portugall esplora d-[[Id-Dinja|dinja]]. Il-Monasteru ġie stabbilit għall-memorja tal-Prinċep Enriku n-Navigatur u għall-patrijiet biex ikunu jistgħu jitolbu għar-re u għall-baħħara. It-Torri (fl-istampa) inbena biex jitfakkar il-vjaġġ ta' [[Vasco da Gama]] u biex il-port jiġi protett. Iż-żewġ binjiet inbnew fil-bidu tas-seklu 16 bl-istil Manwelin. Modifika minuri taż-żona ta' lqugħ tas-sit saret fl-2008.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/263/|titlu=Monastery of the Hieronymites and Tower of Bel&eacute;m in Lisbon|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-13}}</ref> |- ![[Monasteru ta' Batalha]] |[[Stampa:Batalha September 2021-53.jpg|alt=Gothic church|150x150px]] |Batalha, il-[[Portugall]] 39°39′28″N 8°49′37″W |kulturali: (i), (ii) |0.98 (2.4) |1983 |Il-Monasteru Dumnikan ta' Batalha nbena fil-bidu tas-seklu 15 biex titfakkar ir-rebħa Portugiża fuq il-Kastiljani fil-Battalja ta' Aljubarrota fl-1385. Il-monasteru huwa kapulavur tal-arkitettura [[Gotiku|Gotika]], b'żidiet li saru wara bl-istil Manwelin. Għal iktar minn żewġ sekli, intuża bħala studjo tax-xogħol importanti għall-monarkija Portugiża, bħala sit fejn ġew stabbilit l-karatteristiċi tal-arti nazzjonali.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/264/|titlu=Monastery of Batalha|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-13}}</ref> |- ![[Kunvent ta' Kristu f'Tomar]] |[[Stampa:Convento de Cristo, safe inside Tomar castle (54199027283).jpg|alt=Christian religious building with a bell|150x150px]] |Tomar, il-[[Portugall]] 39°36′17″N 8°25′3″W |kulturali: (i), (vi) |— |1983 |Il-kunvent ġie stabbilit fis-seklu 12 bħala fortizza tat-Templari. Meta l-ordni ġiet xolta fis-seklu 14, il-fergħa Portugiża nbidlet fil-Kavallieri tal-Ordni ta' Kristu li iktar 'il quddiem appoġġaw l-iskoperti marittimi tal-Portugall tas-seklu 15. Il-kunvent inbena tul diversi sekli u fih elementi tal-arkitettura [[Rumanesk|Rumaneska]], Gotika, Manwelina, [[Rinaxximent|Rinaxximentali]], Barokka u [[Manjeriżmu|Manjerista]].<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/265/|titlu=Convent of Christ in Tomar|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-13}}</ref> |- ![[Évora|Ċentru Storiku ta' Évora]] |[[Stampa:Templo Romano de Évora from the northwest 80.jpg|alt=Ruins of a classical columned temple|150x150px]] |[[Évora]], il-[[Portugall]] 38°24′23″N 7°54′28″W |kulturali: (ii), (iv) |— |1986 |Il-belt ta' Évora hija l-ifjen eżempju ta' belt tal-epoka tad-deheb tal-Portugall (peress li Liżbona nqerdet kważi għalkollox fit-terremot tal-1755). Il-belt fiha monumenti minn perjodi differenti, inkluż it-Tempju [[Imperu Ruman|Ruman]] (fl-istampa), fortifikazzjonijiet tal-[[Għarab]] Iberiċi, u knejjes u palazzi li nbnew wara s-seklu 15 meta Évora saret ir-residenza tal-monarki Portugiżi. Karatteristika tipika tal-belt huma d-djar miżbugħin bl-[[abjad]] mis-seklu 16 sas-seklu 18. Huma mżejna b'madum impitter (''azulejos'') u b'gallariji bil-[[ħadid]] ferrobattut. Il-monumenti ta' Évora ispiraw l-arkitettura kolonjali Portugiża fil-[[Brażil]].<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/361/|titlu=Historic Centre of &Eacute;vora|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-13}}</ref> |- ![[Monasteru ta' Alcobaça]] |[[Stampa:Alcobaça October 2021-1.jpg|alt=Church facade integrated into a complex of white buildings with red roofs|150x150px]] |[[:en:Alcobaça,_Portugal|Alcobaça]] |kulturali: (i), (iv) |— |1989 |Il-monasteru taċ-Ċisterċensi ġie stabbilit fis-seklu 12 u sar ċentru reġjonali [[Kultura|kulturali]], [[Reliġjon|reliġjuż]] u [[Politika|politiku]]. Il-knisja u l-binjiet monastiċi nbnew fis-seklu 13 bi stil Gotiku, filwaqt li l-faċċata ġiet rinnovata fis-seklu 18 bi stil Barokk. Il-kċina wkoll tmur lura għas-seklu 18. Il-knisja fiha l-oqbra ħdejn xulxin tar-Re [[Pedro I]] u ta' [[Inês de Castro]], mill-1360, li huma eżempji fini ta' [[Skultura|skulturi]] funebri Gotiċi.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/505/|titlu=Monastery of Alcoba&ccedil;a|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-13}}</ref> |- ![[Sintra|Pajsaġġ Kulturali ta' Sintra]] |[[Stampa:Palácio Nacional de Sintra from above 74.jpg|alt=Aerial view of a castle with a white façade and orange roofs|150x150px]] |[[Sintra]], il-[[Portugall]] 38°47′0″N 9°25′0″W |kulturali: (ii), (iv), (v) |946 (2,340) |1995 |Il-pajsaġġ kulturali jinsab fil-Muntanji ta' Sintra. Fis-seklu 19, l-inħawi saru ċentru tal-arkitettura [[Romantiċiżmu|Romantika]]. Fost l-attrazzjonijiet prominenti hemm il-Palazz ta' Pena, li huwa fdalijiet ta' monasteru li ġew ikkonvertiti f'kastell b'taħlita eklettika ta' stili, il-Palazz Nazzjonali ta' Sintra (fl-istampa), Quinta da Regaleira, il-Palazz ta' Monserrate, u l-Kastell tal-Għarab Iberiċi. Il-parks biswit il-palazzi jospitaw diversi speċijiet ta' pjanti eżotiċi.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/723/|titlu=Cultural Landscape of Sintra|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-13}}</ref> |- ![[Porto|Ċentru Storiku ta' Oporto, il-Pont ta' Luiz I u l-Monasteru ta' Serra do Pilar]] |[[Stampa:Cais_da_Ribeira,_Oporto,_Portugal,_2012-05-09,_DD_16.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cais_da_Ribeira,_Oporto,_Portugal,_2012-05-09,_DD_16.JPG|alt=Metal bridge across a river and city centre built on a hillside|150x150px]] |Porto, il-[[Portugall]] 41°8′30″N 8°37′0″W |kulturali: (iv) |— |1996 |Il-belt ta' Oporto jew Porto, tinsab fil-bokka tax-xmara Douro. Oriġinarjament kienet insedjament kummerċjali tal-[[Feniċi]], u ilha abitata kontinwament minn żmien ir-Rumani. Il-monumenti fil-belt imorru lura għal perjodi differenti: il-[[Katidral]] inbena bir-Rumanesk, il-Knisja ta' Santa Klara bil-Manwelin, u l-Palazz tal-Borża bl-istil Neoklassiku.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/755/|titlu=Historic Centre of Oporto, Luiz I Bridge and Monastery of Serra do Pilar|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-13}}</ref> |- ![[Siti tal-Arti Preistorika Mnaqqxa fil-Blat fil-Wied ta' Côa]] u [[Siega Verde]]* |[[Stampa:Rock_Art_Foz_Coa_01.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Rock_Art_Foz_Coa_01.jpg|alt=Rock carvings of animals including a horse|150x150px]] |il-[[Portugall]] u [[Spanja]] 40°41′51″N 6°39′40″W |kulturali: (i), (iii) |— |1998 |Dan is-sit transnazzjonali huwa magħmul minn żewġ siti b'tinqix fil-blat fil-beraħ. Is-sit Portugiż, elenkat fl-1998, jinsab fil-Wied ta' Côa. Siega Verde fi Spanja ġiet miżjuda bħala estensjoni fl-2010. It-tinqix, li jirrappreżenta speċjalment l-[[Annimal|annimali]] (iżjed minn 5,000 figura), saru matul diversi millenji, mill-Paleolitiku Superjuri sal-Magdalenjan/Epipaleolitiku (22,000 sa 8,000 [[Ante Christum natum|Q.K]].).<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/866/|titlu=Prehistoric Rock Art Sites in the C&ocirc;a Valley and Siega Verde|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-13}}</ref> |- ![[Guimarães|Ċentru Storiku ta' Guimarães]] |[[Stampa:D._Afonso_Torre.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:D._Afonso_Torre.jpg|alt=A monument in front of a castle|150x150px]] |[[Guimarães]], il-[[Portugall]] 41°26′27″N 8°17′41″W |kulturali: (ii), (iii), (iv) |16 (40) |2001 |Bħala r-residenza tad-duki li ddikjaraw l-indipendenza fis-seklu 12, Guimarães huwa raħal importanti fl-istorja tal-Portugall. Kien l-ewwel [[belt kapitali]] tal-pajjiż. L-iżvilupp tar-raħal [[Medjuevu|Medjevali]] seħħ madwar il-kastell u l-kumpless monastiku. Bejn l-aħħar tas-seklu 15 u s-[[seklu 17]], inbnew djar tan-nobbli u binjiet ċiviċi fiċ-ċentru storiku li ġie ppreservat sew. It-tekniki speċjalizzati tal-kostruzzjoni żviluppati f'Guimarães fil-Medju Evu ġew trażmessi lill-kolonji Portugiżi fl-Afrika u fl-Amerki.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1031/|titlu=Historic Centre of Guimar&atilde;es|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-13}}</ref> |- ![[Alto Douro|Reġjun tal-Inbid ta' Alto Douro]] |[[Stampa:Vila_Nova_de_Foz_Coa_rio_Douro_(14282784962).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Vila_Nova_de_Foz_Coa_rio_Douro_(14282784962).jpg|alt=A river with terraced vineyards|150x150px]] |Provinċja ta' Trás-os-Montes u Alto Douro, il-[[Portugall]] 41°6′6″N 7°47′56″W |kulturali: (ii), (iv), (v) |24,600 (61,000) |2001 |Il-wied tax-xmara Douro u t-tributarji prinċipali tagħha huwa pajsaġġ kulturali fejn l-inbid ilu jiġi prodott għal madwar żewġ millenji. Il-pajsaġġ issawwar mill-attivitajiet tal-bniedem, b'vinji mtarrġin, ''quintas'' (azjendi li jipproduċu l-inbid), toroq, u [[Kappella|kappelli]]. Minn nofs is-seklu 18, l-iżjed prodott magħruf tar-reġjun huwa l-inbid ta' Porto.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1046/|titlu=Alto Douro Wine Region|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-13}}</ref> |- ![[Elvas|Raħal tal-Fruntiera tal-Gwarniġjon ta' Elvas u l-Fortifikazzjonijiet Tiegħu]] |[[Stampa:Elvas_e_muralhas.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Elvas_e_muralhas.jpg|alt=Ramparts of Elvas|150x150px]] |[[Elvas]], il-[[Portugall]] 38°52′50″N 7°9′48″W |kulturali: (iv) |179 (440) |2012 |Il-belt ta' Elvas tinsab qrib il-fruntiera ma' Spanja. Il-Portugall reġa' kiseb l-indipendenza minn Spanja fl-1640 u madwar il-belt inbniet sistema kumplessa ta' fortifikazzjonijiet bil-bastjuni u bil-ħniedaq mingħajr ilma (fortijiet b'għamla ta' [[stilla]]). Ġiet iddisinjata mill-patri [[Ġiżwiti|Ġiżwita]] [[Pajjiżi l-Baxxi|Olandiż]] Cosmander skont l-aħħar xejriet difensivi Olandiżi. Is-sit jinkludi wkoll il-Forti ta' Nossa Senhora da Graça tas-seklu 18 u l-Akkwedott ta' Amoreira tas-seklu 16. Fl-2013 saret modifika minuri fiż-żona ta' lqugħ tas-sit.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1367/|titlu=Garrison Border Town of Elvas and its Fortifications|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-13}}</ref> |- ![[Università ta' Coimbra|Università ta' Coimbra – Alta u Sofia]] |[[Stampa:Royal_Palace,_Universidade_de_Coimbra_(10249002256).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Royal_Palace,_Universidade_de_Coimbra_(10249002256).jpg|alt=Palace courtyard, university buildings|150x150px]] |Coimbra, il-[[Portugall]] 40°12′28″N 8°25′32.79″W |kulturali: (ii), (iv), (vi) |36 (89) |2013 |L-Università ta' Coimbra ġiet stabbilita lejn l-aħħar tas-seklu 13 fuq l-għolja faċċata tar-raħal (Alta). Fl-1537, ġiet ittrasferita lejn il-Palazz Irjali ta' Alcáçova u iktar 'il quddiem żviluppat sensiela ta' kulleġġi. Intużat bħala mudell għall-universitajiet fil-kolonji Portugiżi. L-istorja tal-belt ta' Coimbra hija minsuġa mill-qrib ma' dik tal-università. Uħud mill-binjiet ewlenin jinkludu l-Katidral l-Antik tas-seklu 12, il-Librerija Ġwannina Barokka, il-Kappella ta' [[Arkanġlu Mikiel|San Mikiel]], u l-kulleġġi tul Triq Sofia fil-belt. Fl-2019 saret modifika minuri fiż-żona ta' lqugħ tas-sit.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1387/|titlu=University of Coimbra &ndash; Alta and Sofia|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-13}}</ref> |- ![[Palazz ta' Mafra|Binja Rjali ta' Mafra – Palazz, Bażilika, Kunvent, Ġnien ta' Cerco u l-Park tal-Kaċċa (Tapada)]] |[[Stampa:Mafra_May_2013-2.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mafra_May_2013-2.jpg|alt=A massive building with yellow facade and two bell towers in the middle|150x150px]] |Mafra, il-[[Portugall]] 38°56′12″N 9°19′35″W |kulturali: (iv) |1,213.17 (2,997.8) |2019 |Il-kumpless tal-palazz ta' Mafra ġie kkummissjonat fil-bidu tas-seklu 18 mir-Re João V. Il-kumpless jinkludi bażilika, il-palazzi tar-re u tar-reġina, monasteru, u librerija. Inbena bl-istil Barokk [[Italja|Taljan]], ispirat b'mod partikolari mill-arkitettura ta' [[Ruma]]. Is-sit jinkludi wkoll il-Ġnien ta' Cerco, biswit il-palazz, u l-artijiet irjali tal-kaċċa.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1573/|titlu=Royal Building of Mafra &ndash; Palace, Basilica, Convent, Cerco Garden and Hunting Park &#x28;Tapada&#x29;|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-13}}</ref> |- ![[Santwarju ta' Bom Jesus do Monte|Santwarju ta' Bom Jesus do Monte fi Braga]] |[[Stampa:Baroque_stairway_of_Bom_Jesus_do_Monte_-_panoramio_-_Scott_Crowe_(1).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Baroque_stairway_of_Bom_Jesus_do_Monte_-_panoramio_-_Scott_Crowe_(1).jpg|alt=Elaborate staircase leading to a church on a hill|150x150px]] |Braga, il-[[Portugall]] 41°26′27″N 8°17′41″W |kulturali: (iv) |16 (40) |2019 |Is-santwarju jinsab fuq ix-xaqlibiet tal-Għolja ta' Espinho fuq Braga, u huwa eżempju ta' sit sagru tal-pellegrinaġġi fuq għolja. Il-binjiet prinċipali nbnew bl-istil Barokk, u l-iżjed kostruzzjoni emblematika hi t-Taraġ tal-Ħames Sensi (fl-istampa).<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1590/|titlu=Sanctuary of Bom Jesus do Monte in Braga|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-13}}</ref> |- ![[Għar ta' Altamira]] u l-[[Arti Paleolitika fl-Għerien tat-Tramuntana ta' Spanja]] |[[Stampa:9_Bisonte_Magdaleniense_polícromo.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:9_Bisonte_Magdaleniense_pol%C3%ADcromo.jpg|150x150px|example of cave art]] |Santillana del Mar, [[Spanja]] 43°22′57″N 4°6′58″W |kulturali: (i), (iii) |2,235 (5,520) |1985 |L-Għar ta' Altamira fih eżempji ta' pitturi fl-għerien mill-Paleolitiku Superjuri, li jmorru lura bejn il-35,000 sal-11,000 Q.K. Oriġinarjament is-sit kien jinkludi 17-il għar impitter. L-għerien huma ppreservati tajjeb minħabba l-iżolament kbir tagħhom mill-klima esterna.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/310/|titlu=Cave of Altamira and Paleolithic Cave Art of Northern Spain|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- !Ċentru Storiku ta' [[Segovia]] u l-[[Akkwedott ta' Segovia|Akkwedott]] |[[Stampa:Segovia_-_Alcázar_de_Segovia_22_2017-10-24.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Segovia_-_Alc%C3%A1zar_de_Segovia_22_2017-10-24.jpg|150x150px|View of Segovia]] |[[Segovia]], [[Spanja]] 40°56′54.5″N 4°7′9″W |kulturali: (i), (iii), (iv) |— |1985 |L-akkwedott Ruman inbena fis-seklu 1 [[WK|W.K]]., il-palazz [[Medjuevu|Medjevali]] tal-Alcázar fis-seklu 11 u l-Katidral fis-seklu 16.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/311/|titlu=Old Town of Segovia and its Aqueduct|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- ![[Monumenti ta' Oviedo u tar-Renju tal-Asturjas]] |[[Stampa:20060630-Oviedo_Santa_Maria_del_Naranco.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:20060630-Oviedo_Santa_Maria_del_Naranco.jpg|150x150px|Santa Maria del Naranco]] |Oviedo, [[Spanja]] 43°21′45″N 5°50′35″W |kulturali: (i), (ii), (iv) |— |1985 |Ir-Renju tal-Asturjas baqa' l-uniku reġjun [[Kristjaneżmu|Kristjan]] fi Spanja fis-seklu 9. Żviluppa l-istil tiegħu stess ta' arti u ta' arkitettura Pre-[[Rumanesk|Rumaneska]] li joħroġ fid-dieher f'diversi knejjes u [[Monument|monumenti]] oħra. Is-sit oriġinali bit-titlu "Knejjes tar-Renju tal-Asturjas" ġie estiż sabiex jiġu inklużi monumenti oħra bħal La Foncalada.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/312/|titlu=Monuments of Oviedo and the Kingdom of the Asturias|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- ![[Córdoba, Spanja|Ċentru Storiku ta' Córdoba]] |[[Stampa:Mihrab_de_la_mezquita_de_Córdoba_(17060237467).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mihrab_de_la_mezquita_de_C%C3%B3rdoba_(17060237467).jpg|150x150px|Mosque of Cordoba]] |[[Córdoba, Spanja|Córdoba]], [[Spanja]] 37°52′45″N 4°46′47″W |kulturali: (i), (ii), (iii), (iv) |— |1984 |Is-sit oriġinali kien il-Moskea l-Kbira ta' Córdoba, li hija [[Knisja Kattolika]] tas-seklu 7 li ġiet ikkonvertita f'moskea fis-seklu 8; u reġgħet ġiet irrestawrata għal Katidral Kattoliku Ruman fis-seklu 13 minn [[Ferdinandu III]]. Matul l-aqwa perjodu tar-renju tal-[[Għarab]] Iberiċi fir-reġjun, Córdoba kellha iktar minn 300 moskea u arkitettura simili għal dik ta' [[Kostantinopli]], [[Damasku]] u [[Bagdad]].<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/313/|titlu=Historic Centre of Cordoba|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- ![[Alhambra]], [[Generalife]] u [[Albayzín]] |[[Stampa:Alhambra-Granada-2003.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Alhambra-Granada-2003.jpg|150x150px|Alhambra]] |Granada, [[Spanja]] 37°10′36″N 3°35′40″W |kulturali: (i), (iii), (iv) |— |1984 |It-tliet siti huma fdalijiet tal-influwenza Għarbija Iberika fin-Nofsinhar ta' Spanja. Il-fortizza tal-Alhambra u l-palazz ta' Generalife nbnew mill-mexxejja tal-Emirat ta' Granada. Id-distrett ta' Albayzín fih eżempji ta' arkitettura vernakolari Għarbija Iberika u ġie miżjud mas-sit fl-1994.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/314/|titlu=Alhambra, Generalife and Albayz&iacute;n, Granada|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- ![[Katidral ta' Burgos]] |[[Stampa:Fachada_de_la_Catedral_de_Burgos.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Fachada_de_la_Catedral_de_Burgos.jpg|200x200px|Burgos Cathedral]] |Burgos, [[Spanja]] 42°20′25″N 3°42′14.5″W |kulturali: (ii), (iv), (vi) |— |1984 |Il-katidral bi stil [[Gotiku]] nbena bejn is-sekli 13 u 16 u huwa s-sit fejn indifen l-eroj nazzjonali Spanjol, [[El Cid]].<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/316/|titlu=Burgos Cathedral|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- !Monasteru u Sit ta' [[El Escorial]] |[[Stampa:Vista_aerea_del_Monasterio_de_El_Escorial.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Vista_aerea_del_Monasterio_de_El_Escorial.jpg|150x150px|El Escorial]] |San Lorenzo de El Escorial, [[Spanja]] 40°34′54″N 4°7′35″W |kulturali: (i), (ii), (vi) |— |1984 |El Escorial huwa wieħed mid-diversi siti rjali Spanjoli minħabba l-[[Storja|istorja]] tiegħu bħala residenza tal-familja rjali. Il-palazz ġie ddisinjat mir-Re [[Filippu II]] u l-[[arkitett]] [[Juan Bautista de Toledo]] bħala monument għar-rwol ċentrali ta' Spanja fid-dinja Kristjana.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/318/|titlu=Monastery and Site of the Escurial, Madrid|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- ![[Lista ta' binjiet ta' Gaudí|Xogħlijiet ta' Antoni Gaudí]] |[[Stampa:Casa_Milà_-_Barcelona,_Spain_-_Jan_2007.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Casa_Mil%C3%A0_-_Barcelona,_Spain_-_Jan_2007.jpg|150x150px|Casa Milà]] |[[Barċellona]], [[Spanja]] 41°24′48″N 2°9′11″E |kulturali: (i), (ii), (iv) |— |1984 |L-arkitettura ta' [[Antoni Gaudí]] hija parti mill-istil [[Moderniżmu|Modernist]], iżda d-disinni tiegħu jiġu deskritti bħala tassew uniċi. Oriġinarjament is-sit kien jinkludi Park Güell, Palau Güell u Casa Milà; l-estensjoni tal-2005 żiedet Casa Vicens, il-kripta u l-faċċata tan-nattività tas-[[Sagrada Família]], Casa Batlló, u l-kripta f'Colònia Güell.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/320/|titlu=Works of Antoni Gaud&iacute;|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- ![[Santiago de Compostela]] (iċ-Ċentru Storiku) |[[Stampa:Santiago_cathedral_2021.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Santiago_cathedral_2021.jpg|150x150px|Cathedral of Santiago de Compostela]] |[[Santiago de Compostela]], [[Spanja]] |kulturali: (i), (ii), (vi) |— |1985 |Il-Katidral ta' Santiago de Compostela huwa magħruf bħala l-post fejn indifen l-appostlu [[Ġakbu l-Kbir|Ġakbu]], u huwa d-destinazzjoni finali tal-[[Pellegrinaġġ ta' San Ġakbu]] fit-Tramuntana ta' Spanja. Ir-raħal kien inqered mill-Musulmani fis-seklu 10 u ġie rikostruwit fis-seklu ta' wara.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/347/|titlu=Santiago de Compostela &#x28;Old Town&#x29;|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- !Raħal Antik ta' [[Ávila]] u l-Knejjes ''Extra-Muros'' |[[Stampa:Avila_-_Murallas,_Paseo_de_la_Ronda_Vieja_06.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Avila_-_Murallas,_Paseo_de_la_Ronda_Vieja_06.JPG|150x150px|City wall of Ávila]] |[[Ávila]], [[Spanja]] 40°39′23″N 4°42′0″W |kulturali: (iii), (iv) |— |1985 |Il-ħajt difensiv madwar ir-raħal oriġinali nbena fis-seklu 11. Fih 82 torri semiċirkolari u 9 daħliet, u huwa wieħed mill-iżjed eżempji kompluti ta' swar tal-irħula fi Spanja.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/348/|titlu=Old Town of &Aacute;vila with its Extra-Muros Churches|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- ![[Arkitettura Mudéjar ta' Aragona]] |[[Stampa:Iglesia_de_San_Pedro,_Teruel,_España,_2014-01-10,_DD_10.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Iglesia_de_San_Pedro,_Teruel,_Espa%C3%B1a,_2014-01-10,_DD_10.JPG|150x150px|Sait Peter's Church in Teruel]] |Provinċji ta' [[Teruel]] u ta' [[Zaragoza]], [[Spanja]] 40°20′38″N 1°6′26″W |kulturali: (ii), (iv), (vi) |— |1986 |Is-sit oriġinali kien jinkludi erba' knejjes f'Teruel bl-istil Mudéjar, li huwa taħlita ta' stil Iżlamiku tradizzjonali u Ewropew kontemporanju. Fl-2001 is-sit ġie estiż sabiex jiġu inklużi sitt monumenti oħra.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/378/|titlu=Mudejar Architecture of Aragon|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- ![[Toledo|Belt Storika ta' Toledo]] |[[Stampa:Toledo_Skyline_Panorama,_Spain_-_Dec_2006.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Toledo_Skyline_Panorama,_Spain_-_Dec_2006.jpg|150x150px|Toledo]] |[[Toledo]], [[Spanja]] 39°52′1″N 4°1′46″W |kulturali: (i), (ii), (iii), (iv) |— |1986 |Toledo ġiet stabbilita mir-[[Imperu Ruman|Rumani]], intużat bħala l-[[belt kapitali]] tar-Renju tal-Viżigoti, kienet importanti fi Spanja Musulmana u matul ir-''Reconquista'', u għal żmien qasir kienet il-belt kapitali ta' Spanja. Il-belt tħaddan l-influwenzi Kristjani, [[Iżlam|Musulmani]] u [[Ġudaiżmu|Lhud]].<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/379/|titlu=Historic City of Toledo|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- ![[Paseo del Prado]] u [[Buen Retiro]], pajsaġġ tal-arti u tax-xjenza |{{sort|1560|[[File:Madrid-1758045.jpg|150px|Prado Museum]]}} |[[Madrid]], [[Spanja]] |kulturali: (ii), (iv), (vi) |— |2021 |Il-Paseo del Prado hija waħda mit-toroq u mill-boulevards prinċipali f'Madrid, il-belt kapitali ta' Spanja.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1618/|titlu=Paseo del Prado and Buen Retiro, a landscape of Arts and Sciences|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- ![[Salamanca|Ċentru Storiku ta' Salamanca]] |[[Stampa:Catedralnuevaslc.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Catedralnuevaslc.jpg|150x150px|Cathedral of Salamanca]] |[[Salamanca]], [[Spanja]] 40°57′55″N 5°39′52″W |kulturali: (i), (ii), (iv) |— |1988 |Salamanca hija importanti bħala belt universitarja, peress li l-Università ta' Salamanca, stabbilita fl-1218, hija l-eqdem fi Spanja u fost l-eqdem fl-Ewropa. Il-belt l-ewwel inħakmet mill-[[Kartaġni|Kartaġiniżi]] fis-seklu 3, u iktar 'il quddiem ġiet immexxija mir-Rumani u mill-Għarab Iberiċi. Iċ-ċentru tal-belt jirrappreżenta l-arkitettura Rumaneska, Gotika, [[Rinaxximent|Rinaxximentali]] u Għarbija Iberika.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/381/|titlu=Old City of Salamanca|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- ![[Sivilja|Katidral, Alcázar u Arkivju tal-Indji f'Sivilja]] |[[Stampa:Seville_Cathedral_-_2013.07_-_panoramio.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Seville_Cathedral_-_2013.07_-_panoramio.jpg|150x150px|Cathedral and Alcazar of Seville]] |[[Sivilja]], [[Spanja]]37°23′2″N 5°59′30″W |kulturali: (i), (ii), (iii), (iv) |12 (30) |1987 |L-Alcázar inbena matul id-dinastija tal-Almoħadin li mexxiet in-Nofsinhar ta' Spanja sar-''Reconquista''. Il-katidral imur lura għas-seklu 15 u fih l-oqbra ta' Ferdinandu III u ta' [[Kristofru Kolombu]]. L-arkivju fih dokumenti marbuta mal-kolonizzazzjoni tal-Amerki.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/383/|titlu=Cathedral, Alc&aacute;zar and Archivo de Indias in Seville|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- ![[Cáceres (Spanja)|Ċentru Storiku ta' Cáceres]] |[[Stampa:Caceres-Gulliveria.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Caceres-Gulliveria.jpg|150x150px|Cáceres]] |[[Cáceres (Spanja)|Cáceres]], [[Spanja]] 39°28′28″N 6°22′12″W |kulturali: (iii), (iv) |— |1986 |Iċ-ċentru storiku jħaddan influwenzi Rumani, Iżlamiċi, Gotiċi tat-Tramuntana u Rinaxximentali Taljani, u jinkludi iktar minn 30 torri Iżlamiku.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/384/|titlu=Old Town of C&aacute;ceres|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- ![[Ibiza]], [[Bijodiversità]] u [[Kultura]] |[[Stampa:ForbysIbizaTown_02.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:ForbysIbizaTown_02.jpg|150x150px|Ibiza]] |[[Ibiza]], Gżejjer Baleariċi, [[Spanja]] 38°54′40″N 1°26′7″E |imħallat: (ii), (iii), (iv), (ix), (x) |8,564 (21,160) |1999 |Il-kosta ta' Ibiza fiha l-''posidonia oceanica'', speċi ta' ħaxix tal-baħar li tinsab fil-[[Mediterran]] biss li ssostni d-diversità tal-ekosistema kostali u marina. Il-gżira fiha wkoll bosta fdalijiet tal-[[Feniċi]], u l-partijiet antiki tal-belt iffortifikati bis-swar imorru lura għas-seklu 16.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/417/|titlu=Ibiza, Biodiversity and Culture|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- ![[Monasteru ta' Poblet]] |[[Stampa:Spain_PobletMonastry_FrontView.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Spain_PobletMonastry_FrontView.jpg|150x150px|Poblet Monastery]] |Vimbodí, Katalonja, [[Spanja]] 41°22′51″N 1°4′57″E |kulturali: (i),(iv) |— |1991 |Il-monasteru ġie stabbilit miċ-Ċisterċensi fl-1151 u huwa wieħed mill-ikbar fi Spanja. Huwa sit funebri u huwa assoċjat mal-Kuruna ta' Aragona.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/518/|titlu=Poblet Monastery|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- !Kumpless Monumentali Rinaxximentali ta' [[Úbeda]] u [[Baeza]] |[[Stampa:Catedral_de_baeza.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Catedral_de_baeza.jpg|150x150px|Cathedral of Baeza]] |[[Úbeda]] u [[Baeza]]Provinċja ta' Jaén, [[Spanja]] 38°0′41″N 3°22′16″W |kulturali: (ii),(iv) |9.00 (22.2) |2003 |Ir-rinnovazzjonijiet fiż-żewġ irħula saru fis-seklu 16 bl-istil Rinaxximentali emerġenti u huma fost l-ewwel eżempji ta' dan l-istil fi Spanja.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/522/|titlu=Renaissance Monumental Ensembles of &Uacute;beda and Baeza|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- !Kumpless [[Arkeoloġija|Arkeoloġiku]] ta' [[Mérida (Spanja)|Mérida]] |[[Stampa:Merida_Roman_Theatre1.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Merida_Roman_Theatre1.jpg|150x150px|Roman Theatre of Mérida]] |[[Mérida (Spanja)|Mérida]], [[Spanja]] 38°54′58″N 6°20′16″W |kulturali: (iii),(iv) |— |1993 |Mérida ġiet stabbilita fil-25 Q.K. mir-Rumani bħala ''Emerita Augusta'' u kienet il-belt kapitali tal-provinċja ta' ''Lusitania''. Fost il-fdalijiet minn żmien ir-Rumani hemm pont, akkwedott, anfiteatru, teatru, ċirkwit, u forum.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/664/|titlu=Archaeological Ensemble of M&eacute;rida|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- ![[Monasteru Rjali ta' Santa Marija ta' Guadalupe]] |[[Stampa:Royal_Monastery_of_Santa_Maria_de_Guadalupe.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Royal_Monastery_of_Santa_Maria_de_Guadalupe.jpg|150x150px|Santa María de Guadalupe]] |Guadalupe, [[Spanja]] 39°27′10″N 5°19′39″W |kulturali: (iv),(vi) |— |1993 |Il-monasteru huwa ddedikat lill-Madonna ta' Guadalupe u fih santwarju ta' Santa Marija li nstab fis-seklu 13 wara li kien intradam mill-invażuri Musulmani fis-714. Il-Madonna ta' Guadalupe u l-monasteru kienu simboli importanti matul ir-''Reconquista'', speċjalment fl-1492, l-istess sena tal-iskoperta tal-[[L-Amerika ta' Fuq|Amerka]] minn Kristofru Kolombu. Il-Madonna ta' Guadalupe saret simbolu importanti matul l-evanġelizzazzjoni tal-Amerki.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/665/|titlu=Royal Monastery of Santa Mar&iacute;a de Guadalupe|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- ![[Pellegrinaġġ ta' San Ġakbu|Rotot ta' Santiago de Compostela: Camino Francés u Rotot tat-Tramuntana ta' Spanja]] |[[Stampa:Via_XIX_bridgetop.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Via_XIX_bridgetop.JPG|150x150px|Ancient Roman bridge on the Camino]] |Aragona, Kastilja u León, Galicia, Navarre, u La Rioja, it-Tramuntana ta' [[Spanja]] 42°27′33″N 5°53′0″W |kulturali: (ii), (iv),(vi) |— |1993 |Il-Pellegrinaġġ ta' San Ġakbu, magħruf ukoll bħala l-Camino de Santiago, huwa pellegrinaġġ mill-fruntiera bejn Franza u Spanja sal-Katidral ta' Santiago de Compostela, fejn huwa maħsub li ġie midfun l-appostlu San Ġakbu.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/669/|titlu=Routes of Santiago de Compostela&#x3a; Camino Franc&eacute;s and Routes of Northern Spain|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- ![[Park Nazzjonali ta' Doñana]] |[[Stampa:Wetlands_in_Donana.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Wetlands_in_Donana.jpg|150x150px|Doñana National Park]] |Provinċji ta' [[Huelva]] u [[Sivilja]], Spanja 36°56′52″N 6°21′32″W |naturali: (vii),(ix), (x) |54,252 (134,060) |1994 |Il-park jikkonsisti mill-inħawi tad-delta fejn ix-xmara Guadalquivir tilħaq l-[[Oċean Atlantiku]]. Jospita diversità sħiħa ta' bijotopi, fosthom laguni, imraġ, għaram u makkja. Il-park huwa wieħed mill-ikbar ħabitats tar-russetti fil-Mediterran u jkun fih iktar minn 500,000 għasfur tal-ilma matul ix-xitwa.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/685/|titlu=Do&ntilde;ana National Park|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- |[[Pirinej-Monte Perdido|Pirenej-Monte Perdido]]* |[[Stampa:Punta Treserols y Mallo de Marmorés.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Punta Treserols y Mallo de Marmorés.jpg|alt=Monte Perdido (left) and Cilindro de Marboré (right)|150x150px]] |Hautes-Pyrénées, [[Franza]] u l-Provinċja ta' Huesca, [[Spanja]] <small>{{coord|42|41|8|N|0|0|2|E|region:ES_type:landmark|name=Pyrénées - Mont Perdu}}</small> |imħallat:(iii), (iv), (v), (vii), (viii) |{{convert|30639|ha|abbr=values|sortable=on}} |1997 |Is-sit jinkludi l-katina muntanjuża tal-Pirinej tul il-fruntiera bejn Spanja u Franza. Il-parti Spanjola fiha tnejn mill-ikbar kanjons fl-Ewropa, filwaqt li n-naħa Franċiża fiha tliet ''cirques'' kbar. Dan huwa sit transnazzjonali kondiviż ma' Spanja.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/773/|titlu=Pyr&eacute;n&eacute;es - Mont Perdu|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- ![[Cuenca (Spanja)|Raħal Iffortifikat Storiku ta' Cuenca]] |[[Stampa:Cuenca-panoramica4.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cuenca-panoramica4.JPG|150x150px|Cuenca]] |[[Cuenca (Spanja)|Cuenca]], [[Spanja]] 40°4′36″N 2°7′54″W |kulturali:(ii), (v) |— |1996 |L-Għarab Iberiċi bnew il-belt iffortifikata fil-bidu tas-seklu 8, u nħakmet mill-Kristjani fis-seklu 12. Il-katidral huwa l-ewwel eżempju Gotiku fi Spanja. Ir-raħal huwa famuż ukoll għall-''casas colgadas'', djar "imdendlin" f'xifer irdum.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/781/|titlu=Historic Walled Town of Cuenca|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- ![[Loġġa tal-Ħarir|Loġġa tal-Ħarir ta' Valencia]] |[[Stampa:Lonja_de_Valencia1.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lonja_de_Valencia1.jpg|150x150px|La Lonja]] |Valencia, [[Spanja]] 39°28′28″N 0°22′42″W |kulturali:(i), (iv) |— |1996 |Il-Loġġa (bl-[[Lingwa Spanjola|Ispanjol]]: ''Lonja;'' bid-[[djalett]] ta' Valencia: ''Llotja'') tal-Ħarir, u l-grupp ta' binjiet Gotiċi juru l-ġid ta' Valencia bħala belt merkantili Mediterranja u Ewropea ta' dak iż-żmien.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/782/|titlu=La Lonja de la Seda de Valencia|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- ![[Las Médulas]] |[[Stampa:Panorámica_de_Las_Médulas.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Panor%C3%A1mica_de_Las_M%C3%A9dulas.jpg|150x150px|Las Médulas]] |Ponferrada, [[Spanja]] 42°28′10″N 6°46′15″W |kulturali:(i), (ii), (iii), (iv) |— |1997 |Ir-Rumani stabbilew minjiera tad-deheb u operaw is-sit għal żewġ sekli. Huma użaw forma bikrija ta' estrazzjoni idrawlika u ħaffru l-akkwedotti fl-irdumijiet tal-blat sabiex jipprovdu l-ilma għall-operazzjonijiet. Ir-Rumani telqu fil-bidu tas-seklu 3, u ħallew warajhom uċuħ sħaħ ta' rdumijiet u infrastruttura tal-estrazzjoni intatta sal-lum.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/803/|titlu=Las M&eacute;dulas|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- ![[Palau de la Música Catalana]] u [[Hospital de Sant Pau]], [[Barċellona]] |[[Stampa:20061225-Barcelona_Hospital_de_la_Santa_Creu_i_Sant_Pau_MQ.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:20061225-Barcelona_Hospital_de_la_Santa_Creu_i_Sant_Pau_MQ.jpg|150x150px|Hospital de Sant Pau]] |[[Barċellona]], [[Spanja]] 41°23′16″N 2°10′30″E |kulturali:(i), (ii), (iv) |— |1997 |Iż-żewġ binjiet inbnew fil-bidu tas-seklu 20 u ġew iddisinjati minn [[Lluís Domènech i Montaner]] tal-moviment Modernist tal-Art Nouveau li kien popolari ħafna f'Barċellona f'dak il-perjodu. Iż-żewġ binjiet huma l-iżjed opri famużi ta' Montaner.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/804/|titlu=Palau de la M&uacute;sica Catalana and Hospital de Sant Pau, Barcelona|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- ![[Monasteri ta' Yuso u ta' Suso]] |[[Stampa:Monasterio_de_Yuso.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Monasterio_de_Yuso.jpg|150x150px|San Millán Yuso]] |San Millán de la Cogolla, [[Spanja]] 42°19′33″N 2°51′54″W |kulturali:(ii), (iv), (vi) |19 (47) |1997 |Il-monasteru oriġinali ta' Suso ġie stabbilit f'nofs is-seklu 6, u huwa l-post fejn inkitbu l-''Glosas Emilianenses''. Il-kodiċijiet jitqiesu bħala l-ewwel eżempji bil-miktub tal-[[Lingwa Spanjola|Ispanjol]] u tal-[[Lingwa Baska|Bask]], u l-monasteru jitqies bħala l-post tat-twelid tal-lingwa Spanjola mitkellma u miktuba. Il-monasteru iktar ġdid ta' Yuso nbena fis-seklu 16.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/805/|titlu=San Mill&aacute;n Yuso and Suso Monasteries|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- ![[Tpittir fuq il-Blat tal-Baċir Mediterran Iberiku]] |[[Stampa:Art_rupestre_Chimiachas.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Art_rupestre_Chimiachas.jpg|150x150px|Deer painting in cave]] |Andalusija, Aragona, Kastilja-La Mancha, Katalonja, Murcia u Valencia, [[Spanja]] 39°47′24″N 1°2′0″W |kulturali:(iii) |— |1998 |Is-sit jinkludi iktar minn 750 eżempju ta' tpittur fuq il-blat mill-Preistorja Aħħarija, b'figuri li jvarjaw minn għamliet [[Ġeometrija|ġeometriċi]] għal xeni ta' [[Raġel|rġiel]] jikkaċċjaw l-[[Annimal|annimali]].<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/874/|titlu=Rock Art of the Mediterranean Basin on the Iberian Peninsula|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- !Kumpless Arkeoloġiku ta' [[Tarraco|Tárraco]] |[[Stampa:Tarragona.Pont_del_diable_aqüeducte.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Tarragona.Pont_del_diable_aq%C3%BCeducte.jpg|150x150px|Aqueduct of Tárraco]] |Tarragona, [[Spanja]] 41°6′53″N 1°15′34″E |kulturali:(ii), (iii) |100 (250) |2000 |Il-belt Rumana prominenti ta' Tárraco fil-belt moderna ta' Tarragona kienet il-belt kapitali tal-provinċji ta' ''Hispania Citerior'' u iktar 'il quddiem ta' ''Hispania Tarraconensis''. L-anfiteatru nbena fis-seklu 2. Il-biċċa l-kbira tal-fdalijiet huma frammenti biss jew ġew ippreservati taħt binjiet iktar moderni.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/875/|titlu=Archaeological Ensemble of Tarraco|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- !Università u Kwartier Storiku ta' [[Alcalá de Henares]] |[[Stampa:Universidad_de_Alcala.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Universidad_de_Alcala.jpg|150x150px|University of Alcalá]] |[[Alcalá de Henares]], [[Madrid]], [[Spanja]] 40°28′53″N 3°22′5″W |kulturali:(ii), (iv), (vi) |— |1998 |Il-Kardinal Cisneros stabbilixxa l-Università ta' Alcalá fl-1499. Il-belt hija l-ewwel eżempju ta' belt universitarja ppjanata, li serviet bħala mudell għal universitajiet Ewropej oħra u missjonarji Spanjoli fl-Amerki. Il-belt hi l-post tat-twelid ta' [[Miguel de Cervantes]], magħruf għall-kontributi tiegħu għal-lingwa Spanjola u l-letteratura tal-Punent.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/876/|titlu=University and Historic Precinct of Alcal&aacute; de Henares|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- ![[Masġar tal-Palm ta' Elche]] |[[Stampa:Elche3.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Elche3.jpg|150x150px|Elche]] |Elche, [[Spanja]] 38°16′10″N 0°41′54″W |kulturali: (ii), (v) |— |2000 |Il-masġar tal-palm tat-tamal ġie stabbilit formalment b'sistemi tal-irrigazzjoni taħt l-Għarab Iberiċi fis-seklu 10. Il-masġar tal-palm huwa eżempju rari ta' prattiki agrikoli Għarab fl-Ewropa.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/930/|titlu=Palmeral of Elche|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- ![[Ħitan Rumani ta' Lugo]] |[[Stampa:Muralla.Lugo.Galicia.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Muralla.Lugo.Galicia.jpg|150x150px|Walls of Lugo]] |Lugo, [[Spanja]] 43°0′40″N 7°33′12″W |kulturali: (iv) |— |2000 |Il-ħitan li nbnew bħala protezzjoni għar-raħal Ruman ta' ''Lucus'' fis-seklu 3 għadhom intatti għalkollox u huma l-aqwa eżempju ta' ħitan simili li għad fadal fil-Punent tal-Ewropa.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/987/|titlu=Roman Walls of Lugo|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- ![[Knejjes Rumaneski Katalani tal-Vall de Boí|Knejjes Rumaneski Katalani ta' Vall de Boí]] |[[Stampa:Taüll_-_Sant_Climent.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ta%C3%BCll_-_Sant_Climent.jpg|150x150px|Taüll – Sant Climent]] |Vall de Boí, Katalonja, [[Spanja]] 42°30′17″N 0°48′13″E |kulturali: (ii), (iv) |— |2000 |Il-wied żgħir fit-tarf tal-Pirinej fih knejjes bl-istil Rumanesk imżejna b'affreski, bi [[Statwa|statwi]], u b'artali Rumaneski. Il-knejjes huma uniċi bis-saħħa tat-torrijiet tal-kampnari kwadri u twal tagħhom.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/988/|titlu=Catalan Romanesque Churches of the Vall de Bo&iacute;|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- ![[Sit Arkeoloġiku ta' Atapuerca]] |[[Stampa:Dolina-Pano-3.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Dolina-Pano-3.jpg|261x261px|Atapuerca]] |Atapuerca, [[Spanja]] 42°22′17″N 3°32′50″W |kulturali: (iii), (v) |— |2000 |L-għerien fil-Muntanji ta' Atapuerca fihom fdalijiet ta' fossili tal-iżjed [[Bniedem|bnedmin]] bikrin skoperti fl-Ewropa li jmorru lura għal kważi miljun sena ilu. Is-''Sima de los Huesos'' jew "il-Foss tal-Għadam" fih l-ikbar kollezzjoni ta' fossili ta' ominidi fid-[[Id-Dinja|dinja]].<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/989/|titlu=Archaeological Site of Atapuerca|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- ![[Palazz Irjali ta' Aranjuez|Pajsaġġ Kulturali ta' Aranjuez]] |[[Stampa:Aranjuez_Templete_Griego.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Aranjuez_Templete_Griego.jpg|150x150px|Garden at the Royal Palace of Aranjuez]] |Aranjuez, [[Madrid]], [[Spanja]] 40°2′11″N 3°36′34″W |kulturali: (ii), (iv) |2,048 (5,060) |2001 |Il-pajsaġġ madwar il-Palazz Irjali ta' Aranjuez ġie żviluppat mill-familja rjali Spanjola matul tliet sekli u fih ideat innovattivi tal-ortikultura u tad-disinn. Iż-żona kienet proprjetà esklużiva tal-familja rjali sas-seklu 19 meta ġiet żviluppata l-belt ċivili.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1044/|titlu=Aranjuez Cultural Landscape|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- ![[Pont ta' Vizcaya]] |[[Stampa:Zubia_jun.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Zubia_jun.jpg|150x150px|Vizcaya Bridge]] |Portugalete, Pajjiż Bask, [[Spanja]] 43°19′23″N 3°1′1″W |kulturali: (i), (ii) |0.86 (2.1) |2006 |Il-pont ġie ddisinjat minn [[Alberto Palacio]] minn naħa għall-oħra tax-xmara Nervion mingħajr ma jiġi mfixkel it-trasport marittimu sal-Port ta' [[Bilbao]]. Inbena fl-1893 u huwa l-ewwel pont trasportatur fid-dinja.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1217/|titlu=Vizcaya Bridge|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- ![[Torri ta' Erkole]] |[[Stampa:A_coruna_torre_de_hercules_sunset_edit.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:A_coruna_torre_de_hercules_sunset_edit.jpg|202x202px|Tower of Hercules]] |A Coruña, [[Spanja]] 43°23′9″N 8°24′23″W |kulturali: (iii) |233 (580) |2009 |Ir-Rumani bnew dan il-fanal għoli 55 metru (180 pied) fuq blata ta' 57 metru (187 pied) sabiex jimmarkaw id-daħla tal-port ta' A Coruña. Huwa l-unika fanal Ruman ippreservat u li għadu jiffunzjona.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1312/|titlu=Tower of Hercules|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- ![[Serra de Tramuntana|Pajsaġġ Kulturali ta' Serra de Tramuntana]] |[[Stampa:SerraTramuntana2.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:SerraTramuntana2.jpg|150x150px|Serra de Tramuntana]] |Majorka, Gżejjer Baleariċi, [[Spanja]] 39°43′51″N 2°41′41″E |kulturali: (ii), (iv), (v) |30,745 (75,970) |2011 |Il-pajsaġġ kulturali ta' Serra de Tramuntana mal-kosta tal-Majjistral ta' Majjorka ġie ttrasformat minn millenji ta' agrikoltura, bl-użu ta' tagħmir għall-ġestjoni tal-ilma bħal raba' agrikolu mtarraġ, impjanti tal-ilma interkonnessi, inkluż imtieħen tal-ilma, u ħitan tas-sejjieħ u rziezet. Dan il-pajsaġġ huwa marbut mal-unitajiet agrikoli ta' oriġini fewdali.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1371/|titlu=Cultural Landscape of the Serra de Tramuntana|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- ![[Sit tad-Dolmens ta' Antequera]] |{{sort|999|[[File:Dolmen de Menga 01.jpg|150px|Dolmen of Menga]]}} |Antequera, Andalusija, [[Spanja]] |kulturali: (i), (iii), (iv) |— |2016 |Is-sit jinsab fil-qalba tal-Andalusija fin-Nofsinhar ta' Spanja u huwa magħmul minn tliet monumenti megalitiċi: id-dolmens ta' [[Dolmen ta' Menga|Menga]] u ta' [[Dolmen ta' Viera|Viera]] u t-[[Tholos ta' El Romeral]], kif ukoll żewġ monumenti naturali: [[Peña de los Enamorados|La Peña de los Enamorados]] u l-l-formazzjonijiet muntanjużi ta' [[El Torcal]], li huma attrazzjonijiet ewlenin fit-territorju tas-sit. Mibnija fin-Neolitiku u fi Żmien il-Bronż minn blokok kbar tal-ġebel, dawn il-monumenti jiffurmaw kompartimenti b'soqfa orizzontali mirfuda fuq blokok vertikali jew b'koppli foloz. Dawn it-tliet oqbra, mirduma taħt it-tumbati tal-ħamrija u tat-tajn oriġinali tagħhom, huma wħud mill-iżjed opri arkitettoniċi notevoli tal-preistorja Ewropea u wħud mill-iżjed eżempji importanti tal-Megalitiżmu Ewropew.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1501/|titlu=Antequera Dolmens Site|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- ![[Madinat Al-Zahra|Belt-Kaliffat ta' Medina Azahara]] |{{sort|1560|[[File:Salon Rico 1.jpg|150px|Medina Azahara]]}} |[[Córdoba, Spanja|Córdoba]], Andalusija, [[Spanja]] 37°53′10″N 4°52′04″W |kulturali: (iii), (iv) |— |2018 |Il-belt-kaliffat ta' Medina Azahara hija sit arkeoloġiku ta' belt li nbniet f'nofs is-seklu 10 W.K. mid-dinastija Umajjad bħala s-sede tal-Kaliffat ta' Cordoba. Wara diversi snin ta' prosperità, ġiet abbandunata matul il-gwerra ċivili li temmet il-Kaliffat fl-1009-1010.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1560/|titlu=Caliphate City of Medina Azahara|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-18}}</ref> |- ![[Tempju ta' Apollo Epikurju f’Bassae|Tempju ta' Apollo Epikurju f'Bassae]] |[[Stampa:The_Temple_of_Apollo_Epikourios_at_Bassae,_Arcadia,_Greece_(14250629376).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:The_Temple_of_Apollo_Epikourios_at_Bassae,_Arcadia,_Greece_(14250629376).jpg|alt=Temple columns and some scaffolds|150x150px]] |Peniżola Peloponniża, il-[[Greċja]] 37°26′6″N 21°53′49″E |kulturali: (i), (ii), (iii) |20 (49) |1986 |It-tempju, iddedikat lil Apollo Epikurju, inbena fis-seklu 5 [[Ante Christum natum|Q.K]]. fil-muntanji ta' Arkadja. Jitqies mill-UNESCO bħala wieħed mill-iżjed monumenti ppreservati tajjeb tal-antikità klassika. Huwa l-iżjed monument antik li fih it-tliet ordnijiet klassiċi: Doriku, Joniku, u Korinzju. Wara li ma baqax jintuża, it-tempju ntesa' għal kważi 1,700 sena. Ġie skopert mill-ġdid fis-seklu 18 u attira l-attenzjoni tal-istudjużi u tal-artisti.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/392|titlu=Temple of Apollo Epicurius at Bassae - UNESCO World Heritage Centre|data=2020-11-18|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-08-25|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201118083421/https://whc.unesco.org/en/list/392|arkivju-data=2020-11-18|url-status=bot: unknown}}</ref> |- ![[Delphi|Sit Arkeoloġiku ta' Delphi]] |[[Stampa:Columns_of_the_Temple_of_Apollo_at_Delphi,_Greece.jpeg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Columns_of_the_Temple_of_Apollo_at_Delphi,_Greece.jpeg|alt=Free standing columns|150x150px]] |il-[[Greċja]] Ċentrali 38°28′53″N 22°29′46″E |kulturali: (i), (ii), (iii), (iv), (vi) |51 (130) |1987 |Delphi, taħt il-Muntanja ta' Parnassus, kienet is-sit ta' Tempju ta' [[Apollo (divinità)|Apollo]], santwarju Pan-Elleniku, f'għajnejn il-Griegi tal-qedem "iż-żokkra tad-[[Id-Dinja|dinja]]" (Omphalos). Pythia, l-oraklu, kien jirresjedi fit-tempju, u kien jilqa' l-pellegrini mill-Greċja kollha. Fis-seklu 6 Q.K., Delphi kienet titqies bħala ċentru [[Reliġjon|reliġjuż]] u simbolu tal-unità tad-dinja tal-Greċja Antika.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/393/|titlu=Archaeological Site of Delphi|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-25}}</ref> |- ![[Akropoli ta' Ateni]] |[[Stampa:Acropolis_wide_view.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Acropolis_wide_view.jpg|alt=Look at the Acropolis hill from a distance, Parthenon visible|150x150px]] |Attika, [[Ateni]], il-[[Greċja]] 37°58′15″N 23°43′34″E |kulturali: (i), (ii), (iii), (iv), (vi) |3.04 (7.5) |1987 |L-Akropoli ta' Ateni tinsab fil-quċċata ta' għolja wieqfa fuq il-belt. Oriġinarjament kienet fortifikazzjoni u gradwalment żviluppat f'santwarju reliġjuż, assoċjat mal-qima tad-divinità femminili, [[Atena]]. Fis-seklu 5 Q.K., wara r-rebħa tagħhom kontra l-[[Iran|Persjani]], l-Atenjani taħt [[Perikle]] bnew għadd kbir ta' monumenti, fosthom il-''Parthenon'', l-''Erechtheion'', il-''Propylaia'', u t-Tempju ta' Atena Nike. Il-monumenti fl-Akropoli ġew ispirati b'mod prominenti mill-arkitettura Neoklassika.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/404/|titlu=Acropolis, Athens|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-25}}</ref> |- ![[Muntanja ta' Athos]] |[[Stampa:Esphigmenou_monastery_2006.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Esphigmenou_monastery_2006.jpg|alt=Monastery overlooking the sea|150x150px]] |Muntanja ta' Athos, il-[[Greċja]] 40°16′0″N 24°13′0″E |imħallat: (i), (ii), (iv), (v), (vi), (vii) |33,042 (81,650) |1988 |Il-Muntanja ta' Athos tinsab fuq [[peniżola]] dejqa u ilha ggvernata bħala entità awtonoma minn żmien il-[[Biżantini]]. Ilha ċentru spiritwali Ortodoss mis-seklu 10, u tospita madwar 20 monasteru attiv. Il-Muntanja ta' Mount kellha influwenza fit-tul fuq l-iżvilupp tal-arkitettura reliġjuża u l-[[pittura]] monumentali.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/454/|titlu=Mount Athos|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-25}}</ref> |- ![[Meteora]] |[[Stampa:Greece_meteora_monasteries.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Greece_meteora_monasteries.JPG|alt=Rock formations and a monastery building|150x150px]] |Thessaly, il-[[Greċja]] 39°43′0″N 21°38′0″E |imħallat: (i), (ii), (iv), (v), (vii) |272 (670) |1988 |Meteora hija formazzjoni tal-blat bi qċaċet tal-ġebel ramli, fejn hemm 24 monasteru Ortodoss. Bosta minnhom inbnew fuq il-qċaċet kważi inaċċessibbli matul ir-rinaxximent tal-ideali eremitiċi fis-seklu 15. Il-monasteri huma mżejnin b'affreski tas-seklu 16, li jirrappreżentaw stadju ewlieni fl-iżvilupp tal-pittura post-Biżantina.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/455/|titlu=Meteora|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-25}}</ref> |- ![[Monumenti Paleokristjani u Biżantini ta' Thessaloniki]] |[[Stampa:Ναός_Αγίου_Δημητρίου,_Θεσσαλονίκη_3785.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%CE%9D%CE%B1%CF%8C%CF%82_%CE%91%CE%B3%CE%AF%CE%BF%CF%85_%CE%94%CE%B7%CE%BC%CE%B7%CF%84%CF%81%CE%AF%CE%BF%CF%85,_%CE%98%CE%B5%CF%83%CF%83%CE%B1%CE%BB%CE%BF%CE%BD%CE%AF%CE%BA%CE%B7_3785.jpg|alt=Church of Hagios Demetrios from distance|150x150px]] |Maċedonja Ċentrali, il-[[Greċja]] 40°38′18″N 22°57′54″E |kulturali: (i), (ii), (iv) |5.33 (13.2) |1988 |Thessaloniki kienet waħda mill-ewwel bażijiet għat-tifrix tal-[[Kristjaneżmu]]. Dan is-sit jinkludi diversi knejjes (inkluż il-Knisja ta' Hosios David u ta' Hagios Demetrios (fl-istampa)), li nbnew mis-seklu 4 sas-seklu 15, swar mill-perjodu Biżantin bikri, u r-Rotunda, li ġiet ikkummissjonata fis-seklu 4 mill-Imperatur [[Imperu Ruman|Ruman]] [[Galerju]] u li iktar 'il quddiem ġiet ikkonvertita fi knisja.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/456/|titlu=Paleochristian and Byzantine Monuments of Thessalonika|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-25}}</ref> |- ![[Tempju ta' Asklepju ta' Epidaurus|Santwarju ta' Asklepju f' Epidaurus]] |[[Stampa:Epidauros_-_Abaton.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Epidauros_-_Abaton.jpg|alt=Free standing columns|150x150px]] |Peniżola Peloponniża, il-[[Greċja]] 37°40′0″N 23°7′0″E |kulturali: (i), (ii), (iii), (iv), (vi) |1,394 (3,440) |1988 |Il-qima ta' Asklepju, id-divinità tal-[[mediċina]], żviluppat fil-belt-stat ta' Epidaurus mhux iktar tard mis-seklu 6 Q.K. Il-monumenti prinċipali fis-sit jinkludu t-Tempju ta' Asklepju, it-''Tholos'', u t-Teatru, li jitqies li huwa l-ifjen teatru tal-Greċja tal-qedem. Is-santwarju huwa importanti fl-istorja tal-mediċina, peress li jimmarka t-tranżizzjoni mit-twemmin fil-fejqan divin għax-[[xjenza]] tal-mediċina.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/491/|titlu=Sanctuary of Asklepios at Epidaurus|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-25}}</ref> |- !Belt [[Medjuevu|Medjevali]] ta' [[Rodi (belt)|Rodi]] |[[Stampa:Cour_palais_grand_maître_Rhodes.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Cour_palais_grand_ma%C3%AEtre_Rhodes.jpg|alt=Inside the main courtyard of the Palace of the Grand-Master of the Knights of Rhodes|150x150px]] |in-Nofsinhar tal-[[Baħar Eġew|Eġew]], il-[[Greċja]] 36°26′50″N 28°13′40″E |kulturali: (ii), (iv), (v) |66 (160) |1988 |Il-gżira ta' Rodi ġiet okkupata mill-[[Ordni ta' San Ġwann]] ta' [[Ġerusalemm]] (il-Kavallieri Ospitalieri) mill-1309 sal-1523, li ttrasformaw il-belt ta' Rodi f'fortizza mdawra b'4 kilometri (2.5 mili) ta' swar. Il-fortifikazzjonijiet inbnew fuq oħrajn Biżantini eżistenti. In-naħa ta' fuq tal-belt fiha diversi binjiet mill-perjodu [[Gotiku]], inklu il-Palazz tal-[[Gran Mastri tal-Ordni ta' San Ġwann|Gran Mastri]], l-Isptar il-Kbir, u t-Triq tal-Kavallieri. Meta l-[[Imperu Ottoman|Ottomani]] ħadu l-gżira, ikkonvertew il-biċċa l-kbira tal-knejjes f'moskej. Matul l-okkupazzjoni Taljana, fil-bidu tas-seklu 20 saret xi rikostruzzjoni.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/493/|titlu=Medieval City of Rhodes|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-25}}</ref> |- ![[Mystras|Sit Arkeoloġiku ta' Mystras]] |[[Stampa:Mystras_palace.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mystras_palace.JPG|alt=Ruins, photo from above|150x150px]] |Peniżola Peloponniża, il-[[Greċja]] 37°4′50″N 22°22′0″E |kulturali: (ii), (iii), (iv) |54 (130) |1989 |Ir-raħal ta' Mystras żviluppa madwar il-fortizza li nbniet fl-1249 taħt il-Prinċep ta' Achaia, [[William ta' Villehardouin]], fuq ix-xaqlibiet tal-Muntanja ta' Taygetus. Fl-1262, ir-raħal ġie ċedut lill-Biżantini u esperjenza prosperità kbira matul ir-[[Rinaxximent]] Paleoloġiku. Iktar 'il quddiem ittieħed mill-Ottomani u mbagħad mill-[[Venezja|Venezjani]]. Wara l-1834, l-abitanti bdew jitilqu minn Mystras biex imorru lejn ir-raħal modern ta' [[Sparta]], u Mytras tħalla fi stat ta' fdalijiet.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/511/|titlu=Archaeological Site of Mystras|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-25}}</ref> |- ![[Olimpja|Sit Arkeoloġiku ta' Olimpja]] |[[Stampa:GR-olympia-palaestra.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:GR-olympia-palaestra.jpg|alt=Free standing columns|150x150px]] |il-Punent tal-[[Greċja]] 37°39′0″N 21°40′0″E |kulturali: (i), (ii), (iii), (iv), (vi) |106 (260) |1989 |Fis-seklu 10 Q.K., Olimpja saret ċentru għall-qima ta' [[Żews|Żeus]]. Kienet santwarju Pan-Elleniku u l-post fejn kienu jsir il-[[Logħob Olimpiku]] tal-qedem, li ġie organizzat għall-ewwel darba fis-776 Q.K. Minbarra l-bosta tempji u santwarji, tinkludi l-fdalijiet ta' diversi strutturi sportivi, bħall-istadium.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/517/|titlu=Archaeological Site of Olympia|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-25}}</ref> |- ![[Delos]] |[[Stampa:House_of_Cleopatra,_Delos.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:House_of_Cleopatra,_Delos.jpg|alt=Free standing columns|150x150px]] |in-Nofsinhar tal-[[Baħar Eġew|Eġew]], il-[[Greċja]] 37°24′0″N 25°16′0″E |kulturali: (ii), (iii), (iv), (vi) |351 (870) |1990 |Skont il-[[mitoloġija Griega]] f'Delos twieldu Apollo u [[Artemis]]. Il-gżira sagra kienet waħda mill-iżjed santwarji Pan-Elleniċi importanti matul il-perjodi Arkajċi u Klassiċi. Is-santwarju ta' Apollo f'Delos attira l-pellegrini mill-Greċja kollha, u b'hekk Delos saret port kummerċjali għani. Wara d-69 Q.K. Delos qabdet it-triq tan-niżla.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/530/|titlu=Delos|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-25}}</ref> |- !Monasteri ta' [[Monasteru ta' Daphni|Daphni]], [[Monasteru ta' Hosios Loukas|Hosios Loukas]] u [[Nea Moni]] ta' Chios |[[Stampa:20090803_hosiosloukas12.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:20090803_hosiosloukas12.jpg|alt=Inner courtyard of Hosious Loukas|150x150px]] |il-Greċja Ċentrali, Attika, it-Tramuntana tal-[[Baħar Eġew|Eġew]], il-[[Greċja]] 38°24′0″N 22°45′0″E |kulturali: (i), (iv) |3.70 (9.1) |1990 |Dawn it-tliet monasteri, għalkemm jinsabu f'partijiet differenti tal-Greċja, huma eżempji rappreżentattivi tal-perjodu nofsani tal-arkitettura reliġjuża Biżantina u jaqsmu l-istess karatteristiċi estetiċi. It-tliet knejjes kollha għandhom pjanta ottagonali; Nea Moni għandha għamla ottagonali sempliċi filwaqt li ż-żewġ knejjes l-oħra għandhom spazju ċentrali mdawwar b'sensiela ta' niċeċ. Il-monasteri ġew imżejna b'opri tal-irħam u bil-mużajk fis-sekli 11 u 12 (fl-istampa hemm il-Monasteru ta' Hosios Loukas).<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/537/|titlu=Monasteries of Daphni, Hosios Loukas and Nea Moni of Chios|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-25}}</ref> |- ![[Pythagoreion u Heraion ta' Samos|''Pythagoreion'' u ''Heraion'' ta' Samos]] |[[Stampa:Heraion_of_Samos.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Heraion_of_Samos.jpg|alt=A free standing column and ruins around|150x150px]] |it-Tramuntana tal-[[Baħar Eġew|Eġew]], il-[[Greċja]] 37°41′27″N 26°56′36″E |kulturali: (ii), (iii) |668 (1,650) |1992 |Il-gżira ta' Samos għandha pożizzjoni strateġika fil-Baħar Eġew qrib l-Asja Minuri. Kienet setgħa nawtika u kummerċjali qawwija, u laħqet il-quċċata tagħha fis-seklu 6 Q.K. Is-sit jikkonsisti mill-belt iffortifikata antika (''Pythagoreion'') u mit-Tempju antik ta' [[Ħera]] (''Heraion''). Samos hija marbuta ma' [[Filosofija|filosfi]] u matematiċi importanti tad-dinja tal-qedem, fosthom [[Pitagora]], [[Epikurju]] u [[Aristarku]] ta' Samos.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/595|titlu=Pythagoreion and Heraion of Samos|sit=UNESCO}}</ref> |- !Sit Arkeoloġiku ta' [[Aigai]] (Vergina) |[[Stampa:Facade_of_Philip_II_tomb_Vergina_Greece.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Facade_of_Philip_II_tomb_Vergina_Greece.jpg|alt=Facade of Philip 2 of Macedon tomb in Vergina, Greece. The door is made of marble and the order is doric.|150x150px]] |Maċedonja Ċentrali, il-[[Greċja]] 40°28′17″N 22°19′6″E |kulturali: (i), (iii) |1,421 (3,510) |1996 |Il-belt antika ta' Aigai kienet l-ewwel [[belt kapitali]] tar-Renju tal-Maċedonja. Minbarra l-palazz monumentali, imżejjen b'mod lussuż bil-mużajk u bl-istukko mpitter, is-sit jinkludi sit funebri b'iktar minn 300 tumbata tal-ħamrija, li wħud minnhom imorru lura għas-seklu 11 Q.K. Waħda mit-tumbati tal-ħamrija ġiet identifikata bħala dik ta' [[Filippu II]] tal-Maċedonja, missier [[Alessandru l-Kbir]].<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/780/|titlu=Archaeological Site of Aigai &#x28;modern name Vergina&#x29;|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-25}}</ref> |- !Sit Arkeoloġiku ta' [[Mycenae]] u [[Tiryns]] |[[Stampa:Lions-Gate-Mycenae.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Lions-Gate-Mycenae.jpg|alt=The Lion Gate at Mycenae. Two lions on the portal.|150x150px]] |Peniżola Peloponniża, il-[[Greċja]] 37°44′0″N 22°45′0″E |kulturali: (i), (ii), (iii), (iv), (vi) |— |1999 |Mycenae u Tiryns kienu l-iżjed żewġ bliet importanti tal-Greċja Miċenjana, u ffjorixxew bejn is-sekli 15 u 12 Q.K. Il-bliet kienu ekonomiji bil-palazzi b'arkitettura monumentali, bħad-Daħla tal-[[Iljun|Iljuni]] u t-Teżor ta' Atreus. It-Tavli Lineari B huma l-ewwel xhieda tal-[[lingwa Griega]]. Iż-żewġ bliet huma kkollegati mal-ġrajjiet epiċi ta' [[Omeru]], l-''[[Ilijade]]'' u l-''[[Odissea]]'', li influwenzaw il-letteratura u l-arti Ewropej minn dak iż-żmien 'l hawn.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/941/|titlu=Archaeological Sites of Mycenae and Tiryns|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-25}}</ref> |- !Ċentru Storiku (Chorá) bil-Monasteru ta' San Ġwann it-Teologu u l-Għar tal-Apokalissi fil-Gżira ta' [[Pátmos]] |[[Stampa:Chora_di_Patmos_con_il_Monastero_di_San_Giovanni_"il_teologo".JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Chora_di_Patmos_con_il_Monastero_di_San_Giovanni_%22il_teologo%22.JPG|alt=Monastery in dark stone, white houses below|150x150px]] |in-Nofsinhar tal-[[Baħar Eġew|Eġew]], il-[[Greċja]] 37°18′0″N 26°33′0″E |kulturali: (iii), (iv), (vi) |— |1999 |Il-Monasteru ta' San Ġwann it-Teologu huwa ddedika lil [[San Ġwann Appostlu u Evanġelista|San Ġwann]] li kiteb il-Vanġelu u l-Apokalissi fuq il-gżira ta' Pátmos, skont it-tradizzjoni Kristjana. Ġie stabbilit fl-aħħar tas-seklu 10 u minn dak iż-żmien 'l hawn kien post tal-pellegrinaġġi u tat-tagħlim Ortodoss Grieg. L-insedjament antik ta' Chorá, assoċjat mal-monasteru, fih bosta binjiet reliġjużi u lajċi.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/942/|titlu=The Historic Centre &#x28;Chor&aacute;&#x29; with the Monastery of Saint-John the Theologian and the Cave of the Apocalypse on the Island of P&aacute;tmos|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-25}}</ref> |- !Ċentru Storiku ta' [[Korfù]] |[[Stampa:Corfu_town.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Corfu_town.jpg|alt=View of Corfu from above, a fort in the background|150x150px]] |[[Korfù]], il-Gżejjer Joniċi, il-[[Greċja]] 39°37′26″N 19°55′39″E |kulturali: (iv) |70 (170) |2007 |L-għeruq taċ-Ċentru Storiku ta' Korfù, fil-gżira bl-istess isem, imorru lura għas-seklu 8 Q.K. Il-belt tinsab fid-daħla tal-[[Baħar Adrijatiku]] u kienet importanti għad-difiża tal-interessi marittimi tar-Repubblika tal-Venezja kontra l-Imperu Ottoman. L-inġiniera Venezjani bnew tliet fortijiet fil-belt. Il-binjiet taċ-ċentru storiku tal-belt huma fil-biċċa l-kbira mill-perjodu Venezjan u mis-seklu 19, meta l-gżira kienet parti mill-protettorat [[Renju Unit|Brittaniku]].<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/978/|titlu=Old Town of Corfu|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-25}}</ref> |- !Sit Arkeoloġiku ta' [[Philippi]] |[[Stampa:Ancient_Theatre,_built_by_Philip_II_in_the_4th_century_BC_and_later_reconstructed_by_the_Romans,_Philippi_(7272297822).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Ancient_Theatre,_built_by_Philip_II_in_the_4th_century_BC_and_later_reconstructed_by_the_Romans,_Philippi_(7272297822).jpg|alt=Greek theatre, photo taken from the stands|150x150px]] |il-Lvant tal-Maċedonja u Traċja, il-[[Greċja]] |kulturali: (iii), (iv) |— |2016 |Philippi ġiet stabbilita fit-356 Q.K. minn Filippu II tal-Maċedonja. Il-belt kienet waqfa tul il-''Via Egnatia'' u s-sit tal-Battalja ta' Philippi fit-42 Q.K. Ir-Rumani sawruha mill-ġdid f'"[[Ruma]] żgħira", u żiedu binjiet pubbliċi, inkluż Forum, mal-binjiet Ellenistiċi. Wara żjara minn [[Pawlu l-Appostlu|Pawlu l-appostlu]] għall-ħabta tad-49-50 [[WK|W.K]]., il-belt saret ċentru bikri tal-fidi Kristjana, kif joħroġ fid-dieher mill-fdalijiet ta' bażiliki Kristjani u knisja ottagonali.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1517/|titlu=Archaeological Site of Philippi|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-08-25}}</ref> |- ![[Formazzjonijiet u Għerien Karstiċi Evaporitiċi tar-Reġjun ta' Emilia Romagna]] |[[File:Calanco-monte-calvo.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Calanco-monte-calvo.jpg|alt=Rocky barren landscape with some trees in the background|150x150px]] |diversi siti, l-[[Italja]] |naturali: (viii) |— |2023 |Dan is-sit huwa magħmul minn erba' żoni b'formazzjonijiet karstiċi evaporitiċi, żewġ żoni b'anidriti Triassiċi, u żewġ żoni bil-ġibs Messinjan (pereżempju tal-Park tal-Ġibs ta' [[Bolonja|Bologna]] fl-istampa). Hemm iżjed minn 700 għar b'firxa wiesgħa ta' karatteristiċi karstiċi b'minerali rari. Fihom jgħixu wkoll diversi speċijiet ta' pjanti, bosta minnhom fil-periklu ta' estinzjoni.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1692/|titlu=Evaporitic Karst and Caves of Northern Apennines|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-09-23}}</ref> |- ![[Siti Preistoriċi ta' Menorca]] |{{sort|1560|[[File:Tudons01.jpg|150px|Naveta des Tudons]]}} |Menorca, Gżejjer Baleariċi, [[Spanja]] |kulturali: (iii), (iv) |— |2023 |<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1528/|titlu=Prehistoric Sites of Talayotic Menorca|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-09-24}}</ref> |- ![[Pajsaġġ Kulturali ta' Zagori]] |[[File:GR-vikos-br-2.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:GR-vikos-br-2.jpg|alt=A stone bridge across dry stream|150x150px]] |Epirus, il-[[Greċja]] |kulturali: (v) |— |2023 |Il-pajsaġġ kulturali tul ix-xmara Voidomatis fil-muntanji Pindus jinkludi 45 villaġġ tal-ġebel. Il-villaġġi huma kkollegati ma' xulxin permezz ta' network ta' mogħdijiet u ta' pontijiet tal-ġebel (fl-istampa) tul l-art imħarbta tas-sit.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1695/|titlu=Zagori Cultural Landscape|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2023-09-24}}</ref> |- ![[Via Appia|''Via Appia''. ''Regina Viarum'']] |[[Stampa:Appian_Way.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Appian_Way.jpg|alt=Roman road, trees and plants around|150x150px]] |diversi siti minn Ruma sa Brindisi |kulturali: (iii), (iv), (vi) |— |2024 |''Via Appia'' kienet waħda mill-ewwel u mill-iżjed toroq Rumani importanti strateġikament. Inbniet fit-312 Q.K., u tikkollega lil Ruma ma' Brindisi. Kienet rivoluzzjonarja fid-disinn tat-toroq, tgħaddi minn għadd ta' rħula, u fiha diversi pontijiet u akkwedotti. Kienet pavimentata b'ċangaturi maħduma tal-bażalt mwaħħlin qrib xulxin, u kienet pubblika u mingħajr nollijiet. Kienet tintuża sal-Medju Evu, u wara għadd ta' rinnovazzjonijiet, kienet tintuża anke f'perjodi li ġew wara. Fl-istampa tidher is-sezzjoni f'Casal Rotondo.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1708|titlu=Via Appia|sit=whc.unesco.org|data-aċċess=2024-07-29}}</ref> |- ![[Għar ta' Vjetrenica]], Ravno |[[Stampa:Vjetrenica_Cave.JPG|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Vjetrenica_Cave.JPG|alt=Entrance to a cave protected by a fence|150x150px]] |Ravno |naturali: (x) |— |2024 |Vjetrenica (li tfisser "l-għar tar-riħ") huwa l-ikbar għar fil-Bożnija-Ħerzegovina. Matul l-iktar partijiet sħan tas-sena, l-arja kiesħa tonfoħ mid-daħla tiegħu. L-għar huwa post importanti għall-bijodiversità u fih instabu l-fossili ta' [[Karnivoru|karnivori]] preistoriċi.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1673|titlu=Vjetrenica Cave, Ravno|sit=whc.unesco.org|data-aċċess=2024-07-29}}</ref> |- ![[Domus de Janas|Tradizzjoni Funebri fil-Preistorja tas-Sardenja – id-Domus de Janas]] |[[Stampa:Lotzorai domus de janas 2.jpg|nofs|bla_tilar]] |diversi siti |2025 |iii, (kulturali) |Id-Domus de Janas huma tipi ta' oqbra pre-Nuraġiċi mħaffra fil-blat li jinsabu f'Sardenja. Jikkonsistu f'diversi kompartimenti mħaffrin fil-blat mill-poplu ta' San Ciriaco tul il-kulturi ta' Ozieri u kulturi sussegwenti, b'konfigurazzjoni li tixbaħ dik ta' djar.<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1730/|titlu=Funerary Tradition in the Prehistory of Sardinia &ndash; The domus de janas|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2025-07-23}}</ref> | |- ![[Palazzi Minojċi]] |[[Stampa:Knossos_-_North_Portico_02.jpg|nofs|bla_tilar]] |Kreta |2025 |ii, iii, iv, vi (kulturali) |<ref>{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1733|titlu=Palazzi Minojċi}}</ref> | |} == Ara wkoll == * [[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Albanija]] * [[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Bożnija-Ħerzegovina]] * [[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Kroazja]] * [[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Greċja]] * [[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Italja]] * [[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji f'Malta]] * [[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Montenegro]] * [[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Maċedonja ta' Fuq]] * [[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fil-Portugall]] * [[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Serbja]] * [[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fis-Slovenja]] * [[Lista ta' Siti ta' Wirt Dinji fi Spanja]] * Il-[[Belt tal-Vatikan]] hi minnha nnifisha Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. == Referenzi == [[Kategorija:Listi ta' Siti ta' Wirt Dinji]] [[Kategorija:Ewropa tan-Nofsinhar]] <references />{{Listi ta' Siti ta' Wirt Dinji fl-Ewropa}}{{Listi ta' Siti ta' Wirt Dinji}} 17tzl0nvojp6i328dhnmgjtk718u6bu 0 30873 333853 325470 2026-11-08T09:25:13Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 0 sources and tagging 3 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333853 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Serial_Podcast.jpg|alt=A podcast being played through a podcast app on an iPhone|daqsminuri| Il-poddata ''Serial'' qed tindaqq permezz tal-app Apple Podcasts fuq iPhone]] '''Poddata''' hija programm disponibbli f'format diġitali li jista' jitniżżel mill-Internet.<ref>{{Ċita enċiklopedija|url=https://dictionary.cambridge.org/dictionary/english/podcast}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.merriam-webster.com/dictionary/podcast|titlu=Definition of PODCAST|sit=[[Merriam-Webster Dictionary]]|data-aċċess=April 20, 2023}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.britannica.com/dictionary/podcast|titlu=Podcast Definition & Meaning &#124; Britannica Dictionary|sit=britannica.com}}</ref> Ngħidu aħna, serje ta' episodji ta' fajls tal-ħoss diġitali li utent jista’ jniżżel fuq tagħmir personali biex jismagħhom meta jixtieq. Għalkemm il-biċċa l-kbira tal-poddati jixxandru bħala ħoss biss, xi programmi jittellgħu wkoll bil-filmati magħhom.<ref>{{Ċita web|url=https://riverside.fm/blog/how-to-start-a-video-podcast|titlu=Video Podcast: How to Start a Podcast with Video in 5 Steps|sit=riverside.fm|data-aċċess=2023-02-21}}</ref> L-apps tax-xandir bl-internet u s-servizzi tal-poddatti huma sistemi komdi biex minn post wieħed, wieħed jieħu ħsieb għadd ta' sensiliet għall-konsum personali li ġejjin minn għadd sorsi ta’ poddati u tagħmir tad-daqq. Hemm ukoll servizzi tat-tiftix tal-poddati li jgħinu lill-utenti jsibu u jaqsmu episodji partikolari ta' xi poddata.<ref>{{Ċita web|url=https://lifehacker.com/the-best-podcast-search-engine-1818560337|titlu=The Best Podcast Search Engine|isem=Nick|awtur=Douglas|data=September 20, 2017|sit=lifehacker|pubblikatur=G/O Media Inc.|data-aċċess=January 30, 2022}}</ref> Serje ta’ poddati normalment fiha preżentatur rikorrenti wieħed jew aktar involuti f’diskussjoni dwar suġġett partikolari jew avveniment kurrenti. Diskussjoni u kontenut f'poddata jistgħu jvarjaw minn dawk mibnija fuq skript bir-reqqa għal dawk kompletament improvizzati. Il-podcasts jgħaqqdu produzzjoni ta' ħoss elaborata u artistika ma' tħassib tematiku li jvarja minn riċerka xjentifika għal ġurnaliżmu popolari. Ħafna serje ta’ poddati jintrabtu ma' website li toffri ħoloq u noti dwar il-produzzjoni, bijografiji tal-mistednin, traskrizzjonijiet, riżorsi addizzjonali, kummentarji, u kultant forum komunitarju ddedikat biex jiddiskuti l-kontenut tal-episodju. L-prezz għall-konsumatur huwa baxx għax il-biċċa l-kbira tal-poddatti jistgħu jitniżżlu b'xejn. Xi poddati huma prodotti minn korporazzjonijiet jew sponsorjati, bl-inklużjoni ta' reklami kummerċjali. F'każijiet oħra, poddata tista' tkun impriża kummerċjali appoġġjata minn taħlita ta' mudell ta' abbonament imħallas u reklamar. Minħabba li l-kontenut tal-poddati spiss ikun b'xejn, dan il-format ħafna drabi huwa kklassifikat bħala wieħed li jfixkel il-mezzi konvenzjonali, b'mod partikulari fil-mudell ta' manteniment finanzjarju. Poddata tinvolvi l-produzzjoni u d-distribuzzjoni ta' fajls awdjo, u xi drabi video, bl-użu ta' RSS feeds intenzjonati biex jinqraw mill-apparat tal-utenti abbonati. Il-produttur tal-poddata ħafna drabi jixrti dan is-servizz mingħand kumpaniji apposta, iżda mhux bilfors. Kumpaniji tal-hosting imbagħad iqassmu dawn il-fajls awdjo għal servizzi ta' streaming, bħal Apple u Spotify, li l-utenti jistgħu jisimgħu fuq l-ismartphones tagħhom jew mużika diġitali u plejers multimedjali, bħal iPhone. F'Diċembru tal-2022, kien hemm mill-anqas 2,999,008 poddata b'152,596,784 episodju.<ref>{{Ċita web|url=https://www.listennotes.com/podcast-stats/|titlu=Podcast Stats: How many podcasts are there?|sit=Listen Notes|lingwa=en|data-aċċess=June 8, 2022}}</ref> == Etimoloġija == It-terminu bl-Ingliż "podcast" huwa portmanteau ta' "iPod" u "broadcast". <ref>{{Ċita web|url=http://isites.harvard.edu/icb/icb.do?keyword=k1967&pageid=icb.page23750|titlu=Podcast Production|isem=|awtur=|sena=2012|sit=[[Harvard Graduate School of Education]]|lingwa=en-US|data-aċċess=July 10, 2012|url-status=dead|arkivju-url=https://archive.today/20120710232048/http://isites.harvard.edu/icb/icb.do?keyword=k1967&pageid=icb.page23750|arkivju-data=July 10, 2012}}</ref><ref name="oxford">{{Ċita web|url=https://www.lexico.com/definition/podcast|titlu=Definition of Podcast in English|sit=[[Lexico]]|lingwa=en-GB|data-aċċess=August 16, 2021|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20191214090441/https://www.lexico.com/definition/podcast|arkivju-data=December 14, 2019}}</ref><ref name="Podcasting History">{{Ċita web|url=https://computer.howstuffworks.com/internet/basics/podcasting1.htm|titlu=How Podcasting Works § Podcasting History|isem=Stephanie|awtur=Watson|data=March 26, 2005|sit=[[HowStuffWorks]]|lingwa=en|data-aċċess=November 15, 2017|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200716160234/https://computer.howstuffworks.com/internet/basics/podcasting1.htm|arkivju-data=July 16, 2020}}</ref> L-aktar użu bikri tal-kunċett ta' "podcasting" ġie ntraċċat għall-kolumnista ''ta' The Guardian'' u ġurnalist tal-BBC Ben Hammersley,<ref>{{Ċita web|url=https://www.theguardian.com/media/2004/feb/12/broadcasting.digitalmedia|titlu=Why Online Radio Is Booming|isem=Ben|awtur=Hammersley|awtur-ħolqa=Ben Hammersley|data=February 12, 2004|sit=[[The Guardian]]|lingwa=en-GB|data-aċċess=November 16, 2017|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200621135820/https://www.theguardian.com/media/2004/feb/12/broadcasting.digitalmedia|arkivju-data=June 21, 2020}}</ref> li ħolqu fil-bidu ta' Frar 2004 waqt li kien qed jikteb artiklu għall-gazzetta ''The Guardian''. <ref name="padding">{{Ċita web|url=http://www.bbc.co.uk/programmes/p038m811|titlu=The Man Who Accidentally Invented the Word 'Podcast'|isem=Miranda|awtur=Sawyer|awtur-ħolqa=Miranda Sawyer|data=November 20, 2015|sit=[[BBC Radio 4]]|lingwa=en-GB|format=MP3|data-aċċess=November 15, 2017|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190402224308/http://www.bbc.co.uk/programmes/p038m811|arkivju-data=April 2, 2019}}</ref> Il-kelma Maltija poddata ddaħħlet fl-ilsien Malti minn [[Toni Sant]] li huwa meqjus bħala l-ewwel produttur regolari tal-poddati bil-Malti sa mill-2005.<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/articles/view/ivvaccinat-to-gahan-10-maltese-words-that-we-adopted-in-2021.925066|titlu=Ivvaċċinat to Gaħan - 10 Maltese words that we adopted in 2021|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2022-01-02|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2023-10-02}}</ref> It-terminu intuża għall-ewwel darba fil-komunità tal-awdjobloggjar f'Settembru 2004, meta Danny Gregoire introduċieh f'messaġġ lill-lista tal-posta tal-iPodder-dev, <ref>{{Ċita web|url=http://groups.yahoo.com/group/ipodder-dev/message/41|titlu=How to Handle Getting Past Episodes?|isem=Danny|awtur=Gregoire|data=September 12, 2004|sit=[[Yahoo Groups]]|lingwa=en|data-aċċess=July 4, 2020|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130413074906/http://groups.yahoo.com/group/ipodder-dev/message/41|arkivju-data=April 13, 2013}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.niemanlab.org/2015/02/slates-podcast-audience-has-tripled-in-a-year-and-its-bet-on-audio-over-video-continues-to-pay-off/|titlu=Slate's Podcast Audience Has Tripled in a Year, and Its Bet on Audio Over Video Continues to Pay Off|isem=Simon|awtur=Owens|data=February 6, 2015|sit=Nieman Lab|lingwa=en-US|data-aċċess=December 6, 2020|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201206212044/https://www.niemanlab.org/2015/02/slates-podcast-audience-has-tripled-in-a-year-and-its-bet-on-audio-over-video-continues-to-pay-off/|arkivju-data=December 6, 2020}}</ref> minn fejn ġie adottat minn [[Adam Curry]]. <ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Levy|isem=Steven|data=October 23, 2006|titlu=The Perfect Thing: How the iPod Shuffles Commerce, Culture, and Coolness|url=https://books.google.com/books?id=YZfetA8UfE8C|url-status=live|lingwa=en|pubblikatur=Simon & Schuster|paġna=239|isbn=978-0-7432-8522-3|arkivju-url=https://archive.today/20200704200922/https://books.google.co.uk/books?id=YZfetA8UfE8C|arkivju-data=July 4, 2020|data-aċċess=July 4, 2020}}</ref> Minkejja l-etimoloġija, il-kontenut jista’ jiġi aċċessat permezz ta’ kwalunkwe kompjuter jew apparat simili li jista’ jilgħab fajls tal-midja. It-terminu "podcast" tfaċċa qabel iż-żieda ta' Apple ta' karatteristiċi tal-podcasting fl-iPod u s-software iTunes. <ref>{{Ċita web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/4631051.stm|titlu=Apple Brings Podcasts Into iTunes|data=June 28, 2005|sit=[[BBC News]]|lingwa=en-GB|data-aċċess=November 15, 2017|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20191214090434/http://news.bbc.co.uk/2/hi/technology/4631051.stm|arkivju-data=December 14, 2019}}</ref> Xi sorsi ssuġġerew il-backrononym "portable on demand"<ref>{{Ċita web|url=http://windows.microsoft.com/en-au/windows-vista/create-your-own-podcast-what-you-need-to-know-to-be-a-podcaster|titlu=Create your own podcast: What you need to know to be a podcaster|isem=Byron|awtur=Ricks|sena=2007|sit=[[Microsoft Windows]]|data-aċċess=July 15, 2020|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151225095312/http://windows.microsoft.com/en-au/windows-vista/create-your-own-podcast-what-you-need-to-know-to-be-a-podcaster|arkivju-data=December 25, 2015}}</ref> jew "play on demand"<ref>{{Ċita web|url=https://www.statista.com/statistics/943537/podcast-listening-apps-us/|titlu=Most commonly used apps for listening to podcasts among podcast listeners in the United States in 2019 and 2020|isem=Marie Charlotte|awtur=Götting|data=February 8, 2022|sit=[[Statista]]|data-aċċess=March 4, 2022}}</ref> għal POD biex tiġi evitata r-referenza indiretta għall-iPod. Dan l-użu ġie kkritikat bħala mill-bloggej teknoloġiku [[John Gruber]].<ref>{{Ċita web|url=https://daringfireball.net/linked/2022/03/03/the-pod-in-podcast|titlu=The 'Pod' in 'Podcast'|isem=John|awtur=Gruber|data=March 3, 2022|sit=daringfireball.net|data-aċċess=March 14, 2022}}</ref> == Storja == F'Settembru 2000,<ref>{{Ċita web|url=http://www.mp3newswire.net/stories/2000/ego.html|titlu=I2Go eGo|data-aċċess=August 8, 2009|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200224095257/http://www.mp3newswire.net/stories/2000/ego.html|arkivju-data=February 24, 2020}}</ref> il-manifattur tal-MP3 player bikri i2Go offra servizz imsejjaħ MyAudio2Go.com li ppermetta lill-utenti jniżżlu stejjer mill-aħbarijiet biex jisimgħuhom fuq PC jew MP3 player. Is-servizz kien disponibbli għal madwar sena sa ma spiċċa s-servizz ta' i2Go fl-2001.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Credeur|isem=Mary Jane|data=September 10, 2001|titlu=2Go is gone after burning through $7 million|url=http://www.bizjournals.com/atlanta/stories/2001/09/10/newscolumn1.html|pubblikazzjoni=Atlanta Business Chronicle}}</ref> F'Ottubru 2000, il-kunċett tat-twaħħid ta' fajls tal-ħoss u tal-video f'[[RSS]] feeds ġie propost f'abbozz minn Tristan Louis.<ref>{{Ċita web|url=https://groups.yahoo.com/neo/groups/syndication/conversations/topics/698|titlu=Suggestion for RSS 0.92 Specification|isem=Tristan|awtur=Louis|data=October 13, 2000|sit=groups.yahoo.com|lingwa=en-US|data-aċċess=July 24, 2020|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20131031070818/http://groups.yahoo.com/neo/groups/syndication/conversations/topics/698|arkivju-data=October 31, 2013}}</ref> L-idea ġiet implimentata minn Dave Winer, żviluppatur tas-software u awtur tal-format RSS.<ref>{{Ċita web|url=https://www.makeuseof.com/tag/the-evolution-of-the-podcast-how-a-medium-was-born-geek-history/|titlu=The Evolution of the Podcast – How a Medium Was Born [Geek History]|isem=Justin|awtur=Pot|data=August 24, 2013|sit=MakeUseOf|lingwa=en-US|data-aċċess=December 6, 2020|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201206171553/https://www.makeuseof.com/tag/the-evolution-of-the-podcast-how-a-medium-was-born-geek-history/|arkivju-data=December 6, 2020}}</ref> L-ippodjar, li darba kien metodu mhux magħruf għat-tixrid ta' informazzjoni awdjo, sar mezz rikonoxxut għad-distribuzzjoni ta' kontenut awdjo, kemm għal użu kummerjali jew personali. Il-poddati huma simili għal programmi tar-radju fil-forma, iżda jeżistu bħala fajls awdjo li jistgħu jindaqqu meta konvenjenti għas-semmiegħ, f'kull ħin u kullimkien.<ref name="Digital">{{Ċita web|url=https://pinkston.co/the-rise-of-the-podcast|titlu=Pinkston – The Rise of the Podcast|isem=Pinkston|awtur=Digital|data=March 2021|sit=Pinkston|lingwa=en-US|data-aċċess=August 21, 2022}}</ref> iPodderX, żviluppat minn August Trometer u Ray Slakinski, kienet l-ewwel applikazzjoni li għamlet dan il-proċess fattibbli. <ref>{{Ċita web|url=http://www.redorbit.com/education/reference_library/technology_1/internet/1112804661/podcast/|titlu=Podcast|data=March 16, 2013|sit=redOrbit|lingwa=en|data-aċċess=December 6, 2020|url-status=dead|arkivju-url=https://archive.today/20130630060559/http://www.redorbit.com/education/reference_library/technology_1/internet/1112804661/podcast/|arkivju-data=June 30, 2013}}</ref> Sal-2007, il-poddati tal-awdjo kienu qed jagħmlu dak li kien storikament miksub permezz ta’ xandiriet tar-radju, li kienu s-sors ta’ programmi ta’ taħditiet bir-radju u programmi tal-aħbarijiet sa mis-snin tletin tas-seklu 20. Din il-bidla seħħet bħala riżultat tal-evoluzzjoni tal-kapaċitajiet tal-internet flimkien ma' aċċess akbar tal-konsumatur għal hardware u software orħos għar-reġistrazzjoni u l-editjar tal-awdjo.<ref name="Digital"/> F'Awwissu 2004, Adam Curry nieda l-poddata tiegħu ''[[Kodiċi Sors ta 'Kuljum|Daily Source Code]]''. Din kienet iffukata fuq il-kronika tal-ħajja tiegħu ta’ kuljum, b'aħbarijiet u diskussjonijiet dwar l-iżvilupp tal-ippodjar, kif ukoll il-promozzjoni ta’ poddati ġodda u emerġenti. Curry ħoloqha f'attentat biex ikattar l-iżvilupp ta' dak li qed jiġi magħruf bħala podcasting u bħala mezz ta' ttestjar tas-software barra mill-ambjent tal-laboratorju. L-isem ''Daily Source Code'' intgħażel bit-tama li jattira udjenza b'interess fit-teknoloġija. <ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Geoghegan|isem=Michael W.|kunjom2=Klass|isem2=Dan|data=November 4, 2007|titlu=Podcast Solutions: The Complete Guide to Audio and Video Podcasting|url=https://books.google.com/books?id=WkAzn9TfL9gC&pg=PA4|url-status=live|edizzjoni=2nd|post=New York|pubblikatur=[[Apress]]|paġna=4|isbn=978-1-59059-905-1|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200820011111/https://books.google.com/books?id=WkAzn9TfL9gC&lpg=PR2&pg=PA4|arkivju-data=August 20, 2020|data-aċċess=November 15, 2017}}</ref><ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Benson|isem=Richard|data=November 14, 2019|titlu=An Aural History of the Podcast: The History of the Podcast (By Those Who Helped Make Them a Thing)|url=https://www.esquireme.com/content/40979-an-aural-history-of-the-podcast|pubblikazzjoni=Esquire Middle East|lingwa=en|data-aċċess=December 6, 2020}}</ref> ''Daily Source Code'' kienet inizjalment dirett lejn l-produtturi tal-poddati. Hekk kif membri tal-udjenza ġew ispirati biex joħolqu u jipproduċu l-proġetti tagħhom stess, bħala riżultat tejbu l-kodiċi użat biex joħolqu poddati. Hekk kif aktar nies tgħallmu kemm kien faċli li jipproduċu l-poddati, malajr dehret komunità ta’ poddejja pijunieri.<ref name="Origins">{{Ċita web|url=https://www.voices.com/resources/articles/podcasting/history-of-podcasting|titlu=The Origins of Podcasting|isem=Stephanie|awtur=Ciccarelli|data=August 27, 2013|sit=[[Voices.com]]|lingwa=en|data-aċċess=November 29, 2021|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130827145619/http://www.voices.com/resources/articles/podcasting/history-of-podcasting|arkivju-data=August 27, 2013}}</ref> F'Ġunju 2005, [[Apple Inc|Apple]] ħarġet iTunes 4.9, li offra appoġġ formali għall-poddati, u b'hekk neħħa l-ħtieġa li jintuża programm separat sabiex tniżżel u tittrasferihom għal apparat mobbli. Għalkemm dan għamel l-aċċess għall-poddati aktar konvenjenti u mifrux, temm ukoll b'mod effettiv l-avvanz tal-hekk imsejħa "podcatchers" minn żviluppaturi indipendenti. Barra minn hekk, Apple ħarġet ordnijiet jien jitwaqqfu u jitneħħew il-ħafna żviluppaturi tal-applikazzjonijiet tal-poddati u fornituri tas-servizz li kien illegalment qed jużaw it-terminu "iPod" jew "Pod" fl-ismijiet tal-prodotti tagħhom.<ref>{{Ċita web|url=https://www.engadget.com/2006/09/24/with-pod-on-lockdown-apple-goes-after-podcast/|titlu=With "Pod" on Lockdown, Apple Goes After "Podcast"|isem=Evan|awtur=Blass|data=September 24, 2006|sit=[[Engadget]]|lingwa=en|data-aċċess=November 15, 2017|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190204160204/https://www.engadget.com/2006/09/24/with-pod-on-lockdown-apple-goes-after-podcast/|arkivju-data=February 4, 2019}}</ref> [[Stampa:Podcasts_(iOS).svg|daqsminuri|125x125px| Il-logo użat minn Apple biex jirrappreżenta l-poddati fis-sistemi tagħhom]] Skont kalkoli mill-2019, l-industrija tal-poddati ftit li xejn għadha ġġenerat dħul ġenerali,<ref name="Smith2019">{{Ċita aħbar|kunjom=Smith|isem=Gerry|data=February 22, 2019|titlu=Everybody Makes Podcasts. Can Anyone Make Them Profitable?|url=https://www.bloomberg.com/news/features/2019-02-22/everybody-makes-podcasts-can-spotify-make-them-profitable|pubblikazzjoni=Bloomberg Businessweek|pubblikatur=Bloomberg L.P|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20191022235022/https://www.bloomberg.com/news/features/2019-02-22/everybody-makes-podcasts-can-spotify-make-them-profitable|arkivju-data=October 22, 2019|data-aċċess=December 20, 2019}}</ref> għalkemm in-numru ta’ persuni li jisimgħu l-podczgi qed ikompli jikber b’mod kostanti. Edison Research, li toħroġ ir-rapport tat-traċċar Podcast Consumer kull tliet xhur, tistma li fl-2019, 90 miljun persuna fl-Istati Uniti kienu semgħu poddata fl-aħħar xahar.<ref name="EdisonResearch2019">{{Ċita web|url=http://www.edisonresearch.com/wp-content/uploads/2019/04/Edison-Research-Podcast-Consumer-2019.pdf|titlu=The Podcast Consumer 2019|awtur=Staff|data=April 5, 2019|sit=edisonresearch.com|pubblikatur=Edison Research|paġna=8|data-aċċess=December 20, 2019|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20191126171833/https://www.edisonresearch.com/the-podcast-consumer-2019/|arkivju-data=November 26, 2019}}</ref> Fl-2020, 58% tal-popolazzjoni tal-[[Korea t'Isfel]] u 40% tal-popolazzjoni [[Spanja|Spanjola]] kienu semgħu poddata fl-aħħar xahar. 12.5% tal-popolazzjoni tar-[[Renju Unit]] kienet semgħet poddata fl-aħħar ġimgħa u 22% tal-popolazzjoni tal-[[Stati Uniti|Istati Uniti]] tisma’ mill-inqas poddata kull ġimgħa.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Sawyer|isem=Miranda|data=May 3, 2020|titlu=It's boom time for podcasts – but will going mainstream kill the magic?|url=https://www.theguardian.com/tv-and-radio/2020/may/03/its-boom-time-for-podcasts-but-will-going-mainstream-kill-the-magic|pubblikazzjoni=The Observer|lingwa=en-GB|issn=0029-7712|data-aċċess=May 3, 2020}}</ref> Il-format huwa magħruf l-aktar minħabba l-ispejjeż relattivament baxxi għal min jipproduċi l-poddati biex jibda u jżomm poddata għaddejja. Teħtieġ biss mikrofonu ta' kwalità tajba, kompjuter jew mobile u software assoċjat biex teditja u ttella' l-prodott finali. Dawk li joħloqu l-poddati għandhom tendenza li jkollhom għad ta' semmiegħa li jisimgħuhom għax joħolqu relazzjonijiet partikolari magħhom.<ref>{{Ċita web|url=http://www.econtentmag.com/Articles/Column/Follow-the-Money/Podcasts-Can-They-Hear-Us-Now-114172.htm|titlu=Podcasts: Can They Hear Us Now? - EContent Magazine|data=2019-07-16|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-10-28|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190716190250/http://www.econtentmag.com/Articles/Column/Follow-the-Money/Podcasts-Can-They-Hear-Us-Now-114172.htm|arkivju-data=2019-07-16|url-status=bot: unknown}}</ref> == Produzzjoni u smigħ == Ġeneratur tal-poddati jżomm lista ċentrali tal-fajls fuq server bħala web feed li wieħed jista' jaċċessa permezz tal-Internet. Is-semmiegħa jew it-telespettaturi jużaw softwere speċjali għall-applikazzjoni tal-klijent fuq kompjuter jew media player li jaċċessa dan il-web feed, jiċċekkjah għal aġġornamenti, u jniżżel kull fajl ġdid fis-serje. Dan il-proċess jista' jiġi awtomatizzat biex tniżżel fajls ġodda awtomatikament, għalhekk jista' jidher lis-semmiegħa bħallikieku l-podutturi tal-poddati ixandruhom jew "jimbottaw" episodji ġodda għalihom. Fajls tal-poddati jistgħu jinħażnu lokalment fuq it-tagħmir tal-utent, jew jitqassmu direttament permezz ta' stream. Hemm diversi apps differenti tal-mobile li jippermettu lin-nies isegwu u jisimgħu l-poddati. Ħafna minn dawn l-apps jippermettu lill-utenti jniżżlu poddati jew jistreamjawhom meta jridu huma. Il-biċċa l-kbira tal-plejers jew l-apps tal-poddati jippermettu lis-semmiegħa jaqbżu f'liema parti tal-poddata jridu u jikkontrollaw il-veloċità tad-daqq ukoll.<ref>{{Ċita web|url=https://www.iphonelife.com/content/how-to-listen-to-podcast-faster-speed|titlu=How to Change Playback Speed of a Podcast Playing Too Fast or Too Slow – iPhone Life|data=April 6, 2017|data-aċċess=September 5, 2021}}</ref> Il-poddati jitqiesu bħala [[Konverġenza teknoloġika|media konverġenti]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.academia.edu/16351759/Serial_and_ten_years_of_podcasting_has_the_medium_finally_grown_up|titlu=(PDF) Serial and ten years of podcasting: has the medium finally grown up? {{!}} Richard Berry - Academia.edu|kunjom=Berry|isem=Richard|data=2020-07-04|sit=web.archive.org|data-aċċess=2023-10-28|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200704195706/https://www.academia.edu/16351759/Serial_and_ten_years_of_podcasting_has_the_medium_finally_grown_up|arkivju-data=2020-07-04|url-status=bot: unknown}}</ref> (mezz li jgħaqqad flimkien l-awdjo, il-web u media players portabbli), kif ukoll teknoloġija ta’ tfixkil li wasslet għal xi individwi fix-xandir bir-radju biex jerġgħu jikkunsidraw prattiki u prekunċetti stabbiliti dwar udjenzi, konsum, produzzjoni u distribuzzjoni.<ref name=":0">{{Ċita rivista|kunjom1=Berry|isem1=Richard|data=May 2006|sena=2006|titlu=Will the iPod Kill the Radio Star? Profiling Podcasting as Radio|url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/1354856506066522|rivista=Convergence: The International Journal of Research into New Media Technologies|lingwa=en|volum=12|numru=2|paġni=143–162}}</ref> Il-poddati jistgħu jiġu prodotti bi spiża żgħira jew b'xejn u ġeneralment jitqassmu mingħajr ħlas. Dan jiddistingwi dan il-mezz mill-mudell tradizzjonali tas-seklu 20 ta' midja rregolata u l-għodod ta' produzzjoni tagħhom.<ref name=":0" /> Il-produtturi tal-poddati xorta jistgħu jagħmlu l-flus mill-poddati tagħhom billi jbiegħu ippermettu ħin għar-reklami. Jistgħu wkoll jiġbru appoġġ mis-semmiegħa permezz ta’ websites ta’ crowdfunding bħal [[Patreon]], li jipprovdu extras u kontenut speċjali jew eskulussiv lis-segwaċi tagħhom bi ħlas. == Tipi ta' poddati == Il-poddati ivarjaw fl-istil, il-format u l-kontenut attwali. Il-poddati huma parzjalment imfassla fuq ġeneri tal-media preċedenti iżda jitbiegħdu minnhom b'mod sistematiku f'ċerti aspetti stilistiċi.<ref>{{Ċita konferenza|kunjom1=Clifton|isem1=Ann|kunjom2=Reddy|isem2=Sravana|kunjom3=Yu|isem3=Yongze|kunjom4=Pappu|isem4=Aasish|kunjom5=Rezapour|isem5=Rezvaneh|data=2020|konferenza=COLING 2020|titlu=100,000 Podcasts: A Spoken English Document Corpus|url=https://aclanthology.org/2020.coling-main.519|pubblikatur=International Committee on Computational Linguistics|paġni=5903–5917}}</ref><ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Karlgren|isem1=Jussi|data=2022-08-11|titlu=Lexical variation in English language podcasts, editorial media, and social media|url=https://nejlt.ep.liu.se/article/view/3566|rivista=Northern European Journal of Language Technology|lingwa=en|volum=8|numru=1}}</ref> Il-konvenzjonijiet u r-restrizzjonijiet li jirregolaw dawk il-varjazzjoni jvarjaw maż-żmien skont is-swieq li fihom tkun ippreżentata l-poddata; Is-semmiegħa tal-poddati għandhom diversi preferenzi ta’ stili iżda l-konvenzjonijiet biex jindirizzawhom u jikkomunikaw dwarhom għadhom mhux stabbiliti.<ref>{{Ċita konferenza|kunjom1=Martikainen|isem1=Katariina|kunjom2=Karlgren|isem2=Jussi|kunjom3=Truong|isem3=Khiet Phuong|data=2022|konferenza=23rd INTERSPEECH 2022|titlu=Exploring audio-based stylistic variation in podcasts|url=https://research.utwente.nl/en/publications/exploring-audio-based-stylistic-variation-in-podcasts|lingwa=English}}</ref> Xi eżempji attwali ta' tipi ta' poddati huma ppreżentati hawn taħt. Din il-lista x'aktarx tinbidel hekk kif jitfaċċaw tipi ġodda ta' kontenut, teknoloġija ġdida għall-konsum tal-poddati, u każijiet ta' użu ġodda.<ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Karlgren|isem1=Jussi|data=2022-08-11|titlu=Lexical variation in English language podcasts, editorial media, and social media|url=https://nejlt.ep.liu.se/article/view/3566|rivista=Northern European Journal of Language Technology|lingwa=en|volum=8|numru=1}}</ref> === Poddati mtejba === Poddata mtejba, magħruf ukoll bħala enchanced podcast jew slidecast, hija tip ta' poddata li tgħaqqad l-awdjo ma' preżentazzjoni ta' slide show. Din simili għal poddata bil-video fis-sens li tgħaqqad immaġini ġenerati dinamikament mas-sinkronizzazzjoni tal-awdjo, iżda differenti peress li juża software tal-preżentazzjoni (bħal [[PowerPoint]] jew [[Keynote]], fost oħrajn) biex toħloq ix-xbihat u s-sekwenza tal-wiri separatament mill-ħin tar-reġistrazzjoni oriġinali tal-poddata tal-awdjo.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Casteleyn|isem=Jordi|kunjom2=Mottart|isem2=Andre|sena=2010|kapitlu=Slidecast yourself: Exploring the possibilities of a new online presentation tool|titlu=2010 IEEE International Professional Communication Conference|url=https://www.researchgate.net/publication/224161712|paġni=255–261|doi=10.1109/IPCC.2010.5530021|isbn=978-1-4244-8145-3}}</ref> ''Id-Dizzjunarju Ħieles'', ''YourDictionary'', u ''PC Magazine'' jiddefinixxu poddata mtejba bħala "slide show elettroniku mogħtija bħala poddata".<ref>{{Ċita web|url=https://encyclopedia2.thefreedictionary.com/enhanced+podcast|titlu=enhanced podcast|sit=TheFreeDictionary.com|lingwa=en-US|data-aċċess=January 19, 2021|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160313145450/https://encyclopedia2.thefreedictionary.com/enhanced+podcast|arkivju-data=March 13, 2016}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.yourdictionary.com/enhanced-podcast#computer|titlu=Enhanced-podcast Meaning: Best 1 Definitions of Enhanced-podcast|isem=|awtur=|data=|sit=www.yourdictionary.com|lingwa=en-US|data-aċċess=January 19, 2021|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170622231712/https://www.yourdictionary.com/enhanced-podcast|arkivju-data=June 22, 2017}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.pcmag.com/encyclopedia/term/enhanced-podcast|titlu=Definition of enhanced podcast|isem=|awtur=|data=|sit=PC Magazine|lingwa=en-US|data-aċċess=January 19, 2021|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201022152210/https://www.pcmag.com/encyclopedia/term/enhanced-podcast|arkivju-data=October 22, 2020}}</ref> Poddati mtejba huma poddati li jinkorporaw grafika u kapitli.<ref>{{Ċita web|url=https://www.macworld.com/article/2019713/how-to-create-podcast-chapters.html|titlu=How to Create Podcast Chapters|isem=Christopher|awtur=Breen|data=December 12, 2012|sit=Macworld|lingwa=en-US|data-aċċess=January 19, 2021|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201020164926/https://www.macworld.com/article/2019713/how-to-create-podcast-chapters.html|arkivju-data=October 20, 2020}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.macworld.com/article/2030512/how-we-produce-our-podcasts.html|titlu=How We Produce Our Podcasts|isem=Christopher|awtur=Breen|data=March 28, 2013|sit=Macworld|lingwa=en-US|data-aċċess=January 19, 2021|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201030014045/https://www.macworld.com/article/2030512/how-we-produce-our-podcasts.html|arkivju-data=October 30, 2020}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.macworld.com/article/1142519/producing_macworld_podcast.html|titlu=Producing the Macworld Podcast|isem=Christopher|awtur=Breen|data=March 28, 2013|sit=Macworld|lingwa=en-US|data-aċċess=January 19, 2021|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201030014045/https://www.macworld.com/article/2030512/how-we-produce-our-podcasts.html|arkivju-data=October 30, 2020}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.macworld.com/article/1054367/profcast.html|titlu=Podcasting Presentations|isem=Dan|awtur=Frakes|data=December 12, 2006|sit=Macworld|lingwa=en-US|data-aċċess=January 19, 2021|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170508233828/https://www.macworld.com/article/1054367/profcast.html|arkivju-data=May 8, 2017}}</ref> iTunes żviluppaw karatteristika mtejba tal-poddati msejħa "Audio Hyperlinking" li huma pprivattizaw fl-2012.<ref>{{Ċita web|url=https://social.techcrunch.com/2013/08/08/apple-developing-audio-hyperlinks-a-way-for-audio-streams-to-link-to-other-media-or-control-devices/|titlu=Apple Developing Audio Hyperlinks, A Way For Audio Streams To Link To Other Media Or Control Devices|isem=Darrell|awtur=Etherington|data=August 8, 2013|sit=TechCrunch|lingwa=en-US|data-aċċess=January 19, 2021|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190218215441/https://techcrunch.com/2013/08/08/apple-developing-audio-hyperlinks-a-way-for-audio-streams-to-link-to-other-media-or-control-devices/|arkivju-data=February 18, 2019}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://appleinsider.com/articles/13/08/08/apples-audio-hyperlink-tech-can-control-devices-with-inaudible-sonic-pulses|titlu=Apple's 'audio hyperlink' tech can control devices with inaudible sonic pulses|isem=Mikey|awtur=Campbell|data=August 8, 2013|sit=AppleInsider|lingwa=en|data-aċċess=January 24, 2021}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://appft.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?Sect1=PTO2&Sect2=HITOFF&u=/netahtml/PTO/search-adv.html&r=3&p=1&f=G&l=50&d=PG01&S1=(20130808.PD.+AND+700/94.CCLS.)&OS=pd/8/8/2013+and+ccl/700/94&RS=(PD/20130808+AND+CCL/700/94)|titlu=United States Patent Application: 0130204413|sit=appft.uspto.gov|data-aċċess=January 24, 2021|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210224125859/http://appft.uspto.gov/netacgi/nph-Parser?Sect1=PTO2&Sect2=HITOFF&u=%2Fnetahtml%2FPTO%2Fsearch-adv.html&r=3&p=1&f=G&l=50&d=PG01&S1=(20130808.PD.+AND+700%2F94.CCLS.)&OS=pd/8/8/2013+and+ccl/700/94&RS=(PD/20130808+AND+CCL/700/94)|arkivju-data=February 24, 2021|url-status=dead}}</ref> Poddati mtejba jistgħu jintużaw għall-kummerċ jew fl-edukazzjoni.<ref>{{Ċita web|url=https://top-consultant.com/ThoughtLeadership/Article/_1957|titlu=Cast away: Incorporating slidecasts into your online presence can distinguish your business from competitors|isem=Elena|awtur=Petricone|data=|sit=Top Consultant|pubblikatur=Emerson Consulting Group|lingwa=en-US|data-aċċess=January 2, 2021|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210813010202/https://top-consultant.com/ThoughtLeadership/Article/_1957|arkivju-data=August 13, 2021|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.chronicle.com/article/the-virtues-of-blogging-as-scholarly-activity/|titlu=The Virtues of Blogging as Scholarly Activity|isem=Marxtin|awtur=Weller|data=April 29, 2012|sit=The Chronicle of Higher Education|lingwa=en-US|data-aċċess=January 19, 2021|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210119025752/https://www.chronicle.com/article/the-virtues-of-blogging-as-scholarly-activity/|arkivju-data=January 19, 2021}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.ascilite.org/conferences/auckland09/procs/reyna-2-poster.pdf|titlu=Use of Slidecasts in Higher Education Settings: a Pilotproject|isem=Jorge|awtur=Reyna|isem2=Carole|awtur2=Stanford|data=2009|sit=Ascilite|lingwa=en-US|data-aċċess=January 20, 2021|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180914123308/https://www.ascilite.org/conferences/auckland09/procs/reyna-2-poster.pdf|arkivju-data=September 14, 2018}}</ref> Podcasts mtejba ntużaw għall-ewwel darba fl-2006<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Morris|isem=Tee|kunjom2=Terra|isem2=Evo|kunjom3=Williams|isem3=Ryan C.|data=January 7, 2008|kapitlu=24|titlu=Expert Podcasting Practices For Dummies|url=https://books.google.com/books?id=4moj8hh0d9EC|lingwa=en|pubblikatur=John Wiley & Sons|paġni=185–201|isbn=978-0-470-25919-1}}</ref> iżda l-popolarità tagħhom jidher li naqset hekk kif żid l-użu tal-poddati regolari bil-video. === Poddati tal-finzjoni === Poddata tal-finzjoni (imsejjaħ ukoll "fiction podcast" jew "awdjo-drama")<ref>{{Ċita web|url=https://sites.psu.edu/rachelstof/2019/09/13/so-what-is-an-audio-drama/|titlu=So, What Is an Audio Drama?|data=September 13, 2019|pubblikatur=Penn State University|data-aċċess=December 19, 2022}}</ref> hija simili għal [[Drama bir-radju|radjudrama]], iżda f'forma ta' poddata. Dawn iwasslu storja fittizja, normalment miġbura fuq episodji u aktar minn staġun wieħed, billi jużaw għad ta' atturi tal-vuċi, djalogu, [[effetti tal-ħoss]], u mużika biex jarrikkixxu l-istorja.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Skinner|isem=Oliver|data=July 30, 2020|titlu=Fiction Podcasts: The Medium Giving Rise to a New Generation of Audio Storytellers|url=https://www.voices.com/blog/fiction-podcasts/|pubblikazzjoni=Voices.com|data-aċċess=January 20, 2021}}</ref> Il-poddati ta' finzjoni fl-Istati Uniti ġibdu għadd ta’ atturi magħrufa biex jieħdu sehem fihom, inklużi [[Demi Moore]] u [[Matthew McConaughey]],<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Kornelis|isem=Chris|data=December 25, 2020|titlu=From Demi Moore to Matthew McConaughey, Screen Stars Are Turning to Podcasts|url=https://www.wsj.com/articles/from-demi-moore-to-matthew-mcconaughey-screen-stars-are-turning-to-podcasts-11608915600|pubblikazzjoni=The Wall Street Journal|data-aċċess=January 19, 2021}}</ref> kif ukoll minn produtturi tal-kontenut bħal [[Netflix]], [[Spotify]], [[Divertiment Marvel|Marvel]], u [[DC Comics]].<ref>{{Ċita aħbar|data=November 1, 2019|titlu=Netflix Creates Its First Scripted Podcast, As An Extension To TV Show|url=http://www.insideradio.com/podcastnewsdaily/netflix-creates-its-first-scripted-podcast-as-an-extension-to-tv-show/article_ad4805b4-fcc7-11e9-8028-fb826fe80b0f.html|pubblikazzjoni=Inside Radio|data-aċċess=January 20, 2021}}</ref><ref>{{Ċita aħbar|kunjom=White|isem=Jordan|data=May 30, 2018|titlu=Wolverine: The Long Night opens up the possibilities for a Marvel Podcast Universe|url=https://www.theverge.com/2018/5/30/17409704/wolverine-the-long-night-marvel-podcast-universe-interview-behind-the-scenes|pubblikazzjoni=The Verge|data-aċċess=January 20, 2021}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.cbr.com/dc-spotify-cut-deal-multiple-podcast-series/|titlu=DC, Spotify Cut Deal for Multiple Scripted Podcast Series|isem=Collier|awtur=Jennings|data=July 18, 2020|sit=CBR.com}}</ref> Filwaqt li l-fantaxjenza u l-biża huma ġeneri pjuttost popolari, il-poddati tal-finzjoni jkopru firxa sħiħa ta’ ġeneri letterarji minn rumanzi, kummiedja, u drama għal fantasija, sci-fi u stejjer tad-detectives. Eżempji ta’ poddati ta' finzjoni jinkludu ''The Bright Sessions'', ''The Magnus Archives'', ''Homecoming'', ''Wooden Overcoats'', ''We're Alive'' u ''Wolverine: The Long Night''. Din it-tip ta' poddata ma teżistix bil-Malti, aktarx għax tqum ferm aktar biex tinħoloq minn tipi oħra ta' poddati. === Poddati tar-rumanzi === Poddata ta' rumanz (magħruf ukoll bħala "ktieb awdjo") hija forma letterarja li tgħaqqad il-kunċetti ta' poddata u ktieb awdjo. Bħal rumanz tradizzjonali, poddata ta' rumanz huwa xogħol ta’ finzjoni letterarja; madankollu, din hija rreġistrata f'episodji li jitwasslu online fuq perjodu ta' żmien. L-episodji jistgħu jitwasslu awtomatikament permezz ta' RSS jew permezz ta' website, blog, jew metodu ieħor ta' sindikazzjoni. Episodji jistgħu jiġu maħruġa fuq skeda regolari, eż, darba fil-ġimgħa, jew b'mod irregolari hekk kif kull episodju jitlesta. Bl-istess mod bħall-kotba-awdjo, xi poddati tar-rumanzi huma ppreżentati b'mod elaborat b'effetti tal-ħoss u atturi tal-vuċi separati għal kull karattru, simili għal dramm bir-radju jew poddati tal-finzjoni, iżda ħafna għandhom narratur jew qarrej wieħed u ftit jew xejn effetti tal-ħoss.<ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Florin|isem1=Hector|data=2009-01-31|titlu=Breaking News, Analysis, Politics, Blogs, News Photos, Video, Tech Reviews|url=https://content.time.com/time/arts/article/0,8599,1872381,00.html|rivista=Time|lingwa=en-US|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20231010144605/https://content.time.com/time/arts/article/0,8599,1872381,00.html|arkivju-data=2023-10-10|access-date=2023-10-28|url-status=dead}}</ref> Xi rumanziera jagħtu verżjoni poddata tal-ktieb tagħhom b'xejn bħala forma ta' promozzjoni.<ref>{{Ċita web|url=http://www.sfgate.com/entertainment/article/Take-my-book-It-s-free-3288454.php|titlu=Take My Book. It's Free|isem=Chris|awtur=Cadelago|data=April 5, 2008|sit=[[San Francisco Chronicle]]|lingwa=en|data-aċċess=November 15, 2017|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201022160625/http://www.sfgate.com/entertainment/article/Take-my-book-It-s-free-3288454.php|arkivju-data=October 22, 2020}}</ref> Xi drabi, rumanzi bħal dawn kisbu kuntratti ta' pubblikazzjoni biex ir-rumanzi tagħhom jiġu stampati. <ref name="aftv">{{Ċita web|url=https://www.nytimes.com/2007/03/01/books/01podb.html|titlu=Authors Find Their Voice, and Audience, in Podcasts|isem=Andrew Adam|awtur=Newman|data=March 1, 2007|sit=[[The New York Times]]|lingwa=en-US|data-aċċess=November 15, 2017|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201123115523/https://www.nytimes.com/2007/03/01/books/01podb.html|arkivju-data=November 23, 2020}}</ref> Xi rumanziera li jagħmlu l-poddati jgħidu li l-poddati tar-rumanzi tagħhom jippermettulhom isibu udjenzi anki jekk pubblikatur ma jixtrix il-kotba tagħhom. Dawn l-udjenzi xi drabi jagħmluha aktar faċli li jiġi żgurat ftehim ta' stampar aktar tard. Dawn ir-rumanziera jsostnu wkoll li ħruġ ta' poddati b'xejn jagħmel tajjeb biex isiru magħrufa.<ref>{{Ċita web|url=https://davidgaughran.wordpress.com/2011/09/05/free-really-can-make-you-money-a-dialogue-with-moses-siregar-iii/|titlu="Free" Really Can Make You Money – A Dialogue with Moses Siregar III|isem=David|awtur=Gaughran|data=September 5, 2011|sit=Let's Get Digital|lingwa=en-IE|data-aċċess=November 15, 2017|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20111014074238/https://davidgaughran.wordpress.com/2011/09/05/free-really-can-make-you-money-a-dialogue-with-moses-siregar-iii/|arkivju-data=October 14, 2011}}</ref> === Poddati bil-vidjo === Poddata bil-video tinħadem bl-istess mod ta' poddata awdjo, iżda fiha ukoll kontenut bil-video. Is-serje tat-televiżjoni tal-web huma spiss ippreżentati bħala poddati bil-vidjo. ''Dead End Days,'' serje komika dwar zombies maħruġa bejn il-31 ta' Ottubru 2003 u l-2004, hija komunement meqjusa bħala l-ewwel poddata bil-video.<ref>{{Ċita web|url=http://www.wisegeek.com/what-is-a-video-podcast.htm|titlu=What is a Video Podcast?|isem=Jessica|awtur=Ellis|data=2008|sit=Wise Geek|lingwa=en|data-aċċess=November 15, 2017|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200809194203/http://www.wisegeek.com/what-is-a-video-podcast.htm|arkivju-data=August 9, 2020}}</ref> Mużika Mod Ieħor ta' Toni Sant kienet l-ewwel poddata Maltija bil-video maħruġa permezz tal-[[YouTube]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/playlist?list=PLmGDQp3v97O4vdJMq4AdCGl7sYNcTFqGP|titlu=Mużika Mod Ieħor ma' Toni Sant - YouTube|sit=www.youtube.com|data-aċċess=2023-10-28}}</ref> === Poddati live === Numru ta’ poddati huma rrekordjati totalment jew għal episodji speċifiċi quddiem udjenza. Il-bejgħ tal-biljetti jipprovdi lill-produtturi mod addizzjonali ta' qliegħ. == Teknoloġija == === Software === L-episodji tal-poddati huma maħżuna u kodifikati b'mod mifrux f'format awdjo diġitali mp3 u ospitati fuq webserver [[Servizz ta' hosting dedikat|dedikat]] jew [[Servizz ta' web hosting kondiviż|kondiviż]].<ref name="Blubrry">{{Ċita web|url=https://blubrry.com/manual/about-podcasting/history-of-podcasting-new/technical-history-of-podcasting/|titlu=Technical history of podcasting|sit=Blubrry Podcasting|lingwa=en-US|data-aċċess=May 29, 2022|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220518121824/https://blubrry.com/manual/about-podcasting/history-of-podcasting-new/technical-history-of-podcasting/|arkivju-data=May 18, 2022|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.audio-harvest.com/blog/how-to-host-and-distribute-a-podcast/|titlu=How to host and distribute a podcast|isem=Dieter|awtur=Van De Walle|data=July 5, 2021|sit=AudioHarvest|lingwa=en-GB|data-aċċess=May 29, 2022|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220517010759/https://www.audio-harvest.com/blog/how-to-host-and-distribute-a-podcast/|arkivju-data=May 17, 2022|url-status=dead}}</ref> Is-sindikazzjoni tal-episodji tal-poddati fuq diversi websites u pjattaformi hija bbażata fuq RSS feeds, fajl ifformattjat [[XML]] li jiċċita informazzjoni dwar l-episodju u l-poddata nnfisha.<ref name="Blubrry" /> === Hardware === L-aktar tagħmir bażiku meħtieġ biex tinħoloq poddata huwa [[kompjuter]] u [[mikrofonu]]. Jgħin li jkollok kamra [[sound-proof]] u [[headphones]]. Il-kompjuter irid ikollu software għar-reġistrazzjoni tal-ħoss jew applikazzjoni tal-istreaming installata.<ref>{{Ċita web|url=https://www.rollingstone.com/culture/culture-news/podcast-how-to-start-best-equipment-804418/|titlu=How to Start a Podcast: 7 Things These Experts Say You'll Need|kunjom=Chan|isem=Tim|data=2020-03-30|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-10-28}}</ref> Mikrofoni tipiċi għall-poddati huma konnessi bl-użu tal-[[USB]].<ref name=":1">{{Ċita rivista|kunjom1=Hall|isem1=Parker|titlu=Here’s the Gear You Need to Start Your Own Podcast|url=https://www.wired.com/story/best-podcast-and-livestream-gear/|rivista=Wired|lingwa=en-US}}</ref> Jekk il-poddata tinvolvi żewġ persuni jew aktar, kull persuna teħtieġ mikrofonu, u interface awdjo USB hija meħtieġa biex tħallathom flimkien. Jekk il-poddata tinkludi video f'forma ta' livestreaming, allura jista' jkun hemm bżonn ta' [[Kamera tal-Web|webcam]] separata, u dawl addizzjonali.<ref name=":1" /> == Aktar qari == * Geoghegan, Michael W.; Klass, Dan (August 16, 2005). ''[https://books.google.com/books?id=WkAzn9TfL9gC Podcast Solutions: The Complete Guide to Podcasting]''. Apress. {{ISBN|9781430200543}}. * Meinzer, Kristen (6 ta' Awwissu 2019). ''[https://books.google.com/books?id=pyd5DwAAQBAJ So You Want to Start a Podcast: Finding Your Voice, Telling Your Story, and Building a Community That Will Listen]''. William Morrow. {{ISBN|9780062936684}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9780062936684|9780062936684]]. * Morris, Tee; Tomasi, Chuck (15 ta' Septembru 2017). ''[https://books.google.com/books?id=TaY2DwAAQBAJ Podcasting For Dummies]''. Wiley. {{ISBN|9781119412267}}[[ISBN (identifier)|ISBN]]&nbsp;[[Special:BookSources/9781119412267|9781119412267]]. == Referenzi == {{Referenzi}} {{Awtorità}} [[Kategorija:Poddati]] [[Kategorija:Internet]] [[Kategorija:Xandir]] 83l235hf1pv6ecw15a0vmhc9wo0p53y 0 31007 333874 333045 2026-11-08T11:08:34Z EnriqueTabone 15661 Infobox 333874 wikitext text/x-wiki {{Wikidata Infobox}} Il-'''Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb''' ([[Lingwa Ingliża|Bl-Ingliż]]: ''National Book Council'') hija entità pubblika [[Malta|Maltija]] ddedikata għall-promozzjoni tal-industrija tal-kotba [[Malta|f’Malta]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.gov.mt/en/Government/Government%20of%20Malta/Ministries%20and%20Entities/Officially%20Appointed%20Bodies/Pages/Councils/National-Book-Council.aspx|titlu=National Book Council|sit=www.gov.mt|data-aċċess=2021-08-29}}</ref> Hija torganizza il-Festival Nazzjonali tal-Ktieb ([[Lingwa Ingliża|bl-Ingliż]]: ''Malta Book Festival''), ''K''onkors ta’ Kitba Letteratura għaż-Żgħażagħ<ref>{{Ċita web|url=https://ktieb.org.mt/the-literary-contest-for-novels-of-youth/|titlu=The Literary Contest of Novels for Youth {{!}} Kunsill Nazzjonali Tal-Ktieb|data=2014-06-29|data-aċċess=2021-11-17|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20211110152214/https://ktieb.org.mt/the-literary-contest-for-novels-of-youth/|arkivju-data=2021-11-10|url-status=dead}}</ref> u avvenimenti, workshops, seminars u kompetizzjonijiet nazzjonali u reġjonali oħra. Hija tamminstra ukoll il-[[Premju Nazzjonali tal-Ktieb]] ([[Lingwa Ingliża|bl-Ingliż]]: ''National Book Prize''), id-Drittijiet ta' Self Pubbliku, u sservi ukoll bħala l-aġent tar-reġistrazzjoni ta' Malta għall- [[ISBN]] u l-ISMN.<ref>{{Ċita web|url=https://ktieb.org.mt/about/|titlu=About {{!}} Kunsill Nazzjonali Tal-Ktieb|data=2014-08-20|data-aċċess=2021-08-29|arkivju-data=2021-08-02|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210802095305/https://ktieb.org.mt/about/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.isbndatabasemalta.org/files/Maltas_ISBN_Database.pdf|titlu=Malta's ISBN Database|data=2016-06-01|sit=isbndatabasemalta.org|lingwa=mt, en|data-aċċess=2021-08-29}}</ref> == Premju Nazzjonali tal-Ktieb == Fl-1971 inħoloq il-Premju Letterarju għall-kotba bil-Malti bil-għan li jinkoraġġixxi l-letteratura Maltija. Awturi notevoli li ngħataw dan il-Premju jinkludu [[Anton Buttigieg]], [[Francis Ebejer]], [[Oliver Friggieri]], [[Joe Friggieri]], [[Maria Grech Ganado]], u [[Trevor Żahra|Trevor Zahra]]. L-organizzazzjoni tal-Premju ġiet mgħoddija lill-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb mal-formazzjoni tiegħu fl-2001. Eventwalment, il-Premju kiber biex jinkludi diversi kategoriji inklużi rumanzi, stejjer qosra, poeżija, traduzzjoni, letteratura mhux fittizja, u riċerka. <ref>{{Ċita web|url=https://ktieb.org.mt/nationalbookprize/history-of-the-national-book-prize/|titlu=History Of The National Book Prize|awtur=Il-Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb|sit=ktieb.org.mt|data-aċċess=11 July 2022|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220711145444/https://ktieb.org.mt/nationalbookprize/history-of-the-national-book-prize/|arkivju-data=11 July 2022|url-status=dead}}</ref> == Referenzi == {{Referenzi}} == Ħoloq esterni == * {{Sit uffiċjali}} {{Awtorità}} [[Kategorija:Letteratura ta' Malta]] [[Kategorija:Organizzazzjonijiet]] [[Kategorija:Agenziji tal-ISBN]] [[Kategorija:Kitba]] 6fv1jj4b13b2vn31dyj80zolv2i40yp 0 31129 333860 300817 2026-11-08T09:55:57Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333860 wikitext text/x-wiki Ir-'''Ridott tal-Mitħna''' (bl-Ingliż: Windmill Redoubt) kien ridott f'[[Ħaż-Żabbar]], [[Malta]]. Inbnea minn ribelli Maltin matul l-[[Assedju ta' Malta (1798–1800)|imblokk tal-Franċiżi]] bejn l-1798 u l-1800. Kienet parti minn [[Fortifikazzjonijiet ta' Żmien il-Kavallieri f'Malta|katina ta’ batteriji, ridotti u rfid]] madwar l-pożizzjonijiet Franċiżi [[Port ta’ Marsamxett|f’Marsamxett]] u l-[[Il-Port il-Kbir|Port il-Kbir]] .[[Stampa:Ta'_Buleben_Windmill.jpeg|daqsminuri| Il-Mitħna ta' Bir Għeliem]]Ir-redott inbnena madwar mitħna magħrufa bħala Bir Għeliem, jew Ta’ Buleben, li kienet inbniet mill-Gran Mastru [[Ramon Perellos y Roccaful]] għall-ħabta tal-1710.<ref>{{Ċita web|url=http://www.windmillsofmalta.nl/db.cgi?p=detail&r=34|titlu=Bir Gheliem Windmill / Ta ' Buleben Windmill|sit=The Malta Windmill Database|data-aċċess=30 March 2015|arkivju-data=18 April 2017|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170418185259/http://www.windmillsofmalta.nl/db.cgi?p=detail&r=34|url-status=dead}}</ref> Ir-ridott kien jinsab fit-triq bejn [[Ħaż-Żabbar]] u [[Ħal Tarxien]], u kien marbut ukoll mat-triq għaż- [[Żejtun]]. Il-binja, li nbniet b’tali mod li timblokka t-toroq bejn it-tliet irħula, kienet tikkonsisti f'ħitan tas-sejjieħ u kellha forma trijangolari. Il-mitħna kienet tokkupa n-naħa tan-nofsinhar tar-ridott, u kienet tintuża bħala dar għall-għassa. It-torri tal-mitħna serva biex tinżamm l-għassa fuq l-inħawi. Ma huma magħrufa l-ebda dettalji dwar id-daqs tal-gwarniġjon u l-armament tar-ridott.<ref name="spiteri">{{Ċita rivista|kunjom1=Spiteri|isem1=Stephen C.|data=May 2008|sena=2008|titlu=Maltese 'siege' batteries of the blockade 1798-1800|url=http://www.militaryarchitecture.com/images/stories/Arx/arx6-2008.pdf|rivista=Arx - Online Journal of Military Architecture and Fortification|lingwa=en|volum=6|paġni=30–31}}</ref> Ir-Ridott tal-Mitħna x’aktarx twaqqgħa ftit wara li ntemm l-imblokk peress li jostakola toroq importanti. Il-mitħna nnifisha għadha teżisti, b'xi modifiki, u issa tinsab f'nofs [[roundabout]].<ref name="spiteri" /> == Referenzi == [[Kategorija:Malta taħt il-Franċiżi]] [[Kategorija:Ħaż-Żabbar]] o2un2tpn1lzv56sgj7kakmqf1qdpm73 0 31389 333829 314040 2026-11-08T05:05:56Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333829 wikitext text/x-wiki {{Grammatika}} '''Il-lingwistika''' hija l-istudju xjentifiku tal[[Lingwa|-lingwa]]. <ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Trask|isem=Robert Lawrence|data=2007|titlu=Language and Linguistics: The Key Concepts|url=https://books.google.com/books?id=PHt-gNzagikC&q=linguistics|lingwa=en|pubblikatur=Taylor & Francis|paġna=156|isbn=978-0-415-41359-6|data-aċċess=21 September 2023}}</ref> <ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Halliday|isem=Michael A. K.|kunjom2=Jonathan Webster|sena=2006|titlu=On Language and Linguistics|pubblikatur=Continuum International Publishing Group|paġna=vii|isbn=978-0-8264-8824-4}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.linguisticsociety.org/what-linguistics|titlu=What is Linguistics? {{!}} Linguistic Society of America|sit=www.linguisticsociety.org|data-aċċess=2022-02-08|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220208131649/https://www.linguisticsociety.org/what-linguistics|arkivju-data=8 February 2022}}</ref> Il-lingwistika hija bbażata fuq studju teoretiku kif ukoll deskrittiv tal-lingwa u hija wkoll interkonnessa mal-oqsma applikati tal-istudji tal-lingwa u t-tagħlim tal-lingwi, li jinvolvi l-istudju ta’ lingwi speċifiċi. Qabel is-seklu 20, il-lingwistika evolviet flimkien mal-istudju letterarju u ma kinitx tuża esklussivament metodi xjentifiċi. <ref name="Crystal-1981">{{Ċita ktieb|kunjom=Crystal|isem=David|data=1981|titlu=Clinical linguistics|post=Wien|pubblikatur=Springer-Verlag|paġna=3|isbn=978-3-7091-4001-7|oclc=610496980|kwotazzjoni=What are the implications of the term "science" encountered in the definition on p. 1? Four aims of the scientific approach to language, often cited in introductory works on the subject, are comprehensiveness, objectivity, systematicness and precision. The contrast is usually drawn with the essentially non-scientific approach of traditional language studies—by which is meant the whole history of ideas about language from Plato and Aristotle down to the nineteenth century study of language history (comparative philology).}}</ref> L-oqsma tradizzjonali tal-analiżi lingwistika jikkorrispondu għal sintassi (regoli li jirregolaw l-istruttura tas-sentenzi), semantika (tifsira), morfoloġija (istruttura tal-kliem), fonetika (ħsejjes tad-diskors u ġesti ekwivalenti fil[[Lingwa tas-Sinjali|-lingwi tas-sinjali]]), [[fonoloġija]] (is-sistema tal-ħoss astratta ta’ lingwa partikolari). u pragmatika (kif il-kuntest soċjali jikkontribwixxi għat-tifsira). <ref name="akmajian">{{Ċita ktieb|kunjom=Akmajian, Adrian|kunjom2=Richard A. Demers|kunjom3=Ann K. Farmer|kunjom4=Robert M. Harnish|sena=2010|titlu=Linguistics|url=https://mitpress.mit.edu/catalog/item/examrequest.asp?ttype=2&tid=12240|url-status=dead|edizzjoni=6th|pubblikatur=The MIT Press|isbn=978-0-262-51370-8|arkivju-url=https://archive.today/20121214215844/http://mitpress.mit.edu/catalog/item/examrequest.asp?ttype=2&tid=12240|arkivju-data=14 December 2012|data-aċċess=25 July 2012}}</ref> Subdixxiplini bħall-bijolingwistika (l-istudju tal-varjabbli bijoloġiċi u l-evoluzzjoni tal-lingwa) Il-lingwistika tinkludi ħafna fergħat u suboqsma li jkopru kemm applikazzjonijiet teoretiċi kif ukoll prattiċi. <ref name="linguisticsociety.org">{{Ċita web|url=https://www.linguisticsociety.org/resource/studying-linguistics|titlu=Studying Linguistics {{!}} Linguistic Society of America|sit=www.linguisticsociety.org|data-aċċess=2022-04-01|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220308052138/https://www.linguisticsociety.org/resource/studying-linguistics|arkivju-data=8 March 2022}}</ref> Il-lingwistika teoretika (inkluża l-lingwistika deskrittiva tradizzjonali) tikkonċerna l-fehim tan-natura universali u fundamentali tal-lingwa u l-iżvilupp ta’ qafas teoretiku ġenerali biex tiddeskriviha. <ref>{{Ċita web|url=https://www.globelanguage.org/theoretical-linguistics/|titlu=Theoretical Linguistics|sit=globelanguage.org|data-aċċess=3 June 2022|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230210114346/https://www.globelanguage.org/theoretical-linguistics/|arkivju-data=10 February 2023}}</ref> Il-lingwistika applikata tfittex li tutilizza s-sejbiet xjentifiċi tal-istudju tal-lingwa għal skopijiet prattiċi, bħall-iżvilupp ta 'metodi ta' titjib tal-edukazzjoni u l-litteriżmu tal-lingwa. <ref>{{Ċita web|url=https://www.thoughtco.com/what-is-applied-linguistics-1689126|titlu=The Fields of Applied Linguistics|data-aċċess=3 June 2022|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220521222448/https://www.thoughtco.com/what-is-applied-linguistics-1689126|arkivju-data=21 May 2022}}</ref> Il-karatteristiċi lingwistiċi jistgħu jiġu studjati permezz ta' varjetà ta' perspettivi: b'mod sinkroniku (billi jiddeskrivu ċ-ċaqliq f'lingwa f'ċertu punt ta' żmien speċifiku) jew b'mod diakroniku (permezz tal-iżvilupp storiku tal-lingwa fuq diversi perjodi ta' żmien), f'monolingwi jew [[Multilingwiżmu|f'multilingwi]], fost it-tfal jew fost l-adulti, f’termini ta’ kif qed titgħallem jew kif inkisbet, bħala oġġetti astratti jew bħala strutturi konjittivi, permezz ta’ testi bil-miktub jew permezz ta’ elicitation orali, u finalment permezz ta’ ġbir ta’ data mekkanika jew permezz ta’ xogħol prattiku fuq il-post. <ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Francis|isem=Alexandre|data=27 September 2013|titlu=Theory in Social and Cultural Anthropology: An Encyclopedia|lingwa=English|pubblikatur=SAGE Publishing|paġni=184–187|isbn=978-1412999632}}</ref> Il-lingwistika ħarġet mill-qasam tal -filoloġija, li xi fergħat tagħha huma aktar kwalitattivi u olistiċi fl-approċċ. <ref name="Crystal-1981">{{Ċita ktieb|kunjom=Crystal|isem=David|data=1981|titlu=Clinical linguistics|post=Wien|pubblikatur=Springer-Verlag|paġna=3|isbn=978-3-7091-4001-7|oclc=610496980|kwotazzjoni=What are the implications of the term "science" encountered in the definition on p. 1? Four aims of the scientific approach to language, often cited in introductory works on the subject, are comprehensiveness, objectivity, systematicness and precision. The contrast is usually drawn with the essentially non-scientific approach of traditional language studies—by which is meant the whole history of ideas about language from Plato and Aristotle down to the nineteenth century study of language history (comparative philology).}}<cite class="citation book cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFCrystal1981">Crystal, David (1981). ''Clinical linguistics''. Wien: Springer-Verlag. p.&nbsp;3. [[ISBN]]&nbsp;[[Speċjali:BookSources/978-3-7091-4001-7|<bdi>978-3-7091-4001-7</bdi>]]. [[OCLC (identifikatur)|OCLC]]&nbsp;[https://www.worldcat.org/oclc/610496980 610496980]. <q>What are the implications of the term "science" encountered in the definition on p. 1? Four aims of the scientific approach to language, often cited in introductory works on the subject, are comprehensiveness, objectivity, systematicness and precision. The contrast is usually drawn with the essentially non-scientific approach of traditional language studies—by which is meant the whole history of ideas about language from Plato and Aristotle down to the nineteenth century study of language history (comparative philology).</q></cite></ref> Illum, il-filoloġija u l-lingwistika issa huma deskritti b'mod varjabbli bħala oqsma relatati, sottodixxiplini, jew oqsma separati ta 'studju tal-lingwa iżda, b'mod ġenerali, il-lingwistika tista' titqies bħala terminu umbrella. <ref>{{Ċita ktieb|sena=2022|kapitlu=Philosophy of Linguistics|kapitlu-url=https://plato.stanford.edu/entries/linguistics/|titlu=The Stanford Encyclopedia of Philosophy|url-status=live|pubblikatur=Metaphysics Research Lab, Stanford University|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20221214225442/https://plato.stanford.edu/entries/linguistics/|arkivju-data=14 December 2022|data-aċċess=3 June 2022}}</ref> Il-lingwistika hija wkoll relatata mal- filosofija tal-lingwa, stilistika, retorika, semiotika, lessikografija u [[traduzzjoni]]. == Referenzi == {{Referenzi}} {{Awtorità}} [[Kategorija:Lingwistika]] [[Kategorija:Lingwa]] 5cdnrhxds5l27ecjo58flqcp1oftahj 0 31408 333836 309392 2026-11-08T05:50:38Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333836 wikitext text/x-wiki {| class="wikitable" ! colspan="2" |Mohamed bin Zayed Al Nahyan<div class="plainlist"> <span class="nobold"><span title="Arabic-language text"><span lang="ar" dir="rtl" style="font-style: normal;"><big>محمد بن زايد آل نهيان</big></span></span></span> </div> |- | colspan="2" |[[File:Mohamed_bin_Zayed_Al_Nahyan.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Mohamed_bin_Zayed_Al_Nahyan.jpg|bla_tilar]]<div class="infobox-caption" style="line-height:normal;padding-bottom:0.2em;padding-top:0.2em;">Mohamed bin Zayed fl-2021</div> |- ! colspan="2" |It-3 President tal-[[Emirati Għarab Magħquda]] |- | colspan="2" |<div style="width:100%; margin:0; background-color: lavender">'''Inkarigat'''</div> |- | colspan="2" |'''Uffiċċju Assunt''' 14 Mejju 2022 |- !<span class="nowrap">Prim Ministru</span> |[[Mohammed bin Rashid Al Maktoum]] |- !<span class="nowrap">Viċi President</span> |<div class="plainlist"> * [[Mohammed bin Rashid Al Maktoum]] * [[Mansour bin Zayed Al Nahyan]] </div> |- !<span class="nowrap">Preċedut minn</span> |[[Khalifa bin Zayed Al Nahyan]] |- ! colspan="2" |Ħakkiem ta' Abu Dhabi |- !Renju |13 Mejju 2022 – illum |- !Predeċessur |[[Khalifa bin Zayed Al Nahyan]] |- !'''Eredi apparenti''' |[[Khaled bin Mohamed Al Nahyan]] |- ! colspan="2" |<div style="height: 4px; width:100%;"></div> |- !Imwieled |11 Marzu 1961<span class="noprint ForceAgeToShow"> (63 sena)</span> Al Ain, Abu Dhabi, [[Istati Truċjali|Stati Truċjali]] |- !Konjuġi |<div class="marriage-display-ws"><div style="display:inline-block;line-height:normal;margin-top:1px;white-space:normal;">Salama bint Hamdan Al Nahyan&#x200B;&#x200B;</div>&#x28;m. 1981&#x29;&#x200B;</div> |- !Ulied |<div class="plainlist"> * Xejka Mariam * Xejk Khaled * Xejka Shamsa * Xejk Theyab * Xejk Hamdan * Xejka Fatima * Xejka Shamma * Xejk Zayed * Sheikha Hassa * Amina (adottata) * Salha (adottata) </div> |- | colspan="2" | {| class="infobox" style="border-collapse:collapse; border-spacing:0px; border:none; width:100%; margin:0px; font-size:100%; clear:none; float:none" ! colspan="2" class="infobox-header" style="text-align:left" |Isem twil |- | colspan="2" class="infobox-full-data nickname" style="text-align:left; padding-left:0.7em;" |Muħammad bin Sultan bin Żajed bin Ħalifa bin Xaħbut bin Dejab bin Għisa bin Nahjan bin Falaħ bin Jas<ref><cite class="citation web cs1"><span class="cx-segment" data-segmentid="936">[https://u.ae/en/about-the-uae/the-uae-government/government-leaders/h-h-sheikh-mohamed-bin-zayed-al-nahyan "H. H. Sheikh Mohamed bin Zayed Al Nahyan - The Official Portal of the UAE Government"]. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="937">U.ae. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="938">[https://web.archive.org/web/20220715095114/https://u.ae/en/about-the-uae/the-uae-government/government-leaders/h-h-sheikh-mohamed-bin-zayed-al-nahyan Archived] from the original on 15 July 2022<span class="reference-accessdate">. </span></span><span class="cx-segment" data-segmentid="939"><span class="reference-accessdate">Retrieved <span class="nowrap">19 July</span> 2022</span>.</span></cite></ref> [[Lingwa Għarbija|Għarbi]]: <span lang="ar" dir="rtl">محمد بن زايد بن سلطان بن زايد بن خليفة بن شخبوط بن ذياب بن عيسى بن نهيان بن فلاح بن ياس</span> |} |- ![[Dinastija]] |[[Al Nahyan]] |- !Edukazzjoni |<div>Royal Military Academy Sandhurst</div> |- | colspan="2" | |- !Missier |Zayed bin Sultan Al Nahyan |- !Omm |Fatima bint Mubarak Al Ketbi |- | colspan="2" | |- !Websajt |<div class="plainlist"> * [https://twitter.com/mohamedbinzayed Mohamed bin Zayed Al Nahyan] fuq X * [https://www.instagram.com/mohamedbinzayed/ Mohamed bin Zayed Al Nahyan] fuq Instagram </div> |} [[Xiħ (Għarbi)|Xejk]] '''Mohamed bin Zayed Al Nahyan''' (Għarbi: محمد بن زايد آل نهيان, <small>rum:</small> ''Muħammad bin Żājid Āl Nahjān''; imwieled fil-11 ta' Marzu 1961), magħruf popolarment bl-inizjali tiegħu bħala '''MBZ''' jew '''MbZ''', huwa rjali u politiku Emirati li bħalissa jservi bħala t-tielet [[President tal-Emirati Għarab Magħquda|president]] tal-[[Emirati Għarab Magħquda]] u l-[[Ħakkiem ta’ Abu Dhabi|ħakkiem ta' Abu Dhabi]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/5/25/president-mohammed-bin-zayed-will-rule-with-confidence|titlu=Analysis: With MBZ as president, is it time for a US-UAE reset?|isem=Giorgio|awtur=Cafiero|sit=www.aljazeera.com|lingwa=en|data-aċċess=2023-04-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.uaemoments.com/top-unknown-facts-about-hh-sheikh-mohamed-bin-zayed-al-nahyan-566386.html|titlu=Top Facts About HH Sheikh Mohamed bin Zayed Al Nahyan|sit=UAE Moments|lingwa=en|data-aċċess=2023-04-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.aljazeera.com/news/2022/5/14/who-is-sheikh-mohammed-bin-zayed-al-nahyan-mbz-uaes-new-president|titlu=Who is MBZ, the UAE's new president?|sit=www.aljazeera.com|lingwa=en|data-aċċess=2023-04-26}}</ref> MBZ temm l-edukazzjoni tiegħu f'Abu Dhabi u Al Ain, u ggradwa mill-[[Akkademja Militari Rjali Sandhurst]] f'April 1979.<ref name="BIO">{{Ċita web|url=https://www.cpc.gov.ae/en-us/thecrownprince/HHsBiography/Pages/default.aspx|titlu=H.H.'s Biography|sit=www.cpc.gov.ae|data-aċċess=2 May 2019|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190419040151/https://www.cpc.gov.ae/en-us/thecrownprince/HHsBiography/Pages/default.aspx|arkivju-data=19 April 2019}}</ref> Iktar tard ingħaqad mal-[[Militari tal-UAE|Militar tal-UAE]], u kellu diversi karigi qabel ma sar bdot fil-[[Forza tal-Ajru tal-Emirati Għarab Magħquda|Forza tal-Ajru tal-UAE]]; ġie promoss għal [[ġeneral|ġenerali]] fl-2005.<ref name="BIO" /> Xejk Mohamed huwa t-tielet iben tax-Xejk [[Zayed bin Sultan Al Nahyan]], li kien l-ewwel president tal-UAE u s-16-il ħakkiem ta' Abu Dhabi.<ref name=":9">{{Ċita aħbar|kunjom=Hubbard|isem=Ben|data=2022-05-14|titlu=Mohammed bin Zayed, an Ambitious U.S. Partner, Rises to Lead the U.A.E.|url=https://www.nytimes.com/2022/05/14/world/middleeast/mohammed-bin-zayed-elected-uae-leader.html|pubblikazzjoni=The New York Times|lingwa=en-US|issn=0362-4331|data-aċċess=2023-09-21}}</ref><ref name=":10">{{Ċita web|url=https://www.timesofisrael.com/crown-prince-longtime-de-facto-ruler-mohamed-bin-zayed-elected-uae-president/|titlu=Crown prince, longtime de facto ruler Mohamed bin Zayed elected UAE president|awtur=|sit=Times of Israel|lingwa=en-US|data-aċċess=2023-09-21}}</ref> MBZ sar il-prinċep tal-kuruna ta' Abu Dhabi fl-2004, wara l-mewt ta' missieru u ħuh, Xejk [[Khalifa bin Zayed Al Nahyan|Khalifa]] sar il-president tal-UAE u l-ħakkiem ta' Abu Dhabi.<ref name="mubadala">{{Ċita aħbar|data=|titlu=Crown Prince of Abu Dhabi and Deputy Supreme Commander of the UAE Armed Forces, and Chairman of the Executive Council, Chairman|url=https://www.mubadala.com/en/who-we-are/board-of-directors/his-highness-sheikh-mohamed-bin-zayed-al-nahyan|url-status=dead|pubblikazzjoni=MUBADALA|lingwa=en|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220606160922/https://www.mubadala.com/en/who-we-are/board-of-directors/his-highness-sheikh-mohamed-bin-zayed-al-nahyan|arkivju-data=6 June 2022|data-aċċess=30 March 2021}}</ref> Fl-2014, Xejk Khalifa sofra puplesija; imbagħad MBZ sar il-ħakkiem ''[[de facto]]'' ta' Abu Dhabi u president tal-UAE.<ref name=":10" /> MBZ sar uffiċjalment president tal-UAE u ħakkiem ta' Abu Dhabi wara l-mewt ta' ħuh fit-13 ta' Mejju 2022.<ref name=":9" /> Fid-29 ta' Marzu 2023, MBZ ħatar lil ibnu Xejk [[Khaled bin Mohamed Al Nahyan]] bħala prinċep tal-kuruna ta' Abu Dhabi.<ref name=":12">{{Ċita aħbar|data=2023-03-30|titlu=UAE leader names his son as Crown Prince of Abu Dhabi|url=https://edition.cnn.com/2023/03/30/middleeast/abu-dhabi-crown-prince-intl/index.html|lingwa=en|pubblikatur=CNN|data-aċċess=2023-04-05}}</ref> L-akkademiċi kkaratterizzaw l-UAE taħt MBZ bħala pajjiż [[Awtoritarjaniżmu|awtoritarju]]<ref name=":6">{{Ċita ktieb|kunjom=Krieg|isem=Andreas|data=2019|titlu=Divided Gulf: The Anatomy of a Crisis|url=https://books.google.com/books?id=zfCKDwAAQBAJ|url-status=live|lingwa=en|pubblikatur=Springer|paġni=96–98, 101|isbn=978-981-13-6314-6|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230219201853/https://books.google.com/books?id=zfCKDwAAQBAJ|arkivju-data=19 February 2023|data-aċċess=6 October 2021}}</ref> jew [[Kapitaliżmu awtoritarju|awtoritarju kapitalista]].<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Schmid|isem=Ulrich|data=2021-12-17|titlu=Authoritarianism has not hindered UAE's economic success|url=https://www.nzz.ch/english/authoritarianism-has-not-hindered-uaes-economic-success-ld.1660644|pubblikazzjoni=Neue Zürcher Zeitung|lingwa=de-CH|issn=0376-6829|data-aċċess=2023-09-21}}</ref> Minn meta saru president ''de facto'', l-UAE għaddew minn perjodu ta' [[liberalizzazzjoni ekonomika]], inkluża l-introduzzjoni tal-[[Taxxa fuq il-valur miżjud|VAT]],<ref>{{Ċita web|url=https://www.khaleejtimes.com/business/5-value-added-tax-in-uae-from-2018|titlu=5% value added tax in UAE from 2018|isem=Isaac|awtur=John|sit=Khaleej Times|lingwa=en|data-aċċess=2023-09-21}}</ref> [[Taxxa korporattiva|taxxi korporattivi]] <ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Barrington|isem=Lisa|data=2023-06-01|titlu=UAE begins corporate tax roll-out, with free zones exempted|url=https://www.reuters.com/world/middle-east/uae-begins-corporate-tax-roll-out-amid-diversification-push-2023-06-01/|pubblikazzjoni=Reuters|lingwa=en|data-aċċess=2023-09-21}}</ref> u [[Liġi dwar il-Fallimenti|liġijiet dwar il-fallimenti]];<ref>{{Ċita web|url=https://gulfnews.com/uae/government/new-uae-insolvency-law-everything-you-need-to-know-1.1574160862645|titlu=New UAE insolvency law: Everything you need to know|data=2019-11-19|sit=gulfnews.com|lingwa=en|data-aċċess=2023-09-21}}</ref> l-eliminazzjoni tas-[[Sussidji għall-fjuwils fossili|sussidji tal-gass]],<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Kerr|isem=Simeon|kunjom2=Clark|isem2=Pilita|data=2015-07-22|titlu=UAE drops fuel subsidies to boost finances and cut emissions|url=https://www.ft.com/content/18246646-3050-11e5-91ac-a5e17d9b4cff|pubblikazzjoni=Financial Times|data-aċċess=2023-09-21}}</ref> it-tneħħija tat-trażżin ta 'sjieda barranija ta' negozji<ref>{{Ċita web|url=https://gulfnews.com/living-in-uae/ask-us/uae-what-are-the-business-activities-that-allow-100-per-cent-foreign-ownership-all-you-need-to-know-1.1668173907260|titlu=UAE: What are the business activities that allow 100 per cent foreign ownership? All you need to know|data=2022-11-11|sit=gulfnews.com|lingwa=en|data-aċċess=2023-09-21}}</ref> u d-dekriminalizzazzjoni ta' ċekkijiet irkuprati.<ref>{{Ċita web|url=https://gulfnews.com/living-in-uae/banking/uae-bounced-cheque-cases-decriminalised--what-happens-to-old-cases-1.1641465578551|titlu=UAE: Bounced cheque cases decriminalised – what happens to old cases?|data=2022-01-06|sit=gulfnews.com|lingwa=en|data-aċċess=2023-09-21}}</ref> L-UAE għaddew ukoll minn xi liberalizzazzjoni soċjali, inkluż it-tneħħija ''[[de jure]]'' tal-[[piena korporali]] u l-[[liġi tax-Xarija]] barra mill-pretensjonijiet tal-flus tad-demm u kwistjonijiet dwar l-istatus personali tal-[[Iżlam|Misilmin]];<ref name=":73">{{Ċita web|url=https://www.moj.gov.ae/assets/2021/Federal%20Decree%20Law%20No.%20(15)%20of%202020%20Concerning%20the%20Penal%20Code.pdf.aspx|titlu=Federal Decree Law No. (15) of 2020|sit=Ministry of Justice|at=Pages 1, Article 1 "The provisions of the Islamic Shari’a shall apply to the retribution and blood money crimes. Other crimes and their respective punishments shall be provided for in accordance with the provisions of this Law and other applicable penal codes".|data-aċċess=8 June 2023|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230531203636/https://www.moj.gov.ae/assets/2021/Federal%20Decree%20Law%20No.%20(15)%20of%202020%20Concerning%20the%20Penal%20Code.pdf.aspx|arkivju-data=31 May 2023}}</ref> id-dekriminalizzazzjoni tal-koabitazzjoni, ir-relazzjonijiet barra ż-żwieġ u l-konsum tal-alkoħol mill-Misilmin;<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Graham-Harrison|isem=Emma|data=2020-11-09|titlu=UAE decriminalises alcohol and lifts ban on unmarried couples living together|url=https://www.theguardian.com/world/2020/nov/07/united-arab-emirates-to-relax-islamic-laws-on-personal-freedoms|pubblikazzjoni=The Guardian|lingwa=en-GB|issn=0261-3077|data-aċċess=2023-09-21}}</ref> proċess legali ta’ tfal imwielda barra miż-żwieġ;<ref>{{Ċita web|url=https://gulfnews.com/living-in-uae/ask-us/what-is-the-legal-status-of-a-child-born-out-of-wedlock-1.1641222065082|titlu=What is the legal status of a child born out of wedlock?|isem=Huda|awtur=Tabrez|data=2022-01-03|sit=Gulf News|lingwa=en|data-aċċess=2023-09-21}}</ref> u qrati ċivili għal kwistjonijiet ta' status personali ta' persuni mhux Misilmin.<ref>{{Ċita web|url=https://gulfnews.com/living-in-uae/ask-us/new-uae-law-for-non-muslims--5-criteria-for-civil-marriage-1.1672143291028|titlu=New UAE law for non-Muslims – 5 criteria for civil marriage|isem=Zainab|awtur=Husain|data=2022-12-27|sit=gulfnews.com|lingwa=en|data-aċċess=2023-06-08}}</ref> MBZ huwa magħruf li jopponi [[Iżlamiżmu]],<ref name=":8">{{Ċita web|url=https://apnews.com/article/muslim-brotherhood-pope-francis-ap-top-news-international-news-united-arab-emirates-977d548fdf56424c8a9f027a3d816e20|titlu=UAE's tolerance embraces faiths, runs up against politics|data=20 April 2021|sit=AP NEWS|lingwa=en|data-aċċess=9 March 2022|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220514090808/https://apnews.com/article/muslim-brotherhood-pope-francis-ap-top-news-international-news-united-arab-emirates-977d548fdf56424c8a9f027a3d816e20|arkivju-data=14 May 2022}}</ref> l-[[Aħwa l-Misilmin]], l-[[Iran]] u l-gruppi appoġġjati mill-Iran.<ref name="The New York Times">{{Ċita aħbar|data=2 June 2019|titlu=The Most Powerful Arab Ruler Isn't M.B.S. It's M.B.Z.|url=https://www.nytimes.com/2019/06/02/world/middleeast/crown-prince-mohammed-bin-zayed.html|url-status=live|pubblikazzjoni=[[The New York Times]]|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220620183827/https://www.nytimes.com/2019/06/02/world/middleeast/crown-prince-mohammed-bin-zayed.html|arkivju-data=20 June 2022|data-aċċess=4 June 2019}}</ref> Minn meta saru president ''de facto'', l-UAE pparteċipaw fil-[[gwerra kontra l-ISIS]] u kienu uffiċjalment parti mill-intervent immexxi mill-Għarabja Sawdija fil-Jemen sakemm l-UAE rtiraw it-truppi tagħhom fl-2019. L-UAE ma qablux mal-approċċ tal-[[Arabja Sawdija|Għarabja Sawdija]] fil-gwerra għall-appoġġ tagħha tal-[[Al-Islah (Jemen)|Kongregazzjoni l-Jemeni għar-Riforma]] (fil-qosor: l-Islaħ), partit li l-UAE jqis qrib l-Aħwa l-Misilmin; iżda jżomm l-appoġġ tiegħu lill-[[Kunsill Transitorju tan-Nofsinhar]].<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Al-Atrush|isem=Samer|kunjom2=England|isem2=Andrew|data=2023-09-19|titlu=US pushes Saudi Arabia and UAE to heal divisions over Yemen|url=https://www.ft.com/content/77d0118e-acfc-4720-bb2c-c8f507335dcd|pubblikazzjoni=Financial Times|data-aċċess=2023-09-21}}</ref> MBZ waqgħet mal-amministrazzjoni [[Obama]] dwar il-[[ftehim nukleari Iran]] u appoġġjat l-[[Irtirar ta' l-Istati Uniti mill-Pjan ta' Azzjoni Komprensiv Konġunt|irtirar Stati Uniti mill-ftehim nukleari Iran]].<ref>{{Ċita web|url=https://apnews.com/article/israel-iran-united-arab-emirates-middle-east-warsaw-483518e953ade2a1846f1e1e0b29a0e0|titlu=Quiet ties and secret talks paved way for UAE-Israel deal|data=2020-08-19|sit=AP News|lingwa=en|data-aċċess=2023-09-21}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.aljazeera.com/news/2018/5/9/world-leaders-react-to-us-withdrawal-from-iranian-nuclear-deal|titlu=World leaders react to Trump's nuclear deal decision|sit=www.aljazeera.com|lingwa=en|data-aċċess=2023-09-21}}</ref> L-UAE kienet parti fil-[[Kriżi diplomatika tal-Qatar|kriżi diplomatika tal-Qatar tal-2017-2021]], ibbażata fuq talbiet li l-[[Qatar]] jappoġġja lill-Aħwa l-Misilmin.<ref name=":13">{{Ċita web|url=https://www.npr.org/2019/06/06/730339596/uaes-prince-mohammed-bin-zayed-s-growing-influence-on-the-u-s|titlu=UAE's Prince Mohammed Bin Zayed's Growing Influence On The U.S.|isem=Terry|awtur=Gross|sit=NPR}}</ref> MBZ żamm relazzjoni mill-qrib mal-eks President Amerikan [[Donald Trump]], b'rapporti li MBZ kkonvinċiet lil Trump biex jieħu pożizzjoni iebsa fuq l-Iran u l-Aħwa l-Misilmin.<ref name=":13" /> F'Settembru 2020, l-UAE ffirmaw il-[[Abraham Accords|Ftehim ta' Abraham]], ftehim biex tiġi normalizzata r-relazzjoni diplomatika mal-Iżrael ikkomunikata minn Trump.<ref>{{Ċita web|url=https://www.vox.com/2020/12/1/21755390/trump-uae-f35-israel-weapons-sale|titlu=The battle over Trump's huge UAE arms deal, explained|isem=Alex|awtur=Ward|data=2020-12-01|sit=Vox|lingwa=en|data-aċċess=2023-09-21}}</ref> L-UAE aktar reċentement kienu involuti f'rivalità ekonomika mal-Għarabja Sawdija,<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Said|isem=Summer|kunjom2=Kalin|isem2=Stephen|data=2023-03-03|titlu=WSJ News Exclusive {{!}} Saudi Arabia and U.A.E. Clash Over Oil, Yemen as Rift Grows|url=https://www.wsj.com/articles/saudi-arabia-and-u-a-e-clash-over-oil-yemen-as-rift-grows-ff286ff9|pubblikazzjoni=[[The Wall Street Journal]]|lingwa=en-US|issn=0099-9660|data-aċċess=2023-09-21}}</ref> u opponew l-isforzi Sawdi għal tnaqqis fil-produzzjoni tal-OPEC+.<ref>{{Ċita aħbar|data=2023-07-05|titlu=UAE Won't Make Extra Voluntary OPEC+ Output Cuts at This Time|url=https://www.bloomberg.com/news/articles/2023-07-05/uae-won-t-make-extra-voluntary-opec-output-cuts-at-this-time|pubblikazzjoni=Bloomberg.com|lingwa=en|data-aċċess=2023-09-21}}</ref><ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Said|isem=Summer|kunjom2=Nissenbaum|isem2=Dion|data=2022-11-01|titlu=WSJ News Exclusive {{!}} Before OPEC+ Production Cut, Saudis Heard Objections From a Top Ally, the U.A.E.|url=https://www.wsj.com/articles/before-opec-production-cut-saudis-heard-objections-from-a-top-ally-the-u-a-e-11667335415|pubblikazzjoni=[[The Wall Street Journal]]|lingwa=en-US|issn=0099-9660|data-aċċess=2023-09-21}}</ref> Fl-2019, ''[[The New York Times]]'' semmieh bħala l-aktar ħakkiem [[Għarab|Għarbi]] b'saħħtu,<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Kirkpatrick|isem=David D.|data=2019-06-02|titlu=The Most Powerful Arab Ruler Isn't M.B.S. It's M.B.Z.|url=https://www.nytimes.com/2019/06/02/world/middleeast/crown-prince-mohammed-bin-zayed.html|pubblikazzjoni=The New York Times|lingwa=en-US|issn=0362-4331|data-aċċess=2023-04-26}}</ref> u ġie msemmi bħala wieħed mill-[[100 Nies l-aktar Influwenti|100 Nies l-Aktar Influwenti]] tal-2019 mir-rivista ''[[Ħin (rivista)|Time]]''.<ref>{{Ċita magażin|lingwa=en-us}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gulfnews.com/uae/government/mohammad-bin-zayed-named-among-times-100-most-influential-people-2019-1.1555562753143|titlu=Mohammad Bin Zayed named among Time's 100 most influential people 2019|data=18 April 2019|sit=gulfnews.com|lingwa=en|data-aċċess=2023-04-26}}</ref> Fl-2023, iċ-[[Ċentru Rjali tal-Istudji Strateġiċi Iżlamiċi]] kklassifika lil MBZ bħala t-tmien bejn l-aktar Mislem influwenti.<ref>{{Ċita web|url=https://themuslim500.com/books/The%20Muslim%20500%202023%20edition%20-%20Free%20eBook.pdf|titlu=THE WORLD'S 500 MOST INFLUENTIAL MUSLIMS|data=2023|sit=The Muslim 500}}</ref> == Familja u ħajja bikrija == [[Sheikh|Xejk]] Mohamed bin Zayed twieled f'[[Al Ain]] fil-11 ta' Marzu 1961, f'dawk li dak iż-żmien kienu l-[[Stati Truċjali|Istati Truċjali]].<ref>{{Ċita aħbar|data=|titlu=Childhood|url=https://www.cpc.gov.ae/en-us/thecrownprince/HHsBiography/Pages/Childhood.aspx|url-status=live|pubblikazzjoni=Crown Prince Court|lingwa=en|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190419040150/https://www.cpc.gov.ae/en-us/thecrownprince/HHsBiography/Pages/Childhood.aspx|arkivju-data=19 April 2019|data-aċċess=21 October 2021}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.thenationalnews.com/uae/government/uae-celebrates-sheikh-mohamed-bin-zayed-s-birthday-1.991161|titlu=UAE celebrates Sheikh Mohamed bin Zayed's birthday|isem=The|awtur=National|data=2020-03-11|sit=The National|lingwa=en|data-aċċess=2023-05-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.wam.ae/en/details/1395303047646|titlu=Mohamed bin Zayed: A Leader-born President|data=2022-05-14|sit=wam|data-aċċess=2023-05-05}}</ref> Huwa t-tielet iben ta' [[Zayed bin Sultan Al Nahyan]], l-ewwel [[president tal-Emirati Għarab Magħquda]] u [[Lista ta' ħakkiema ta' Emirati separati ta' l-Emirati Għarab Magħquda|ħakkiem ta’ Abu Dhabi]], u t-tielet mara tiegħu, Xejka [[Fatima bint Mubarak Al Ketbi]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.szgmc.gov.ae/en/NewsDetail-Fatima-Bint-Mubarak--the-opening-of-Coins-of-Islam--History-Revealed-the-achievements-of-women-throughout-various-Islamic-eras.-9647465F-2837-4C43-93B2-52D453BC9E5B|titlu=Sheikh Zayed Grand Mosque Centre|sit=www.szgmc.gov.ae|data-aċċess=2023-05-05|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230510090924/https://www.szgmc.gov.ae/en/NewsDetail-Fatima-Bint-Mubarak--the-opening-of-Coins-of-Islam--History-Revealed-the-achievements-of-women-throughout-various-Islamic-eras.-9647465F-2837-4C43-93B2-52D453BC9E5B|arkivju-data=2023-05-10|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://motherofthenation.ae/en/biography|titlu=Mother of the nation {{!}} Biography|sit=motherofthenation.ae|lingwa=en|data-aċċess=2023-05-05}}</ref> Mohamed għandu 18-il aħwa subien: [[Hamdan bin Zayed bin Sultan Al Nahyan|Hamdan]], [[Hazza bin Zayed Al Nahyan|Hazza]], [[Issa bin Zayed Al Nahyan|Issa]], Nahyan, [[Saif bin Zayed Al Nahyan|Saif]], [[Tahnoun bin Zayed Al Nahyan (konsulent għas-sigurtà nazzjonali)|Tahnoun]], [[Hamed bin Zayed Al Nahyan|Hamed]], [[Mansour bin Zayed Al Nahyan|Mansour]], Falah, Theyab, [[Abdullah bin Zayed Al Nahyan|Abdullah]], Omar, Khalid, il-mejjet [[Khalifa bin Zayed Al Nahyan|Khalifa]], il-mejjet [[Sultan bin Zayed bin Sultan Al Nahyan|Sultan]], il-mejjet [[Saeed bin Zayed Al Nahyan|Saeed]], il-mejjet [[Nasser bin Zayed Al Nahyan|Nasser]] u l-mejjet [[Ahmed bin Zayed Al Nahyan|Ahmed]]. Minbarra dawn, għandu ħdax-il aħwa bniet.<ref name="Mohamed bin Zayed">{{Ċita web|url=https://www.tamm.abudhabi/about-abudhabi-page/Rulers%20of%20Abu%20Dhabi/mohamed-bin-zayed|titlu=Mohamed bin Zayed|sit=www.tamm.abudhabi|lingwa=en|data-aċċess=8 July 2019|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20191221210251/https://www.tamm.abudhabi/about-abudhabi-page/Rulers%20of%20Abu%20Dhabi/mohamed-bin-zayed|arkivju-data=21 December 2019}}</ref> Huwa għandu ħames aħwa subien sħaħ iżgħar: [[Hamdan bin Zayed bin Sultan Al Nahyan|Hamdan]], [[Hazza bin Zayed bin Sultan Al Nahyan|Hazza]], [[Tahnoun bin Zayed Al Nahyan (konsulent għas-sigurtà nazzjonali)|Tahnoun]], [[Mansour bin Zayed Al Nahyan|Mansour]], u [[Abdullah bin Zayed Al Nahyan|Abdullah]]. Dawn jissejħu ''Bani Fatima'' (wlied Fatima)''.''<ref name="ft5may">{{Ċita aħbar|data=5 May 2009|titlu=Abu Dhabi's family business|url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/197e16f2-399b-11de-b82d-00144feabdc0.html#axzz2QYbDPdDK|url-status=live|pubblikazzjoni=[[Financial Times]]|arkivju-url=https://ghostarchive.org/archive/20221211221241/https://www.ft.com/content/197e16f2-399b-11de-b82d-00144feabdc0#axzz2QYbDPdDK|arkivju-data=11 December 2022|data-aċċess=16 April 2013|url-aċċess=subscription}}</ref><ref name="Maddy-Weitzman2002">{{Ċita ktieb|kunjom=Bruce Maddy-Weitzman|data=1 August 2002|titlu=Middle East Contemporary Survey: 1999|url=https://books.google.com/books?id=zs57d0logH8C&pg=PA629|url-status=live|pubblikatur=The Moshe Dayan Center|paġna=629|isbn=978-965-224-049-1|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230219201855/https://books.google.com/books?id=zs57d0logH8C&pg=PA629|arkivju-data=19 February 2023|data-aċċess=16 April 2013}}</ref> == Suċċessjoni == Mohamed, fil-kapaċità tiegħu bħala ħakkiem ta’ Abu Dhabi, ħareġ digriet Emiri li jaħtar lil ibnu [[Khaled bin Mohamed Al Nahyan]] bħala l-prinċep tal-kuruna.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Cafiero|isem=Giorgio|data=14 May 2022|titlu=What's next for the UAE as Mohamed bin Zayed takes the reins?|url=https://www.aljazeera.com/amp/news/2022/5/14/whats-next-for-the-uae-after-sheikh-sheikh-mohamed-bas-passing|url-status=live|pubblikazzjoni=[[Al Jazeera English|Al Jazeera]]|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220530061603/https://www.aljazeera.com/amp/news/2022/5/14/whats-next-for-the-uae-after-sheikh-sheikh-mohamed-bas-passing|arkivju-data=30 May 2022|data-aċċess=30 May 2022}}</ref> == Unuri ==   {| class="wikitable" |+ ! colspan="2" |<small>Stili ta'</small> Mohamed bin Zayed Al Nahyan |- | colspan="2" |[[Stampa:Emblem_of_Abu_Dhabi.svg|70x70px]] |- |Stil referenza |L-Altezza Tiegħu |- |Stil mitkellma |L-Altezza Tiegħek |- |Stil alternattiv |''Rajjes'' (President) |} * {{Bandiera|Brażil}}: Kullar tal-Ordni tas-Salib tan-Nofsinhar (12 ta’ Novembru 2021)<ref>{{Ċita aħbar|titlu=Bolsonaro condecora líderes do Oriente Médio antes de viagem à região|url=https://noticias.uol.com.br/politica/ultimas-noticias/2021/11/12/bolsonaro-condecora-lideres-do-oriente-medio-antes-de-viagem.htm|url-status=live|pubblikazzjoni=noticias.uol.com.br|lingwa=pt|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20211117223754/https://noticias.uol.com.br/politica/ultimas-noticias/2021/11/12/bolsonaro-condecora-lideres-do-oriente-medio-antes-de-viagem.htm|arkivju-data=17 November 2021|data-aċċess=12 November 2021}}</ref> * {{Bandiera|Franza}}: ** Grand Cross tal-Ordni Nazzjonali tal-Leġjun tal-Unur (18 ta' Lulju 2022)<ref>{{Ċita aħbar|data=2022-07-19|titlu=Honneurs et discrétion pour la visite de Mohammed Ben Zayed Al Nahyane, président des Emirats arabes unis|url=https://www.lemonde.fr/international/article/2022/07/19/honneurs-et-discretion-pour-la-visite-de-mbz_6135332_3210.html|url-status=live|pubblikazzjoni=Le Monde|lingwa=en|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220722025404/https://www.lemonde.fr/international/article/2022/07/19/honneurs-et-discretion-pour-la-visite-de-mbz_6135332_3210.html|arkivju-data=22 July 2022|data-aċċess=2022-10-12}}</ref> ** Grand Cross tal-Ordni Nazzjonali tal-Mertu (15 ta’ Frar 2013)<ref name="Awards and Honors">{{Ċita web|url=https://cpc.gov.ae/en-us/thecrownprince/HHsBiography/Pages/AwardsandHonours.aspx|titlu=Awards & Honors Received by HH Sheikh Mohamed bin Zayed Al Nahyan (MBZ)|sit=Crown Prince Court Emirate of Abu Dhabi|data-aċċess=16 May 2022|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220330032142/https://www.cpc.gov.ae/en-us/thecrownprince/HHsBiography/Pages/AwardsandHonours.aspx|arkivju-data=30 March 2022}}</ref> * {{Bandiera|Ġermanja}}: Grand Cross tal-Ordni tal-Mertu tar-Repubblika Federali tal-Ġermanja (29 ta' Ottubru 2008)<ref>{{Ċita aħbar|data=29 October 2008|titlu=Mohammed bin Zayed awarded German Order of Merit|url=http://wam.ae/en/details/1395228219658|url-status=live|pubblikazzjoni=[[Emirates News Agency]]|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220516150259/http://wam.ae/en/details/1395228219658|arkivju-data=16 May 2022|data-aċċess=16 May 2022}}</ref> * {{Bandiera|Kosovo}}: Midalja tal-Ordni tal-Indipendenza (21 ta' April 2014)<ref>{{Ċita aħbar|data=21 April 2014|titlu=Kosovo's highest order for Mohamed|url=https://www.emirates247.com/news/government/kosovo-s-highest-order-for-mohamed-2014-04-21-1.546462|url-status=live|pubblikazzjoni=[[Emirates 24/7]]|lingwa=en|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220516150257/https://www.emirates247.com/news/government/kosovo-s-highest-order-for-mohamed-2014-04-21-1.546462|arkivju-data=16 May 2022|data-aċċess=16 May 2022}}</ref> * {{Bandiera|Malażja}}: ** Gran Kmandant Onorarju tal-Ordni tad-Difensur tar-Regna (17 ta’ Ġunju 2011)<ref>{{Ċita aħbar|data=18 June 2011|titlu=Malaysia's King confers Grand Commander Order on Sheikh Mohammed|url=http://wam.ae/en/details/1395228966366|url-status=live|pubblikazzjoni=[[Emirates News Agency]]|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220516150257/http://wam.ae/en/details/1395228966366|arkivju-data=16 May 2022|data-aċċess=16 May 2022}}</ref> ** Membru tal-Ordni tal-Kuruna tar-Regna (30 ta' Novembru 2023)<ref name="Bernama">[https://www.bernama.com/en/news.php?id=2249483 Bernama]</ref> *** Pahang: Membru tal-Ewwel Klassi tal-Ordni tal-Familja tal-Kuruna ta' Indra ta' Pahang (30 ta' Novembru 2023)<ref name="Bernama" /> * {{Bandiera|Montenegro}}: Salib il-Kbir tal-[[Ordni tal-Istilla l-Kbira tal-Montenegro]] (12 ta' Diċembru 2013)<ref name="Awards and Honors" /> * {{Bandiera|Marokk}}: Kullar tal-Ordni ta’ Muħammad (17 ta’ Marzu 2015)<ref>{{Ċita aħbar|data=18 March 2015|titlu=Mohamed bin Zayed, King Mohammed VI of Morocco attend signing of agreements and MoUs|url=https://wam.ae/en/details/1395278089534|url-status=live|pubblikazzjoni=[[Emirates News Agency]]|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220407075511/https://wam.ae/en/details/1395278089534|arkivju-data=7 April 2022|data-aċċess=14 October 2021}}</ref> * {{Bandiera|Oman}}: Kullar tal-[[Ordni tas-Sagħid]] (27 ta' Settembru 2022)<ref>{{Ċita aħbar|data=2022-09-27|titlu=UAE President, the Sultan of Oman exchange medals and gifts|url=https://wam.ae/en/details/1395303087494|url-status=live|pubblikazzjoni=[[Emirates News Agency]]|lingwa=en|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220928090944/https://wam.ae/en/details/1395303087494|arkivju-data=28 September 2022|data-aċċess=2022-09-28}}</ref> * {{Bandiera|Spanja}}: Kavallier Grand Cross tal-[[Ordni tal-Mertu Ċivili]] (23 ta’ Mejju 2008)<ref>{{Ċita aħbar|data=27 May 2008|titlu=REAL DECRETO 892/200|url=https://www.boe.es/boe/dias/2008/05/27/pdfs/A24763-24763.pdf|url-status=live|pubblikazzjoni=Boletín Oficial del Estado|lingwa=en|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200801115802/https://www.boe.es/boe/dias/2008/05/27/pdfs/A24763-24763.pdf|arkivju-data=1 August 2020|data-aċċess=1 June 2021}}</ref> * {{Bandiera|Renju Unit}}:Kavallier Onorarju Grand Cross tal-[[Ordni ta' San Mikiel u San Ġorġ]] (25 ta' Novembru 2010)<ref>{{Ċita web|url=https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/512855/2010_Honorary_Awards.pdf|titlu=Honorary awards|sena=2010|sit=gov.uk|data-aċċess=15 June 2021|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210518035952/https://assets.publishing.service.gov.uk/government/uploads/system/uploads/attachment_data/file/512855/2010_Honorary_Awards.pdf|arkivju-data=18 May 2021}}</ref><ref>{{Ċita aħbar|data=2010-11-25|titlu=President Khalifa confers Order of Zayed on Queen|url=https://www.emirates247.com/news/government/president-khalifa-confers-order-of-zayed-on-queen-2010-11-25-1.321318|url-status=live|pubblikazzjoni=[[Emirates 24/7]]|lingwa=en|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220930083545/https://www.emirates247.com/news/government/president-khalifa-confers-order-of-zayed-on-queen-2010-11-25-1.321318|arkivju-data=30 September 2022|data-aċċess=2022-09-30}}</ref> === Post imsemmi għalih === F'April 2021, it-Triq Elevata b'Pedaġġ Jakarta–Cikampek fl-[[Indoneżja]] ngħatat l-isem bħal Sheikh Mohamed bin Zayed Skyway (''Jalan Layang Mohamed bin Zayed''), fuq talba tas-segretarju tal-President Indoneżjan.<ref>{{Ċita aħbar|titlu=Penamaan Jalan Tol Layang Japek Jadi Sheikh Mohamed Bin Zayed, Jasa Marga: Permintaan Setpres|url=https://www.kompas.com/properti/read/2021/04/10/150000921/penamaan-jalan-tol-layang-japek-jadi-sheikh-mohamed-bin-zayed-jasa|url-status=live|pubblikazzjoni=Kompas|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210410083013/https://www.kompas.com/properti/read/2021/04/10/150000921/penamaan-jalan-tol-layang-japek-jadi-sheikh-mohamed-bin-zayed-jasa|arkivju-data=10 April 2021|data-aċċess=10 April 2021}}</ref> == Referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Nies ħajjin]] [[Kategorija:Twieldu fl-1961]] [[Kategorija:Articles containing Arabic-language text]] [[Kategorija:Dinja Għarbija]] [[Kategorija:Emirati Għarab Magħquda]] [[Kategorija:Politika tal-Lvant Nofsani]] 863160tjmtv9sg7tli8r5psiruj61zt 0 31483 333831 326414 2026-11-08T05:23:25Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333831 wikitext text/x-wiki {{Infobox|bodyclass=geography|above=Magreb<br>المغرب <small>(''al-Magħrib'')</small>|image=[[File:Maghreb (orthographic projection).svg|250px]]|label1=Pajjiżi u territorji|data1={{plainlist| * [[Alġerija]] * [[Libja]] * [[Mawritanja]] * [[Marokk]] * [[Tuneżija]] * [[Saħara tal-Punent]] (Repubblika Għarbija Saħrawija Demokratika) }}|label2=Organizzazzjonijiet reġjonali ewlenin|data2=[[Unjoni Afrikana]], [[Lega Għarbija]], [[Magreb Għarbi Unjoni]], [[COMESA]], [[Komunità Stati Saħel-Saħara]], [[Unjoni għall-Mediterran]]|label3=Populazzjoni|data3=105,095,436 (2021*)<ref>{{Cite web |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html |titlu=COUNTRY COMPARISON :: POPULATION |websajt=[[The World Factbook]] |pubblikatur=Central Intelligence Agency |lingwa=en |data-aċċess=6 Awwissu 2018 |arkivju-data=2011-09-27 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110927165947/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html |url-status=dead }}</ref>|label4=Densità tal-popolazzjoni|data4={{#expr:101095436/6045741 round 2}}/km²|label5=Erja|data5=6,045,741km²|label6=PGD PPP|data6=$1.299 triljun (2020)|label7=PGD PPP per capita|data7=$12,628 (2020)|label8=PGD nominali|data8=$382.780 biljun (2020)|label9=PGD nominali per capita|data9=$3,720 (2020)|label10=Lingwi|data10={{plainlist| *[[Għarbi]] ([[Għarbi Magrebi]]) *[[Lingwi Berberi]] *[[Lingwa Franċiż|Franċiż]] *[[Lingwa Spanjol|Spanjol]] *[[Haketia]] *[[Korandje]] }}|label11=Reliġjon|data11=[[Iżlam Sunni]], [[Kristjaneżmu]] u [[Ġudaiżmu]]|label12=Żoni tal-Ħin|label15=[[ISO 3166|ISO 3166 kodiċi]]|data15=}}Il-'''Magreb''' jew il-'''Magħreb''' (/ˈmaɡrəp/; [[Lingwa Għarbija|Għarbi]]: المغرب, <small>b'ittri Latini:</small> ''al-Magħrib'', /alˈmaɣ.rib/; "il-Punent") magħruf ukoll bħala l-'''Magreb l-Għarbi''' (Għarbi: المغرب العربي, <small>rum.</small> ''al-Magħrib al-Għarabi'') u l-'''Majjistral tal-Afrika''',<ref>[https://web.archive.org/web/20180721192413/http://www.english-for-students.com/Northwest-Africa.html English for Students: Northwest Africa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180721192413/http://www.english-for-students.com/Northwest-Africa.html|date=21 July 2018}} english-for-students.com</ref> hija l-parti tal-punent tad-[[dinja Għarbija]]. Ir-reġjun jinkludi l-punent u ċ-ċentru tal-[[L-Afrika ta' Fuq|Afrika ta' Fuq]], inklużi l-[[Alġerija]], il-[[Libja]], il-[[Mawritanja]], il-[[Marokk]] u t-[[Tuneżija]]. Il-Magreb jinkludi wkoll it-territorju kkontestat tas-[[Saħara tal-Punent]] (ikkontrollat l-aktar mill-Marokk u parzjalment mir-[[Repubblika Għarbija Demokratika Sahrawi|Repubblika Għarbija Saħrawija Demokratika]]). Mill-2018, ir-reġjun kellu popolazzjoni ta' aktar minn 100 miljun ruħ. Il-Magreb normalment huwa definit bħala li jħaddan ħafna mill-parti tat-tramuntana tal-Afrika, inkluża porzjon kbir tad-[[Saħara|Deżert tas-Saħara]], iżda eskluż l-[[Eġittu]] u s-[[Sudan]], li huma kkunsidrati li jinsabu fil-[[Maxreq]] — il-parti tal-lvant tad-dinja Għarbija. Id-definizzjoni tradizzjonali tal-Magreb — li llimitat l-ambitu tagħha għall-Muntanji Atlas u l-pjanuri kostali tal-Marokk, l-Alġerija, it-Tuneżija u l-Libja — ġiet estiża fi żminijiet moderni biex tinkludi l-Mawritanja u t-territorju kkontestat tas-Saħara tal-Punent. Matul l-era tal-[[Al-Andalus|Andalus]] fil-[[Peniżola Iberika]] (711–1492), l-abitanti tal-Magreb — il-Magrebin [[Iżlam|Misilmin]] — kienu magħrufa mill-Ewropej bħala l-“[[Moors|Mori]]”.<ref>"The Moors were simply Maghrebis, inhabitants of the Maghreb, the western part of the Islamic world, that extends from Spain to Tunisia, and represents a homogeneous cultural entity", [[Titus Burckhardt]], ''Moorish Culture in Spain''.</ref> Il-[[Griegi]] rreferew għar-reġjun bħala l-"Art tal-Atlas", b'referenza għall-[[Muntanji Atlas|Muntanji tal-Atlas]] tagħha.<ref>{{cite book|sena=1970|titlu=The Maghreb in the modern world: Algeria, Tunisia, Morocco|url=https://books.google.com/books?id=8yBzAAAAMAAJ|url-status=live|pubblikatur=Penguin|paġni=10|isbn=9780140410297|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230730170922/https://books.google.com/books?id=8yBzAAAAMAAJ|arkivju-data=30 Lulju 2023|data-aċċess=27 Awwissu 2017|kunjom=Amin|isem=Samir}}</ref> Qabel it-twaqqif ta' stati nazzjon moderni fir-reġjun matul is-seklu 20, il-''Magreb'' l-aktar komuni jirreferi għal żona iżgħar, bejn il-[[Mediterran|Baħar Mediterran]] u l-Muntanji Atlas fin-nofsinhar. Ħafna drabi kienet tinkludi wkoll it-territorju tal-lvant tal-Libja, iżda mhux il-Mawritanja moderna. Sa l-aħħar tas-seklu 19, it-terminu "Magreb" kien użat biex jirreferi għar-reġjun tal-Punent tal-Mediterran tal-kosta tal-Afrika ta' Fuq b'mod ġenerali, u għall-Alġerija, il-Marokk, u t-Tuneżija b'mod partikolari.<ref name="Reclus">[[Elisée Reclus]], ''Africa'', edited by [[A. H. Keane]], B. A., Vol. </ref> Matul il-ħakma tar-renju [[Berbers|Berberi]] (Amażigħen) ta' [[Numidija|Numidja]], ir-reġjun kien kemmxejn unifikat bħala entità politika indipendenti. Dan il-perjodu kien segwit minn wieħed mill-ħakma jew influwenza tal-[[Imperu Ruman]]. Il-[[Vandalu|Vandali]] Ġermaniċi invadew wara dan, segwiti mill-istabbiliment mill-ġdid ugwalment qasir ta' ħakma Rumana dgħajfa mill-[[Biżantini|Imperu Biżantin]]. Il-[[kalifati]] Iżlamiċi daħlu fil-poter taħt il-[[Kalifat tal-Umayyad|Kalifat Umawi]], il-[[Kalifat Abbasid|Kalifat Għabbasi]] u l-[[Kalifat Fatimid|Kalifat Fatimi]]. L-iktar ħakma dejjiema kienet dik tal-imperi [[Għarab]] lokali tal-[[Aglabidi]], l-[[Idrisid dinastija|Idrisin]], is-[[Emirat ta' Nekor|Saliħin]], is-[[Dinastija Sulaymanid|Sulejmanin]], l-[[Kalifat ta' Córdoba|Umawin ta' Córdoba]], il-[[Dinastija Hammudid|Ħammudin]], in-[[Dinastija Nasrid|Nasrin]], is-[[Sultanat Saadi|Sagħadin]], l-[['Dinastija Alawi|Għalawin]] u s-[[Senusiyya|Sennusin]], kif ukoll l-imperi Berberi, l-[[Imperu Almoravid|Almoravidin]], l-[[Kalifat Almohad|Almohadin]], il-[[Dinastija Ħammadija|Ħammadin]], iż-[[Dinastija Żirija|Żirin]], il-[[Dinastija Marinija|Marinin]], iż-[[Dinastija Żajjanija|Żajjanin]], il-[[Dinastija Ħafsin|Ħafsin]] u l-[[Dinastija Wattasija|Wattasin]], li jestendu mis-sekli 8 sa 13. L-[[Imperu Ottoman]] ikkontrolla wkoll partijiet tar-reġjun għal perjodu. Sekli ta' migrazzjoni Għarbija lejn il-Magreb sa mis-seklu 7 bidlu l-ambitu demografiku tal-Magreb favur l-Għarab. Fis-seklu 19 u kmieni fl-20, ir-reġjun kien immexxi minn poteri Ewropej: Franza (l-[[L-Alġerija Franċiża|Alġerija]], it-[[Protettorat Franċiż tat-Tuneżija|Tuneżija]], il-Mawritanja u l-[[Protettorat Franċiż fil-Marokk|biċċa l-kbira tal-Marokk]]), Spanja (it-[[Protettorat Spanjol fil-Marokk|tramuntana tal-Marokk]] u s-Saħara tal-Punent), u l-Italja (il-[[Libja Taljana|Libja]]). L-Italja tkeċċiet mill-Afrika ta' Fuq mill-Alleati fit-[[It-Tieni Gwerra Dinjija|Tieni Gwerra Dinjija]]. Id-dekolonizzazzjoni tar-reġjun kompliet fl-għexieren ta’ snin ta’ wara, b’kunflitti vjolenti bħall-[[Gwerra Alġerina]], il-[[Ifni Gwerra|Gwerra ta’ Ifni]] u l-[[Gwerra tas-Saħara tal-Punent]]. L-Alġerija, il-Libja, il-Mawritanja, il-Marokk u t-Tuneżija stabbilixxew l-[[Unjoni tal-Magreb Għarbi|Unjoni tal-Magreb l-Għarbi]] fl-1989 biex jippromwovu l-kooperazzjoni u l-integrazzjoni ekonomika f'suq komuni. L-unjoni inkludiet impliċitament is-Saħara tal-Punent taħt is-sħubija tal-Marokk.<ref>{{cite web|url=http://www.maghrebarabe.org/en/uma.cfm|titlu=L'Union du Maghreb arabe|data-aċċess=17 Mejju 2010|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100420050932/http://www.maghrebarabe.org/en/uma.cfm|arkivju-data=20 April 2010}}</ref> Madankollu, dan il-progress kien ta' ħajja qasira, u l-unjoni issa hija fil-biċċa l-kbira rieqda. It-tensjonijiet bejn l-Alġerija u l-Marokk dwar is-Saħara tal-Punent reġgħu ħarġu, imsaħħa mit-[[Fruntiera bejn l-Alġerija u l-Marokk|tilwima tal-fruntiera]] mhux solvuta bejn iż-żewġ pajjiżi. Dawn iż-żewġ kunflitti fixklu l-progress fuq l-għanijiet konġunti tal-unjin.<ref>{{Ċita web|url=http://www.bartelby.com/65/ma/Maghreb.html|titlu=Maghreb|sit=The Columbia Encyclopedia, Sixth Edition. 2001–05.|data-aċċess=11 July 2007|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070929091501/http://www.bartelby.com/65/ma/Maghreb.html|arkivju-data=29 September 2007}}</ref> == Terminoloġija == It-toponimu ''[[wiktionary:مغرب|magħreb]]''/''[[wiktionary:مغرب|maghreb]]'' (mill-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]]: مَغْرِب, l-ittra "għ" jew "gh" hawn ippronunzjata bħala l-"r" Ġermaniż u Franċiż, magħrufa wkoll bil-Malti bhala r-rgħajn) huwa terminu [[Lingwa Għarbija|Għarbi]] li l-ewwel bnedmin li jmuru jgħixu f'pajjiż li qed jiżviluppa Għarab Misilmin taw liż-[[Konkwista Musulmana tal-Magreb|żona maħkuma reċentement]] li tinsab fil-punent tal-kapitali [[Kalifat tal-Umayyad|Umawi]] ta’ [[Damasku]] fis-seklu 7 WK.<ref name=":22">{{Cite book|kunjom2=Lane|isem2=Paul|data=2013-07-04|titlu=The Oxford Handbook of African Archaeology|url=https://books.google.com/books?id=IektAAAAQBAJ&pg=PT1071|lingwa=en|pubblikatur=OUP Oxford|paġni=1071|isbn=978-0-19-162615-9|kunjom1=Mitchell|isem1=Peter}}</ref> It-terminu kien użat biex jirreferi għar-reġjun li jestendi minn [[Lixandra]] fil-lvant sal-[[Oċean Atlantiku]] fil-punent.<ref name="HareirMbaye20112">{{cite book|sena=2011|titlu=The Spread of Islam Throughout the World|url=https://books.google.com/books?id=qVYT4Kraym0C&pg=PA375|pubblikatur=UNESCO|paġni=375–376|isbn=978-92-3-104153-2|awtur1=Idris El Hareir|awtur2=Ravane Mbaye}}</ref> Etimoloġikament, tfisser kemm "il-post/art tal-punent" kif ukoll "il-post fejn tinżel ix-xemx", b'kuntrast mal-[[Maxreq]], in-[[Qamar fertili fertili|Nofs Qamar Fertili]] u l-parti tal-lvant tad-dinja Għarbija.<ref>{{Cite book|kunjom2=Cressier|isem2=Patrice|data=2012-10-10|titlu=Histoire du Maghreb médiéval: VIIe-XIe siècle|url=https://books.google.com/books?id=tLmSiRsisVEC&pg=PT10|lingwa=fr|pubblikatur=Armand Colin|isbn=978-2-200-28342-1|kunjom1=Sénac|isem1=Philippe}}</ref> Il-kelma "għarb" fil-Malti, li jfisser punent, hija relatata bil-kelma ''magħrib'' għax it-tnejn derivati mill-għerq għ-r-b, u ''magħrib'' hija kelma mimmat ta' "għarb" fil-Għarbi.^{[https://en.wiktionary.org/wiki/g%C4%A7arb#Maltese]} Fl-''Aħsan at-Taqāsīm fī Magħrifat al-Aqālīm'' (madwar 985 WK), il-ġeografu Għarbi medjevali [[Al-Maqdisi|l-Maqdisi]] uża t-terminu "reġjuni Għarab" ([[Lingwa Għarbija|Għarbi]]: أَقَالِيمُ ٱلْعَرَبِ, <small>rum.</small> ''Aqālīm al-Għarab'') biex jirreferi għall-[[Peniżola Għarbija|artijiet l-Għarbija]], l-[[Mesopotamia t'isfel|Iraq]], il-Gżira (il-[[Mesopotamia ta' Fuq|Mesopotamija ta' Fuq)]], il-Masar (l-[[Eġittu]]) u l-Magħreb.<ref>{{Cite book|kunjom=al-Muqaddasī|isem=Muḥammad ibn Aḥmad|data=2001|titlu=The best divisions for knowledge of the regions|url=http://worldcat.org/oclc/469513651|pubblikatur=Garnet publ|isbn=1-85964-136-9|oclc=469513651}}</ref> Dan kien jikkostitwixxi l-ewwel differenzjazzjoni dokumentata bejn it-termini Magħreb u Għarb/Gharb/Garb (artijiet Misilmin fil-punent tal-kapitali l-[[Kalifat Abbasid|Għabbasi]], [[Bagdad]]). Tal-ewwel kien jirreferi għall-Magreb tal-lum filwaqt li tal-aħħar inkorpora l-Lvant u l-Eġittu minbarra l-Magreb.<ref name=":22" /> L-istoriċi u l-ġeografi Misilmin Medjevali qasmu r-reġjun tal-Magreb fi tliet żoni: ''al-Magħrib al-Adna'' (il-Magħreb l-Eqreb; magħruf ukoll bħala [[Ifriqiya|Ifriqija]]), li kien jinkludi l-artijiet li jestendu minn [[Lixandra]] sa Tarabulus (il-lum [[Tripli]]) fil-punent; ''al-Magħrib al-Awsat'' (il-Magħreb l-Usat/in-Nofs), li kien estiż minn Tripli sa Biġaja ([[Béjaïa]]); u ''al-Magħrib al-Aqsa'' (il-Magreb l-Ibgħad), li kien estiż minn Tahert ([[Tiaret]]) sal-Oċean Atlantiku.<ref name="HareirMbaye20112"/> L-istoriċi u l-ġeografi ma qablux, madankollu, dwar id-definizzjoni tal-konfini tal-lvant. Xi awturi jpoġġuh fil-baħar ta’ Kulżum (il-[[Baħar l-Aħmar]]) u għalhekk jinkludu l-Masar ([[Eġittu]]) u Barqa ([[Cyrenaica]]) fil-Magreb. [[Iben Ħaldun]] ma jaċċettax din id-definizzjoni għax, jgħid, l-abitanti tal-Magreb ma jqisux l-Masar u l-Barqa bħala parti mill-Magreb. Dan tal-aħħar jibda biss fil-provinċja ta' Tripli u jinkludi d-distretti li minnhom kien magħmul il-pajjiż tal-Berberi fi żminijiet preċedenti. Aktar tard kittieba Magrebi tennew id-definizzjoni ta' Iben Khaldun, bi ftit varjazzjonijiet fid-dettalji.<ref name="Blichfeldt19852">{{cite book|sena=1985|titlu=Early Mahdism: Politics and Religion in the Formative Period of Islam|url=https://books.google.com/books?id=QJU3AAAAIAAJ&pg=PA1184|pubblikatur=Brill Archive|paġni=1183–1184|isbn=9789004078376|id=GGKEY:T7DEYT42F5R|awtur=Jan-Olaf Blichfeldt}}</ref> It-terminu ''Magħreb/Maghreb'' huwa użat f'oppożizzjoni għal [[Mashriq|''Maxreq'']] f'sens qrib dak li kellu fi żminijiet medjevali, iżda jindika wkoll sempliċement il-[[Marokk]] meta ''l-Magħrib al-Aqsa'' sħiħ huwa mqassar. Ċerti politiċi jfittxu għaqda politika tal-pajjiżi tal-Afrika ta’ Fuq, li huma jsejħu ''l-Magħrib al-Kabir'' (il-Magħreb il-Kbir) jew ''al-Magħrib al-Għarabi'' (il-Magħreb l-Għarbi).<ref name="Blichfeldt19852"></ref><ref name="Suliman19872">{{cite book|sena=1987|titlu=The Nationalist Movements in the Maghrib: A Comparative Approach|url=https://books.google.com/books?id=SsRwAAAAMAAJ|pubblikatur=Scandinavian Institute of African Studies|paġni=8|isbn=978-91-7106-266-6|awtur=Hassan Sayed Suliman}}</ref> == Storja == [[Stampa:Ida_Ou_Nadif_head_ornament_(19th_century).jpg|daqsminuri| Ornament tar-ras tal-Magreb (Marokk).]] === Preistorja === Madwar 3,500 QK, bidliet fl-inklinazzjoni tal-[[L-orbita tad-Dinja|orbita tal-Art]] jidhru li kkawżaw [[deżertifikazzjoni]] mgħaġġla tar-reġjun tas-[[Saħara]] li jiffurmaw ostaklu naturali li llimitaw serjament il-kuntatt bejn il-Magreb u l-[[Afrika sub-Saħarjana]]. Il-[[Nies Berberi|poplu Berberu]] ilu jgħix fil-punent tal-Afrika ta’ Fuq sa mill-inqas 10,000 QK.<ref>[https://books.google.com/books?isbn=0810864908 ''Historical Dictionary of the Berbers (Imazighen)''], by Hsain Ilahiane, (2006), p. 112.</ref> === Antikità === [[Stampa:Romtrireme.jpg|daqsminuri| [[Trireme]] Rumana fuq mużajk fil-[[Mużew Nazzjonali tal-Bardo (Tunis)|Mużew tal-Bardo]], it-Tuneżija.]] Parzjalment iżolati mill-bqija tal-kontinent mill-Muntanji Atlas (li jiġġebbed mill-Marokk tal-lum sat-Tuneżija tal-lum) u mid-deżert tas-Saħara, l-abitanti tal-partijiet tat-tramuntana tal-Magreb ilhom għal żmien twil rabtiet kummerċjali u kulturali madwar il-Baħar Mediterran. lill-abitanti tar-reġjuni tal-[[Ewropa t'Isfel]] u tal-[[Asja tal-Punent]]. Dawn ir-relazzjonijiet kummerċjali jmorru lura għall-inqas għall-[[Feniċi]] fl-1 millennju QK. (Skont it-tradizzjoni, il-Feniċi waqqfu l-kolonja tagħhom ta’ [[Kartaġni]] [fit-Tuneżija tal-lum] c. 800 QK). Il-Feniċi u l-Kartaġiniżi waslu għall-kummerċ. L-insedjamenti Berberi u Feniċi ewlenin iċċentrati fil-[[Golf ta’ Tunis|Golf ta' Tuneż]] ([[Kartaġni]], [[Utica, it-Tuneżija]] ) tul il-kosta tal-Afrika ta' Fuq, bejn il-[[Pilastri ta Erkule|Pilastri ta' Hercules]] u l-kosta Libjana fil-lvant taċ-[[Cyrenaica|Ċirenaika]] tal-qedem. Huma ddominaw il-kummerċ u l-kopulazzjoni tal-[[Mediterran|Mediterran tal-Punent]] għal sekli sħaħ. It-telfa ta' [[Repubblika Rumana|Ruma]] ta’ Kartaġni fil-[[Gwerer Puniċi]] (264 sa 146 QK) ippermettiet lil Ruma tistabbilixxi l-[[Provinċja tal-Afrika]] (146 QK) u tikkontrolla ħafna minn dawn il-portijiet. Ruma eventwalment ħadet il-kontroll tal-Magreb kollu fit-tramuntana tal-Muntanji Atlas. Ruma kienet megħjuna ħafna mid-defezzjoni ta’ [[Massinissa]] (aktar tard Re tan-Numidia, r. 202 – 148 QK) u tal-klijenti-alleati tal-Lvant ta' Kartaġni Numidian [[Massylii]]. Uħud mill-aktar reġjuni muntanjużi, bħar-[[Rif]] Marokkin, baqgħu barra mill-kontroll [[Imperu Ruman|Ruman]]. Barra minn hekk, matul il-ħakma tar-Rumani, il-Biżantini, il-Vandali u l-Kartaġiniżi l-poplu Kabyle kien l-uniku jew wieħed mill-ftit fl-Afrika ta’ Fuq li baqa’ indipendenti.<ref>{{Ċita ktieb|titlu=The Middle East and North Africa 2003|url=https://books.google.com/books?id=4CfBKvsiWeQC&pg=PA156|url-status=live|pubblikatur=Psychology Press|isbn=9781857431322|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230315191214/https://books.google.com/books?id=4CfBKvsiWeQC&pg=PA156|arkivju-data=15 March 2023|data-aċċess=15 April 2022|via=Google Books}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://books.google.com/books?id=83koAAAAYAAJ&pg=PA118|titlu=Sketches of Algeria During the Kabyle War|isem=Hugh Mulleneux|awtur=Walmsley|data=10 April 1858|pubblikatur=Chapman and Hall|data-aċċess=15 April 2022|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230315191255/https://books.google.com/books?id=83koAAAAYAAJ&pg=PA118|arkivju-data=15 March 2023|via=Google Books}}</ref><ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Wysner|isem=Glora M.|data=30 January 2013|titlu=The Kabyle People|url=https://books.google.com/books?id=wqF8CgAAQBAJ&pg=PT167|url-status=live|pubblikatur=Read Books Ltd|isbn=9781447483526|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230315191234/https://books.google.com/books?id=wqF8CgAAQBAJ&pg=PT167|arkivju-data=15 March 2023|data-aċċess=15 April 2022|via=Google Books}}</ref><ref>{{Ċita ktieb|data=10 April 1990|titlu=The Encyclopedia Americana|url=https://books.google.com/books?id=pv80AQAAMAAJ&q=Kabylia|url-status=live|pubblikatur=Grolier|isbn=9780717201211|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230315191229/https://books.google.com/books?id=pv80AQAAMAAJ&q=Kabylia|arkivju-data=15 March 2023|data-aċċess=15 April 2022|via=Google Books}}</ref> Il-poplu Kabyle kien reżistenti tant li anke matul il-konkwista Għarbija tal-Afrika ta’ Fuq kien għad kellu kontroll u pussess fuq il-muntanji tagħhom.<ref>{{Ċita web|url=https://books.google.com/books?id=GI5CAAAAcAAJ&pg=PA45|titlu=The art journal London|data=10 April 1865|pubblikatur=Virtue|via=Google Books}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://books.google.com/books?id=JU5CAAAAIAAJ&pg=PA93|titlu=The Barbary Coast|isem=Henry Martyn|awtur=Field|data=10 April 1893|pubblikatur=C. Scribner's Sons|data-aċċess=15 April 2022|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230315191254/https://books.google.com/books?id=JU5CAAAAIAAJ&pg=PA93|arkivju-data=15 March 2023|via=Google Books}}</ref> Il-pressjoni li saret fuq l-[[Imperu Ruman tal-Punent]] mill-[[Invażjonijiet barbari|invażjonijiet Barbari]] (notevolment mill-[[Vandali]] u [[Hispania|l-Visigothi]] fl-Iberja) fis-seklu 5 WK naqqset il-kontroll Ruman u wasslet għat-twaqqif tar-[[Renju Vandalu]] tal-Afrika ta’ Fuq fl-430 AD, bil-kapitali tiegħu f’ Kartaġni. Seklu wara, fis-sena 533 WK, l-imperatur [[Biżantini|Biżantin]] [[Ġustinjan I|Ġustinjanu I]] bagħat forza taħt il-Ġeneral [[Belisarius]] li [[Gwerra Vandalika|rnexxielha teqred]] ir-Renju Vandalu fl-534. [[Esarkat ta' Kartaġni|Il-ħakma Biżantina]] damet għal 150 sena. Il-Berberi kkontestaw il-firxa tal-kontroll Biżantin.<ref>{{cite book|sena=2013|kapitlu=North Africa to ca. 1870|titlu=A Military History of Africa|url=https://books.google.com/books?id=XvtDAgAAQBAJ|url-status=live|volum=1: The Precolonial Period: From Ancient Egypt to the Zulu Kingdom (Earliest Times to ca. 1870)|post=Santa Barbara, California|pubblikatur=ABC-CLIO|paġni=17–18|isbn=9780313395703|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230730170923/https://books.google.com/books?id=XvtDAgAAQBAJ|arkivju-data=30 Lulju 2023|data-aċċess=20 Settembru 2020|kunjom1=Stapleton|isem1=Timothy J.}}</ref> Wara l-[[Tixrid tal-Islam|miġja tal-Islam]] fl-Afrika Mediterranja fil-perjodu minn 639 sa 700 WK, l-[[Għarab]] ħadu l-kontroll tar-reġjun kollu tal-Magreb. === Żmien medjevali === [[Stampa:Kairouan_Mosque_Courtyard.jpg|daqsminuri| Il-[[Moskea tal-Uqba|Moskea l-Kbira tal-Kairouan]], imwaqqfa mill-ġeneral Għarbi [[Għuqba bin Nafi]] (fl-670), hija l-eqdem moskea fil-belt Magreb ta' [[Kairouan]], it-[[Tuneżija]].<ref>{{Cite book|kunjom=Burckhardt|isem=Titus|data=24 Lulju 2009|titlu=Art of Islam: Language and Meaning|url=https://books.google.com/books?id=DBqId4J_sIAC&q=kairouan+oldest+mosque+maghreb&pg=PA128|url-status=live|pubblikatur=World Wisdom, Inc|isbn=9781933316659|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230730170923/https://books.google.com/books?id=DBqId4J_sIAC&q=kairouan+oldest+mosque+maghreb&pg=PA128|arkivju-data=30 Lulju 2023|data-aċċess=18 Ottubru 2020|via=Google Books}}</ref>]] L-Għarab laħqu l-Magreb fi żminijiet bikrin tal-[[Umayyad|Umawi]] fis-seklu 7, u minn dakinhar bdiet il-[[migrazzjoni Għarbija lejn il-Magreb]]. Ir-renji Berberi Iżlamiċi bħall-espansjoni tal-[[Kalifat Almohad|Almohadin]] u t-tixrid tal-[[Iżlam|Islam]] ikkontribwew għall-iżvilupp tal-[[Kummerċ Trans-Saħarjan|kummerċ trans-Saħarjan]]. Barra minn hekk, bosta dinastiċi Għarab iffurmaw fir-reġjun tal-Magreb, bħall-[[Idrisid dinastija|Idrisin]], [[Aglabidi|Aglabidin]], [[Dinastija Sulaymanid|Sulejmanin]] u aktar. Filwaqt li ristrett minħabba l-ispiża u l-perikli, il-kummerċ kien profittabbli ħafna. Il-komoditajiet kummerċjati kienu jinkludu oġġetti bħal melħ, deheb, avorju, u skjavi. Diversi varjazzjonijiet Iżlamiċi, bħall-[[Ibadi|Ibadin]] u x-[[Xigħa]], ġew adottati minn xi Berberi, ħafna drabi wasslu għal disprezz il-kontroll tal-kalifat favur l-interpretazzjoni tagħhom stess tal-Islam. L-invażjoni tal-Għarab [[Banu Hilal|Bni Hilal]] u [[Banu Sulaym|Bni Sulajm]] fis-seklu 11 kellha rwol ewlieni fit-tixrid tal-Għarbi Bedouin għal żoni rurali bħall-kampanja u l-isteppi, u sa ż-żoni tan-nofsinhar ħdejn is-[[Saħara]].<ref name=":6">{{Ċita ktieb|kunjom=Duri|isem=A. A.|data=2012|titlu=The Historical Formation of the Arab Nation (RLE: the Arab Nation)|url=https://books.google.com/books?id=32sBxqIgcZMC&pg=PA71|url-status=live|lingwa=en|pubblikatur=Routledge|paġni=70–74|isbn=978-0-415-62286-8|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230530120513/https://books.google.com/books?id=32sBxqIgcZMC&pg=PA71|arkivju-data=30 May 2023|data-aċċess=31 May 2023}}</ref> Biddlet ukoll bil-kbir il-kultura fil-Magreb f'[[kultura Għarbija]], u xerred in-nomadiżmu [[Bedouin|Badwin]] f'żoni fejn l-agrikoltura kienet dominanti qabel.<ref name=":1">{{Ċita ktieb|kunjom=el-Hasan|isem=Hasan Afif|data=2019-05-01|titlu=Killing the Arab Spring|url=https://books.google.com/books?id=Zr2XDwAAQBAJ&pg=PA82|url-status=live|lingwa=en|pubblikatur=Algora Publishing|paġni=82|isbn=978-1-62894-349-8|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230719164211/https://books.google.com/books?id=Zr2XDwAAQBAJ&pg=PA82|arkivju-data=19 July 2023|data-aċċess=31 May 2023}}</ref> Dawn it-tribujiet Bedouin aċċelleraw u approfondiw il-proċess ta' tagħrib (Arabizzazzjoni), peress li l-popolazzjoni Berberu ġiet assimilata gradwalment mill-ġodda u kellha taqsam magħhom mergħat u mogħdijiet ta' migrazzjoni staġjonali. Sa madwar is-seklu 15, ir-reġjun tat-Tuneżija ta’ llum kien diġà kien kważi kompletament Arabizzat.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Holes|isem=Clive|data=2018-08-30|titlu=Arabic Historical Dialectology: Linguistic and Sociolinguistic Approaches|url=https://books.google.com/books?id=pzRtDwAAQBAJ|url-status=live|lingwa=en|pubblikatur=Oxford University Press|paġni=42|isbn=978-0-19-100506-0|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230730171038/https://books.google.com/books?id=pzRtDwAAQBAJ|arkivju-data=30 July 2023|data-aċċess=31 May 2023}}</ref> Hekk kif in-nomadi Għarab infirxu, it-territorji tat-tribujiet Berbera lokali ġew imċaqalqa u naqsu. Iż-[[Zenata|Żenata]] ġew imbuttati lejn il-punent u l-[[nies Kabyle|Kabilin]] ġew imbuttati lejn it-tramuntana. Il-Berberi ħadu kenn fil-muntanji filwaqt li l-pjanuri kienu Arabizzati.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Farida|isem=Benouis|kunjom2=Houria|isem2=Chérid|kunjom3=Lakhdar|isem3=Drias|kunjom4=Amine|isem4=Semar|titlu=An Architecture of Light. Islamic Art in Algeria.|url=https://books.google.com/books?id=kmaWEAAAQBAJ|url-status=live|lingwa=en|pubblikatur=Museum With No Frontiers, MWNF (Museum Ohne Grenzen)|paġni=9|isbn=978-3-902966-14-8|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230530120515/https://books.google.com/books?id=kmaWEAAAQBAJ|arkivju-data=30 May 2023|data-aċċess=31 May 2023}}</ref> Dawn l-Għarab kienu ġew imqiegħda fuq il-Berberi mill-[[Fatimid|Fatimin]] bħala kastig għaż-[[Zirid|Żiri]], l-eks klijenti Berber tagħhom li ddefettaw u abbandunaw l-Islam ix-[[Xigħa]] fis-seklu 11. Matul dan il-perjodu, il-Magreb l-aktar spiss kien maqsum fi tliet stati, bejn wieħed u ieħor li jikkorrispondu mal-Marokk modern, il-Punent tal-Alġerija, u l-lvant tal-Alġerija u [[Tuneżija|t-Tuneżija]]. Ir-reġjun tal-Magreb ġie kultant unifikat fil-qosor, bħal taħt il-[[Kalifat Almohad]], il-[[Kalifat Fatimid|Fatimin]] u fil-qosor taħt iż-[[Dinastija Zirid|Żiridin]]. Il-[[Dinastija Hammadid|Ħammadin]] irnexxielhom jirbħu wkoll art fil-pajjiżi kollha fir-reġjun tal-Magreb.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Baadj|isem=Amar S.|data=11 August 2015|titlu=Saladin, the Almohads and the Banū Ghāniya: The Contest for North Africa (12th and 13th centuries)|url=https://books.google.com/books?id=BvTjCQAAQBAJ&pg=PA42|pubblikatur=BRILL|isbn=9789004298576|via=Google Books}}</ref><ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Hattstein|isem=Markus|kunjom2=Delius|isem2=Peter|sena=2004|titlu=Islam: Art and Architecture: Pg 614|url=https://books.google.com/books?id=huOBwihhwyQC&dq=%22hammadids+extended+their+empire+to+Morocco%22&pg=PA614|url-status=live|isbn=9783833111785|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230730170924/https://books.google.com/books?id=huOBwihhwyQC&dq=%22hammadids+extended+their+empire+to+Morocco%22&pg=PA614|arkivju-data=30 July 2023|data-aċċess=15 April 2022}}</ref><ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Ilahiane|isem=Hsain|data=17 July 2006|titlu=Historical Dictionary of the Berbers (Imazighen)|url=https://books.google.com/books?id=0E8qp_k515oC&pg=PA55|url-status=live|pubblikatur=Scarecrow Press|isbn=9780810864900|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230730171425/https://books.google.com/books?id=0E8qp_k515oC&pg=PA55|arkivju-data=30 July 2023|data-aċċess=15 April 2022|via=Google Books}}</ref> === Storja moderna bikrija === [[Stampa:Guillaume_Delisle_North_West_Africa_1707.jpg|daqsminuri| 1707 Mappa tal-majjistral tal-Afrika minn [[Guillaume Delisle]], inkluż il-Magreb. Wara ż-Żmien Medjevali, l-[[Imperu Ottoman]] ikkontrolla b'mod laxk iż-żona fil-lvant tal-Marokk.|nofs]] === Storja moderna === Wara s-seklu 19, iż-żoni tal-Magreb ġew ikkolonizzati minn [[Franza]], [[Spanja]] u aktar tard l-[[Italja]]. Illum, aktar minn żewġ miljun u nofs immigrant Magrebi jgħixu fi Franza, ħafna mill-Alġerija u l-Marokk. Barra minn hekk, mill-1999 kien hemm 3 miljun Franċiż ta’ oriġini Magrebi (definiti bħala li għandhom mill-inqas nannu wieħed mill-Alġerija, il-Marokk jew it-Tuneżija). Stima tal-2003 tissuġġerixxi li sitt miljun residenti Franċiżi kienu Magrebi etniċi.<ref>"Estimé à six millions d'individus, l'histoire de leur enracinement, processus toujours en devenir, suscite la mise en avant de nombreuses problématiques...", « Être Maghrébins en France » in ''Les Cahiers de l’Orient'', n° 71, troisième trimestre 2003</ref><ref>{{Cite journal|kunjom=Drouhot|isem=Lucas G.|data=2020|titlu=Income Segregation and the Incomplete Integration of Islam in the Paris Metropolitan Area|url=http://journals.sagepub.com/doi/10.1177/2378023119899585|ġurnal=Socius: Sociological Research for a Dynamic World|lingwa=en|volum=6|paġni=237802311989958|doi=10.1177/2378023119899585|s2cid=211257408|issn=2378-0231|data-aċċess=26 June 2023|arkivju-data=19 Lulju 2023|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230719210539/https://journals.sagepub.com/doi/10.1177/2378023119899585|url-status=live|hdl=21.11116/0000-0005-95C8-1|hdl-aċċess=free}}</ref> == Popolazzjoni == <div class="thumb tmulti tleft"><div class="thumbinner multiimageinner" style="width:204px;max-width:204px"><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:202px;max-width:202px"><div class="thumbimage">[[File:Botanical_Garden_Hamma.jpg|alt=|200x200px]]</div><div class="thumbcaption"> [[Algiers]], l-[[Algeria|Alġerija]]</div></div></div><div class="trow"><div class="tsingle" style="width:202px;max-width:202px"><div class="thumbimage">[[File:Casablanca_-_Morocco_008.jpg|alt=|200x200px]]</div><div class="thumbcaption">[[Casablanca]], il-[[Morocco|Marokk]]</div></div></div></div></div> [[Stampa:Geschichte_des_Kostüms_(1905)_(14580573400).jpg|daqsminuri| Nies tal-Magreb.]] === Gruppi etniċi === Il-Magreb huwa primarjament abitat minn popli ta' oriġini antenati [[Għarab|Għarbija]] u [[Berbers|Berbera]]. L-Għarab jgħixu fl-[[Alġerija]] (70%<ref>{{Ċita ktieb|data=2007|titlu=The Report: Algeria 2007|url=https://books.google.com/books?id=3qBm4-HivM0C&pg=PA8|url-status=live|lingwa=en|pubblikatur=Oxford Business Group|isbn=978-1-902339-70-2|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230410070904/https://books.google.com/books?id=3qBm4-HivM0C&pg=PA8|arkivju-data=10 April 2023|data-aċċess=30 January 2023}}</ref> sa 80%<ref name=":0">{{Ċita ktieb|kunjom=Laaredj-Campbell|isem=Anne|data=2015-12-10|titlu=Changing Female Literacy Practices in Algeria: Empirical Study on Cultural Construction of Gender and Empowerment|url=https://books.google.com/books?id=C7UvCwAAQBAJ&pg=PA31|url-status=live|lingwa=en|pubblikatur=Springer|isbn=978-3-658-11633-0|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230326164800/https://books.google.com/books?id=C7UvCwAAQBAJ&pg=PA31|arkivju-data=26 March 2023|data-aċċess=30 January 2023}}</ref> ), il-[[Libja]] (97%<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Malcolm|isem=Peter|kunjom2=Losleben|isem2=Elizabeth|data=2004|titlu=Libya|url=https://books.google.com/books?id=_l87ixBRpKIC&pg=PA62|url-status=live|lingwa=en|pubblikatur=Marshall Cavendish|isbn=978-0-7614-1702-6|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230410070902/https://books.google.com/books?id=_l87ixBRpKIC&pg=PA62|arkivju-data=10 April 2023|data-aċċess=30 January 2023}}</ref> ), il-[[Marokk]] (67%<ref>{{Ċita ktieb|data=2012|titlu=The Report: Morocco 2012|url=https://books.google.com/books?id=fs0Fog7XneUC&pg=PA11|url-status=live|lingwa=en|pubblikatur=Oxford Business Group|isbn=978-1-907065-54-5|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230307021801/https://books.google.com/books?id=fs0Fog7XneUC&pg=PA11|arkivju-data=7 March 2023|data-aċċess=30 January 2023}}</ref> ), u t-[[Tuneżija]] (98% ). Berberi jgħixu l-[[Alġerija]] (20%<ref name=":0" />), il-[[Libja]] (10%<ref>{{Ċita web|url=https://www.aljazeera.com/news/2015/1/6/libyas-berbers-fear-ethnic-conflict|titlu=Berbers fear ethnic conflict|isem=Karlos|awtur=Zurutuza|sit=www.aljazeera.com|lingwa=en|data-aċċess=2022-12-12|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230129190339/https://www.aljazeera.com/news/2015/1/6/libyas-berbers-fear-ethnic-conflict|arkivju-data=29 January 2023}}</ref>), il-[[Marokk]] (35%<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Danver|isem=Steven L.|data=2015-03-10|titlu=Native Peoples of the World: An Encyclopedia of Groups, Cultures and Contemporary Issues|url=https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&pg=PA23|url-status=live|lingwa=en|pubblikatur=Routledge|isbn=978-1-317-46400-6|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230315191149/https://books.google.com/books?id=vf4TBwAAQBAJ&pg=PA23|arkivju-data=15 March 2023|data-aċċess=30 January 2023}}</ref> , u t [[Tuneżija|-Tuneżija]] (1%<ref>{{Ċita aħbar|data=2004-03-12|titlu=Q&A: The Berbers|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3509799.stm|url-status=live|lingwa=en-GB|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180112181804/http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/3509799.stm|arkivju-data=12 January 2018|data-aċċess=2022-12-12}}</ref>). Popolazzjonijiet etniċi Franċiżi, Spanjoli, Afrikani tal-Punent u Lhud Sefardi wkoll jgħixu fir-reġjun. Sekli ta' Arabizzazzjoni u [[migrazzjoni Għarbija lejn il-Magreb]] sa mis-seklu 7 bidlu l-ambitu demografiku tal-Magreb favur l-Għarab. Diversi influwenzi oħra huma prominenti wkoll madwar il-Magreb. Fil-bliet kostali tat-tramuntana, b'mod partikolari, diversi mewġ ta' immigranti Ewropej influwenzaw il-popolazzjoni fl-era Medjevali. L-aktar notevoli kienu l-[[Morisco|Moriscos]] u l-[[Muwallad|Muladís]], jiġifieri, l-[[Spanjoli|Ispanjoli]] (Mori) indiġeni li ġew ikkonvertiti bil-forza għall-Kattoliċiżmu u aktar tard imkeċċija, flimkien ma' Misilmin Għarab u Berberi etniċi, matul ir-[[Reconquista|Reconquista Kattolika Spanjola]]. Kontribuzzjonijiet Ewropej oħra kienu jinkludu ekwipaġġi u passiġġieri Franċiżi, Taljani u Ingliżi meħuda fil-magħluq mill-[[Korsari tal-Barbarija|kursari]]. F'xi każijiet, ġew ritornati lill-familji wara li ġew fidwati; f'oħrajn, kienu użati bħala skjavi jew assimilati u adottati fi tribujiet.<ref>{{Ċita web|url=https://www.bbc.co.uk/history/british/empire_seapower/white_slaves_01.shtml|titlu=British Slaves on the Barbary Coast|isem=Robert|awtur=Davis|sit=[[BBC]]|data-aċċess=5 November 2009|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110425235016/http://www.bbc.co.uk/history/british/empire_seapower/white_slaves_01.shtml|arkivju-data=25 April 2011}}</ref> Storikament, il-Magreb kien dar għal komunitajiet [[Lhud]] storiċi sinifikanti msejħa [[Magrebin|Magħrebim]], li kienu qabel l-introduzzjoni u l-konverżjoni tar-reġjun għall-Islam fis-seklu 7. Dawn ġew miżjuda aktar tard minn Lhud Sefardi mis-Spanja u l-Portugall li, ħarbu mill-Inkwiżizzjoni Kattolika Spanjola tas-sekli 15 u 16, stabbilixxew preżenza fl-Afrika ta’ Fuq. Huma stabbilixxew primarjament fiċ-ċentri tal-kummerċ urbani. Grupp sinifikanti ieħor huwa t-Torok, li emigraw bl-espansjoni tal-[[Imperu Ottoman]]. Afrikani min-nofsinhar tas-Saħara ngħaqdu mat-taħlita tal-popolazzjoni matul sekli ta' [[Kummerċ Trans-Saħarjan|kummerċ trans-Saħarjan]]. Kummerċjanti u skjavi marru lejn il-Magreb mir-reġjun tas-[[Sahel|Saħel]]. Fit-tarf tan-nofsinhar tas-Saħara fil-Magreb hemm komunitajiet żgħar ta’ popolazzjonijiet suwed, xi kultant imsejħa [[Haratine|Haratin]]. Fl-Alġerija speċjalment, minoranza kbira Ewropea, magħrufa bħala l-"[[Pieds-Noirs|pied noirs]]", immigraw lejn ir-reġjun, u stabbilixxew taħt il-ħakma kolonjali Franċiża lejn l-aħħar tas-seklu 19.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Naylor|isem=Phillip Chiviges|sena=2000|titlu=France and Algeria: A History of Decolonization and Transformation|url=https://books.google.com/books?id=ZMUb8R3Cs-MC&q=pied+noir+alienation&pg=PA9|url-status=live|pubblikatur=University Press of Florida|paġni=9–23,&nbsp;14|isbn=978-0-8130-3096-8|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230730171429/https://books.google.com/books?id=ZMUb8R3Cs-MC&q=pied+noir+alienation&pg=PA9|arkivju-data=30 July 2023|data-aċċess=20 June 2023}}</ref> Mill-aħħar ċensiment fl-Alġerija mmexxija mill-Franċiżi, meħud fl-1 ta' Ġunju 1960, kien hemm 1,050,000 ċivili mhux Musulmani (l-aktar [[Knisja Kattolika|Kattoliċi]], iżda inklużi 130,000 [[Storja tal-Lhud fl-Alġerija|Lhudi Alġerin]]) fl-Alġerija, 10 fil-mija tal-popolazzjoni.<ref name="Cook">{{Ċita ktieb|kunjom=Cook, Bernard A.|sena=2001|titlu=Europe since 1945: an encyclopedia|url=https://archive.org/details/encyclopediaeuro01acoo|url-aċċess=limited|post=New York|pubblikatur=Garland|paġni=[https://archive.org/details/encyclopediaeuro01acoo/page/n461 398]|isbn=978-0-8153-4057-7}}</ref> Huma stabbilixxew irziezet u negozji. Il-maġġoranza assoluta ta’ dawn, madankollu, telqu mill-Alġerija waqt u wara l-gwerra għall-indipendenza.<ref>{{Ċita web|url=http://www.diplomatie.gouv.fr/en/country-files_156/north-africa_5493/france-and-maghreb_5495/an-enhanced-partnership-with-the-maghreb-20.03.07_8821.html|titlu=France and Maghreb – An enhanced partnership with the Maghreb (March 20, 2007)|sit=French Ministry of Foreign and European Affairs|data-aċċess=11 July 2007|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070929161242/http://www.diplomatie.gouv.fr/en/country-files_156/north-africa_5493/france-and-maghreb_5495/an-enhanced-partnership-with-the-maghreb-20.03.07_8821.html|arkivju-data=29 September 2007}}</ref> Meta mqabbla mal-popolazzjoni ta' Franza, il-popolazzjoni tal-Magrebi kienet waħda minn tmienja tal-popolazzjoni ta' Franza fl-1800, kwart fl-1900, u ugwali fl-2000. Il-Magreb huwa d-dar għal 1% tal-popolazzjoni globali mill-2010.<ref>Brunel, Claire, ''Maghreb regional and global integration: a dream to be fulfilled'', Peterson Institute, 2008, p.1</ref> == Reliġjon == [[Stampa:Panorama_du_Medracen.jpg|lemin|daqsminuri| Il-[[mausoleum]] tal-[[Madghacen]]]] Ir-reliġjonijiet oriġinali tal-popli tal-Magreb jidhru<ref>{{Ċita web|url=http://www.second-congress-matriarchal-studies.com/grasshoff.html|titlu=The central position of women in the life of the Berbers of Northern-Africa exemplified by the Kabyles|sit=www.second-congress-matriarchal-studies.com|data-aċċess=29 January 2010|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100928052219/http://second-congress-matriarchal-studies.com/grasshoff.html|arkivju-data=28 September 2010}}</ref> li kienu bbażati fi u relatati ma' kulti tal-fertilità ta' pantheon matriarkali b'saħħtu. Din it-teorija hija bbażata fuq l-istrutturi soċjali u lingwistiċi tal-kulturi [[Amażigh|Amażigħ]] li kienu qabel l-influwenzi kollha Eġizzjani u tal-lvant tal-Asja, tat-tramuntana tal-Mediterran, u Ewropej. Rekords storiċi tar-reliġjon fir-reġjun tal-Magreb juru l-inklużjoni gradwali tagħha fid-Dinja Klassika, b'kolonji kostali stabbiliti l-ewwel mill-Feniċi, xi Griegi, u wara konkwista estensiva u kolonizzazzjoni mir-Rumani. Sat-2 seklu tal-era komuni, iż-żona kienet saret ċentru tal-Kristjaneżmu li jitkellem bil-Feniċi. L-isqfijiet tagħha tkellmu u kitbu bil-Puniku, u l-Imperatur [[Septimius Severus]] kien innutat bl-aċċent lokali tiegħu. Is-''settlers'' Rumani u l-popolazzjonijiet Romanizzati kkonvertiw għall-Kristjaneżmu. Sussegwentement Kartaġni eżerċitat [[Primat (isqof)|primat]] informali bħala [[Arċidjoċesi ta’ Kartaġni|arċidjoċesi]], li kienet l-aktar ċentru importanti tal-[[Kristjaneżmu]] fl-[[Djoċesi tal-Afrika|Afrika Rumana]] kollha, li tikkorrispondi mal-biċċa l-kbira tal-kosta tal-Mediterran tal-lum u l-intern tal-[[l-Afrika ta' Fuq|Afrika ta' Fuq]].<ref>{{Ċita enċiklopedija|url=https://books.google.com/books?id=T5tic2VunRoC&pg=PA97|isbn=9781438110271}}</ref> Ir-reġjun ipproduċa figuri bħall-kittieb tal-knisja Kristjana [[Tertuljan|Tertuljana]] (madwar 155 WK – madwar 202 WK); u martri Kristjani jew figuri ewlenin bħal [[Perpetua|Perpetwa, u Felicity]] (martri, madwar 200 WK); [[Ċiprijan|San Ċiprijan ta’ Kartaġni]]; [[Monica (qaddisa Nisranija)|Santa Monika]]; binha l-filosfu [[Santu Wistin]], Isqof ta’ Ippona I; u [[Ġulja ta’ Korsika|Santa Ġilja ta’ Kartaġni]] (seklu V). Il-Kristjaneżmu [[Donatist|Donatiż]] infirex prinċipalment fost il-popolazzjoni indiġena [[nies Berberi|Berberi]],<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Falola|isem=Toyin|sena=2017|titlu=Ancient African Christianity: An Introduction to a Unique Context and Tradition|pubblikatur=Taylor & Francis|paġni=344–345|isbn=9781135121426}}</ref> u mill-aħħar tal-ħames seklu u l-bidu tas-sitt seklu, ir-reġjun kien jinkludi diversi renji [[Insara Berberi|Berberi Kristjani]].<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Isichei|isem=Elizabeth|sena=1995|titlu=A History of Christianity in Africa: From Antiquity to the Present|pubblikatur=Wm. B. Eerdmans Publishing|paġna=42|isbn=978-1-4674-2081-5|kwotazzjoni=}}</ref> === Iżlam === [[Stampa:University_of_Al_Qaraouiyine.jpg|daqsminuri| [[Università ta' Al-Qarawiyyin|Moskea l-Qarawin]]]] [[Iżlam|L-Islam]] wasal fis-sena 647 u sfida d-dominazzjoni tal-Kristjaneżmu. L-ewwel post permanenti tal-Islam kien it-twaqqif fl-667 tal-belt ta' [[Kairouan]], fit-[[Tuneżija]] tal-lum. [[Kartaġni]] waqgħet f’idejn il-Misilmin fis-sena 698 u l-bqija tar-reġjun waqa’ b’70. Iżlamizzazzjoni mxiet bil-mod. Mill-aħħar tas-seklu 7, fuq perjodu ta' aktar minn 400 sena, il-popli tar-reġjun ikkonvertu għall-Islam. Ħafna telqu matul daż-żmien lejn l-Italja, għalkemm ittri li baqgħu ħajjin urew korrispondenza minn Kristjani reġjonali għal Ruma sas-seklu 12. Il-Kristjaneżmu kien għadu fidi ħajja. Għalkemm kien hemm bosta konverżjonijiet wara l-konkwista, il-Misilmin ma sarux maġġoranza qabel xi żmien tard fis-seklu 9. Matul l-10 seklu, l-Islam sar bil-bosta r-reliġjon dominanti fir-reġjun.<ref>''Staying Roman,'' Jonathan Conant, pp.&nbsp;362–368, 2012</ref> L-Isqfijiet u d-djoċesijiet Insara komplew ikunu attivi u komplew ir-relazzjonijiet tagħhom mal-Knisja Nisranija fir-Ruma. Sakemm sar ir-renju tal-Papa [[Benedittu VII]] (974–983), ġie kkonsagrat [[Arċidjoċesi ta’ Kartaġni|Arċisqof ġdid ta’ Kartaġni]]. Mis-seklu 10, il-Kristjaneżmu naqas fir-reġjun.<ref>Insoll, T. (2003) "The Archaeology of Islam in Sub-Saharan Africa", ''Cambridge World Archaeology,'' https://web.archive.org/web/20230719163105/http://content.schweitzer-ne.de/static/content/catalog/newbooks/978/052/165/9780521651714/9780521651714_Excerpt_001.pdf%7B%7Bdead</ref> Sal-aħħar tas-seklu 11, f'Kartaġni u [[Hippo Regius]] fadal biss żewġ isqfijiet. Il-[[Papa Girgor VII]] (1073–1085) ikkonsagra isqof ġdid għal Ippona. Il-Kristjaneżmu jidher li sofra diversi xokkijiet li wasslu għall-mewt tiegħu. L-ewwel, ħafna Kristjani tal-klassi għolja, li kienu jgħixu fl-ibliet u li jitkellmu bil-Latin telqu lejn l-Ewropa wara l-konkwista Misilma. It-tieni influwenza ewlenija kienet il-konverżjonijiet fuq skala kbira għall-Islam mill-aħħar tas-seklu 9. Ħafna l-Insara ta’ komunità ħafna mnaqqsa telqu f’nofs is-seklu 11, u l-fdalijiet ġew evakwati fit-12 mill-ħakkiema Normanni ta’ Sqallija. Il-lingwa Latina-Afrikana damet ftit aktar. Kien hemm komunità Lhudija żgħira imma b’saħħitha, kif ukoll komunità Nisranija żgħira. Ħafna mill-Misilmin jsegwu l-iskola [[Iżlam Sunni|Sunni]] [[Maliki]]. Komunitajiet żgħar [[Ibadi]] jibqgħu f'xi żoni. Tradizzjoni qawwija tal-qima tal-''mrabitin'' ([[Marabout|marabutti]], <small>Ingliż:</small> ''marabouts'') u l-oqbra tal-qaddisin tinsab fir-reġjuni abitati minn Berberi. Din il-prattika kienet komuni wkoll fost il-Lhud tar-reġjun. Kwalunkwe mappa tar-reġjun turi t-tradizzjoni bil-proliferazzjoni ta' "[[Sidi]]", li juru postijiet imsemmija wara l-[[mrabitin]]. Din it-tradizzjoni naqset matul is-seklu 20. Netwerk ta’ aktar ''[[Zaouia|zawija]]'' tradizzjonalment għen biex jgħallmu l-litteriżmu bażiku u l-għarfien tal-Islam f’reġjuni rurali. === Kristjaneżmu === [[Stampa:Kabylie_Christian_family.jpg|daqsminuri| Familja Nisranija [[Berbers|Berbera]] mill-[[Kabylia|Kabilja]]]] Komunitajiet ta’ Insara, l-aktar [[Knisja Kattolika|Kattoliċi]] u [[Protestantiżmu|Protestanti]], jippersistu fl-[[Alġerija]] (100,000–380,000),<ref>Deeb, Mary Jane. </ref> [[Mawritanja]] (10,000),<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=A. Lamport|isem=Mark|sena=2021|titlu=Encyclopedia of Christianity in the Global South|pubblikatur=Rowman & Littlefield Publishers|paġna=497|isbn=9781442271579|kwotazzjoni=Influences—Christian influences in Mauritanian society are limited to the approximately 10,000 foreign nationals living in the country}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.opendoorsusa.org/christian-persecution/world-watch-list/mauritania/|titlu=Mauritania – Open Doors USA – Open Doors USA|sit=www.opendoorsusa.org|data-aċċess=21 January 2021|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190401134238/https://www.opendoorsusa.org/christian-persecution/world-watch-list/mauritania/|arkivju-data=1 April 2019}}</ref> [[Marokk]] (~380,000),<ref>{{Ċita web|url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/morocco/|titlu=Africa :: Morocco — The World Factbook – Central Intelligence Agency|data=9 November 2021|sit=www.cia.gov|data-aċċess=24 January 2021|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20221202191738/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/morocco/|arkivju-data=2 December 2022}}</ref> [[Libja]] (170,000), u [[Tuneżija]] (100,750).<ref>{{Ċita web|url=http://www.orthodoxengland.org.uk/maghreb.htm|titlu=The Last Christians Of North-West Africa: Some Lessons For Orthodox Today|awtur=Fr Andrew Phillips|pubblikatur=Orthodoxengland.org.uk|data-aċċess=8 January 2013|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180919094611/http://www.orthodoxengland.org.uk/maghreb.htm|arkivju-data=19 September 2018}}</ref> Ħafna mill-Kattoliċi Rumani fil-Magreb il-Kbir huma taʼ nisel Franċiż, Spanjol u Taljan, b’antenati li emigraw matul l-età kolonjali. Xi wħud huma missjunarji barranin jew ħaddiema immigranti. Hemm ukoll komunitajiet Insara ta' [[Magrebis|dixxendenza Berbera jew Għarbija]] fil-Magreb il-Kbir, <ref name="Decolonization">{{Ċita ktieb|kunjom=Greenberg|isem=Udi|kunjom2=A. Foster|isem2=Elizabeth|sena=2023|titlu=Decolonization and the Remaking of Christianity|post=Pennsylvania|pubblikatur=University of Pennsylvania Press|paġni=105|isbn=9781512824971}}</ref> magħmula minn persuni li kkonvertiw l-aktar matul l-età moderna, jew taħt u wara l-[[kolonjaliżmu Franċiż]].<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Fahlbusch|isem=Erwin|kunjom2=Bromiley|isem2=Geoffrey William|kunjom3=Lochman|isem3=Jan Milie|kunjom4=Mbiti|isem4=John|kunjom5=Pelikan|isem5=Jaroslav|data=24 July 1999|titlu=The Encyclopedia of Christianity|url=https://books.google.com/books?id=7ly4DgtT3LkC&q=Moroccan+christianity&pg=PA653|url-status=live|pubblikatur=Wm. B. Eerdmans Publishing|isbn=9780802824158|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230730171427/https://books.google.com/books?id=7ly4DgtT3LkC&q=Moroccan+christianity&pg=PA653|arkivju-data=30 July 2023|data-aċċess=18 October 2020|via=Google Books}}</ref><ref name="worldreview.info">{{Ċita web|url=http://www.worldreview.info/content/rising-numbers-christians-islamic-countries-could-pose-threat-social-order|titlu=Rising numbers of Christians in Islamic countries could pose threat to social order|sit=World Review|data-aċċess=6 December 2015|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160320051546/http://www.worldreview.info/content/rising-numbers-christians-islamic-countries-could-pose-threat-social-order|arkivju-data=20 March 2016}}</ref> Qabel l-indipendenza, l-[[Alġerija]] kienet dar għal 1.4 miljun ''[[Pieds-Noirs|pieds-noirs]]'' (etniċi Franċiżi li kienu l-aktar Kattoliċi),<ref name="Cook"/><ref name="Decolonization"/> u l-Marokk kien dar għal nofs miljun [[Marokkini Ewropej|Ewropew]],<ref name="Decolonization" /><ref>De Azevedo, Raimondo Cagiano (1994) ''[https://books.google.com/books?id=N8VHizsqaH0C&pg=PA25 Migration and development co-operation.] ''</ref> u t-[[Tuneżija]] kienet dar għal 255,000 [[Tuneżini Ewropej|Ewropew]],<ref name="Decolonization" /><ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Angus Maddison|data=20 September 2007|titlu=Contours of the World Economy 1–2030 AD:Essays in Macro-Economic History: Essays in Macro-Economic History|url=https://books.google.com/books?id=EeWy7a6nAHcC&pg=PA214|url-status=live|pubblikatur=OUP Oxford|paġna=214|isbn=978-0-19-922721-1|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230216160710/https://books.google.com/books?id=EeWy7a6nAHcC&pg=PA214|arkivju-data=16 February 2023|data-aċċess=26 January 2013}}</ref> u l-[[Libja]] kienet dar għal 145,000 [[Ewropej|Ewropew]].<ref name="Decolonization" /> Fir-reliġjon, ħafna mill-''pieds-noirs'' fil-Magreb huma Kattoliċi. Minħabba l-eżodu tal-''pieds-noirs'' fis-sittinijiet, aktar Insara tal-Afrika ta’ Fuq ta’ nisel Berberi jew Għarbi issa jgħixu fil-[[Franza]] milli fil-Magreb il-Kbir. Qabel l-indipendenza, is-''settlers'' Kattoliċi Ewropej kellhom wirt storiku u preżenza qawwija fil-pajjiżi tal-Magreb.<ref name="Decolonization" /> Riċentement, il-komunità Protestanti ta' dixxendenza Berbera jew Għarbija kibret b'mod sinifikanti hekk kif individwi addizzjonali [[Konverżjoni għall-Kristjaneżmu|jikkonvertu għall-Kristjaneżmu]], speċjalment għall-[[Evanġeliżmu]]. Dan seħħ fl-Alġerija,<ref>{{in lang|fr}} [https://web.archive.org/web/20210513162112/http://matoub.kabylie.free.fr/kabylie/article.php3?id_article=174 Sadek Lekdja, ''Christianity in Kabylie'', Radio France Internationale, 7 mai 2001] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20171018134716/http://matoub.kabylie.free.fr/kabylie/article.php3?id_article=174|date=18 October 2017}}</ref> speċjalment fil-[[Kabylie|Kabilja]],<ref>[[Lucien-Samir Oulahbib|Lucien Oulahbib]], ''Le monde arabe existe-t-il ?''</ref> fil-Marokk,<ref>{{Ċita web|url=https://www.refworld.org/docid/4f4361e72.html|titlu=Refworld &#124; Morocco: General situation of Muslims who converted to Christianity, and specifically those who converted to Catholicism; their treatment by Islamists and the authorities, including state protection (2008–2011)|isem=United Nations High Commissioner for|awtur=Refugees|sit=Refworld|data-aċċess=24 July 2020|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190301151201/https://www.refworld.org/docid/4f4361e72.html|arkivju-data=1 March 2019}}</ref><ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Carnes|isem=Nat|sena=2012|titlu=Al-Maghred, the Barbary Lion: A Look at Islam|pubblikatur=University of Cambridge Press|paġna=253|isbn=9781475903423|kwotazzjoni=. In all an estimated 40,000 Moroccans have converted to Christianity}}</ref> u fit-Tuneżija. Il-popolazzjoni Kattolika fil-Libja hija stmata li tammonta għal 100,000, il-Kattoliċi huma l-akbar denominazzjoni Nisranija, segwiti minn madwar 60,000 [[Kopti fil-Libja|Kopti]] u numru żgħir ta’ Anglikani.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Morgan|isem=Jason|kunjom2=Falola|isem2=Toyin|kunjom3=Oyeniyi|isem3=Bukola Adeyemi|sena=2012|titlu=Culture and Customs of Libya|url=https://books.google.com/books?id=R65iYMCuK6gC|pubblikatur=ABC-CLIO|paġna=40|isbn=978-0-313-37860-7}}</ref> Studju tal-2015 jistma li 380,000 Misilmin kkonvertiw għall-[[Kristjaneżmu fl-Alġerija]]. In-numru ta’ [[Marokkini]] li kkonvertu għall-Kristjaneżmu (il-biċċa l-kbira minnhom aduraturi sigrieti) huwa stmat bejn 40,000<ref>{{Ċita web|url=https://www.vice.com/en_us/article/438j9m/house-churches-and-silent-masses-the-converted-christians-of-morocco-are-praying-in-secret|titlu='House-Churches' and Silent Masses —The Converted Christians of Morocco Are Praying in Secret|data=23 March 2015|sit=www.vice.com|data-aċċess=24 July 2020|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200908093740/https://www.vice.com/en_us/article/438j9m/house-churches-and-silent-masses-the-converted-christians-of-morocco-are-praying-in-secret|arkivju-data=8 September 2020}}</ref>-150,000. Ir-Rapport Internazzjonali dwar il-Libertà Reliġjuża għall-2007 jistma li eluf tal-Misilmin [[Tuniżjani|Tuneżini]] kkonvertew għall-Kristjaneżmu. Studju fil-2015 jistma li madwar 1,500 jemmen fil-[[Kristu]] minn sfond Mislem li jgħixu fil-Libja.<ref>{{Ċita pubblikazzjoni|paġni=1–19}}</ref> Fl-2019, il-proporzjon tal-[[Melillans|Melillani]] li jidentifikaw ruħhom bħala Kattoliċi Rumani kien ta' 65.0%,<ref>{{Ċita pubblikazzjoni|paġni=101–124}}</ref> il-knejjes Kattoliċi Rumani fil-Melilla jappartjenu għad-[[Djoċesi ta' Málaga]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.laopiniondemalaga.es/malaga/2014/05/31/37-declaraciones-renta-malaga-marcan-28626751.html|titlu=El 37% de las declaraciones de la Renta en Málaga marcan la X para la Iglesia|isem=José Vicente|awtur=Rodríguez|data=31 May 2014|sit=La Opinión de Málaga|data-aċċess=26 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220423155127/https://www.laopiniondemalaga.es/malaga/2014/05/31/37-declaraciones-renta-malaga-marcan-28626751.html|arkivju-data=23 April 2022}}</ref> Il-[[Knisja Kattolika|Kattoliċiżmu Ruman]] huwa l-akbar reliġjon fil-[[Ceuta]], fl-2019, il-proporzjon tal-Ceutin li jidentifikaw lilhom infushom bħala Kattoliċi Rumani kien ta' 60.0%.<ref>{{Ċita web|url=http://www.cis.es/cis/export/sites/default/-Archivos/Marginales/3260_3279/3263/Marginales/es3263mar_Ceuta.pdf|titlu=Macrobarómetro de octubre 2019, Banco de datos – Document 'Población con derecho a voto en elecciones generales y residente en España, Ciudad Autónoma de Ceuta|awtur=''Centro de Investigaciones Sociológicas'' (Centre for Sociological Research)|data=October 2019|paġna=20|lingwa=Spanish|data-aċċess=4 February 2020|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200204181940/http://www.cis.es/cis/export/sites/default/-Archivos/Marginales/3260_3279/3263/Marginales/es3263mar_Ceuta.pdf|arkivju-data=2020-02-04}}</ref> Il-knejjes Kattoliċi Rumani fil-Ceuta jappartjenu għad-[[Djoċesi Kattolika Rumana ta' Cádiz y Ceuta|Djoċesi ta' Cádiz y Ceuta]]. === Kummerċjanti Magrebi fl-istorja Lhudija === Fl-10 seklu, hekk kif l-ambjent soċjali u politiku fil-[[Bagdad]] sar dejjem aktar ostili għal-Lhud, xi negozjanti Lhud emigraw lejn il-Magreb, speċjalment [[Kairouan]], it-Tuneżija. Matul iż-żewġ jew tliet sekli ta’ wara, negozjanti Lhud bħal dawn saru magħrufa bħala l-''[[Lhud Magħribi|Magħribi]]'', grupp soċjali distintiv li vvjaġġa madwar id-dinja tal-Mediterran. Huma għaddew din l-identifikazzjoni minn missier għal iben. Il-komunità pan-Magreb magħquda tagħhom kellha l-abbiltà li tuża s-sanzjonijiet soċjali bħala alternattiva kredibbli għar-rikors legali, li dak iż-żmien xorta waħda kienet dgħajfa. Din l-alternattiva istituzzjonali unika ppermettiet lill-Magħribin jipparteċipaw b'suċċess kbir fil-kummerċ tal-Mediterran. Dan iffaċilita l-kuntatti bejn il-komunitajiet Magrebi u Lhud Ewropej, partikolarment fil-kummerċ fil-perjodu pre-kolonjali. L-aktar punti ta’ kuntatt importanti kienu Livorno fl-Italja bil-port tagħha frekwentat minn negozjanti t-Tuneżini u l-Marsilja fil-Franza mal-kontroparti tagħha, il-port għall-Alġerija u l-Marokk. Ir-reġjun tal-Magreb kien jipproduċi ħwawar u ġilda, minn żraben għal borżetti. Peress li ħafna mil-Lhud Magrebi kienu nies tas-sengħa u negozjanti, kellhom kuntatt mal-klijenti Ewropej tagħhom.<ref>{{Ċita web|url=https://www.juedisches-museum.ch/en/jews-of-north-africa/|titlu=Who were the Jews of North Africa? Four Questions to Daniel Zisenwine|isem=Naomi|awtur=Lubrich|data=2023-11-30|sit=Jüdisches Museum Schweiz|data-aċċess=2023-12-15}}</ref> Illum, fost il-pajjiżi Għarab, l-akbar komunità Lhudija issa teżisti fil-Marokk b’madwar 2,000 Lhudi u fit-Tuneżija b’madwar 1,000.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Rosenberg|isem=Jerry M.|data=2009-09-28|titlu=The Rebirth of the Middle East|url=https://books.google.com/books?id=bdAdAAAAQBAJ&pg=PA44|lingwa=en|pubblikatur=Hamilton Books|isbn=978-0-7618-4846-2}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.jewishagency.org/jewish-population-5782/|titlu=Jewish Population Rises to 15.2 million Worldwide|data=15 September 2021|pubblikatur=Jewish agency|data-aċċess=20 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230725112325/https://www.jewishagency.org/jewish-population-5782/|arkivju-data=25 July 2023}}</ref> == Ġeografija == === Ekoreġjuni === Il-Magreb huwa maqsum f'reġjun tal-[[klima Mediterranja]] fit-tramuntana, u s-[[Saħara]] niexfa fin-nofsinhar. Il-varjazzjonijiet tal-Magħreb fl-elevazzjoni, ix-xita, it-temperatura u l-ħamrija jagħtu lok għal komunitajiet distinti ta' pjanti u annimali. Il-[[Fond Dinji għan-Natura]] (WWF) jidentifika diversi [[Ekoreġjun|ekoreġjuni]] distinti fil-Magreb. ==== Magreb tal-Mediterran ==== [[Stampa:Chamaerops_humilis_argentea1.jpg|daqsminuri| Dwarf fan palm, imkabbra fil-pajjiżi tal-Magrebi.]] Il-partijiet tal-Magreb bejn il-[[Muntanji Atlas]] u l-[[Mediterran|Baħar Mediterran]], flimkien mat-[[Tripolitanja]] kostali u ċ-Ċirenaika fil-Libja, huma dar għal [[foresti Mediterranji, imsaġar, u Scrub]]. Dawn l-ekoreġjuni jaqsmu ħafna speċi ta' pjanti u annimali ma' porzjonijiet oħra tal-[[Baċir tal-Mediterran]]. Il-firxa tan-nofsinhar tal-Magreb Mediterranju tikkorrispondi mal-{{Convert|100|mm|in}} [[Linja tal-kontorn|isohyet]], jew il-firxa tan-nofsinhar taż-[[Żebbuġa|Żebbuġ Ewropew]] ''(Olea europea)''<ref>Dallman, Peter R. (1998) ''Plant Life in the World's Mediterranean Climates''. </ref> u l-[[Sparto|Isparto Grass]] ''(Stipa tenacissima)''.<ref name="Wickens">Wickens, Gerald E. (1998) ''Ecophysiology of Economic Plants in Arid and Semi-Arid Lands''. </ref> * [[Imsaġar niexfa tal-akaċja-arganja tal-Mediterran u ħxuna sukkulenti|Imsaġar niexfa tal-Acacia-argania tal-Mediterran u ħxuna sukkulenti]] (Marokk, Gżejjer Kanarji (Spanja), Saħara tal-Punent) * [[Imsaġar niexfa u steppa Mediterranja|Imsaġar niexfa u steppa tal-Mediterran]] (l-Alġerija, l-Eġittu, il-Libja, il-Marokk, it-Tuneżija) * [[Imsaġar u foresti tal-Mediterran]] (l-Alġerija, il-Libja, il-Marokk, it-Tuneżija) * [[Koniferi Mediterranji u foresti mħallta|Foresti tal-koniferi u mħallta tal-Mediterran]] (l-Alġerija, il-Marokk, it-Tuneżija, Spanja) * Steppa tal-ġnibru tal-Atlas Għoli tal-Mediterran (Marokk) ==== Magreb tas-Saħara ==== Is-Saħara testendi madwar l-Afrika ta’ Fuq mill-Oċean Atlantiku sal-Baħar l-Aħmar. Il-parti ċentrali tagħha hija iper-arida u tappoġġja ftit pjanti jew annimali, iżda l-parti tat-Tramuntana tad-deżert tirċievi xita xitwa okkażjonali, filwaqt li l-istrixxa tul il-kosta Atlantika tirċievi umdità minn ċpar tal-baħar, li jsostni varjetà akbar ta' pjanti u annimali. It-tarf tat-tramuntana tas-Saħara jikkorrispondi mal-100mm isohyet, li hija wkoll il-firxa tat-tramuntana tat-[[Palma tad-data|tamra]] ''(Phoenix dactylifera)''.<ref name="Wickens">Wickens, Gerald E. (1998) ''Ecophysiology of Economic Plants in Arid and Semi-Arid Lands''. </ref> * [[Steppa tas-Saħara tat-Tramuntana u msaġar|Steppa u boskijiet tas-Saħara tat-Tramuntana]]: Dan l-ekoreġjun jinsab tul it-tarf tat-Tramuntana tas-Saħara, ħdejn il-[[Foresti Mediterranji, imsaġar, u Scrub|foresti Mediterranji, imsaġar, u ekoreġjuni tal-għorik]] tal-Magreb Mediterranju u ċ-Ċirenaika. Ix-xita tax-xitwa ssostni l-arbuxxelli u l-imsaġar niexfa li jiffurmaw transizzjoni bejn ir-reġjuni tal-klima Mediterranja fit-tramuntana u s-Saħara iper-arida proprja fin-nofsinhar. Ikopri 1,675,300km kwadru (646,800 mil kwadru) fl-[[Alġerija]], l-[[Eġittu]], il-[[Libja]], il-[[Mawritanja]], il-[[Marokk]], it-[[Tuneżija]] u s-[[Saħara tal-Punent]]. * [[Deżert kostali tal-Atlantiku]]: Id-deżert kostali tal-Atlantiku jokkupa strixxa dejqa tul il-kosta tal-[[Oċean Atlantiku|Atlantiku]], fejn iċ-ċpar iġġenerat lil hinn mix-xtut mill-[[Kurrent Kanarju]] frisk jipprovdi biżżejjed umdità biex isostni varjetà ta’ [[Lichen|likeni]], [[Pjanta sukkulenti|sukkulenti]] u arbuxelli. Ikopri 39,000km kwadru fis- [[Saħara tal-Punent]] u [[Mawritanja|l-Mawritanja]]. * [[Deżert tas-Saħara (ekoreġjun)|Deżert tas-Saħara]]: Dan l-ekoreġjun ikopri l-parti ċentrali iper-arida tas-Saħara fejn ix-xita hija minima u sporadika. Il-veġetazzjoni hija rari, u dan l-ekoreġjun jikkonsisti l-aktar minn duni tar-ramel ''([[Erg (forma ta' art)|erg]])'', plateaus tal-ġebel ''([[Hamada|ħmieda]])'', pjanuri taż-żrar ''([[Bankina tad-deżert|reg]])'', widien niexfa ''([[Wadi|wiedi]])'', u melħ. Ikopri 4,639,900 km kwadru (1,791,500 mil kwadru) tal-[[Alġerija]], iċ-[[Ċad]], l-[[Eġittu]], il-[[Libja]], [[Mali|il-Mali]], il-[[Mawritanja]], in-[[Niġer]] u [[Sudan|s-Sudan]]. * [[Halophytics tas-Saħara|Alofitiċi tas-Saħara]]: Depressjonijiet salini mgħarrqa staġjonali fil-Magreb huma dar għal komunitajiet ta' pjanti [[Halophytic|alofitiċi]], jew adattati għall-melħ. Il-halophytics tas-Saħara jkopru 54,000km kwadru, inklużi [[lagi tal-melħ Tuneżini]] taċ-ċentru tat-Tuneżija, [[Chott Melghir]] fl-Alġerija, u żoni oħra tal-Eġittu, l-Alġerija, il-Mawritanja u s-Saħara tal-Punent. == Kultura == [[Stampa:Cuscus.jpg|daqsminuri| Kuskus]] Il-pajjiżi tal-Magreb jaqsmu ħafna xebh u tradizzjonijiet kulturali. Fost dawn hemm tradizzjoni kulinari li [[Habib Bourguiba]] ddefinixxa bħala Għarbi tal-Punent, fejn il-ħobż jew il-[[kuskus]] huma l-ikel prinċipali, għall-kuntrarju tal-Għarbi tal-Lvant, fejn il-ħobż, il-qamħ imfarrak jew ir-ross abjad huma l-ikel bażiku.<sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[wikipedija:Bżonn referenza|<span titlu="This claim needs references to reliable sources. (April 2020)">ċitazzjoni meħtieġa</span>]]'' &#x5D;} F'termini ta' ikel, xi xebh lil hinn mil-lamtu jinstabu madwar id-dinja Għarbija. Fost tradizzjonijiet kulturali u artistiċi oħra, [[Ġojjellerija tal-kulturi Berber|ġojjelli tal-kulturi Berberi]] li jintlibsu min-nisa [[Berbers|Amażigħa]] u magħmulin mill-fidda, <ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Jonathan M. Bloom|kunjom2=Sheila S. Blair|sena=2009|titlu=Grove Encyclopedia of Islamic Art & Architecture: Three-Volume Set|url=https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=PA358|url-status=live|post=New York|pubblikatur=Oxford University Press USA|paġni=378|isbn=978-0-19-530991-1|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230620212532/https://books.google.com/books?id=un4WcfEASZwC&pg=PA358|arkivju-data=20 June 2023|data-aċċess=20 June 2023}}</ref> żibeġ u applikazzjonijiet oħra kienu karatteristika komuni tal-identitajiet Berber f’żoni kbar tal-Magreb sat-tieni nofs tas-seklu 20.<ref>See, for example, Rabaté, Marie-Rose (2015). </ref> Fl-2020, il-[[kuskus]] ġie miżjud mal-[[Listi tal-Wirt Kulturali Intanġibbli tal-UNESCO|lista tal-Wirt Kulturali Intanġibbli]] tal-[[UNESCO]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.aljazeera.com/news/2020/12/16/unesco-adds-couscous-to-list-of-intangible-world-heritage|titlu=UNESCO adds couscous to list of intangible world heritage|data=December 16, 2020|sit=Al Jazeera English|lingwa=en|data-aċċess=May 19, 2022|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210808144248/https://www.aljazeera.com/news/2020/12/16/unesco-adds-couscous-to-list-of-intangible-world-heritage|arkivju-data=8 August 2021}}</ref> == Ekonomija == === Pajjiżi tal-Magreb skond il-PGD (PPP) === {| style="font-size:85%;" | align="center" width="33%" |'''Lista mill-[[Fond Monetarju Internazzjonali]] (2019)''' | align="center" width="33%" | '''Lista mill-[[Bank Dinji]] (2017)''' | align="center" width="33%" | '''Lista mis-[[Il-Ktieb tal-Fatti Dinji|CIA World Factbook]] (2017)''' |- valign="top" | {| class="wikitable sortable" style="margin-left:auto;margin-right:auto" !Grad ! Pajjiż ! PGD (PPP) $M |- | 35 | [[Alġerija]] | 681,396 |- | 54 | [[Marokk]] | 328,651 |- | 76 | [[Tuneżija]] | 149,190 |- | 101 | [[Libja]] | 61,559 |- | 143 | [[Mawritanja]] | 19,811 |- |} | {| class="wikitable sortable" style="margin-left:auto;margin-right:auto" ! Grad ! Pajjiż ! PGD (PPP) $M |- | 35 | Alġerija | 631,150 |- | 55 | Marokk | 298,230 |- | 76 | Tuneżija | 137,358 |- | 78 | Libja | 125,142 |- | 143 | Mawritanja | 17,458 |- |} | {| class="wikitable sortable" style="margin-left:auto;margin-right:auto" ! Grad ! Pajjiż ! PGD (PPP) $M |- | 35 | Alġerija | 629,300 |- | 55 | Marokk | 300,100 |- | 76 | Tuneżija | 135,900 |- | 102 | Libja | 63,140 |- | 148 | Mawritanja | 17,370 |- |} |} {| style="font-size:85%;" | align="center" width="33%" |'''Lista mill-[[Fond Monetarju Internazzjonali]] (2013)''' | align="center" width="33%" | '''Lista mill-[[Bank Dinji]] (2013)''' | align="center" width="33%" | '''Lista mis-[[Il-Ktieb tal-Fatti Dinji|CIA World Factbook]] (2013)''' |- valign="top" | {| class="wikitable sortable" style="margin-left:auto;margin-right:auto" !Grad ! Pajjiż ! PGD (PPP) $M |- | 44 | [[Alġerija]] | 285,541 |- | 58 | [[Marokk]] | 179,240 |- | 70 | [[Tuneżija]] | 108,430 |- | 81 | [[Libja]] | 70,386 |- | 148 | [[Mawritanja]] | 8,241 |- |} | {| class="wikitable sortable" style="margin-left:auto;margin-right:auto" ! Grad ! Pajjiż ! PGD (PPP) $M |- | 34 | Alġerija | 421,626 |- | 55 | Marokk | 241,757 |- | 70 | Libja | 132,695 |- | 75 | Tuneżija | 120,755 |- | 143 | Mawritanja | 11,835 |- |} | {| class="wikitable sortable" style="margin-left:auto;margin-right:auto" ! Grad ! Pajjiż ! PGD (PPP) $M |- | 45 | l-Alġerija | 284,700 |- | 58 | il-Marokk | 180,000 |- | 68 | Tuneżija | 108,400 |- | 81 | Libja | 73,600 |- | 151 | Mawritanja | 8,204 |- |} |} == Reġjuni medjevali == * [[Ifriqiya|Ifriqija]] (bħalissa t-[[Tuneżija]], il-[[Constantinois]] u t-[[Tripolitanja]]) * [[Djerid]] * [[Sous]] * [[Wied ta' M'zab|M'zab]] * [[Xmara Draa|Wied Draa]] * [[Hodna]] * [[Rif]] * [[Tamasna (Marokk)|Tamesna]] * [[Tripolitanja]] * Magħreb l-Awsat (Magreb Ċentrali – bħalissa l-[[Alġerija]] tat-Tramuntana) * Magħreb l-Aqsa (Magreb tal-Punent – bħalissa l-[[Marokk]]) * Magħreb l-Adna (Magreb tal-Lvant – bħalissa l-[[Libja]] u t-[[Tuneżija]]) == Referenzi == {{Referenzi|30em}} [[Kategorija:Articles containing Arabic-language text]] [[Kategorija:Magreb|*]] [[Kategorija:Afrika ta' Fuq]] [[Kategorija:Marokk]] [[Kategorija:Alġerija]] [[Kategorija:Tuneżija]] [[Kategorija:Libja]] [[Kategorija:Saħara]] [[Kategorija:Mawritanja]] [[Kategorija:Ġeografija tal-Afrika]] [[Kategorija:Dinja Għarbija]] [[Kategorija:Dinja Misilma]] [[Kategorija:Berberi]] [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] [[Kategorija:Mediterran]] sit4hbr60hzhifolc445m0a2tjdsbc5 0 31597 333805 323676 2026-11-08T00:26:51Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333805 wikitext text/x-wiki {{Infobox ġeneriku|color=#B5954B|name=Bieb is-sultan|img1=Bieb is-Sultan (Grandmaster).jpg|width1=300px|cap1=Veduta tal-Bieb ta' Notre Dame|lbl1='''Ismijiet alternattivi'''|row1=Bieb il-Kottonera<Br> Bieb iż-Żabbar|hdr2=Informazzjoni ġenerali|row21=Intatt|lbl21='''Status'''|row22=Bieb tal-Belt|lbl22='''Tip'''|row23=[[Barokk]]|lbl23='''Stil arkitettoniku'''|row24=[[Swar tal-Kottonera|Kottonera]] ({{Flagicon|MLT}} [[Malta]])|lbl24='''Post'''|lbl25='''Kerrejja attwali'''|row25=Fondazzjoni Wirt Artna|row26=[[Il-Madonna tal-Grazzji]]|lbl26='''Imsemmi għal'''|row27=1675|lbl27='''Imlesta'''|lbl28='''Sid'''|row28=[[Gvern ta' Malta]]|row29=https://notredamegatemalta.weebly.com/|lbl29='''Websajt'''|hdr3=Disinn u kostruzzjoni|row31=[[Ġebla tal-ġir]]|lbl31='''Materjali'''|row32=Romano Carapecchia, mibnija bħala parti mil-Linji Cottonera attribwiti lill-inġinier militari Mederico Blondel des Croisettes|lbl32='''Perit(i)'''}} Il-'''Bieb ta' Notre Dame''' (''bit-Taljan'': Porta della Maria Vergine delle Grazie), magħruf ukoll bl-Ingliż bħala '''Cottonera Gate''', jew komunament il-'''Mina ta' Ħaż-Żabbar''' inkella '''''Bieb is-Sultan''''' huwa l-bieb prinċipali tas-[[Swar tal-Kottonera]] f'[[Malta]]. Il-bieb inbena fl-1675 fuq [[arkitettura barokka|stil Barokk]], u issa jintuża bħala l-kwartieri ġenerali tal-Fondazzjoni Wirt Artna. == Storja == Il-kostruzzjoni tas-[[Swar tal-Kottonera]] bdiet f'Awwissu 1670, meta kien hemm il-biża' ta' attakk Ottoman wara l-[[Gwerra ta' Kreta (1645–69)|waqgħa ta' Kandja]]. Il-Bieb ta' Notre Dame nbena fl-1675 bħala l-bieb prinċipali tas-swar, u d-disinn tiegħu huwa attribwit jew lil [[Romano Carapecchia]]<ref name="nicpmi">{{Ċita web|url=http://www.culturalheritage.gov.mt/filebank/inventory/Knights%20Fortifications/1557.pdf|titlu=Notre Dame de la Grace Gate – Cottonera Lines|data=28 June 2013|sit=National Inventory of the Cultural Property of the Maltese Islands|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160819180515/http://www.culturalheritage.gov.mt/filebank/inventory/Knights%20Fortifications/1557.pdf|arkivju-data=19 August 2016}}</ref> inkella lil [[Mederico Blondel]].<ref>{{Ċita aħbar|data=30 October 2004|titlu=Open day at Bieb is-Sultan|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20041030/local/open-day-at-bieb-is-sultan.108485|pubblikazzjoni=[[Times of Malta]]|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160921170156/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20041030/local/open-day-at-bieb-is-sultan.108485|arkivju-data=21 September 2016}}</ref> Il-bieb jinsab ġewwa l-Purtiera ta’ Notre Dame, bejn is-Swar ta' Notre Dame u ta’ San Ġakbu, faċċata tal-belt ta’ [[Ħaż-Żabbar]]. Jinsab fl-ogħla punt taż-żona tal [[Kottonera|-Kottonera]], u l-bejt tiegħu kien jintuża biex iwassal sinjali bejn [[Valletta|il-Belt Valletta]] u d-[[Fortifikazzjonijiet ta' Żmien il-Kavallieri f'Malta|difiżi kostali]] fl-inħawi tal-Lvant ta’ Malta.<ref name="wirtartna"/> Il-bieb kien oriġinarjament protett minn [[Foss (fortifikazzjoni)|foss]] u [[tenaille]].<ref name="nicpmi" /> [[Stampa:Back_view_of_Notre_Dame_de_la_Grace_Gate.jpg|xellug|daqsminuri| Bieb is-Sultan minn wara]] Il-bieb baqa' jintuża matul is-snin tal-ħakma tal-Kavallieri, il-[[Malta taħt il-Franċiżi|Franċiżi]] u l [[Kolonja ta' Malta|Imperu Brittaniku]]. Il-bieb bil-mod serva bħala aġġunt għall-Isptar Militari tal-Kottonera (illum [[St Edward's College, Malta|il-Kulleġġ San Edward's]]) wara li nbena fl-1870. Diversi suldati midruba ġew akkomodati fil-binja tal-bieb matul [[l-Ewwel Gwerra Dinjija]]<ref name="wirtartna"/> Il-foss tal-bieb kien mirdum u l-pont levatur tneħħa xi żmien wara t-tletinijiet tas-seklu għoxrin,<ref name="times2008-06-03">{{Ċita aħbar|kunjom=Galea Debono|isem=Fiona|data=3 June 2008|titlu=''Bieb is-Sultan'' gets its king back|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20080603/local/bieb-is-sultan-gets-its-king-back.210672|pubblikazzjoni=[[Times of Malta]]|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160920223330/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20080603/local/bieb-is-sultan-gets-its-king-back.210672|arkivju-data=20 September 2016}}</ref> filwaqt li t-tenaille twaqqgħet.<ref name="nicpmi"/> Il-bieb sofra xi ħsarat waqt bumbardament mill-ajru matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]], meta splodiet bomba diretament fuq waħda mill-blokki tal-kwartieri.<ref name="wirtartna">{{Ċita web|url=http://www.wirtartna.org/uploads/8/5/8/6/8586231/notre_dame_brochure_2016_2.pdf|titlu=Explore Notre Dame Gate|sit=Fondazzjoni Wirt Artna|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160921171333/http://www.wirtartna.org/uploads/8/5/8/6/8586231/notre_dame_brochure_2016_2.pdf|arkivju-data=21 September 2016}}</ref> Fil-bidu tas-seklu 21, il-Bieb ta’ Notre Dame ġie mgħoddi lill-[[Fondazzjoni Wirt Artna]], li mexxew l-uffiċċji prinċipali tagħhom għall-parti ta’ fuq tal-bieb lejn l-aħħar tal-2005.<ref>{{Ċita aħbar|data=17 December 2006|titlu=Cotoner bronze restoration completed|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20061217/local/cotoner-bronze-restoration-completed.31992|pubblikazzjoni=[[Times of Malta]]|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160921170714/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20061217/local/cotoner-bronze-restoration-completed.31992|arkivju-data=21 September 2016}}</ref> Minn dakinhar il-fondazzjoni wettqet numru ta’ xogħlijiet ta’ restawr f’partijiet tal-bieb, <ref>{{Ċita aħbar|data=19 October 2006|titlu=Historic Notre Dame Gate apertures being restored|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20061019/local/historic-notre-dame-gate-apertures-being-restored.37985|pubblikazzjoni=[[Times of Malta]]|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150407083132/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20061019/local/historic-notre-dame-gate-apertures-being-restored.37985|arkivju-data=7 April 2015}}</ref> li issa huwa miftuħ għall-pubbliku darba fil-ġimgħa.<ref name="wirtartna"/> Il-bieb kien inkluż fil-Lista tal-Antikitajiet tal-1925, flimkien mal-kumplament tas-Swar tal-Kottonera.<ref>{{Ċita web|url=https://www.mepa.org.mt/file.aspx?f=2627|titlu=Protection of Antiquities Regulations 21st November, 1932 Government Notice 402 of 1932, as Amended by Government Notices 127 of 1935 and 338 of 1939.|sit=[[Malta Environment and Planning Authority]]|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160419101304/https://www.mepa.org.mt/file.aspx?f=2627|arkivju-data=19 April 2016}}</ref> Issa huwa skedat bħala monument nazzjonali ta' Grad 1, u huwa wkoll elenkat fl- [[Inventarju Nazzjonali ta' Propjetà Kulturali tal-Gżejjer Maltin|Inventarju Nazzjonali tal-Proprjetà Kulturali tal-Gżejjer Maltin]].<ref name="nicpmi">{{Ċita web|url=http://www.culturalheritage.gov.mt/filebank/inventory/Knights%20Fortifications/1557.pdf|titlu=Notre Dame de la Grace Gate – Cottonera Lines|data=28 June 2013|sit=National Inventory of the Cultural Property of the Maltese Islands|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160819180515/http://www.culturalheritage.gov.mt/filebank/inventory/Knights%20Fortifications/1557.pdf|arkivju-data=19 August 2016}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://web.archive.org/web/20160819180515/http://www.culturalheritage.gov.mt/filebank/inventory/Knights%20Fortifications/1557.pdf "Notre Dame de la Grace Gate – Cottonera Lines"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''National Inventory of the Cultural Property of the Maltese Islands''. 28 June 2013. Archived from [http://www.culturalheritage.gov.mt/filebank/inventory/Knights%20Fortifications/1557.pdf the original] <span class="cs1-format">(PDF)</span> on 19 August 2016.</cite></ref> == Arkitettura == Il-Bieb ta’ Notre Dame huwa mibni fl-istil Barokk, u għandu ħames livelli, u jinkludi kmamar taħt l-art, żewġ blokki ta’ kwartieri, u sovrastruttura li tikkonsisti f'loġġa mibnija fuq żewġ livelli, veranda u bejt għas-sinjalazzjoni. Il-faċċata monumentali hija mżejna b'pilastri [[Ordni Korintju|Korintji]], u għandha parti mill-faċċata miksija b'trofew tal-armi madwar bust tal-bronż tal-Gran Mastru [[Nicolás Cotoner|Nicolas Cotoner]] u plakka tal-irħam bi skrizzjoni bil-Latin.<ref name="wirtartna"/> Il-bust inħadem minn Pietro Sances ta’ [[Messina]] fis-snin sebgħin tas-seklu 17, u huwa meqjus bħala wieħed mill-aktar xogħlijiet importanti tal-arti fil-bronż f’Malta. Waqt l-[[Malta taħt il-Franċiżi|okkupazzjoni Franċiża ta’ Malta]], il-bust ittieħed mill-Franċiżi, iżda ġie rritornat lejn Malta mill-Ingliżi. Kien hemm xi tentattivi falluti biex jinsteraq fis-snin sittin tas-seklu 20, u ġie rrestawrat bejn l-2004 u l-2008 <ref name="times2008-06-03">{{Ċita aħbar|kunjom=Galea Debono|isem=Fiona|data=3 June 2008|titlu=''Bieb is-Sultan'' gets its king back|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20080603/local/bieb-is-sultan-gets-its-king-back.210672|pubblikazzjoni=[[Times of Malta]]|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160920223330/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20080603/local/bieb-is-sultan-gets-its-king-back.210672|arkivju-data=20 September 2016}}<cite class="citation news cs1" data-ve-ignore="true" id="CITEREFGalea_Debono2008">Galea Debono, Fiona (3 June 2008). [https://web.archive.org/web/20160920223330/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20080603/local/bieb-is-sultan-gets-its-king-back.210672 "''Bieb is-Sultan'' gets its king back"]. ''[[Times of Malta]]''. Archived from [http://www.timesofmalta.com/articles/view/20080603/local/bieb-is-sultan-gets-its-king-back.210672 the original] on 20 September 2016.</cite></ref> == Aktar qari == * {{Ċita web|url=http://dinlarthelwa.org/wp-content/uploads/2011/10/birgu_walks3.pdf|titlu=Birgu: Città Vittoriosa|isem=Anton|awtur=Attard|data=2006|pubblikatur=A Birgu Local Council Publication, Bestprint Co. Ltd.|post=[[Qrendi]]; [[Malta]]|paġni=52–53}} * {{Ċita ktieb|kunjom=Cutajar|isem=Tony C.|data=2008|titlu=Il-Misteru ta' Bieb is-Sultan|url=http://www.bdlbooks.com/children-s-books/4902-il-misteru-ta-bieb-is-sultan.html|pubblikatur=Book Distributors Limited|isbn=978-99909-93-95-0}} == Referenzi == [[Kategorija:Kottonera]] [[Kategorija:Fortifikazzjonijiet f'Malta]] [[Kategorija:Fondazzjoni Wirt Artna]] [[Kategorija:Bini u strutturi li tlestew fl-1675]] 5r6kksifdet7ysrjdxxahkgzs0ryb14 0 31636 333820 328369 2026-11-08T03:16:33Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 0 sources and tagging 4 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333820 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Iris Apfel''' (/æpfɛl/;<ref>https://youtube.com/v3XAEfzZl4o</ref> née '''Barrel''' ; 29 ta’ Awwissu 1921 – 1 ta’ Marzu, 2024) kienet negozjanta Amerikana, disinjatur tal-arredament, [[disinn tal-moda|disinjatur tal-moda]], u attriċi. F'negozju ma’ żewġha, Carl, mill-1950 sal-1992, Apfel kellha karriera fit-tessuti, inkluż kuntratt mal-[[White House]] li kien mifrux fuq disa’ presidenzi. Meta rtirat, hija ġibdet tifħir għal spettaklu tal-2005 fl-Istitut tal-Kostumi tal-Metropolitan Museum of Arti li kien fih il-kollezzjoni tagħha ta' ġojjellerija tal-kostumi, stilizzat bi ħwejjeġ fuq mannekini daqs li kieku libsithom hi. Hija saret ikona tal-moda, u ffirmat kuntratt bħala mudella ma' IMG fl-2019 fl-età ta' 97. Fl-2014 hija dehret f'dokumentarju ta' Albert Maysles imsejjaħ <nowiki><i id="mwFQ">Iris</i></nowiki>. == Ħajja bikrija == Imwieled Iris Barrel f'Astoria, Queens, New York, fid-29 ta' Awwissu, 1921,<ref name="McFadden2024">{{Ċita aħbar|kunjom=McFadden|isem=Robert D.|data=March 2, 2024|titlu=Iris Apfel, Eye-Catcher With a Kaleidoscopic Wardrobe, Dies at 102|url=https://www.nytimes.com/2024/03/01/fashion/iris-apfel-dead.html|url-status=live|pubblikazzjoni=The New York Times|lingwa=en-US|issn=0362-4331|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240302005844/https://www.nytimes.com/2024/03/01/fashion/iris-apfel-dead.html|arkivju-data=March 2, 2024|data-aċċess=March 2, 2024}}</ref> Apfel kien l-uniku wild ta' Samuel Barrel (1897–1967), li l-familja tiegħu kellha negozju tal-ħġieġ u l-mirja, u martu mwielda fir-Russja., Sadye "Syd" Barrel (née Asofsky, 1898–1998), li kellha boutique tal-moda.<ref name="telegraph1">{{Ċita aħbar|kunjom=Hodson|isem=Heather|data=March 3, 2007|titlu=Anything goes|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/3663531/Anything-goes.html|url-status=live|pubblikazzjoni=[[The Daily Telegraph]]|post=London|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20181012172758/https://www.telegraph.co.uk/culture/3663531/Anything-goes.html|arkivju-data=October 12, 2018|data-aċċess=April 2, 2018}}</ref> It-tnejn kienu [[Ġudaiżmu|Lhud]].<ref>{{Ċita web|url=http://blogs.forward.com/bintel-blog/119318/iris-apfel-a-jewish-collector-of-great-style/|titlu=Iris Apfel: a Jewish Collector of Great Style|data=November 20, 2009|sit=The Jewish Daily Forward|data-aċċess=April 27, 2016|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160510160843/http://blogs.forward.com/bintel-blog/119318/iris-apfel-a-jewish-collector-of-great-style|arkivju-data=May 10, 2016}}</ref> Għalkemm imrobbija f'razzett mill-ġenituri u n-nanniet tagħha, ħafna drabi rikbet is-[[Subway ta’ New York City|subway]] lejn il-belt biex tesplora [[Manhattan]], fejn saret tħobb lil [[Greenwich Village]].<ref name=":2">{{Ċita web|url=http://www.theguardian.com/global/2015/jul/19/iris-apfel-interview-designer-fashion-film|titlu=Iris Apfel: 'People like me because I'm different'|isem=Megan|awtur=Conner|data=July 19, 2015|sit=The Guardian|lingwa=en|data-aċċess=April 18, 2021|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210401092324/https://www.theguardian.com/global/2015/jul/19/iris-apfel-interview-designer-fashion-film|arkivju-data=April 1, 2021}}</ref> Meta kienet għadha tifla, kienet tixtri mill-ħwienet tal-antikitajiet hemm, u bdiet il-kollezzjoni straordinarja tagħha ta’ ġojjellerija minn madwar id-dinja.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://www.townandcountrymag.com/style/fashion-trends/a13122155/iris-apfel-carl-apfel-love-story/|titlu=Iris Apfel and Her Husband Carl's Adorable Love Story|isem=Chanel|awtur=Vargas|data=November 1, 2017|sit=Town & Country|lingwa=en-US|data-aċċess=April 18, 2021|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210125003345/https://www.townandcountrymag.com/style/fashion-trends/a13122155/iris-apfel-carl-apfel-love-story/|arkivju-data=January 25, 2021}}</ref> Matul id-Depressjoni tal-bidu tas-snin 20, il-familja kollha tagħha kellha kapaċità għad-disinn u l-istil fuq l-iżgħar baġits.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Horwell|isem=Veronica|data=March 3, 2024|titlu=Iris Apfel obituary|url=https://www.theguardian.com/artanddesign/2024/mar/03/iris-apfel-obituary|pubblikazzjoni=The Guardian|lingwa=en-GB|issn=0261-3077|data-aċċess=March 3, 2024}}</ref> Apfel studja l-istorja tal-arti fl [[Università ta' New York|-Università ta' New York]] u attendiet l-iskola tal-arti fl-Università ta' Wisconsin.<ref name="businessoffashion.com">{{Ċita web|url=https://www.businessoffashion.com/community/people/iris-apfel|titlu=Biography|sit=businessoffashion.com|pubblikatur=The Business of Fashion.|data-aċċess=October 28, 2016|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190422160121/https://www.businessoffashion.com/community/people/iris-apfel|arkivju-data=April 22, 2019}}</ref> == Karriera == Bħala mara żagħżugħa, Apfel ħadmet bħala copywriter għal ''Women's Wear Daily,'' fejn kellha paga ta' $15 fil-ġimgħa, u għad-disinjatur tal-intern Elinor Johnson,<ref name="McFadden2024"/> fejn kienet tieħu ħsieb l-arredament mill-ġdid ta' appartamenti għall-bejgħ u fil-proċess kabbret it-talent tagħha għall-kisba ta' oġġetti rari.<ref name=":2"/> Kienet ukoll assistenta tal-illustratur Robert Goodman.<ref name="telegraph1"/><ref>{{Ċita web|url=https://www.homejournal.com/en/people/Iris-Apfel%E2%80%99s-One-Tip-on-Decorating-the-Home/45/|titlu=Iris Apfel's One Tip on Decorating the Home|isem=Johna|awtur=Baylon|data=February 25, 2019|sit=Home Journal|data-aċċess=March 2, 2024}}</ref> Fit-22 ta’ Frar 1948, iżżewġet lil Carl Apfel. Sentejn wara, fl-1950, nedew id-ditta tat-tessuti Old World Weavers u mexxewha flimkien sakemm irtiraw fl-1992. Il-koppja Apfel speċjalizzaw fir-riproduzzjoni tad-drappijiet mis-sekli 17, 18, u 19, u jivvjaġġaw lejn l-Ewropa darbtejn fis-sena fit-tfittxija ta' tessuti li ma setgħux jakkwistaw fl-Istati Uniti.<ref name="cnbc">{{Ċita aħbar|kunjom=Clifford|isem=Catherine|data=March 30, 2018|titlu=Iris Apfel: 10 life lessons from a 96-year-old who is probably cooler than you|url=https://www.cnbc.com/2018/03/29/10-life-lessons-from-96-year-old-iris-apfel.html|url-status=live|pubblikazzjoni=CNBC|lingwa=en|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210209061214/https://www.cnbc.com/2018/03/29/10-life-lessons-from-96-year-old-iris-apfel.html|arkivju-data=February 9, 2021|data-aċċess=May 1, 2021}}</ref> Il-showroom tagħhom fi New York kien f'115 East 57th Street f'Manhattan.<ref name="cnbc" /> Matul il-karriera tagħha, Iris Apfel ħadet sehem f’għadd ta’ proġetti ta’ restawr tad-disinn, inkluż xogħol fil-White House għal disa’ presidenti: [[Harry S. Truman]], [[Dwight D. Eisenhower]], [[John F. Kennedy]], [[Lyndon B. Johnson]], [[Richard Nixon]], [[Gerald Ford]], [[Jimmy Carter]], [[Ronald Reagan]], u [[Bill Clinton]].<ref name="cnbc" /> Hija sabet li l-kuntratt tal-White House kien fost l-aktar klijenti faċli tal-Old World Weavers, peress li ġeneralment riedu biss jirreplikaw dak li kien hemm qabel.<ref name=":2"/> L-unika eċċezzjoni, skont Apfel, kienet [[Jacqueline Kennedy Onassis|Jacqueline Kennedy]]. Apfel sostniet li: "hija mpjegat disinjatur Pariġin famuż ħafna biex iżejjen id-dar u jagħmilha realment Franċiża, u l-komunità tad-disinn iġġennet fuq dan. Wara dan kellna narmu kollox u nerġgħu nibdew mill-ġdid. Imma kelli grazzja mas-[[Pat Nixon|Sinjura Nixon]]. Kienet mara tassew ħelwa."<ref name=":2" /> Permezz tan-negozju tagħhom, il-koppja Apfel bdiet tivvjaġġa madwar id-dinja kollha u Iris xtrat ukoll ħwejjeġ artiġjanali mhux tal-Punent. Hija kienet tlibes dawn il-ħwejjeġ għall-festini tas-soċjetà għolja mogħtija mill-klijenti tagħha.<ref>{{Ċita web|url=https://www.telegraph.co.uk/culture/3663531/Anything-goes.html|titlu=Anything goes|isem=Heather|awtur=Hodson|data=March 3, 2007|sit=telegraph.co.uk|data-aċċess=October 2, 2015|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20181012172758/https://www.telegraph.co.uk/culture/3663531/Anything-goes.html|arkivju-data=October 12, 2018}}</ref> Fl-2011, Iris Apfel saret professur viżitatur fl-Università ta' Texas f'Austin fid-Dipartiment tat-Tessuti u l-Ilbies.<ref>{{Ċita web|url=https://alcalde.texasexes.org/2012/01/rare-bird-of-fashion%E2%80%94and-academia/|titlu=Rare Bird of Fashion—and Academia|isem=Lynn|awtur=Freehill|data=January 2, 2012|sit=The Alcalde|data-aċċess=July 12, 2019|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170630100216/http://alcalde.texasexes.org/2012/01/rare-bird-of-fashion%e2%80%94and-academia/|arkivju-data=June 30, 2017}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://cns.utexas.edu/news/rare-bird-of-fashion|titlu=Rare Bird of Fashion—and Academia|awtur=Staff Writer|data=January 5, 2012|sit=utexas.edu|data-aċċess=April 27, 2016|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160305010246/https://cns.utexas.edu/news/rare-bird-of-fashion|arkivju-data=March 5, 2016}}</ref> Fl-2016, hija dehret fi reklam televiżiv għall-karozza Franċiża DS 3,<ref>{{Ċita web|url=http://www.autoevolution.com/news/iris-apfel-does-a-cool-car-commercial-for-the-ds3-facelift-105388.html|titlu=Iris Apfel Does a Cool Car Commercial for the DS3 Facelift|data=March 9, 2016|sit=Autoevolution|data-aċċess=March 28, 2016|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160329131838/http://www.autoevolution.com/news/iris-apfel-does-a-cool-car-commercial-for-the-ds3-facelift-105388.html|arkivju-data=March 29, 2016}}</ref> u kienet il-wiċċ tad-ditta Awstraljana Blue Illusion.<ref>{{Ċita web|url=http://mashable.com/2016/02/24/iris-blue-illusion-campaign/#dqgepdq40gqU|titlu=94-year-old fashion icon Iris stars in campaign for Australian fashion brand|awtur=Jenni Ryall|data=February 24, 2016|sit=Mashable|data-aċċess=April 27, 2016|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160420165951/http://mashable.com/2016/02/24/iris-blue-illusion-campaign/#dqgepdq40gqU|arkivju-data=April 20, 2016}}</ref> F'Marzu 2016, Apfel ħabbret kollaborazzjoni mal-kumpanija ġdida tat-teknoloġija [[WiseWear]]<ref>{{Ċita web|url=http://www.wisewear.com|titlu=Wisewear|awtur=<!-- BEGIN .hb-main-content -->|pubblikatur=Wisewear|data-aċċess=June 26, 2017|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170709152928/https://wisewear.com/|arkivju-data=July 9, 2017}}</ref> fuq kollezzjoni ta' ġojjellerija intelliġenti. [[HarperCollins]] ippubblikaw il-bijografija tagħha ''Iris Apfel: Accidental Icon'' fl-2018.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://www.cnn.com/style/article/iris-apfel-img-modeling-contract-scli-intl/index.html|titlu=Iris Apfel signs contract with IMG|isem=Emily|awtur=Dixon|data=February 6, 2019|pubblikatur=CNN Style|lingwa=en|data-aċċess=February 7, 2019|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190206210350/https://www.cnn.com/style/article/iris-apfel-img-modeling-contract-scli-intl/index.html|arkivju-data=February 6, 2019}}</ref> Fl-2019, fl-età ta' 97, hija ffirmat kuntratt ta' immudellar mal-aġenzija globali IMG.<ref name=":0"/> B'riżultat ta' dan, [[Tommy Hilfiger]] ħeġġiġha biex tiffirma b’rappreżentanza formali.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Lockwood|isem=Lisa|data=January 31, 2019|titlu=IMG Signs on Iris Apfel: The 97-year-old tastemaker will be represented by the agency for modelling, endorsements and appearances|pubblikazzjoni=WWD: Women's Wear Daily|via=EBSCOHost}}</ref> == Ħajja personali == Il-koppja Apfel ma kellhomx tfal, parzjalment minħabba l-kwantità ta' vjaġġar li kien jeħtieġ ix-xogħol tagħhom; hija ma riditx li t-tfal tagħha jitrabbew minn nanny.<ref name=":2"/> Apfel u żewġha Carl kienu jħobbu l-istess fwieħa: Yatagan ta' Caron.<ref>{{Ċita web|url=https://coveteur.com/2014/04/07/life-lessons-iris-apfel/|titlu=Life Lessons with Iris Apfel|data=April 7, 2014|sit=Coveteur: Inside Closets, Fashion, Beauty, Health, and Travel|lingwa=en|data-aċċess=May 1, 2021|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210501194107/https://coveteur.com/2014/04/07/life-lessons-iris-apfel/|arkivju-data=May 1, 2021}}</ref> Wara 67 sena miżżewġin, Carl miet fl-1 ta' Awwissu 2015, ta' 100 sena.<ref>{{Ċita web|url=http://www.hollywoodreporter.com/news/carl-apfel-husband-style-icon-818044|titlu=Carl Apfel, Husband to Style Icon Iris Apfel, Dies at 100|data=August 26, 2015|sit=[[The Hollywood Reporter]]|data-aċċess=September 27, 2015|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150928094748/http://www.hollywoodreporter.com/news/carl-apfel-husband-style-icon-818044|arkivju-data=September 28, 2015}}</ref> Apfel iċċelebrat il-100 sena tagħha fid-29 t'Awwissu 2021.<ref>{{Ċita web|url=https://people.com/style/iris-apfel-turns-100-shares-life-lessons/|titlu=Iris Apfel Celebrates Turning 100 by Sharing Her Best Lessons on Love, Life and Plastic Surgery|data-aċċess=November 30, 2021|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20211130112357/https://people.com/style/iris-apfel-turns-100-shares-life-lessons/|arkivju-data=November 30, 2021}}</ref> === Mewt === Apfel mietet fil-proprjetà tagħha f'Palm Beach, Florida, fl-1 ta' Marzu 2024, fl-età ta' 102 sena.<ref>{{Ċita aħbar|data=March 1, 2024|titlu=Life and Death of Iris Apfel|url=https://fashiongtonpost.com/iris-apfel/|pubblikazzjoni=The Fashiongton Post|data-aċċess=March 1, 2024|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240617211525/https://fashiongtonpost.com/iris-apfel/|arkivju-data=June 17, 2024|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Ulaby|isem=Neda|data=March 1, 2024|titlu=Celebrated stylemaker and self-named 'geriatric starlet' Iris Apfel dies at age 102|url=https://www.npr.org/2024/03/01/1090257339/iris-apfel-dies|url-status=live|pubblikazzjoni=[[NPR]]|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240302021734/https://www.npr.org/2024/03/01/1090257339/iris-apfel-dies|arkivju-data=March 2, 2024|data-aċċess=March 2, 2024}}</ref> == Legat == === Retrospettivi fil-mużewijiet === Fit-13 ta’ Settembru 2005, l- Istitut tal-Kostumi fil- Mużew Metropolitan tal-Arti fi New York ippreżenta l-esebizzjoni ''Rara Avis'' [Għasfur Rari]'': The Irreverent Iris Apfel''. Kienet l-ewwel darba li l-mużew tella’ esebit dwar ħwejjeġ u aċċessorji ffokat fuq persuna ħajja li ma kinitx disinjatur.<ref name=":0"/> Is-suċċess tal-wirja, ikkurata minn Stéphane Houy-Towner, wassal għal verżjoni inizjali tal-wirja li vvjaġġat lejn il-Mużew tal-Arti ta' Norton f'West Palm Beach, Florida,<ref>{{Ċita web|url=http://www.museumsusa.org/events/info/1864054|titlu=Norton Museum of Art Event Info|sit=museumsusa.org|data-aċċess=April 27, 2016|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160414235843/http://www.museumsusa.org/events/info/1864054|arkivju-data=April 14, 2016}}</ref> il-Mużew tal-Arti tal-Kontea ta' Nassau f'Roslyn Harbour, New York, u aktar tard fil-Mużew Peabody Essex f'Salem, Massachusetts.<ref>{{Ċita web|url=http://www.pem.org/exhibitions/21-rare_bird_of_fashion_the_irreverent_iris_apfel|titlu=PEM – Rare Bird of Fashion: The Irreverent Iris Apfel « Exhibits|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20091016060219/http://www.pem.org/exhibitions/21-rare_bird_of_fashion_the_irreverent_iris_apfel|arkivju-data=October 16, 2009}}</ref> Il-Museum of Lifestyle & Fashion History ta' Boynton Beach, Florida, qed ifassal bini li se jospita gallerija ddedikata tal-ħwejjeġ, aċċessorji u għamara ta 'Apfel.<ref>{{Ċita web|url=https://www.elle.com/uk/beauty/beauty-tips/g8531/iris-apfel-for-mac/|titlu=Iris Apfel for MAC|data=December 20, 2011|sit=ELLE|lingwa=en-GB|data-aċċess=March 2, 2024|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20231023040849/https://www.elle.com/uk/beauty/beauty-tips/g8531/iris-apfel-for-mac/|arkivju-data=October 23, 2023}}</ref> === Dokumentarji === Apfel kienet is-suġġett ta' dokumentarju ta' Albert Maysles, imsejjaħ ''Iris'',<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Warburton|isem=Sophie|data=August 26, 2011|titlu=Victoria's Secret News|url=http://fashion.telegraph.co.uk/news-features/TMG8725284/Iris-Apfel-to-be-the-star-of-Albert-Maysles-documentary.html|url-status=live|pubblikazzjoni=[[The Daily Telegraph]]|post=London|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150109091958/http://fashion.telegraph.co.uk/news-features/TMG8725284/Iris-Apfel-to-be-the-star-of-Albert-Maysles-documentary.html|arkivju-data=January 9, 2015|data-aċċess=September 30, 2013}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.elleuk.com/star-style/news/first-look-iris-apfel-film|titlu=First look: Iris Apfel film|sit=elleuk.com|data-aċċess=April 27, 2016|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20131002195458/http://www.elleuk.com/star-style/news/first-look-iris-apfel-film|arkivju-data=October 2, 2013}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.vogue.fr/mode/news-mode/articles/un-documentaire-sur-iris-apfel/9071|titlu=Un documentaire sur Iris Apfel|sit=Vogue|lingwa=fr|data-aċċess=April 27, 2016|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150111005855/http://www.vogue.fr/mode/news-mode/articles/un-documentaire-sur-iris-apfel/9071|arkivju-data=January 11, 2015}}</ref> li ntwera fil-Festival tal-Films ta' New York f'Ottubru 2014, u sussegwentement ġie akkwistat minn Magnolia Pictures għad-distribuzzjoni teatrali fl-Istati Uniti fl-2015.<ref>{{Ċita aħbar|data=October 24, 2014|titlu=Magnolia Pictures Acquires 'Iris,' Albert Maysles' NYFF Documentary|url=http://www.indiewire.com/article/magnolia-pictures-acquires-iris-albert-maysles-nyff-documentary-20141024|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150109104613/http://www.indiewire.com/article/magnolia-pictures-acquires-iris-albert-maysles-nyff-documentary-20141024|arkivju-data=January 9, 2015|data-aċċess=January 9, 2015}}</ref> Apfel deher ukoll fid-dokumentarju ''[[Jekk M'intix fl-Obit, Kul Kolazzjon|If You're Not in the Obit, Eat Breakfast]]'', film televiżiv li ħareġ fl-2017.<ref>{{Ċita web|url=http://www.tvweek.com/in-depth/2017/04/if-youre-not-in-the-obit-eat-breakfast-a-celebration-of-vitality-after-age-90-hosted-by-carl-reiner-debuts-june-5-exclusively-on-hbo/|titlu='If You're Not in the Obit, Eat Breakfast,' a Celebration of Vitality After Age 90 Hosted by Carl Reiner, Debuts June 5, Exclusively on HBO|pubblikatur=TVWeek|data-aċċess=June 26, 2017|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170512004134/http://www.tvweek.com/in-depth/2017/04/if-youre-not-in-the-obit-eat-breakfast-a-celebration-of-vitality-after-age-90-hosted-by-carl-reiner-debuts-june-5-exclusively-on-hbo/|arkivju-data=May 12, 2017}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.39forlife.com/8493-2/|titlu=Experts share advice on aging gracefully in new HBO documentary|awtur=39 forlife|data=April 10, 2017|pubblikatur=39 for Life|data-aċċess=June 26, 2017|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190428120635/https://www.39forlife.com/8493-2/|arkivju-data=April 28, 2019}}</ref> === Film === Huwa maħsub li Iris Apfel kienet waħda mill-ispirazzjonijiet għall-ħolqien tal-karattru kompost Edna Mode li jidher fil-film animat ''[[L-Incredibles|The Incredibles]]'' u s-sequel tiegħu ''[[Inkredibbli 2|Incredibles 2]]''; l-oħrajn huma d-disinjatriċi tal-kostumi [[Kap Edith|Edith Head]], l-editriċi tar-rivista Vogue [[Anna Wintour]], u l-attriċi [[Linda Hunt]]. <ref>[[BBC News]] television channel; 03/03/2024</ref> === Barbie === Fl-2018, [[Mattel]] ħolqot [[Barbie|pupa Barbie]] fuq ix-xbieha ta’ Apfel, u għamlitha l-eqdem persuna li qatt kellha Barbie magħmula fuq ix-xbieha tagħha<ref>{{Ċita magażin|lingwa=en-US}}</ref> u r-riċevitur tal-ogħla unur li l-marka Barbie tagħti.<ref>{{Ċita magażin|lingwa=en-US}}</ref> Il-Barbie, maħruġa flimkien mal-ktieb ta' Apfel, ma kinitx għall-bejgħ, iżda Mattel għamlet ukoll żewġ pupi Barbie "Styled by Iris Apfel" li kienu disponibbli kummerċjalment.<ref name="cnbc"/> === Premjijiet u unuri === Fl-2013, kienet elenkata bħala waħda mill-ħamsin persuna ddkkatarat "L-Aħjar Liebsa ta' 'l fuq mnn 50" minn ''[[Il-Gwardjan|The Guardian]]''.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Cartner-Morley|isem=Jess|kunjom2=Mirren|isem2=Helen|kunjom3=Huffington|isem3=Arianna|kunjom4=Amos|isem4=Valerie|data=March 28, 2013|titlu=The 50 Best-dressed over 50s|url=https://www.theguardian.com/fashion/gallery/2013/mar/29/50-best-dressed-over-50s|url-status=live|pubblikazzjoni=[[The Guardian]]|post=London|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180623221843/https://www.theguardian.com/fashion/gallery/2013/mar/29/50-best-dressed-over-50s|arkivju-data=June 23, 2018|data-aċċess=December 11, 2016}}</ref> Apfel ingħatat il-Women Together Special Award fit-12-il Gala Annwali tan-Women Together li saret fis- [[Bini tal-Assemblea Ġenerali tan-Nazzjonijiet Uniti|Sala tal-Assemblea Ġenerali tan-Nazzjonijiet Uniti]] fil-Belt ta' New York, fis-7 ta' Ġunju 2016.<ref>{{Ċita web|url=https://forward.com/fast-forward/396716/fashion-guru-iris-apfel-96-immortalized-as-barbie-doll/|titlu=Iris Apfel Is 96. Now The Fashion Icon Is A Barbie Doll|data=March 16, 2018|sit=The Forward|lingwa=en|data-aċċess=March 2, 2024|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240302062638/https://forward.com/fast-forward/396716/fashion-guru-iris-apfel-96-immortalized-as-barbie-doll/|arkivju-data=March 2, 2024}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://blacktiemagazine.com/society_june_2016/12th_Annual_Women_Together_Gala.htm|titlu=The 12th Annual Women Together Gala|isem=Errol|awtur=Rappaport|sit=Black Tie|data-aċċess=March 2, 2024|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20231206112137/https://blacktiemagazine.com/society_june_2016/12th_Annual_Women_Together_Gala.htm|arkivju-data=December 6, 2023}}</ref> F'Novembru 2016, Apfel ingħatat il-Women's Entrepreneurship Day Pioneer Award għax-xogħol tagħha fil-qasam tal-moda fin- [[Ġnus Magħquda|Nazzjonijiet Uniti]] fi [[Belt ta' New York|New York]].<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Wendy Diamond|titlu=Women's Entrepreneurship Day Organization Pioneer Awards 2016 Winners|url=http://www.womenseday.org/community/wed-annual-pioneer-awards/|url-status=live|pubblikatur=WED|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180705180308/http://www.womenseday.org/community/wed-annual-pioneer-awards/|arkivju-data=July 5, 2018|data-aċċess=July 5, 2018}}</ref> Apfel ġie onorat waqt l-Eight over Eighty Gala 2017 ta' The New Jewish Home.<ref>{{Ċita web|url=https://jewishhome.org/honorees/iris-apfel/|titlu=Eight Over Eighty – Iris Apfel|pubblikatur=The New Jewish Home|data-aċċess=September 13, 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220119084410/https://jewishhome.org/honorees/iris-apfel/|arkivju-data=January 19, 2022}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://jewishhome.org/about-us/events/eight-over-eighty-past-honorees/|titlu=Eight Over Eighty – Past Honorees|pubblikatur=The New Jewish Home|data-aċċess=September 13, 2023}}</ref> == Referenzi == {{Referenzi|2}}{{Awtorità}} {{DEFAULTSORT:Apfel, Iris}} [[Kategorija:Mietu fl-2024]] [[Kategorija:Twieldu fl-1921]] [[Kategorija:Disinjaturi]] [[Kategorija:Nisa]] [[Kategorija:Nies Amerikani]] [[Kategorija:Negozjanti Amerikani]] [[Kategorija:Lhud]] guhbygr5a84jayjwnxuq4ljd39r1sfv 0 31650 333881 319226 2026-11-08T11:35:20Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333881 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Vincent Frank Vella''' (11 ta’ Jannar, 1947 – 20 ta’ Frar, 2019) kien attur Amerikan, presentatur tat-television u kummidjant. Huwa deher f'aktar minn erbgħin film, spiss fir-rwol ta' gangster. Kien magħruf l-aktar għar-rwol ta' Artie Piscano f'[[Casino (film)|''Casino'']] ta' [[Martin Scorsese]] u Jimmy Petrille fis-serje ta' [[HBO]] ''[[Is-Soprani|The Sopranos]]''. == Ħajja bikrija == Vella twieled fi Bleecker Street [[Greenwich Village|f'Greenwich Village]], [[Belt ta' New York|New York]]. Missieru kien minn [[Bari]], [[Italja|l-Italja]] u ommu kienet minn [[Napli]], l-Italja. <ref name="NYTBADA">{{Ċita web|url=https://www.nytimes.com/2004/02/29/nyregion/bada-boom-times.html|titlu=Bada-Boom Times|isem=Steve|awtur=Kurutz|data=February 29, 2004|data-aċċess=February 22, 2019|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190212131337/https://www.nytimes.com/2004/02/29/nyregion/bada-boom-times.html|arkivju-data=February 12, 2019|via=NYTimes.com}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.nytimes.com/2007/04/29/nyregion/thecity/29gear.html|titlu=Unstoppable|isem=Jocko|awtur=Weyland|data=April 29, 2007|data-aċċess=February 23, 2017|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170719153224/http://www.nytimes.com/2007/04/29/nyregion/thecity/29gear.html|arkivju-data=July 19, 2017|via=NYTimes.com}}</ref> Missier Vella kellu ħanut tal-ħut fi [[Little Italy]].<ref name="NYTBADA" /> == Karriera == Vella ħadem f'aktar minn erbgħin film, spiss fir-rwol ta' gangster.<ref name="vinnyvellaactor">{{Ċita web|url=https://www.vinnyvellaactor.com/about.html|titlu=About Vinny Vella|sit=vinnyvellaactor.com|data-aċċess=February 22, 2019|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160308062512/http://www.vinnyvellaactor.com/about.html|arkivju-data=March 8, 2016}}</ref> Kien magħruf l-aktar għar-rwol ta' Artie Piscano f''<nowiki/>'[[Casino (film)|Casino]]'' ta [[Martin Scorsese|' Martin Scorsese]].<ref name="USA_Today">{{Ċita aħbar|data=February 21, 2019|titlu=Vinny Vella, who starred in 'Casino' and 'The Sopranos,' dead at 72 after battling liver cancer|url=https://www.usatoday.com/story/life/people/2019/02/21/vinny-vella-casino-and-the-sopranos-dead-72-liver-cancer/2937096002|pubblikazzjoni=USA TODAY|data-aċċess=February 22, 2019}}</ref> Huwa kellu l-parti ta' [[Lista ta’ karattri mis-Sopranos fil-Familja tal-Kriminalità Lupertazzi|Jimmy Petrille]] fis-serje tal-[[HBO]] ''[[Is-Soprani|The Sopranos]]''.<ref name="USA_Today" /> Huwa kien is-suġġett ta’ dokumentarju ta’ 67 minuta fl-2000 bl-isem ''Hey, Vinny'' mid-direttur John Huba.<ref name="vinnyvellaactor" /> Fil-Belt ta’ New York, huwa ppreżenta programm tat-televiżjoni fuq stazzjoni t’aċċess pubbliku bil-cable [[Netwerk tal-Viċinat ta' Manhattan|MNN]], magħruf bħala the Vinny Vella Show.<ref name="mnn">{{Ċita web|url=http://www.mnn.org/en/aggregator/sources/5|titlu=Manhattan Neighbourhood Network|data-aċċess=September 17, 2008|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20081121204712/http://www.mnn.org/en/aggregator/sources/5|arkivju-data=November 21, 2008}}</ref> Huwa deher f'aktar minn 35 reklam.<ref name="vinnyvellaactor" /> == Ħajja personali == Huwa kien miżżewweġ lil Margaret Ann Hernandez; kellhom iben wieħed, Vincent Vella Jr. Minbarra Vincent Vella Jr., Vinny kien ukoll missier ta’ Ben u Anthony Hernandez, Jennifer Maloney u Lauren Vella. Vella kien xi żmien il-“Sindku ta’ Elizabeth Street”.<ref>{{Ċita web|url=https://www.nytimes.com/2006/10/08/nyregion/thecity/08mayor.html|titlu=The Mini Mayors|isem=Jake|awtur=Mooney|data=October 8, 2006|data-aċċess=February 23, 2017|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140328092532/http://www.nytimes.com/2006/10/08/nyregion/thecity/08mayor.html|arkivju-data=March 28, 2014|via=NYTimes.com}}</ref> Fl-2007, huwa fetaħ pizzeria f'[[Williamsburg, Brooklyn|Williamsburg]], [[Brooklyn]].<ref>{{Ċita web|url=http://www.villagevoice.com/blogs/runninscared/archives/2007/11/post_2.php|titlu=The Village Voice|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080617161543/http://www.villagevoice.com/blogs/runninscared/archives/2007/11/post_2.php|arkivju-data=June 17, 2008}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.nydailynews.com/ny_local/brooklyn/2008/05/06/2008-05-06_former_sopranos_actor_vinny_vellas_pizze.html|titlu=Former Sopranos actor Vinny Vella's pizzeria is a 'hit' in Williamsburg|data=May 6, 2008|data-aċċess=May 20, 2014|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100205163914/http://www.nydailynews.com/ny_local/brooklyn/2008/05/06/2008-05-06_former_sopranos_actor_vinny_vellas_pizze.html|arkivju-data=February 5, 2010}}</ref> F’Ġunju tal-2008, Vella kien involut f’kontroversja dwar biljett ta’ lotterija, skont xi sorsi, u hedded li jidħol il-qorti dwaru.<ref>{{Ċita web|url=http://www.digitalspy.co.uk/showbiz/a101701/sopranos-star-threatens-to-sue-lottery.html?imdb|titlu='Sopranos' star threatens to sue lottery|data=June 19, 2008|pubblikatur=Digital Spy|data-aċċess=May 20, 2014}}</ref> == Mewt == Vella miet id-dar fi Elizabeth Street, New York fl-20 ta' Frar 2019, b'kanċer tal-fwied, fl-età ta' 72.<ref name="USA_Today" /><ref name="NY">{{Ċita web|url=https://www.nydailynews.com/entertainment/ny-ent-actor-vinny-vella-casino-sopranos-dead-72-story.html|titlu='Casino' and 'The Sopranos' actor Vinny Vella dies at 72|awtur=Schladebeck, Jessica|data=February 21, 2019}}</ref> == Filmografija == === Film === Il-films ta’ Vella jinkludu: {| class="wikitable sortable" !Sena !Titlu !Rwol !Noti |- |1994 |''Season of Change'' |Michael |<ref>{{Ċita aħbar|titlu=Vinny Vella (Les Soprano, Casino) est mort à 72 ans|url=https://www.msn.com/fr-fr/divertissement/tv/vinny-vella-les-soprano-casino-est-mort-%C3%A0-72-ans/ar-BBTVVmV|pubblikazzjoni=www.msn.com|data-aċċess=23 February 2019}}</ref> |- |1995 |''Casino'' |Artie Piscano |<ref name="USA_Today" /> |- |1997 |''Donnie Brasco'' |Mobster In Photo |Mhux kreditat<ref name="latimesObit">{{Ċita aħbar|kunjom=Schladebeck|isem=Jessica|titlu=‘Casino’ and ‘The Sopranos’ actor Vinny Vella dies at 72|url=https://www.latimes.com/local/obituaries/la-me-viknny-vella-20190221-story.html|pubblikazzjoni=latimes.com|data-aċċess=23 February 2019}}</ref> |- |1999 |''Ghost Dog'' |Sammy 'The Snake' |<ref name="vinnyvellaactor" /> |- |2000 |''Wannabes'' |Carmine |<ref name="vinnyvellaactor" /> |- |2000 |''Hey, Vinny'' |Himself |Dokumentarju, ta' John Huba<ref name="vinnyvellaactor" /> |- |2001 |''Kissing Jessica Stein'' |Cab Driver |<ref name="vinnyvellaactor" /> |- |2002 |''[[Analizza Dik|Analyze That]]'' |Mello |<ref name="USA_Today" /> |- |2003 |''This Thing of Ours'' |Carmine |<ref name="vinnyvellaactor" /> |- |2003 |''[[Kafè u Sigaretti|Coffee and Cigarettes]]'' |Vinny |(taqsima "Those Things'll Kill Ya")<ref name="vinnyvellaactor" /> |- |2004 |''The Kings of Brooklyn'' |Man |<ref name="vinnyvellaactor" /> |- |2006 |''Find Me Guilty'' |Graziedei |<ref name="latimesObit" /> |- |2007 |''Holla at Me'' |Frankie Maldini |<ref name="vinnyvellaactor" /> |- |2009 |''Chasing the Green'' |Vincent |<ref>{{Ċita web|url=http://www.chasingthegreen.com/cast1.html|titlu=Chasing the Green - A Russ Emanuel Film|awtur=Russ Emanuel|sit=chasingthegreen.com|data-aċċess=September 4, 2015|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160303165256/http://www.chasingthegreen.com/cast1.html|arkivju-data=March 3, 2016}}</ref> |- |2009 |''Sicilian Tale'' |Don Sebastiano Militello |<ref name="vinnyvellaactor" /> |- |2009 |''New York Blood'' |The Boss |<ref name="vinnyvellaactor" /> |- |2011 |''Kill the Irishman'' |Frank 'Little Frank' Brancato |<ref name="vinnyvellaactor" /> |- |2017 |''Monsters of Mulberry Street'' |Paulie Spagnuolo |<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Wetherill|isem=Jack|data=21 February 2019|titlu=Casino star Vinny Vella dies aged 72|url=https://www.dailystar.co.uk/showbiz/761147/BREAKING-Casino-movie-Vinny-Vella-dead-Robert-De-Niro-Martin-Scorsese|pubblikazzjoni=Dailystar.co.uk|lingwa=en|data-aċċess=23 February 2019|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190222134909/https://www.dailystar.co.uk/showbiz/761147/BREAKING-Casino-movie-Vinny-Vella-dead-Robert-De-Niro-Martin-Scorsese|arkivju-data=22 February 2019|url-status=dead}}</ref>  |- |2019 |''[[L-Irlandiż|The Irishman]]'' |Meat Company Yard Manager | |- |TBA |''Blood Money'' | |<ref name="vinnyvellaactor" /> |} === Televiżjoni === {| class="wikitable sortable" !Sena !Titlu !Rwol !Noti |- |1999-2004 |''The Sopranos'' |Jimmy Petrille |4 episodjii<ref name="USA_Today" /> |- |2004 |''Law &amp;amp; Order'' |Jilts |Episodju: "Everybody Loves Raimondo's"<ref name="vinnyvellaactor" /> |- |2013 |''The Vinny Vella show'' |Vinny |Episodju 1<ref name="mnn" /> |} == Referenzi == {{Referenzi}} == Ħoloq esterni == * {{Imdb|0068633|Vinny Vella}} * {{Facebook|VinnyVellaSr}} {{Awtorità}} {{DEFAULTSORT:Vella, Vinny}} [[Kategorija:Mietu fl-2019]] [[Kategorija:Twieldu fl-1947]] [[Kategorija:Atturi Amerikani]] 8r7uxj5rnoihnaznkumxyonh9q6934f 0 31669 333858 328606 2026-11-08T09:49:31Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 0 sources and tagging 4 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333858 wikitext text/x-wiki   [[Stampa:Ramadan montage.jpg|alt=Minn fuq, mix-xellug għal-lemin: Nofs qamar fuq Sarıçam, it-Turkija, li jimmarka l-bidu tax-xahar Iżlamiku tar-Ramadan; Qari tal-Quran tar-Ramadan fi Bandar Torkaman, l-Iran; ikla iftar tal-komunità f'Dubai, Emirati Għarab Magħquda; Salet it-Triewiħ f’moskea f’Sumatra tal-Punent, l-Indoneżja; ikel servut f'ikla tradizzjonali iftar; Dekorazzjonijiet tar-Ramadan f’Ġerusalemm; kaxxi tad-donazzjonijiet żakat fi Taipei, Tajwan.|daqsminuri|Minn fuq, mix-xellug għal-lemin: Nofs qamar fuq [[Sarıçam]], it-[[Turkija]], li jimmarka l-bidu tax-xahar Iżlamiku tar-Ramadan; Qari tal-Quran tar-Ramadan fi [[Bandar Torkaman]], l-[[Iran]]; ikla ''[[iftar]]'' tal-komunità f'[[Dubai]], [[Emirati Għarab Magħquda]]; ''Salet it-[[Triewiħ]]'' f'moskea f'[[West Sumatra|Sumatra tal-Punent]], l-[[Indoneżja]]; ikel servut f'ikla tradizzjonali ''iftar''; Dekorazzjonijiet tar-Ramadan f'[[Ġerusalemm]]; kaxxi tad-donazzjonijiet ''[[Zakat|żakat]]'' fi [[Taipei]], [[Tajwan]].]] '''Ramadan''' (bl-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]]: رَمَضَان, <small>b'ittri Latini:</small> ''Ramaḍān'' [ra.ma'dˤaːn];{{Nota|Skont il-fonoloġija Għarbija, tista' tiġi realizzata bħala [rɑ.mɑˈdˤɑːn], [ra.maˈdˤɑːn], jew [ræ.mæˈdˤɑːn], skond ir-reġjun. [ræ.məˈdɑːn], <small>ukoll</small> (SU) [rɑːm-], [ˈræ.mə.dɑːn], [ˈrɑːm-],<ref>{{Cite American Heritage Dictionary|Ramadan|access-date=15 May 2019}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.collinsdictionary.com/dictionary/english/ramadan|title=Ramadan|work=[[Collins English Dictionary]]|publisher=[[HarperCollins]]|access-date=15 May 2019}}</ref><ref>{{Cite Merriam-Webster|Ramadan|access-date=15 May 2019}}</ref><nowiki> (RU) [ræ.mə.dæn}};</nowiki><ref>{{Cite dictionary |url=http://www.lexico.com/definition/Ramadan |archive-url=https://web.archive.org/web/20200303035204/https://www.lexico.com/definition/ramadan |url-status=dead |archive-date=2020-03-03 |title=Ramadan |dictionary=[[Lexico]] UK English Dictionary |publisher=[[Oxford University Press]]}}</ref>}} spellut ukoll '''Ramdan''', '''Ramazan''', '''Ramzan''', '''Ramadhan''', jew '''Ramathan''') huwa d-[[Ramadan (xahar kalendarju)|disa' xahar]] tal-[[kalendarju Iżlamiku]], osservat mill-[[Iżlam|Misilmin]] madwar id-dinja bħala xahar ta' [[sawm]], qima (''[[Sala (Iżlam)|sala]]''), riflessjoni, u komunità.<ref>{{Ċita web|url=http://www.britannica.com/topic/Ramadan|titlu=Ramadan: Fasting and Traditions|data-aċċess=6 May 2019|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190322021411/https://www.britannica.com/topic/Ramadan|arkivju-data=22 March 2019}}</ref> Tifkira tal-[[L-ewwel rivelazzjoni ta’ Muhammad|ewwel rivelazzjoni ta' Muħammed]],<ref>{{Ċita web|url=https://www.indiatoday.in/information/story/ramadan-2020-date-significance-wishes-quotes-messages-and-pictures-1670114-2020-04-23|titlu=Ramadan 2020: Date, importance, wishes, quotes, messages, and pictures|sit=India Today}}</ref> l-osservanza annwali tar-Ramadan hija meqjusa waħda mill-[[Ħames Pilastri tal-Islam]]<ref name="BBC 2012">{{Ċita web|url=https://www.bbc.co.uk/schools/religion/islam/ramadan.shtml|titlu=Schools&nbsp;– Religions|sit=BBC|data-aċċess=25 July 2012|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120827092420/http://www.bbc.co.uk/schools/religion/islam/ramadan.shtml|arkivju-data=27 August 2012}}</ref> u ddum minn disgħa u għoxrin sa tletin jum, minn dehra tan-[[Hilal (nofs qamar)|nofs qamar]] lid-dehra li tmiss.<ref name="Bukhari">{{Ċita web|url=http://hadithcollection.com/sahihbukhari/64-Sahih%20Bukhari%20Book%2031.%20Fasting/2466-sahih-bukhari-volume-003-book-031-hadith-number-124.html|titlu=Sahih Bukhari&nbsp;– Book 031 (The Book of Fasting), Hadith 124.|isem=AbdAllah-Muhammad|awtur=Bukhari-Ibn-Ismail|sit=hadithcollection.com|data-aċċess=25 July 2012|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120613040509/http://hadithcollection.com/sahihbukhari/64-Sahih%20Bukhari%20Book%2031.%20Fasting/2466-sahih-bukhari-volume-003-book-031-hadith-number-124.html|arkivju-data=13 June 2012}}</ref><ref name="Muslim">{{Ċita web|url=http://hadithcollection.com/sahihmuslim/134-Sahih%20Muslim%20Book%2006.%20Fasting/10970-sahih-muslim-book-006-hadith-number-2378.html|titlu=Sahih Muslim&nbsp;– Book 006 (The Book of Fasting), Hadith 2378.|isem=Abul-Hussain|awtur=Muslim-Ibn-Habaj|sit=hadithcollection.com|data-aċċess=25 July 2012|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130115170910/http://hadithcollection.com/sahihmuslim/134-Sahih%20Muslim%20Book%2006.%20Fasting/10970-sahih-muslim-book-006-hadith-number-2378.html|arkivju-data=15 January 2013}}</ref> Is-sawm mis-sebħ sa nżul ix-xemx huwa obbligatorju (''[[fard]]'') għall-Misilmin adulti kollha li m'humiex morda b'[[Mard akut|mod akut]] jew [[Mard kroniku|kroniku]], li [[vjaġġ|jivvjaġġaw]], [[anzjanità|anzjani]], [[Treddigħ|qed ireddgħu]], [[dijabete mellitus|dijabetiċi]], [[Tqala|tqal]], jew [[Mestrwazzjoni fl-Islam|mestrwanti]]. L-ikla ta' qabel il-bidu tissejjaħ ''[[Suhur|suħur]]'', u l-festa filgħaxija li toftor is-sawm tissejjaħ ''[[iftar]]''.<ref>Islam, Andrew Egan&nbsp;– 2002&nbsp;– p. 24</ref><ref>Dubai&nbsp;– p. 189, Andrea Schulte-Peevers&nbsp;– 2010</ref> Għalkemm inħarġu deċiżjonijiet (<small>sg.</small> ''[[fatwa]]'', <small>pl.</small> ''ftiewa'') li jiddikjaraw li l-Misilmin li jgħixu f'reġjuni b'[[Ħad ta’ nofsillejl|xemx ta' nofs il-lejl]] jew bil-[[lejl polari]] għandhom isegwu l-iskeda ta' [[Mekka]],<ref>{{Ċita web|url=https://www.saudiaramcoworld.com/issue/201201/ramadan.in.the.farthest.north.htm|titlu=Ramadan in the Farthest North|sit=Saudi Aramco World|data-aċċess=16 June 2015|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150204183609/https://www.saudiaramcoworld.com/issue/201201/ramadan.in.the.farthest.north.htm|arkivju-data=4 February 2015}}</ref> hija prattika komuni li tiġi segwita l-iskeda tal-pajjiż eqreb li fih il-lejl jista' jiġi distint minn in-nhar.<ref name="Ramadan2014">{{Ċita web|url=https://www.huffpost.com/entry/ramadan-fasting-times_n_5537721|titlu=Find Out Who Will Be Fasting For Over Twenty Hours|data=2014-06-27|sit=HuffPost|lingwa=en|data-aċċess=2024-03-12}}</ref><ref name="ArcticRamadan">{{Ċita web|url=https://www.theguardian.com/world/2016/jul/03/ramadan-canada-arctic-fasting-hours-sunlight|titlu=Arctic Ramadan: fasting in land of midnight sun comes with a challenge|isem=Ashifa|awtur=Kassam|data=3 July 2016|sit=[[The Guardian]]|data-aċċess=6 July 2016|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160707050659/https://www.theguardian.com/world/2016/jul/03/ramadan-canada-arctic-fasting-hours-sunlight|arkivju-data=7 July 2016}}</ref> Il-premjijiet spiritwali (''[[Thawab|<u>t</u>awāb]]'') tas-sawm huma maħsuba li jiġu mmultiplikati matul ir-Ramadan.<ref>{{Ċita web|url=http://hadithcollection.com/sahihbukhari/64-Sahih%20Bukhari%20Book%2031.%20Fasting/2465-sahih-bukhari-volume-003-book-031-hadith-number-125.html|titlu=Sahih Bukhari&nbsp;– Book 031 (The Book of Fasting), Hadith 125.|isem=AbdAllah-Muhammad|awtur=Bukhari-Ibn-Ismail|sit=hadithcollection.com|data-aċċess=25 July 2012|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130115170845/http://hadithcollection.com/sahihbukhari/64-Sahih%20Bukhari%20Book%2031.%20Fasting/2465-sahih-bukhari-volume-003-book-031-hadith-number-125.html|arkivju-data=15 January 2013}}</ref> Għaldaqstant, matul is-sigħat tas-sawm, il-Misilmin joqogħdu lura m'hux biss mill-ikel u x-xorb, iżda wkoll mill-[[Prodott tat-tabakk|prodotti tat-tabakk]], ir-[[relazzjonijiet sesswali]], u l-[[Fehmiet Iżlamiċi dwar id-dnub|imġieba midinba]],<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Smith|isem=Jane I.|data=2010|titlu=Islam in America|url=https://books.google.com/books?id=Tom-AwAAQBAJ&pg=PA15|pubblikatur=[[Columbia University Press]]|paġna=15|isbn=978-0-231-14710-1|data-aċċess=30 May 2017}}</ref> <ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Hotaling|isem=Edward|data=2003|titlu=Islam Without Illusions: Its Past, Its Present, and Its Challenge for the Future|url=https://archive.org/details/islamwithoutillu0000hota|url-aċċess=registration|pubblikatur=Syracuse University Press|paġna=[https://archive.org/details/islamwithoutillu0000hota/page/57 57]|isbn=978-0-8156-0766-3|data-aċċess=30 May 2017}}</ref> jiddedikaw infushom minflok għal-qima u l-istudju tal-[[Koran|Quran]].<ref>{{Ċita web|url=http://www.cmje.org/religious-texts/hadith/abudawud/006-sat.php|titlu=Sunan Abu-Dawud&nbsp;– (The Book of Prayer)&nbsp;– Detailed Injunctions about Ramadan, Hadith 1370|isem=Sulayman|awtur=[[Abu Dawood|Abu Dawud]]-Ibn-Ash'ath-AsSijisstani|sit=Center for Muslim-Jewish Engagement of The University of Southern California|data-aċċess=25 July 2012|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120615174109/http://www.cmje.org/religious-texts/hadith/abudawud/006-sat.php|arkivju-data=15 June 2012}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://hadithcollection.com/sahihbukhari/64-Sahih%20Bukhari%20Book%2031.%20Fasting/2391-sahih-bukhari-volume-003-book-031-hadith-number-199.html|titlu=Sahih Bukhari&nbsp;– Book 031 (The Book of Fasting), Hadith 199.|isem=AbdAllah-Muhammad|awtur=Bukhari-Ibn-Ismail|sit=hadithcollection.com|data-aċċess=25 July 2012|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130115170800/http://hadithcollection.com/sahihbukhari/64-Sahih%20Bukhari%20Book%2031.%20Fasting/2391-sahih-bukhari-volume-003-book-031-hadith-number-199.html|arkivju-data=15 January 2013}}</ref> == Etimoloġija == Il-kelma ''Ramadan'' ġejja mill-għerq Għarbi r-m''-''ḍ (ر م ض) “sħana taħraq”,<ref>{{Ċita web|url=http://hadithcollection.com/sahihmuslim/134-Sahih%20Muslim%20Book%2006.%20Fasting/10952-sahih-muslim-book-006-hadith-number-2391.html|titlu=Sahih Muslim&nbsp;– Book 006 (The Book of Fasting), Hadith 2391.|isem=Abul-Hussain|awtur=Muslim-Ibn-Habaj|sit=hadithcollection.com|data-aċċess=25 July 2012|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180612143146/http://hadithcollection.com/sahihmuslim/134-Sahih%20Muslim%20Book%2006.%20Fasting/10952-sahih-muslim-book-006-hadith-number-2391.html|arkivju-data=12 June 2018}}</ref> li huwa l-verb [[Għarbi klassiku|Għarbi Klassiku]] "''ramiḍa'' (رَمِضَ)" li tfisser “issħun ħafna – issir ħruq; issir tixwit; tkun tisreġ; tkun tiddi”. Il-kelma Maltija "[[Randan]]" issib l-għeruq tagħha mir-Ramadan, simili għal ''Ramdan'', il-pronunzja l-[[Marokk|Marokkina]]. Ir-Ramadan huwa meqjus bħala wieħed mill-[[Ismijiet ta 'Alla fl-Islam|ismijiet ta' Alla fl-Islam]] minn xi wħud, u bħala tali huwa rrappurtat f'ħafna [[Ħadit|aħadit]] li huwa pprojbit li jingħad "Ramadan" biss b'referenza għax-xahar kalendarju u li huwa meħtieġ li tgħid "ix-xahar ir-Ramadan", kif irrappurtat fis-sorsi [[Iżlam Sunni|Sunni]],<ref name="Al-Bayhaqi">{{Ċita ktieb|kunjom=[[Al-Bayhaqi]]|isem=Abu Bakr|titlu=[[Sunan al-Kubra lil Behaqi|Sunnan al-Kubra]]|lingwa=ar|volum=4|paġna=Book 11, Ch. 6, No. 7904|kwotazzjoni=قال رسولُ اللَّهِ صَلَّىٰ اللَّٰهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: 'لا تَقولوا «رَمَضَانُ»، فإِنَّ رَمَضانَ اسمٌ مِن أسماءِ اللَّهِ، ولَكِن قولوا «شَهرُ رَمَضانَ».' وهَكَذا رَواه الحارِثُ بنُ عبدِ اللَّهِ الخازِنُ عن أبي مَعشَرٍ. وأبو مَعشَرٍ هو نَجيحٌ السِّندِىُّ، ضَعَّفَه يَحيَى بنُ مَعين}}</ref><ref name="Al-Tabari">{{Ċita ktieb|kunjom=[[Al-Tabari]]|isem=Muhammad ibn Jarir|titlu=[[Tafsir al-Tabari]]|lingwa=ar|volum=3|paġna=187|kwotazzjoni=أَنَّهُ كَرِهَ أَنْ يُقَالُ «رَمَضَانَ»، وَيَقُولُ: لَعَلَّهُ اسْمٌ مِنْ أَسْمَاءِ اللَّٰهِ، لَٰكِنَّ نَقُولُ كَمَا قَالَ اللَّٰهُ: «شَهْرُ رَمَضَانَ»}}</ref><ref name="Ibn Abu Hatim">{{Ċita ktieb|kunjom=Ibn Abu Hatim|isem=Abdul Rahman|titlu=Tafsir Ibn Abu Hatim|lingwa=ar|volum=1|paġna=310, Nu. 1648|kwotazzjoni=لَا تَقُولُوا۟ «رَمَضَانُ»، فَإِنَّ رَمَضَانَ اسْمٌ مِنْ أَسْمَاءِ اللَّٰهِ، وَلَٰكِنْ قُولُوا۟ «شَهْرُ رَمَضَانَ»}}</ref><ref name="Al-Razi">{{Ċita ktieb|kunjom=[[Fakhr al-Din al-Razi|Al-Razi]]|isem=Fakhr al-Din|titlu=[[Tafsir al-Kabir (al-Razi)|Tafsir al-Kabir]]|lingwa=ar|volum=5|paġna=251|kwotazzjoni=عَنِ النَّبِيِّ صَلَّىٰ اللَّٰهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ أَنَّهُ قَالَ: لَا تَقُولُوا۟ «جَاءَ رَمَضَانُ» وَ«ذَهَبَ رَمَضَانُ» وَلَٰكِنْ قُولُوا۟ «جَاءَ شَهْرُ رَمَضَانَ» وَ«ذَهَبَ شَهْرُ رَمَضَانَ» فَإِنَّ رَمَضَانَ اسْمٌ مِنْ أَسْمَاءِ اللَّٰهِ تَعَالَىٰ.}}</ref><ref name="Al-Dimashqi">{{Ċita ktieb|kunjom=Al-Dimashqi|isem=Tamam|titlu=Fawa'id al-Tamam|lingwa=ar|volum=1|paġna=104, Nu. 241|kwotazzjoni=قَالَ رَسُولُ اللَّٰهِ صَلَّىٰ اللَّٰهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: لَا يَقُولَنَّ أَحَدُكُمْ «صُمْتُ رَمَضَانَ»، وَ«قُمْتُ رَمَضَانَ»، وَلَا «صَنَعْتُ فِي رَمَضَانَ كَذَا وَكَذَا»، فَإِنَّ رَمَضَانَ اسْمٌ مِنْ أَسْمَاءِ اللَّٰهِ عَزَّ وَجَلَّ الْعِظَامِ، وَلَٰكِنْ قُولُوا۟ «شَهْرُ رَمَضَانَ» كَمَا قَالَ رَبُّكُمْ عَزَّ وَجَلَّ فِي كِتَابِهِ}}</ref><ref name="Ibn al-Saqri">{{Ċita ktieb|kunjom=Ibn al-Saqri|isem=Abu Tahir|titlu=Mashyakhah|lingwa=ar|volum=1|paġna=126, Nu. 52|kwotazzjoni=عَائِشَةَ رَضِيَ اللَّٰهُ عَنْهَا قَالَتْ قُلْتُ يَا رَسُولَ اللَّٰهِ مَا مَعْنَىٰ رَمَضَانَ فَقَالَ رَسُولُ اللَّٰهِ صَلَّىٰ اللَّٰهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: يَا حُمَيْرَاءُ لَا تَقُولِي «رَمَضَانُ» فَإِنَّهُ اسْمٌ مِنْ أَسْمَاءِ اللَّٰهِ وَلَٰكِنْ قُولِي «شَهْرُ رَمَضَانَ» يَعْنِي رَمَضَانَ أَرْمَضَ فِيهِ ذُنُوبَ عِبَادِهِ فَغَفَرَهَا}}</ref> [[Xigħa]], <ref name="Al-Kafi">{{Ċita ktieb|kunjom=[[Muhammad ibn Ya'qub al-Kulayni|Al-Kulayni]]|isem=Muhammad ibn Ya'qub|titlu=[[Kitab al-Kafi|Al-Kafi]]|lingwa=ar|paġna=Book 14 (the Book of Fasting), Ch. 4|kwotazzjoni=قَالَ أَبُو جَعْفَرٍ (عَلَيْهِ السَّلَامُ): لَا تَقُولُوا۟ «هَٰذَا رَمَضَانُ» وَلَا «ذَهَبَ رَمَضَانُ» وَلَا «جَاءَ رَمَضَانُ» فَإِنَّ رَمَضَانَ اسْمٌ مِنْ أَسْمَاءِ اللَّٰهِ عَزَّ وَجَلَّ لَا يَجِيءُ وَلَا يَذْهَبُ وَإِنَّمَا يَجِيءُ وَيَذْهَبُ الزَّائِلُ وَلَٰكِنْ قُولُوا۟ «شَهْرُ رَمَضَانَ» فَإِنَّ الشَّهْرَ مُضَافٌ إِلَىٰ الْاسْمِ وَالاسْمُ اسْمُ اللَّٰهِ عَزَّ وَجَلَّ}}</ref><ref name="Al-Faqih">{{Ċita ktieb|kunjom=[[Ibn Babawayh]]|isem=al-Saduq|titlu=[[Man La Yahduruhu al-Faqih]]|lingwa=ar|volum=2|paġna=182|kwotazzjoni=قَالَ أَمِيرُ الْمُؤْمِنِينَ (عَلَيْهِ السَّلَامُ): لَا تَقُولُوا۟ «رَمَضَانُ» وَلَٰكِنْ قُولُوا۟ «شَهْرُ رَمَضَانَ» فَإِنَّكُمْ لَا تَدْرُونَ مَا رَمَضَانُ}}</ref><ref name="Wasa'il al-Shia">{{Ċita ktieb|kunjom=[[Al-Hurr al-Amili|Al-Hurr Al-Amili]]|isem=Muhammad|titlu=[[Wasa'il al-Shia]]|lingwa=ar|volum=10|paġna=Ch. 19|kwotazzjoni=عَلِيٍّ (عَلَيْهِ السَّلَامُ) قَالَ: لَا تَقُولُوا۟ «رَمَضَانُ» فَإِنَّكُمْ لَا تَدْرُونَ مَا رَمَضَانُ فَمَنْ قَالَهُ فَلْيَتَصَدَّقْ وَلْيَصُمْ كَفَّارَهً لِقَوْلِهِ وَلَٰكِنْ قُولُوا۟ كَمَا قَالَ اللَّٰهُ عَزَّ وَجَلَّ «شَهْرُ رَمَضَانَ» }}</ref><ref name="Bihar Al-Anwar 1">{{Ċita ktieb|kunjom=[[Mohammad-Baqer Majlesi|Al-Majlisi]]|isem=Muhammad-Baqir|titlu=[[Bihar al-Anwar]]|lingwa=ar|volum=93|paġna=Ch. 48}}</ref><ref name="Al-Iqbal">{{Ċita ktieb|kunjom=[[Sayyed Ibn Tawus|Ibn Tawus]]|isem=Sayyid|titlu=Al-Iqbal Bil-Amal|lingwa=ar|volum=2|paġna=29}}</ref><ref name="Mustadrak al-Wasa'il">{{Ċita ktieb|kunjom=Al-Nouri Al-Tabarsi|isem=Husayn|titlu=Mustadrak al-Wasa'il|lingwa=ar|volum=7|paġna=Ch. 12, Hadith 1, Nu. 8609}}</ref> u [[Żejdiżmu|Żejdi]].<ref name="Al-Amali Al-Khamisiyah">{{Ċita ktieb|kunjom=Al-Shajari|isem=Yahya bin Hussein|titlu=Al-Amali Al-Khamisiyah|lingwa=ar|volum=1|paġna=380, Nu. 1355|kwotazzjoni=أَنَّ عَلِيًّا عَلَيْهِ السَّلَامُ كَانَ يَقُولُ: لَا تَقُولُوا۟ «رَمَضَانُ» فَإِنَّكُمْ لَا تَدْرُونَ مَا رَمَضَانُ فَمَنْ قَالَهُ فَلْيَتَصَدَّقْ وَلْيَصُمْ كَفَّارَةً لِقَوْلِهِ، وَلَٰكِنْ قُولُوا۟ كَمَا قَالَ اللَّٰهُ عَزَّ وَجَلَّ: «شَهْرُ رَمَضَانَ»}}</ref> Madankollu, ir-rapport ġie kklassifikat minn oħrajn bħala [[Mawḍūʻ|''mawḍūgħ'']] (fabbrikat)<ref name="Ibn al-Jawzi">{{Ċita ktieb|kunjom=[[Ibn al-Jawzi]]|isem=Abdul Rahman|titlu=[[A Great Collection of Fabricated Traditions|Al-Mawdu'at]]|lingwa=ar|volum=2|paġna=187|kwotazzjoni=قَالَ رَسُولُ اللَّٰهِ صَلَّىٰ اللَّٰهُ عَلَيْهِ وَسَلَّمَ: لَا تَقُولُوا۟ «رَمَضَانُ» فَإِنَّ رَمَضَانَ اسْمُ اللَّٰهِ، وَلَٰكِنْ قُولُوا۟ «شَهْرُ رَمَضَانَ»}}</ref> u [[Da'if|m'hux awtentiku]].<ref name="Al-Bayhaqi" /> Fil-[[lingwa Persjana]], l-ittra Għarbija ض (''[[Ḍād]]'') huwa ppronunzjat bħala /z/. Il-komunitajiet Misilmin f'xi pajjiżi b'influwenza Persjana storika, bħall-[[Afganistan]], l-[[Ażerbajġan]], l-[[Iran]], l-[[Indja]], il-[[Pakistan]] u t-[[Turkija]], jużaw il-kelma ''Ramazan'' jew ''Ramzan''. Il-kelma ''Romzan'' tintuża fil-[[Bangladexx]]. == Storja == [[Stampa:002185_Al-Baqarah_UsmaniScript.png|daqsminuri|487x487px| ''Sura'' (Kapitlu) 2, ''aja'' (vers) 185 bl-Għarbi.|nofs]] {{Kwota|Xahar Ramadan illi niżel fih il-Quran [bħal] gwida lin-nies u <i>bejjiniet</i> (provi ċari) mill-gwida u l-<i>Ferqien</i> (il-kriterju li jiddistingwu u jofroq bejn it-tajjeb u l-ħażin); hekk min xehed minnkom ix-xahar hekk jsumu; u min kien marid jew fuq safar hekk [sum b'] <i>għadda</i> (numru magħdud) minn jiem oħra [wara r-Ramadan]. Jrid Allah bikom il-faċilità, u la jrid bikom it-tbatija, hekk se tlestu l-<i>għadda</i> u se tkabbaru Allah għal li ggwidakom u sabiex tkunu grati.|[https://quran.com/2/185&#124; Suret il-Baqara (Kapitlu tal-Baqra) 2:185]}}Il-Misilmin jsostnu li l-[[kitbiet reliġjużi|iskrittura]] kollha ġiet [[Rivelazzjoni|żvelata]] matul ir-Ramadan, ir-[[rombli ta' Abraham]] (''suħuf Ibrahim''), it-[[Torah fl-Iżlam|Torah]] (it-''Tawrat''), is-[[Salmi fl-Iżlam|Salmi]] (iż-''Żabur''), l-[[Evanġelju fl-Iżlam|Evanġelju]] (l-''Inġil'') u l-[[Koran|Quran]] ġew mogħtija fl-ewwel, is-sitt, it-tnax, it-tlettax (f'xi sorsi, it-tmintax)<ref name="aliyev2013">{{Ċita ktieb|kunjom=Aliyev|isem=Rafig Y.|data=2013|titlu=Loud Thoughts on Religion: A Version of the System Study of Religion. Useful Lessons for Everybody|url=https://books.google.com/books?id=t6CvZJJt1PIC&q=fasting|pubblikatur=Trafford Publishing|isbn=978-1-4907-0521-7}}</ref> u l-erbgħa u għoxrin tar-Ramadan, rispettivament.<ref name="Rafig">{{Ċita ktieb|kunjom=Aliyev|isem=Rafig Y.|sena=2013|titlu=Loud Thoughts on Religion: A Version of the System Study of Religion. Useful Lessons for Everybody|url=https://books.google.com/books?id=t6CvZJJt1PIC|pubblikatur=Trafford Publishing|paġna=129|isbn=978-1-4907-0521-7}}</ref> Muħammed jingħad li rċieva l-ewwel rivelazzjoni Koranika tiegħu fuq ''[[Lejlet il-Qadar]]'', wieħed minn ħames iljieli fard li jaqgħu matul l-aħħar għaxart ijiem tar-Ramadan.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Ad-Dausaree|isem=Mahmood Bin Ahmad Bin Saaleh|data=2006|titlu=The Magnificence of Quran|url=https://books.google.com/books?id=AKmmBQAAQBAJ&pg=PT29|pubblikatur=Darussalam Publishers}}</ref> Għalkemm il-Misilmin ġew ordnati l-ewwel biex isawmu fit-tieni sena tal-''[[Sena Hiġri|Hiġra]]'' (624 WK),<ref name="Rafig"/> jemmnu li l-prattika tas-sawm fil-fatt m'hijiex innovazzjoni tal-[[monoteiżmu]]<ref>Quran Chapter 2, Revelation 183</ref> iżda pjuttost dejjem kienet meħtieġa biex dawk li jemmnu jiksbu ''[[taqwa]]'' (il-[[Biża’ minn Alla|biża' ta' Alla]]).<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=al-Uthaymeen|isem=Shaikh Saalih|titlu=Explanation of the Three Fundamental Principles of Islam (Salafi): Sharh Usool ath-Thalatha of Muhammad Ibn Abdul Wahaab|url=https://books.google.com/books?id=EbamAQAAQBAJ&pg=PT63|pubblikatur=Salafi Books|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200105005313/https://books.google.com/books?id=EbamAQAAQBAJ&pg=PT63|arkivju-data=5 January 2020}}</ref>^{[Quran [https://quran.com/2/183 2:183]]} Jirrimarkaw il-fatt li l-[[Reliġjon fl-Għarabja pre-Islamika|pagani pre-Iżlamiċi]] ta' Mekka sawmu fl-għaxar jum tax-xahar il-[[Muharram|Mħarrem]] biex [[Propizjazzjoni|ipattu d-dnub]] u jevitaw in-[[nixfa]].<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Aliyev|isem=Rafig Y.|sena=2013|titlu=Loud Thoughts on Religion: A Version of the System Study of Religion. Useful Lessons for Everybody|url=https://books.google.com/books?id=t6CvZJJt1PIC|pubblikatur=Trafford Publishing|paġna=128|isbn=978-1-4907-0521-7}}</ref> [[Philip Jenkins]] jargumenta li l-osservanza tas-sawm tar-Ramadan kibret minn "id-dixxiplina stretta tar-[[Ir-Randan|Randan]] tal-[[Kristjaneżmu Sirjaku|Knejjes Sirjani]]", postulazzjoni kkorroborata minn studjużi oħra, inkluż it-teologu [[Paul-Gordon Chandler]],<ref>Jenkins, Philip (2006). </ref><ref name="Chandler2008">{{Ċita ktieb|kunjom=Chandler|isem=Paul-Gordon|data=2008|titlu=Pilgrims of Christ on the Muslim Road: Exploring a New Path Between Two Faiths|lingwa=en|pubblikatur=Cowley Publications|paġna=88|isbn=978-0-7425-6603-3}}</ref> iżda ikkontestat minn xi akkademiċi Misilmin.<ref>Muhammad Mustafa al-Azami, "The History of The Quranic Text: From Revelation to Compilation: A Comparative Study with the Old and New Testaments", 2nd Edition (2008), Azami Publishing House</ref> == Dati importanti == L-ewwel u l-aħħar dati tar-Ramadan huma determinati mill-[[kalendarju Iżlamiku]] qamri. === Bidu === [[Stampa:Ramadan100years1938-2037.png|daqsminuri| Dati tal-bidu tar-Ramadan bejn is-snin Gregorjani 1938 u 2038; inkluż żball fuq il-linja ta' qabel l-aħħar. (<small>Din it-tabella hija bbażata fuq varjant m'hux speċifikat tal-kalendarju Iżlamiku u li, skont il-prattiċi lokali, jista' jkun hemm differenzi ta' jum (jew saħansitra jumejn).</small>]] Minħabba li l-''hilal'' ([[Lingwa Għarbija|Għarbi]]: هِلَال, ''[[Kalendarju Iżlamiku|hilāl]]''), jew in-[[Fażijiet lunari|nofs qamar]], tipikament iseħħ madwar jum wara l-[[Qamar ġdid|qamar il-ġdid]], il-Misilmin normalment jistgħu jistmaw il-bidu tar-Ramadan; madankollu, ħafna jippreferu jikkonfermaw il-ftuħ tar-Ramadan b'osservazzjoni viżwali diretta tan-nofs tan-nofs.<ref>{{Ċita web|url=http://hadithcollection.com/sahihbukhari/64-Sahih%20Bukhari%20Book%2031.%20Fasting/2466-sahih-bukhari-volume-003-book-031-hadith-number-124.html|titlu=Sahih Bukhari&nbsp;– Book 031 (The Book of Fasting), Hadith 124|isem=AbdAllah-Muhammad|awtur=Bukhari-Ibn-Ismail|sit=hadithcollection.com|data-aċċess=25 July 2012|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120613040509/http://hadithcollection.com/sahihbukhari/64-Sahih%20Bukhari%20Book%2031.%20Fasting/2466-sahih-bukhari-volume-003-book-031-hadith-number-124.html|arkivju-data=13 June 2012}}</ref> === Lejlet il-Qadar (lejla tad-Destin) === ''[[Lejlet il-Qadar]]'' hi meqjus bħala l-aktar lejl qaddis tas-sena.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Robinson|isem=Neal|sena=1999|titlu=Islam: A Concise Introduction|url=https://archive.org/details/islam00neal|url-aċċess=registration|post=Washington|pubblikatur=Georgetown University Press|isbn=978-0-87840-224-3}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://hadithcollection.com/sahihbukhari/64-Sahih%20Bukhari%20Book%2031.%20Fasting/2465-sahih-bukhari-volume-003-book-031-hadith-number-125.html|titlu=Sahih Bukhari&nbsp;– Book 031 (The Book of Fasting), Hadith 125|isem=AbdAllah-Muhammad|awtur=Ibn-Ismail-Bukhari|sit=hadithcollection.com|data-aċċess=28 July 2012|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130115170845/http://hadithcollection.com/sahihbukhari/64-Sahih%20Bukhari%20Book%2031.%20Fasting/2465-sahih-bukhari-volume-003-book-031-hadith-number-125.html|arkivju-data=15 January 2013}}</ref> Ġeneralment huwa maħsub li seħħ f'lejl b'numru fard matul l-aħħar għaxart ijiem tar-Ramadan; id-[[Dawoodi Bohra]] jemmnu li Lejlet il-Qadar kien it-tlieta u għoxrin lejl tar-Ramadan.<ref>{{Ċita web|url=http://hadithcollection.com/sahihbukhari/65-Sahih%20Bukhari%20Book%2032.%20Praying%20at%20Night%20In%20Ramadhan%20(Taraweeh)/2479-sahih-bukhari-volume-003-book-032-hadith-number-238.html|titlu=Sahih Bukhari&nbsp;– Book 032 (Praying at Night during Ramadhan), Hadith 238|isem=AbdAllah-Muhammad|awtur=Ibn-Ismail-Bukhari|sit=hadithcollection.com|data-aċċess=28 July 2012|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130115170922/http://hadithcollection.com/sahihbukhari/65-Sahih%20Bukhari%20Book%2032.%20Praying%20at%20Night%20In%20Ramadhan%20(Taraweeh)/2479-sahih-bukhari-volume-003-book-032-hadith-number-238.html|arkivju-data=15 January 2013}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://hadithcollection.com/sahihmuslim/134-Sahih%20Muslim%20Book%2006.%20Fasting/10668-sahih-muslim-book-006-hadith-number-2632.html|titlu=Sahih Muslim&nbsp;– Book 006 (The Book of Fasting), Hadith 2632|isem=Abul-Hussain|awtur=Muslim-Ibn-Habaj|sit=hadithcollection.com|data-aċċess=28 July 2012|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130115170848/http://hadithcollection.com/sahihmuslim/134-Sahih%20Muslim%20Book%2006.%20Fasting/10668-sahih-muslim-book-006-hadith-number-2632.html|arkivju-data=15 January 2013}}</ref> === ''Għid il-Fatar'' === Il-btala u l-festa tal-''[[Għid il-Fatar]]''<ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Qassis|isem1=Bonaventura|kunjom2=Magro|isem2=Nikola|sena=1964|titlu=Ir-Ramadan : zmien is-sawm tal-Misilmin|url=https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/50469|rivista=Lehen l-Art Imqaddsa : Ghadd 01 : Jannar-Marzu : 1964|volum=10|numru=1|post=Valletta|pubblikatur=Kummissarjat Tal-Qabar Ta' Kristu F'Malta|paġni=19-21}}</ref> (Għarbi: عيد الفطر, ''Għid il-Fitr'', <small>litteralment:</small> "Festa tal-Fatar"), li timmarka t-tmiem tar-Ramadan u l-bidu tax-''[[Xewwel]]'',<ref>{{Ċita web|url=https://www.timeanddate.com/holidays/us/eid-al-fitr|titlu=Eid al-Fitr in the United States|sit=www.timeanddate.com|lingwa=en|data-aċċess=2021-05-09}}</ref> ix-xahar qamri li jmiss, tiġi ddikjarata wara li jkun intlemaħ [[qamar ġdid]] jew wara t-tletin jum tas-sawm jekk l-ebda dehra tal-qamar ma jkun possibbli. L-''Għid'' jiċċelebra r-ritorn għal ''fitra'' (dispożizzjoni naturali) aktar ta' ikel, xorb, u [[Intimità|intimità matrimonjali]].<ref name="EsinIslam">{{Ċita web|url=http://www.esinislam.com/Articles201009/WritersArticles_AdilSalahi_0911.htm|titlu=Ruling on Voluntary Fasting After The Month of Ramadan: Eid Day(s) And Ash-Shawaal|data=11 September 2010|sit=EsinIslam, Arab News & Information&nbsp;– By Adil Salahi|data-aċċess=23 May 2016|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160527052712/http://www.esinislam.com/Articles201009/WritersArticles_AdilSalahi_0911.htm|arkivju-data=27 May 2016}}</ref> == Prattiki reliġjużi == [[Stampa:Ramazan_with_the_poor.jpg|daqsminuri| [[Azim Azimzade]]. Ramadan tan-nies foqra. 1938]] Il-Misilmin jiddedikaw aktar ħin għal-qima, it-talb u l-atti ta' karità, jistinkaw biex itejbu l-[[Awto-dixxiplina|awtodixxiplina]] tagħhom, immotivati mill-[[ħadit]]:<ref>{{Ċita web|url=http://sunnah.com/bukhari/30/|titlu=Book of Fasting&nbsp;– Sahih al-Bukhari&nbsp;– Sunnah.com&nbsp;– Sayings and Teachings of Prophet Muhammad (صلى الله عليه و سلم)|data-aċċess=16 June 2015|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150610105330/http://sunnah.com/bukhari/30|arkivju-data=10 June 2015}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.hadithcollection.com/.../10999-sahih-muslim-book-006-hadith-number%20-2361.html|titlu=Sahih Muslim Book 006, Hadith Number 2361.|sit=Hadith Collection|data-aċċess=16 June 2015|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150604202311/http://www.hadithcollection.com/.../10999-sahih-muslim-book-006-hadith-number%20-2361.html|arkivju-data=4 June 2015}}</ref> "Meta daħal xahar Ramadan fetaħet bwieb il-[[Ġenna]] u għalqet bwieb in-Nar (l-[[Infern]]) u qajdet ix-xjaten."<ref name="guardian">{{Ċita web|url=http://www.ngrguardiannews.com/features/weekend/169233-muslims-observe-ramadan-clerics-explain-significance|titlu=Muslims observe Ramadan, clerics explain significance|data=4 July 2014|sit=Guardian News, Nigeria|data-aċċess=16 July 2014|arkivju-url=https://archive.today/20140718041849/http://www.ngrguardiannews.com/features/weekend/169233-muslims-observe-ramadan-clerics-explain-significance|arkivju-data=18 July 2014}}</ref> === Sawm === Ramadan huwa żmien ta' riflessjoni spiritwali, awto-titjib, u devozzjoni u qima akbar. Il-Misilmin huma mistennija jagħmlu aktar sforz biex isegwu t-tagħlim tal-[[Iżlam|Islam]]. Is-sawm jibda fis-sebħ u jtemm fil-''magħreb'' (nżul ix-xemx). Minbarra li jastjenu milli jieklu u jixorbu matul dan iż-żmien, il-Misilmin jastjenu minn relazzjonijiet sesswali, diskors u mġiba midneb waqt is-sawm jew ix-xahar tar-Ramadan. Jingħad li l-att tas-sawm jerġa' jidderieġi l-qalb ‘il bogħod mill-attivitajiet tad-dinja, l-iskop tiegħu huwa li [[Purifikazzjoni ritwali|jnaddaf ir-ruħ]] billi jeħlisha minn impuritajiet li jagħmlu l-ħsara. Il-Misilmin jemmnu li r-Ramadan jgħallimhom jipprattikaw l-awtodixxiplina, l-awto-kontroll, sagrifiċċju, u empatija għal dawk li huma inqas ixxurtjati, u b'hekk jinkoraġġixxu azzjonijiet ta' ġenerożità u karità obbligatorja (''[[Zakat|żaka]]''). Il-Misilmin jemmnu wkoll li s-sawm jgħin biex ikattar il-kompassjoni għall-foqra li ma jkollhomx sigurtà fl-ikel. Eżenzjonijiet mis-sawm jinkludu dawk li jivvjaġġaw, mestrwazzjoni, morda serjament, tqal, jew ireddgħu. Madankollu, il-Misilmin f'dawn il-kategoriji xorta jistgħu jagħżlu li jsawmu, sabiex jissodisfaw il-bżonnijiet spiritwali tagħhom, minkejja li m'hux rakkomandat mill-ħadit.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://www.britannica.com/topic/Ramadan|titlu=Ramadan|sit=Britannica}}</ref> Dawk li ma jistgħux isawmu huma obbligati li jpattu għall-jiem mitlufa wara. ==== ''Suħur'' ==== [[Stampa:Iftar_in_Istanbul_Turkey.jpg|daqsminuri| [[Iftar]] fil-[[Moskea Sultan Ahmed|Moskea tas-Sultan Ahmed]] [[Istanbul|f'Istanbul]], it-[[Turkija]]]] Kull jum, qabel is-sebħ, il-Misilmin josservaw ikla ta' qabel il-mgħaġġla msejħa ''[[Suhoor|suħur]]''. Wara li jieqfu ftit qabel is-sebħ, il-Misilmin jibdew l-ewwel ''sala'' (qima) tal-ġurnata, ''[[Salet is-Sebħ|Salet is-Sebħ/il-Faġar]]''.<ref>{{Ċita web|url=http://www.hadithcollection.com/sahihmuslim/134-Sahih%20Muslim%20Book%2006.%20Fasting/10921-sahih-muslim-book-006-hadith-number-2415.html|titlu=Sahih Muslim&nbsp;– Book 006 (The Book of Fasting), Hadith 2415|isem=Abul-Hussain|awtur=Muslim-Ibn-Habaj|sena=2009|sit=hadithcollection.com|data-aċċess=25 July 2012|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130115170800/http://www.hadithcollection.com/sahihmuslim/134-Sahih%20Muslim%20Book%2006.%20Fasting/10921-sahih-muslim-book-006-hadith-number-2415.html|arkivju-data=15 January 2013}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://hadithcollection.com/sahihbukhari/64-Sahih%20Bukhari%20Book%2031.%20Fasting/2446-sahih-bukhari-volume-003-book-031-hadith-number-144.html|titlu=Sahih Bukhari&nbsp;– Book 031 (The Book of Fasting), Hadith 144|isem=AbdAllah-Muhammad|awtur=Ibn-Ismail-Bukhari|sena=2009|sit=hadithcollection.com|data-aċċess=25 July 2012|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130115170927/http://hadithcollection.com/sahihbukhari/64-Sahih%20Bukhari%20Book%2031.%20Fasting/2446-sahih-bukhari-volume-003-book-031-hadith-number-144.html|arkivju-data=15 January 2013}}</ref> ==== ''Iftar'' ==== [[Stampa:Example_of_Ramadan_iftar_2.jpg|alt=Picture of some of the dishes used in breaking Ramadan fast in Nigeria|daqsminuri| Xi platti servuti fil-ftir tas-sawm tar-Ramadan fin-Niġerja.]] Fi nżul ix-xemx, il-familji joftru s-sawm bl-''[[iftar]]'', u tradizzjonalment jiftħu l-ikla billi jieklu [[Phoenix dactylifera|tmar]] biex ifakkru l-prattika ta' Muħammed li joftru is-sawm bi tliet itmar.<ref>{{Ċita ktieb|data=2003|titlu=The Oxford dictionary of Islam|url=https://archive.org/details/oxforddictionary00bada|url-aċċess=registration|iktar=Esposito, John L.|post=New York|pubblikatur=Oxford University Press|isbn=0-19-512558-4|oclc=50280143}}</ref><ref>{{Ċita pubblikazzjoni|paġni=1732–1743}}</ref> Imbagħad jaġġornaw għall-''[[Salet il-Magħreb|magħreb]]'', ir-raba' mill-ħames ''sala'' (qima) ta' kuljum meħtieġ, u wara tiġi servata l-ikla prinċipali.<ref>{{Ċita web|url=http://www.mysanantonio.com/news/Muslims_fast_and_feast_as_Ramadan_begins.html?showFullArticle=y|titlu=Muslims fast and feast as Ramadan begins|isem=Melissa|awtur=Fletcher Stoeltje|data=22 August 2009|sit=[[San Antonio Express-News]]|data-aċċess=22 July 2012}}</ref> [[Stampa:Iftar_Serving_for_fasting_people_in_the_holy_shrine_of_Imam_Reza_05_().jpg|daqsminuri| ''Iftar'' serva għal nies li jsawm fis-santwarju tal-Imam Reża.]] === Karità === [[Stampa:Dan_Hadani_collection_(990040387050205171).jpg|alt=A mass prayer during the 1996 Ramadan at the Dome of the Rock in Jerusalem|daqsminuri| ''Sala'' tal-quddiesa waqt ir-Ramadan tal-1996 fil-[[Koppla tal-Blata]] f'[[Ġerusalemm]].]] Iż-''[[Zakat|żaka]]'' (<small>plural:</small> ''żakat''), spiss tradott bħala "ir-rata għall-foqra", huwa l-perċentwal fiss tad-dħul li jemmen huwa meħtieġ li jagħti lill-foqra; il-prattika hi obbligatorja bħala wieħed mill-[[pilastri tal-Islam]]. Il-Misilmin jemmnu li l-għemejjel tajbin huma ppremjati b'mod aktar gustuż matul ir-Ramadan milli fi kwalunkwe żmien ieħor tas-sena; konsegwentement, ħafna Misilmin jagħtu porzjon akbar – jew saħansitra kollha – taż-''żaka'' annwali tagħhom matul dan ix-xahar.<ref>{{Ċita web|url=https://www.nytimes.com/2022/04/29/nyregion/ramadan-charitable-giving.html|titlu=Why Ramadan Generates Millions in Charitable Giving Every Year|sit=[[The New York Times]]|data-aċċess=2023-11-22}}</ref> === Qima filgħaxija === ''[[Triewiħ]]'' ([[Lingwa Għarbija|Għarbi]]: تراويح, ''tarāwīħ'') huma ''salwiet'' (qima) żejda filgħaxija mwettqa matul ix-xahar tar-Ramadan. Kontra t-twemmin popolari, m'humiex obbligatorji.<ref>{{Ċita web|url=http://www.islamhelpline.com/qa/tarawih-prayer-nafl-or-sunnah|titlu=Tarawih Prayer a Nafl or Sunnah|data-aċċess=16 June 2015|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151118190826/http://www.islamhelpline.com/qa/tarawih-prayer-nafl-or-sunnah|arkivju-data=18 November 2015}}</ref> Ttemm din is-''sala'' wara s-''Salet l-Għixa'', is-''sala'' filgħaxija u komunement isir bil-ġmiegħa. === Reċitazzjoni tal-Koran === Il-Misilmin huma mħeġġa jaqraw il-Quran kollu, li jinkludi tletin ''[[Juz'|ġużgħ]]'' (sezzjonijiet), matul it-tletin jum tar-Ramadan. Xi Misilmin jinkorporaw recitation ta' ''ġużgħ'' waħda f'kull waħda mit-tletin sessjoni ''triewiħ'' osservati matul ix-xahar. == Prattiki kulturali == [[Stampa:Sutakabab.JPG|daqsminuri| Bejjiegħ Kebab minn Chwakbazar Iftar Market f'[[Dhaka Qadim|Dhaka l-Qadima]]. Il-viċinat ta' Chowk Bazaar ta' Dhaka l-Qadima hi famuż għall-bażar Iftar tiegħu.]] F'xi pajjiżi Iżlamiċi, id-dwal huma midmum fi pjazez pubbliċi u madwar it-toroq tal-belt,<ref>{{Ċita web|url=https://abcnews.go.com/International/slideshow/muslims-begin-fasting-start-ramadan-holy-month-16822614|titlu=Muslims begin fasting for Ramadan|data=18 July 2012|sit=[[ABC News]]|data-aċċess=6 August 2012|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120721093053/https://abcnews.go.com/International/slideshow/muslims-begin-fasting-start-ramadan-holy-month-16822614|arkivju-data=2012-07-21}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.thenational.ae/thenationalconversation/comment/the-spirit-of-ramadan-is-here-but-why-is-it-still-so-dark|titlu=The spirit of Ramadan is here, but why is it still so dark?|awtur=Taryam Al Subaihi|data=29 July 2012|sit=The National|data-aċċess=30 July 2012|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120731232232/http://www.thenational.ae/thenationalconversation/comment/the-spirit-of-ramadan-is-here-but-why-is-it-still-so-dark|arkivju-data=31 July 2012}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://shine.yahoo.com/decorate-ramadan-175400368.html|titlu=How to decorate for Ramadan|isem=Sylvia|awtur=Cochran|data=8 August 2011|sit=Yahoo-Shine|data-aċċess=6 August 2012|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130115184556/http://shine.yahoo.com/decorate-ramadan-175400368.html|arkivju-data=2013-01-15}}</ref> tradizzjoni maħsuba li oriġinat taħt il-[[Kalifat Fatimid|Kalifat Fatimi]], fejn il-ħakma tal-[[Kalif]] [[Al-Mu'izz li-Din Allah|il-Mugħiżż li-Din Allah]] kien milqugħ minn nies li jżommu l-fanali.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Harrison|isem=Peter|data=2016-06-09|titlu=How did the Ramadan lantern become a symbol of the holy month?|url=http://english.alarabiya.net/en/features/features/2015/06/19/Ramadan-is-here-light-up-your-lanterns.html|pubblikazzjoni=[[Al Arabiya]]|data-aċċess=2019-05-06}}</ref> Fil-gżira ta' [[Java|Ġava]], ħafna nies li jemmnu jgħumu f'molol qaddis biex jippreparaw għas-sawm, ritwali magħruf bħala ''Padusan''.<ref>{{Ċita aħbar|data=2019-05-04|titlu=This Is How Indonesia Welcomes Ramadan|url=http://jglo.be/khxt|pubblikazzjoni=[[Jakarta Globe]]|data-aċċess=2019-05-06}}</ref> Il-belt ta' [[Semarang]] timmarka l-bidu tar-Ramadan bil-karnival ta' Dugderan, li jinvolvi l-isfilar tal-[[warak ngendog|''warak ngendog'']], kreatura ibrida taż-żiemel-dragun allegatament ispirata mill-[[Buraq]].<ref>{{Ċita web|url=http://www.matasejarah.com/2016/07/tradisi-dugderan-di-kota-semarang.html|titlu=Tradisi Dugderan di Kota Semarang|sit=Mata Sejarah|lingwa=id|data-aċċess=18 March 2017|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170412143319/http://www.matasejarah.com/2016/07/tradisi-dugderan-di-kota-semarang.html|arkivju-data=12 April 2017}}</ref> Fil-belt kapitali ta' [[Ġakarta]] influwenzata miċ-Ċina, il-murtali jintużaw ħafna biex jiċċelebraw ir-Ramadan, għalkemm huma uffiċjalment illegali.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Sims|isem=Calvin|data=2000-12-19|titlu=Jakarta Journal; It's Ramadan. School Is Out. Quick, the Earplugs!|url=https://www.nytimes.com/2000/12/19/world/jakarta-journal-it-s-ramadan-school-is-out-quick-the-earplugs.html|url-status=live|pubblikazzjoni=[[The New York Times]]|issn=0362-4331|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190506171434/https://www.nytimes.com/2000/12/19/world/jakarta-journal-it-s-ramadan-school-is-out-quick-the-earplugs.html|arkivju-data=6 May 2019|data-aċċess=2019-05-06}}</ref> Lejn l-aħħar tar-Ramadan, il-biċċa l-kbira tal-impjegati jirċievu bonus ta' xahar magħruf bħala ''Tunjangan Hari Raya'' (''allowance'' ta' Jum il-Kbir).<ref>{{Ċita web|url=https://emerhub.com/indonesia/thr/|titlu=Understanding the Religious Holiday Allowance THR in Indonesia|data=2018-12-06|sit=Emerhub|data-aċċess=2019-05-06|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190506171442/https://emerhub.com/indonesia/thr/|arkivju-data=6 May 2019}}</ref> Ċerti tipi ta' ikel huma speċjalment popolari matul ir-Ramadan, bħal ċanga kbira jew buflu f'[[Aceh|Aċeh]] u bebux f'[[Java Ċentrali|Ġava Ċentrali]].<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Maryono|isem=Agus|kunjom2=Endi|isem2=Severianus|data=2014-07-07|titlu=On the hunt for delectable snacks|url=https://www.thejakartapost.com/news/2014/07/07/on-hunt-delectable-snacks.html|url-status=live|pubblikazzjoni=[[The Jakarta Post]]|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190506171437/https://www.thejakartapost.com/news/2014/07/07/on-hunt-delectable-snacks.html|arkivju-data=6 May 2019|data-aċċess=2019-05-06}}</ref> L-[[iftar]] titħabbar kull filgħaxija billi tolqot il-''bedug'', tanbur ġgant, fil-moskea.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Saifudeen|isem=Yousuf|data=2016-06-12|titlu=Diverse traditions that welcome the holy month in Indonesia|url=https://www.khaleejtimes.com/ramadan-2016/ramadan-news/diverse-traditions-that-welcome-the-holy-month-in-indonesia|url-status=live|pubblikazzjoni=[[Khaleej Times]]|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190506171433/https://www.khaleejtimes.com/ramadan-2016/ramadan-news/diverse-traditions-that-welcome-the-holy-month-in-indonesia|arkivju-data=6 May 2019|data-aċċess=2019-05-06}}</ref> Tislijiet komuni matul ir-Ramadan jinkludu ''Ramadan mubarak'' u ''Ramadan karim'', li jfissru (għandu) "Ramadan imbierek" u "Ramadan ġeneruż" rispettivament. Matul ir-Ramadan fil-Lvant Nofsani, ''mesaharati'' tħabbat tanbur madwar lokal biex iqajjem lin-nies biex jieklu l-ikla suħur. Bl-istess mod fix-Xlokk tal-Asja, it-[[tanbur tal-qasma]] ''kentongan'' jintuża għall-istess għan. == Rati ta' osservanza == Skont studju taċ-[[Ċentru ta' Riċerka Pew]] tal-2012, kien hemm osservanza mifruxa tar-Ramadan, b'medjan ta' 93 fil-mija madwar id-disgħa u tletin pajjiż u territorji studjati.<ref name="prc">{{Ċita web|url=http://www.pewresearch.org/fact-tank/2013/07/09/global-median-of-93-of-muslims-say-they-fast-during-ramadan/|titlu=Most Muslims say they fast during Ramadan|data=9 July 2013|sit=Pew Research Center|data-aċċess=14 November 2017|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20171114145215/http://www.pewresearch.org/fact-tank/2013/07/09/global-median-of-93-of-muslims-say-they-fast-during-ramadan/|arkivju-data=14 November 2017}}</ref> Reġjuni b'perċentwali għoljin ta' sawm fost il-Misilmin jinkludu l-[[Asja tax-Xlokk]], l-[[Asja t'Isfel]], il-[[Lvant Nofsani u l-Afrika ta 'Fuq|Lvant Nofsani u l-Afrika ta' Fuq]], il-[[Qarn tal-Afrika]] u l-biċċa l-kbira tal-[[Afrika sub-Saħarjana|Afrika Sub-Saħarjana]].<ref name="prc" /> Il-perċentwali huma aktar baxxi fl-[[Asja Ċentrali]] u fix-[[Xlokk tal-Ewropa]].<ref name="prc" /> <gallery mode="nolines"> File:COLLECTIE TROPENMUSEUM Oproep tot het gebed op vrijdag via de trom bij de moskee Tulehu TMnr 20018271.jpg|Tolqot lill-[[bedug]] fl-[[Indoneżja]]. File:هلال رمضان.jpg|[[Nofs qamar]] huwa mżejjen u mdawwal bil-kulur matul ir-Ramadan fil-[[Ġordan]]. File:Ramadan jerusalem kmhad.jpg|Ramadan fil-Belt il-Qadima ta' [[Ġerusalemm]]. File:Lanterns from below.JPG|Dekorazzjonijiet ta' [[Fanous Ramadan]] fil-[[Kajr]], l-[[Eġittu]]. </gallery> == Liġijiet == F'xi [[Lista ta' pajjiżi b'maġġoranza Musulmana|pajjiżi Misilmin]], li tiekol fil-pubbliku matul il-ħinijiet tal-jum fir-Ramadan hija reat.<ref name="Ramadan 2019: 9 questions about the Muslim holy month you were too embarrassed to ask">{{Ċita web|url=https://www.vox.com/2017/5/25/11851766/what-is-ramadan-2019-start-date-muslim-islam-about|titlu=Ramadan 2019: 9 questions about the Muslim holy month you were too embarrassed to ask|data=6 June 2016|pubblikatur=Vox}}</ref><ref name="Breaking Pakistan's Ramadan Fasting Laws Has Serious Consequences">{{Ċita aħbar|titlu=Breaking Pakistan's Ramadan Fasting Laws Has Serious Consequences|url=https://www.npr.org/2018/05/25/614315937/breaking-pakistan-s-ramadan-fasting-laws-have-serious-consequences|pubblikazzjoni=NPR.org|pubblikatur=NPR}}</ref><ref name="Break down by region">{{Ċita web|url=https://www.albawaba.com/slideshow/not-so-fast-ramadan-laws-these-arab-countries-will-make-you-think-twice-digging-709066|titlu=Not so fast! Ramadan laws in Arab countries make you think twice before digging in|pubblikatur=Albawaba News}}</ref> Il-bejgħ tal-alkoħol isir ipprojbit matul ir-Ramadan fl-[[Eġittu]]. Il-piena għall-ikel, ix-xorb jew it-tipjip pubblikament matul ir-Ramadan tista' tirriżulta f'multi jew ħabs fil-pajjiżi tal-[[Kuwajt]],<ref>{{Ċita web|url=http://www.moi.gov.kw/portal/vEnglish/pressrel.asp?objectid=%7B220CBBC3-8EA9-4835-A491-C368B0689E55%7D&catid=%7B506BD210-2218-41DE-9648-30A1C3AAD0F6%7D&year=&relid=%7B57BF4B27-AAFB-4F61-9065-B013FA96A464%7D|titlu=Press release by Kuwait Ministry Of Interior|data-aċċess=10 May 2019|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20161009151115/https://www.moi.gov.kw/portal/vEnglish/pressrel.asp?objectid=%7B220CBBC3-8EA9-4835-A491-C368B0689E55%7D&catid=%7B506BD210-2218-41DE-9648-30A1C3AAD0F6%7D&year=&relid=%7B57BF4B27-AAFB-4F61-9065-B013FA96A464%7D|arkivju-data=9 October 2016}}</ref><ref>{{Ċita aħbar|data=21 August 2009|titlu=KD 100 fine, one month prison for public eating, drinking|url=http://www.kuwaittimes.net/read_news.php?newsid=MTE3NDM5MzY5NA|pubblikazzjoni=Friday Times|pubblikatur=Kuwait Times Newspaper|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200107124956/http://www.kuwaittimes.net/read_news.php?newsid=MTE3NDM5MzY5NA|arkivju-data=7 January 2020|data-aċċess=17 November 2009}}</ref> l-[[Arabja Sawdija|Għarbija Sawdija]],<ref>{{Ċita aħbar|data=11 June 2016|titlu=Ramadan in Saudi Arabia: Taking it to heart|url=https://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21700396-kingdom-treats-holy-month-more-seriously-anywhere-else-taking-it|url-status=live|pubblikazzjoni=[[The Economist]]|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160610210452/http://www.economist.com/news/middle-east-and-africa/21700396-kingdom-treats-holy-month-more-seriously-anywhere-else-taking-it|arkivju-data=10 June 2016|data-aċċess=11 June 2016}}</ref><ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Hyslop|isem=Leah|data=24 July 2012|titlu=Ramadan warning for expats in Saudi Arabia|url=https://www.telegraph.co.uk/expat/expatnews/9422969/Ramadan-warning-for-expats-in-Saudi-Arabia.html|url-status=live|pubblikazzjoni=The Daily Telegraph|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20181020011822/https://www.telegraph.co.uk/expat/expatnews/9422969/Ramadan-warning-for-expats-in-Saudi-Arabia.html|arkivju-data=20 October 2018|data-aċċess=11 March 2019}}</ref> il-[[Marokk]],<ref>{{Ċita web|url=https://www.moroccoworldnews.com/2016/06/188332/moroccos-penal-code-and-public-eating-in-ramadan|titlu=Morocco's Penal Code and Public Eating in Ramadan|data=2016-06-06|sit=moroccoworldnews.com|lingwa=en|data-aċċess=2022-04-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.moroccoworldnews.com/2022/04/348649/ramadan-80-moroccans-arrested-for-publicly-eating-in-casablanca|titlu=Ramadan: 80 Moroccans Arrested for Publicly Eating in Casablanca|isem=Oumaima|awtur=Latrech|data=2022-04-27|sit=moroccoworldnews.com|lingwa=en|data-aċċess=2022-04-29}}</ref> l-[[Alġerija]],<ref>{{Ċita web|url=http://www.alarabiya.net/articles/2008/10/07/57856.html|titlu=Algerians jailed for breaking Ramadan fast|data=7 October 2008|sit=Al Arabiya News|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20081211144838/http://www.alarabiya.net/articles/2008/10/07/57856.html|arkivju-data=11 December 2008}}</ref> u l-[[Malażja]].<ref>{{Ċita web|url=https://poskod.my/features/ramadan-fasting-fines-malaysia/|titlu=The Hard and Fast Rules of Ramadan|data=14 July 2015|data-aċċess=14 April 2019|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190414081040/https://poskod.my/features/ramadan-fasting-fines-malaysia/|arkivju-data=14 April 2019}}</ref> Fl-[[Emirati Għarab Magħquda]], il-piena hija servizz fil-komunità. <ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Salama|isem=Samir|data=16 July 2009|titlu=New penalty for minor offences in UAE|url=http://gulfnews.com/news/gulf/uae/crime/new-penalty-for-minor-offences-in-uae-1.492892|pubblikazzjoni=Gulf News|post=Dubai, UAE|pubblikatur=Al Nisr Publishing LLC|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100301171003/http://gulfnews.com/news/gulf/uae/crime/new-penalty-for-minor-offences-in-uae-1.492892|arkivju-data=1 March 2010|data-aċċess=17 November 2009}}</ref> F'xi pajjiżi, għall-kuntrarju, l-osservanza tar-Ramadan ġiet ristretta mill-gvernijiet. Fl-[[Unjoni Sovjetika|USSR]], il-prattika tar-Ramadan kienet mrażżna mill-uffiċjali.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Leo Paul Dana|titlu=When Economies Change Paths: Models of Transition in China, the Central Asian Republics, Myanmar & the Nations of Former Indochine Française|paġna=162}}</ref><ref>{{Ċita ktieb|kunjom=James Minahan|titlu=The Former Soviet Union's Diverse Peoples: A Reference Sourcebook|paġna=133}}</ref> Fl-Albanija, il-festi tar-Ramadan kienu pprojbiti matul il-perjodu komunista.<ref>{{Ċita ktieb|titlu=Islamic Beliefs, Practices, and Cultures|pubblikatur=Marshall Cavendish|paġna=165}}</ref> Madankollu, ħafna Albaniżi komplew isawmu bil-moħbi matul dan il-perjodu.<ref>{{Ċita aħbar|data=2020-04-25|titlu=In Albania, Ramadan under lockdown revives memories of communism|url=https://www.arabnews.com/node/1664866/world|pubblikatur=[[Arab News]]}}</ref> huwa rrappurtat li ċ-Ċina pprojbixxa s-sawm tar-Ramadan għal uffiċjali, studenti, u għalliema [[Xinjiang|f'Xinjiang]] mill-2012.<ref>{{Ċita web|url=https://www.newsweek.com/170-mosques-destroyed-chinas-xinjiang-crackdown-australian-think-tank-says-1589240|titlu=170 mosques destroyed in China's Xinjiang crackdown, Australian think tank says|isem=Mary Ellen|awtur=Cagnassola|data=2021-05-06|sit=[[Newsweek]]|lingwa=en|data-aċċess=17 March 2022|url-status=live|arkivju-url=https://archive.today/20220317141748/https://www.newsweek.com/170-mosques-destroyed-chinas-xinjiang-crackdown-australian-think-tank-says-1589240|arkivju-data=17 March 2022}}</ref><ref>{{Ċita aħbar|data=2012-08-01|titlu=China region bans Muslims from fasting during Ramadan|url=https://www.thenational.ae/uae/china-region-bans-muslims-from-fasting-during-ramadan-1.405759|pubblikazzjoni=[[The National (Abu Dhabi)|The National]], [[Agence France Presse]]}}</ref><ref>{{Ċita aħbar|titlu=China bans Muslims from fasting Ramadan in Xinjiang|url=https://www.aljazeera.com/news/2015/06/china-bans-ramadan-fasting-muslim-region-150618070016245.html|pubblikazzjoni=[[Al-Jazeera English]], [[Agence France Presse]]}}</ref> [[Radju Asja Ħieles|''Radio Free Asia'']] allega li r-residenti fil-[[Kashgar Prefettura|Prefettura ta' Kashgar]] kienu mħeġġa jirrappurtaw lil dawk li sawmu lill-awtoritajiet.<ref>{{Ċita web|url=https://www.rfa.org/english/news/uyghur/fasting-05142020144511.html|titlu=Residents of Uyghur-Majority County in Xinjiang Ordered to Report Others Fasting During Ramadan|awtur=[[Shohret Hoshur]]|awtur2=Joshua Lipes|data=14 May 2020|sit=[[Radio Free Asia]]|data-aċċess=17 May 2020}}</ref> Il-projbizzjoni ġiet miċħuda minn diplomatiċi Ċiniżi<ref>{{Ċita web|url=https://www.malaysiakini.com/news/475244|titlu=Come see China Muslim culture for yourselves, embassy says|data=2019-05-07|sit=[[Malaysiakini]]|data-aċċess=2022-03-17}}</ref> u assoċjazzjonijiet Misilmin f'Xinjiang.<ref>{{Ċita web|url=https://www.antaranews.com/berita/2050526/komunitas-muslim-uighur-undang-media-global-saksikan-ritual-ramadhan|titlu=Uighur Muslim Community invites global media to witness Ramadan rituals|awtur=M. Irfan Ilmie, Atman Ahdiat|data=2021-03-18|sit=[[Antara News]]|lingwa=id}}</ref> [[Antara (aġenzija tal-aħbarijiet)|''Antara News'']],<ref>{{Ċita web|url=https://www.jawapos.com/hijrah-ramadan/14/04/2021/umat-muslim-di-xinjiang-mulai-menjalankan-puasa-ramadan/|titlu=Muslims in Xinjiang begin Ramadan|data=2021-04-14|sit=[[Jawa Pos]], [[Antara News]]|lingwa=id|data-aċċess=2024-03-12|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230307102605/https://www.jawapos.com/hijrah-ramadan/14/04/2021/umat-muslim-di-xinjiang-mulai-menjalankan-puasa-ramadan/|arkivju-data=2023-03-07|url-status=dead}}</ref> ''[[Daily Times (Pakistan)|Daily Times]]'',<ref>{{Ċita web|url=https://dailytimes.com.pk/519333/uyghur-human-rights-policy-act-of-2019-a-harsh-step/|titlu=Uyghur Human Rights Policy Act of 2019 — a harsh step|awtur=S M Hali|data=2019-12-13|sit=[[Daily Times (Pakistan)|Daily Times]]|lingwa=en-US}}</ref> u ''[[Il-Pakistan Illum|Pakistan Today]]'' ġabu wkoll rakkonti ta' residenti f'Xinjiang sawm.<ref>{{Ċita web|url=https://archive.pakistantoday.com.pk/2016/07/02/no-restriction-over-muslims-to-observe-ramzan-in-xinjiang-ji-spokesperson/|titlu=No restriction over Muslims to observe Ramzan in Xinjiang: JI spokesperson|data=July 2, 2016|sit=[[Pakistan Today]]|lingwa=en-GB|data-aċċess=17 March 2022|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220703091525/https://archive.pakistantoday.com.pk/2016/07/02/no-restriction-over-muslims-to-observe-ramzan-in-xinjiang-ji-spokesperson/|arkivju-data=3 July 2022}}</ref> Xi pajjiżi jimponu skedi tax-xogħol modifikati. Fl-UAE, l-impjegati jistgħu jaħdmu m'hux aktar minn sitt sigħat kuljum u sitta u tletin siegħa fil-ġimgħa. Il-[[Qatar]], l-[[Oman]], il-[[Baħrejn]] u l-[[Kuwajt]] għandhom liġijiet simili.<ref>{{Ċita web|url=http://www.dlapiper.com/files/Publication/2cde821c-0999-49a7-a472-7b198caeb169/Presentation/PublicationAttachment/588752a7-2159-4538-8938-7da1610c0faa/DLA_Piper_Middle_East_Be_Alert_Ramadan.pdf|titlu=DLA_Piper_Middle_East_Be_Alert_Ramadan|sit=dlapiper|lingwa=en|data-aċċess=2024-03-12|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200404152029/http://www.dlapiper.com/files/Publication/2cde821c-0999-49a7-a472-7b198caeb169/Presentation/PublicationAttachment/588752a7-2159-4538-8938-7da1610c0faa/DLA_Piper_Middle_East_Be_Alert_Ramadan.pdf|arkivju-data=2020-04-04|url-status=dead}}</ref> Hemm diversi effetti għas-saħħa mis-sawm fir-Ramadan. Is-sawm tar-Ramadan huwa meqjus sikur għal individwi b'saħħithom; jista' joħloq riskji għal individwi b'ċerti kundizzjonijiet pre-eżistenti. Ħafna studjużi Iżlamiċi jsostnu li s-sawm m'hux meħtieġ għal dawk li huma morda. Barra minn hekk, l-anzjani u t-tfal qabel il-pubertà huma eżenti mis-sawm.<ref name="exemption">{{Ċita pubblikazzjoni|paġni=81–87}}</ref> In-nisa tqal jew li qed ireddgħu huma eżentati wkoll mis-sawm matul Ramadan.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=El-Bahay El-Kholi|titlu=Al Siyam, "Fasting"|pubblikatur=The Supreme Council for Islamic Affairs, [[Arab Republic of Egypt]]|paġna=36}}</ref> Hemm riskji magħrufa għas-saħħa involuti f'nisa tqal li jsawmu, li jinkludu l-potenzjal ta' [[Ħaddiema indotti|xogħol indott]] u [[Dijabete gestazzjonali|dijabete tat-tqala]].<ref>Islamic Studies Maldives</ref><ref name="preg">{{Ċita ktieb|kunjom=Balani|isem=Jyoti|kunjom2=Hyer|isem2=Stephen|kunjom3=Wagner|isem3=Marion|kunjom4=Shehata|isem4=Hassan|sena=2013|kapitlu=Obesity, Polycystic Ovaries and Impaired Reproductive Outcome|titlu=Obesity|paġni=289–298|doi=10.1016/B978-0-12-416045-3.00022-4|isbn=978-0-12-416045-3}}</ref><ref>{{Ċita pubblikazzjoni|paġni=21–24}}</ref><ref>{{Ċita pubblikazzjoni|paġni=107–118}}</ref> Hemm xi benefiċċji għas-saħħa tas-sawm fir-Ramadan inkluż iż-żieda fis-sensittività għall-insulina u t-tnaqqis tar-reżistenza għall-insulina.<ref>Shariatpanahi, Z. Vahdat, et al. "Effect of Ramadan fasting on some indices of insulin resistance and components of the metabolic syndrome in healthy male adults." ''British Journal of Nutrition'' 100.1 (2008): 147–151.</ref> Intwera wkoll li hemm titjib sinifikanti fil-punteġġ tar-riskju tal-mard tal-qalb koronarju ta' 10 snin u fatturi oħra ta' riskju kardjovaskulari bħal profil tal-lipidi, pressjoni tad-demm sistolika, piż, BMI u ċirkonferenza tal-qadd f'suġġetti bi storja preċedenti ta' mard kardjovaskulari.<ref>Nematy, Mohsen, et al. "Effects of Ramadan fasting on cardiovascular risk factors: a prospective observational study." Nutrition journal 11.1 (2012): 69.</ref> Il-perjodu ta' sawm huwa ġeneralment assoċjat ma' telf ta' piż modest, iżda l-piż jista' jerġa' lura wara.<ref>{{Ċita pubblikazzjoni|paġni=396–406}}</ref> F'ħafna kulturi, huwa assoċjat ma' ikel tqil u teħid ta' ilma matul iż-żminijiet [[Suhur|suħur]] u [[iftar]], li jistgħu jagħmlu aktar ħsara milli ġid.<ref>{{Ċita web|url=https://gulfnews.com/uae/should-your-water-intake-change-during-ramadan-1.63675339|titlu=Should your water intake change during Ramadan?|data=5 May 2019|sit=gulfnews.com|lingwa=en|data-aċċess=2021-05-09}}</ref> Is-sawm tar-Ramadan huwa sikur għal nies b'saħħithom sakemm it-teħid ġenerali tal-ikel u l-ilma huwa adegwat iżda dawk b'kundizzjonijiet mediċi għandhom ifittxu parir mediku jekk jiltaqgħu ma' problemi tas-saħħa qabel jew waqt is-sawm.<ref>{{Ċita pubblikazzjoni|paġni=273–282}}</ref> Id-dipartimenti tal-edukazzjoni ta' [[Berlin]] u r-[[Renju Unit]] ippruvaw jiskoraġġixxu lill-istudenti milli jsawm waqt ir-Ramadan, peress li jsostnu li ma jieklux jew tixorbu jistgħu jwasslu għal problemi ta' konċentrazzjoni u gradi ħżiena.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Espinoza|isem=Javier|data=3 June 2016|titlu=Schools say Muslim students 'should break Ramadan fast' to avoid bad grades|url=https://www.telegraph.co.uk/education/2016/06/03/schools-say-muslim-students-should-break-ramadan-fast-to-avoid-b/|url-status=live|pubblikazzjoni=The Telegraph|arkivju-url=https://ghostarchive.org/archive/20220111/https://www.telegraph.co.uk/education/2016/06/03/schools-say-muslim-students-should-break-ramadan-fast-to-avoid-b/|arkivju-data=11 January 2022|url-aċċess=subscription}}</ref><ref>{{Ċita ktieb|data=2010|titlu=Islam und Schule: Handreichung für Lehrerinnen und Lehrer an Berliner Schulen|url=https://nbn-resolving.de/urn:nbn:de:kobv:109-opus-95998|lingwa=de|pubblikatur=Zentral- und Landesbibliothek Berlin ZLB. Senatsbibliothek|oclc=824393822}}</ref> Reviżjoni tal-letteratura minn grupp Iranjan ssuġġeriet li s-sawm matul ir-Ramadan jista' jipproduċi [[korriment renali]] f'pazjenti b'[[insuffiċjenza tal-kliewi|mard moderat jew sever tal-kliewi]] ([[Rata ta' filtrazzjoni glomerulari|GFR]] <60 ml/min) iżda ma kienx ta' ħsara għal pazjenti bi [[trapjant tal-kliewi]] b'funzjoni tajba jew il-biċċa l-kbira tal-pazjenti li [[Mard tal-ġebel fil-kliewi|jiffurmaw il-ġebel.]]<ref name="renal diseases mini review">{{Ċita pubblikazzjoni|paġni=711–716}}</ref> [[Stampa:Hijri to gregorian calendar.svg|alt=Konverżjoni tal-kalendarju Hiġri għas-snin 1343 sa 1500 għall-kalendarju Gregorjan, bl-ewwel jiem tal-Mħarrem (kannella), ir-Ramadan (griż ċar) u x-Xawwal (iswed) b'tipa grassa, u l-Għid l-Adħa bit-tikek.|daqsminuri|290x290px|Konverżjoni tal-kalendarju Hiġri għas-snin 1343 sa 1500 għall-kalendarju Gregorjan, bl-ewwel jiem tal-Mħarrem (kannella), ir-Ramadan (griż ċar) u x-Xewwal (iswed) b'tipa grassa, u l-Għid l-Adħa bit-tikek.]] Studju fuq 55 plejers tal-futbol Alġerin professjonali wera li l-prestazzjoni matul ir-Ramadan naqset b'mod sinifikanti għall-veloċità, b'aġilità, veloċità dribbling u reżistenza, u l-biċċa l-kbira baqgħu baxxi ġimagħtejn wara l-konklużjoni tar-Ramadan.<ref>{{Ċita pubblikazzjoni|paġni=398–400|lingwa=en}}</ref> == Ramadan fir-reġjuni polari == It-tul tal-ħin mis-sebħ sa nżul ix-xemx ivarja f'partijiet differenti tad-dinja skont is-solstizji tax-Xemx tas-sajf jew tax-xitwa. Ħafna mill-Misilmin jsawmu għal ħdax sa sittax-il siegħa matul ir-Ramadan. Madankollu, fir-reġjuni polari, il-perjodu bejn iż-żerniq u nżul ix-xemx jista' jaqbeż tnejn u għoxrin siegħa fis-sajf. Pereżempju, fl-2014, Misilmin f'[[Rejkjavik]], l-[[Iżlanda]], u Trondheim, in-[[Norveġja]], sawmu kważi tnejn u għoxrin siegħa, filwaqt li l-Misilmin f'[[Sydney]], l-[[Awstralja]], sawmu għal madwar ħdax-il siegħa biss. F'żoni kkaratterizzati minn lejl jew jum kontinwu, xi Musulmani isegwu l-iskeda tas-sawm osservata fl-eqreb belt li tesperjenza tlugħ u nżul ix-xemx, filwaqt li oħrajn isegwu l-ħin tal-Mekka.<ref name="Ramadan2014"/><ref name="ArcticRamadan"/> == Ramadan fl-orbita tal-Art == Hekk kif tlugħ ix-xemx u nżul ix-xemx iseħħu sittax-il darba kull jum f'orbita baxxa tad-[[Art]], l-[[Lista ta' astronawti Musulmani|astronawti Misilmin]] fl-ispazju jiskedaw prattiċi reliġjużi madwar iż-żona tal-ħin tal-aħħar post fl-Art li kienu fuqhom. Pereżempju, dan ifisser li astronawta mill-Malażja li jniedi miċ-[[Ċentru Spazjali Kennedy]] fi Florida jiċċentra s-sawm tagħhom skont il-ħinijiet tat-tlugħ u nżul ix-xemx f'Cape Canaveral, fi [[Żona tal-Ħin tal-Lvant|żmien il-Lvant]] ta' Florida. Dan jinkludi ħinijiet għat-talb ta' kuljum, kif ukoll inżul ix-xemx u tlugħ ix-xemx għar-Ramadan.<ref>''A Guideline of Performing ''Ibadah'' at the International Space Station (ISS)''</ref><ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Donadio|isem=Rachel|data=2007-12-09|titlu=Interstellar Ramadan|url=https://www.nytimes.com/2007/12/09/magazine/09interstellar.html|pubblikazzjoni=The New York Times|lingwa=en-US|issn=0362-4331|data-aċċess=2019-12-05}}</ref> == Impjieg matul ir-Ramadan == Il-Misilmin jkomplu jaħdmu matul ir-Ramadan;<ref>{{Ċita web|url=https://www.aljazeera.com/indepth/features/ramadan-2019-important-muslims-190505145156499.html|titlu=Ramadan 2019: Why is it so important for Muslims?|sit=www.aljazeera.com|data-aċċess=2019-08-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.tuc.org.uk/blogs/supporting-muslim-colleagues-during-ramadan|titlu=Supporting Muslim colleagues during Ramadan|isem=Scott|awtur=Gilfillan_1|data=2019-05-03|sit=TUC|lingwa=en|data-aċċess=2019-08-06}}</ref> madankollu, f'xi pajjiżi, bħall-Oman u l-Libanu, is-sigħat tax-xogħol jitqassru.<ref>{{Ċita web|url=http://timesofoman.com/article/36340/Oman/-Ramadan-working-hours-announced-in-Oman|titlu=Ramadan working hours announced in Oman|data=22 June 2014|sit=Times of Oman|data-aċċess=17 June 2016|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160624185407/http://timesofoman.com/article/36340/Oman/-Ramadan-working-hours-announced-in-Oman|arkivju-data=24 June 2016}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://timesofoman.com/article/53294/Ramadan/Ramadan-working-hours-for-muslims-working-during-the-Holy-Month-announced-for-public-and-private-sec|titlu=Ramadan working hours announced for public and private sectors|data=10 June 2015|sit=Times of Oman|data-aċċess=17 June 2016|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160624222635/http://timesofoman.com/article/53294/Ramadan/Ramadan-working-hours-for-muslims-working-during-the-Holy-Month-announced-for-public-and-private-sec|arkivju-data=24 June 2016}}</ref> Ħafna drabi huwa rrakkomandat li l-Musulmani li jaħdmu jinfurmaw lil min iħaddimhom jekk ikunx qed isawm, minħabba l-potenzjal li l-osservanza jkollha impatt fuq il-prestazzjoni fuq ix-xogħol.<ref>{{Ċita web|url=http://www.workingmuslim.com/RamadanEmployeeGuide.pdf|titlu=The Working Muslim in Ramadan|sena=2011|pubblikatur=Working Muslim|data-aċċess=30 June 2016|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20161007181131/http://www.workingmuslim.com/RamadanEmployeeGuide.pdf|arkivju-data=7 October 2016}}</ref> Il-punt sa fejn l-osservaturi tar-Ramadan huma protetti minn [[Akkomodazzjoni raġonevoli|akkomodazzjoni reliġjuża]] jvarja skont il-pajjiż. Politiki li jpoġġuhom fi żvantaġġ meta mqabbla ma' impjegati oħra ġew milqugħa bi talbiet ta' diskriminazzjoni fir-Renju Unit u fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]].<ref>{{Ċita web|url=http://www.lewissilkinemployment.com/en-gb/insights-knowledge/insights-knowledge/a/knowledge/ramadan-employment-issues/|titlu=Lewis Silkin&nbsp;– Ramadan&nbsp;– employment issues|awtur=Lewis Silkin|data=26 April 2016|sit=lewissilkinemployment.com|data-aċċess=1 June 2016|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160803075543/http://www.lewissilkinemployment.com/en-gb/insights-knowledge/insights-knowledge/a/knowledge/ramadan-employment-issues/|arkivju-data=3 August 2016}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://blogs.findlaw.com/free_enterprise/2014/06/reasonable-accommodations-for-ramadan-lessons-from-2-eeoc-cases.html|titlu=Reasonable Accommodations for Ramadan? Lessons From 2 EEOC Cases|data=27 June 2014|sit=Free Enterprise|data-aċċess=21 July 2015|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150707224349/http://blogs.findlaw.com/free_enterprise/2014/06/reasonable-accommodations-for-ramadan-lessons-from-2-eeoc-cases.html|arkivju-data=7 July 2015}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://www.eeoc.gov/eeoc/newsroom/release/8-6-10a.cfm|titlu=EEOC And Electrolux Reach Settlement in Religious Accommodation Charge Brought By Muslim Employees|sit=eeoc.gov|data-aċċess=21 July 2015|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150701194730/http://www.eeoc.gov/eeoc/newsroom/release/8-6-10a.cfm|arkivju-data=1 July 2015}}</ref> Artiklu tal-[[Aħbarijiet Għarbija|Aħbarijiet Għarab]] irrapporta li n-negozji tal-[[Arabja Sawdija|Arabja Sawdita]] ma kinux kuntenti b'sigħat ta' xogħol iqsar matul ir-Ramadan, uħud irrappurtaw tnaqqis fil-produttività ta' 35–50%.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Hasan|isem=Rumy|data=3 July 2015|titlu=The costs of Ramadan need to be counted|url=https://www.theguardian.com/business/economics-blog/2015/jul/03/cost-ramadan-counted-muslim-fasting-month|pubblikazzjoni=The Guardian}}</ref> In-negozji Sawdi pproponew li jagħtu bonusijiet tas-salarji sabiex jinċentivaw sigħat itwal.<ref>{{Ċita aħbar|titlu=Businesses want more working hours in Ramadan|url=https://www.arabnews.com/news/458892}}</ref> Minkejja t-tnaqqis fil-produttività, in-negozjanti jistgħu jgawdu marġini ta' profitt ogħla fir-Ramadan minħabba żieda fid-domanda. == Ċitazzjonijiet == === Noti === <references group="lower-alpha" /> === Referenzi === {{Referenzi}} == Links esterni == * [http://www.ramadhan.org.uk/ Gwida kompluta għar-Ramadhan inklużi Regoli, Duas, Itikaaf, Laylatul Qadr, Sadaqatul Fitr eċċ.] * [https://web.archive.org/web/20150515011523/http://www.nestle-family.com/my%2Dramadan/ramadan%2Darticles/english/ Artikoli dwar ir-Ramadan] (arkivjati fil-15 ta' Mejju 2015) * [https://www.islamicfinder.org/ramadan/ Aħbarijiet u artikli tar-Ramadan] [[Kategorija:Terminoloġija Iżlamika]] [[Kategorija:Articles containing Arabic-language text]] [[Kategorija:Ramadan]] [[Kategorija:Sawm fl-Iżlam]] [[Kategorija:Jiem qaddisin Iżlamiċi]] [[Kategorija:Osservanzi reliġjużi]] lvpz9kpx00tgcg3bc4f7apewytnggrb 0 31988 333818 329552 2026-11-08T02:48:21Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333818 wikitext text/x-wiki [[File:0698 - PA - La Zisa - Iscrizione funebre quadrilingue - Foto G. Dall'Orto1.jpg|daqsminuri|Epitafju [[Kristjaneżmu|Kristjan]] f'''[[Palazz ta' Zisa|La Zisa]]'' f'[[Palermo]], datat mill-1149 sena, miktub b'erba' lingwi: [[Lingwa Għarbija|Għarbi]] (fuq), [[Ebrajk]] (qiegħ), [[Lingwa Griega|Grieg]] [[Biżantini|Biżantin]] (lemin) u [[Lingwa Latina|Latin]] (xellug).]] Id-djalett ta' '''Għarbi Sqalli''' jew '''Sikulo-Għarbi''' (bl-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]]: اللَّهْجَة الْعَرَبِيَّة الصِّقِلِّيَّة, b'ittri Latini: ''al-lahġa l-Għarabija ṣ-Siqillija'') huwa t-terminu użat għall-varjetajiet tal-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]] li kienu mitkellma fl-Imaret l-[[Sqallija|Isqallija]] (jew l-[[Emirat ta' Sqallija]] li kien jinkludi [[Malta]]) mis-seklu 9, u qed jibqa' taħt il-ħakma Normanna sussegwenti sas-seklu 13.<ref>{{Ċita web|url=https://iso639-3.sil.org/sites/iso639-3/files/change_requests/2008/2008-039.pdf|titlu=ISO 639-3 Registration Authority Request for Change to ISO 639-3 Language Code}}</ref> Kien ġej mill-Għarbi wara l-konkwista Għabbasija fi Sqallija fis-seklu 9 u żgħar bil-mod wara l-[[Konkwista Normanna tan-Nofsinhar tal-Italja|konkwista Normanna]] fis-seklu 11. L-Għarbi Sqalli hu mejjet u indikat bħala djalett storika ta l-Għarbi li hija attestata biss f'kitbiet mis-sekli 9-13 fi Sqallija.<ref>{{Ċita web|url=https://iso639-3.sil.org/code/sqr|titlu=639 Identifier Documentation: sqr}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://iso639-3.sil.org/sites/iso639-3/files/change_requests/2008/2008-039_sqr.pdf|titlu=ISO 639-3 Registration Authority Request for New Language Code Element in ISO 639-3}}</ref> Madankollu, il-lingwa [[Lingwa Maltija|Maltija]] tal-lum huwa meqjus bħala l-waħdien dixxendent tiegħu li baqa' qed ħaj, peress li huwa fil-bażi [[Lingwi Semitiċi|lingwa Semitika]] li evolviet minn wieħed mid-djaletti tal-Għarbi Sqalli matul l-aħħar 800 sena, għalkemm fi proċess gradwali ta' [[wiktionary:Special:Search/latinisation|Latinizzazzjoni]] li ta lill-Malti influwenza sinjifikanti ta' superstrat [[Lingwi Rumanzi|Rumanz]].<ref>{{Ċita web|url=https://iso639-3.sil.org/sites/iso639-3/files/change_requests/2008/2008-039_sqr.pdf|titlu=ISO 639-3 Registration Authority Request for New Language Code Element in ISO 639-3}}</ref><ref>{{Ċita ktieb|data=14 September 2014|titlu=So who are the 'real' Maltese|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20140914/local/So-who-are-the-real-Maltese-.535578|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160312063245/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20140914/local/So-who-are-the-real-Maltese-.535578|arkivju-data=2016-03-12|kwotazzjoni=The kind of Arabic used in the Maltese language is most likely derived from the language spoken by those that repopulated the island from Sicily in the early second millennium; it is known as Siculo-Arab. The Maltese are mostly descendants of these people.}}</ref><ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Brincat, 2005|titlu=Maltese – an unusual formula|url=http://macmillandictionaries.com/MED-Magazine/February2005/27-LI-Maltese.htm|kwotazzjoni=Originally Maltese was an Arabic dialect but it was immediately exposed to Latinisation because the Normans conquered the islands in 1090, while Christianisation, which was complete by 1250, cut off the dialect from contact with Classical Arabic. Consequently Maltese developed on its own, slowly but steadily absorbing new words from Sicilian and Italian according to the needs of the developing community.|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230401012113/http://macmillandictionaries.com/MED-Magazine/February2005/27-LI-Maltese.htm|arkivju-data=2023-04-01|access-date=2024-04-19|url-status=dead}}</ref> B'kuntrast, l-[[Lingwa Sqallija|Isqalli tal-lum]], li huwa lingwa Rumana Italo-Dalmazja, iżżomm ftit li xejn l-Għarbi Sqalli, bl-influwenza tiegħu tkun limitata għal xi 300 kelma.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Ruffino, Giovanni|data=2001|titlu=Sicilia|pubblikatur=Editori Laterza, Bari|paġni=18–20}}</ref> == Storja == === Introduzzjoni għal Sqallija === Matul is-7 u t-8 sekli, Sqallija kienet attakkata minn [[Tuneż|Tunes]]. Il-konkwista Misilma eventwali fuq Sqallija Biżantina kienet biċċa biċċa u bil-mod. Ir-reġjun kien żona tal-fruntiera, anke wara l-waqgħa ta' Taormina fl-962, li lestiet l-invażjoni. Lingwi Rumanzi, bħar-Rumanz Afrikan, u l-Grieg Biżantin komplew jintużaw fil-gżira ħafna wara l-konkwista Iżlamika.<ref name="HaspelmathTadmor2009">{{Ċita ktieb|kunjom=Martin Haspelmath|kunjom2=Uri Tadmor|data=22 December 2009|titlu=Loanwords in the World's Languages: A Comparative Handbook|url=https://books.google.com/books?id=HnKeVbwTwyYC&pg=PA195|pubblikatur=Walter de Gruyter|paġna=195|isbn=978-3-11-021844-2}}</ref> Il-kelliema tagħha kienu fil-biċċa l-kbira jikkonsisti minn Misilmin Sqallin. Madankollu, ibbażat fuq il-karta tal-fondazzjoni tal-Knisja ta' Santa Maria dell'Ammiraglio (miktuba kemm bil-Grieg kif ukoll bl-Għarbi), jista' jiġi spekulat li s-Siculo-Għarbi kien ukoll ilsien matern għal ħafna Sqallin, f'dan il-każ, Insara Ortodossi ta' [[Palermo]].<ref name="agro">{{Ċita teżi|url=https://www.ideals.illinois.edu/handle/2142/22630}}</ref> === Renju Norman fi Sqallija === Meta n-Normanni daħlu fi Sqallija, il-gżira kienet maqsuma f’żewġ gruppi lingwistiċi ewlenin m'hux Latini: * Kelliema Għarbi, l-aktar f'[[Palermo]], Agrigento, Butera, Enna u Noto * Kelliema Griegi, l-aktar f'[[Messina]], Taormina, Cefalù, [[Catania|Katanja]] u [[Siracusa|Sirakuża]] Fl-1086, in-Normanni rnexxielhom jiżguraw il-konverżjoni tal-aħħar ħakkiem importanti ta' Bni Kelb ta' [[Enna]] Iben Ħamud.<ref>The Age of Robert Guiscard, 2000, Page 171</ref> Din il-konverżjoni flimkien mal-adozzjoni Normanna ta' ħafna drawwiet Għarab li jirregolaw irriżultaw fil-ħolqien ta' lingwa Kristjana Sikulo-Għarbija. Matul l-era Normanna l-uffiċċju tal-kanċillerija kien jopera bl-Għarbi, bil-Grieg u bil-Latin.<ref>Siculo Arabic, Dionisius Agius, 1996, pp. 79–88.</ref> [[File:TabulaRogeriana_upside-down.jpg|daqsminuri|350x350px|Il-kopja moderna tat-''Tabula Rogeriana'', rasu 'l isfel bit-Tramuntana orjentata 'l fuq.]] ''In-Nuzhat il-Muxtāq f'iħtirāq il-āfāq'' (Għarbi: نزهة المشتاق في اختراق الآفاق, <small>litteralment:</small> "il-ktieb ta' vjaġġi pjaċevoli f'artijiet imbiegħda"), l-aktar magħrufa bħala t-''Tabula Rogeriana'' (<small>litteralment:</small> "Il-Ktieb ta' Ruġġer" bil-[[Lingwa Latina|Latin]]) hija deskrizzjoni tal-art u l-mappa tal-art maħluqa mill-ġeografu Għarbi [[Muhammad al-Idrisi|Muħammed l-Idrisi]] bbażat f'Palermo fl-1154. L-Idrisi ħadem fuq il-kummentarji u l-illustrazzjonijiet tal-mappa sa ħmistax-il sena fil-qorti tar-Re [[Normanni|Norman]] Ruggeru II ta' Sqallija, li kkummissjona x-xogħol madwar l-1138.<ref name="houben">Houben, 2002, pp. 102–104.</ref><ref name="harley">Harley & Woodward, 1992, pp. 156–161.</ref> === Tnaqqis wara l-1200 === Fil-perjodu ta' wara l-konkwista, kemm l-Għarbi kif ukoll il-Grieg kienu kultant użati mill-ħakkiema l-ġodda u sussegwentement użati fl-amministrazzjoni fiskali tar-re, li mmaniġġja l-artijiet rjali u l-irġiel fi Sqallija u l-Kalabrija.<ref>Paolo Collura, Le Più antiche carte dell'Archivio capitolare di Agrigento (1092–1282), 1961, pp. 120–126</ref> Il-ħafna dokumenti li ħarġet huma fost is-sorsi ewlenin u l-aktar importanti għall-Għarbi fi Sqallija. Madankollu, meta l-Hohenstaufen ħa il-post tan-Normanni, l-Għarbi twaqqa' bħala lingwa tal-gvern fl-1194<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Metcalfe|isem=Alex|sena=2018|kapitlu=Language and the Written Record: Loss, Survival and Revival in Early Norman Sicily|kapitlu-url=https://www.researchgate.net/publication/298058515|editur-kunjom1=Mandalà|editur-isem1=Giuseppe|editur-kunjom2=Martín|editur-isem2=Inmaculada Pérez|titlu=Multilingual and Multigraphic Documents and Manuscripts of East and West|paġni=1–32|doi=10.31826/9781463240004-002|isbn=9781463240004}}</ref> u l-Hohenstaufen keċċew lill-Misilmin li kien fadal lejn Lucera u l-Afrika ta' Fuq fis-seklu 13. Minħabba t-tkeċċija, l-uniċi kelliema l-Għarbi Sqalli li kien fadal kienu l-Insara.<ref>S. Gleixner, Sprachrohr kaiserlichen Willens, 2006, pp. 412–413</ref> Meta l-Aragoniżi ħadu Sqallija, introduċew in-nobbli Katalan, ġagħlu l-Latin bħala l-unika lingwa uffiċjali; reġistri uffiċjali bil-Griegi u bl-Għarbi fi Sqallija ma baqgħux jeżistu sas-seklu 14.<ref>{{Ċita web|url=http://www.historyfiles.co.uk/KingListsEurope/ItalySicily.htm|titlu=Kingdoms of Italy – Sicily}}</ref> L-influwenza Għarbi tibqa' f'numru kliem l-[[Lingwa Sqallija|Isqalli]]. Ħafna minn dawn it-termini huma relatati mal-agrikoltura u attivitajiet relatati. == Relazzjoni mal-lingwa Maltija == [[File:WIKITONGUES-_Keith_speaking_Maltese.webm|daqsminuri|Kelliema Malti, irrekordjat f'[[Malta]].]] Il-lingwa moderna derivata mill-Għarbi Sqalli mitkellma f'[[Malta]] hija magħrufa bħala l-[[Lingwa Maltija|Malti]]. Filwaqt li "l-Għarbi Sqalli" jirreferi għal-lingwa mitkellma qabel l-1300 sena, ma tantx jeżistu rekords mis-seklu 14, u l-ewwel rekord bil-lingwa Maltija huwa ''[[Cantilena|Il-Kantilena]]'' (''Xidew il-Qada'') minn [[Pietru Caxaro]] (tard is-seklu 15), li huwa miktub bl-iskrittura Latina. Il-Malti evolva mill-Għarbi Sqalli permezz ta' proċess gradwali ta' Latinizzazzjoni wara l-Kristjanizzazzjoni mill-ġdid ta' Malta (li kienet lesta sal-1250).<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Brincat, 2005|titlu=Maltese – an unusual formula|url=http://macmillandictionaries.com/MED-Magazine/February2005/27-LI-Maltese.htm|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151208063739/http://macmillandictionaries.com/MED-Magazine/February2005/27-LI-Maltese.htm|arkivju-data=2015-12-08|kwotazzjoni=Originally Maltese was an Arabic dialect but it was immediately exposed to Latinisation because the Normans conquered the islands in 1090, while Christianisation, which was complete by 1250, cut off the dialect from contact with Classical Arabic. Consequently Maltese developed on its own, slowly but steadily absorbing new words from Sicilian and Italian according to the needs of the developing community.}}</ref> Xi oġġetti tal-vokabularju l-Għarbi Sqalli huma komparabbli ma' oġġetti aktar tard misjuba bil-Malti. Għalkemm l-Għarbi kellu influwenza relattivament żgħira fuq l-[[Lingwa Sqallija|Isqalli]] ta' żmienna, din il-lingwa taqsam ħafna kliem bi etimoloġija Għarbija, li jistgħu joriġinaw jew bl-Ispanjol jew bl-Għarbi Sqalli stess. Xi eżempji huma murija fit-tabella kampjun żgħir: {| class="wikitable" ![[Lingwa Maltija|Malti]] ![[Lingwa Sqallija|Sqalli]]<br />(Etimoloġija Għarbija) ![[Lingwa Spanjola|Spanjol]]<br />(Etimoloġija Għarbija) ![[Lingwa Għarbija|Għarbi]]<br />(''Fosħa'' jew Standard Modern ) ![[Lingwa Ingliża|Ingliż]] |- |ġiebja |gebbia |aljibe |جَابِيَة (''ġābija'') |resorvoir |- |ġulġlien |ciciulena |ajonjolí |جُلْجُلَان (''ġulġulān'') |sesame |- |sieqja |saia |acequia |سَاقِيَة (''sāqija'') |water channel |- |żagħfran |zaffarana |azafrán |زَعْفَرَان (''zagħfarān'') |safron |- |żahra |zàgara |azahar |زَهْرَة (''żahra'') |flower |- |żbib |zibbibbu |acebibe |زَبِيب (''żabīb'') |raisin |} == Toponimi bl-etimoloġija Għarbija Sqallija == Hemm ħafna toponimi ta' oriġini Għarbija fi [[Sqallija]]: *[[Alcantara (xmara)|Alcantara]]: derivat minn ''al-qanṭar'' (اَلْقَنْطَرَة): "arkata jew pont" (toponimu identiku jinsab fi Spanja). *Àlia ġej minn ''għālija'' (عَالِيَة): "għoli, <small>litteralment:</small> għolja" (avenue, toponimu identiku huwa rreġistrat fi Spanja). Toponimi li ġejjin minn ''qalgħa'' (قَلْعَة, jinsab ukoll f'Malti) li jfisser kastell jew fortizza: *[[Calascibetta]], ''Qalgħet Xigħba'' (قَلْعَة شِعْبَة) "Kastell fuq il-muntanja". *[[Calatabiano]] *[[Calatafimi-Segesta|Calatafimi]] *[[Caltabellotta]] *[[Caltagirone]], ''Qalgħet Ġiran'': "Kastelli kontigwi". *[[Caltanissetta]], ''Qalgħet Nisā’'': "Kastell ta' Nisa". *[[Caltavuturo]]: ''Qalgħet Abu Thawr'' "Kastell ta' Abu Tawr". Minn ''marsa'' (simili kif "[[Marsaxlokk]]" f'Malta): *[[Marsala]], ''Marsa Allāh'': litteralment "Marsa Alla" jew "port ta' Alla". *[[Marzamemi]], ''Marsa Ħamāma'': litteralment "Marsa ħamiema" jew "port ta' ħamiema". Minn ''ġabl'' (muntanja jew litteralment ġebel): *[[Mongibello]] (laqam mogħti lill-muntanja [[Etna]]), ''Mun(tagna) + ġabl'': "Muntanja ġebel". *[[Gibellina]] *Gibilmanna, ''Ġabl manna'': litteralment "Ġebel ta' manna" jew "muntanja ta' [[manna]]" *Gibilrossa, ''Ġebel + rosa'': litteralment "Ġebel roża" jew "muntanja roża" Minn ''raħl'' (akkomodazzjoni, lokal, post tal-vaganza; "raħal" jew "ħal" f'Malta): *[[Racalmuto]], ''Raħl al-Mawt'': "Raħal tal-mewt". *[[Regalbuto (Sqallija)|Regalbuto]] *[[Ragalna]] *Regaleali Mixxellanji: *[[Giarre]], [[Giarratana]] minn ''ġarra'' (جَرَّة: "kontenitur jew borma tat-terrakotta"). *[[Misilmeri]], minn ''Manżil al-Amīr'': "raħal tal-emir". *[[Mezzojuso]], minn ''Manżil Jūsuf'': "raħal ta' Jusuf jew raħal ta' Ġużè". *Donnalucata, ''Għajn al-Awqat'': litteralment "għajn tal-wqat" jew "għajn tal-waqtiet". *[[Mazara del Vallo]], ''Mażār al-Wālī'' (مَزَار الْوَالِي): litteralment "post ta' żjara tal-''wali'' (qaddis Mislem)" jew "qabar, difna tal-qaddis". ==Referenzi== [[Kategorija:Lingwa Għarbija]] [[Kategorija:Lingwa Maltija]] [[Kategorija:Sqallija]] [[Kategorija:Lingwa Taljana]] [[Kategorija:Djaletti]] m1tziorxcfkabtmwkarzyp7e0n9d50c 0 32083 333845 315544 2026-11-08T09:13:18Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333845 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Поляна с петроглифами.JPG|daqsminuri|Veduta tal-pajsaġġ tal-Petroglifiċi tal-Lag ta' Onega u tal-Baħar l-Abjad.]] Il-'''Petroglifiċi tal-Lag ta' Onega u l-Baħar Abjad''' huma [[Sit ta' Wirt Dinji]] tal-[[UNESCO]] fir-Repubblika ta' Karelja, ir-[[Russja]], li tniżżel fit-28 ta' Lulju 2021.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/1654/|titlu=Petroglyphs of Lake Onega and the White Sea|kunjom=Centre|isem=UNESCO World Heritage|sit=UNESCO World Heritage Centre|lingwa=en|data-aċċess=2024-05-02}}</ref> Is-Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO huwa magħmul minn 33 sit ta' petroglifiċi (tinqix fil-blat) miġbura f'żewġ gruppi.<ref>{{Ċita web|url=https://tass.com/russia/1320525|titlu=UNESCO recognition of Karelia’s petroglyphs shows Russia is a cultural center - ministry|sit=TASS|data-aċċess=2024-05-02}}</ref> == Storja == It-tinqix fuq il-blat sar bejn 7 sa 4 millenji ilu u jagħti ħjiel dwar il-ħajja tal-[[Kultura|kulturi]] [[Neolitiku|Neolitiċi]] tal-[[Fenno-Skandinavja]]. Il-grupp tal-[[Lag ta' Onega]], fid-Distrett ta' Pudozhsky, fih 22 sit bit-tinqix fuq il-blat b'iktar minn 1,200 figura. Fil-biċċa l-kbira huma figuri ta' [[Għasfur|għasafar]], [[Annimal|annimali]], nofs [[Bniedem|bnedmin]] u nofs annimali, kif ukoll għamliet [[Ġeometrija|ġeometriċi]] li x'aktarx jirrappreżentaw il-[[Qamar]] u x-[[Xemx]]. Wieħed mill-iżjed siti magħrufa jinsab fil-Kap ta' Besov Nos. Il-grupp tal-[[Baħar l-Abjad]], fid-Distrett ta' Belomorsky, fih 11-il sit bit-tinqix fuq il-blat b'iktar minn 3,400 figura. Skont id-Delegazzjoni Permanenti tal-Federazzjoni Russa tal-UNESCO, dawn huma allinjati b'mod ċar lejn il-kaċċa u spiss juru l-kaċċatur innifsu. Barra minn hekk, juru wkoll xeni ta' dgħajjes tat-tbaħħir, kif ukoll għodod tal-kaċċa u tax-xogħol, u impronti tal-annimali u tal-bnedmin.<ref>{{Ċita web|url=https://factsanddetails.com/russia/Places/sub9_9c/entry-7048.html|titlu=NORTHERN KARELIA: THE WHITE SEA, VAST FORESTS AND PETROGLYPHS {{!}} Facts and Details|kunjom=Hays|isem=Jeffrey|sit=factsanddetails.com|lingwa=en|data-aċċess=2024-05-02|arkivju-data=2024-04-14|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240414170245/https://factsanddetails.com/russia/Places/sub9_9c/entry-7048.html|url-status=dead}}</ref> == Sit ta' Wirt Dinji == Il-Petroglifiċi tal-Lag ta' Onega u l-Baħar Abjad ġew iddeżinjati bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO fl-2021.<ref name=":0" /> Il-valur universali straordinarju tas-sit ġie rrikonoxxut abbażi ta' kriterju wieħed tal-għażla: il-'''kriterju (iii)''' "Xhieda unika jew minn tal-inqas eċċezzjonali ta' tradizzjoni [[Kultura|kulturali]] jew ta' ċivilizzazzjoni li għadha ħajja jew li għebet".<ref name=":0" /> == Gallerija == <gallery> File:Петроглифы,_Пери_нос.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%BE%D0%B3%D0%BB%D0%B8%D1%84%D1%8B,_%D0%9F%D0%B5%D1%80%D0%B8_%D0%BD%D0%BE%D1%81.jpg|Petroglifiċi max-xatt tal-Lag ta' Onega. File:Выдра_(ящерица).jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:%D0%92%D1%8B%D0%B4%D1%80%D0%B0_(%D1%8F%D1%89%D0%B5%D1%80%D0%B8%D1%86%D0%B0).jpg|Tinqix fuq il-blat ta' lontra jew ta' gremxula. File:Belomorsk_petroglyphs18.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Belomorsk_petroglyphs18.jpg|Tinqix fuq il-blat ta' ħames skijjaturi u renna. File:Bronze_age_human_figure_from_Lake_Onega_region,_North_Russia_Wellcome_M0000444.jpg|ħolqa=https://en.wikipedia.org/wiki/File:Bronze_age_human_figure_from_Lake_Onega_region,_North_Russia_Wellcome_M0000444.jpg|Figura umana. </gallery> == Referenzi == [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji Kulturali]] [[Kategorija:Russja]] [[Kategorija:Preistorja]] [[Kategorija:Siti ta' Wirt Dinji fir-Russja]] st00dzcrnvk0ni9nc6i64bzwx12tuki 0 32093 333866 327632 2026-11-08T10:42:35Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333866 wikitext text/x-wiki {{Grammatika}} '''''Street Fighter V''''' hija logħba tal-ġlied 2.5D żviluppata minn Capcom u Dimps u ppubblikata minn Capcom għall-PlayStation 4 u [[Microsoft Windows|Windows]] fl-2016. Verżjoni arcade esklussiva għall[[Ġappun|-Ġappun]] ġiet maħruġa minn Taito fl-2019. <ref>{{Ċita web|url=https://us.streetfighter.com/|titlu=Street Fighter V: Champion Edition {{!}} CAPCOM|sit=us.streetfighter.com|data-aċċess=2022-12-20|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20221226134055/https://us.streetfighter.com/|arkivju-data=2022-12-26|url-status=dead}}</ref> Simili għal-logħob ta' qabel fis-serje ''Street Fighter'', ''Street Fighter V'' fiha sistema ta' gameplay tal-ġlied bi skrolljar laterali. Il-logħba tintroduċi wkoll il-"V-Gauge" li jibni hekk kif il-plejer jirċievi attakki u żżid tliet ħiliet ġodda. Il-logħba kellha 16-il karattru fit-tnedija, b'erbgħa minnhom kienu ġodda għas-serje. Modalità ta' storja ewlenija u 30 karattru ieħor ġew miżjuda permezz ta' aġġornamenti u kontenut li jista' jitniżżel . Skont Capcom, il-logħba hija esklussiva għall-PlayStation 4 minħabba li kemm [[Sony]] u Capcom ikollhom "l-istess viżjoni għall-potenzjal ta' tkabbir fl-ispazju logħba-ġlied". Il-logħba kienet mħaddma fuq Unreal Engine 4, u kellha test beta qabel it-tnedija tagħha. Mal-ħruġ, il-logħba rċeviet reviżjonijiet imħallta, bil-kritiċi ifaħħru l-grafika tal-logħba u l-gameplay, iżda jikkritikaw in-nuqqas ta 'kontenut u karattri tagħha, kif ukoll kwistjonijiet tekniċi tagħha bħal servers imkissra fit-tnedija u bugs tas-software . Capcom kienet qed tistenna li l-logħba tbigħ mill-inqas 2 miljun unità sa tmiem is-sena fiskali tagħhom 2016, mira li ma ntlaħqitx, billi biegħu biss 1.4 miljun unità mill-31 ta' Marzu 2016. Minn Marzu 2023, il-logħba biegħet 7.2 miljun unità, li tagħmilha l-aktar logħba mis-serje ta' ''Street Fighter'' li nbiegħet fuq il-consoles tad-dar, u qabżet lil ''[[Street Fighter II]] .'' L-aġġornament tagħha, '''''Street Fighter V: Arcade Edition''''', ġie maħruġ fis-16 ta’ Jannar 2018, u ġie riċevut b’mod aktar pożittiv, b’titjib fl-interfaċċa tal-utent u l-kontenut, b’mod partikolari l-modi ta’ plejer wieħed u ż-żieda tal-Mod Arcade tant mitluba. .It-tieni aġġornament, bl-isem '''''Street Fighter V: Champion Edition''''', jinkludi l-ġellieda, l-istadji, u l-biċċa l-kbira tal-kostumi maħruġa matul l-ewwel erba' staġuni tiegħu. Ġie maħruġ fl-14 ta' Frar 2020, u rċieva ħarġa fiżika fil-forma tad-diska oriġinali ta''<nowiki/>' Street Fighter V'', li kien fiha kodiċi ta' vawċer biex tniżżel il-kontenut li kien fadal. Segwiment, ''[[Street Fighter 6]]'', ġie maħruġ f'Ġunju 2023. == Gameplay == [[File:Street_Fighter_V_screenshot.jpg|daqsminuri|[[Chun-Li]] (lemin) battalji [[Ryu (Ġellied fit-Triq)|Ryu]] (xellug) fl-istadju Union Station. Il-logħba għandha karattri u sfondi 3D, iżda tintlagħab f'arena 2D.]] ''Street Fighter V'' twettaq il-gameplay tal-ġlied 2D tal-predeċessuri tiegħu, li fiha żewġ ġellieda jużaw varjetà ta' attakki u abbiltajiet speċjali biex iwaqqfu lill-avversarju tagħhom. Il-logħba għandha l-kejl EX introdott fi ''[[Street Fighter III]]'', li jibni hekk kif l-plejer jiżbarka attakki u jista' jintuża jew biex isaħħaħ mossi speċjali jew iwettaq super combos magħrufa bħala Arti Kritiċi, għalkemm l-Attakki Focus mil-logħba preċedenti tneħħew. Ġdid għal din il-logħba huwa l-"V-Gauge", li jibni hekk kif il-plejer jirċievi attakki u jżid erba' tekniki ġodda: V-Skills, V-Reversals, V-Triggers, u V-Shifts. V-Skills huma attakki speċjali uniċi għal kull ġellied; per eżempju, Ryu jista' jiskansa attakk filwaqt li M. Bison jista' jirrifletti projettili, li wħud minnhom jibnu V-Gauge meta jitwettqu b'suċċess. V-Reversals jippermettu lill-plejers jużaw sezzjoni tal-V-Gauge biex iwettqu kontromossa waqt li jkunu attakkati. Bl-istess mod, V-Shifts juża sezzjoni waħda tal-V-Gauge biex jevita u potenzjalment jiġġieled attakk li jkun dieħel. Fl-aħħar nett, V-Triggers jużaw il-V-Gauge kollu biex jippermettu lill-plejer iwettaq abbiltà unika, bħal spinta temporanja ta' ħsara għall-blalen tal-enerġija ta' Ryu jew hits miżjuda għall-attakki ta ' Chun-Li . Barra minn hekk, l-Stun Meter, li ilu preżenti minn ''Street Fighter III'', huwa magħmul viżibbli taħt il-vireg tas-saħħa f'din il-logħba. Il-Metru tal-iSturdament jiżdied meta jirċievi attakki konsekuttivi u jikkawża li l-attur jiġi stordut jekk jimtela'; għalhekk, jinkoraġġixxi lill-plejers jilagħbu b'mod offensiv meta l-Metru tal-avversarju jkun qrib il-mimli. Il-logħba għandha wkoll arena interattiva, li turi animazzjonijiet speċjali meta plejer jiġi megħlub fit-tarf tal-arena. <ref>Parkin, Simon.</ref> <ref>[http://www.siliconera.com/2015/06/11/street-fighter-v-some-of-ryu-chun-li-bison-and-nashs-unique-moves/ "Street Fighter V: Some Of Ryu, Chun-Li, Bison, And Nash's Unique Moves"].</ref> === Karattri === Il-logħba kellha 16-il karattru fit-tnedija, li erbgħa minnhom kienu ġodda għas-serje ''Street Fighter'' . Wara t-tnedija tal-logħba, ġew żviluppati diversi karattri addizzjonali u miżjuda mal-logħba permezz ta 'aġġornamenti, maqsuma bejn diversi "staġuni" ta' kontenut. <ref>{{Ċita web|url=http://www.capcom-unity.com/haunts/blog/2015/10/27/street-fighter-v-release-date-dhalsim-and-post-launch-character-plans-revealed|titlu=haunts > Manage Blog|sit=Capcom-unity.com|data-aċċess=2016-03-11|arkivju-data=2016-02-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160226134408/http://www.capcom-unity.com/haunts/blog/2015/10/27/street-fighter-v-release-date-dhalsim-and-post-launch-character-plans-revealed|url-status=dead}}</ref> Dawn il-karattri, fost kontenut ieħor ta 'wara t-tnedija, jistgħu jinxtraw jew permezz ta' munita tad-dinja reali, jew "Fight Money", miksuba permezz tal-gameplay. <ref>Rosas, Peter.</ref> Karattri ta' logħob ġodda huma enfasizzati bil''-korsiv'' . Roster Bażi <ref name="officialchars">{{Ċita web|url=http://streetfighter.com/characters/|titlu=Characters &#124; Street Fighter V|sit=Streetfighter.com|data-aċċess=2016-03-11|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210428131527/https://streetfighter.com/characters/|arkivju-data=2021-04-28}}</ref>{{Div col|colwidth=7em}} * [[Birdie (Street Fighter)|Birdie]] * [[Cammy]] * [[Chun-Li]] * [[Dhalsim]] * ''[[F.A.N.G. (Street Fighter)|F.A.N.G.]]'' * [[Karin Kanzuki|Karin]] * [[Ken Masters|Ken]] * ''[[Laura Matsuda|Laura]]'' * [[M. Bison]] * [[Charlie Nash (Street Fighter)|Nash]] * ''[[List of Street Fighter characters#Necalli|Necalli]]'' * [[R. Mika]] * ''[[List of Street Fighter characters#Rashid|Rashid]]'' * [[Ryu (Street Fighter)|Ryu]] * [[Vega (Street Fighter)|Vega]] * [[Zangief]] {{Div col end}}L-erba’ karattri l-ġodda jinkludu lil Necalli, gwerrier intelliġenti iżda selvaġġ bħal Aztec li jfittex ruħ ta’ avversarju b’saħħtu; Rashid, Lvant Nofsani li kapaċi jimmanipula r-riħ u qed ifittex ħabib nieqes li ġie maħtuf minn Bison u Shadaloo; <ref>{{Ċita web|url=https://www.ign.com/articles/2015/09/11/street-fighter-5-adds-new-middle-eastern-fighter-rashid-to-cast|titlu=Street Fighter 5 Adds New Middle-Eastern Fighter Rashid to Cast|isem=Michael|awtur=Martin|data=11 September 2015|sit=Ign.com|data-aċċess=2 January 2019}}</ref> Laura Matsuda, ġellieda Brażiljana u l-oħt il-kbir tal-karattru ta' ''Street Fighter III'' Sean Matsuda li tuża l-jiu-jitsu Brażiljan u l-elettriku fl-attakki tagħha; <ref>{{Ċita web|url=http://www.capcom-unity.com/combofiend/blog/2015/10/08/introducing-laura-matsuda-to-street-fighter-v|titlu=Introducing Laura Matsuda to Street Fighter V!|isem=Peter|awtur=Rosas|sit=capcom-unity.com|data-aċċess=2015-10-08|arkivju-data=2015-10-09|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151009104826/http://www.capcom-unity.com/combofiend/blog/2015/10/08/introducing-laura-matsuda-to-street-fighter-v|url-status=dead}}</ref> u FANG, membru ġdid tal-Gran Mastri ta' Shadaloo li jieħu post Sagat fl-organizzazzjoni, li jgħaqqad attakki fit-tul u movimenti li jiżolqu mal-kapaċità tiegħu li jvvelenu lill-avversarji tiegħu. Karattri ġodda li jistgħu jintlagħbu introdotti fil-logħba wara t-tnedija tagħha jinkludu Kolin, l-assistent Russu tal-mexxej tal-Illuminati Gill ; Ed, il-Protected Psycho-powered ta' Balrog; Abigail, membru Kanadiż tal-gang Mad Gear minn ''Final Fight'' ; Menat, l-apprendist adoloxxenti Eġizzjan ta’ Rose ; Zeku, il-kaptan Bushinryu ta' Guy ; Falke, membru ta' Neo Shadaloo; G, l-awtoproklamat "President tad-Dinja"; Kage, il-personifikazzjoni ta' Satsui no Hado ta' Ryu, li ssir entità separata wara li Ryu tnaddafha minnu nnifsu; Lucia, uffiċjal tal-pulizija ta’ Metro City li qabel dehret f’Final ''[[Ġlieda Finali 3|Fight 3]]'' ; Akira Kazama, student tal-iskola sekondarja mis-serje ''Rival Schools'' ; Luke, ġellied Amerikan tal-arti marzjali mħallta ; u Eleven, prototip tal-karattru ta ''<nowiki/>' Street Fighter III'' Twelve, li jaġixxi bħala karattru randomizzat għar-roster. == Plot == L-istorja sseħħ bejn l-avvenimenti ta’ ''[[Street Fighter IV]]'' u ''[[Street Fighter III]]'' . Snin wara li nqatel minn M. Bison, Charlie Nash jqum f'qabar u jingħata struzzjonijiet minn mara żagħżugħa jisimha Helen biex tirkupra oġġett mingħand il-ħabib antik tiegħu Guile li tgħinu jeqred Bison. Sadanittant, l-organizzazzjoni Shadaloo tibda "Operation CHAINS" billi tniedi seba' satelliti artifiċjali fl-orbita magħrufa bħala l-"Black Moons", tippjana li tifrex il-biża 'u d-disprament, is-sors tal-Psiko Power ta' Bison, u tiġbed din l-enerġija sabiex tirrendi lilu u tiegħu. forzi invinċibbli. Rashid jinfiltra fil-kwartieri ġenerali ta 'Shadaloo ifittex ħabib li kien maħtuf minnhom, iżda jiġi skopert u megħlub minn FANGFANG jisraq oġġett bħal biċċa taċ-ċess fil-pussess ta' Rashid u jużah biex jisplodi wieħed mill-Qamar Iswed, u jikkawża polz elettromanjetiku ta 'altitudni għolja. 'l fuq [[Belt ta' New York|mill-Belt ta' New York]] . Jippruvaw iwaqqfu lil Bison u s-subordinati tiegħu fi New York mingħajr suċċess, Guile u Chun-Li jiġu attakkati minn Charlie, li jipprova jieħu l-biċċiet mibgħuta lilhom qabel jaħarbu. Charlie jerġa’ jingħaqad ma’ Helen, li tikkonvinċi wkoll lil Rashid u lil Juri biex jiffurmaw alleanza magħhom biex jirkupraw il-biċċiet. Hija tispjega li huma ċ-ċwievet biex jikkontrollaw is-Black Moons, li ntbagħtu lil ċerti individwi sabiex jipprevjenu l-użu tagħhom. Fil-pussess tal-istess informazzjoni, Karin Kanzuki issejjaħ ġellieda minn madwar id-dinja biex jgħinu jiġbru l-biċċiet qabel Shadaloo ukoll. Kollha kemm huma jwieġbu għas-sejħa ta' Karin ħlief Ryu, li jibqa' lura fuq is-suġġeriment ta' Ken biex jitħarreġ aktar sabiex iżomm lil Satsui no Hadou tiegħu fil-bajja. Hekk kif il-ġellieda jivvjaġġaw id-dinja biex ifittxu l-biċċiet, huma ripetutament attakkati mill-minions u l-Pupi ta 'Shadaloo, kif ukoll mill-alla tal-qedem Aztec Necalli, li jfittex li jibla' l-erwieħ tal-ġellieda l-aktar b'saħħithom. Waqt ġlieda, Cammy tegħleb u trażżan lil oħtha Decapre . Billi kienet taf li kienet qed tinħasel il-moħħ minn Shadaloo, Cammy tirrifjuta li tagħti lil Decapre lill-pulizija u teħodha bl-għajnuna ta’ Juri. Wara li ġabru l-biċċiet kollha li fadal u aktar alleati, il-ġellieda jattakkaw il-bażi ta 'Shadaloo u jiddiżattivaw b'suċċess il-Qamar Iswed, iżda jonqsu milli jegħlbu t-truppi ta' Bison u huma sfurzati jirtiraw. FANG thedded lil Li-Fen, tfajla żagħżugħa fost dawk maħtufa u mġiegħla toħloq il-Black Moons. Huwa jitlob li hi tbiddel ir-rotta tagħhom u ġġiegħelhom jaqgħu fuq id-Dinja minflok, u tolqot sitt bliet ewlenin madwar id-dinja f'24 siegħa biex tikkawża l-ħasra u tiġġenera l-Power Psiko li għandhom bżonn. == Żvilupp u rilaxx == [[Stampa:Gamescom_Cologne_20151230_Jpg_(117261603).jpeg|daqsminuri|Promozzjoni ''Street Fighter V'' / [[PlayStation]] fil- [[Gamescom]] 2015]] ''Street Fighter V'' ġie żviluppat minn [[Capcom]] u [[Dimps]] . Il-logħba ġiet żvelata b'mod mhux uffiċjali permezz ta 'video [[YouTube]] fil-5 ta' Diċembru 2014, li tneħħa fil-pront. Ġie żvelat uffiċjalment l-għada matul l-2014 PlayStation Experience f'Las Vegas u tħabbar li qed jiġi żviluppat esklussivament għal [[PlayStation 4]] u [[Microsoft Windows|Windows]] . <ref name="GameSpot">{{Ċita web|url=http://www.gamespot.com/articles/street-fighter-5-revealed-as-a-ps4-pc-exclusive/1100-6423993/|titlu=Street Fighter 5 revealed as a PS4, PC exclusive|isem=Eddie|awtur=Makuch|data=5 December 2014|sit=[[GameSpot]]|pubblikatur=[[CBS Interactive]]|data-aċċess=5 December 2014}}</ref> <ref name="Venture Beat">{{Ċita aħbar|kunjom=Takahashi|isem=Dean|data=6 December 2014|titlu=Capcom promises cross-platform PC-PS4 in Street Fighter V|url=https://venturebeat.com/2014/12/06/capcom-promises-cross-platform-pc-ps4-in-street-fighter-v/|pubblikazzjoni=[[VentureBeat]]|data-aċċess=6 December 2014|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20141210020311/http://venturebeat.com/2014/12/06/capcom-promises-cross-platform-pc-ps4-in-street-fighter-v/|arkivju-data=10 December 2014|url-status=dead}}</ref> Il-logħba kienet inizjalment imħabbra għal [[Linux]] permezz tal-użu fuq [[SteamOS]] iżda ma ħarġetx minkejja t-talbiet ta 'żvilupp. <ref>{{Ċita web|url=https://www.pcworld.com/article/416185/broken-promises-games-that-never-made-it-to-steamos-and-linux.html|titlu=Broken promises: Games that never made it to SteamOS and Linux|isem=Chris|awtur=Hoffman|sit=PCWorld|pubblikatur=IDG|data-aċċess=30 October 2021}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://steamcommunity.com/games/310950/announcements/detail/857177755595160250|titlu=SteamOS Status Update|data=14 February 2016|sit=Steam|pubblikatur=Capcom|data-aċċess=30 October 2021}}</ref> Valve's Steam Deck, li juża SteamOS 3.0, jista 'jmexxi l-verżjoni tal-Windows ta' ''Street Fighter V'' permezz ta 'Proton . <ref>{{Ċita web|url=https://twitter.com/OnDeck/status/1453790106817466375|titlu=Street Fighter V is on Deck. #SteamDeck|sit=Twitter|pubblikatur=Valve|data-aċċess=30 October 2021}}</ref> Il-logħba nbniet bl-użu ta 'Unreal Engine 4 u karatteristiċi gameplay cross-platform . <ref>{{Ċita web|url=http://www.polygon.com/2014/12/6/7345259/street-fighter-5-confirmed-ps4-pc-exclusive-cross-platform|titlu=Street Fighter 5 confirmed exclusive to PS4 and PC, features cross-platform play|isem=Michael|awtur=McWhertor|data=6 December 2014|sit=[[Polygon (website)|Polygon]]|pubblikatur=[[Vox Media]]|data-aċċess=30 January 2015}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=http://www.pcgamer.com/street-fighter-v-will-allow-pc-and-ps4-players-to-beat-each-other-up/|titlu=Street Fighter V will allow PC and PS4 players to beat each other up|isem=Phil|awtur=Savage|data=8 December 2014|sit=[[PC Gamer]]|pubblikatur=[[Future plc]]|data-aċċess=30 January 2015}}</ref> <ref name="Sarkar">{{Ċita web|url=http://www.polygon.com/2014/12/18/7415585/street-fighter-5-unreal-engine-4|titlu=Street Fighter 5 being developed in Unreal Engine 4|sit=[[Polygon (website)|Polygon]]|pubblikatur=[[Vox Media]]|data=18 December 2014|data-aċċess=30 January 2015|isem=Samit|awtur=Sarkar}}</ref> Il- kanzunetta tal-immaġni kienet magħżula minn Capcom biex tkun "Survivor" ta' Man with a Mission . <ref>{{Ċita aħbar|kunjom=<!--Staff writer(s); no by-line.-->|data=January 12, 2016|titlu=MAN WITH A MISSION、新曲"Survivor"が『ストリートファイターV』テーマソングに|url=http://www.ro69.jp/news/detail/137103|pubblikazzjoni=[[Ro69]]|lingwa=ja|data-aċċess=January 18, 2016}}</ref> Fit-12 ta 'Ġunju 2015, Capcom iċċarat aktar li l-logħba ma tkunx maħruġa fuq xi pjattaformi oħra minħabba sħubija ta' żvilupp bejn [[Sony Computer Entertainment]] u lilhom infushom. <ref>Scammell, David.</ref> Dwar is-sħubija, Matt Dahlgren ta' Capcom qal "Parti mir-raġuni li ssieħbu ma' Sony hija, aħna naqsmu l-istess viżjoni għall-potenzjal ta' tkabbir fl-ispazju tal-logħob tal-ġlied. Jien ngħid li l-aspett ewlieni qed jaħdem magħna fuq l-eżekuzzjoni ta' cross platform. play, din se tkun l-ewwel darba li qatt għaqqadna l-komunità tagħna f’bażi ċentralizzata ta’ plejers.” <ref>Grey, Jonathan.</ref> Minn Lulju, il-logħba kienet disponibbli biex tilgħab għal żmien limitat f'diversi parks ta' Six Flags madwar l-Istati Uniti. <ref>{{Ċita web|url=http://www.gamespot.com/articles/you-can-play-street-fighter-5-at-these-six-flags-p/1100-6428587/|titlu=이번 달부터 Six Flags Park에서 Street Fighter 5를 플레이할 수 있습니다.|isem=Alex|awtur=Newhouse|sit=Gamespot|data-aċċess=9 December 2015}}</ref> Fit-23 ta 'Lulju 2015, Capcom offriet programm beta għall-plejers fuq il-PS4 fl-Amerika ta' Fuq li ordnaw il-logħba minn qabel u plejers Ewropej li rreġistraw fuq il-websajt tal-PSN. Madankollu, filwaqt li kienet mistennija li ddum għal ħamest ijiem, il-beta sofriet minn problemi sinifikanti tas-server u ttieħdet offline kmieni bħala riżultat. <ref name="Gamespot">{{Ċita web|url=http://www.gamespot.com/articles/street-fighter-5-beta-postponed-indefinitely-follo/1100-6429228/|titlu=광범위한 서버 문제로 인해 스트리트 파이터 5 베타가 무기한 연기되었습니다|sit=[[GameSpot]]|data-aċċess=27 July 2015}}</ref> Fl-14 ta' Awwissu 2015, il-beta għall-PS4 reġgħet tpoġġa onlajn għal test ta' stress intern. <ref>Pereira, Chris (August 14, 2015).</ref> Wara t-test tal-istress, il-beta reġgħet tpoġġa online fit-28 ta’ Awwissu 2015. <ref>Makuch, Eddie (August 26, 2015).</ref> ''Street Fighter V'' ġie maħruġ għal PlayStation 4 u Windows fis-16 ta' Frar, 2016. <ref>{{Ċita web|url=https://www.ign.com/articles/2015/10/27/street-fighter-5-release-date-announced|titlu=스트리트 파이터 5 출시일 발표|isem=Chloi|awtur=Rad|data=27 October 2015|sit=Ign.com|data-aċċess=2 January 2019}}</ref> Skont id-direttur Takayuki Nakayama, ''Street Fighter V'' kien oriġinarjament ippjanat li jinkludi sitt staġuni ta 'kontenut DLC qabel ma jinqata' għal ħamsa. === Wara r-rilaxx === F'Jannar 2016, Capcom ħabbret aġġornament ta' wara t-tnedija li fih modalità ta' storja ċinematika għal plejer wieħed, bl-isem "A Shadow Falls". <ref>{{Ċita web|url=http://www.pcgamer.com/street-fighter-5s-story-will-be-free-dlc/?|titlu=스트리트 파이터 5의 스토리는 무료 DLC로 제공됩니다|isem=Angus|awtur=Morrison|data=January 26, 2016|sit=[[PC Gamer]]|data-aċċess=January 26, 2016}}</ref> Il-modalità saret disponibbli bħala aġġornament b'xejn fl-1 ta' Lulju 2016. <ref>{{Ċita web|url=http://www.pcgamer.com/street-fighter-vs-massive-a-shadow-falls-update-is-live/|titlu=Street Fighter V's massive 'A Shadow Falls' update is live|isem=Angus|awtur=Morrison|data=July 1, 2016|sit=[[PC Gamer]]|data-aċċess=July 4, 2016}}</ref> Aġġornament wieħed għall-verżjoni tal-PC ikkawża sewwieq bl -isem "Capcom .sys ", rootkit, biex jiġi installat fis-sistema li ppermettiet applikazzjonijiet biex imexxu kodiċi arbitrarju b'permessi fil-livell tal-kernel. Fuq proċessuri aktar ġodda, iddiżattiva l-prevenzjoni tal-eżekuzzjoni tal-modalità superviżur (kapaċità tal-proċessur li tintuża biex tipprevjeni kodiċi ta’ privileġġ baxx bħall-applikazzjonijiet milli jmexxu struzzjonijiet bi privileġġi ta’ livell ogħla) u mbagħad reġa’ ppermettiet il-prevenzjoni tal-eżekuzzjoni tal-modalità superviżur meta l-applikazzjoni tkun lesta taħdem fil-livell tal-qalba. kodiċi. <ref name="TheRegister">{{Ċita aħbar|kunjom=Williams|isem=Chris|data=September 23, 2016|titlu=Double KO! Capcom's Street Fighter V installs hidden rootkit on PCs|url=https://www.theregister.co.uk/2016/09/23/capcom_street_fighter_v/|pubblikazzjoni=[[The Register]]|data-aċċess=September 24, 2016}}</ref> Dan sar biex jiġi evitat il-qerq. <ref name="TheRegister" /> Dan is-sewwieq ma vvalidax liema applikazzjoni kienet qed tipprova tużah, għalhekk kwalunkwe malware seta' uża s-sewwieq biex jesegwixxi kodiċi fil-livell tal-kernel. <ref name="TheRegister" /> Wara l-kontroversja, Capcom fakkret l-aġġornament tal-rootkit, u reġgħet lura għal verżjoni PC preċedenti tal-logħba filwaqt li kienet għadha tinkludi l-kontenut il-ġdid. <ref name="Kotaku">{{Ċita aħbar|kunjom=Gach|isem=Ethan|data=September 24, 2016|titlu=Street Fighter V Update Pulled Because It Made PCs Vulnerable To Malware|url=https://kotaku.com/street-fighter-v-update-pulled-because-it-made-pcs-vuln-1787038586|pubblikazzjoni=[[Kotaku]]|data-aċċess=June 24, 2018}}</ref> F'Mejju 2016, il-plejers tal-PS4 saru jafu li ''Street Fighter V'' għandu 8 frames ta 'latency ta' input, li jaffettwa l-logħob f'livelli għoljin. <ref>{{Ċita web|url=https://www.redbull.com/us-en/input-latency-is-affecting-street-fighter-v|titlu=Archived copy|sit=[[Red Bull]]|data-aċċess=2017-05-14|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190103055703/https://www.redbull.com/us-en/input-latency-is-affecting-street-fighter-v|arkivju-data=2019-01-03}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.vg247.com/2016/06/03/street-fighter-5-dev-team-investigating-input-lag-will-communicate-more/|titlu=Street Fighter 5 dev team investigating input lag, will communicate more|data=3 June 2016|sit=Vg247.com|data-aċċess=2 January 2019}}</ref> F'Ġunju 2016, Capcom skużat ruħha għan-nuqqas ta' komunikazzjoni tagħha dwar kwistjonijiet u aġġornamenti futuri, u qalet "Se nkunu l-ewwel li nammettu li nistgħu ntejbu l-komunikazzjoni tagħna mal-komunità, f'termini ta' fejn jinsabu l-prijoritajiet tagħna madwar il-logħba u l-aġġornamenti tal-istatus. ." <ref>{{Ċita web|url=https://www.ign.com/articles/2016/06/03/street-fighter-5-facing-issues-on-ps4-capcom-apologizes-for-silence|titlu=Street Fighter 5 Facing Issues on PS4, Capcom Apologizes for Silence|isem=Matt|awtur=Porter|data=3 June 2016|sit=Ign.com|data-aċċess=2 January 2019}}</ref> == ''Street Fighter V: Edizzjoni Arcade'' == [[Stampa:Street_Fighter_Arcade_Edition_at_E3_2018.jpg|daqsminuri|Nilgħab ''Street Fighter V: Arcade Edition'' fl- [[E3 2018]]]] On October 5, 2017, Capcom announced ''Street Fighter V: Arcade Edition'', for release on January 16, 2018, in United States and Japan and on 19 January 2018 in Europe.<ref>{{Ċita web|url=http://www.capcom-unity.com/strumslinger/blog/2017/10/05/street-fighter-v-arcade-edition-coming-january-16|titlu=Street Fighter V: Arcade Edition coming January 16!|sit=Capcom-unity.com|data-aċċess=2 January 2019|arkivju-data=12 January 2019|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190112025533/http://www.capcom-unity.com/strumslinger/blog/2017/10/05/street-fighter-v-arcade-edition-coming-january-16|url-status=dead}}</ref> The game includes codes for all of the DLC characters from seasons 1 and 2, as well as new interface graphics, two new gameplay modes (Arcade Mode and Extra Battle Mode), one additional V-Trigger per character, and a new CG opening cinematic. The game is available both as a free downloadable update for owners of the original game, and a standalone retail game sold at a reduced price.<ref>{{Ċita web|url=https://www.polygon.com/2017/10/5/16429572/street-fighter-5-arcade-edition-release-date|titlu=Street Fighter 5: Arcade Edition coming in 2018|isem=Michael|awtur=McWhertor|data=2017-10-05|sit=[[Polygon (website)|Polygon]]|pubblikatur=Vox Media|data-aċċess=2017-10-06}}</ref> The Arcade Edition has been developed to use the [[NESiCAxLive]] system.<ref name="2018-11-27-srk">{{Ċita aħbar|kunjom=Co|isem=Franz|data=27 November 2018|titlu=Street Fighter V for arcades gets a new name, new location tests in Japan|url=http://shoryuken.com/2018/11/27/street-fighter-v-for-arcades-gets-a-new-name-new-location-tests-in-japan/|pubblikatur=Shoryuken|data-aċċess=5 March 2019|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20191109172519/http://shoryuken.com/2018/11/27/street-fighter-v-for-arcades-gets-a-new-name-new-location-tests-in-japan/|arkivju-data=9 November 2019|url-status=dead}}</ref><ref name="2017-08-10-srk">{{Ċita aħbar|kunjom=Co|isem=Franz|data=10 August 2017|titlu=X-Kira presents evidence of an in-development Taito arcade build of Street Fighter V|url=http://shoryuken.com/2017/08/10/x-kira-presents-evidence-of-an-in-development-taito-arcade-build-of-street-fighter-v/|url-status=dead|pubblikatur=Shoryuken|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190306042911/http://shoryuken.com/2017/08/10/x-kira-presents-evidence-of-an-in-development-taito-arcade-build-of-street-fighter-v/|arkivju-data=6 March 2019|data-aċċess=5 March 2019}}</ref> == ''Street Fighter V: Champion Edition'' == It-tieni aġġornament għal ''Street Fighter V'', ''Champion Edition'' ġie maħruġ fl-14 ta' Frar, 2020. ''Champion Edition'' tagħmel diversi bidliet fil-logħba u l-bilanċ, inkluż li kull karattru jingħata t-tieni V-Skill; dawn il-bidliet tqassmu bħala aġġornament b'xejn għall-verżjonijiet kollha ta' ''Street Fighter V.'' Bħal ''Arcade Edition'', ''Champion Edition'' ġiet maħruġa fil-bejgħ bl-imnut bi prezz imraħħas. Il-pakkett tal-bejgħ bl-imnut jinkludi kull karattru, palk u kostum maħruġi mill-Istaġun 1 sa l-Istaġun 4, bl-eċċezzjoni tal-kontenut tal-Capcom Pro Tour, kostumi sponsorjati, u ħwejjeġ tal-Fighting Chance. Il-plejers eżistenti ta ''<nowiki/>' Street Fighter V'' ngħataw l-għażla li jixtru kit ta' aġġornament diġitali, li immedjatament jiftaħ il-kontenut kollu inkluż fir-rilaxx bl-imnut. <ref>{{Ċita web|url=https://www.gamespot.com/articles/street-fighter-5-champion-edition-announced-featur/1100-6471525/|titlu=Street Fighter 5: Champion Edition Announced, Featuring 40 Fighters And New V-Skills}}</ref> Fis-27 ta' Mejju 2020, Capcom ħabbret li minħabba r-riċeviment pożittiv taċ ''-Champion Edition'', huma kienu se jirrilaxxaw il-ħames staġun addizzjonali għal-logħba, bit-titlu "Season V", li fih kienu se jżidu ħames karattri addizzjonali, flimkien ma' tliet stadji ġodda. . <ref>{{Ċita web|url=https://www.capcom-unity.com/2020/05/27/sfvce-developer-blog-may-2020/|titlu=SFV:CE Developer Blog – May 2020|data=2020-05-27|sit=Capcom Unity|arkivju-data=2022-03-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220330033841/https://www.capcom-unity.com/2020/05/27/sfvce-developer-blog-may-2020/|data-aċċess=2024-05-09|url-status=dead}}</ref> Capcom aktar tard ikkonfermat fi Frar 2021 li s-sitt karattru bonus, Ħdax, se jiġi inkluż mal-pass tal-istaġun. <ref>{{Ċita web|url=https://www.polygon.com/2021/2/11/22278366/street-fighter-5-eleven-new-character-season-5-dan-rose-v-shift-capcom|titlu=Street Fighter 5's new character is the game's most random|isem=Michael|awtur=McWhertor|data=February 11, 2021|sit=Polygon}}</ref> Rilaxx fiżiku li fih il-kodiċi tal-vawċer għall-kit tal-aġġornament ''tal-Edizzjoni taċ-Champion'' u l-ġellieda DLC kollha maħruġi qabel, bit-titlu ''Edizzjoni taċ-Champion - Pakkett tal-Karattri Kollha'', ġie mħabbar minn Capcom waqt it-Tournament Pro Tour 2021. Kien maħruġ biss fil-Ġappun għal PlayStation 4 fid-9 ta' Diċembru 2021. <ref>{{Ċita web|url=https://www.eventhubs.com/news/2021/nov/01/pack-sf5ce-artwork-luke-cast/|titlu=The 'All Character Pack' for Street Fighter 5: Champion Edition features new artwork that presents Luke and the Season 5 cast|isem=Justin|awtur=Gordon|data=November 1, 2021|sit=Event Hubs|data-aċċess=December 9, 2022}}</ref> == ''Street Fighter V: Tip Arcade'' == Waqt l-avveniment taċ-ċerimonja tal-premjijiet tat-tournament ''Street Fighter V'' ta ' [[Tokjo Game Show|Tokyo Game Show]] 2018, Yoshinori Ono ta' Capcom ħabbar li l-logħba se tikseb rilaxx arcade attwali esklussivament fil-Ġappun fl-2019, bl-isem ''Street Fighter V: Tip Arcade'' . Din il-verżjoni għandha portijiet USB fuq il-ġnub tagħha, li jippermettu lill-plejers jużaw il-kontrolluri tagħhom stess, u karatteristiċi appoġġ onlajn għall-plejers biex jgħaqqdu l-kont tagħhom tan-Netwerk tal-Ġellieda Capcom. <ref>{{Ċita web|url=http://www.fightersgeneration.com/screens2/sfvae-arcade-2019.htm|titlu=SFV: Arcade Edition Coming to Japan Arcades in 2019|data=2018-09-24|sit=Fighters Generation}}</ref> Din il-verżjoni tinkludi wkoll avvenimenti b'limitu ta' żmien, Modalità Arcade u Modalità Taħriġ. F'Ġunju 2020, tħabbret modalità ta' logħba ġdida bl-isem ta' ''Boss Rush'' għal ''Street Fighter V: Type Arcade'', li fiha karattri tal-boxxla Extra Battle u Arcade Mode: Shadow Nash, Shin Akuma, Necalli, The Gief, The Master Ryu, Shadow Lady Chun- Li, Shin M. Bison u Gill. It-tneħħija ta 'ċertu ammont ta' stadji u pumijiet tippremja lill-plejer b'punti u premjijiet esklussivi fil-logħba. "Boss Rush" huwa avveniment bil-ħin u jdum biss ftit ġimgħat. L-ewwel istanza tal-avveniment damet bejn l-24 ta’ Ġunju u t-8 ta’ Lulju 2020. === Riklamar fil-logħba === Mill-11 ta' Diċembru 2018, Capcom introduċa reklamar fil-logħba, <ref>{{Ċita web|url=https://variety.com/2018/gaming/news/street-fighter-v-sponsored-content-1203085589/|titlu=Capcom To Inject Sponsored Content Into 'Street Fighter V'|isem=Stefanie|awtur=Fogel|data=December 10, 2018|sit=[[Variety (magazine)|Variety]]|data-aċċess=December 16, 2018}}</ref> li jidher fuq l-iskrins tat-tagħbija u fl-istadji u l-kostumi tal-karattru. <ref>{{Ċita web|url=https://techraptor.net/content/street-fighter-v-will-soon-have-in-game-ads|titlu=Street Fighter V Will Soon Have In-Game Ads|isem=Patrick|awtur=Perrault|data=December 10, 2018|sit=TechRaptor|data-aċċess=December 16, 2018}}</ref> Dan immedjatament ġibed kritika mill-ġurnalisti <ref>{{Ċita web|url=https://www.slashgear.com/street-fighter-v-sponsored-content-unsurprisingly-irks-fans-09557442/|titlu=Street Fighter V sponsored content unsurprisingly irks fans|awtur=JC Torres|data=December 9, 2018|sit=SlashGear|data-aċċess=December 16, 2018}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.destructoid.com/optional-or-not-street-fighter-v-s-new-in-game-ads-are-a-tacky-embarrassment-534882.phtml|titlu=Optional or not, Street Fighter V's new in-game ads are a tacky embarrassment|data=12 December 2018|sit=destructoid|data-aċċess=2 January 2019|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201028170609/https://www.destructoid.com/optional-or-not-street-fighter-v-s-new-in-game-ads-are-a-tacky-embarrassment-534882.phtml|arkivju-data=28 October 2020|url-status=dead}}</ref> u qanqal dibattitu fost il-partitarji. <ref>{{Ċita web|url=https://www.eurogamer.net/articles/2018-12-08-street-fighter-5-gets-in-game-ads|titlu=Street Fighter 5 in-game ads spark vociferous debate|isem=Wesley|awtur=Yin-Poole|data=December 8, 2018|sit=[[Eurogamer]]|data-aċċess=December 16, 2018}}</ref> == Midja relatata == === ''Street Fighter: Qawmien'' === Il-mini-serje tal-web ''Street Fighter: Resurrection'' isservi bħala prologu narrattiv għall-avvenimenti tal-logħba, b'Charlie Nash ikun il-protagonist. Ixxandar fuq [[go90]] mill-15 ta’ Marzu, 2016, sal-5 ta’ April, 2016. <ref>{{Ċita web|url=http://www.polygon.com/2015/12/7/9867878/live-action-street-fighter-resurrection-makes-its-debut-march-2016|titlu=Live-action Street Fighter: Resurrection makes its debut March 2016|isem=Allegra|awtur=Frank|data=December 7, 2015|sit=[[Polygon (website)|Polygon]]|data-aċċess=December 10, 2015}}</ref> === ''Street Fighter V: Edizzjoni Pachislot'' === Verżjoni pachislot ta’ ''Street Fighter V'' ġiet maħruġa esklussivament fil-Ġappun fis-17 ta’ Lulju 2018. Minn Settembru 2018, Capcom kienet biegħet 3,300 magna lil pachinko parlors. <ref>{{Ċita aħbar|data=October 29, 2018|titlu=First Half Report: Fiscal year ending March 31, 2019|url=http://www.capcom.co.jp/ir/english/data/pdf/explanation/2018/2nd/explanation_2018_2nd_01.pdf|pubblikatur=[[Capcom]]|data-aċċess=January 21, 2019}}</ref> == Akkoljenza == Il-verżjoni PlayStation 4 ta ' ''Street Fighter V'' irċeviet reviżjonijiet ġeneralment favorevoli mill-kritiċi, kif indikat mill-websajt tal-aggregazzjoni tar-reviżjoni Metacritic, li għandha punteġġ ta' 77/100 minn 80 reviżjonijiet. Ir-riċeviment tal-verżjoni tal-Windows kien aktar imħallat, għandu wieħed minn 74/100, minn 33 reviżjonijiet. Il-logħba kienet imfaħħra għall-grafika u l-logħba tagħha, iżda ġiet ikkritikata għan-nuqqas ta 'kontenut ta' plejer wieħed, karattri, u prestazzjoni online instabbli mat-tnedija. <ref>{{Ċita web|url=http://kotaku.com/capcom-s-trying-to-fix-street-fighter-v-1759616476|titlu=Capcom's Trying to Fix Street Fighter V|isem=Evan|awtur=Narcisse|data=February 17, 2016|data-aċċess=March 5, 2016}}</ref> Parteċipanti tal-logħba lmentaw dwar kwistjonijiet simili (kif ukoll oħrajn bħal nuqqas ta 'appoġġ għall-kontrollur) b'54% tar-reviżjonijiet fuq Steam huma negattivi. <ref name="pcga">{{Ċita web|url=http://www.pcgamer.com/capcoms-yoshinori-ono-apologises-for-sfv-server-issues/|titlu=Capcom's Yoshinori Ono apologises for SFV server issues|isem=Angus|awtur=Morrison|data=February 16, 2016|sit=[[PC Gamer]]|data-aċċess=March 5, 2016}}</ref> Yoshinori Ono ta 'Capcom ħareġ apoloġija lill-partitarji għall-għadd ta' kwistjonijiet tas-server. <ref name="pcga" /> Fit-12 ta 'Mejju, il-Kap Eżekuttiv ta' Capcom Kenzo Tsujimoto ammetta li ''Street Fighter V'' kellu "nuqqas ta 'kontenut" u li "kien bżonn aktar lustrar". <ref>{{Ċita web|url=http://www.gamespot.com/articles/capcom-admits-street-fighter-5-had-lack-of-content/1100-6439737/|titlu=Capcom Admits Street Fighter 5 Had "Lack of Content" and "Needed More Polish"|isem=Eddie|awtur=Makuch|data=May 12, 2016|sit=[[GameSpot]]|data-aċċess=May 19, 2016}}</ref> F'Novembru 2016, Ono qal "ilkoll nafu li ma ħriġniex prodott sħiħ, b'mod li huwa esperjenza ta' tagħlim" <ref>{{Ċita web|url=https://www.redbull.com/us-en/yoshinori-ono-street-fighter-5-interview-cpt-na-finals|titlu=Ono on the Evolving Street Fighter Scene|data=20 February 2017|sit=Red Bull|data-aċċess=2 January 2019}}</ref> == ''Edizzjoni Arcade'' == ''Street Fighter V: Arcade Edition'' għandu Metascore ta' 87/100 ibbażat fuq 36 kritika, li jiċċita reviżjonijiet ġeneralment favorevoli. Reviżjonijiet pożittivi ġew minn ''[[IGN]]'', ''[[GameSpot]]'', ''Hardcore Gamer'', u ''Electronic Gaming Monthly'' ; li kollha taw il-logħba 9/10 li jiċċitaw il-logħba bħala trasformazzjoni minn prodott mhux mitmum għal esperjenza sħiħa. Kull wieħed faħħar iż-żieda tal-kontenut fil-Modalità Arcade u l-għażla li tagħżel it-tieni V-Trigger, b'xi wħud faħħru ż-żieda tal-modalità Team Battle u li jkollhom data tal-qafas fil-mod ta 'taħriġ. EGM faħħar "l-abbiltà li jittella’ telespettatur 3D fil-Ħanut (sabiex tingħata ħarsa xierqa lejn kostumi ġodda u varjanti tal-kulur qabel ma jixtruhom), flimkien mal-għażla li jiġu ffiltrati ċerti oġġetti li jinxtraw (bħal ħwejjeġ) biss għal ċerti karattri ". <ref name="HCGAERev">{{Ċita web|url=https://www.hardcoregamer.com/2018/01/20/review-street-fighter-v-arcade-edition/286772/|titlu=Review: Street Fighter V: Arcade Edition|isem=Chris|awtur=Shive|data=January 20, 2018|pubblikatur=Hardcore Gamer|data-aċċess=January 22, 2018}}</ref> Push Square kien inqas pożittiv, u ta lill-logħba 8/10, u qal li "Hemm parti ċinika minna li tgħid Arcade Edition hija ftit aktar minn aġġornament glorified staġun tlieta, iżda l-verità sempliċi hija li qatt ma kien hemm żmien aħjar biex jaqbżu ġewwa”. <ref name="PSAERev">{{Ċita web|url=http://www.pushsquare.com/reviews/ps4/street_fighter_v_arcade_edition|titlu=Street Fighter V: Arcade Edition Review|isem=Robert|awtur=Ramsey|data=January 19, 2018|pubblikatur=[[Push Square]]|data-aċċess=January 22, 2018}}</ref> 4Players u NY Daily News it-tnejn qalu li kienet il-logħba "li dejjem xtaqt".   L- ''Edizzjoni Arcade'' kienet nominata għall-"Aħjar Logħba tal-Ġlied" f'The [[The Game Awards 2018|Game Awards 2018]] u għal "Logħba tal-Ġlied Favourite tal-Fans" fil- [[Premjijiet tal-Għażla tal-Gamers|Gamers' Choice Awards]], it-tnejn tilfu kontra ''[[Dragon Ball FighterZ]]'' . <ref>{{Ċita web|url=https://www.polygon.com/game-awards-tga/2018/12/6/18130000/the-game-awards-winners-2018|titlu=The Game Awards 2018: Here are all the winners|isem=Christopher|awtur=Grant|data=December 6, 2018|sit=[[Polygon (website)|Polygon]]|data-aċċess=December 12, 2018}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=http://file770.com/2018-gamers-choice-awards-nominees/|titlu=2018 Gamers' Choice Awards Nominees|isem=Mike|awtur=Glyer|data=November 19, 2018|pubblikatur=File 770|data-aċċess=January 8, 2019}}</ref> Said ''Arcade Edition'' kienet ukoll nominata għall-Raging Bull Award għall-Aħjar Logħba tal-Ġlied fil-New York Game Awards, tilfet kontra ''[[Super Smash Bros Ultimate|Super Smash Bros. Ultimate]]'' . <ref>{{Ċita web|url=https://screenrant.com/2018-new-york-game-awards-nominees/|titlu=2018 New York Game Awards Nominees Revealed|isem=Rob|awtur=Keyes|data=January 3, 2019|sit=[[Screen Rant]]|data-aċċess=January 8, 2019}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.dualshockers.com/the-new-york-game-awards-2019-winners/|titlu=The New York Game Awards Reveals 2019 Winners; God of War Earns the Top Prize|isem=Ryan|awtur=Meitzler|data=January 23, 2019|pubblikatur=DualShockers|data-aċċess=January 23, 2019}}</ref> Ġie nominat ukoll għall-"Best eSports Game" fil- ''[[Famitsu]]'' [[Xogħlijiet tal-Midja ASCII|Dengeki]] Game Awards 2019, tilef kontra ''[[Fortnite]]'' . <ref>{{Ċita web|url=https://www.siliconera.com/here-are-the-winners-of-the-famitsu-dengeki-game-awards-2019/|titlu=Here Are the Winners of the Famitsu Dengeki Game Awards 2019|awtur=Sato|data=April 18, 2020|sit=Siliconera|data-aċċess=May 4, 2020}}</ref> == Bejgħ == F'Mejju 2015, Capcom ħabbret li l-kumpanija kienet qed tistenna li l-logħba tbigħ mill-inqas 2 miljun unità madwar id-dinja qabel tmiem is-sena fiskali tal-kumpanija. <ref name="gamespot_sales_expectations">{{Ċita web|url=http://www.gamespot.com/articles/street-fighter-5-ps4-and-pc-release-window-sales-t/1100-6427197/|titlu=Street Fighter 5 PS4 and PC Release Window, Sales Target Revealed|isem=Eddie|awtur=Makuch|data=May 8, 2015|sit=[[GameSpot]]|data-aċċess=May 9, 2015}}</ref> Fil-Ġappun, ''Street Fighter V'' daħal fiċ-ċart fin-numru erbgħa, b'bejgħ ta '42,000 fl-ewwel ġimgħa. <ref>{{Ċita web|url=http://gematsu.com/2016/02/media-create-sales-21516-22116|titlu=Media Create Sales: 2/15/16 – 2/21/16|isem=Sal|awtur=Romano|data=February 24, 2016|sit=Gematsu|data-aċċess=March 5, 2016}}</ref> Il-logħba laħqet in-numru wieħed fit-tabella tal-bejgħ fiżiku tar-Renju Unit PS4, iżda nżammet barra mill-aqwa post fil-grafika multiformat minn ''[[Call of Duty: Black Ops III]]'' . <ref>{{Ċita web|url=http://www.gamereactor.eu/news/380813/Charts+Street+Fighter+V+off+to+a+worse+start+than+SFIV/?cat=news|titlu=Charts: Street Fighter V off to a worse start than SFIV|isem=Bengt|awtur=Lemne|data=February 22, 2016|sit=[[Gamereactor]]|data-aċċess=March 3, 2016}}</ref> Laħqet ukoll in-numru ħamsa fit-tabella tat-tniżżil tal-PlayStation Store tal-Istati Uniti, iżda naqset milli tidħol fl-aqwa 20 fl-Ewropa. <ref>{{Ċita web|url=http://www.playstationlifestyle.net/2016/03/04/february-2016-playstation-store-charts-firewatch-1-ps4-north-america-europe/|titlu=February 2016 PlayStation Store Charts: Firewatch #1 on PS4 in North America & Europe|isem=Jason|awtur=Dunning|data=March 4, 2016|sit=[[PlayStation LifeStyle]]|data-aċċess=March 5, 2016}}</ref> Il-logħba kienet is-seba 'logħba bl-imnut bl-aħjar bejgħ fl-Istati Uniti fi Frar 2016 skont il- [[Grupp NPD]] . <ref>{{Ċita web|url=http://www.hardcoregamer.com/2016/03/11/npd-group-ps4-far-cry-primal-top-february-2016-sales-charts/197282/|titlu=NPD Group: PS4, Far Cry Primal top February 2016 Sales Charts|isem=Kevin|awtur=Dunsmore|data=March 11, 2016|sit=Hardcore Gamer|data-aċċess=March 12, 2016}}</ref> ''Arcade Edition'' laħqet in-numru 12 fiċ-ċarts tal-bejgħ Ġappuniżi, <ref>{{Ċita web|url=https://gematsu.com/2018/01/media-create-sales-1-15-18-1-21-18|titlu=Media Create Sales: 1/15/18 – 1/21/18|data=24 January 2018|sit=Gematsu.com|data-aċċess=2 January 2019}}</ref> u n-numru 23 fiċ-ċarts tal-bejgħ fiżiku tar-Renju Unit. <ref>{{Ċita web|url=https://www.chart-track.co.uk/index.jsp?c=p/software/uk/archive/index_test.jsp&ct=110032&arch=t&lyr=2018&year=2018&week=4|titlu=GFK Chart-Track|sit=Chart-track.co.uk|data-aċċess=2 January 2019|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190103110210/https://www.chart-track.co.uk/index.jsp?c=p%2Fsoftware%2Fuk%2Farchive%2Findex_test.jsp&ct=110032&arch=t&lyr=2018&year=2018&week=4|arkivju-data=3 January 2019}}</ref> == Fil-kultura popolari == ''Street Fighter V'' deher f'kompitu Roadblock matul iċ-ċiklu tal-2017 tal-ispettaklu televiżiv tar-realtà, ''The Amazing Race 29'', waqt sieq li seħħet fil-Korea t'Isfel. Il-kontestant kellu jitgħallem kif jilgħab il-logħba mill-kowċ, u mbagħad kellu bżonn jegħleb plejer professjonali tal-eSports f'rawnd wieħed biex ikompli jiġri. Il-plejer professjonali kien jilgħab b’id waħda jekk il-kontestant ma jistax jirbaħ f’għaxar rounds, u mbagħad jilgħab b’għajnejhom wara għaxar rounds oħra. <ref>{{Ċita web|url=https://www.polygon.com/tv/2017/5/23/15682554/the-amazing-race-street-fighter-5-episode|titlu=The Amazing Race pits contestants against pro Street Fighter 5 players|isem=Michael|awtur=McWhertor|data=May 23, 2017|sit=[[Polygon (website)|Polygon]]|data-aċċess=May 23, 2017}}</ref> Wrestler professjonali Kenny Omega juża mossa msejħa "V-Trigger", imsemmija wara l-mekkanik fil-logħba. <ref>{{Ċita web|url=https://www.kotaku.com.au/2019/06/elite-wrestler-kenny-omega-loves-mother-3-and-talks-business-over-apex-legends/|titlu=Elite Wrestler Kenny Omega Loves Mother 3 And Talks Business Over Apex Legends|data=February 20, 2022|sit=[[Kotaku]]|data-aċċess=February 20, 2022|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220220072005/https://www.kotaku.com.au/2019/06/elite-wrestler-kenny-omega-loves-mother-3-and-talks-business-over-apex-legends/|arkivju-data=February 20, 2022|url-status=dead}}</ref> == Referenzi == {{referenzi}} [[Kategorija:Logħob]] [[Kategorija:Kompjuter]] el8bivwgxq5qq9douqz2odcj3o6iv02 0 32408 333871 313574 2026-11-08T11:00:48Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333871 wikitext text/x-wiki {{automatic taxobox}} '''''Tetraclinis''''' Mast. huwa [[Ġeneru (tassonomija)|ġeneru]] li jiġbor is-siġar koniferi li jħaddru s-sena kollha mill-familja [[Cupressaceae]]<ref name=":0">{{Ċita web|url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:31988-1|titlu=Tetraclinis Mast. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|sit=Plants of the World Online|lingwa=en|data-aċċess=2024-07-22|arkivju-data=2024-05-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240526064903/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:31988-1|url-status=dead}}</ref> Dan il-ġeneru fih speċi waħda biss; '''''Tetraclinis articulata''''',<ref name=":0" /> <ref>García-Castaño, J. L., Balao, F., Lorenzo, M. T., Véla, E., Hadjadj-Aoul, S., Mifsud, S., & Terrab, A. (2021). A complex genetic structure of Tetraclinis articulata (Cupressaceae) in the western Mediterranean. ''Botanical Journal of the Linnean Society'', ''197''(3), 420-438.</ref> magħrufa wkoll bħala '''Thuja articulata''', <ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Algethami|isem1=Faisal K.|kunjom2=Jlizi|isem2=Salma|kunjom3=Znati|isem3=Mansour|kunjom4=Elamin|isem4=Mohamed R.|kunjom5=Ben Hamadi|isem5=Naoufel|data=2024-03-01|titlu=Phytochemistry and Biological Assessment of Thuja articulata Trunk Barks: HPLC-PDA-ESI-MS Analysis, Bioevaluation, and Molecular Docking|url=https://www.ingentaconnect.com/content/ben/cbc/2024/00000020/00000003/art00008|rivista=Current Bioactive Compounds|volum=20|numru=3|paġni=83–92}}</ref> '''Barbary thuja''', <ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Blondel|isem=Jacques|kunjom2=Aronson|isem2=James|data=1999|sena=1999|titlu=Biology and Wildlife of the Mediterranean Region|url=https://books.google.com/books?id=fuwBN04nF9QC&dq=barbary+thuja&pg=PA118|lingwa=en|iktar=|post=Stati Uniti|pubblikatur=Oxford University Press|isbn=978-0-19-850035-3}}</ref> Sandarac, <ref>{{Ċita web|url=https://dictionary.reverso.net/english-definition/sandarac+tree|titlu=sandarac tree definition {{!}} English definition dictionary {{!}} Reverso|sit=dictionary.reverso.net|data-aċċess=2024-07-22}}</ref> Għargħar u s-siġra tal-Għargħar.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://www.maltawildplants.com/CUPR/Tetraclinis_articulata.php|titlu=Tetraclinis articulata (Sandarac Gum Tree) : MaltaWildPlants.com - the online Flora of the Maltese Islands.|kunjom=Mifsud|isem=Stephen|data=2002-08-23|sit=www.maltawildplants.com|lingwa=en-us|data-aċċess=2024-07-22}}</ref> Din l-ispeċi hija endemika għar-reġjun tal-Punent tal-[[Mediterran]].<ref name=":2">Charco, J., & Blanco, E. (1999). El bosque mediterráneo en el norte de África: biodiversidad y lucha contra la desertificación. </ref> [[Stampa:Alhucemas_(9).JPG|daqsminuri|300x300px| Foresta tas-siġra tal-Għargħar fil-Park Nazzjonali ta' Al Hoceima]] == Abitat u distribuzzjoni == Is-siġra tal-Għargħar hija indiġena u abbundanti l-aktar fil-Majjistral [[Afrika|tal-Afrika]], mill-Muntanji Atlas fil-[[Marokk]], [[Alġerija|l-Alġerija]], u sa[[Tuneżija|t-Tuneżija]], b'żewġ popolazzjonijiet żgħar oħra; b'waħda [[Malta|f'Malta]], kif ukoll poplazzjoni oħra qrib [[Cartagena, Spanja|Cartagena]] fix-Xlokk ta' [[Spanja]].<ref name=":2" /><ref>Saxton, W. T. (1913). Contributions to the Life-history of Tetraclinis articulata, Masters, with some Notes on the Phylogeny of the Cupressoideæ and Callitroideæ. ''Annals of botany'', ''27''(108), 577-605.</ref><ref>Esteve-Selma, M. A., Martínez-Fernández, J., Hernández-García, I., Montávez, J. P., López-Hernández, J. J., & Calvo, J. F. (2012). Potential effects of climatic change on the distribution of Tetraclinis articulata, an endemic tree from arid Mediterranean ecosystems. ''Climatic change'', ''113'', 663-678.</ref> Is-siġra tal-Għargħar tikber f'altitudnijiet relattivament baxxi fi klima Mediterranja, li hija sħuna u niexfa. Fil-fatt tikber fuq l-irdumijiet ta' ħdejn il-baħar, fil-foresti u fil-widien.<ref name=":1" /> Kif ukoll f'għoljiet fil-beraħ f'xemx diretta f'ħamrija fqira. <ref>Puértolas, Jaime & Chirino, Esteban & Prada, Arantxa. (2013). Tetraclinis articulata. </ref> Għalkemm din hija rari fis-selvaġġ f'Malta, fejn xi darba kienet aktar abbundanti milli hi illum. <ref name=":3">Baldacchino A. E. (2018). Siġar Maltin: tagħrif, tnissil, ħarsien, għajdut. Valletta: Klabb Kotba Maltin </ref><ref name=":1" /><ref name=":4" /> Illum il-ġurnata f'Malta hija frekwenti fil-ġonna u f'postijiet ta' afforestazzjoni.<ref name=":1" /><ref name=":4" /> Is-siġra tal-Għargħar tikber f'assoċċazzjoni ma' speċi ta' pjanti oħra fosthom il-''Periploca angustifolia'', ''Pinus halepensis,'' ''Anthyllis hermanniae'' u ''Erica multiflora'' fost oħrajn.<ref>Nicolás, M. J., & Selma, E. (2004). MA; Palazón, JA; López-Hernández, JJ Modelo sobre las preferencias de hábitat a escala local de Tetraclinis articulata (Vahl) Masters en una población de su área de distribución. ''An. Biol'', ''26'', 157-167.</ref><ref name=":4">Calleja, E. J. (2018). Trees and Shrubs of the Maltese Islands and their Habitats. First edit., Nature Trust-FEE Malta, 184pp</ref> Id-distribuzzjoni tas-siġra tal-Għargħar naqset drastikament matul iż-żminijiet minħabba l-pressjoni tal-bniedem fosthom bl-iżviluppar tal-ambjent għall-użu tiegħu, mir-ragħa tal-annimali, nirien u kompetizzjoni minn speċi invażivi.<ref>Sánchez-Gómez, P., Jiménez, J. F., Vera, J. B., Sánchez-Saorín, F. J., Martínez, J. F., & Buhagiar, J. (2013). Genetic structure of Tetraclinis articulata, an endangered conifer of the western Mediterranean basin. ''Silva Fennica'', ''47''(5).</ref> == Tassonomija == L-eqreb qraba ta' dan il-ġeneru huma ''Platycladus'' u ''Calocedrus'', bl-eqreb xebħ ma’ dawn tal-aħħar.<ref>Wu, J. Y., Ding, S. T., Li, Q. J., Zhao, Z. R., & Sun, B. N. (2014). First occurrence of Platycladus from the upper Miocene of Southwest China and its phytogeographic implications. ''Plos one'', ''9''(12), e115141.</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.conifers.org/cu/Calocedrus.php|titlu=Calocedrus Kurz 1873|kunjom=Earle|isem=Christopher J.|data=2023-02-26|sit=www.conifers.org|lingwa=en|data-aċċess=2024-07-25|arkivju-url=|arkivju-data=}}</ref> Fil-passat, il-ġeneru ''Tetraclins'' ġieli tpoġġa mal-ġeneri ta' ''Thuja'' jew ''Callitris'', iżda dawn il-ġeneri huma inqas relatati mill-qrib ma' dan il-ġeneru.<ref>Morte, Asunción & Honrubia, M.. (1996). Tetraclinis articulata (Cartagena Cypress). 10.1007/978-3-662-10617-4_24. </ref> == Deskrizzjoni == [[Stampa:Alhucemas_(11).JPG|daqsminuri|300x300px| Frott misjur tat-''Tetraclinis articulata'' fil -Park Nazzjonali ta' Al Hoceima]] It-''Tetraclinis articulata'' hija siġra li tikber bil-mod u titwal sa 6–15 metru u raramet twassal għall-għoxrin metru fit-tul.<ref name=":2" /> Filwaqt li z-zokk prinċipali ikun bejn 0.5-1 metru fil-wisa'.<ref name=":3" /> Ħafna drabi z-zokk prinċipali ikun maqsum f'żewġ zkuk jew iktar mill-bażi.<ref name=":5">P. Sánchez Gómez, D.Stevens, M.Fennane, S.Tahar, M.F. Gardner and P.I.Thomas, 2019, ''Tetraclinis articulata'', from the website: ‘Threatened Conifers of The World’ (<nowiki>https://threatenedconifers.rbge.org.uk/conifers/tetraclinis-articulata</nowiki>). </ref> Is-siġar li għadhom żgħar ikollhom forma pyramidali.<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltawildplants.com/CUPR/Tetraclinis_articulata.php|titlu=Tetraclinis articulata (Sandarac Gum Tree) : MaltaWildPlants.com - the online Flora of the Maltese Islands.|kunjom=Mifsud|isem=Stephen|data=2002-08-23|sit=www.maltawildplants.com|lingwa=en-us|data-aċċess=2024-07-25}}</ref><ref name=":2" /> Filwaqt li siġar maturi ikollhom forma irregolari <ref name=":5" /> Il-weraq jifforma fi friegħi miftuħin b'weraq li ikun 1-8&nbsp;mm fit-tul u 1–1.5&nbsp;mm wiesgħa; il-weraq huma rranġati f'pari opposti f'grupp ta' erbgħa.<ref name=":5" /> <ref name=":6">{{Ċita web|url=https://www.arbolesornamentales.es/Tetraclinisarticulata.htm|titlu=TETRACLINIS ARTICULATA (Vahl) Mast.|kunjom=Sánchez de Lorenzo-cáceres|isem=José Manuel|sit=www.arbolesornamentales.es|lingwa=es|data-aċċess=2024-07-25}}</ref> Twarrad fi Frar, iz-zahar u l-inwar jikbru fuq l-istess siġra, fejn iz-zahar jiddakkru bir-riħ.<ref name=":3" /> iz-zahar ikun ta' daqs 8-3mm u l-inwar 5-7mm.<ref name=":3" /><ref name=":6" /> Il-frotta tas-siġra tal-Għargħar issir bejn Novembru u Diċembru.<ref name=":3" /> Il-frotta tal-Għargħar hija 10-15&nbsp;mm fit-tul, ta' lewn aħdar li jsir kannella-ħamrani meta jimmaturaw f'madwar 8 xhur.<ref name=":3" /><ref name=":5" /> Il-frotta għanda diametru ta' 10-15mm.<ref name=":8">{{Ċita ktieb|kunjom=Farjon|isem=Aljos|sena=2005|titlu=A monograph of Cupressaceae and Sciadopitys.|lingwa=en|post=Kew|pubblikatur=Royal Botanic Gardens|isbn=1842460684}}</ref> Kull frotta tinqasam f'erba' bicciet ħoxnin tal-injam li huma irranġati f'żewġ pari opposti.<ref name=":8" /> [[Żerriegħa|Iż-żrieragħ]] huma 5-7&nbsp;mm fit-tul u 2&nbsp;mm wiesgħa, bi&nbsp;ġwienħa irqiqa bħall-karta fuq kull naħa taż-żerriegħa. <ref name=":3" /><ref name=":8" /> Is-siġra tal-Għargħar hija waħda minn numru żgħir ta' koniferi li kapaċi jerġgħu jinbtu miz-zkuk prinċipali u mill-għeruq meta dawn is-siġar jitqaċċtu jew jinħarqu. <ref name=":5" /> Dan huwa adattament sabiex jgħixu fi klima sħuna li jkolla żminijiet ta' nixfa, nirien naturali u livelli immoderati ta' ragħa tal-annimali.<ref>Zemrani, M., Camarero, J. J., Valeriano, C., Rubio-Cuadrado, A., Fulé, P. Z., Díaz-Delgado, R., & Taïqui, L. (2023). Site-contingent responses to drought of core and relict Tetraclinis articulata populations from Morocco and Spain. ''Dendrochronologia'', ''80'', 126103.</ref> Siġar xjuħ li nibtu kemm il-darba matul għexrieren ta' snin jifformaw għenieqed tal-injam fuq il-wiċċ taz-zokk prinċipali magħrufin bħala ''lupias'' . <ref name=":5" /> === L-użu u s-simboliżmu === Hija [[Siġra nazzjonali|s-siġra nazzjonali]] ta' [[Malta]], fejn hija magħrufa bħala ''għargħar'' (imnissla mill-Għarbi {{Lang|ar|عَرْعَر}} ʿarʿar ). <ref>{{Ċita web|url=https://www.conifers.org/cu/Tetraclinis.php|titlu=Tetraclinis articulata (arartree) description|sit=www.conifers.org|data-aċċess=2024-07-25}}</ref>. Ir[[Reżina|-reżina]], magħrufa bħala sandarac, tintuża sabiex jsir verniċ, likur u fil-mediċina tradizzjoni fl-Afrika ta' fuq.<ref>Khatib, S., Sobeh, M., & Bouissane, L. (2022). Tetraclinis articulata (vahl) masters: An insight into its ethnobotany, phytochemistry, toxicity, biocide and therapeutic merits. ''Frontiers in Pharmacology'', ''13'', 977726.</ref><ref name=":5" /> Ir-reżina hija partikolarment importanti fir-restawr [[Pittura|tal-pitturi]].<ref>Decq, L., Stoffelen, P., Cattersel, V., Mazurek, J., Fremout, W., Veenhoven, J., ... & Vandenabeele, P. (2021). Quality control of natural resins used in historical European lacquer reconstructions with some reflections on the composition of sandarac resin (Tetraclinis articulata (Vahl) Mast.). ''Journal of Analytical and Applied Pyrolysis'', ''158'', 105159.</ref> L-injam tas-siġra tal-Għargħar jintuża fl-ornamenti tal-injam, għodda u fil-bini tad-djar fejn l-injam huwa magħruf bħala Thuja-burr<ref>Abdelwahed, F., Mohamed, R., Bousselham, K., Mohsine, Z., Fatima, E. B. C., De Marsan, M., ... & Abderrahim, F. (2015). Natural durability of Tetraclinis articulata (Vahl) Masters woods against wood decay fungi: laboratory test. ''Wood Research'', ''60''(6), 865-872.</ref><ref name=":5" /> === Kultivazzjoni === Is-siġra tal-Għargħar hija kkultivata kemm bħala [[siġra ornamentali]] fi klima sħuna u niexfa, kif ukoll bħala ħajt u ilqugħ għall-privatezza u s-sigurtà.<ref>{{Ċita web|url=https://www.conifers.org/cu/Tetraclinis.php|titlu=Tetraclinis articulata|kunjom=Earle|isem=Christopher J.|data=2023-02-06|sit=www.conifers.org|lingwa=en|data-aċċess=2024-07-25}}</ref> Illum il-ġurnata tintuża ukoll fi proġetti ta’ afforestazzjoni.<ref name=":4" />  === Protezzjoni === Is-Siġra tal-Għargħar hija speċi protetta bil-ligi fi Spanja kif ukoll f'Malta.<ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Sánchez-Gómez|isem1=Pedro|kunjom2=Jiménez|isem2=Juan|kunjom3=Vera|isem3=Juan|kunjom4=Sánchez-Saorín|isem4=Francisco|kunjom5=Martínez|isem5=Juan|data=2013|titlu=Genetic structure of Tetraclinis articulata, an endangered conifer of the western Mediterranean basin|url=http://www.silvafennica.fi/article/1073|rivista=Silva Fennica|volum=47|numru=5}}</ref> Skont il-lista l-ħamra tal-IUCN għall-Ewropa, is-Siġra tal-Għargħar hija meqjusa fil-periklu tal-estinżjoni bil-klassifikazzjoni ta' EN.<ref>{{Ċita web|url=https://www.iucnredlist.org/species/30318/95804470|titlu=Tetraclinis articulata (Sandarac)|data=2016-05-09|sit=iucnredlist.org|lingwa=en|data-aċċess=2024-09-10}}</ref> == Fdalijiet fossilizzati == Mill-fdalijiet fossilizzati ta' weraq u frott li kienu nstabu f'Monte Tondo u [[Borgo Tossignano]], fit-Tramuntana [[Appennini|tal-Appennini]], [[Italja|l-Italja]], kienet instabet speċi [[Estinzjoni|estinta]] relatata mill-istess ġeneru li ingħatat l-isem ta' ''Tetraclinis salicornioides.''<ref name=":7">Teodoridis, V., Kvaček, Z., Sami, M., Utescher, T., & Martinetto, E. (2015). Palaeoenvironmental analysis of the Messinian macrofossil floras of Tossignano and Monte Tondo (Vena del Gesso basin, Romagna Apennines, northern Italy). ''SBORNIK NARODNIHO MUZEA V PRAZE. RADA B. PRIRODNI VEDY'', ''71''(3-4), 249-292.</ref> ''Tetraclinis salicornioides'' kienet mill-perjodu Messinian (madwar 5.7 Ma).<ref name=":7" /> [[Stampa:Immature_cones.jpg|daqsminuri|Il-frotta mhux misjura tas-siġra tal-Għargħar]] == Stampi == <gallery> Stampa:Tetraclinis_articulata8.jpg|alt=Tetraclinis articulata in the mountains of Cartagena, Spain| ''Tetraclinis articulata'' b'forma pyramidali fil-muntanji ta' Cartagena, Spanja Stampa:Araar-root-burl-cup.jpg|alt=A cup made of root burl wood from the Essaouira area of Morocco|Tazza magħmula mill-injam tal-għeruq miż-żona ta' Essaouira fil-Marokk Stampa:Tetraclinis_articulata_-_Köhler–s_Medizinal-Pflanzen-270.jpg|alt=Illustration from Koehler's Medicinal-Plants (1887)|Ilustrazzjoni botanika mil-ktieb ta' Koehler ''Medicinal-Plants'' (1887) Stampa:Tetraclinis_articulata_MHNT.BOT.2007.52.39.jpg| Il-Frotta u ż-żerriegħa tat-''Tetraclinis articulata'' </gallery> == Referenzi == [[Kategorija:Flora ta' Spanja]] [[Kategorija:Flora ta' Malta]] l54gxlbk5sgc2g9svw7wu5860qnie8g 0 32433 333812 310426 2026-11-08T01:11:22Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333812 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox}} Iċ''-'''Chiliadenus bocconei,''''' magħrufa bil-Malti bħala t-'''Tulliera Selvaġġa''' u t-'''Tulliera ta’ Malta''', hija pjanta perenni mill-familja [[Asteraceae]].<ref name=":0">{{Ċita web|url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:192772-1|titlu=Chiliadenus bocconei Brullo {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|sit=Plants of the World Online|lingwa=en|data-aċċess=2024-08-04|arkivju-data=2024-08-04|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240804131959/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:192772-1|url-status=dead}}</ref><ref name=":1">{{Ċita web|url=https://www.maltawildplants.com/ASTR/Chiliadenus_bocconei.php|titlu=Chiliadenus bocconei (Maltese Fleabane) : MaltaWildPlants.com - the online Flora of the Maltese Islands.|kunjom=Mifsud|isem=Stephen|data=2002-08-23|sit=www.maltawildplants.com|lingwa=en-us|data-aċċess=2024-08-04}}</ref> Hija endemika għall-[[Gżejjer Maltin]].<ref name=":0" /><ref>{{Ċita web|url=https://www.gbif.org/species/3089846|titlu=Chiliadenus bocconei Brullo|sit=www.gbif.org|lingwa=en|data-aċċess=2021-12-14}}</ref> Din il-pjanta tikber bħala arbuxxell u hija komuni fix-xagħri, fl-irdum, fil-ħitan, kif ukoll fil-widien viċin il-baħar.<ref name=":1" /><ref>Buhagiar, J. A., Camilleri–Podestà, M. T., Cioni, P., Flamini, G., & Pistelli, L. (2015). Essential oil composition of summer and winter foliage of Chiliadenus bocconei. Natural Product Communications, 10(7), 1934578X1501000748.</ref>  Tikber fil-ħofor u fix-xquq tal-blat.<ref name=":1" /><ref>Haslam, S.M., Sell, P.D., Wolsely, P.A. (1977). A Flora of the Maltese Islands. Malta University Press. Malta.</ref> Bejn Awissu u Novembru iċ-''Chiliadenus bocconei'' twarrad bi fjuri sofor.<ref name=":1" /> Filwaqt li ċ-''Chiliadenus bocconei'' hija endemika għall-Gżejjer Maltin, speċi relatati mill-ġeneru ''Chiliadenus'' jikbru f’postijiet oħra fil-bqija tar-reġjun tal-Mediterran bħaċ-''Chiliadenus saxatilis'' u ''Chiliadenus Montanus'' fost oħrajn.<ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Bengtson|isem1=Annika|kunjom2=Anderberg|isem2=Arne A.|data=2018-08-01|titlu=Species diversification in the Mediterranean genus Chiliadenus (Inuleae-Asteraceae)|url=https://doi.org/10.1007/s00606-018-1515-2|rivista=Plant Systematics and Evolution|lingwa=en|volum=304|numru=7|paġni=853–860}}</ref> == Referenzi == [[Kategorija:Flora ta' Malta]] qd577smoabc5dxhr8os51vqalj2k3rd 0 32478 333877 330829 2026-11-08T11:13:42Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333877 wikitext text/x-wiki {{Databox}} It-'''Torri ta' Xutu''', magħrufa wkoll bħala t-'''Torru ta' Xuta''' jew it-'''Torri ta' Wied iż-Żurrieq''', huwa [[torri tal-għassa]] żgħir fil-[[Qrendi]], [[Malta]]. Il-bini tiegħu tlesta fl-1638 bħala l-ħames [[Torrijiet ta' Lascaris|torri ta' Lascaris]]. Fit-tieni deċenzju tas-seklu 21, it-torri ġie restawrat minn [[Din l-Art Ħelwa]]. == Storja == It-Torri tas-Xuru inbena bejn l-1637 u l-1638 f'Wied iż-Żurrieq, u jinsab fil-konfini tal-Qrendi, fuq is-sit ta' post ta' għassa medjevali.<ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Zammit|isem1=Vincent|sena=1984|titlu=Fortifications in the Middle Ages|rivista=Civilization|lingwa=en|volum=1|post=Malta|pubblikatur=PEG Ltd|paġni=33}}</ref> Huwa serva bħala l-prototip għat-[[Torrijiet ta' de Redin|torrijiet De Redin]], li nbnew bejn l-1658 u 1659.<ref>{{Ċita web|url=http://afm.gov.mt/file.aspx?f=496|titlu=The De Redin Tower|isem=David P.|awtur=Attard|sit=[[Armed Forces of Malta]]|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150531095315/http://afm.gov.mt/file.aspx?f=496|arkivju-data=31 May 2015}}</ref> Wara li l-Ingliżi ħadu Malta f'idejhom fl-1800, it-Torri ta' Xutu baqa' jintuża u kien immexxi mir-[[Royal Malta Fencible Regiment]] u aktar tard mir-[[Royal Malta Fencible Artillery]]. Kien ġie abbandunat fl-1873 iżda kien immexxi mill-Pulizija tal-Kosta għal darb'oħra matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]]. It-torri sussegwentement intuża bħala għassa tal-pulizija sal-2002. Kanun oriġinali, minn żmien l-Ordni, għadu jinsab fuq il-bejt tat-torri. == Illum == [[Stampa:Torri_ta’_Xutu_2009.JPG|daqsminuri| It-torri, kif jidher mil-lvant]] F'Marzu tal-2013, il-Gvern ta' Malta għadda l-konservazzjoni ta' dan it-torri lil [[Din l-Art Ħelwa]] għal perjodu ta' 10 snin.<ref>{{Ċita aħbar|data=6 March 2013|titlu=Din l-Art Helwa to manage Wied iż-Żurrieq Tower|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20130306/local/din-l-art-helwa-to-manage.460364|pubblikazzjoni=[[Times of Malta]]|data-aċċess=20 April 2014}}</ref> F’Settembru tal-2014, it-torri u l-inħawi tal-madwar tnaddaf mill-iskart u l-fdalijiet mill-voluntiera ta’ Din l-Art Ħelwa kif ukoll mill-Iscouts tal-Qrendi.<ref>{{Ċita aħbar|data=7 September 2014|titlu=Wied iz Zurrieq tower gets much-needed clean-out|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20140907/local/wied-iz-zurrieq-tower-gets-much-needed-clean-out.534755|pubblikazzjoni=[[Times of Malta]]|data-aċċess=16 September 2014}}</ref> It-torri għadda minn konservazzjoni ta' restawr sal-2016, u ġie inawgurat u miftuħ għall-pubbliku fl-2019.<ref>{{Ċita web|url=http://corporate.maltairport.com/en/corporate-social.htm|titlu=Corporate Responsibility|sit=Malta International Airport|data-aċċess=17 May 2015|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150408055653/http://corporate.maltairport.com/en/corporate-social.htm|arkivju-data=8 April 2015}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://dinlarthelwa.org/news/ta-xutu-tower-in-wied-iz-zurrieq-is-restored-and-open-for-visitors/|titlu=TA' XUTU TOWER IN WIED IŻ-ŻURRIEQ IS RESTORED AND OPEN FOR VISITORS|data=25 July 2019|sit=Din l-Art Ħelwa|data-aċċess=22 March 2020|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200322160642/https://dinlarthelwa.org/news/ta-xutu-tower-in-wied-iz-zurrieq-is-restored-and-open-for-visitors/|arkivju-data=22 March 2020|url-status=dead}}</ref> == Referenzi == {{Referenzi}} == Ħoloq esterni == * [https://web.archive.org/web/20160124145008/http://www.culturalheritage.gov.mt/filebank/inventory/Knights%20Fortifications/1388.pdf Inventarju Nazzjonali tal-Proprjetà Kulturali tal-Gżejjer Maltin] {{Torrijiet tal-Għassa Storiċi ta' Malta}} [[Kategorija:Inventarju Nazzjonali tal-Proprjetà Kulturali tal-Gżejjer Maltin]] [[Kategorija:Torrijiet ta' Lascaris]] [[Kategorija:Qrendi]] c8ynpng781tp2q3pm3lt9b97l21xt4d 0 32516 333794 313466 2026-11-07T23:12:11Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333794 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox}} L-'''''Adonis microcarpa''''', magħrufa bil-Malti bħala Għallet is-serduq, Ħenna jew Għajn is-serduq, hija [[Pjanta erbaċea|pjanta]] annwali mill-familja Ranunculaceae.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:708126-1|titlu=Adonis microcarpa DC. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|sit=Plants of the World Online|lingwa=en|data-aċċess=2024-08-21|arkivju-data=2024-11-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20241130095145/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:708126-1|url-status=dead}}</ref><ref name=":1">{{Ċita web|url=https://www.maltawildplants.com/RANU/Adonis_microcarpa.php|titlu=Adonis microcarpa (Pheasant's eye)|kunjom=Mifsud|isem=Stephen|data=2022|sit=maltawildplants.com|lingwa=en|data-aċċess=2024-08-21}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.ilmiklem.com/encyclopedia/henna-fjura/|titlu=Henna (fjura)|kunjom=miklem|data=2017-11-15|sit=Il-Miklem|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-08-23}}</ref>Din l-ispeċi hija indiġena mill-Punent [[Asja|tal-Asja]] san-Nofsinhar [[Ewropa|tal-Ewropa]], inkluż fil-gżejjer Maltin.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> L-''Adonis microcarpa'' ġiet ukoll naturalizzata fl[[Awstralja|-Awstralja]].<ref name=":0" /> Bħala abitat, tikber ħdejn għelieqi ikkultivati, fix-xagħri u f’art imħarbta. <ref name=":1" /><ref name=":2" /> F'Malta, l-''Adonis microcarpa'' hija mħarsa bil-ligi.<ref name=":1" /> == Deskrizzjoni == L-''Adonis microcarpa'' twarrad minn Jannar sa Mejju <ref name=":2" />. F’Malta tikber sa 10ċm fit-tul, għalkemm fil-bqija tad-distribuzzjoni tagħha tikber sa 40 ċm.<ref name=":3">{{Ċita web|url=https://portal.wiktrop.org/species/show/658|titlu=Adonis microcarpa DC. {{!}} Species|sit=WIKTROP - Weed Identification and Knowledge in the Tropical and Mediterranean areas|lingwa=en|data-aċċess=2024-08-23}}</ref><ref name=":2" /> Għandha weraq twal u irqaq, kif ukoll fjuri ħomor biċ-ċentru iswed.<ref name=":1" /><ref name=":2">{{Ċita ktieb|kunjom=Lanfranco|isem=Edwin|kunjom2=Bonett|isem2=Guido|sena=2018|titlu=Nature Guide Series Wild Flowers of the Maltese Islands|lingwa=en|post=Print It, Paola|pubblikatur=Book Distributors Ltd|paġni=107|isbn=978-99957-46-59-9}}</ref><ref name=":3" /> Ikkomparati mal-fjuri ta' barra minn Malta tal-istess speċi, f’Malta ħafna mill-fjuri tal-''Adonis microcarpa'' huma iżgħar u jkollhom inqas petali, li jkunu ta’ lewn oranġjo <ref name=":2" /> == Referenzi == [[Kategorija:Flora ta' Malta]] cx0h0op1z1h83ezyjuzt2r892hyvblj 0 32701 333810 314253 2026-11-08T00:59:03Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333810 wikitext text/x-wiki Il-ġeneru '''''Chamaerops''''' jiġbor fih pjanti li jwarrdu mill-familja [[Arecaceae]]. <ref name=":0" /> Dan il-ġeneru fih speċi waħda biss, ix-'''''Chamaerops humilis''''' '''L''.''''', <ref name=":0">{{Ċita web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:665917-1|titlu=Chamaerops humilis L. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|sit=Plants of the World Online|lingwa=en|data-aċċess=2024-09-18|arkivju-data=2024-11-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20241130114101/https://powo.science.kew.org/taxon/urn%3Alsid%3Aipni.org%3Anames%3A665917-1|url-status=dead}}</ref> li bil-Malti jisimha l-Ġummar Safrani u European Fan Palm jew Mediterranean Dwarf Palm bl-Ingliż.<ref name=":3">Mifsud, S. (2007). Chamaerops humilis (Dwarf Fan Palm). maltawildplants.com.https://maltawildplants.com/AREC/Chamaerops_humilis.php Miġbur 18-09-2024</ref><ref name=":13">{{Ċita ktieb|kunjom=Baldacchino|isem=Alfred E.|sena=2018|titlu=Siġar Maltin- tagħrif, tnissil, ħarsien,għajdut|lingwa=mt|pubblikatur=Klabb Kotba Maltin}}</ref> Din il-palma hija waħda mill-aktar palm li jifilħu għall-kesħa u tintuża fit-tisbiħ tal-art fil-pajjiżi tat-tramuntana. <ref name=":11" /> <ref name="Jenkins2013">{{Ċita ktieb|kunjom=S. H. Jenkins|data=2 October 2013|titlu=Mediterranean Coastal Pollution: Proceedings of a Conference Held in Palma, Mallorca, 24-27 September, 1979|url=https://books.google.com/books?id=8vwbBQAAQBAJ&pg=PA489|pubblikatur=Elsevier|paġni=489|isbn=978-1-4831-5107-6}}</ref>{{Automatic taxobox}} == Tassonomija == Minbarra l-isem aċċettat tax-''Chamaerops humilis,'' hemm bosta ismijiet sinonimi li tqegħdu taħt dan l-isem. <ref>{{Ċita web|url=https://wfoplantlist.org/taxon/wfo-0000839941-2024-06?page=1|titlu=WFO Plant List {{!}} World Flora Online|sit=wfoplantlist.org|data-aċċess=2024-09-20}}</ref> Il-Ġeneru ''Chamaerops'' huwa relatat mill-qrib mal-ġeneru ''[[Trachycarpus]]''. <ref>García-Castaño, J. L.; Terrab, A.; Ortiz, M. Á.; Stuessy, T. F.; and Talavera, S. (2014) "Patterns of phylogeography and vicariance of ''Chamaerops humilis'' L. (Palmae)," ''Turkish Journal of Botany'': Vol. 38: No. 6, Article 10. doi:<nowiki>https://doi.org/10.3906/bot-1404-38</nowiki></ref> Il-ġeneru ''Trachycarpus'' huwa differenti mill-ġeneru ''Chamerops'' għax jikber b'zokk wieħed biss mingħar bgħula, z-zkuk tal-weraq m'għandhomx xewk bħal tax-''Chamaerops'' u hemm differenzi żgħar fl-anatomija tal-fjuri.<ref>{{Ċita web|url=http://www.efloras.org/florataxon.aspx?flora_id=2&taxon_id=200027121|titlu=Trachycarpus fortunei in Flora of China @ efloras.org|sit=www.efloras.org|data-aċċess=2024-09-20}}</ref> === Sottospeċi === Bħala sottospeċi tax-''Chamerops humilis'', hemm żewġ [[Varjetà (botanika)|varjetajiet]] aċċettati: <ref>{{Ċita web|url=https://wfoplantlist.org/taxon/wfo-0000839941-2024-06?page=1|titlu=WFO Plant List {{!}} World Flora Online|sit=wfoplantlist.org|data-aċċess=2024-09-20}}</ref> * ''Chamaerops humilis'' var. ''argentea'' (Anon.) <small>André</small> – "Atlas mountains palm" mill-Majjistral tal-Afrika. B'weraq ta' lewn aħdar fil-blu.<ref name=":2" /> * ''Chamaerops humilis'' var. ''humilis'' – tinstab fl-Lbiċ tal-Ewropa. Għandha weraq aħdar.<ref name=":14">{{Ċita web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77167854-1|titlu=Chamaerops humilis var. humilis {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|sit=Plants of the World Online|lingwa=en|data-aċċess=2024-09-27|arkivju-data=2024-09-10|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240910194634/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77167854-1|url-status=dead}}</ref> Hemm ukoll bosta varjetajiet ornamentali fosthom: ix-''C. humilis'' var. ''humilis'' 'Nana', ix-''C. humilis'' 'Vulcano', u ix-''C. humilis'' 'Stella'.<ref name=":0"/><ref name=":14" /><ref>{{Ċita web|url=https://www.rhs.org.uk/plants/270326/chamaerops-humilis-var-humilis-nana/details|titlu=Chamaerops humilis var. humilis &s;Nana&s; {{!}} /RHS|sit=www.rhs.org.uk|lingwa=en-gb|data-aċċess=2024-09-28}}</ref><ref name=":1" /> Dawn huma differenti morfoloġikament mix-''Chamaerops humilis'' li tikber fis-selvaġġ.<ref name=":0" /><ref name=":1" /> Pereżempju, ix-''C. humilis'' 'Vulcano' għandha forma kompatta, bla xewk u b'weraq fiddieni, li m'għandux kulur qawwi daqs tal-var. ''argentea.''<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://www.rhs.org.uk/plants/162568/chamaerops-humilis-vulcano/details|titlu=Chamaerops humilis 'Vulcano' dwarf fan palm 'Vulcano'|data=2024|sit=rhs.org.uk|lingwa=en|data-aċċess=2024-09-20}}</ref><ref name=":2">{{Ċita web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77189984-1#synonyms|titlu=Chamaerops humilis var. argentea (Anon.) André {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|sit=Plants of the World Online|lingwa=en|data-aċċess=2024-09-27|arkivju-data=2024-07-25|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240725004252/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:77189984-1#synonyms|url-status=dead}}</ref> Fiilwaqt li l-weraq tal-'Vulcano' għandhom tendenza li jkunu eħxen u l-pjanta hija aktar kabbarija mill-varjeta ''humilis'' u var. ''argentea''.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":2" /> == Deskrizzjoni == [[Stampa:Chamaerops_humilis_argentea1.jpg|daqsminuri|210x210px| ''Chamaerops humilis'' var. ''argentea'', tikber fuq l-għoljiet tan-Nofsinhar tal-muntanji Atlas, fil-Marokk. Kabbar l-istampa sabiex tara ix-xewk fuq għonq il-werqa.]] Ix-''Chamaerops humilis'' hija palma li tikber f'forma ta [[Arbuxxell|arbuxell]], b'diversi zkuk jikbru minn bażi waħda li minnha joħorġu għeruq ħoxnin taħt l-art. <ref name=":3" /><ref>Hodel, D. R., Pittenger, D. R., & Downer, A. J. (2005). Palm root growth and implications for transplanting. ''journal of Arboriculture'', ''31''(4), 171.</ref> Hi tipproduċi weraq tawwali forma ta' mrewħa li jkun iebes u iniggeż bil-ponta, kif ukoll l-għonq tal-werqa li jkun inwaħħal maz-zokk prinċipali jkollu x-xewk fuq kull naħa.<ref name=":13" /><ref name=":4" /> Il-pjanta tikber bil-mod ħafna fejn eventwalment tilħaq tul ta' bejn 2–5 metru (10-20 pied), b'diametru ta' 20–25 ċm (8-10 pulzieri).<ref>{{Ċita web|url=https://www.dimensions.com/element/european-fan-palm-chamaerops-humilis|titlu=European Fan Palm (Chamaerops humilis) Dimensions & Drawings {{!}} Dimensions.com|sit=www.dimensions.com|lingwa=en|data-aċċess=2024-09-22}}</ref> Il-weraq għandu forma ta' mrewħa li jkun maqsum f'10-20 fuljett għal kull werqa.<ref>{{Ċita web|url=https://www.missouribotanicalgarden.org/PlantFinder/PlantFinderDetails.aspx?taxonid=299207#:~:text=Each%20leaf%20(to%2024%E2%80%9D%20long,common%20name%20of%20fan%20palm.|titlu=Chamaerops humilis - Plant Finder|sit=www.missouribotanicalgarden.org|data-aċċess=2024-09-27}}</ref> Kull werqa jaf jkollha tul ta' 1.5 m (5 piedi), bil-fuljetti jkollhom tul ta' 50–80 ċm-il wieħed (20-30 fi). <ref>{{Ċita web|url=https://www.gardenia.net/plant/chamaerops-humilis|titlu=Chamaerops humilis (European Dwarf Fan Palm)|sit=Gardenia Creating Gardens|lingwa=en|data-aċċess=2024-09-27}}</ref> L-għonq tal-werqa huwa armat b'bosta xewk li jaqta', bħall-labra; dawn jipproteġu l-punt tat-tkabbir taz-zokk mir-ragħa tal-annimali.<ref>Göldel, B., Araujo, A.C. W., Kissling, D. Svenning, J.C. (2016). Impacts of large herbivores on spinescence and abundance of palms in the Pantanal, Brazil, ''Botanical Journal of the Linnean Society'', Volume 182, Issue 2, 1 October 2016, 465–479. doi: <nowiki>https://doi.org/10.1111/boj.12420</nowiki></ref> L-inflorexxenza tiżviluppa fuq għenuq qosra 'l fuq nett taz-zokk taħt il-weraq prinċipali.<ref name=":3" /> Il-pjanti ġeneralment, jkollhom fjuri maskili u femminili fuq pjanti separati għalkemm instabu pjanti b'kemm fjuri maskili kif ukoll femminili.<ref name=":5" /> In-numru ta' fjuri f'kull inflorexxenza huwa varjabbli ħafna kemm għal pjanti maskili, kif ukoll femminili, li jiddependi skont id-daqs tal-fjoritura.<ref>M E Jácome-Flores, Delibes, M., Wiegand, T., Fedriani, J.M. (2018). Spatio-temporal arrangement of ''Chamaerops humilis'' inflorescences and occupancy patterns by its nursery pollinator, ''Derelomus chamaeropsis'', ''Annals of Botany'', Volume 121, Issue 3, 16 February 2018, 471–482. doi: <nowiki>https://doi.org/10.1093/aob/mcx177</nowiki></ref> Il-fjuri femminili jkollhom tlett ovarji.<ref name=":5">Dufay, M. (2010). Impact of plant flowering phenology on the cost/benefit balance in a nursery pollination mutualism, with honest males and cheating females. ''J Evol Biol'' 23, 977-86. doi:10.1111/j.1420-9101.2010.01968.x</ref> [[Frott|Il-Frott]] mhux misjur huwa aħdar jgħajjat, li jsir lewn isfar matt u eventwalment kannella, hekk kif jimmatura matul il-ħarifa bejn Settembru-Diċembru.<ref name=":13" /><ref name=":16">{{Ċita ktieb|kunjom=Calleja|isem=Eman, J.|sena=2018|titlu=Trees and Shrubs of the Maltese Islands and their Habitats|lingwa=en|pubblikatur=Nature Trust - FEE Malta|paġni=44-49}}</ref><ref name=":6">Hasnaoui, O., Bouazza, M., & Thinon, M. (2009). Kinetical germination study of the ''Chamaerops humilis'' L. var. argentea Andre (Arecaceae). ''Environmental Research Journal, 2009, Vol. 3, No. 2,'' 76-80 ref. 26. Retrieved from https://www.cabidigitallibrary.org/doi/full/10.5555/20103316924</ref> Iż-żerriegħa jkollha rimja f'forma ta' embrijun ċilindriku żgħir, li jkun mdawwar b'diversi saffi, minn ġewwa għal barra f'din l-ordni kif ġej: * endosperma nutrittiva, * endokarp wiesa' li huwa magħmul mill-injam, * mesokarp imlaħħam u fibruż (il-polpa), u * l-exokarp li huwa s-saff irqiq ta' barra; il-qoxra tal-frotta. <ref name=":6" /> == Distribuzzjoni == Ix''-Chamaerops humilis'' hija waħda miż-żewġ speċi tal-palm li huma indiġeni għall[[Ewropa|-Ewropa]] kontinentali, bl-oħra hija ''Phoenix theophrasti.''<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Johnson|isem=D.V.|kunjom2=Group|isem2=I.S.P.S|sena=1996|titlu=Palms: Their Conservation and Sustained Utilization: Status Survey and Conservation Action Plan.|lingwa=en|pubblikatur=IUCN|isbn=9782831703527}}</ref> Tinstab prinċipalment fil-Lbiċ tal-Ewropa, fuq il-kosta tan-nofsinhar ta' [[Spanja]] u l-[[Portugall]], fin-Nofsinhar u ċ-ċentru tal-Italja, partijiet tal-kosta Mediterranea ta` [[Franza]] u [[Monako]], fil-gżejjer ta' [[Malta]], [[Sqallija]], Sardinja, Korsika u l-Gżejjer Baleariċi.<ref name=":0" /><ref name=":1"/> Kif ukoll fl-Afrika ta ' fuq, fil[[Marokk|-Marokk]], fl-[[Alġerija]] u fit-[[Tuneżija]] .<ref name=":0" /><ref name=":1" /> Hija waħda mill-aktar palm li tikber fit-Tramuntana tal-Ewropa u b'mod naturali fid-dinja, bl-aktar palma li tikber b'mod naturali tinstab f'[[Genova]], l-Italja, f'44°N. <ref>Giovino, A., Scibetta, S., Bonari, G., Montagnani, C., Turcato, C., & Saia, S. (2014). Chamaerops humilis L.: Italian distribution and characterisation. In ''International Plant Science Conference from Nature to Technological Exploitations'' (pp. p-47).</ref> Għalkemm ma tikbirx b'mod naturali 'l bogħod mit-Tramuntana tal-Mediterran, ''Chamaerops humilis'' xorta titkabbar fl-ortikoltura fit-Tramuntana, saħansitra [[Ingilterra|sal-Ingilterra]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.rhs.org.uk/plants/search-results?form-mode=false&query=Chamaerops%20humilis|titlu=Chamaerops humilis|data=2024|sit=rhs.org.uk|lingwa=en|data-aċċess=2024-09-21}}</ref> Għalkemm bit-tisħin globali l-firxa tax-''Chamaerops humilis'' se tiżdied l-aktar lejn it-tramuntana tal-Mediterran fil-futur.<ref>Harrison, P.A., Berry, P.M., Butt, N. and New, M.(2006). Modelling climate change impacts on species' distributions at the European scale: Implications for conservation policy, ''Environmental Science and Policy, 9(2),''116-128. doi:https://doi.org/10.1016/j.envsci.2005.11.003</ref> Fil-Gżejjer Maltin, ix-''Chamaerops humilis'' hija frekwenti f'ġonna pubbliċi storiċi, fosthom l-Argotti u fil-ġonna ta' San Anton.<ref>Mifsud, S. (1995). 'Palms on the Maltese islands', ''Principles,39(4),''190-196.</ref> Din il-pjanta hija rari ħafna fis-selvaġġ minħabba li sal-bidu tas-seklu għoxrin ħafna individwi kienu nqalgħu sabiex jinżraw fil-ġonna.<ref>Borg, J. (1927). ''Descriptive flora of the Maltese islands including the ferns and flowering plants.'' Malta Government Printing Office.</ref> Fil-fatt, din l-ispeċi hija mnizzla fir-Red Data Book tal-Gżejjer Maltin bħala speċi mhedda fl-ambjent naturali tagħha u hija protetta bil-ligi.<ref name=":3" /><ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Schembri|isem=P. J.|kunjom2=Sultana|isem2=J.|sena=1989|titlu=Red Data Book for the Maltese Islands|lingwa=en|post=Malta|pubblikatur=The Department of Information|data-pubblikazzjoni=Frar 1989}}</ref> Għalkemm illum il-ġurnata din l-ispeċi ta' palma xi kultant tinstab f'postijiet adattati fejn l-abitat jkun ġie rresstawrat. <ref name=":16" /> == Kultivazzjoni == ''Chamaerops humilis'' hija pjanta wżata ħafna fit-tisbiħ tal-art f'ħafna pajjiżi. Minħabba li hija tolleranti għan-nixfa ladarba tistabilixxi ruħha.<ref name=":7" /> Kif ukoll tiflaħ għall-kesħa sa {{Convert|−12|C|F}}, iżda tippreferi Sjuf sħan.<ref name=":7" /> Varjeta` tax- ''Chamaerops humiilis'' b'weraq ta' lewn blu, li hija indiġena għal elevazzjonijiet għoljin tal-Muntanji Atlas, reċentament ġiet introdotta fil-kummerċ u hija aktar reżistenti għall-kesħa mill-forma ħadra. <ref name=":2" /><ref name=":7">{{Ċita ktieb|sena=2008|titlu=RHS A-Z encyclopedia of garden plants|post=United Kingdom|pubblikatur=Dorling Kindersley|paġni=1136|isbn=978-1405332965}}</ref> == Ekoloġija == [[Stampa:Derelomus.jpg|lemin|daqsminuri|318x318px| ''[[Derelomus chamaeropsis]]'', weevil, huwa l-uniku pollinatur magħruf tax- ''Chamaerops humilis'' . <ref name=":5" />]] [[Stampa:Badger-badger.jpg|lemin|daqsminuri|195x195px| Fin-Nofsinhar ta’ Spanja, il-''Meles meles'' huwa l-annimal ewlieni li jxerred f'postijiet oħra ż-żerriegħa tax-''Chamaerops humilis'' <ref name=":8" />]] ''Chamaerops humilis'' għandha firxa wiesgħa f'art naturali fil-makkja u fix-xagħri ta' ħdejn il-baħar.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Calleja|isem=Eman, J.|sena=2018|titlu=Trees and Shrubs of the Maltese Islands and their Habitats|lingwa=en|pubblikatur=Nature Trust - FEE Malta|paġni=44-49}}</ref> <ref>Devillers-Terschuren, J. and Devilllers, P. (2001). Application and development of the Palearctic habitat classification in the course of the setting up of the Emerald Project: Malta, Council of Europe, Strasbourg.</ref> Hija tiflaħ għan-nirien billi terga' itella mill-għeruq ta' taħt l-art u miz-zkuk li jkunu inħarqu.<ref>{{Ċita web|url=https://jgpausas.blogs.uv.es/2016/03/18/postfire-resprouting-of-chamaerops-humilis/|titlu=Postfire resprouting of Chamaerops humilis|data-aċċess=2024-09-27}}</ref> Fatturi bħal dawn jagħmlu l-ispeċi ekoloġikament importanti fil-prevenzjoni tal-erożjoni u d-deżertifikazzjoni.<ref>González-García V, Garrote PJ, Fedriani JM. Unmasking the perching effect of the pioneer Mediterranean dwarf palm ''Chamaerops humilis'' L. PLoS One. 2022 Aug 23;17(8):e0273311. doi: 10.1371/journal.pone.0273311. PMID: 35998189; PMCID: PMC9398033</ref> Kif ukoll sabiex jipprovdu kenn u ikel għal ħafna speċi ta’ annimali. Fosthom il-badgers, il-volpi u l-fniek.<ref name=":8">Fedriani, J.M. and Delibes, M. (2011). Dangerous liaisons disperse the mediterranean dwarf palm: Fleshy-Pulp defensive role against seed predators', Ecology, 92(2), 304-315 doi: <nowiki>https://doi.org/10.1890/09-2194.1</nowiki></ref> ''Chamaerops humilis'' twarrad fir-rebbiegħa, tipikament minn April sa Mejju. Din l-ispeċi tiddakkar kemm bir-riħ, kif ukoll permezz ta' insetti pollinaturi. Speċi waħda ta' bumunqar biss ta’ insett hija magħrufa li idakkarha, il- ''[[Derelomus chamaeropsis]] ,'' mill-familja Curculionidae. <ref>Anstett, M. C. (1999). An experimental study of the interaction between the dwarf palm (Chamaerops humilis) and its floral visitor ''Derelomus chamaeropsis'' throughout the life cycle of the weevil. ''Acta Oecologica'', ''20''(5), 551-558. doi:https://doi.org/10.1016/S1146-609X(00)86622-9</ref> Din hija forma ta' relazzjoni fejn koppja ta' din l-ispeċi issir pjanta tajba għaliha fejn jsibu l-kenn, jbidu l-bajd u jieklu l-inflorexxenza sa tmiem it-twarrid<ref name="Willmer2011">{{Ċita ktieb|kunjom=Pat Willmer|data=25 July 2011|titlu=Pollination and Floral Ecology|url=https://books.google.com/books?id=UVGi6W8QdO4C&pg=PA565|pubblikatur=Princeton University Press|paġni=565–|isbn=978-0-691-12861-0}}</ref> Fi żmien it-twarrid, kemm il-pjanti maskili kif ukoll femminili tax-''Chamaerops humilis'' jattiraw il-pollinaturi tagħhom billi jipproduċu kimika partikolari li tattira l-insetti, iżda karatteristika mhux tas-soltu hija li r-rwejjaħ tagħhom jkunu ġejjin mill-weraq, u mhux mill-fjuri. <ref name=":9">Dufaÿ, M., Hossaert‐McKey, M., & Anstett, M. C. (2003). When leaves act like flowers: how dwarf palms attract their pollinators. ''Ecology letters'', ''6''(1), 28-34. doi: 10.1046/j.1461-0248.2003.00382.x</ref> Lejn l-aħħar tat-twarrid, il-bumunqar jħalli l-pjanta u jfittex pjanta oħra tax-Chamaerops humilis.<ref name=":9" /> L-iżvilupp tal-larva tal-bumunqar ''Derelomus chamaeropsis'' iseħħ fi ħdan l-għonq il-fjuri tal-pjanti maskili matul il-ħarifa u x-xitwa.<ref name=":9" /> Fil-bidu tal-perjodu ta' inflorexxenza li jmiss, bumunqar adulti joħorġu minn zkuk niexfa u fraġli tal-inflorexxenza maskili tas-sena ta' qabel.<ref name=":10">Dufaÿ, M., & Anstett, M. C. (2004). Cheating is not always punished: killer female plants and pollination by deceit in the dwarf palm Chamaerops humilis. ''Journal of Evolutionary Biology'', ''17''(4), 862-868. doi: 10.1111/j.1420-9101.2004.00714.x</ref> Dawk li jfaqqsu fil-pjanti femminili jmutu mingħajr ma jikkonkludu l-iżvilupp tagħhom.<ref name=":10" /> Dan minħabba li x-''C.humilis'' hija adattata sabiex tipprevjeni din l-ispeċi tal-bumunqar milli jeqred l-inflorexxenza femminili li eventwalment tagħmel iż-żerriegħa.<ref name=":10" /> Studji sabu li l-bumunqar ibid l-bajd fi ħdan l-inflorexxenza femminili, iżda hekk kif iż-żrieragħ jibdew jiżviluppaw, il-bajd jew larva jieqfu milli jkomplu jiżviluppaw.<ref name=":10" /> Min-naħa l-oħra, l-inflorexxenza maskili jispiċċaw wara l-pollinazzjoni, għalhekk huwa vantaġġuż għall-bumunqar li jlestu ċ-ċiklu tal-ħajja tagħhom u kenn fil-fjuri maskili, u b'hekk jibqgħu disponibbli bħala dakkara meta joħorġu fl-istaġun ta' wara.<ref name=":9" /><ref name=":10" /> Meta l-polpa tal-frotta tax-Chamaerops ''humilis'' tkun misjura, din għandha bosta funzjonijiet importanti. * Meta tkun misjura, il-polpa għandha riħa qawwija ta' butir li mar<ref name=":11" /> u b'hekk taġixxi bħala turija ta' ikel għal frugivori ta' bil-lejl, li ħafna minnhom huma mammiferi karnivori bħal l-badgers u l-volpijiet.<ref name=":11" /> * Il-polpa tipprevvjeni it-tfellis taż-żerriegħa u tiżgura li ż-żerriegħa ma tfellisx sakemm tkun imxerrda.<ref name=":11" /> * Il-polpa taġixxi wkoll bħala ostaklu kimiku jew fiżiku kontra l-predaturi taż-żerriegħa invertebrati, tipikament ħanfus, u b'mod partikolari l-bumunqar.<ref>Rodriguez, M., Delibes, M., & Fedriani, J. M. (2014). Hierarchical levels of seed predation variation by introduced beetles on an endemic Mediterranean palm. ''PLoS One'', ''9''(10), e109867.</ref> Minħabba l-karatteristiċi tal-polpa, il-palma kemm tibbenefika kif ukoll tbati konsegwenzi ħżiena meta l-karnivori jieklu l-frotta u b'hekk ineħħu l-polpa.<ref name=":11">Herrera, J. (1989). On the reproductive biology of the dwarf palm, Chamaerops humilis in southern Spain. ''Principes'', ''33''(1), 27-32.</ref> Min-naħa l-oħra, ż-żrieragħ li jieklu l-karnivori, jfellsu aktar malajr minn żrieragħ li baqgħu fil-frotta.<ref name=":12">Fedriani, J. M., & Delibes, M. (2011). Dangerous liaisons disperse the Mediterranean dwarf palm: fleshy‐pulp defensive role against seed predators. ''Ecology'', ''92''(2), 304-315.</ref> Għalkemm iż-żrieragħ li jittieklu jiġu meqruda aktar ta' spiss minn pesti invertebrati milli miż-żrieragħ li ma ittieklux. <ref name=":12" /> Madankollu, minħabba l-mobilità tal-karnivori, is-servizz tat-tixrid tagħhom huwa importanti immens għax-Chamaerops humilis, speċjalment minħabba li l-biċċa l-kbira tal-poplazzjonijiet ta' din l-ispeċi ta' palma fil-Mediterran huma sparpaljati u iżolati,filwaqt li l-ambjent naturali tagħhom qed isir dejjem aktar żviluppat.<ref name=":11" /><ref>Acil, N. (2015). Changes in woody species richness along an urban-rural gradient in the semi-natural forest of Benslimane, Morocco. ''Forests and People: Investing in a Sustainable Future. Durban, South Africa'', 1-12.</ref> Il-fungus ''[[Coniothyrium palmarum]]'' li nstab assoċjat mat-tikek tal-weraq fuq il-Palma tat-Tamal (''Phoenix dactylifera)'' fl-Indja u f'Ċipru, nstab ukoll fuq l-għenieqed ta' weraq mejtin tax-''Chaemerops humilis'' fl-Italja. <ref>De Gruyter, J., Woudenberg, J. H. C., Aveskamp, M. M., Verkley, G. J. M., Groenewald, J. Z., & Crous, P. W. (2013). Redisposition of Phoma-like anamorphs in Pleosporales. ''Studies in Mycology'', ''75''(1), 1-36.</ref> == Użu tradizzjonali == Minbarra l-benefiċċji materjali li din il-pjanta toffri lill-bniedem, ix-''C.humilis'' għandha valur emozzjonali bħala komponent tipiku tax-xagħri u l-makkja fl-ambjent naturali matul il-kosta tal-Mediterran. <ref name=":16" /><ref name=":13" /> Il-weraq ta' pjanti maturi jintużaw sabiex isiru xkupi u għall-insiġ ta' twapet, basktijiet tal-ġarr, u oġġetti simili.<ref>{{Ċita web|url=https://temperate.theferns.info/plant/Chamaerops+humilis|titlu=Chamaerops humilis - Useful Temperate Plants|sit=temperate.theferns.info|data-aċċess=2024-09-21}}</ref> Għal xogħol aħjar, il-weraq iż-żgħar li ma jkunux miftuħin jiġu trattati bil-kubrit biex jirtab u minnu jsir il-ħjut imsejħa fibra.<ref>Grich, A., Bouzid, T., Naboulsi, A., Regti, A., Tahiri, A. A., El Himri, M., & El Haddad, M. (2024). Preparation of low-cost activated carbon from Doum fiber (''Chamaerops humilis'') for the removal of methylene blue: Optimization process by DOE/FFD design, characterization, and mechanism. ''Journal of Molecular Structure'', ''1295'', 136534. doi:https://doi.org/10.1016/j.molstruc.2023.136534</ref> Il-qoxra tal-frotta, magħrufa fin-Nofsinhar ta’ Spanja bħala “higa”, tittiekel qabel mal-frotta timmatura u ssir iebsa wisq biex tittiekel.<ref name=":15" /> Minħabba t-togħma qarsa u l-kontenut għoli ta’ tannin li fiħ, il-frott ma jintużax biex jittiekel, iżda fil-mediċina tradizzjonali tintuża bħala astringenti.<ref name=":15">Gonçalves, S., Medronho, J., Moreira, E., Grosso, C., Andrade, P. B., Valentão, P., & Romano, A. (2018). Bioactive properties of ''Chamaerops humilis'' L.: antioxidant and enzyme inhibiting activities of extracts from leaves, seeds, pulp and peel. ''3 Biotech'', ''8'', 1-8. doi: 10.1007/s13205-018-1110-9</ref> <ref>Merlo M.E., M.M. Aleman, J. Cabello, and J. Penas. 1993. On the Mediterranean Fan Palm (''Chamaerops humilis''). Principes 37: 151-8</ref> Fil-mediċina tradizzjonali fil-Marokk, il-frott jitgħaffeġ u jintuża biex issir duwa kontra mard tal-fwied u d-dijabete. <ref>El-Hilaly, J., Hmammouchi,M. and Lyoussi,B. (2003). Ethnobotanical studies and economic evaluation of medicinal plants in Taounate province (Northern Morocco),' Journal of Ethnopharmacology, 86(2),149-158. doi:10.1016/s0378-8741(03)00012-6</ref> == Konservazzjoni == L-iżvilupp u attivitajiet oħra tal-bniedem qed jeqirdu l-abitat naturali b'rata mgħaġġla ta' din l-ispeċi, li qed jitqajjem tħassib dwar il-futur ta' din l-ispeċi ta' palma u l-ambjent tagħha.<ref>Giovino, A., Guarino, C., Marchese, A., Sciarillo, R., Domina, G., Tolone, M., Mateu-Andrés, I. Bouchaib K., Schillaci, C., Guara-Requena, M., Saia, S. (2023). Genetic variability of ''Chamaerops humilis'' (Arecaceae) throughout its native range highlights two species movement pathways from its area of origin, ''Botanical Journal of the Linnean Society'', Volume 201, Issue 3, March 2023, 361–376. doi:<nowiki>https://doi.org/10.1093/botlinnean/boac053</nowiki></ref> Għaldaqstant, hemm żieda fil-motivazzjoni sabiex jsiru regolamenti li jipproteġu kemm l-ambjent fejn din tinstab, kif ukoll l-ispeċi li jikbru f'assoċċjazzoni magħha.<ref name=":4">Giovino, A., Scibetta, S., Saia, S., Guarino,C. (2014). Genetic and morphologic diversity of European fan palm (''Chamaerops humilis'' L.) populations from different environments from Sicily, ''Botanical Journal of the Linnean Society'', Volume 176, Issue 1, September 2014, 66–81. doi:<nowiki>https://doi.org/10.1111/boj.12195</nowiki></ref> Problema oħra rigward il-konservazzjoni ta' din l-ispeċi hija li fil-firxa naturali tagħha fit-Tramuntana, ix-''Chamaerops humilis'' hija mhedda serjament minn speċi ta' [[kamla]] introdotta mill-Amerika t’Isfel bl-isem ta' ''[[Paysandisia archon]]''.<ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Fazzini|isem1=Marco|data=2012|titlu=Preferenza di ovideposizione in Paysandisia archon (Lepidoptera, Castniidae)|url=https://www.tesionline.it/tesi/oviposition-preference-in-paysandisia-archon--lepidoptera-castniidae-/48995|rivista=tesionline.it|lingwa=it}}</ref> Din il-palma hija affettwata ukoll mill-introduzzjoni ta' speċi ta' palm ornamentali relatat minħabba l-introduzzjoni ta' predaturi taż-żerriegħa ma' dan il-palm ornamentali bħal ''[[Coccotrypes dactyliperda]]'' u ''[[Dactylotrypes longicollis]]'' li jieklu iż-żerriegħa kemm tal-palm introdott kif ukoll tax-''Chamaerops humilis''. <ref>Comparini, C., Gallego, D., Closa, A. M., & Salord, M. D. M. L. (2018). First Record of Four Scolytid Species (Coleoptera: Curculionidae) in the Balearic Islands (Western Mediterranean; Spain). ''Journal of the Entomological Research Society'', ''20''(2), 61-70. Retrieved from https://www.researchgate.net/publication/326625483_First_Record_of_Four_Scolytid_Species_Coleoptera_Curculionidae_in_the_Balearic_Islands_Western_Mediterranean_Spain</ref><ref>Rodriguez, M., Delibes, M., & Fedriani, J. M. (2014). Hierarchical levels of seed predation variation by introduced beetles on an endemic Mediterranean palm. ''PLoS One'', ''9''(10), e109867. doi:https://doi.org/10.1371/journal.pone.0109867</ref> == Referenzi == [[Kategorija:Flora ta' Malta]] [[Kategorija:Siġar tal-Ewropa]] 91k3u40kbjrskk7jxpdu5yzdng5lvxn 0 33162 333825 325749 2026-11-08T04:31:07Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333825 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Kuala Lumpur''', {{Nota|{{IPAc-en|UK|ˌ|k|w|ɑː|l|ə|_|ˈ|l|ʊ|m|p|ʊər|,_|-|p|ər}} {{respell|KWAH|lə|_|LUUM|poor|,_-|pər}}, {{IPAc-en|US|-|_|l|ʊ|m|ˈ|p|ʊər}} {{respell|-_|luum|POOR}}, {{IPA|zsm|ˈkualə ˈlumpo(r), -la -, -pʊ(r)|lang}}}} uffiċjalment it- '''Territorju Federali ta' Kuala Lumpur''', {{Nota|{{langx|ms|Wilayah Persekutuan Kuala Lumpur}}}} u b'mod kolokwali msejjaħ '''KL''', hija l- [[belt kapitali]] u territorju federali tal [[Malażja|-Malasja]] . Hija l-akbar belt fil-pajjiż, li tkopri erja ta ' {{Convert|243|km2|sqmi}} b'popolazzjoni taċ-ċensiment ta' 2,075,600. <ref>{{Ċita web|url=https://www.dosm.gov.my/portal-main/release-content/demographic-statistics-first-quarter-2024|titlu=Federal Territory of Kuala Lumpur|pubblikatur=Department of Statistics, Malaysia|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240620064226/https://www.dosm.gov.my/portal-main/release-content/demographic-statistics-first-quarter-2024|arkivju-data=20 June 2024}}</ref> Greater Kuala Lumpur, magħrufa wkoll bħala l- Wied ta 'Klang, hija agglomerazzjoni urbana ta' 8.8 miljun ruħ mill-2024. Huwa fost ir-reġjuni metropolitani li qed jikbru malajr fix-Xlokk tal-Asja, kemm fil-popolazzjoni kif ukoll fl-iżvilupp ekonomiku. Il-belt isservi bħala ċ-ċentru kulturali, finanzjarju, turistiku, politiku u ekonomiku tal-Malasja. Hija wkoll id-dar tal-Parlament bikamerali tal-Malasja (li jikkonsisti mid- Dewan Rakyat u d- Dewan Negara ) u l- Istana Negara, ir-residenza uffiċjali tal- Yang di-Pertuan Agong (monarka tal-Malasja). Kuala Lumpur ġiet żviluppata għall-ewwel darba madwar l-1857 bħala belt li taqdi l- minjieri tal-landa tar-reġjun, u figuri importanti bħal Yap Ah Loy u Frank Swettenham kienu strumentali fl-iżvilupp bikri tal-belt matul l-aħħar tas-seklu 19. Hija serviet bħala l-kapitali ta ' Selangor mill-1880 sal-1978. Kuala Lumpur kienet il-kapitali fundatriċi tal- Federazzjoni tal-Malasja u s-suċċessur tagħha, il-Malasja. Il-belt baqgħet is-sede tal-fergħat eżekuttivi u ġudizzjarji tal- gvern federali tal-Malasja sakemm dawn ġew rilokati f'Putrajaya kmieni fl-1999. <ref>{{Ċita web|url=http://www.gov.my/MyGov/BI/Directory/Government/AboutMsianGov/PutrajayaFederalAdminCapital/|titlu=Putrajaya&nbsp;– Administrative Capital of Malaysia|pubblikatur=Government of Malaysia|data-aċċess=11 December 2007|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20071021194523/http://www.gov.my/MyGov/BI/Directory/Government/AboutMsianGov/PutrajayaFederalAdminCapital/|arkivju-data=21 October 2007}}</ref> Madankollu, xi sezzjonijiet tal-korpi politiċi għadhom f'Kuala Lumpur. Il-belt hija waħda mit-tliet Territorji Federali tal-Malasja, enclaved fl-istat ta' Selangor, fuq il-kosta ċentrali tal-punent tal -Malasja Peninsulari . <ref>{{Ċita web|url=http://www.statoids.com/umy.html|titlu=Malaysia States|awtur=Gwillim Law|data=30 June 2015|pubblikatur=Statoids|data-aċċess=11 December 2007|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190101132011/http://www.statoids.com/umy.html|arkivju-data=1 January 2019}}</ref> Mis-snin 90, il-belt lagħbet ospitanti għal bosta avvenimenti sportivi, politiċi u kulturali internazzjonali, inklużi l- Logħob tal-Commonwealth tal-1998, il -Logħob tax-Xlokk tal-Asja tal-2001, il-Logħob tal-Asja tax-Xlokk tal-2017, [[Formula 1|il-Formula Wieħed]], il-Moto GP u l-Kampjonati Dinjija taż-Żgħażagħ tal-FIFA . Kuala Lumpur għaddiet minn żvilupp mgħaġġel f’dawn l-aħħar deċennji u hija d-dar tal -ogħla bini tewmin fid-dinja, it- Torrijiet Petronas li minn dakinhar saru simbolu emblematiku tal-iżvilupp tal-Malasja. Kuala Lumpur hija konnessa tajjeb ma ' reġjuni metropolitani urbani ġirien bħal Petaling Jaya permezz tas - Sistema ta ' Transitu Integrata ta ' Klang Valley li qed tespandi malajr . Ir-residenti tal-belt jistgħu wkoll jivvjaġġaw lejn partijiet oħra tal- Malasja Peninsulari kif ukoll lejn l-Ajruport Internazzjonali ta 'Kuala Lumpur (KLIA) permezz tal-ferrovija permezz ta' KL Sentral . Kuala Lumpur ġiet ikklassifikata bħala s-6 belt l-aktar miżjura fid-dinja fuq l-Indiċi tal-Bliet tad-Destinazzjoni Mastercard fl-2019. <ref>{{Ċita web|url=https://newsroom.mastercard.com/wp-content/uploads/2019/09/GDCI-Global-Report-FINAL-1.pdf|titlu=Mastercard Destination Cities Index 2019|data=4 September 2019|pubblikatur=MasterCard|data-aċċess=19 June 2020|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190906144341/https://newsroom.mastercard.com/wp-content/uploads/2019/09/GDCI-Global-Report-FINAL-1.pdf|arkivju-data=6 September 2019}}</ref> Il-belt fiha tlieta mill-akbar għaxar ċentri tax-xiri fid-dinja. <ref>{{Ċita web|url=http://www.cnn.com/travel/article/worlds-best-shopping-cities/index.html|titlu=12 best shopping cities in the world|awtur=Violet Kim|data=19 February 2014|pubblikatur=CNN Travel|data-aċċess=13 August 2017|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170812101441/http://www.cnn.com/travel/article/worlds-best-shopping-cities/index.html|arkivju-data=12 August 2017}}</ref> Kuala Lumpur tikklassifika fis-70 post fid-dinja u t-tieni fix-Xlokk tal-Asja wara [[Singapor]] għall- Global Liveability Ranking tal -Economist Intelligence Unit <ref>{{Ċita web|url=http://www.thesundaily.my/news/2017/08/17/kl-second-most-liveable-city-southeast-asia|titlu=KL is second most liveable city in Southeast Asia|data=17 August 2017|sit=The Sun|data-aċċess=27 August 2017|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170827131445/http://www.thesundaily.my/news/2017/08/17/kl-second-most-liveable-city-southeast-asia|arkivju-data=27 August 2017}}</ref> u d-disa’ f’ASPAC u t-tieni fix-Xlokk tal- <ref>{{Ċita web|url=https://www.kpmg.us/content/dam/global/pdfs/2021/tech-innovation-hubs-2021.pdf|titlu=KPMG Leading Technology Innovation Hub 2021|data=17 July 2021|sit=KPMG|data-aċċess=10 August 2021|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210721093145/https://www.kpmg.us/contact|arkivju-data=21 July 2021}}</ref> wara Singapor għal Leading Technology Innovation Hub 2021 ta’ KPMG . <ref>{{Ċita web|url=https://www.kpmg.us/content/dam/global/pdfs/2021/tech-innovation-hubs-2021.pdf|titlu=KPMG Leading Technology Innovation Hub 2021|data=17 July 2021|sit=KPMG|data-aċċess=10 August 2021|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210721093145/https://www.kpmg.us/contact|arkivju-data=21 July 2021}}</ref> Kuala Lumpur ingħatat l-isem ta’ Kapitali Dinji tal-Ktieb 2020 mill- [[UNESCO]] . <ref>{{Ċita web|url=https://en.unesco.org/world-book-capital-city-2020|titlu=Kuala Lumpur named World Book Capital 2020|data=30 September 2018|pubblikatur=UNESCO|data-aċċess=30 September 2018|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180919211150/https://en.unesco.org/world-book-capital-city-2020|arkivju-data=19 September 2018}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.straitstimes.com/asia/se-asia/unesco-names-kuala-lumpur-world-book-capital|titlu=Unesco names Kuala Lumpur World Book Capital|data=30 September 2018|pubblikatur=The Straits Times|data-aċċess=30 September 2018|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180930081344/https://www.straitstimes.com/asia/se-asia/unesco-names-kuala-lumpur-world-book-capital|arkivju-data=30 September 2018}}</ref> Fl-2024, Kuala Lumpur ġiet ikklassifikata fit-tieni post għall-aqwa belt eċċellenti fix-Xlokk tal-Asja, wara Singapor, u fil-135 post fid-dinja mill-Indiċi tal-Ibliet Globali tal- Oxford Economic Papers . == Etimoloġija == Kuala Lumpur tfisser "konfluwenza tajn" bil-Malaj; Kuala huwa l-punt fejn żewġ xmajjar jingħaqdu jew estwarju, u lumpur tfisser "tajn". Suġġeriment wieħed huwa li kien imsemmi wara Sungai Lumpur ("xmara tajn"); fl-1820s post jismu ''Sungei'' Lumpoor kien qal li kien l-aktar qagħda importanti li tipproduċi l-landa fix-Xmara Klang. Madankollu din id-derivazzjoni ma tagħtix kunsiderazzjoni għal dan: Kuala Lumpur tinsab fil-konfluwenza tax-Xmara Gombak u x-Xmara Klang, u għalhekk għandha tissemma Kuala Gombak, peress li l-''kuala'' hija tipikament imsemmija għax-xmara li tgħaqqad ma 'xmara akbar jew mal-baħar. Xi wħud argumentaw li Sungai Lumpur fil-fatt estiż 'l isfel sal-konfluwenza u għalhekk il-punt fejn ingħaqad max-Xmara Klang ikun Kuala Lumpur, għalkemm dan is-Sungai Lumpur jingħad li huwa xmara oħra li tgħaqqad max-Xmara Klang 1.5 kilometri (1 mil) 'il fuq minn xmara. il-konfluwenza ta' Gombak, jew forsi tinsab fit-tramuntana taż-żona tal-Għerien Batu<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Richmond|isem=Simon|data=2007|titlu=Malaysia, Singapore & Brunei|url=https://books.google.fr/books?id=9a02sRJKFhMC&pg=PA83&redir_esc=y|lingwa=en|iktar=Google-Books-ID: 9a02sRJKFhMC|pubblikatur=Lonely Planet}}</ref>. Ġie propost ukoll li Kuala Lumpur kienet oriġinarjament imsemmija Pengkalan Lumpur ("post ta 'żbark tajn") bl-istess mod li Klang darba kien jissejjaħ Pengkalan Batu ("post ta' nżul tal-ġebel"), iżda sar korrotta f'Kuala Lumpur. Teorija oħra tgħid li fil-bidu kienet kelma Cantonese ''lam-pa'', li tfisser ‘ġungla mgħarrqa’ jew ‘ġungla mħassra’. M'hemm l-ebda evidenza kontemporanja soda għal dawn is-suġġerimenti għajr l-aneddoti. L-isem jista 'jkun ukoll forma korrotta ta' isem minsi qabel. == Storja == '''<big>Snin bikrin</big>''' Kuala Lumpur hija meqjusa minn xi wħud li twaqqfet mill-Kap Malajan ta’ Klang, Raja Abdullah, li bagħat minaturi Ċiniżi fir-reġjun biex jiftħu minjieri tal-landa fl-1857, għalkemm mhux ċar min kienu l-ewwel settlers peress li x’aktarx kien hemm insedjamenti fil- Il-konfluwenza tax-xmara Gombak-Klang qabel dik fl-1820s. Minaturi Ċiniżi kienu magħrufa li kienu involuti fit-tħaffir tal-landa fix-Xmara Selangor fl-1840 madwar 16-il kilometru (10 mil) fit-tramuntana tal-lum Kuala Lumpur, u Mandailing Sumatrans immexxi minn Raja Asal u Sutan Puasa kienu wkoll involuti fil-minjieri u l-kummerċ tal-landa. fir-reġjun ta’ Ulu Klang qabel l-1860, u Sumatrans seta’ stabbilixxa ruħu fil-parti ta’ fuq tax-Xmara Klang fl-ewwel kwart ta’ is-seklu 19, jew possibilment qabel. Kuala Lumpur oriġinarjament kienet raħal żgħir ta 'ftit djar u ħwienet biss fil-konfluwenza ta' Sungai Gombak u Sungai Klang (Xmara Klang). Kuala Lumpur saret stabbilita bħala belt c. 1857, meta Raja Abdullah bin Raja Jaafar, megħjun minn ħuh Raja Juma'at ta 'Lukut, ġabar fondi minn negozjanti Ċiniżi Malaccan biex jimpjegaw minjieri Ċiniżi minn Lukut biex jiftħu minjieri tal-landa ġodda hemmhekk. Il-minaturi niżlu f'Kuala Lumpur u komplew bil-mixi lejn Ampang, fejn fetħu l-ewwel minjiera. Kuala Lumpur kienet l-aktar punt 'il bogħod mix-Xmara Klang li għalih setgħu jinġiebu provvisti b'mod konvenjenti bid-dgħajsa, u għalhekk saret punt ta' ġbir u tixrid li jservi l-minjieri tal-landa<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Ooi|isem=Keat Gin|data=2004-10-13|titlu=Southeast Asia: A Historical Encyclopedia from Angkor Wat to East Timor [3 Volumes]|url=https://books.google.fr/books?id=QKgraWbb7yoC&pg=PA746&redir_esc=y|lingwa=en|iktar=Google-Books-ID: QKgraWbb7yoC|pubblikatur=Bloomsbury Academic}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://all.talkmalaysia.com/kuala-lumpur/kuala-lumpur-history/|titlu=Kuala Lumpur History {{!}} All Malaysia|data=2009-10-18|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-18|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20091018073627/http://all.talkmalaysia.com/kuala-lumpur/kuala-lumpur-history/|arkivju-data=2009-10-18|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Fatt|isem=Lam Seng|data=2011-03-15|titlu=Insider's Kuala Lumpur (3rd Edn): Is No Ordinary Travel Guide. Open Your Eyes to the Soul of the City (Not Just the Twin Towers...)|url=https://books.google.fr/books?id=rRCJAAAAQBAJ&pg=PA17&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|lingwa=en|iktar=Google-Books-ID: rRCJAAAAQBAJ|pubblikatur=Marshall Cavendish International Asia Pte Ltd}}</ref>. [[Stampa:Yap Ah Loy.jpg|nofs|daqsminuri|Kapitan Yap Ah Loy, it-tielet Kapitan Ċiniż ta’ Kuala Lumpur]] Minkejja ammont kbir taʼ mwiet mill-kundizzjonijiet tal-malarja tal-ġungla, il-minjieri ta 'Ampang irnexxielhom, u esportaw l-ewwel landa fl-1859. F'dak iż-żmien, Sutan Puasa kien diġà qed jinnegozja qrib Ampang. Żewġ kummerċjanti minn Lukut, Hiu Siew u Yap Ah Sze, waslu Kuala Lumpur u waqqfu ħwienet biex ibigħu provvisti lill-minaturi bi skambju għal landa. Il-belt, imħeġġa mit-tħaffir tal-landa, bdiet tiżviluppa madwar il-Pjazza tas-Suq il-Qadim (Medan Pasar), b’toroq irradjaw lejn Ampang kif ukoll lejn Pudu u Batu (id-destinazzjonijiet saru l-ismijiet ta’ dawn it-toroq: Triq Ampang, Triq Pudu, u Batu Road), fejn il-minaturi kienu wkoll bdew jistabbilixxu ruħhom, u Petaling u Damansara. Il-minaturi ffurmaw gruppi u l-gruppi ta 'spiss iġġieldu f'dan il-perjodu, partikolarment fazzjonijiet ta' Kuala Lumpur u Kanching, prinċipalment fuq il-kontroll tal-aqwa minjieri tal-landa. Il-mexxejja tal-komunità Ċiniża ngħataw it-titlu ta 'Kapitan Cina (kap Ċiniż) mill-kap Malajan, u Hiu Siew, il-kummerċjant Ċiniż bikri, sar l-ewwel Kapitan ta' Kuala Lumpur. It-tielet Kapitan Ċiniż ta’ Kuala Lumpur, Yap Ah Loy, inħatar fl-1868. Ċifri Malajani importanti tal-bidu ta 'Kuala Lumpur kienu jinkludu wkoll lil Haji Mohamed Tahir, li sar id-Dato Dagang ("kap tan-negozjanti"). Il-Minangkabaus ta 'Sumatra sar grupp importanti ieħor li nnegozja u stabbilixxa pjantaġġuni tat-tabakk fiż-żona. Minangkabaus notevoli kien jinkludi lill-kap tagħhom, Dato' Sati, Utsman Abdullah, u Haji Mohamed Taib, li kien involut fl-iżvilupp bikri ta' Kampung Baru. Il-Minangkabaus kienu wkoll figuri soċjo-reliġjużi sinifikanti, pereżempju Utsman bin Abdullah kien l-ewwel kadi ta 'Kuala Lumpur, kif ukoll Muhammad Nur bin Ismail<ref>{{Ċita web|url=https://www.thestar.com.my/news/community/2014/06/13/life-is-colourful-on-infamous-road-named-after-a-wealthy-tradesman-jalan-haji-taib-is-more-known/|titlu=Life is colourful on infamous road|kunjom=ROSLI|isem=yip yoke teng<br>Photos MUHAMAD SHAHRIL|data=2014-06-13|sit=The Star|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-18}}</ref>. '''<big>Bidu ta 'Kuala Lumpur moderna</big>''' Il-bidu ta' Kuala Lumpur kienet belt żgħira li sofriet minn ħafna problemi soċjali u politiċi – il-bini kien magħmul mill-injam u 'atap' (pam fronda tal-palm). Il-bini kien suxxettibbli li jieħu n-nar, u minħabba nuqqas ta’ sanità xierqa l-belt kienet mimlija mard. Sofra wkoll minn theddida kostanti ta’ għargħar minħabba l-post fejn tinsab. Il-belt saret involuta fil-Gwerra Ċivili ta 'Selangor parzjalment fuq il-kontroll tad-dħul mill-minjieri tal-landa. Yap Ah Loy alleat ruħu ma 'Tengku Kudin u s-soċjetà sigrieta Hai San, huma ġġieldu kontra soċjetà sigrieta rivali, Ghee Hin, li alleati ruħhom ma' Raja Mahdi. Raja Asal u Sutan Puasa qalbu naħat għal Raja Mahdi, u Kuala Lumpur inqabdet fl-1872 u nħarqet sal-art<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Baker|isem=Jim|data=2008-07-15|titlu=Crossroads (2nd Edn): A Popular History of Malaysia and Singapore|url=https://books.google.fr/books?id=iRaJAAAAQBAJ&pg=PA125&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|lingwa=en|iktar=Google-Books-ID: iRaJAAAAQBAJ|pubblikatur=Marshall Cavendish International Asia Pte Ltd}}</ref>. Yap ħarab lejn Klang fejn għaqqad forza oħra tal-ġlied u reġa' ħataf Kuala Lumpur f'Marzu 1873, u għeleb lill-forzi ta' Raja Mahdi bl-għajnuna ta' ġellieda minn Pahang. Il-gwerra u ostakli oħra, bħat-tnaqqis fil-prezzijiet tal-landa, wasslu għal waqgħa. Tifqigħa kbira tal-kolera wasslet biex ħafna jaħarbu<ref>{{Ċita web|url=http://myrepositori.pnm.gov.my/bitstream/123456789/2265/1/JB1865_MBRA.pdf|titlu=|data-aċċess=2024-12-18|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150528182107/http://myrepositori.pnm.gov.my/bitstream/123456789/2265/1/JB1865_MBRA.pdf|arkivju-data=2015-05-28|url-status=bot: unknown}}</ref>. Il-waqgħa damet sa l-aħħar tal-1879, meta l-prezzijiet li qed jogħlew għall-landa ppermettew lill-belt tirkupra. Fl-aħħar tal-1881, il-belt kienet mgħarrqa ħafna, wara nar li kien qered il-belt kollha f'Jannar. Bil-belt inbniet mill-ġdid għal ftit drabi u wara li rnexxiet, dan kien dovut fil-biċċa l-kbira lil Yap Ah Loy. Yap, flimkien ma’ Frank Swettenham li nħatar ir-Residenti fl-1882, kienu l-aktar żewġ figuri importanti tal-bidu ta’ Kuala Lumpur b’Swettenham akkreditat bit-tkabbir u l-iżvilupp rapidu tiegħu u t-trasformazzjoni tiegħu f’ċentru urban ewlieni<ref>{{Ċita web|url=http://magazine.virtualmalaysia.com/content.cfm/ID/17AD5478-79E7-4E6F-B76E41D642B3F579|titlu=Old-World Charm {{!}} Virtual Malaysia Magazine|data=2008-01-01|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-18|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080101150055/http://magazine.virtualmalaysia.com/content.cfm/ID/17AD5478-79E7-4E6F-B76E41D642B3F579|arkivju-data=2008-01-01|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://sejarahmalaysia.pnm.my/portalBI/detail.php?section=sm02&spesifik_id=15&ttl_id=3|titlu=Sejarah Malaysia|data=2002-09-02|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-18|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20020902150406/http://sejarahmalaysia.pnm.my/portalBI/detail.php?section=sm02&spesifik_id=15&ttl_id=3|arkivju-data=2002-09-02|url-status=bot: unknown}}</ref>. [[Stampa:KITLV - 3652 - Lambert & Co., G.R. - Singapore - Governmental Office at Kuala Lumpur in Selangor - circa 1900.tif|nofs|daqsminuri|L-Uffiċċji tal-Gvern tal-Istati Federati Malajani (Issa l-Bini Sultan Abdul Samad) li qed jiffaċċjaw il-Padang, c. 1900]] Iċ-Ċiniżi bikrija u l-Malays stabbilixxew tul ix-xatt tal-lvant tax-Xmara Klang. Iċ-Ċiniżi ssetiljaw prinċipalment madwar iċ-ċentru kummerċjali ta 'Pjazza tas-Suq. Il-Malażi, u aktar tard Chettiars u Musulmani Indjani, kienu joqogħdu fiż-żona ta’ Java Street, issa Jalan Tun Perak. Fl-1880, l-amministrazzjoni kolonjali ċċaqlaq il-kapital tal-istat ta 'Selangor minn Klang għal Kuala Lumpur aktar strateġikament vantaġġuż, u r-Residenti Brittaniku William Bloomfield Douglas iddeċieda li jillokalizza l-bini tal-gvern u l-kwartieri tal-għajxien fil-punent tax-xmara. Uffiċċji tal-gvern u kwartieri ġenerali ġodda tal-pulizija nbnew fuq Bukit Aman, u l-Padang inizjalment inħolqot għat-taħriġ tal-pulizija. Il-Padang, issa magħruf bħala Merdeka Square, aktar tard kien se jsir iċ-ċentru tal-uffiċċji amministrattivi Brittaniċi meta l-uffiċċji tal-gvern kolonjali marru fil-Bini Sultan Abdul Samad fl-1897<ref>{{Ċita web|url=https://yapahloy.tripod.com/yap_ah_loy's_administration.htm|titlu=Yap Ah Loy's Administration|sit=yapahloy.tripod.com|data-aċċess=2024-12-18}}</ref>. Frank Swettenham, malli sar ir-Resident Ingliż, beda jtejjeb il-belt billi jnaddaf it-toroq. Huwa stipula wkoll fl-1884 li l-bini għandu jinbena bil-briks u l-madum biex ikun inqas fjammabbli, u li l-belt terġa’ tinbena b’toroq usa’ biex jitnaqqas ir-riskju tan-nar. Kapitan Yap Ah Loy xtara biċċa proprjetà immobbli mifruxa biex twaqqaf fabbrika tal-briks għall-bini mill-ġdid ta 'Kuala Lumpur, il-Brickfields eponymous. Bini atap imwaqqa’ ġie sostitwit b’bini tal-briks u tal-madum, u ħafna mill-bini tal-briks il-ġdid kellhom “modi ta’ ħames piedi” u xogħol ta’ mastrudaxxa Ċiniż. Dan irriżulta f'arkitettura eclettika distinta tad-dar tal-ħanut tipika għal dan ir-reġjun. Kapitan Yap Ah Loy espanda l-aċċess fit-toroq, u għaqqad il-minjieri tal-landa mal-belt mar-rotot arterjali ewlenin tat-Triq Ampang preżenti, Triq Pudu u Triq Petaling. Bħala Kapitan Ċiniż, huwa kellu poteri wiesgħa fuq l-istess livell mal-mexxejja tal-komunità Malaja. Ġew implimentati riformi tal-liġi u ġew introdotti miżuri legali ġodda fl-assemblea. Yap ippresediet ukoll qorti għal talbiet żgħar. B’korp tal-pulizija ta’ sitta, huwa seta’ jħares l-istat tad-dritt, billi jibni ħabs li jista’ jakkomoda sittin priġunier kull darba. Yap Ah Loy bena wkoll l-ewwel skola ta’ Kuala Lumpur u mitħna ewlenija tat-tapjoka fi Triq Petaling, li fiha s-Sultan Abdul Samad ta’ Selangor kellu interess<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Lam|isem=Seng Fatt|data=2000|titlu=Insider's Kuala Lumpur|url=https://books.google.fr/books?id=7BhwAAAAMAAJ&redir_esc=y|lingwa=en|iktar=Google-Books-ID: 7BhwAAAAMAAJ|pubblikatur=Times Books International}}</ref>. [[Stampa:KITLV - 79944 - Kleingrothe, C.J. - Medan - Headquarters of the F.M.S. Railways at Kuala Lumpur - circa 1910.tif|nofs|daqsminuri|Il-kostruzzjoni tal-ferrovija xprunat it-tkabbir tal-belt. L-ewwel kwartieri ġenerali tal-Ferroviji tal-Istati Federati tal-Malay (issa l-Mużew Nazzjonali tat-Tessuti) ħdejn l-F.M.S. Uffiċċji tal-Gvern fil-bogħod, c. 1910.]] Linja tal-ferrovija bejn Kuala Lumpur u Klang, mibdija minn Swettenham u tlestiet fl-1886, żiedet l-aċċess u rriżultat fi tkabbir mgħaġġel. Il-popolazzjoni kibret minn 4,500 fl-1884 għal 20,000 fl-1890. Hekk kif l-iżvilupp intensifikat fl-1880s, poġġiet pressjoni fuq is-sanità, ir-rimi tal-iskart u miżuri oħra tas-saħħa. Bord Sanitarju maħluq fl-14 ta’ Mejju 1890 kien responsabbli għas-sanità, il-manutenzjoni tat-toroq, id-dwal tat-toroq, u funzjonijiet oħra. Dan eventwalment isir il-Kunsill Muniċipali ta' Kuala Lumpur fl-1948. Fl-1896, Kuala Lumpur intgħażlet bħala l-kapitali tal-Istati Federati Malajani li għadhom kif ġew iffurmati<ref>{{Ċita ktieb|data=1999|titlu=Reassessment of Urban Planning and Development Regulations in Asian Cities|url=https://books.google.fr/books?id=p6XUOGEvEcgC&pg=PA35&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|lingwa=en|iktar=Google-Books-ID: p6XUOGEvEcgC|pubblikatur=UN-HABITAT}}</ref>. '''<big>Seklu 20-preżent</big>''' Kuala Lumpur kibret konsiderevolment fis-seklu 20. Kien 0.65 km2 (0.25 sq mi) fl-1895, iżda ġie estiż biex jinkludi 20 km2 (7.7 sq mi) fl-1903, u għal 52 km2 (20 sq mi) sal-1924. Saż-żmien li saret muniċipalità fl-1948 kellha estiża għal 93 km2 (36 sq mi), u mbagħad għal 243 km2 (94 sq mi) fl-1974 bħala Territorju Federali<ref>{{Ċita web|url=http://w.ethnia.org/polity.php?ASK_CODE=3J__&ASK_YY=1973&ASK_MM=01&ASK_DD=01&SL=en|titlu=w.ethnia.org|kunjom=Jean-Marc|isem=Merklin|sit=w.ethnia.org|data-aċċess=2024-12-18|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250306151950/http://w.ethnia.org/polity.php?SL=en&ASK_CODE=3J__&ASK_YY=1973&ASK_MM=01&ASK_DD=01|arkivju-data=2025-03-06|url-status=dead}}</ref>. Qabel l-1974, Kuala Lumpur kien ukoll l-isem ta 'wieħed mis-seba' distretti ta 'Selangor (sitta qabel l-1960). Id-distrett ta 'Kuala Lumpur jinkludi seba' mukims - Sungai Buloh, Batu, Petaling, Ampang, Ulu Klang, Kuala Lumpur u Setapak. [[Stampa:Japanese troops mopping up in Kuala Lumpur.jpg|nofs|daqsminuri|Truppi Ġappuniżi javvanzaw fuq High Street (issa Jalan Tun H S Lee) f'Kuala Lumpur f'Diċembru 1941 matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]].]] L-iżvilupp ta 'industrija tal-gomma f'Selangor alimentata mid-domanda għal tajers tal-karozzi fil-bidu tas-seklu 20 wassal għal boom, u l-popolazzjoni ta' Kuala Lumpur żdiedet minn 30,000 fl-1900 għal 80,000 fl-1920. L-attivitajiet kummerċjali ta 'Kuala Lumpur kienu tmexxew fil-biċċa l-kbira minn negozjanti Ċiniżi bħal Loke Yew, li dak iż-żmien kien l-aktar Ċiniż sinjur u influwenti f'Kuala Lumpur. It-tkabbir tal-industrija tal-gomma wassal għal influss ta 'kapital barrani u qsari, b'kumpaniji u industriji ġodda li qed jiġu stabbiliti f'Kuala Lumpur, u kumpaniji oħra li qabel kienu bbażati x'imkien ieħor ukoll sabu preżenza hawn<ref>{{Ċita web|url=https://www.britannica.com/place/Kuala-Lumpur|titlu=Kuala Lumpur {{!}} Malaysia, History, Map, Population, & Facts {{!}} Britannica|data=2024-12-15|sit=www.britannica.com|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-18}}</ref>. [[Stampa:KUALA LUMPUR.png|xellug|daqsminuri|Mappa ta’ Kuala Lumpur fl-1951]] Matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]], Kuala Lumpur inqabdet mill-Armata Imperjali Ġappuniża fil-11 ta’ Jannar 1942. Minkejja li ftit sofriet ħsarat matul il-battalja, l-okkupazzjoni tal-belt fi żmien il-gwerra rriżultat f’telf sinifikanti ta’ ħajjiet; mill-inqas 5,000 Ċiniż inqatlu f’Kuala Lumpur fi ftit ġimgħat biss ta’ okkupazzjoni mill-forzi Ġappuniżi, u eluf ta’ Indjani ntbagħtu bħala xogħol sfurzat biex jaħdmu fuq il-Ferroviji ta’ Burma fejn mietu ħafna. Huma okkupaw il-belt sal-15 ta’ Awwissu 1945, meta l-kmandant in kap tas-Seba’ Armata taż-Żona Ġappuniża f’[[Singapor]] u l-[[Malażja]], Seishirō Itagaki, ċeda lill-amministrazzjoni Ingliża wara l-bumbardamenti atomiċi ta’ Hiroshima u Nagasaki. Kuala Lumpur kibret matul il-gwerra, u kompliet wara l-gwerra matul l-Emerġenza Malajana (1948–1960), li matulha l-Malaja kienet imħassba b'ribelljoni komunista u ġew stabbiliti Villages Ġodda fil-periferija tal-belt<ref>{{Ċita web|url=https://www.ehm.my/publications/articles/the-post%E2%80%931950-emergence-of-kuala-lumpur-as-a-great-southeast-asian-city|titlu=The post–1950 emergence of Kuala Lumpur as a great Southeast Asian city - Articles {{!}} Economic History Malaysia|sit=www.ehm.my|data-aċċess=2024-12-18}}</ref>. L-ewwel elezzjoni muniċipali f'Kuala Lumpur saret fis-16 ta' Frar 1952. Alleanza ad hoc bejn l-UMNO Malajan u l-kandidati Ċiniżi tal-partit MCA rebħu maġġoranza tas-siġġijiet, u dan wassal għall-formazzjoni tal-Partit tal-Alleanza (aktar tard il-Barisan Nasional) . Fil-31 ta' Awwissu 1957, il-Federazzjoni tal-Malasja kisbet l-indipendenza tagħha mill-ħakma Brittanika. Il-bandiera Ingliża tbaxxiet u l-bandiera Malajana ttellgħet għall-ewwel darba fil-Padang f’nofsillejl tat-30 ta’ Awwissu 1957, u filgħodu tal-31 ta’ Awwissu, saret iċ-ċerimonja għad-Dikjarazzjoni tal-Indipendenza fil-Merdeka Stadium mill-ewwel Prim Ministru. tal-Malasja, Tunku Abdul Rahman. Kuala Lumpur baqgħet il-kapitali wara l-formazzjoni tal-Malażja fis-16 ta’ Settembru 1963. Il-Kmamar tal-Parlament Malasjani tlestew fit-tarf tal-Ġonna tal-Lag fl-1963. Il-popolazzjoni ta’ Kuala Lumpur kibret b’mod konsiderevoli mill-1960 sal-2018, u rdoppja fid-daqs kull 13-il sena<ref>{{Ċita web|url=http://www.iht.com/articles/ap/2007/05/16/asia/AS-GEN-Malaysia-Race-Riot-Book.php|titlu=New book on 1969 race riots in Malaysia may be banned, officials warn - International Herald Tribune|data=2007-10-11|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-18|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20071011030700/http://www.iht.com/articles/ap/2007/05/16/asia/AS-GEN-Malaysia-Race-Riot-Book.php|arkivju-data=2007-10-11|url-status=bot: unknown}}</ref>. '''Belt, Territorju Federali, Greater Kuala Lumpur''' Kuala Lumpur kisbet l-istatus ta 'belt fl-1 ta' Frar 1972, u saret l-ewwel soluzzjoni fil-Malasja li ngħatat l-istatus wara l-indipendenza. Aktar tard, fl-1 ta’ Frar 1974, Kuala Lumpur saret territorju federali. It-territorju ta 'Kuala Lumpur kiber għal 96 mil kwadru billi assorbi ż-żoni tal-madwar<ref>{{Ċita web|url=http://travel.tourism.gov.my/consumer/destinations/history.asp?state=kl|titlu=Tourism Malaysia : Destinations : State : Kuala Lumpur : History & Economy|data=2008-01-02|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-18|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080102232810/http://travel.tourism.gov.my/consumer/destinations/history.asp?state=kl|arkivju-data=2008-01-02|url-status=dead}}</ref>. Kuala Lumpur ġiet ċeduta minn Selangor biex tkun ikkontrollata direttament mill-gvern ċentrali, u waqfet milli tkun il-kapital ta 'Selangor fl-1978 wara li l-belt ta' Shah Alam ġiet iddikjarata l-kapitali l-ġdida tal-istat. Fl-14 ta’ Mejju 1990, Kuala Lumpur iċċelebrat iċ-ċentinarju tal-kunsill lokali. Ġew introdotti l-bandiera u l-innu ta' Kuala Lumpur fit-territorju federali l-ġdid. Putrajaya ġie ddikjarat Territorju Federali fl-1 ta' Frar 2001, kif ukoll is-sede tal-gvern federali. Il-funzjonijiet amministrattivi u ġudizzjarji tal-gvern ġew trasferiti minn Kuala Lumpur għal Putrajaya. Kuala Lumpur madankollu xorta żammet il-funzjoni leġiżlattiva tagħha u baqgħet id-dar ta' Yang di-Pertuan Agong (Re Kostituzzjonali)<ref>{{Ċita web|url=https://www.dezeen.com/2021/12/13/worlds-second-tallest-skyscraper-merdeka-118-tops-out/|titlu=World's second-tallest skyscraper Merdeka 118 tops out in Malaysia|data=2021-12-13|sit=Dezeen|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-18}}</ref><ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Bunnell|isem=Tim|data=2004-07-31|titlu=Malaysia, Modernity and the Multimedia Super Corridor: A Critical Geography of Intelligent Landscapes|url=https://books.google.fr/books?id=wKbYTZciw7wC&pg=PT128&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|lingwa=en|iktar=Google-Books-ID: wKbYTZciw7wC|pubblikatur=Routledge}}</ref><ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Loo|isem=Yat Ming|data=2016-04-08|titlu=Architecture and Urban Form in Kuala Lumpur: Race and Chinese Spaces in a Postcolonial City|url=https://books.google.fr/books?id=hyjtCwAAQBAJ&pg=PA88&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false|lingwa=en|iktar=Google-Books-ID: hyjtCwAAQBAJ|pubblikatur=Routledge}}</ref>. [[Stampa:The Twins SE Asia 2019 (49171985716).jpg|nofs|daqsminuri|Iċ-Ċentru tal-Belt ta 'Kuala Lumpur (KLCC) fl-2019]] Mis-snin disgħin 'il quddiem, żviluppi urbani kbar fil-Wied ta' Klang estendew iż-żona metropolitana ta 'Kuala Lumpur. Din iż-żona, magħrufa bħala Greater Kuala Lumpur, testendi mit-Territorju Federali ta’ Kuala Lumpur lejn il-punent sa Port Klang, lejn il-lvant sat-tarf tal-Muntanji Titiwangsa kif ukoll lejn it-tramuntana u n-nofsinhar. Iż-żona tkopri bliet u bliet oħra separati amministrattivament bħal Klang, Shah Alam, Putrajaya u oħrajn, u hija moqdija mis-Sistema Integrata ta’ Transitu ta’ Klang Valley. Proġetti notevoli li saru fi ħdan Kuala Lumpur stess inkludew l-iżvilupp ta’ Ċentru tal-Belt ġdid ta’ Kuala Lumpur madwar Jalan Ampang u t-Torrijiet Petronas, li darba kienu l-ogħla bini tad-dinja. It-Torrijiet Petronas minn dakinhar ġew sostitwiti bħala l-ogħla bini f'Kuala Lumpur minn The Exchange 106 u Merdeka 118, li hija t-tieni l-ogħla bini fid-dinja wara l-[[Burj Khalifa]] f'[[Dubai (belt)|Dubaj]]. == Ġeografija == Il-ġeografija ta 'Kuala Lumpur hija kkaratterizzata mill-Wied enormi ta' Klang, imdawwar bil-Muntanji Titiwangsa fil-lvant, diversi firxiet minuri fit-tramuntana u fin-nofsinhar, u l-Istrett ta 'Malacca fil-punent. Kuala Lumpur huwa terminu Malajan li jittraduċi għal "konfluwenza tajn" u jinsab fil-konfluwenza tax-xmajjar Klang u Gombak li jduru fix-Xmara Selangor. Jinsabu fiċ-ċentru tal-istat ta 'Selangor, Kuala Lumpur kien territorju tal-Gvern tal-Istat ta' Selangor. Fl-1974, Kuala Lumpur inqasmet minn Selangor biex tifforma l-ewwel Territorju Federali rregolat direttament mill-gvern federali Malasjan. Il-post tiegħu fl-iktar stat żviluppat fuq il-kosta tal-punent tal-[[Malażja]] peninsulari, li għandha medda usa 'ta' art ċatta mill-kosta tal-lvant, għenitha tiżviluppa aktar malajr minn bliet oħra fil-Malasja. Il-muniċipalità tkopri erja ta '243 km2 (94 sq mi), b'elevazzjoni medja ta' 81.95 m (268 pied 10 pulzieri) l-ogħla punt huwa Bukit Nanas f'94 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar<ref>{{Ċita web|url=https://www.malaysiatravel.org.uk/tourist-attraction/kuala-lumpur/location.html/|titlu=remembrance100.co.uk|data=2021-06-26|sit=remembrance100.co.uk|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-18|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20241221022852/https://www.malaysiatravel.org.uk/tourist-attraction/kuala-lumpur/location.html/|arkivju-data=2024-12-21|url-status=dead}}</ref>. == Klima == Protetta mill-Medda Titiwangsa fil-lvant u l-Gżira Sumatra tal-Indoneżja fil-punent, Kuala Lumpur hija protetta minn irjieħ qawwija u għandha klima ta’ foresta tropikali tropikali (klassifikazzjoni tal-klima Köppen Af), sħuna, umda u xemxija, b’xita abbundanti, speċjalment fil-grigal. staġun tal-monsoon minn Ottubru sa Marzu. It-temperaturi għandhom tendenza li jibqgħu kostanti. Il-massimi jduru bejn 32 u 35 °C (90 u 95 °F) u xi drabi jaqbżu 38 °C (100.4 °F), filwaqt li l-minimi jduru bejn 23.4 u 24.6 °C (74.1 u 76.3 °F) u qatt ma niżlu taħt 17.8 ° C (64.0 °F). Kuala Lumpur tipikament tirċievi mill-inqas 2,600 mm (100 pulzieri) ta 'xita kull sena; Ġunju sa Awissu huma relattivament niexfa, iżda anke f'dak iż-żmien ix-xita tipikament taqbeż il-131 millimetru (5.2 pulzieri) fix-xahar. Kuala Lumpur hija suxxettibbli ħafna għal maltempati qawwija bir-ragħad u sajjetti. Il-Wied ta’ Klang, inkluż Kuala Lumpur, huwa wieħed mill-postijiet fejn il-maltempati bir-ragħad jiġu osservati l-aktar ta’ spiss fid-Dinja<ref>{{Ċita web|url=http://www.welcome-kl.com/kl-info/weather-in-kl/|titlu=Weather in KL - We!Come KL|data=2013-02-09|sit=archive.ph|data-aċċess=2024-12-18|arkivju-url=https://archive.today/20130209110431/http://www.welcome-kl.com/kl-info/weather-in-kl/|arkivju-data=2013-02-09|url-status=bot: unknown}}</ref>. L-għargħar huma frekwenti f'Kuala Lumpur wara xita qawwija, speċjalment fiċ-ċentru tal-belt, minħabba li l-istruttura tat-tisqija għadha lura mal-iżvilupp intens fil-belt. Id-duħħan min-nirien fil-foresti f'Sumatra u Kalimantan fil-viċin kultant jitfa 'ċpar fuq ir-reġjun, u huwa sors ewlieni ta' tniġġis, flimkien ma 'ħruq fil-miftuħ, emissjonijiet ta' vetturi bil-mutur, u kostruzzjoni<ref>{{Ċita web|url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate2/48647.htm|titlu=������ � ������ - ������ �����-�������|data=2018-03-23|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-18|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20131127083231/http://www.pogodaiklimat.ru/climate2/48647.htm|arkivju-data=2013-11-27|url-status=bot: unknown}}</ref>. == Gvern == [[Stampa:Kuala Lumpur Malaysia Dewan-Bandaraya-Kuala-Lumpur-03.jpg|nofs|daqsminuri|Sala tal-Belt ta' Kuala Lumpur ]] Kuala Lumpur kienet amministrata minn korporazzjoni unika msejħa l-Kummissarju Kapitali Federali mill-1 ta 'April, 1961, sakemm ingħatat status ta' belt fl-1972, u wara s-setgħa eżekuttiva ġiet trasferita lill-Mulej Sindku (Datuk Bandar). Minn dakinhar inħatru 14-il sindku. Is-sindku attwali huwa Kamarulzaman Mat Salleh, li ilu fil-kariga mis-17 ta’ April 2023. == Referenzi == <references group="lower-alpha" /> 73vzjuox7ytrnaisw69o898h3oxuf9o 0 33277 333795 320509 2026-11-07T23:14:13Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333795 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Untold 2024 -Burna Boy (53927293629) (cropped).jpg|daqsminuri|Burna Boy huwa wieħed mill-mużiċisti Afrobeats prominenti ]]  Afrobeats, li m'għandux jiġi konfuż ma' Afrobeat jew Afroswing, huwa terminu ġenerali biex jiddeskrivi l-mużika popolari mill-Afrika tal-Punent u d-dijaspora li inizjalment żviluppat fin-Niġerja, il-Gana u r-Renju Unit fil- Afrobeats huwa inqas stil fih innifsu, u aktar deskrittur għall-fużjoni ta 'ħsejjes li joħorġu min-Niġerja u l-Gana. Ġeneri bħal hiplife, mużika jùjú, highlife, azonto music, u naija beats, am Afrobeats huwa prodott primarjament f'Lagos, Accra, u Londra. L-istoriku u l-kritiku kulturali Paul Gilroy jirrifletti fuq ix-xena tal-mużika ta’ Londra li qed tinbidel bħala riżultat tat-tibdil fid-demografija<ref name="Karlisa-2018a">{{Cite web|url=https://www.redbull.com/gb-en/the-evolution-of-afropop|title=The Evolution of Afropop|website=Red Bull|language=en|access-date=2019-08-24|archive-url=https://web.archive.org/web/20190824115002/https://www.redbull.com/gb-en/the-evolution-of-afropop|archive-date=2019-08-24|url-status=live}}</ref><ref name="Adu-Gilmore-2015">{{Cite journal|last=Adu-Gilmore|first=Leila|date=2015|title=Studio Improv as Compositional Process Through Case Studies of Ghanaian Hiplife and Afrobeats|journal=Critical Studies in Improvisation |language=en|volume=10|issue=2|doi=10.21083/csieci.v10i2.3555|issn=1712-0624|doi-access=free}}</ref><ref name="Eyre-2013">{{Cite web|url=https://afropop.org/articles/jesse-shipley-part-1-pan-africanism-and-hiplife|title=Afropop Worldwide {{!}} Jesse Shipley, Part 1: Pan Africanism and Hiplife|website=Afropop Worldwide|language=en|url-status=live|archive-url=https://web.archive.org/web/20190825200246/https://afropop.org/articles/jesse-shipley-part-1-pan-africanism-and-hiplife|archive-date=2019-08-25|access-date=2019-08-25}}</ref><ref name="Bryan-2015">{{Cite web|url=https://www.villagevoice.com/2015/09/01/sound-culture-fests-afro-caribbean-rhythm-mission-this-goes-deep-into-roots/|title=Sound Culture Fest's Afro-Caribbean Rhythm Mission: 'This Goes Deep Into Roots'|website=www.villagevoice.com|date=September 2015|access-date=2019-08-25|archive-url=https://web.archive.org/web/20190825200240/https://www.villagevoice.com/2015/09/01/sound-culture-fests-afro-caribbean-rhythm-mission-this-goes-deep-into-roots/|archive-date=2019-08-25|url-status=dead}}</ref> 4d6emg1zyb6ill8gfh91ciev93cxwwv 0 33319 333837 320895 2026-11-08T05:57:37Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333837 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Everest_North_Face_toward_Base_Camp_Tibet_Luca_Galuzzi_2006.jpg|daqsminuri| Il-Muntanja Everest, l-ogħla muntanja tad-[[Id-Dinja|Dinja]]]] '''Muntanja''' hija porzjoni elevata mill-qoxra tad-Dinja, li ġeneralment jkollha ġnub weqfin li juru ammont kbir qiegħ il-blat espost . Għalkemm id-definizzjonijiet ivarjaw, muntanja hija differenti minn plateau minħabba li jkollha żona ta’ samit limitata, li normalent tkun ogħla minn għolja, u tipikalment titla’ mill-inqas 300 metru (980 pied) mill-art ta' madwarha. Hemm ftit muntanji li huma summits iżolati, iżda l-biċċa l-kbira jinsabu fil-firex tal-muntanji . <ref name="agi-1997">{{Ċita ktieb|sena=1997|kapitlu=Mountain|titlu=Glossary of Geology|edizzjoni=4th|post=Alexandria, VA|pubblikatur=[[American Geological Institute]]|isbn=0922152349}}</ref> Il-muntanji huma ffurmati permezz ta' forzi tettoniċi, erożjoni, jew vulkaniżmu, <ref name="agi-1997"/> li jaġixxu fuq skali ta' żmien li jesgħu sa għexieren ta' miljuni ta' snin. <ref name="levin-2010-83">{{Ċita ktieb|kunjom=Levin|isem=Harold L.|sena=2010|titlu=The Earth Through Time|edizzjoni=9th|post=Hoboken, NJ|pubblikatur=[[Wiley (publisher)|Wiley]]|paġna=83|isbn=978-0470387740}}</ref> Ladarba l-bini tal-muntanji jieqaf, il-muntanji jibdew jitbaxxgħu bil-mod il-mod permezz tal-azzjoni tat-temp (weathering), permezz ta' slumping u forom oħra ta' ħela tal-massa, kif ukoll permezz ta' erożjoni mix-xmajjar u glaċieri . <ref name=":0">{{Ċita ktieb|kunjom=Cooke|isem=Ronald Urwick|kunjom2=Warren|isem2=Andrew|sena=1973|titlu=Geomorphology in Deserts|url=https://books.google.com/books?id=RXub68YhovAC&dq=mountains+are+slowly+leveled+through+weathering&pg=PA212|pubblikatur=[[University of California Press]]|isbn=978-0-520-02280-5}}</ref> Elevazzjonijiet għoljin f'muntanji jipproduċu klimi kesħin mill-livelli tal-baħar ta' latitudni simili. Dawn il-klimi kesħin jaffettwaw l-ekosistemi tal-muntanji: elevazzjonijiet differenti għandhom pjanti u annimali differenti. Minħabba l-art u l-klima inqas ospitabbli, il-muntanji għandhom tendenza li jintużaw inqas għall-agrikoltura u aktar għall-estrazzjoni tar-riżorsi, bħall-mining u l-qtugħ tas-siġar, flimkien mar-rikreazzjoni, bħal tlugħ tal-muntanji u l-iskiing. L-ogħla muntanja fid-Dinja hija l-Muntanja Everest fil- Ħimalajas tal-[[Asja]], li s-samit tagħha huwa ta' 8,850 metru (29,035 pied) 'il fuq mil-livell medju tal-baħar. L-ogħla muntanja magħrufa mill-pjaneti tas-Sistema Solari hija Olympus Mons li hija fuq Mars li għandha tul ta' 21,171 m (69,459 pied). L-ogħla muntanja inkluż l-art minn taħt il-baħar hija Mauna Kea fil-Ħawajj li mill-bażi tagħha taħt l-ilma hija ta' 9,330 m (30,610 pied); xi xjenzati jqisuha bħala l-ogħla fid-dinja. <ref name=":0"/> == Definizzjoni == [[Stampa:Volcán_Chimborazo,_"El_Taita_Chimborazo"_(cropped).jpg|daqsminuri| Chimborazo, l-Ekwador, li s-samit tiegħu huwa l-aktar punt 'il bogħod miċ-ċentru tad-Dinja <ref name="Krulwich2007">{{Ċita web|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=9428163|titlu=The 'Highest' Spot on Earth|data=7 April 2007|pubblikatur=Npr.org|data-aċċess=31 July 2012|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130130164111/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=9428163|arkivju-data=30 January 2013}}</ref>]] [[Stampa:Monte_Bianco_DSF1243-m.jpg|daqsminuri| Mont Blanc fil-Wied ta' Aosta, l-Italja, l-ogħla punt [[Unjoni Ewropea|fl-Unjoni Ewropea]]]] M'hemm l-ebda definizzjoni universali tal-muntanji. L-elevazzjoni, il-volum, ir-'Relief', l-inklinazzjoni, l-ispazjar u l-kontinwità kollha intużaw bħala kriterji għad-definizzjoni ta' muntanja. Fl-''Oxford English Dictionary,'' muntanja hija definita bħala "elevazzjoni naturali mill-wiċċ tad-dinja li titla' bejn wieħed u ieħor f'daqqa mil-livell tal-madwar u tilħaq altitudni li, relattivli mal-elevazzjoni ta' maġenbha, hija impressjonanti jew notevoli." Jekk forma t'art tissejjaħx muntanja jista' jiddependi fuq l-użu lokali. ''Dictionary of Physical Geography'' ta’ John Whittow<ref name="whittow">{{Ċita ktieb|kunjom=Whittow|isem=John|sena=1984|titlu=Dictionary of Physical Geography|post=London|pubblikatur=Penguin|paġna=352|isbn=0-14-051094-X}}</ref> jgħid “Xi awtoritajiet iqisu l-eminenzi ‘l fuq minn 600 metru (1,969 pied) bħala muntanji, u dawk ta' taħt jissejħu għoljiet." Fir-Renju Unit u fl-Irlanda, muntanja hija normalment meqjusa bħala kwalunkwe samit li hi mill-inqas 610 metru (2,000 pied) għolja, <ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Nuttall|isem=John & Anne|sena=2008|titlu=England|sensiela=The Mountains of England & Wales|volum=2|edizzjoni=3rd|post=Milnthorpe, Cumbria|pubblikatur=Cicerone|isbn=978-1-85284-037-2}}</ref> <ref>{{Ċita aħbar|titlu=Survey turns hill into a mountain|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/north_west/7623904.stm|url-status=live|pubblikazzjoni=BBC News|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20131002232825/http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/wales/north_west/7623904.stm|arkivju-data=2 October 2013|data-aċċess=3 February 2013}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=http://www.go4awalk.com/uk-mountains-and-hills/a-mountain-is-a-mountain.php|titlu=A Mountain is a Mountain – isn't it?|sit=www.go4awalk.com|data-aċċess=3 February 2013|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130208122551/http://www.go4awalk.com/uk-mountains-and-hills/a-mountain-is-a-mountain.php|arkivju-data=8 February 2013}}</ref> <ref>{{Ċita enċiklopedija|url=http://dictionary.reference.com/browse/mountain|url-status=live}}</ref> li taqbel mad-definizzjoni uffiċjali tal-gvern tar-Renju Unit li muntanja, għall-finijiet ta’ aċċess, hija samit ta’ 610 metru (2,000 pied) jew ogħla. <ref>{{Ċita web|url=http://metricviews.org.uk/2008/09/what-is-a-mountain-mynydd-graig-goch-and-all-that/|titlu=What is a "Mountain"? Mynydd Graig Goch and all that...|sit=Metric Views|data-aċċess=3 February 2013|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130330062754/https://metricviews.org.uk/2008/09/what-is-a-mountain-mynydd-graig-goch-and-all-that/|arkivju-data=30 March 2013}}</ref> Barra minn hekk, ċertu definizzjonijiet jinkludu wkoll rekwiżit ta’ prominenza topografika, bħal li l-muntanja titla’ {{Convert|300|m|ft|0}} fuq l-art tal-madwar. <ref name="agi-1997"/> F’ħin minnhom, il -Bord ta’ l-Istati Uniti dwar l-Ismijiet Ġeografiċi ddefinixxa muntanja bħala 305 metru (1,000 pied) jew ogħla, <ref>{{Ċita web|url=https://www.usgs.gov/faqs/what-difference-between-mountain-hill-and-peak-lake-and-pond-or-river-and-creek|titlu=What is the difference between "mountain", "hill", and "peak"; "lake" and "pond"; or "river" and "creek?"|sit=US Geological Survey}}</ref> iżda abbandunat din id-definizzjoni fis-snin sebgħin. Kwalunkwe forma ta' art simili aktar baxxa minn dan l-għoli kienet ikkunsidrata bħala għolja. Madankollu, illum, l-Istħarriġ Ġeoloġiku tal-Istati Uniti kkonkludia li dawn it-termini m'għandhomx definizzjonijiet tekniċi fl-Istati Uniti. <ref>{{Ċita web|url=http://gallery.usgs.gov/audios/127|titlu=What is the difference between lake and pond; mountain and hill; or river and creek?|pubblikatur=USGS|data-aċċess=11 February 2013|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130509082833/http://gallery.usgs.gov/audios/127|arkivju-data=9 May 2013}}</ref> Id-definizzjoni tal-Programm Ambjentali tan-NU ta' "ambjent muntanjuż" tinkludi xi wieħed minn dan li ġej: {{Rp|74}} * Klassi 1: Elevazzjoni akbar minn 4,500 metru (14,764 pied) . * Klassi 2: Elevazzjoni bejn 3,500 u 4,500 metru (11,483 u 14,764 pied) . * Klassi 3: Elevazzjoni bejn 2,500 u 3,500 metru (8,202 u 11,483 pied) . * Klassi 4: Elevazzjoni bejn 1,500 u 2,500 metru (4,921 u 8,202 pied), b'inklinazzjoni t'ikbar minn 2 gradi. * Klassi 5: Elevazzjoni bejn 1,000 u 1,500 metru (3,281 u 4,921 pied), b'inklinazzjoni akbar minn 5 gradi jew 300 m (984 ft) medda ta’ elevazzjoni fi ħdan 7 km (4.3 mi). * Klassi 6: Elevazzjoni bejn 300 and 1,000 metru (984 u 3,281 pied), bi 300 m (984 ft) medda ta’ elevazzjoni fi ħdan 7 km (4.3 mi) . * Klassi 7: Bażi interni iżolati u plateaus inqas minn 25 km kwadru (9.7 mil kwadru) f'żona li hija kompletament imdawra b'muntanji tal-Klassi 1 sa 6, iżda hi stess ma jissodisfawx il-kriterji għall-muntanji tal-Klassi 1 sa 6. Bl-użu ta’ dawn id-definizzjonijiet, il-muntanji jokkupaw 33% tal-Ewrażja, 19% tal-Amerika t’Isfel, 24% tal-Amerika ta’ Fuq, u 14% tal-Afrika. {{Rp|14}}B'mod ġenerali, 24% tal-art tad-Dinja hija muntanjuża. <ref name="panos">{{Ċita web|url=http://panos.org.uk/wp-content/files/2011/03/high_stakeshVwvcI.pdf|titlu=High Stakes|awtur=Panos|sena=2002|data-aċċess=17 February 2009|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120603173156/http://panos.org.uk/wp-content/files/2011/03/high_stakeshVwvcI.pdf|arkivju-data=3 June 2012}}</ref> == Ġeoloġija == Hemm tliet tipi ewlenin ta 'muntanji: vulkaniċi, foldt, u blokk . <ref name="literacy">{{Ċita ktieb|sena=2002|kapitlu=Mountain building|kapitlu-url=https://books.google.com/books?id=qoZftjymxFsC&pg=PA75|titlu=Science matters: earth and beyond; module 4|pubblikatur=Pearson South Africa|paġna=75|isbn=0-7986-6059-7}}</ref> It-tliet tipi kollha huma ffurmati mit-tettonika tal-pjanċi : meta porzjonijiet tal-qoxra tad-Dinja jiċċaqilqu, jitfarrku, u jgħoddsu. Forzi ta' kompressjoni, uplift iżostatiku u intrużjoni ta' materja igneju jmexxu il-blat tal-wiċċ 'il fuq, u joħolqu art ogħla mill-art tal-madwar. L-għoli tal-magħmla jagħmilha jew għolja jew, jekk ogħla u wieqfa, muntanja. Muntanji ewlenin għandhom it-tendenza li jseħħu f'arki lineari twal, li jindikaw il-konfini u l-attività tal-pjanċa tettonika. === Vulkani === [[Stampa:080103_hakkai_fuji.jpg|daqsminuri| [[Fuji|Il-Vulkan Fuji]]]] Il-vulkani huma ffurmati meta pjanċa tiġi mbuttata taħt pjanċa oħra, jew f'linja f'nofs l-oċean jew hotspot . <ref name="Butz">{{Ċita ktieb|kunjom=Butz|isem=Stephen D.|sena=2004|kapitlu=Plate tectonics|kapitlu-url=https://books.google.com/books?id=JB4ArbvXXDEC&pg=PA136|titlu=Science of Earth Systems|url=https://archive.org/details/isbn_9780766833913/page/136|pubblikatur=Thompson|paġna=[https://archive.org/details/isbn_9780766833913/page/136 136]|isbn=0-7668-3391-7}}</ref> F'fond ta' madwar 100 kilometru (60 mil), it-tidwib iseħħ fil-blat 'l fuq mill-ċangatura (minħabba ż-żieda ta' ilma), u tifforma magma li tilħaq il-wiċċ. Meta l-magma tasal fil-wiċċ, ħafna drabi tibni muntanja vulkanika, bħal shield volcano jew stratovulkan . {{Rp|194}}Eżempji ta’ vulkani jinkludu [[Fuji|l-Muntanja Fuji]] fil-Ġappun u l-Muntanja Pinatubo fil-Filippini. Il-magma m'għandhiex għalfejn tilħaq il-wiċċ sabiex toħloq muntanja: magma li tissolidifika taħt l-art xorta tista' tifforma muntanji tal-koppla, bħall-Navajo Mountain fl-Istati Uniti. <ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Fillmore|isem=Robert|data=2010|titlu=Geological evolution of the Colorado Plateau of eastern Utah and western Colorado, including the San Juan River, Natural Bridges, Canyonlands, Arches, and the Book Cliffs|post=Salt Lake City|pubblikatur=University of Utah Press|paġna=430|isbn=978-1607810049}}</ref> === Muntanji Fold === [[Stampa:Lewis_overthrust_fault_nh10f.jpg|daqsminuri| Illustrazzjoni ta' muntanji li żviluppaw fuq fold li ġiet imbuttata]] Il-muntanji fold jseħħu meta jaħbtu żewġ pjanċi: it-tqassir iseħħ tul il-lini tal-imbottatura (thrust faults) u l-qoxra titħaxxen. <ref name="Hatcher">{{Ċita ktieb|kunjom=Searle|isem=Michael P.|sena=2007|kapitlu=Diagnostic features and processes in the construction and evolution of Oman-, Zagros-, Himalayan-, Karakoram-, and Tibetan type orogenic belts|kapitlu-url=https://books.google.com/books?id=jD-zXhTfJuMC&pg=PA41|editur-kunjom2=Carlson|editur-isem2=M. P.|editur-kunjom3=McBride|editur-isem3=J. H.|editur-kunjom4=Martinez Catalán|editur-isem4=J. R.|titlu=4-D framework of continental crust|pubblikatur=Geological Society of America|paġni=41 ff|isbn=978-0-8137-1200-0}}</ref> Peress li l-qoxra kontinentali t'inqas densità "tifflowtja" fuq il-blat tal-mantle taħtha, il-piż ta 'kwalunkwe materjal tal-qoxra sfurzat 'il fuq biex jifforma għoljiet, plateaus jew muntanji għandu jkun ibbilanċjat mill-forza ta' galleġġjar ta' volum ferm akbar imġiegħeli 'l isfel fil-mantle. Għalhekk il-qoxra kontinentali hija normalment ħafna eħxen taħt il-muntanji, meta mqabbla ma' żoni iktar baxxi. <ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Press|isem=Frank|kunjom2=Siever|isem2=Raymond|sena=1985|titlu=Earth|url=https://archive.org/details/earth0004pres/page/413|edizzjoni=4th|pubblikatur=W.H. Freeman|paġna=[https://archive.org/details/earth0004pres/page/413 413]|isbn=978-0-7167-1743-0}}</ref> Il-blat jista’ jintewa b’mod simetriku jew b’mod asimmetriku. L-upfolds huma antiklinali u d-downfolds huma synklinali: fit-tiwi asimmetriku jista' jkun mindud jew maqlub. Il-Muntanji Balkani <ref>{{Ċita pubblikazzjoni|paġni=245–256}}</ref> u l- Muntanji Jura <ref>{{Ċita pubblikazzjoni|paġni=381–406}}</ref> huma eżempji ta' muntanji fold. === Muntanji Blokk === [[Stampa:Vihren_Pirin_IMG_8898.jpg|alt=the highest summit of Pirin|daqsminuri| Il-Muntanja Pirin fil-Bulgarija, parti mill-fault-block Rila-Rhodope massif]] Il-muntanji tal-blokki huma kkawżati minn faults fil-qoxra: pjan fejn il-blat għadda minn bejn xulxin. Meta blat fuq naħa waħda ta' fault jitilgħu relattiv għall-xulxin, jistgħu jifformaw muntanja. <ref name="Ryan">{{Ċita ktieb|kunjom=Ryan|isem=Scott|sena=2006|kapitlu=Figure 13-1|kapitlu-url=https://books.google.com/books?id=PV_BabxTTkcC&pg=PA94|titlu=CliffsQuickReview Earth Science|url=https://archive.org/details/cliffsquickrevie0000ryan|url-aċċess=registration|pubblikatur=Wiley|isbn=0-471-78937-2}}</ref> Il-blokki uplifted huma muntanji blokk jew horsts . Il-blokki mwaqqajn li jintervjenu jissejħu graben: dawn jistgħu jkunu żgħar jew jiffurmaw sistemi estensivi ta' widien tax-xquq. Dan it-tip ta’ pajsaġġ jista’ jidher fl-Afrika tal-Lvant, <ref>{{Ċita pubblikazzjoni|paġni=379–410}}</ref> il-wied ta’ Vosges u Rhine, <ref>{{Ċita pubblikazzjoni|paġni=237–269}}</ref> u l- Provinċja tal-Baċir u l-Medda tal-Punent tal-Amerika ta’ Fuq. {{Sfn|Levin|2010}} Dawn iż-żoni ħafna drabi jseħħu meta l-istress reġjonali huwa estensjoni u l-qoxra hija mraqqqa. {{Sfn|Levin|2010}} === Erożjoni === [[Stampa:Valle_Trebbia-(scaled-and-sharpened).jpg|lemin|daqsminuri| Il-Muntanji Appennini u x-xmara Trebbia, l-Italja]] Matul u wara l-irfigħ, il-muntanji huma esposti għall-aġenti tal-erożjoni (l-ilma, ir-riħ, is-silġ u l-gravità) li gradwalment jkissru ż-żona mgħollija 'l isfel. L-erożjoni tikkawża l-wiċċ tal-muntanji jkun iżgħar mill-blat li jiffurmaw il-muntanji nfushom. {{Rp|160}}Il-proċessi glaċjali jipproduċu forom tal-art karatteristiċi, bħal ponot piramidali, knife-egde-arêtes, u ċirki f'forma ta' skutella li jista' jkun fihom lagi. <ref name="thornbury-1969">{{Ċita ktieb|kunjom=Thornbury|isem=William D.|sena=1969|titlu=Principles of geomorphology|edizzjoni=2nd|post=New York|pubblikatur=Wiley|paġni=358–376|isbn=0471861979}}</ref> Muntanji tal-plateau, bħall-Catskills, ffurmaw mill-erożjoni ta' plateau mgħollija. <ref>{{Ċita pubblikazzjoni|paġni=1–29}}</ref> == Klima == [[Stampa:Ural_mountains_3_448122223_93fa978a6d_b.jpg|daqsminuri| L-Urali tat-Tramuntana f'latitudni għolja u elevazzjoni għandhom klima alpina u art għerja.]] [[Stampa:Villnoess_St_Magdalena_1.JPG|daqsminuri| [[Dolomiti|Id-Dolomiti]], [[Italja|l-Italja]], fis-sajf. Il-klima tad-Dolomiti hija kkaratterizzata minn sjuf qosra iżda sħan u ħfief, filwaqt li x-xtiewi huma twal u kesħin ħafna.]] Il-klima fil-muntanji ssir aktar kiesħa f'elevazzjonijiet għoljin, minħabba l-interazzjoni bejn ir-radjazzjoni u l-konvezzjoni. Id-dawl tax-xemx fl-ispettru viżibbli jolqot l-art u jsaħħanha. L-art imbagħad issaħħan l-arja fil-wiċċ. Kieku r-radjazzjoni kienet l-uniku mod biex tittrasferixxi s-sħana mill-art għall-ispazju, l-effett serra tal-gassijiet fl-atmosfera jżomm l-art għal madwar {{Convert|333|K|C F}}, u t-temperatura titmermer l-għoli tagħha. <ref name="goodywilson">{{Ċita ktieb|kunjom=Goody|isem=Richard M.|kunjom2=Walker|isem2=James C. G.|sena=1972|kapitlu=Atmospheric Temperatures|kapitlu-url=http://lasp.colorado.edu/~bagenal/3720/GoodyWalker/AtmosCh3sm.pdf|titlu=Atmospheres|url-status=live|pubblikatur=Prentice-Hall|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160729075851/http://lasp.colorado.edu/~bagenal/3720/GoodyWalker/AtmosCh3sm.pdf|arkivju-data=29 July 2016}}</ref> Imma meta l-arja tkun sħuna, għandha t-tendenza li tespandi, li tnaqqas id-densità tagħha. Għalhekk, l-arja sħuna għandha t-tendenza li togħla u tittrasferixxi s-sħana 'l fuq. Dan huwa l-proċess ta ' konvezzjoni. Il-konvezzjoni tasal għall-ekwilibriju meta biċċa arja f'altitudni partikolari jkollha l-istess densità bħal madwarha. L-arja hija konduttur ħażin tas-sħana, għalhekk biċċa arja titla u tinżel mingħajr ma tiskambja s-sħana. Dan huwa magħruf bħala proċess adiabatiku, li għandu dipendenza fuq it-temperatura u l-pressjoni. Hekk kif il-pressjoni tonqos, it-temperatura tonqos. Ir-rata ta' tnaqqis tat-temperatura bl-elevazzjoni hija magħrufa bħala r-rata ta' skadenza adiabatika, li hija bejn wieħed u ieħor 9.8&nbsp;°C kull kilometru (jew {{Convert|5.4|°F-change|°C-change}} għal kull 1000&nbsp;pied) ta’ altitudni. <ref name="goodywilson"/> Il-preżenza tal-ilma fl-atmosfera tikkomplika l-proċess ta' konvezzjoni. Fwar tal-ilma fih sħana tal-vaporizzazzjoni . Hekk kif l-arja titla' u tiksaħ, eventwalment issir saturata u ma tistax iżżomm il-kwantità tagħha ta' fwar. Il-fwar jikkondensa biex jifforma l-sħab u jirħi s-sħana, li tbiddel ir-rata ta' skadenza mir-rata ta' skadenza adiabatika niexfa għar-rata ta' skadenza adiabatika niedja (5.5&nbsp;°C kull kilometru jew 3 °F (1.7 °C) għal kull 1000&nbsp;pied) <ref>{{Ċita web|url=http://meteorologytraining.tpub.com/14312/css/14312_47.htm|titlu=Dry Adiabatic Lapse Rate|sit=tpub.com|data-aċċess=2 May 2016|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160603041448/http://meteorologytraining.tpub.com/14312/css/14312_47.htm|arkivju-data=3 June 2016}}</ref> Ir-rata ta' skadenza tista' tvarja skont l-altitudni u l-post. Allura, meta timxi 'l fuq 100metru (330 pied) fuq muntanja hija bejn wieħed u ieħor ekwivalenti għal ċaqliq ta' 80&nbsp;kilometri (45&nbsp;mili jew 0.75° ta' latitudni ) lejn l-eqreb pole. {{Rp|15}}Din ir-relazzjoni hija biss approssimattiva, imma, peress li fatturi lokali bħall-prossimità għall-oċeani (bħall-Oċean Artiku) jistgħu jbiddlu ħafna il-klima. <ref>{{Ċita web|url=http://www.ecn.ac.uk/Education/factors_affecting_climate.htm|titlu=Factors affecting climate|pubblikatur=The United Kingdom Environmental Change Network|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110716163841/http://www.ecn.ac.uk/Education/factors_affecting_climate.htm|arkivju-data=16 July 2011}}</ref> Hekk kif tiżdied l-altitudni, il-forma ewlenija ta' preċipitazzjoni ssir borra u l-irjieħ jiżdiedu. {{Rp|12}} L-effett tal-klima fuq l-ekoloġija f'elevazzjoni tiġi mill-biċċa l-kbira permezz ta' taħlita ta' ammont ta' preċipitazzjoni, u l- bijotemperatura, kif deskritt minn Leslie Holdridge fl-1947. <ref>{{Ċita pubblikazzjoni|paġni=1025–1038}}</ref> Il-bijotemperatura hija t-temperatura medja; it-temperaturi kollha taħt iż {{Convert|0|C|F}} huma kkunsidrati bħala 0&nbsp;°C. Meta t-temperatura tkun taħt iż-0&nbsp;°C, il-pjanti huma reqdin, għalhekk it-temperatura eżatta mhix importanti. Il-ponot tal-muntanji b'borra permanenti jista 'jkollhom bijotemperatura taħt {{Convert|1.5|C|F}} . === Tibdil fil-klima === L-ambjenti fil-muntanji huwa partikolarment sensittivi għat-tibdil antropoġeniku fil-klima u bħalissa għaddejjin minn alterazzjonijiet bla preċedent fl-aħħar 10,000 sena. <ref>{{Ċita pubblikazzjoni|paġni=e14253}}</ref> L-effett tat-tisħin globali fuq ir-reġjuni muntanjużi (relattiv għall-artijiet baxxi) għadu qasam attiv ta 'studju. Studji ta' osservazzjoni juru li l-artijiet għolja qed jisħnu aktar malajr minn artijiet baxxi fil-qrib, iżda meta mqabbla globalment, l-effett jisparixxi. Il-preċipitazzjoni fiż-żoni għoljin mhix qed tiżdied malajr daqs fiż-żoni pjanuri. <ref name="Pepin" /> L-immudellar tal-klima tagħti sinjali mħallta dwar jekk żona partikolari bl-għoljiet tkunx żdiedet jew naqsetx fil-preċipitazzjoni. <ref>{{Ċita web|url=https://eos.org/research-spotlights/carbon-dioxides-effect-on-mountain-climate-systems|titlu=Carbon Dioxide's Effect on Mountain Climate Systems|isem=Sarah|awtur=Derouin|data=7 November 2023|sit=Eos}}</ref> It-tibdil fil-klima beda jaffettwa s-sistemi fiżiċi u ekoloġiċi tal-muntanji. F'dawn l-aħħar dekadji, il-kappijiet tas-silġ tal-muntanji u l-glaċieri qed jesperjenzaw telf ta' silġ li qed jiżdied. <ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Pelto|isem=Mauri|sena=2016|titlu=Recent Climate Change Impacts on Mountain Glaciers|pubblikatur=Wiley|isbn=9781119068143}}</ref> It-tidwib tal-glaċieri, il-permafrost u l-borra wassal biex l-uċuħ sottostanti jsiru dejjem aktar instabbli. Il-perikli ta’ żlieq tal-art żdiedu kemm fin-numru kif ukoll fil-kobor minħabba din it-tibdil fil-klima. <ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Deline|isem=Philip|kunjom2=Gruber|isem2=Stephan|kunjom3=Amann|isem3=Florian|kunjom4=Bodin|isem4=Xavier|wirja-awturi=et al|sena=2021|kapitlu=Ice loss from glaciers and permafrost and related slope instability in high-mountain regions|editur-kunjom2=Whiteman|editur-isem2=Colin|titlu=Snow and Ice-Related Hazards, Risks, and Disasters|sensiela=Hazards and Disasters|edizzjoni=2nd|pubblikatur=Elsevier|paġni=501–540|doi=10.1016/B978-0-12-817129-5.00015-9|isbn=9780128171295}}</ref> Il-mudelli tal-iskariku tax-xmajjar se jkunu affettwati wkoll b'mod signifikanti bit-tibdil fil-klima, li mbagħad ikollu impatt kbir fuq il-komunitajiet li jiddependu fuq l-ilma mitmugħ minn sorsi alpini. Kważi nofs iż-żoni muntanjużi jipprovdu riżorsi tal-ilma essenzjali jew jkunu t'appoġġ għall-popolazzjonijiet prinċipalment urbani, <ref>{{Ċita pubblikazzjoni|paġni=917–928}}</ref> b'mod partikolari matul l-istaġun xott u f'żoni semiaridi bħal fl-Asja ċentrali. L-ekosistemi alpini jistgħu jkunu partikolarment sensittivi għall-klima. Ħafna muntanji tal-latitudni medja huma għal refuġju fil-klima kiesħa, bl-ekosistemi jokkupaw niċeċ ambjentali żgħar. Minbarra l-influwenza diretta li l-bidla fil-klima jista’ jkollha fuq ekosistema, hemm ukoll dik indiretta fuq il-ħamrija mill-bidliet fl-istabbiltà u l-iżvilupp tal-ħamrija. <ref>{{Ċita pubblikazzjoni|paġni=496–514}}</ref> == Ekoloġija == [[Stampa:GlarusAlps.jpg|daqsminuri| Mire alpina fl-Alpi Żvizzeri]] Il-klima aktar kiesħa fuq il-muntanji taffettwa l-pjanti u l-annimali li jgħixu fuq il-muntanji. Sett partikolari ta' pjanti u annimali għandhom tendenza li jiġu adattati għal klima spesifika ħafna. Għalhekk, l-ekosistemi għandhom it-tendenza li jinsabu tul meded ta' elevazzjoni ta' klima kostanti. Din tissejjaħ żonazzjoni altitudinal . <ref>{{Ċita pubblikazzjoni|paġni=325–393}}</ref> F'reġjuni bi klimi niexfa, it-tendenza tal-muntanji li jkollhom preċipitazzjoni ogħla kif ukoll temperaturi aktar baxxi tipprovdi wkoll għal kundizzjonijiet li jvarjaw, li ssaħħaħ iż-żona. <ref name="Merriam">{{Ċita web|url=http://cpluhna.nau.edu/Biota/merriam.htm|titlu=Biotic Communities of the Colorado Plateau: C. Hart Merriam and the Life Zones Concept|data-aċċess=30 January 2010|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130114113402/http://www.cpluhna.nau.edu/Biota/merriam.htm|arkivju-data=14 January 2013}}</ref> Xi pjanti u annimali li jinstabu f'żoni altitudinali għandhom it-tendenza li jsiru iżolati peress li l-kundizzjonijiet 'il fuq u taħt żona partikolari jkunu inospitabbli u għalhekk jwaqqfu l-movimenti jew it-tixrid tagħhom. Dawn is-sistemi ekoloġiċi iżolati huma magħrufa bħala sky islands . <ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Tweit|isem=Susan J.|sena=1992|titlu=The Great Southwest Nature Factbook|url=https://archive.org/details/greatsouthwestna0000twei/page/209|pubblikatur=[[Alaska Northwest Books]]|paġni=[https://archive.org/details/greatsouthwestna0000twei/page/209 209–210]|isbn=0-88240-434-2}}</ref> Iż-żoni altitudinali ħafna mid-drabi jsegwu mudell tipiku. Fl-ogħla elevazzjonijiet, is-siġar ma jistgħux jikbru, u tkun xi tkun il-ħajja preżenti tkun tat-tip alpin, li tixbaħ it-tundra . <ref name="Merriam"/> Eżatt taħt il-linja tas-siġar, wieħed jista' jsib foresti subalpini ta' siġar bil-weraq tal-labra, li jifilħu kundizzjonijiet kesħin u niexfa. <ref>{{Ċita enċiklopedija|id=60210-442-1635445-74407}}</ref> Taħt dan, il-foresti montani jikbru. Fil-partijiet moderati tad-dinja, dawn il-foresti għandhom it-tendenza li jkunu siġar bil-weraq tal-labar, filwaqt li fit-tropiċi, jistgħu jkunu siġar bil-weraq wiesa ' f'foresti tropikali . == Il-Muntanji u l-bniedmen == L-ogħla altitudni permanenti tollerabbli magħrufa hija ta’ 5,590 metru (19,520 pied). <ref name="highestHabitation">{{Ċita pubblikazzjoni|paġni=401–407}}</ref> F'altitudnijiet għoljin ħafna, minħabba it-tnaqqis fil-pressjoni atmosferika tfisser li hemm inqas ossiġnu disponibbli biex tieħu nifs, u hemm inqas protezzjoni kontra r-radjazzjoni solari ( UV ). 'l fuq minn 8,000 metru (26,000 pied) elevazzjoni, m'hemmx biżżejjed ossiġnu biex isostni l-ħajja tal-bniedem. Din kultant tissejjaħ iż-“żona tal-mewt”. <ref name="PBS">{{Ċita web|url=https://www.pbs.org/wgbh/nova/transcripts/2506everest.html|titlu=Everest: The Death Zone|data=24 February 1998|sit=Nova|pubblikatur=PBS|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170618221529/http://www.pbs.org/wgbh/nova/transcripts/2506everest.html|arkivju-data=18 June 2017}}</ref> Is-summits tal-Muntanja Everest u K2 jinsabu f'din iż-żona. [[Stampa:Mountain_regions_identified_by_UNEP.png|daqsminuri| Distribuzzjoni tal-muntanji skont il-post u l-elevazzjoni]] === Soċjetajiet u ekonomiji tal-muntanji === Il-muntanji huma ġeneralment inqas preferabbli għall-abitazzjoni tal-bniedem mill-artijiet baxxi, minħabba temp ħarxa u art ftit livell adattata għall-agrikoltura . Filwaqt li 7% tal-art tad-Dinja hija 'l fuq minn 2,500 metru (8,200 pied), {{Rp|14}}140 miljun ruħ biss jgħixu 'l fuq minn dik l-altitudni <ref>{{Ċita pubblikazzjoni|paġni=257–279}}</ref> u 20-30 miljun ruħ biss 'il fuq minn 3,000 metri (9,800 pied) fl-elevazzjoni. <ref>{{Ċita pubblikazzjoni|paġni=1441–1446}}</ref> Madwar nofs l-abitanti tal-muntanji jgħixu fl- Andes, fl-Asja Ċentrali, u fl-Afrika. <ref name="panos"/> [[Stampa:La_Paz_Skyline.jpg|daqsminuri| Il-belt ta' La Paz tilħaq sa 4,000 metri (13,000 pied) fl-elevazzjoni.]] B'aċċess limitat għall-infrastruttura, jeżistu biss ftit komunitajiet umani 'l fuq minn 4,000 metri (13,000 pied) ta' elevazzjoni. Ħafna huma żgħar u għandhom ekonomiji speċjalizzati ħafna, ħafna drabi jkunu dependenti fuq industriji bħall-agrikoltura, il-minjieri, u t-turiżmu. <ref>{{Ċita enċiklopedija|url=https://www.britannica.com/place/Alps/The-economy}}</ref> Eżempju ta’ belt speċjalizzata bħal din hija La Rinconada, fil-Peru, belt tal-minjieri tad-deheb u l-abitazzjoni umana bl-ogħla elevazzjoni 5,100 metri (16,700 pied). Kontroeżempju wieħed huwa dak t'El Alto, fil-Bolivja, li għandu għoli ta' 4,150 metru (13,620 pied), li għandu ekonomija ta' servizz u manifattura diversa ħafna u popolazzjoni ta' kważi miljun ruħ. <ref>{{Ċita web|url=http://upsidedownworld.org/elalto.htm|titlu=El Alto, Bolivia: A New World Out of Differences|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150516032048/http://upsidedownworld.org/elalto.htm|arkivju-data=16 May 2015}}</ref> Is-soċjetajiet tradizzjonali tal-muntanji jiddependu fuq l-agrikoltura, b'riskju ogħla ta' falliment tal-uċuħ tar-raba' milli f'elevazzjonijiet aktar baxxi. Il-minerali ħafna drabi jseħħu fil-muntanji, bil-minjieri bħala komponent importanti tal-ekonomija ta' xi soċjetajiet ibbażati fuq il-muntanji. Dan l-aħħar, it-turiżmu sar iktar importanti għall-ekonomiji tal-komunitajiet fil-muntanji, bi żviluppi ffukati madwar attrazzjonijiet bħal parks nazzjonali u resorts tal-iskiing . {{Rp|17}}Madwar 80% tan-nies tal-muntanji jgħixu taħt il-linja tal-faqar. <ref name="panos"/> Ħafna mix-xmajjar tad-dinja huma mitmugħa minn sorsi ġejjin mill-muntanji, b'borra li tintuża bħala mekkaniżmu ta' ħażna għall-nies li jgħixu iktar l-isfel. {{Rp|22}}Aktar minn nofs tal-umanità tiddependi fuq il-muntanji għall-ilma. <ref>{{Ċita web|url=http://www.wateryear2003.org/en/ev.php-URL_ID=3903&URL_DO=DO_TOPIC&URL_SECTION=201.html|titlu=International Year of Freshwater 2003|data-aċċess=7 December 2006|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20061007104411/http://www.wateryear2003.org/en/ev.php-URL_ID%3D3903%26URL_DO%3DDO_TOPIC%26URL_SECTION%3D201.html|arkivju-data=7 October 2006}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=http://www.mountain.org/mountains/whymtns.cfm?slidepage=water|titlu=The Mountain Institute|data-aċċess=7 December 2006|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20060709060421/http://www.mountain.org/mountains/whymtns.cfm?slidepage=water|arkivju-data=9 July 2006}}</ref> Fil-ġeopolitika, il-muntanji ħafna drabi jitqiesu bħala fruntieri naturali għall-politika. <ref>{{Ċita pubblikazzjoni|paġni=606–632}}</ref> <ref>{{Ċita pubblikazzjoni|paġni=672–679}}</ref> === Il-Mountaineering === [[Stampa:Ortler_Ascent_-_South_Tyrol.jpg|daqsminuri| Mountaineers jitilgħu muntanja fit-Tirol t'Isfel]] Il-mountaineering, it-tixbit fil-muntanji, jew l-alpiniżmu<ref name="Eppacher" /> huwa sett ta’ attivitajiet fil-beraħ li jinvolvi muntanji axxendenti. Attivitajiet relatati mal-mountaineering jinkludu tixbit tradizzjonali fil-beraħ, skiing, u traversing via ferratas li saru sport fihom infushom.<ref name=":1" /><ref name=":2" /> It-tixbit fuq ġewwa, it-tixbit sportiv, u l-bouldering huma wkoll meqjusa varjanti tal-mountaneering minn xi wħud, iżda huma parti minn grupp wiesa ta' sports tal-muntanji. B'differenza mill-biċċa l-kbira tal-isports, mountaineering m'għandhux regoli, regolamenti u governanza formali applikati b'mod wiesa'; il-mountaineering jaderixxu ma' varjetà kbira ta' tekniki u filosofiji (inklużi gradazzjoni u kotba ta' gwida) meta jitilgħu fuq il-muntanji. Bosta klabbs alpini lokali jappoġġjaw lill-muntaneeri billi jospitaw riżorsi u attivitajiet soċjali. Federazzjoni ta' klabbs alpini, l-International Climbing and Mountaineering Federation (UIAA), hija l-organizzazzjoni dinjija rikonoxxuta mill-Kumitat Olimpiku Internazzjonali għall-muntanji u t-tixbit. Il-konsegwenzi tal-muntanji fuq l-ambjent naturali jistgħu jidhru f’termini ta’ komponenti individwali tal-ambjent (ħelsien tal-art, ħamrija, veġetazzjoni, fawna, u pajsaġġ) u l-post/żona tal-attività tal-mountaineering (mixi, trekking, jew żona ta’ tixbit).[66] Il-mountaineering tħalli impatt fuq il-komunitajiet fuq livelli ekonomiċi, politiċi, soċjali u kulturali, u ħafna drabi jwassal għal bidliet fil-fehmiet tad-dinja tan-nies influwenzati mill-globalizzazzjoni, speċifikament kulturi u stili ta' ħajja barranin. === Il-Muntanji bħala postijiet sagri === Il-muntanji ħafna drabi għandhom rwol sinifikanti fir-reliġjon. Hemm ,per eżempju, numru ta 'muntanji sagri ġewwa l-Greċja bħall-Muntanja Olimpu li kienet miżmuma bħala d-dar tal-allat. <ref>{{Ċita web|url=https://sacredsites.com/europe/greece/mt_olympus.html|titlu=Mt. Olympus|sit=Sacred Sites: World Pilgrimage Guide}}</ref> Fil-kultura Ġappuniża, il 3,776.24 metru (12,389.2 pied) vulkan tal-[[Fuji|Muntanja Fuji]] huwa wkoll meqjus bħala sagru b'għexieren ta 'eluf ta' Ġappuniżi jitilgħuha kull sena. <ref>{{Ċita web|url=https://www.nationalgeographic.com/travel/destinations/asia/japan/climbing-mount-fuji/|titlu=How Mount Fuji became Japan's most sacred symbol|data=6 February 2019|sit=National Geographic|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190209081345/https://www.nationalgeographic.com/travel/destinations/asia/japan/climbing-mount-fuji/|arkivju-data=9 February 2019}}</ref> Il-Muntanja Kailash, fir-Reġjun Awtonomu tat-Tibet taċ-Ċina, hija meqjusa bħala sagra f'erba' reliġjonijiet: Induiżmu, Bon, Buddiżmu, u Ġainiżmu . Fl-Irlanda, pellegrinaġġi huma organizzati biex jitilgħu il-muntanja ta' 952 metru (3,123 pied), Mount Brandon minn Kattoliċi Irlandiżi . <ref>{{Ċita web|url=https://pilgrimagemedievalireland.com/tag/mount-brandon/|titlu=Mount Brandon|data=6 June 2016|sit=Pilgrimage in Medieval Ireland}}</ref> Il-quċċata Nanda Devi ġol-Ħimalajas hija assoċjata mal-allat Hindu Nanda u Sunanda; <ref>{{Ċita web|url=https://thecompletepilgrim.com/nanda-devi/|titlu=Nanda Devi|data=11 August 2015|sit=Complete Pilgrim}}</ref> ilha off-limits għall-climbers mill-1983. Il-Muntanja Ararat hija muntanja sagra, peress li huwa maħsub li huwa l-post tal-inżul [[Bibbja|bibliku]] tal-Arka ta' Noè . Fl-Ewropa u speċjalment fl- Alpi, is-slaleb tas-samit spiss jitwaħħlu fuq l-uċuħ ta' muntanji prominenti. <ref name="Eppacher">{{Ċita ktieb|kunjom=Eppacher|isem=Wilhelm|sena=1957|titlu=Berg- und Gipfelkreuze in Tirol|sensiela=Schlern-Schriften|lingwa=de|volum=178|post=Innsbruck|pubblikatur=Universitätsverlag Wagner|paġni=5–9}}</ref> == Superlattivi == [[Stampa:Comparison_of_Earth_farthest_points.svg|daqsminuri| Everest hija l-ogħla mil-livell tal-baħar (aħdar), {{Nowrap|Mauna Kea hija l-ogħla}} mill-bażi tagħha (oranġjo), {{Nowrap|Cayambe huwa l-iktar 'il bogħod}} mill-assi tad-Dinja (roża) u {{Nowrap|Chimborazo huwa l-iktar 'il bogħod}} miċ-ċentru tad-Dinja (blu)]] [[Oċean Paċifiku|n Paċifiku]] . <ref name=":1">{{Ċita web|url=http://science.nationalgeographic.com/science/earth/surface-of-the-earth/mountains-article/|titlu=Mountains: Highest Points on Earth|pubblikatur=National Geographic Society|data-aċċess=19 September 2010|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100703123427/http://science.nationalgeographic.com/science/earth/surface-of-the-earth/mountains-article|arkivju-data=3 July 2010}}</ref> L-ogħla muntanji ġeneralment mhumiex l-aktar voluminużi. Mauna Loa (4,169 m jew 13,678 pied) hija l-akbar muntanja fid-Dinja f'termini ta' erja bażi (madwar 2,000 sq mi jew 5,200 km²) u volum (madwar 18,000 cu mi jew 75,000 km³). <ref name=":2">{{Ċita konferenza|url=http://gsa.confex.com/gsa/2002CD/finalprogram/abstract_34712.htm|url-status=dead|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090125194545/http://gsa.confex.com/gsa/2002CD/finalprogram/abstract_34712.htm|arkivju-data=2009-01-25|data-aċċess=2025-02-09}}</ref> Il-Muntanja Kilimanjaro hija l-akbar vulkan 'shield' kemm f'termini taż-żona bażi ( 245 sq mi jew 635 km²) u volum (1,150 cu mi jew 4,793 km³). Il-Muntanja Logan hija l-akbar muntanja mhux vulkanika fiż-żona bażi (120 sq mi jew 311 km²). L-ogħla muntanji 'l fuq mil-livell tal-baħar lanqas huma dawk li għandhom qċaċet l-aktar 'il bogħod miċ-ċentru tad-Dinja, minħabba li l-figura tad-Dinja mhix sferika. Il-livell tal-baħar eqreb lejn l-ekwatur huwa bosta mili 'l bogħod miċ-ċentru tad-Dinja. Is-samit ta’ Chimborazo, l-ogħla muntanja tal-Ekwador, ġeneralment titqies bħala l-iktar punt 'il bogħod miċ-ċentru tad-Dinja, għalkemm is-summit tan-Nofsinhar tal-ogħla muntanja tal-Peru, Huascarán, huwa konkorrent ieħor. <ref name="Krulwich2007">{{Ċita web|url=https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=9428163|titlu=The 'Highest' Spot on Earth|data=7 April 2007|pubblikatur=Npr.org|data-aċċess=31 July 2012|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130130164111/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=9428163|arkivju-data=30 January 2013}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=9428163 "The 'Highest' Spot on Earth"]. Npr.org. 7 April 2007. [https://web.archive.org/web/20130130164111/http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=9428163 Archived] from the original on 30 January 2013<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">31 July</span> 2012</span>.</cite></ref> It-tnejn għandhom elevazzjonijiet 'il fuq mil-livell talbaħar ta' aktar minn 2 kilometri (6,600 pied) inqas minn dak tal-Everest. == Ara wkoll == {{Portal|Mountains|Environment|Ecology}} * Lista ta' meded muntanjużi * Lista ta' qċaċet skond il-prominenza * Lista ta' żoni ta' ski u resorts * Listi ta' muntanji * Mountain hut – Bini fil-muntanji bl-ikel u l-kenn * Seba' Summits == Referenzi == <nowiki>.mw-parser-output .reflist{margin-bottom:0.5em;list-style-type:decimal}@media screen{.mw-parser-output .reflist{font-size:90%}}.mw-parser-output .reflist .references{font-size:100%;margin-bottom:0;list-style-type:inherit}.mw-parser-output .reflist-columns-2{column-width:30em}.mw-parser-output .reflist-columns-3{column-width:25em}.mw-parser-output .reflist-columns{margin-top:0.3em}.mw-parser-output .reflist-columns ol{margin-top:0}.mw-parser-output .reflist-columns li{page-break-inside:avoid;break-inside:avoid-column}.mw-parser-output .reflist-upper-alpha{list-style-type:upper-alpha}.mw-parser-output .reflist-upper-roman{list-style-type:upper-roman}.mw-parser-output .reflist-lower-alpha{list-style-type:lower-alpha}.mw-parser-output .reflist-lower-greek{list-style-type:lower-greek}.mw-parser-output .reflist-lower-roman{list-style-type:lower-roman}</nowiki>{{Earth's landforms}}{{Awtorità}} [[Kategorija:Muntanji]] [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] b6le93wcn1s0z0b2jonk5ql7f3r4k75 0 33506 333823 326367 2026-11-08T03:55:08Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333823 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Flag of Republika Srpska.svg|thumb|right|Bandiera tar-Repubblika Srpska]] Il-'''Kampjonat tar-Repubblika Srpska''' ''(Serb: Прва лига Републике Српске)'', imsejjaħ '''il-Meridianbet Prva muška liga RS''' għal raġunijiet ta' sponsorizzazzjoni,<ref>[https://www.nezavisne.com/sport/kosarka/Potpisan-trogodisnji-ugovor-Meridian-novi-sponzor-KS-RS/867891 Potpisan trogodišnji ugovor: Meridian novi sponzor KS RS]</ref> huwa kompetizzjoni professjonali tal-basketball tal-irġiel tal-ewwel livell fir-Repubblika Srpska, il-[[Bożnija u Ħerżegovina]]. Hija waħda mit-tliet diviżjonijiet reġjonali fit-tieni livell tal-basketball fil-Bożnija u Ħerżegovina.<ref>{{Ċita web |arkivju-data=2025-02-07 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250207005831/https://basket.ba/prvenstvo/sistem-takmicenja/ |data-aċċess=2025-03-27 |titlu=Sistem takmičenja |url=https://basket.ba/prvenstvo/sistem-takmicenja/ |url-status=dead}}</ref> Qabel il-ħolqien tal-Kampjonat tar-Repubblika Srpska, timijiet minn dan ir-reġjun ipparteċipaw fil-Kampjonati tar-[[Serbja u Montenegro|Repubblika Federali tal-Jugoslavja]] u fil-Kampjonati tal-SFR Jugoslavja. Il-Kampjonat, imħaddem mill-[[Il-Federazzjoni tal-Baskitbol tar-Repubblika ta' Srpska|Assoċjazzjoni tal-Baskitbol tar-Repubb lika Srpska]], jinkludi 13-il tim.<ref>[https://ks.rs.ba/tabela Табела (1. МЛРС)]</ref> Borac Banja Luka għandu r-rekord għall-iktar titli mirbuħa, b'disa'. ==Storja== Wara x-xoljiment tal-Lega tar-Repubblika Federali Soċjalista tal-Jugoslavja fl-[[1992]], Borac Banja Luka lagħab fl-Ewwel Diviżjoni tar-Repubblika Federali tal-Jugoslavja matul l-istaġun 1992–93. Madankollu, Borac lagħab il-partiti tagħhom f’darhom f’Ruma u Jagodina. Minbarra l-kompetizzjonijiet Jugoslavi, saru wkoll tournaments fir-Repubblika Srpska. Fis-16 u s-17 ta' Ottubru 1993, sar il-kampjonat finali tal-Kampjonat tar-Repubblika Srpska f'[[Banja Luka]]. B’rebħiet fuq Semberija (100–62) u Orlovi (101–93), Borac sar l-ewwel champion tar-Repubblika Srpska.<ref>[https://www.sportdc.net/n/83395/mladic-od-sedam-decenija Mladić od sedam decenija]</ref> ==Sistema ta' Kompetizzjoni== Il-kampjonat jikkonsisti f'żewġ fażijiet:<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2025-03-27 |titlu=Систем такмичења |url=https://ks.rs.ba/dokumenti/2024-2025/KONACNO%20-%20Sistem%20takmicenja%20Prvenstva%20RS%202024-2025.pdf |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250425213814/https://ks.rs.ba/dokumenti/2024-2025/KONACNO%20-%20Sistem%20takmicenja%20Prvenstva%20RS%202024-2025.pdf |arkivju-data=2025-04-25 |url-status=dead }}</ref> *L-Ewwel Fażi Din il-fażi tikkorrispondi mal-istadju tal-kampjonat, li jintlagħab taħt sistema ta' round robin doppju (partita waħda f’dar u oħra barra minn darhom). *It-Tieni Fażi (Play-Offs) Din il-fażi tinvolvi l-erba’ timijiet l-ogħla klassifikati wara l-ewwel fażi. Ir-rebbieħ tal-Play-Offs isir iċ-champion tar-Repubblika Srpska u jassigura post fil-Kampjonat tal-Bożnija u Ħerżegovina. Fuq il-bażi tal-klassifika tagħhom fil-Kampjonat tal-Bożnija u Ħerżegovina, klabbs mir-Repubblika Srpska jistgħu wkoll jikkwalifikaw għall-Lega Adrijatika. ==Klabbs attwali== Din li ġejja hija l-lista ta' klabbs għall-istaġun 2024–25.<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2025-03-27 |titlu=Тимови (1. МЛРС) |url=https://ks.rs.ba/timovi |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250329204159/https://ks.rs.ba/timovi |arkivju-data=2025-03-29 |url-status=dead }}</ref> {| class="wikitable sortable" |- ! Klabb ! Belt ! Arena |- | Akademac | [[Banja Luka]] | JU SC Borik |- | Bratunac | [[Bratunac]] | SD Bratunac |- | Budućnost BN | [[Bijeljina]] | OŠ Vuk Karadžić |- | Drina Princip | [[Zvornik]] |JU RSC Zvornik |- | HEO Bileća | [[Bileća]] |SD Tijana Bošković |- | Prijedor Spartak | [[Prijedor]] | SD Mladost |- |Radnik BNB | [[Bijeljina]] | OŠ Vuk Karadžić |- |Rogatica | [[Rogatica]] | SD Rogatica |- |Sloboda 73 | [[Novi Grad]] | SD Novi Grad |- |Stars Basket | [[Gradiška]] | SD Arena |- |Student Igokea | [[Banja Luka]] | SD Nenad Baštinac Aleksandrovac |- |Sutjeska | [[Foča]] | SD Foča |- |Varda HE | [[Višegrad]] | SD Višegrad |} ==Staġuni== {| class="wikitable" style="text-align:left; " |- ! Staġun !! width=170 |Ċampjin!! width=50 |Riżultat !! width=170 |Viċiċampjin |- |1993 |Borac Borovica |101–93 |Orlovi |- |1994–95 |Borac Nektar | | |- |1995–96 |Borac Nektar |125–69 |Igokea |- |1996–97 |Borac Nektar | | |- |1997–98 |Borac Nektar |2–0 |Leotar |- |1998–99 |Borac Nektar |2–0 |Doboj putevi Modriča |- |1999–00 |Igokea |2–1 |Borac Nektar |- |2000–01 |Igokea |2–0 |Borac Nektar |- |2001–02 |Borac Nektar |2–0 |Igokea |- |2002–03 |Leotar |2–0 |Rudar Ugljevik |- |2003–04 |Radnik Bijeljina |2–0 |Rudar Ugljevik |- |2004–05 |Rudar Ugljevik |2–0 |Slavija Istočno Sarajevo |- |2005–06 |Slavija Istočno Sarajevo |2–1 |Drina Birač |- |2006–07 |Borac Nektar |2–1 |Mladost Mrkonjić Grad |- |2007–08 |Mladost Mrkonjić Grad |2–0 |Radnik Bijeljina |- |2008–09 |Sutjeska Foča |2–1 |Bratunac Mins |- |2009–10 |Varda HE |2–1 |Servitium |- |2010–11 |Servitium |2–0 |Sutjeska Foča |- |2011–12 |Radnik BN Basket |2–0 |Građanski Bijeljina |- |2012–13 |Građanski Bijeljina |2–0 |HEO |- |2013–14 |HEO |2–1 |Sutjeska Foča |- |2014–15 |Radnik BN Basket |2–1 |Rogatica |- |2015–16 |Prijedor |3–1 |Student Igokea |- |2016–17 |Radnik BN Basket |3–2 |Sutjeska Foča |- |2017–18 |Bratunac |3–1 |Borac Banja Luka |- |2018–19 |Leotar |3–2 |Borac Banja Luka |- |2019–20 |Borac Nektar | |HEO |- |2020–21 |Radnik BN Basket |3–2 |Drina Princip |- |2021–22 |Budućnost BN |3–1 |Slavija 1996 |- |2022–23 |Prijedor Spartak |3–1 |Rogatica |- |2023–24 |Jahorina |3–0 |Budućnost Profi |} ==Titoli skond il-klabb== {| class="wikitable col2cen col3cen" style="width:80%; font-size:90%" |- !width=16%|Klabb !width="7%"|Ċampjin !width="40%"|Snin ta' Ċampjins |- |KK Borac Nektar |9 |1993, 1994/95, 1995/96, 1996/97, 1997/98, 1998/99, 2001/02, 2006/07, 2019/20 |- |KK Radnik Bijeljina |5 |2003/04, 2011/12, 2014/15, 2016/17, 2020/21 |- |KK Igokea |2 |1999/00, 2000/01 |- |KK Leotar |2 |2002/03, 2018/19 |- |KK Prijedor |2 |2015/16, 2022/23 |- |KK Rudar Ugljevik |1 |2004/05 |- |KK Slavija Istočno Sarajevo |1 |2005/06 |- |KK Mladost Mrkonjić Grad |1 |2007/08 |- |KK Sutjeska Foča |1 |2008/09 |- |KK Varda HE |1 |2009/10 |- |KK Servicijum |1 |2010/11 |- |KK Građanski Bijeljina |1 |2012/13 |- |KK Heo |1 |2013/14 |- |KK Bratunac |1 |2017/18 |- |KK Budućnost BN |1 |2021/22 |- |KK Jahorina |1 |2023/24 |} ==Ara aktar== *[[Kampjonat tal-Basketball tan-Nisa fir-Repubblika Srpska]] * [[Il-Federazzjoni tal-Baskitbol tar-Repubblika ta' Srpska]] * [[It-tim tal-basketball tar-Republika Srpska]] ==Referenzi== {{referenzi}} == Ħoloq Esterni == * [https://ks.rs.ba/ Websajt uffiċjali] [[Kategorija:Baskitbol fir-Repubblika Srpska]] sx84yxvp3xc1pcoj8qun3fa424ybvr1 0 33534 333856 329582 2026-11-08T09:42:11Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333856 wikitext text/x-wiki [[Stampa:Stamp of Ukraine s1431.jpg|daqsminuri|Bolla postali tal-2015 tal-[[Ukrajna]] bil-qaytarma.]] Il-'''qaytarma''' (<abbr>li</abbr> <abbr>litteralment tfisser "tar-ritorn"), spelluta wkoll bħala '''h'''</abbr>'''aytarma''',<ref>{{Ċita web|url=https://culture.voicecrimea.com.ua/en/pride-of-the-nation-crimean-tatar-folk-dance/|titlu=Pride of the nation: Crimean Tatar folk dance|kunjom=Redaktor|data=2020-07-14|sit=Culture. Voice of Crimea|lingwa=en-US|data-aċċess=2025-03-31|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250818233040/https://culture.voicecrimea.com.ua/en/pride-of-the-nation-crimean-tatar-folk-dance/|arkivju-data=2025-08-18|url-status=dead}}</ref> hija forma ta' [[żfin]] u [[mużika]] tal-[[folklor]] tat-[[Tatari tal-Krimea]] kkaratterizzata minn ċaqliq ċikliku. Spiss titwettaq fit-tiġijiet u fil-btajjel.<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Крим.Реалії|titlu=Весілля в Криму по-кримськотатарськи (фотогалерея)|url=https://www.radiosvoboda.org/a/27422949.html|lingwa=uk|data-aċċess=2025-03-31}}</ref> == Deskrizzjoni == Waqt il-qaytarma, żeffien [[Raġel|maskili]] jżomm dirgħajh miftuħin u bil-ponn, filwaqt li jagħmel movimenti qosra u provokattivi b'qabżiet żgħar. Iż-żeffiena ta' miegħu, li normalment tkun [[mara]], taġixxi mingħajr ma tagħmel movimenti f'daqqa. Minflok, hija tagħmel l-istess movimenti preċiżi b'riġlejha u bi spallejha, u tagħmel movimenti rotazzjonali u ċari b'idejha.<ref>Oleinyk, M. A. ''Народная хореографическая культура крымских татар'' [Il-Kultura Koreografika Folkloristika tat-Tatari tal-Krimea] (bir-Russu). [[Simferopol]]: l-Università Federali tal-Krimea. pp. 87–89.</ref> Skont studji oħra, fosthom dawk li saru minn [[Yaya Şerfedinov]], in-nisa biss għandhom jipparteċipaw fil-qaytarma, jew jekk jipparteċipaw l-irġiel, dawn għandhom jagħmlu dan b'mod separat min-nisa.<ref>Şerfedinov, Yaya (1978). ''Звучит кайтарма'' [Il-Ħoss tal-Qaytarma] (bir-Russu). [[Tashkent]]: Gʻafur Gʻulom Publishing House. p. 181.</ref> Minbarra t-Tatari tal-[[Krimea]], il-Krymchak, il-Karaite tal-Krimea, l-Urum, u l-[[Greċja|Griegi]] Ukreni jiżfnu l-qaytarma.<ref>{{Ċita web|url=https://www.radiosvoboda.org/a/greeks-of-the-azov-sea/28989654.html|titlu=Нацменшини на лінії розмежування: греки Приазов’я|kunjom=Патрікєєва|isem=Наталія|sit=Радіо Свобода|lingwa=ua|data-aċċess=2025-03-31}}</ref> Skont ir-riċerkatur [[Serhiy Zaichenko]], il-mużika tal-qaytarma tipikament ikollha ritmu ta' 9/8 jew 7/8, li hija xi ħaġa komuni fil-mużika [[Turkija|Torka]].<ref>Altynkaynak, Erdogan (2003). "Музыкально-танцевальное искусство греков Приазовья, как источник изучения этнической истории" [Musical and dance art of the Pryazovia Greeks as a source of ethnic historical study]. ''Cultures of the Pontic Peoples'' (bir-Russu) (46): 198–201.</ref> == [[Storja]] == L-oriġini preċiżi tal-qaytarma għadhom mhux magħrufa fiċ-ċert, iżda hemm żewġ teoriji dominanti. L-ewwel waħda ġiet proposta minn [[Anatolii Bohorod]], u tissuġġerixxi li toriġina mir-rotazzjonijiet tas-Sufisti. It-tieni teorija ssostni li ż-żifna oriġinat bil-wasla tal-[[Lhud]] Sefardiċi fil-Krimea wara li tkeċċew mill-[[Peniżola]] Iberika permezz tar-Rom tal-Krimea. Il-qaytarma ssemmiet għall-ewwel darba fl-1793.<ref>{{Ċita web|url=https://cyberleninka.ru/article/n/muzykalno-poeticheskoe-nasledie-krymchakov|titlu=Вы точно человек?|sit=КиберЛенинка|data-aċċess=2025-03-31}}</ref><ref>''Святыни и проблемы сохранения этнокультуры крымских караимов-караев'' [''Sanctuaries and problems of preserving the ethnic culture of the Crimean Karaites-Karaim''] (bir-Russu). 2008. p. 15.</ref> Fi spedizzjoni [[Arkeoloġija|arkeoloġika]] u etnografika tal-Krimea fl-1925, ir-riċerkaturi tat-Tatari tal-Krimea [[Usein Bodaninsky]], [[Osman Aqçoqraqlı]] u [[Asan Refatov]] irreġistraw 25 verżjoni differenti tal-qaytarma. Barra minn hekk, Refatov ikkonkluda wkoll fl-1932 li l-qaytarma kienet unika għat-Tatari tal-Krimea, mingħajr influwenza mill-[[kultura]] [[Russja|Russa]], Torka jew [[Iran|Iranjana]]. Fl-istudju tal-1995 ta' Zaichenko dwar iż-żifniet tal-Griegi Ukreni, huwa rreġistra varjazzjonijiet ulterjuri tal-qaytarma li jiġu pprattikati fir-reġjun tax-Xlokk ta' Pryazovia. == Fil-kultura popolari == L-ewwel biċċa mużika li qatt inkitbet tal-qaytarma nħolqot minn [[Alexander Spendiaryan]] fl-1903 matul is-soġġorn tiegħu f'Bilohirsk (li dak iż-żmien kienet magħrufa bħala Karasubazar) bħala parti mis-sinfonija tiegħu ''Crimean Sketches''. Għad-differenza tal-iżjed biċċiet awtentiċi, ''Khaytarma'' (bir-[[Lingwa Russa|Russu]]: Хайтарма) ta' Spendiaryan għandha ritmu ta' 3/8. Fis-snin 30 tas-seklu 20, [[Ennan Alimov]] pitter opra dwar il-qaytarma, imsejħa ''Tfajla Tiżfen il-Qaytarma''.<ref>{{Ċita web|url=http://milli-firka.org/%D0%BF%D0%B5%D1%80%D0%B2%D1%8B%D0%B9-%D0%B4%D0%B8%D1%80%D0%B5%D0%BA%D1%82%D0%BE%D1%80-%D0%BA%D1%80%D1%8B%D0%BC%D1%81%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE-%D1%85%D1%83%D0%B4%D0%BE%D0%B6%D0%B5%D1%81%D1%82%D0%B2/|titlu=Первый директор Крымского художественного училища|data=2012-09-25|lingwa=ru-RU|data-aċċess=2025-03-31}}</ref> Il-kumpless tal-qaytarma ġie stabbilit fl-1939 bħala parti mill-Għaqda Filarmonika Statali tal-Krimea. Id-direttur Tatar tal-Krimea [[Akhtem Seitablayev]] għamel referenza għall-qaytarma bosta drabi, l-iktar bħala t-titlu u s-sekwenza tal-ftuħ tal-film tal-2013 tiegħu ''Haytarma''. F'''Tantsi z zirkamy'', huwa żifinha flimkien maż-żeffiena [[Olena Shoptenko]]. Xi elementi tal-qaytarma u tat-tım-tım, żifna folkloristika oħra tat-Tatari tal-Krimea, ġew inkorporati fil-filmat mużikali għall-kanzunetta ''1944''.<ref>{{Ċita web|url=https://tv.ua/dosug/music/932336-evrovidenie-2016-ukrainskie-muzykanty-sygrali-pesnyu-dzhamaly-na-etnicheskih-instrumentah|titlu=Евровидение 2016: украинские музыканты сыграли песню Джамалы на этнических инструментах|kunjom=tv.ua|data=2016-05-12|sit=tv.ua|lingwa=uk|data-aċċess=2025-03-31|arkivju-data=2020-01-13|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200113031457/https://tv.ua/dosug/music/932336-evrovidenie-2016-ukrainskie-muzykanty-sygrali-pesnyu-dzhamaly-na-etnicheskih-instrumentah|url-status=dead}}</ref> Fl-2015, Ukrposhta ħarġet bolla postali bil-qaytarma bħala parti mis-sensiela ta' bolol postali tat-Tatari tal-Krimea.<ref>{{Ċita web|url=https://www.5.ua/suspilstvo/ukrposhta-prezentuvala-seriiu-poshtovykh-marok-prysviachenykh-krymskym-tataram-80286.html|titlu="Укрпошта" презентувала серію поштових марок, присвячених кримським татарам — 5 канал|data=2020-01-12|sit=web.archive.org|data-aċċess=2025-03-31|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200112042711/https://www.5.ua/suspilstvo/ukrposhta-prezentuvala-seriiu-poshtovykh-marok-prysviachenykh-krymskym-tataram-80286.html|arkivju-data=2020-01-12|url-status=bot: unknown}}</ref> == Referenzi == [[Kategorija:Folklor]] [[Kategorija:Żfin]] [[Kategorija:Mużika]] [[Kategorija:Krimea]] aosqkim3zxl9snj0wt4hkpijlvfvtka 0 33583 333827 322945 2026-11-08T04:49:58Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333827 wikitext text/x-wiki {{Grammatika}}[[Stampa:Anthem_Ukraine_1863.jpg|daqsminuri| Edizzjoni stampata mill-ġdid tal-ġurnal Lviv ''Meta'' tal-1863, l-ewwel pubblikazzjoni tal-poeżija (ortografija Ukraina Antika)]] L-'''Innu nazzjonali tal-Ukrajna''', magħruf ukoll bl-inċiptu tiegħu "'''Shche ne vmerla Ukrainy i slava, i volia'''"<ref name="ModernTitle">{{Ċita web|url=https://uinp.gov.ua/informaciyni-materialy/vchytelyam/metodychni-rekomendaciyi/znak-tvoyeyi-svobody-zatverdzhennya-tryzuba-gerbom-unr-derzhavni-symvoly-y-atrybuty-ukrayiny|titlu=Знак твоєї свободи. Затвердження Тризуба гербом УНР. Державні символи й атрибути України|awtur=УІНП|data=2018-02-22|sit=УІНП|lingwa=uk|data-aċċess=2023-06-25|kwotazzjoni=6 березня 2003 року парламент ухвалив Закон "Про Державний Гімн України", у якому затвердив Державним Гімном пісню "Ще не вмерла України і слава, і воля" зі зміненою першою строфою.}}</ref> u t-titlu oriġinali tiegħu "'''Shche ne vmerla Ukraina'''", huwa wieħed mis-simboli statali tal [[Ukrajna|-Ukrajna]] .<ref name="constitution">{{Ċita web|url=http://gska2.rada.gov.ua/site/const_eng/e_const_1.html|titlu=Constitution of Ukraine, Chapter 1, General Principles|pubblikatur=Verkhovna Rada of Ukraine|data-aċċess=2 March 2022|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090526234251/http://gska2.rada.gov.ua/site/const_eng/e_const_1.html|arkivju-data=26 May 2009}}</ref> Il-lirika hija verżjoni kemxejn modifikata tal-ewwel strofa u r-ritornell tal-kanzunetta patrijottika" Shche ne vmerla Ukrainy ", miktuba fl-1862 minn Pavlo Chubynskyi, etnografu minn [[Kiev|Kyiv]] . Fl-1863, Mykhailo Verbytskyi, kompożitur u qassis Kattoliku, ikkompona l-mużika biex takkumpanja l-lirika ta' Chubynskyi. L-ewwel wirja pubblika korali tal-biċċa kienet fl-1864 fit- Teatru Ruska Besida [[Lviv|f'Lviv]] . {{Sfn|Bristow|2006}} Fl-1865, il-kanzunetta ġiet interpretata fil-belt Pollakka ta’ Przemyśl waqt tifkira ta’ Taras Shevchenko. Dan il-mument storiku aktar tard sar il-pedament għal Jum l-Innu Nazzjonali tal-Ukrajna, li jiġi ċċelebrat kull sena fl-10 ta' Marzu. Fl-ewwel nofs tas-seklu 20, waqt tentattivi bla suċċess biex tinkiseb l-indipendenza u jinħoloq stat mit-territorji tal- Imperu Russu, il-Polonja, u l-Awstrija-Ungerija, il-kanzunetta kienet l-innu nazzjonali tar-Repubblika Popolari tal-Ukrajna, ir- Repubblika Popolari tal-Ukrajna tal-Punent, u l-Ukrajna Karpato-Ungerija . Saret kompetizzjoni għal innu nazzjonali wara s-seċessjoni tal-Ukrajna mill- [[Unjoni Sovjetika]], b'waħda mill-kanzunetti tkun " Za Ukrainu " mill-kittieb u attur Ukren Mykola Voronyi . " Shche ne vmerla Ukrainy " ġiet adottata uffiċjalment mill- Verkhovna Rada —il-parlament tal-Ukraina—fil-15 ta' Jannar 1992. Il-lirika uffiċjali ġiet adottata fis-6 ta' Marzu 2003 mil-Liġi dwar l-innu tal-Istat tal-Ukrajna. <div style="display: none;"> </div> == Storja == === Sfond === [[Stampa:Pavlo_Chubynskyi.jpg|daqsminuri| Pavlo Chubynskyi]] [[Stampa:Mykhaylo_Verbytsky.jpg|daqsminuri| Mykhailo Verbytskyi]] L-innu nazzjonali Ukren jista' jiġi attribwit lura għal waħda mill-festi tal-etnografu Ukren Pavlo Chubynskyi li seħħew matul il-ħarifa tal-1862. L-akkademiċi jaħsbu li l-kanzunetta patrijottika Pollakka " Poland Is Not Yet Lost ", li tmur lura għall-1797 u aktar tard saret l-innu nazzjonali tal-Polonja u l- Leġjuni Pollakki, influwenzat ukoll il-lirika ta' Chubynskyi. <ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Grinevich|isem=Victor|data=22 January 2009|titlu=Павло Чубинський писав вірші «під Шевченка»|titlu-traduzzjoni=Pavlo Chubynskyi wrote poems "under Shevchenko"|url=http://gazeta.ua/articles/history-newspaper/_pavlo-chubinskij-pisav-virshi-quot-pid-shevchenka-quot/279137|url-status=live|pubblikazzjoni=Gazeta.ua|lingwa=uk|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140110153925/http://gazeta.ua/articles/history-newspaper/_pavlo-chubinskij-pisav-virshi-quot-pid-shevchenka-quot/279137|arkivju-data=10 January 2014|data-aċċess=3 March 2022}}</ref> {{Sfn|Hrytsak|2005}} L-għanja patrijottika Pollakka kienet popolari fost in-nazzjonijiet tal-eks Commonwealth Pollakk-Litwan li dak iż-żmien kienu qed jiġġieldu għall-indipendenza tagħhom; ir- Rivolta ta' Jannar bdiet ftit xhur wara li Chubynskyi kiteb il-lirika tiegħu. <ref>{{Ċita web|url=http://www.usc.edu/dept/polish_music/repertoi/dabrowski.html|titlu=Dąbrowski Mazurka|isem=Maja|awtur=Trochimczyk|awtur-ħolqa=Maja Trochimczyk|data=2000|sit=National Anthems of Poland|pubblikatur=Polish Music Center, [[USC Thornton School of Music]]|post=Los Angeles|data-aċċess=7 March 2013|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130226044926/http://www.usc.edu/dept/polish_music/repertoi/dabrowski.html|arkivju-data=26 February 2013}}</ref> Skont kittieb tal-memorja li kien preżenti, Chubynskyi kiteb il-lirika b’mod spontanju wara li sema’ studenti Serbi jkantaw “ {{Lang|sr|Srpska pesma}} ” ta’ Svetozar Miletić . " <ref>{{Ċita web|url=http://snp-miletic.narod.ru/knjiga/3.html|titlu=српски народни покрет Светозар Милетић|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20030606103136/http://snp-miletic.narod.ru/knjiga/3.html|arkivju-data=2003-06-06}}</ref> waqt laqgħa ta' studenti Serbi u Ukreni f'appartament f'Kyiv. {{Sfn|Klid|2008}} Kliem Chubynskyi malajr ġie adottat mill-ewwel Ukrainofili . Fl-1862, il- ġendarme ewlieni, il-Prinċep Vasily Dolgorukov, eżilja lil Chubynskyi lejn il-Gvernatorat ta' Arkhangelsk minħabba l-"influwenza perikoluża fuq l-imħuħ tan-nies komuni". <ref>{{Ċita web|url=https://geoknigi.com/book_view.php?id=447|titlu=Павло Платонович Чубинський. Андрусов Микола Іванович|sit=geoknigi.com}}</ref> Il-poeżija ġiet ippubblikata uffiċjalment għall-ewwel darba fl-1863 meta dehret fir-raba’ ħarġa tal-ġurnal Meta bbażat [[Lviv|f’Lviv]]; <ref name="Meta">{{Ċita web|url=https://commons.wikimedia.org/wiki/File:Anthem_Ukraine_1863.jpg|titlu=Українська: Копія 1991 р. репринтного видання Львівського журналу "Мета" 1863 р., перша публікація вірша.|data=August 24, 2014|via=Wikimedia Commons}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://kpi.ua/en/chubynsky|titlu=Pavlo Platonovich Chubynsky|pubblikatur=[[National Technical University of Ukraine]]|data-aċċess=5 March 2022}}</ref> il-ġurnal bi żball attribwixxa l-poeżija lil Taras Shevchenko . {{Sfn|Kubijovyč|1963}} Sar popolari fit-territorji li issa jiffurmaw parti mill -Ukrajna tal-Punent u ġie għall-attenzjoni ta' membru tal-kleru Ukren, Mykhailo Verbytskyi tal- Knisja Kattolika Griega Ukraina . Ispirat mil-lirika ta’ Chubynskyi, Verbytskyi, li dak iż-żmien kien kompożitur prominenti fl-Ukrajna, iddeċieda li jdawwalha għall-mużika. {{Sfn|Struk|1993}} Il-lirika ġiet ippubblikata għall-ewwel darba mal-partitura ta’ Verbytskyi fl-1865. {{Sfn|Magocsi|2010}} L-ewwel wirja pubblika korali tal-biċċa kienet fl-1864 fit- Teatru Ruska Besida f'Lviv. {{Sfn|Bristow|2006}} Waħda mill-ewwel reġistrazzjonijiet ta' dan l-innu (imbagħad imfissra " Szcze ne wmerła Ukrajiny ni sława, ni wola ") bl-Ukrajn ġiet rilaxxata fuq rekord tal-gramofonu minn Columbia Phonograph Company matul l-Ewwel Gwerra Dinjija fl-1916 <ref>{{Ċita aħbar|data=20 October 2014|titlu=у інтернеті набирає популярність аудіозапис гімну україни 1916 року|titlu-traduzzjoni=The audio recording of the anthem of Ukraine of 1916 is gaining popularity on the Internet|url=http://www.5.ua/ukrajina/kultura/item/396593-u-interneti-nabyraie-populiarnist-audiozapys-himnu-ukrainy-1916-roku|pubblikazzjoni=[[5 Kanal (Ukraine)|Channel 5]] News|lingwa=uk|data-aċċess=3 March 2022}}</ref> Bħala kanzunetta folkloristika, ġiet interpretata minn emigrant Ukren minn Lviv u resident ta' New York Mykhailo Zazuliak fl-1915. <ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Zhytkevych|isem=Anatolii|data=7 November 2013|titlu=Маловідомі сторінки із життя Михайла Зазуляка|titlu-traduzzjoni=Little-known pages of the life of Mykhailo Zazuliak|url=http://meest-online.com/culture/malovidomi-storinky-iz-zhyttya-myhajla-zazulyaka/|pubblikazzjoni=MICT Online|lingwa=uk|pubblikatur=Meest|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20141020190003/http://meest-online.com/culture/malovidomi-storinky-iz-zhyttya-myhajla-zazulyaka/|arkivju-data=20 October 2014}}</ref> === Użu bikri === " [[:uk:Ще не вмерла Україна|Shche ne vmerla Ukraina]]" ma ntużax bħala innu statali qabel l-1917 meta ġie adottat mir- Repubblika Popolari tal-Ukrajna bħala l-innu nazzjonali tagħha. {{Sfn|Hang|2003}} Xorta waħda, anke bejn l-1917 u l-1921, il-kanzunetta ma ġietx adottata b'mod leġiżlattiv bħala innu statali esklussiv peress li ntużaw ukoll innijiet oħra dak iż-żmien. === Matul il-perjodu Sovjetiku === "Fl-1922, l-SSR tal-Ukrajna ffirma t-Trattat li waqqaf l-USSR flimkien mas-SFSR Russa, is-SFSR Transkawkasjana u l-SSR Belarussa, li wassal għat-twaqqif tal-Unjoni Sovjetika. Wara dan, il-kanzunetta ‘Šče ne vmerla Ukrainy’ ġiet ipprojbita mir-reġim Sovjetiku. Aktar tard, l-awtoritajiet iddeċidew li kull repubblika Sovjetika setgħet ikollha innu tagħha stess, iżda ‘Šče ne vmerla Ukrainy’ ġiet miċħuda sabiex jitrażżnu t-tendenzi separatiċi tal-Ukreni nazzjonalisti. Fl-1939, din il-kanzunetta ġiet adottata bħala l-innu uffiċjali tal-Karpato-Ukrajna."<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=EXwYxUW7AWA&t=32m23s|titlu=Карпатська Україна (1939)|data=5 March 2011|sit=[[YouTube]]}}</ref> “Wara li Joseph Stalin ordna li ‘L-Internazzjonali’ tiġi sostitwita bl-Innu Statali tal-Unjoni Sovjetika fl-1944, ir-repubbliki kollha tal-Unjoni ġew imġiegħla joħolqu innijiet reġjonali rappreżentattivi tagħhom. Il-gvern Ukren waqqaf kummissjoni speċjali għall-innu fit-23 ta’ Frar 1944. Wara perjodu ta’ pressjoni, l-awtoritajiet Sovjetiċi rnexxielhom jipperswadu lill-intellettwali pubbliċi biex jiktbu innu b’versi li jaqblu mal-politika tagħhom u b’mużika nieqsa minn kwalunkwe karatteristika nazzjonali Ukrena. Nhar il-23 ta’ Frar, il-president Ukren Mykhailo Hrechukha fetħet laqgħa billi ppreżenta sommarju tal-innu li kellu jitqassam lil mużiċisti u letterati: l-ewwel strofa kienet tgħid dwar l-għaqda tan-nazzjon Ukren mas-Sovjetiċi; it-tieni strofa kienet titkellem dwar il-poplu Ukren, il-ġlieda tiegħu, u l-‘libertà’ taħt Lenin u Stalin; filwaqt li t-tielet strofa kienet tfaħħar il-‘prosperità’ ekonomika u politika tal-Ukrajna bħala parti mill-Unjoni. Ir-ritornell kellu jindaqq wara kull strofa, bħala tifħir tal-għaqda bejn il-popli Sovjetiċi u l-Ukrajna, speċjalment wara l-annessjoni Sovjetika tal-Lvant Galizja u Volhynia.”{{Sfn|Yekelchyk|2003}} Il-kompożituri bdew jaħdmu fuq il-mużika qabel ma nstabet id-deċiżjoni dwar il-lirika; sal-Frar 1945, ġew magħżula 11-il kompożitur bħala finalisti. Il-kompożizzjoni ta’ Anton Lebedynets rebħet b’maġġoranza kbira tal-voti, u saret il-mużika uffiċjali tal-innu Sovjetiku l-ġdid f’Novembru 1949. Aktar kmieni, f’Jannar 1948, il-lirika ta’ Pavlo Tychyna u l-koawtur Mykola Bazhan rebħet; minkejja li Oleksa Novytskyi akkuża plaġjariżmu u talab li jiġi rikonoxxut bħala ko-awtur, it-talba tiegħu ma ġietx aċċettata. Fit-21 ta’ Novembru 1949, ġie adottat l-innu l-ġdid tar-Repubblika Soċjalista Sovjetika tal-Ukrajna. Fl-1979, Borys Yarovynskyi għamel reviżjoni u orkestraġġ ġdid tal-innu. {{Sfn|Struk|1993}} === Wara l-indipendenza === Fil-15 ta' Jannar 1992, " Šče ne vmerla Ukrainy " ġiet adottata mill-Parlament Ukren, bħala l-innu statali {{Sfn|Bristow|2006}} u aktar tard ġiet istitwita fil-Kostituzzjoni Ukrena. Madankollu, il-lirika għall-innu ma ġietx adottata uffiċjalment sas-6 ta’ Marzu 2003, meta l-Verkhovna Rada għaddiet liġi dwar l-innu tal-istat tal-Ukrajna ( {{Lang|uk|Закон «Про Державний гімн України»}} ), propost mill-president ta' dak iż-żmien Leonid Kuchma . Il-liġi pproponiet il-mużika ta' Mykhailo Verbytskyi u l-ewwel strofa ta' Pavlo Chubynskyi u r-ritorn tal-poeżija tiegħu " Šče ne vmerla Ukrainy ". Madankollu, l-ewwel linja tal-lirika kellha tinbidel minn Šče ne vmerla Ukraina, i slava, i volia għal Šče ne vmerla Ukrainy i slava, i volia . {{Nota|There were attempts for attaining new lyrics through a commission sponsoring several contests as the Ukrainian government did not adopt Chubynskyi's lyrics due to them being considered outdated. The unsuccessful results have continued the association of the anthem with Chubynskyi's lyrics.{{sfn|Hang|2003|pp=645–646}}}}Il-liġi għaddiet b'maġġoranza kbira ta' 334 vot minn 450, b'46 membru parlamentari biss jopponu. Il-membri tal- Partit Soċjalista tal-Ukrajna u l- Partit Komunista tal-Ukrajna biss astjenew milli jivvutaw. L-innu nazzjonali li sa dakinhar kien jikkonsisti uffiċjalment biss mill-mużika ta' Mykhailo Verbytskyi, minn dakinhar 'il quddiem kien se jinkludi wkoll il-lirika modifikata ta' Pavlo Chubynskyi.   ==== Mill-Euromaidan 'l hawn u l-Gwerra Russo-Ukrajna ==== [[Stampa:ЄвроМайдан_-_Euromaydan_-_Гімн_України._Новий_Рік_2014.webm|daqsminuri| Protesti waqt iċ-ċelebrazzjoni tas-Sena l-Ġdida 2013/2014 f'Maidan Nezalezhnosti [[Kiev|f'Kyiv]] ; il-protestanti jkantaw l-innu nazzjonali.]] Matul il-protesti tal-Euromaidan tal-2013, l-innu sar kanzunetta rivoluzzjonarja għall-protestanti. Fl-ewwel ġimgħat tal-protesti, kantaw l-innu nazzjonali darba fis-siegħa, immexxija mill-kantanta Ruslana . <ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Tishchuk|isem=Olga|data=2 December 2013|titlu=Євромайдан уночі забарикадувався ялинкою і щогодини співав гімн із Русланою] fakty.ictv.ua|titlu-traduzzjoni=Euromaidan barricaded itself with a Christmas tree at night and sang the anthem with Ruslana every hour|url=http://fakty.ictv.ua/ua/index/view-media/id/50224|url-status=live|pubblikazzjoni=Facts|lingwa=uk|pubblikatur=[[ICTV (Ukraine)]]|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160304022958/http://fakty.ictv.ua/ua/index/view-media/id/50224|arkivju-data=4 March 2016|data-aċċess=3 March 2022}}</ref> ''F’World Affairs'', Nadia Diuk targumenta li l-innu nazzjonali ntuża bħala “s-sejħa ċara tar-‘rivoluzzjoni’” matul l-Euromaidan, li żied piż lill-protesti li dawk ta’ qabel, bħar-Rivoluzzjoni Oranġjo, ma kellhomx. {{Sfn|Diuk|2014}} Fi stħarriġ tal-2014, wara li ġew mistoqsija "Kif inbidlet l-attitudni tiegħek lejn dan li ġej fl-aħħar sena?", l- Istitut Internazzjonali tas-Soċjoloġija ta' Kyiv sab li l-attitudni lejn l-innu nazzjonali Ukren kienet "tjiebet ħafna" f'25.3% tal-Ukreni, {{Sfn|Kulyk|2016}} speċjalment wara l-bidu tal- Gwerra Russo-Ukrena . <ref>{{Ċita web|url=https://www.nationalreview.com/2022/04/the-end-of-illusions/|titlu=The End of Illusions|isem=Jay|awtur=Nordlinger|awtur-ħolqa=Jay Nordlinger|data=4 April 2022|sit=The National Review|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220404103658/https://www.nationalreview.com/2022/04/the-end-of-illusions/|arkivju-data=4 April 2022|kwotazzjoni=Before 2014, few people sang the national anthem, apart from ethnic Ukrainians. After 2014, everyone sang the national anthem. This is something that [[Vitaly Portnikov]], a prominent Ukrainian journalist, pointed out to me. When he said, 'Now everyone sings the national anthem,' I first thought he was speaking metaphorically, or poetically. But he meant it literally.}}</ref> == Lirika == L-inċipitu ‘Šče ne vmerla Ukrainy’ ifakkar lill-Ukraini fil-ġlieda tagħhom għall-identità nazzjonali u l-indipendenza. Din il-kanzunetta ġiet imkantata bħala l-innu nazzjonali de facto waqt l-inawgurazzjoni ta’ Leonid Kravchuk, l-ewwel president tal-Ukrajna, fil-5 ta’ Diċembru 1991. Madankollu, kien biss fis-6 ta’ Marzu 2003 li l-lirika ta’ Chubynskyi ġiet adottata b’mod uffiċjali bħala parti mill-innu nazzjonali. Fit-28 ta’ Ġunju 1996, il-Kostituzzjoni tal-Ukrajna ratifika l-mużika ta’ Verbytskyi bħala l-melodija uffiċjali tal-innu nazzjonali. <ref name="constitution">{{Ċita web|url=http://gska2.rada.gov.ua/site/const_eng/e_const_1.html|titlu=Constitution of Ukraine, Chapter 1, General Principles|pubblikatur=Verkhovna Rada of Ukraine|data-aċċess=2 March 2022|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090526234251/http://gska2.rada.gov.ua/site/const_eng/e_const_1.html|arkivju-data=26 May 2009}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore="true">[https://web.archive.org/web/20090526234251/http://gska2.rada.gov.ua/site/const_eng/e_const_1.html "Constitution of Ukraine, Chapter 1, General Principles"]. Verkhovna Rada of Ukraine. Archived from [http://gska2.rada.gov.ua/site/const_eng/e_const_1.html the original] on 26 May 2009<span class="reference-accessdate">. Retrieved <span class="nowrap">2 March</span> 2022</span>.</cite></ref>   === Lirika uffiċjali attwali === <div style="overflow-x:auto;"> {| class="wikitable" ! colspan="3" | Oriġinali bl-Ukrajna <ref name="Ver">{{Ċita web|url=http://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/602-15|titlu=On the National Anthem of Ukraine|sit=Legislation of Ukraine|pubblikatur=[[Verkhovna Rada|The Verkhovna Rada of Ukraine]]|lingwa=uk, en, ru|data-aċċess=3 March 2022|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190502232130/https://zakon2.rada.gov.ua/laws/show/602-15|arkivju-data=2 May 2019}}</ref> ! rowspan="2" | Traduzzjoni bl-Ingliż |- style="white-space:nowrap;" ! Skrittura Ċirillika ! Skrittura Latina {{Nota|A ''de facto'' [[Ukrainian Latin alphabet|Latin alphabet for Ukrainian]] is based on the [[scientific transliteration of Cyrillic]].}} ! Traskrizzjoni tal-IPA {{Nota|See [[Help:IPA/Ukrainian]] and [[Ukrainian phonology]].}} |- style="vertical-align:top; white-space:nowrap;" |<poem>{{lang|uk|Ще не вмерла України і слава, і воля, Ще нам, браття молодії, усміхнеться доля. Згинуть наші воріженьки, як роса на сонці. Запануєм і ми, браття, у своїй сторонці. 𝄆 Душу й тіло ми положим за нашу свободу, І покажем, що ми, браття, козацького роду. 𝄇}}</poem> |<poem>{{translit|uk|italic=no|Shche ne vmerla Ukrainy i slava, i volia. Shche nam, brattia molodii, usmikhnet'sia dolia. Zhynuť nashi vorizhen'ky, yak rosa na sontsi, Zapanuyem i my, brattia, u svoiy storontsi. 𝄆 Dushu y tilo my polozhym za nashu svobodu, I pokazhem, shcho my, brattia, kozats'koho rodu. 𝄇}}</poem> |<poem>[ʃt͡ʃɛ nɛ‿ˈu̯mɛɾ.ɫɐ ʊ.kɾɐ.ˈi.nɘ i ˈsɫɑ.ʋɐ i ˈwɔ.ʎɐ {{!}}] [ʃt͡ʃɛ nɑm ˈbɾɑt.tʲɐ mo.ɫo.ˈdi.ji {{!}} ʊs.mix.ˈnɛtʲ.sʲɐ ˈdɔ.ʎɐ ‖] [ˈzɦɪ.nʊtʲ ˈnɑ.ʃi wo.ɾi.ˈʒɛɲ.kɘ {{!}} jɑk ro.ˈsɑ nɑ ˈsɔn.t͡si {{!}}] [zɐ.pɐ.ˈnu.jem i mɪ ˈbɾɑt.tʲɐ {{!}} u swo.ˈij sto.ˈɾɔn.t͡si ‖] 𝄆 [ˈdu.ʃʊ‿j ˈti.ɫo mɪ po.ˈɫɔ.ʒɘm {{!}} zɑ ˈnɑ.ʃʊ swo.ˈbɔ.dʊ {{!}}] [i po.ˈkɑ.ʒem ʃt͡ʃɔ mɪ ˈbɾɑt.tʲɐ {{!}} ko.ˈzɑt͡sʲ.ko.ɦo ˈrɔ.dʊ ‖] 𝄇</poem> |<poem>The glory and will of Ukraine has not yet perished, And yet still upon us, brothers, fate shall smile once more. Our enemies shall melt away, like the dew in the sun. And we too shall rule, O brethen, the homeland of our own. 𝄆 Soul and body shall we lay down for our liberty, And we'll show, O brethen, that we're a [[Cossack Hetmanate|Cossack family]]! 𝄇</poem> |} </div> == Noti == {{noti}} == Referenzi == {{Referenzi}}{{Awtorità}} [[Kategorija:Innijiet nazzjonali]] 7nx06idnfmw3013ayn8w89qahdisnx6 0 33727 333863 324064 2026-11-08T10:14:33Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333863 wikitext text/x-wiki {{Databox}} Il'''-BBC World Service''' huwa xandar tas-servizz pubbliku Brittaniku li huwa proprjetà ta' u mħaddem mill-[[BBC]]. Huwa l-akbar xandar estern fid-dinja f'termini ta' żona ta' riċeviment, għażla tal-lingwa u l-firxa tal-udjenza. <ref>{{Ċita web|url=https://publications.parliament.uk/pa/cm200910/cmselect/cmfaff/334/334.pdf|titlu=The Work of the BBC World Service 2008-09|data=5 February 2010|pubblikatur=House of Commons Foreign Affairs Committee|data-aċċess=16 February 2011|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201021001645/https://publications.parliament.uk/pa/cm200910/cmselect/cmfaff/334/334.pdf|arkivju-data=21 October 2020}}</ref> Ixandar aħbarijiet, diskorsi u diskussjonijiet bir-radju f'aktar minn 40 lingwa <ref>{{Ċita web|url=https://www.bbc.co.uk/ws/languages|titlu=News in your language|sit=BBC News|data-aċċess=31 October 2019|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190522030650/http://www.bbc.co.uk/ws/languages|arkivju-data=22 May 2019}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.facebook.com/pages/category/Media-News-Company/bbcworldservice/about/|titlu=BBC World Service|sit=Facebook|data-aċċess=31 October 2019|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210213091024/https://www.facebook.com/pages/category/Media-News-Company/bbcworldservice/about/|arkivju-data=13 February 2021}}</ref> lejn ħafna partijiet tad-dinja fuq pjattaformi ta' mewġ qasir analogi u diġitali, streaming tal-internet, [[Poddata|podcasting]], satellita, u [[radju]]. Fl-2024, is-Servizz Dinji laħaq medja ta’ 450&nbsp;miljun ruħ fil-ġimgħa (permezz tat-TV, ir-radju u online).<ref>{{Ċita web|url=https://www.bbc.com/mediacentre/2024/bbc-global-audience-measure|titlu=BBC's global audience holds firm despite increased competition|sit=www.bbc.co.uk|lingwa=en|data-aċċess=2 September 2024}}</ref> BBC World Service English iżżomm tmien feeds reġjonali b'diversi varjazzjonijiet ta' programmi, li jkopru, rispettivament, l-Afrika tal-Lvant u tan-Nofsinhar; <ref>{{Ċita web|url=https://www.bbc.co.uk/schedules/p02y9rxx|titlu=BBC World Service East and Southern Africa - Schedules|sit=BBC|lingwa=en-GB|data-aċċess=26 October 2024}}</ref> l-Afrika tal-Punent u Ċentrali;<ref>{{Ċita web|url=https://www.bbc.co.uk/schedules/p02y9rgr|titlu=BBC World Service Europe and the Middle East - Schedules|sit=BBC|lingwa=en-GB|data-aċċess=26 October 2024}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.bbc.co.uk/schedules/p02y9s47|titlu=BBC World Service West and Central Africa - Schedules|sit=BBC|lingwa=en-GB|data-aċċess=26 October 2024}}</ref> Ewropa u l-Lvant Nofsani;<ref>{{Ċita web|url=https://www.bbc.co.uk/schedules/p02y9hr1|titlu=BBC World Service Americas and the Caribbean - Schedules|sit=BBC|lingwa=en-GB|data-aċċess=26 October 2024}}</ref> l-Asja tal-Lvant;<ref>{{Ċita web|url=https://www.bbc.co.uk/schedules/p02y9rvj|titlu=BBC World Service East Asia - Schedules|sit=BBC|lingwa=en-GB|data-aċċess=26 October 2024}}</ref> l-Asja t'Isfel;<ref>{{Ċita web|url=https://www.bbc.co.uk/schedules/p02y9rlv|titlu=BBC World Service South Asia - Schedules|sit=BBC|lingwa=en-GB|data-aċċess=26 October 2024}}</ref> l-Awstralja;<ref>{{Ċita web|url=https://www.bbc.co.uk/schedules/p02y9px0|titlu=BBC World Service Australasia - Schedules|sit=BBC|lingwa=en-GB|data-aċċess=26 October 2024}}</ref> u r-Renju Unit.<ref>{{Ċita web|url=https://www.bbc.co.uk/schedules/p02zbmb3|titlu=BBC World Service UK DAB/Freeview - Schedules|sit=BBC|lingwa=en-GB|data-aċċess=26 October 2024}}</ref> Hemm ukoll żewġ flussi online biss, wieħed ġenerali<ref>{{Ċita web|url=https://www.bbc.co.uk/schedules/p00fzl9p|titlu=BBC World Service Online - Schedules|sit=BBC|lingwa=en-GB|data-aċċess=26 October 2024}}</ref> u l-ieħor aktar orjentat lejn l-aħbarijiet, magħruf bħala ''News Internet''.<ref>{{Ċita web|url=https://www.bbc.co.uk/schedules/p02y9sgt|titlu=BBC World Service News Internet - Schedules|sit=BBC|lingwa=en-GB|data-aċċess=26 October 2024}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.lyngsat.com/radiochannels/uk/BBC-World-Service-English-News.html|titlu=BBC World Service English News - LyngSat|sit=www.lyngsat.com|data-aċċess=26 October 2024}}</ref> Is-servizz ixandar 24 siegħa kuljum. Is-Servizz Dinji jiddikjara li l-għan tiegħu huwa li jkun "l-aktar vuċi magħrufa u rispettata fid-dinja fix-xandir internazzjonali",<ref name="auto">{{Ċita aħbar|titlu=Annual Review 2008/2009|url=https://www.bbc.co.uk/worldservice/institutional/2009/06/090609_annual_review2009_aims.shtml|url-status=live|pubblikazzjoni=BBC News|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100602035747/http://www.bbc.co.uk/worldservice/institutional/2009/06/090609_annual_review2009_aims.shtml|arkivju-data=2 June 2010|data-aċċess=8 April 2010}}</ref> filwaqt li jżomm "fehma Brittanika bbilanċjata" tal-iżviluppi internazzjonali.<ref name="BBC protocol">{{Ċita web|url=https://www.bbc.co.uk/bbctrust/assets/files/pdf/regulatory_framework/protocols/b4_bbcworldservice.txt|titlu=BBC protocol|sit=Bbc.co.uk|data-aċċess=20 December 2019|url-status=dead|arkivju-url=https://archive.today/20120722205414/http://www.bbc.co.uk/bbctrust/assets/files/pdf/regulatory_framework/protocols/b4_bbcworldservice.txt|arkivju-data=22 July 2012}}</ref> L-eks direttur Peter Horrocks immaġina l-organizzazzjoni bħala waħda li qed tiġġieled "gwerra ta' informazzjoni " ta' poter artab kontra l-midja statali internazzjonali Russa u Ċiniża, inkluż RT.<ref name="fac-20110517">{{Ċita web|url=https://publications.parliament.uk/pa/cm201012/cmselect/cmfaff/1058/1058.pdf|titlu=The Implications of Cuts to the BBC World Service: Responses from the Government and the BBC to the Committee's Sixth Report of Session 2010–12|data=17 May 2011|sit=Foreign Affairs Committee|pubblikatur=UK Parliament|id=HC 1058|data-aċċess=26 March 2024}}</ref><ref name="The Broken BBC">{{Ċita web|url=https://monthlyreview.org/2016/04/01/the-broken-bbc/|titlu=The Broken BBC|isem=Gavin|awtur=Lewis|data=April 2016|sit=The Monthly Review|data-aċċess=17 February 2022|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220217085203/https://monthlyreview.org/2016/04/01/the-broken-bbc/|arkivju-data=17 February 2022}}</ref><ref name="The Guardian">{{Ċita web|url=https://www.theguardian.com/media/2014/dec/21/bbc-world-service-information-war-russia-today|titlu=BBC World Service fears losing information war as Russia Today ramps up pressure|isem=Josh|awtur=Halliday|data=21 December 2014|sit=The Guardian|data-aċċess=17 February 2022|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220217083806/https://www.theguardian.com/media/2014/dec/21/bbc-world-service-information-war-russia-today|arkivju-data=17 February 2022}}</ref> Għalhekk, il-BBC ġiet ipprojbita kemm fir-Russja kif ukoll fiċ-Ċina, tal-ewwel wara l[[Invażjoni Russa tal-Ukrajna tal-2022|-invażjoni tal-Ukrajna fl-2022]].<ref>{{Ċita web|url=https://www.scmp.com/news/world/europe/article/3121510/china-bans-bbc-world-news-saying-it-seriously-violated-chinese|titlu=China bans BBC World News from broadcasting inside the country|data=12 February 2021|sit=South China Morning Post|pubblikatur=Bloomberg|data-aċċess=3 April 2022}}</ref><ref>{{Ċita aħbar|data=4 March 2022|titlu=Russia blocks access to BBC and Voice of America websites|url=https://www.reuters.com/business/media-telecom/russia-restricts-access-bbc-russian-service-radio-liberty-ria-2022-03-04/|pubblikazzjoni=Reuters|aġenzija=Reuters|data-aċċess=3 April 2022}}</ref> Id-direttur tal-BBC World Service huwa Jonathan Munro. Il-kontrollur tal-BBC World Service bl-Ingliż huwa Jon Zilkha. == Referenzi == {{Referenzi}} {{Referenzi}} hxxzqt2zmtli93976fp8nyiv9kfbycs 0 33740 333817 324183 2026-11-08T02:18:12Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 0 sources and tagging 5 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333817 wikitext text/x-wiki {{Infobox|title=Forza Italia|image=[[File:Logo Forza Italia.svg|250px]]|caption=Logo uffiċjali|header1=Preżentazzjoni|label2=Abbrevjazzjoni|data2=FI|label3=Segretarju|data3=[[Antonio Tajani]]|label4=Fundazzjoni|data4=18 ta' Jannar, 1994, imbagħad 18 ta' Settembru, 2013|label5=Preċedut minn|data5=Il-Poplu tal-Libertà|label6=Kwartieri Ġenerali|data6=Via in Lucina 17, [[Ruma]]|label7=Kelliem|data7=[[Giorgio Mulé]]|label8=Gazzetta|data8=''Il-Mattinale''|label9=Ġewnaħ tal-istudenti|data9=Studenti per le Libertà|label10=Fergħa taż-żgħażagħ|data10=Forza Italia Giovani|label11=Il-fergħa tan-nisa|data11=Azzurro Donna|label12=Sħubija (2024)|data12=110,000|label13=Ideoloġija|data13=Konservatiżmu liberali<Br> Demokrazija Kristjana|label14=Pożizzjoni politika|data14=[[Ċentru-lemin]]|label15=Affiljazzjoni nazzjonali|data15=Koalizzjoni taċ-ċentru-lemin|label16=Affiljazzjoni Ewropea|data16=[[Partit Popolari Ewropew]]|label17=Grupp tal-Parlament Ewropew|data17=[[Grupp tal-Partit Popolari Ewropew]]|label18=Affiljazzjoni internazzjonali|data18=[[Unjoni Internazzjonali tad-Demokrazija]]|label19=Kulur|data19=[[#007FFF|Azure]]|header20=https://forzaitalia.it}} '''{{Lang|it|Forza Italia}}''' ( '''FI''' ; lit. 'L- ) <ref name="JansenHecke2011">{{Ċita ktieb|kunjom=Thomas Jansen|kunjom2=Steven Van Hecke|sena=2011|titlu=At Europe's Service: The Origins and Evolution of the European People's Party|url=https://books.google.com/books?id=kXEA8XGdEb8C&pg=PA63|pubblikatur=Springer|paġni=63–65|isbn=978-3-642-19414-6}}</ref> <ref name="Viola2015">{{Ċita ktieb|kunjom=Donatella M. Viola|sena=2015|titlu=Italy|url=https://books.google.com/books?id=7stgCgAAQBAJ&pg=PA115|pubblikatur=Routledge|paġna=115|isbn=978-1-317-50363-7}}</ref> <ref name="GundleParker2002">{{Ċita ktieb|kunjom=Patrick McCarthy|sena=2002|titlu=Forza Italia: the new politics and old values of a changing Italy|url=https://books.google.com/books?id=IXiJAgAAQBAJ&pg=PA135|pubblikatur=Routledge|paġna=135|isbn=978-1-134-80791-8}}</ref> <ref name="Colomer2016">{{Ċita ktieb|kunjom=Diego Gambetta|kunjom2=Steven Warner|sena=2016|editur-ħolqa1=Josep Colomer|titlu=Italy: Lofty Ambitions and Unintended Consequences|url=https://books.google.com/books?id=hzdaCwAAQBAJ&pg=PA244|pubblikatur=Palgrave Macmillan|paġna=244|isbn=978-0-230-52274-9}}</ref> huwa partit politiku taċ-ċentru-lemin <ref name="Conti2015">{{Ċita ktieb|kunjom=Nicolò Conti|sena=2015|kapitlu=No Longer Pro-European? Politicisation and contestation of Europe and Italy|kapitlu-url=https://books.google.com/books?id=IZ9hCQAAQBAJ&pg=PA139|titlu=The Routledge Handbook of Contemporary Italy: History, Politics, Society|pubblikatur=Routledge|paġna=139|isbn=978-1-317-48755-5}}</ref> <ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Morieson|isem=Nicholas|data=2021|titlu=Religion and the Populist Radical Right|post=Wilmington, DE|pubblikatur=Vernon Press|paġni=xvii|isbn=978-1-64889-217-2|oclc=1241448267}}</ref> fl-Italja, li l-ideoloġija tiegħu tinkludi elementi ta' konservattiżmu liberali, <ref name="Parties-and-Elections">{{Ċita web|url=http://www.parties-and-elections.eu/italy.html|titlu=Italy|isem=Wolfram|awtur=Nordsieck|data=2018|sit=Parties and Elections in Europe|data-aċċess=18 May 2018|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20181023083015/http://www.parties-and-elections.eu/italy.html|arkivju-data=23 October 2018}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.greeneuropeanjournal.eu/a-crowded-and-complex-picture-local-elections-in-italy/|titlu=A Crowded and Complex Picture: Local Elections in Italy|isem=Marina|awtur=Adami|data=30 September 2021|sit=Green European Journal|data-aċċess=19 August 2022|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220629122317/https://www.greeneuropeanjournal.eu/a-crowded-and-complex-picture-local-elections-in-italy/|arkivju-data=29 June 2022}}</ref> <ref name="Gnisci2022">{{Ċita ktieb|kunjom=Augusto Gnisci|kunjom2=Margherita Asterope|kunjom3=Risa Casapulla|kunjom4=Maria D’Agostino|kunjom5=Gaetano Perillo|sena=2022|kapitlu=Threat to Face and Equivocation in Televised Interviews of Italy's Politicians For and Against the 2016 Constitutional Referendum|kapitlu-url=https://books.google.com/books?id=_cNxEAAAQBAJ&pg=PA89|titlu=Adversarial Political Interviewing: Worldwide Perspectives During Polarized Times|pubblikatur=Springer Nature|paġna=89|isbn=9789811905766}}</ref> demokrazija Kristjana, <ref name="Parties-and-Elections" /> <ref>{{Ċita web|url=https://www.adnkronos.com/fantasma-salvini-agita-cespugli-di-forza-italia_33JONMfsq0xqxm1jhp4bBp|titlu=Fantasma Salvini agita 'cespugli' di Forza Italia|data=2 January 2020|pubblikatur=Adnkronos|lingwa=it|data-aċċess=19 August 2022|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220819101254/https://www.adnkronos.com/fantasma-salvini-agita-cespugli-di-forza-italia_33JONMfsq0xqxm1jhp4bBp|arkivju-data=19 August 2022}}</ref> liberaliżmu <ref>{{Ċita web|url=https://www.lavozdeasturias.es/noticia/actualidad/2022/07/20/mario-draghi-pierde-mayoria-parlamentaria-gobernar/00031658340936795449384.htm|titlu=La Liga, Forza Italia y el M5E abandonan a Draghi al no votar la moción de confianza|isem=Valentina|awtur=Saini|data=20 July 2022|pubblikatur=La Voz de Asturias|lingwa=es|data-aċċess=4 September 2022|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220904103214/https://www.lavozdeasturias.es/noticia/actualidad/2022/07/20/mario-draghi-pierde-mayoria-parlamentaria-gobernar/00031658340936795449384.htm|arkivju-data=4 September 2022}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.elespanol.com/mundo/20200905/villa-certosa-escandalos-silvio-berlusconi-covid-vip/518199078_0.html|titlu=Villa Certosa, la mansión de los escándalos de Silvio Berlusconi, foco de Covid entre los VIP italianos|isem=Manuel|awtur=Tori|data=5 September 2020|sit=El Español|lingwa=es|data-aċċess=4 February 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230204124443/https://www.elespanol.com/mundo/20200905/villa-certosa-escandalos-silvio-berlusconi-covid-vip/518199078_0.html|arkivju-data=4 February 2023}}</ref> u populiżmu . <ref name="Woods284144">{{Ċita ktieb|kunjom=Woods|isem=Dwayne|sena=2014|titlu=The Many Faces of Populism in Italy: The Northern League and Berlusconism|pubblikatur=Emerald Group|paġni=28, 41–44}}</ref> <ref>{{Ċita ktieb|data=2015|titlu=The SAGE handbook of European foreign policy|iktar=Knud Erik Jrgensen, Åsne Kalland Aarstad, Edith Drieskens, Katie Verlin Laatikainen, Ben Tonra|post=London|paġni=539|isbn=978-1-4739-1443-8|oclc=915156254}}</ref> <ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Heinisch|isem=Reinhard|data=2021|titlu=Political Populism : Handbook of Concepts, Questions and Strategies of Research.|iktar=Christina Holtz-Bacha, Oscar Mazzoleni|edizzjoni=2|post=Baden-Baden|paġni=406|isbn=978-3-7489-0751-0|oclc=1286432010}}</ref> FI huwa membru tal- Partit Popolari Ewropew . [[Silvio Berlusconi]] (eks Prim Ministru tal-Italja, 1994–1995, 2001–2006, u 2008–2011) kien il-mexxej u l-president tal-partit sal -mewt tiegħu fl-2023. Il-partit minn dakinhar tmexxa minn Antonio Tajani (eks [[President tal-Parlament Ewropew]], 2017–2019), li kien viċi president u koordinatur u issa jiffunzjona bħala segretarju. Membri ewlenin oħra jinkludu lil Elisabetta Casellati (eks President tas-Senat, 2018–2022). Il-partit infirex mill- Poplu tal-Libertà (PdL) fl-2013, u huwa qawmien mill-ġdid tal {{Lang|it|[[Forza Italia]]}} oriġinali. (FI), imwaqqaf fl-1994 u xtered fl-2009, meta ngħaqad ma' Alleanza Nazzjonali (AN) u diversi partiti minuri biex jifforma l-PdL. FI huwa partit iżgħar mill-PdL bikri, <ref>{{Ċita aħbar|data=13 August 2015|titlu=Italian politics: Not so forza any more|url=https://www.economist.com/news/europe/21661042-silvio-berlusconis-once-dominant-forza-italia-party-disintegrating-not-so-forza-any-more|url-status=live|pubblikazzjoni=The Economist|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170223090837/http://www.economist.com/news/europe/21661042-silvio-berlusconis-once-dominant-forza-italia-party-disintegrating-not-so-forza-any-more|arkivju-data=23 February 2017|data-aċċess=16 March 2017}}</ref> li sofra tliet firdiet sinifikanti: Futur u Libertà fl-2010, Aħwa tal-Italja fl-2012, u ċ- Ċentru-Lemin il-Ġdid fl-2013. Fl- elezzjoni ġenerali tal-2018 FI ġie megħlub mil- Lega bħala l-akbar partit tal -koalizzjoni taċ-ċentru-lemin, u fl- elezzjoni ġenerali tal-2022 sar it-tielet l-akbar fil-koalizzjoni, hekk kif Aħwa tal-Italja (FdI) sar il-partit dominanti l-ġdid tal-koalizzjoni. Wara li pparteċipat fil-gvern ta’ unità nazzjonali mmexxi minn Mario Draghi, FI ngħaqdet mal-maġġoranza tal-gvern tal-Kabinett Meloni f’Ottubru 2022 b’ħames ministri; dawn il-ministri jinkludu lil Tajani bħala viċi prim ministru u ministru tal-affarijiet barranin. == Storja == L-FI l-ġdida, imħabbra f'Ġunju 2013, <ref>{{Ċita web|url=http://www.ilsole24ore.com/art/notizie/2013-06-28/berlusconi-sostegno-convinto-leale-201248.shtml|titlu=Berlusconi al Tg1: torna Forza Italia e sarò io a guidarla|data=28 June 2013|pubblikatur=[[Il Sole 24 Ore]]|lingwa=it|data-aċċess=28 July 2013|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20131023062203/http://www.ilsole24ore.com/art/notizie/2013-06-28/berlusconi-sostegno-convinto-leale-201248.shtml|arkivju-data=23 October 2013}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=http://www.repubblica.it/politica/2013/06/28/news/berlusconi-62047776/|titlu=Berlusconi annuncia ritorno di Forza Italia. "Temo che sarò ancora il numero uno"|data=28 June 2013|pubblikatur=[[la Repubblica]]|lingwa=it|data-aċċess=24 August 2013|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20131031140743/http://www.repubblica.it/politica/2013/06/28/news/berlusconi-62047776/|arkivju-data=31 October 2013}}</ref> tnediet fit-18 ta' Settembru <ref>{{Ċita web|url=https://www.bloomberg.com/news/2013-09-18/berlusconi-revives-forza-italia-in-plea-for-help-against-trials.html|titlu=Berlusconi Revives Forza Italia in Plea for Help Against Trials|data=18 September 2013|pubblikatur=[[Bloomberg News]]|data-aċċess=7 March 2017|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20131029211420/http://www.bloomberg.com/news/2013-09-18/berlusconi-revives-forza-italia-in-plea-for-help-against-trials.html|arkivju-data=29 October 2013}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=http://www.ibtimes.co.uk/berlusconi-forza-italia-video-message-trial-senate-507145|titlu=Silvio Berlusconi Relaunches Forza Italia on Senate Ousting Vote|data=18 September 2013|sit=[[International Business Times]]|data-aċċess=24 January 2014|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140213005956/http://www.ibtimes.co.uk/berlusconi-forza-italia-video-message-trial-senate-507145|arkivju-data=13 February 2014}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.wsj.com/article/BT-CO-20130918-707650.html|titlu=Berlusconi Vows to Stay in Politics if Ousted From Senate|data=18 September 2013|pubblikatur=The Wall Street Journal}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.nytimes.com/2013/09/19/world/europe/berlusconi-stakes-a-claim-for-relevance-but-avoids-threats.html?_r=0|titlu=Berlusconi Stakes a Claim for Relevance, but Avoids Threats|data=18 September 2013|sit=The New York Times|data-aċċess=27 February 2017|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20171206074548/http://www.nytimes.com/2013/09/19/world/europe/berlusconi-stakes-a-claim-for-relevance-but-avoids-threats.html?_r=0|arkivju-data=6 December 2017}}</ref> u l-PdL ġiet formalment xolta fil-partit fis-16 ta' Novembru. <ref name="Forza Italia founded">{{Ċita web|url=https://www.reuters.com/article/us-italy-berlusconi-idUSBRE9AE15M20131116|titlu=Berlusconi breaks away from Italian government after party splits|data=16 November 2013|pubblikatur=Reuters|data-aċċess=16 November 2013|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20131202232953/https://www.reuters.com/article/2013/11/16/us-italy-berlusconi-idUSBRE9AE15M20131116|arkivju-data=2 December 2013}}</ref> Il-jum ta' qabel grupp ta' dissidenti (l-aktar Demokratiċi Kristjani ), immexxija mill-eks protett ta' Berlusconi Angelino Alfano, kienu nfirdu billi ħabbru t-twaqqif tal-alternattiva Ċentru-Lemin il-Ġdid (NCD). <ref>{{Ċita web|url=http://archiviostorico.corriere.it/2013/novembre/16/rottura_tra_Berlusconi_Alfano_vicepremier_co_0_20131116_655ef574-4e8a-11e3-9c1a-7bb9640fad0f.shtml|titlu=È rottura tra Berlusconi e Alfano Il vicepremier annuncia i nuovi gruppi|data=16 November 2013|pubblikatur=[[Corriere della Sera]]|lingwa=it|data-aċċess=18 November 2013|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20131203023906/http://archiviostorico.corriere.it/2013/novembre/16/rottura_tra_Berlusconi_Alfano_vicepremier_co_0_20131116_655ef574-4e8a-11e3-9c1a-7bb9640fad0f.shtml|arkivju-data=3 December 2013}}</ref> Grupp ieħor ta' membri tal-PdL, immexxi mill-eks sindku ta' Ruma Gianni Alemanno, kienu telqu mill-partit qabel biex jiffurmaw Italy First u aktar tard ingħaqdu ma ' Brothers of Italy (FdI). <ref>{{Ċita web|url=http://www.ilmessaggero.it/primopiano/politica/alemanno_prima_l39italia_movimento_crisi_paese_adriano/notizie/339064.shtml|titlu=Alemanno lancia "Prima l'Italia": "La priorità è portare il Paese fuori dalla crisi"|data=13 October 2013|pubblikatur=[[Il Messaggero]]|lingwa=it|data-aċċess=18 November 2013|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150114185059/http://www.ilmessaggero.it/primopiano/politica/alemanno_prima_l39italia_movimento_crisi_paese_adriano/notizie/339064.shtml|arkivju-data=14 January 2015}}</ref> Skont Berlusconi, il-PdL kienet se ssir koalizzjoni ta' partiti taċ-ċentru-lemin, inkluż l-FI l-ġdida, il -Lega Nord (LN), l-NCD, l-FdI, eċċ. <ref>{{Ċita web|url=http://www.corriere.it/politica/13_novembre_16/addio-pdl-in-frantumi-rinasce-forza-italia-0d58c8fc-4e97-11e3-80a5-bffb044a7c4e.shtml|titlu=L'addio al Pdl (in frantumi), rinasce Forza Italia|data=16 November 2013|pubblikatur=[[Corriere della Sera]]|lingwa=it|data-aċċess=18 November 2013|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20131126140958/http://www.corriere.it/politica/13_novembre_16/addio-pdl-in-frantumi-rinasce-forza-italia-0d58c8fc-4e97-11e3-80a5-bffb044a7c4e.shtml|arkivju-data=26 November 2013}}</ref> Fost dawk li jappoġġjaw ir-ritorn għall-FI, l-hekk imsejħa "falkuni" <ref>{{Ċita web|url=http://archiviostorico.corriere.it/2013/settembre/29/Nel_Pdl_colombe_pronte_alla_co_0_20130929_ed845a88-28cf-11e3-8e17-099258439883.shtml|titlu=Nel Pdl colombe pronte alla battaglia E il partito ora rischia la scissione|pubblikatur=Archiviostorico.corriere.it|data-aċċess=10 July 2014|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151126072536/http://archiviostorico.corriere.it/2013/settembre/29/Nel_Pdl_colombe_pronte_alla_co_0_20130929_ed845a88-28cf-11e3-8e17-099258439883.shtml|arkivju-data=26 November 2015}}</ref> u l-awtoproklamati "leali", <ref>{{Ċita web|url=http://archiviostorico.corriere.it/2013/ottobre/06/Fitto_noi_lealisti_non_vogliamo_co_0_20131006_ab726868-2e49-11e3-b222-139b8e629b71.shtml|titlu=Fitto: noi lealisti non vogliamo posti Azzerare tutto e poi congresso|pubblikatur=Archiviostorico.corriere.it|data-aċċess=10 July 2014|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151013105326/http://archiviostorico.corriere.it/2013/ottobre/06/Fitto_noi_lealisti_non_vogliamo_co_0_20131006_ab726868-2e49-11e3-b222-139b8e629b71.shtml|arkivju-data=13 October 2015}}</ref> kellu rwol ewlieni Raffaele Fitto, li, minkejja l-isfond komuni Demokratiku-Kristjan, kien rivali ta' Alfano għal żmien twil. Il-Leali kienu jinkludu Antonio Martino, Renato Brunetta, Denis Verdini, Mariastella Gelmini, Mara Carfagna, Daniela Santanchè, Niccolò Ghedini u Daniele Capezzone, filwaqt li Maurizio Gasparri, Altero Matteoli u Paolo Romani ppruvaw jimmedjaw, iżda fl-aħħar ingħaqdu mal-FI l-ġdida. <ref>{{Ċita web|url=http://archiviostorico.corriere.it/2013/ottobre/07/Pdl_tanti_all_ipotesi_del_co_0_20131007_9ff03318-2f10-11e3-85b9-b6e5136dfd53.shtml|titlu=Pdl, tanti no all?ipotesi del congresso|pubblikatur=Archiviostorico.corriere.it|data-aċċess=10 July 2014|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151126065356/http://archiviostorico.corriere.it/2013/ottobre/07/Pdl_tanti_all_ipotesi_del_co_0_20131007_9ff03318-2f10-11e3-85b9-b6e5136dfd53.shtml|arkivju-data=26 November 2015}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=http://archiviostorico.corriere.it/2013/ottobre/08/Pdl_sfida_sugli_incarichi_affacciano_co_0_20131008_834011dc-2fdf-11e3-8ec9-e32572c99863.shtml|titlu=Il Pdl e la sfida sugli incarichi Si affacciano i mediatori|pubblikatur=Archiviostorico.corriere.it|data-aċċess=10 July 2014|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151126063807/http://archiviostorico.corriere.it/2013/ottobre/08/Pdl_sfida_sugli_incarichi_affacciano_co_0_20131008_834011dc-2fdf-11e3-8ec9-e32572c99863.shtml|arkivju-data=26 November 2015}}</ref> Is-simbolu tal-FI għamel ir-ritorn tiegħu fl- elezzjonijiet provinċjali ta' Trentino-Alto Adige/Südtirol tal-2013, għalkemm b'mod reġjonali: "Forza Trentino" <ref>{{Ċita aħbar|data=11 September 2013|titlu=Nasce Forza Trentino: ultimo pressing su Mosna|url=http://trentinocorrierealpi.gelocal.it/cronaca/2013/09/11/news/nasce-forza-trentino-ultimo-pressing-su-mosna-1.7721018|url-status=dead|lingwa=it|pubblikatur=[[Trentino (newspaper)|Trentino]]|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20131029210502/http://trentinocorrierealpi.gelocal.it/cronaca/2013/09/11/news/nasce-forza-trentino-ultimo-pressing-su-mosna-1.7721018|arkivju-data=29 October 2013|data-aċċess=26 September 2013}}</ref> u "Forza Alto Adige" (fil-lista mal -Lega Nord Alto Adige – Südtirol ). <ref>{{Ċita web|url=http://altoadige.gelocal.it/cronaca/2013/09/14/news/biancofiore-candida-l-artioli-capolista-1.7745673|titlu=Biancofiore candida l'Artioli capolista|data=14 September 2013|pubblikatur=[[Alto Adige (newspaper)|Alto Adige]]|lingwa=it|data-aċċess=26 September 2013|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130921060138/http://altoadige.gelocal.it/cronaca/2013/09/14/news/biancofiore-candida-l-artioli-capolista-1.7745673|arkivju-data=21 September 2013}}</ref> Fis-27 ta' Novembru, is- Senat approva t-tkeċċija ta' Berlusconi, <ref>{{Ċita web|url=http://archiviostorico.corriere.it/2013/novembre/28/Alle_annuncio_dopo_voto_palese_co_0_20131128_7dce2f2c-57f8-11e3-a370-18ddc3b01aae.shtml|titlu=Alle 17.42 l'annuncio dopo il voto palese L'ira di Forza Italia sui Cinquestelle|data=28 November 2013|pubblikatur=[[Corriere della Sera]]|lingwa=it|data-aċċess=2 December 2013|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150221192440/http://archiviostorico.corriere.it/2013/novembre/28/Alle_annuncio_dopo_voto_palese_co_0_20131128_7dce2f2c-57f8-11e3-a370-18ddc3b01aae.shtml|arkivju-data=21 February 2015}}</ref> wara l-kundanna tal-mexxej għal evażjoni tat-taxxa f'Awwissu, meta Berlusconi ngħata sentenza ta' erba' snin ħabs, bl-aħħar tlieta jingħataw maħfra awtomatikament. <ref>{{Ċita web|url=http://archiviostorico.corriere.it/2013/agosto/02/Confermata_condanna_Berlusconi_scontera_anno_co_0_20130802_a21c575a-fb37-11e2-8afe-aa7fc56be269.shtml|titlu=Confermata la condanna Berlusconi sconterà 1 anno|pubblikatur=Archiviostorico.corriere.it|data-aċċess=10 July 2014|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151102112233/http://archiviostorico.corriere.it/2013/agosto/02/Confermata_condanna_Berlusconi_scontera_anno_co_0_20130802_a21c575a-fb37-11e2-8afe-aa7fc56be269.shtml|arkivju-data=2 November 2015}}</ref> Il-jum ta' qabel FI kien ingħaqad mal-oppożizzjoni għall -gvern ta' Enrico Letta, <ref>{{Ċita web|url=http://www.corriere.it/politica/13_novembre_26/questa-legge-stabilita-poltrone-40b87926-569a-11e3-9a32-8b8b5da15961.shtml|titlu=Forza Italia esce dalla maggioranza Alfano: "Un errore sabotare Letta"|data=26 November 2013|pubblikatur=[[Corriere della Sera]]|lingwa=it|data-aċċess=2 December 2013|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20131127153920/http://www.corriere.it/politica/13_novembre_26/questa-legge-stabilita-poltrone-40b87926-569a-11e3-9a32-8b8b5da15961.shtml|arkivju-data=27 November 2013}}</ref> li kien għadu appoġġjat mill-NCD ta' Alfano minflok. Dan tal-aħħar ivvota kontra t-tkeċċija ta' Berlusconi, <ref>{{Ċita web|url=http://www.ilmessaggero.it/primo_piano/politica/grasso_decadenza_berlusconi_voto_bondi-217790.html|titlu=Berlusconi, Alfano: no alla decadenza. Grasso: nessun rinvio sul voto|data=22 November 2013|pubblikatur=Ilmessaggero.it|data-aċċess=16 March 2017|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170528124109/http://www.ilmessaggero.it/primo_piano/politica/grasso_decadenza_berlusconi_voto_bondi-217790.html|arkivju-data=28 May 2017}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=http://www.avvenire.it/Politica/Pagine/conferenza-ncd-decadenza-berlusconi.aspx|titlu=Decadenza Berlusconi, Alfano: una brutta giornata per la democrazia|data=27 November 2013|pubblikatur=Avvenire.it|data-aċċess=16 March 2017|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160308113947/http://www.avvenire.it/Politica/Pagine/conferenza-ncd-decadenza-berlusconi.aspx|arkivju-data=8 March 2016}}</ref> iżda minn dakinhar 'l hawn infired kompletament minn FI. [[Stampa:Silvio_Berlusconi_-_Trento_2018_04.jpg|lemin|daqsminuri|220x220px|[[Silvio Berlusconi]] fl-2018]] Fl -elezzjoni tal-Parlament Ewropew tal-2014, FI kisbet 16.8% tal-voti u kellha 13- [[Membru tal-Parlament Ewropew|il MEP]] eletti, inkluż Toti fil -Majjistral, Elisabetta Gardini fil -Grigal, Tajani (li kien ġie elett għall-ewwel darba fil [[Parlament Ewropew|-Parlament Ewropew]] fl- 1994 ) fiċ- Ċentru u, l-aktar notevoli, Fitto (li kiseb aktar minn 180,000 vot [[Pulja|f'Apulia]], art twelidu biss) fin-Nofsinhar . <ref>{{Ċita web|url=http://elezionistorico.interno.it/index.php?tpel=E&dtel=|titlu=Ministero dell'Interno Archivio Storico delle Elezioni - Europee del 25 Maggio 2014|data=25 May 2014|data-aċċess=9 June 2015}}</ref> Fitto, l-aktar sostenitur qawwi tat-tmexxija ta’ Berlusconi fl-aħħar tal-2013, sar l-isfidant intern ewlieni tiegħu sa nofs l-2014. Wara xhur ta’ argumenti ma’ Berlusconi dwar l-hekk imsejjaħ “patt Nazareno” ma’ [[Matteo Renzi]], il-mexxej tal -Partit Demokratiku u Prim Ministru, fi Frar 2015, Fitto nieda l-fazzjoni tiegħu stess, imsejħa “Rikonstrutturi”. <ref>{{Ċita web|url=http://www.corriere.it/politica/15_febbraio_21/fi-fitto-lancia-ricostruttori-stiamo-saremo-partito-506cb43e-b9e2-11e4-ab78-eaaa5a462975.shtml|titlu=Fi, Fitto lancia i "ricostruttori" "Stiamo e saremo nel partito"|data=21 February 2015|sit=Corriere della Sera|data-aċċess=9 June 2015|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150705200126/http://www.corriere.it/politica/15_febbraio_21/fi-fitto-lancia-ricostruttori-stiamo-saremo-partito-506cb43e-b9e2-11e4-ab78-eaaa5a462975.shtml|arkivju-data=5 July 2015}}</ref> Il-partitarji ta’ Fitto kienu jinkludu lil Capezzone, [[Maurizio Bianconi]], [[Rocco Palese]], Saverio Romano, Cinzia Bonfrisco, Augusto Minzolini u l-biċċa l-kbira tal-Membri Parlamentari Apulijani. <ref>{{Ċita web|url=http://archiviostorico.corriere.it/2015/gennaio/22/Dall_tesoriere_pugliesi_chi_sta_co_0_20150122_b2070b1a-a202-11e4-b31a-4e54bb51023c.shtml|titlu=Dall?ex tesoriere ai pugliesi: chi sta con Fitto E Verdini prova ad assottigliare la pattuglia|data-aċċess=9 June 2015|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151126063821/http://archiviostorico.corriere.it/2015/gennaio/22/Dall_tesoriere_pugliesi_chi_sta_co_0_20150122_b2070b1a-a202-11e4-b31a-4e54bb51023c.shtml|arkivju-data=26 November 2015}}</ref> Fit-tħejjijiet għall-elezzjonijiet reġjonali tal-2015, il-partit kien mifni f'tilwim intern u kien maqsum prinċipalment fi tliet gruppi: il-leali ta' Berlusconi, ir-"Rikostrutturi" ta' Fitto u n-nostalġiċi tal-"patt ta' Nazareno". <ref>{{Ċita web|url=http://archiviostorico.corriere.it/2015/febbraio/06/Lotte_intestine_mosse_del_governo_co_0_20150206_13443ac6-adcd-11e4-988f-6d7574187ca9.shtml|titlu=Lotte intestine e mosse del governo Berlusconi ora si sente sotto assedio|data-aċċess=9 June 2015|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151018104147/http://archiviostorico.corriere.it/2015/febbraio/06/Lotte_intestine_mosse_del_governo_co_0_20150206_13443ac6-adcd-11e4-988f-6d7574187ca9.shtml|arkivju-data=18 October 2015}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=http://www.liberoquotidiano.it/news/politica/11752841/Forza-Italia--la-mappa-del.html|titlu=Forza Italia, la mappa del partito: nomi e cognomi, ecco tutte le correnti e i loro obiettivi|data-aċċess=9 June 2015|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150518103206/http://www.liberoquotidiano.it/news/politica/11752841/Forza-Italia--la-mappa-del.html|arkivju-data=18 May 2015}}</ref> Dawn tal-aħħar kienu mmexxija minn Verdini u wħud minnhom, b'mod partikolari inkluż Bondi, kienu apertament favur Renzi. <ref>{{Ċita web|url=http://iltirreno.gelocal.it/italia-mondo/2015/05/04/news/italicum-oggi-voto-finale-letta-mattarella-non-firmi-1.11354544|titlu=Italicum, oggi voto finale. Letta: Mattarella non firmi - Pagina Nazionale - il Tirreno|data=4 May 2015|pubblikatur=Iltirreno.gelocal.it|data-aċċess=16 March 2017|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160816180419/http://iltirreno.gelocal.it/italia-mondo/2015/05/04/news/italicum-oggi-voto-finale-letta-mattarella-non-firmi-1.11354544|arkivju-data=16 August 2016}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=http://ilmanifesto.info/tutto-per-litalicum/|titlu=il manifesto|data=27 April 2015|data-aċċess=9 June 2015|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150501014907/http://ilmanifesto.info/tutto-per-litalicum/|arkivju-data=1 May 2015}}</ref> Bondi, eks leali ta' Berlusconi, u s-sieħba tiegħu [[Manuela Repetti]] telqu mill-partit f'Marzu, <ref>{{Ċita web|url=http://archiviostorico.corriere.it/2015/aprile/01/Bondi_Repetti_ora_addio_definitivo_co_0_20150401_edee9886-d831-11e4-a386-eab779a6225e.shtml|titlu=Bondi e Repetti, ora l?addio è definitivo Nel partito è guerra generazionale|data-aċċess=9 June 2015|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151125200815/http://archiviostorico.corriere.it/2015/aprile/01/Bondi_Repetti_ora_addio_definitivo_co_0_20150401_edee9886-d831-11e4-a386-eab779a6225e.shtml|arkivju-data=25 November 2015}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=http://archiviostorico.corriere.it/2015/aprile/04/Berlusconi_tutto_campo_Lite_con_co_0_20150404_53e2489c-da8d-11e4-ae22-33a24e243db5.shtml|titlu=Berlusconi a tutto campo. Lite con Bondi E in Puglia il candidato va con Fitto|data-aċċess=9 June 2015|url-status=live|arkivju-url=https://archive.today/20150423131126/http://archiviostorico.corriere.it/2015/aprile/04/Berlusconi_tutto_campo_Lite_con_co_0_20150404_53e2489c-da8d-11e4-ae22-33a24e243db5.shtml|arkivju-data=23 April 2015}}</ref> filwaqt li ''Verdiniani'' oħra skuntenti appoġġjaw il-gvern minn żmien għal żmien. Berlusconi għażel lil Toti bħala kandidat għall-president fil -Liguria, ikkonferma lil Stefano Caldoro fil-kariga bħala l-istandard tal-partit fil -Campania u ġeddew l-appoġġ tagħhom għal Luca Zaia tal-LN fil -Veneto . <ref>{{Ċita web|url=http://archiviostorico.corriere.it/2015/aprile/02/Chiuso_accordo_Lega_Forza_Italia_co_0_20150402_974d5fce-d8fb-11e4-8d95-ef2bdee49e23.shtml|titlu=Chiuso l?accordo Lega-Forza Italia con Zaia in Veneto e Toti in Liguria|data-aċċess=9 June 2015|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151126091823/http://archiviostorico.corriere.it/2015/aprile/02/Chiuso_accordo_Lega_Forza_Italia_co_0_20150402_974d5fce-d8fb-11e4-8d95-ef2bdee49e23.shtml|arkivju-data=26 November 2015}}</ref> Madankollu, Berlusconi u Fitto ma laħqux ftehim dwar il-kompożizzjoni tal-elezzjonijiet f'Apulia, fejn iż-żewġ ġwienaħ tal-partit ippreżentaw kandidati opposti għall-president, <ref>{{Ċita web|url=http://archiviostorico.corriere.it/2015/aprile/11/Berlusconi_Alfano_intesa_Campania_rottura_co_0_20150411_a89a990e-e00d-11e4-8081-cf1278dfbc12.shtml|titlu=Berlusconi-Alfano, intesa in Campania È rottura con Fitto|data-aċċess=9 June 2015|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151126071538/http://archiviostorico.corriere.it/2015/aprile/11/Berlusconi_Alfano_intesa_Campania_rottura_co_0_20150411_a89a990e-e00d-11e4-8081-cf1278dfbc12.shtml|arkivju-data=26 November 2015}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=http://archiviostorico.corriere.it/2015/aprile/12/Puglia_Berlusconi_lancia_Poli_Bortone_co_0_20150412_11d3b318-e0d8-11e4-aee2-175425b8aa3b.shtml|titlu=In Puglia Berlusconi lancia Poli Bortone: è caos|data-aċċess=9 June 2015|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151126070031/http://archiviostorico.corriere.it/2015/aprile/12/Puglia_Berlusconi_lancia_Poli_Bortone_co_0_20150412_11d3b318-e0d8-11e4-aee2-175425b8aa3b.shtml|arkivju-data=26 November 2015}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=http://archiviostorico.corriere.it/2015/aprile/13/Poli_Bortone_dice_Toti_ora_co_0_20150413_cbd91102-e19d-11e4-b01c-a50accaabecc.shtml|titlu="Poli Bortone dice sì". Toti: ora Fitto si allinei|data-aċċess=9 June 2015|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151126065045/http://archiviostorico.corriere.it/2015/aprile/13/Poli_Bortone_dice_Toti_ora_co_0_20150413_cbd91102-e19d-11e4-b01c-a50accaabecc.shtml|arkivju-data=26 November 2015}}</ref> u problemi simili qamu fit -Toskana, <ref>{{Ċita web|url=http://archiviostorico.corriere.it/2015/aprile/16/Berlusconi_liste_caso_Toscana_co_0_20150416_1e082b02-e3fb-11e4-a7bf-9be4d19408d5.shtml|titlu=Berlusconi fa le liste. E c?è il caso Toscana|data-aċċess=9 June 2015|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151110045638/http://archiviostorico.corriere.it/2015/aprile/16/Berlusconi_liste_caso_Toscana_co_0_20150416_1e082b02-e3fb-11e4-a7bf-9be4d19408d5.shtml|arkivju-data=10 November 2015}}</ref> ir-reġjun u l-fortizza ta' Verdini (u Renzi). Ġimagħtejn qabel l-elezzjonijiet, Fitto telaq minn FI u l- grupp tal-Partit Popolari Ewropew fil-Parlament Ewropew biex jingħaqad mal -Konservattivi u r-Riformisti Ewropej u jibda l-partit tiegħu stess, il- Konservattivi u r-Riformisti (CR). <ref>{{Ċita web|url=http://www.ansa.it/sito/notizie/politica/2015/05/19/fitto-nasce-associazione-conservatori-e-riformisti_af38798d-7ced-459c-b6ea-e546257ec225.html|titlu=Fitto, nasce associazione Conservatori e Riformisti|data=19 May 2015|sit=ANSA.it|data-aċċess=9 June 2015|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150528141128/http://www.ansa.it/sito/notizie/politica/2015/05/19/fitto-nasce-associazione-conservatori-e-riformisti_af38798d-7ced-459c-b6ea-e546257ec225.html|arkivju-data=28 May 2015}}</ref> Sa nofs Lulju, meta CR ġie stabbilit formalment bħala partit, disa' deputati, għaxar senaturi u MEP ieħor kienu telqu minn FI biex isegwu lil Fitto. <ref>{{Ċita web|url=http://conservatorieriformisti.it/inparlamento/|titlu=Archived copy|data-aċċess=18 August 2015|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151107183546/http://conservatorieriformisti.it/inparlamento/|arkivju-data=7 November 2015}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.adnkronos.com/fatti/politica/2015/07/08/gruppo-camera-conti-ipotesi-scissione-fitto-vale-milione-euro_KimbXZnpqXn0toS3FPqz8M.html|titlu=FI, gruppo Camera fa i conti: ipotesi scissione Fitto 'vale' 1 milione di euro|data=18 December 2020|sit=Adnkronos|data-aċċess=13 March 2019|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20181023154552/http://www.adnkronos.com/fatti/politica/2015/07/08/gruppo-camera-conti-ipotesi-scissione-fitto-vale-milione-euro_KimbXZnpqXn0toS3FPqz8M.html|arkivju-data=23 October 2018}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=http://www.affaritaliani.it/politica/fitto-dodici-senatori-368571.html|titlu=Raffaele Fitto, con lui dodici senatori: ecco i nomi|data=26 May 2015|sit=Affaritaliani.it|data-aċċess=10 July 2015|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150711020426/http://www.affaritaliani.it/politica/fitto-dodici-senatori-368571.html|arkivju-data=11 July 2015}}</ref> <ref name="ecrgroup.eu">{{Ċita web|url=https://ecrgroup.eu/news|titlu=News // ECR Group|sit=ECR Group|data-aċċess=19 June 2019|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190712090032/https://ecrgroup.eu/news|arkivju-data=12 July 2019}}</ref> Fl-elezzjonijiet, il-partit tilef ħafna voti, l-aktar lill-LN, u kiseb aktar minn 10% biss fi tliet reġjuni minn sebgħa (inkluża l-Apulia, fejn il-kandidat tal-partit mar agħar minn dak ta' Fitto, filwaqt li, fil-Veneto, li qabel kienet fortizza, FI bilkemm laħqet is-6%), iżda, grazzi għall-wirja qawwija tal-LN, Toti ġie elett President tal-Liguria. Firda oħra seħħet fl-aħħar ta' Lulju, meta Verdini mexxa l-grupp tiegħu 'l barra mill-partit u nieda l- Alleanza Popolari Liberali (ALA). <ref>{{Ċita web|url=https://www.ilfattoquotidiano.it/2015/07/23/denis-verdini-lascia-forza-italia-con-berlusconi-posizioni-distanti-vado-via/1900952|titlu=Denis Verdini lascia Forza Italia: "Con Berlusconi posizioni distanti, vado via"|data=23 July 2015|data-aċċess=13 March 2019|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200806192550/https://www.ilfattoquotidiano.it/2015/07/23/denis-verdini-lascia-forza-italia-con-berlusconi-posizioni-distanti-vado-via/1900952/|arkivju-data=6 August 2020}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.repubblica.it/politica/2015/07/29/news/alfano_bondi_fitto_verdini_i_big_azzurri_che_hanno_detto_addio_a_berlusconi-120031032|titlu=Alfano, Bondi, Fitto, Verdini: Due anni di addii a Berlusconi|data=29 July 2015|data-aċċess=13 March 2019|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20191213224957/https://www.repubblica.it/politica/2015/07/29/news/alfano_bondi_fitto_verdini_i_big_azzurri_che_hanno_detto_addio_a_berlusconi-120031032/|arkivju-data=13 December 2019}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=http://espresso.repubblica.it/palazzo/2015/09/24/news/il-lento-declino-del-berlusconi-politico-e-il-centrodestra-non-sa-piu-dove-andare-1.231413|titlu=Il lento declino del Berlusconi politico e il centrodestra non sa più dove andare|data=24 September 2015|data-aċċess=13 March 2019|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190322121521/http://espresso.repubblica.it/palazzo/2015/09/24/news/il-lento-declino-del-berlusconi-politico-e-il-centrodestra-non-sa-piu-dove-andare-1.231413|arkivju-data=22 March 2019}}</ref> [[Stampa:EPP_Summit,_Brussels,_March_2017_(32497344774).jpg|lemin|daqsminuri|220x220px|Antonio Tajani, [[President tal-Parlament Ewropew]] mill-2017 sal-2019]] Fl -elezzjoni muniċipali ta' Milan tal-2016, FI sabet kandidat b'saħħtu għas-sindku f'Stefano Parisi, eks direttur ġenerali ta' Confindustria u CEO ta' Fastweb, li ġibed il-partit għal 20.2% (kważi d-doppju tal-punteġġ tal-LN), iżda tilef bi ftit kontra l-avversarju Demokratiku tiegħu fit-tieni rawnd tal-elezzjoni, Giuseppe Sala . Wara l-elezzjoni, FI kienet bażikament maqsuma f'żewġ kampijiet: wieħed immexxi minn Parisi, li ma ngħaqadx uffiċjalment mal-partit u ppropona triq "liberali-popolari" aktar tradizzjonali taċ-ċentru-lemin, u l-ieħor immexxi minn Toti, li kien ifforma sħubija b'saħħitha ma' Roberto Maroni u Luca Zaia, il-presidenti tal [[Lombardija|-Lombardija]] u l-Veneto tal-LN, u kien jappoġġja alleanza fuq skala sħiħa mal-LN u, possibilment, l-offerta tal-mexxej tiegħu Matteo Salvini biex isir il-mexxej tal- koalizzjoni taċ-ċentru-lemin . <ref>{{Ċita web|url=http://www.ilsole24ore.com/art/notizie/2016-11-14/una-poltrona-due-salvini-e-parisi-guerra-la-leaderhip-095822.shtml?uuid=AD86A0uB&refresh_ce=1|titlu=Una poltrona per due: Salvini e Parisi in guerra per la leadership|data=14 November 2016|pubblikatur=Il Sole 24 ORE|data-aċċess=16 March 2017|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20161115000027/http://www.ilsole24ore.com/art/notizie/2016-11-14/una-poltrona-due-salvini-e-parisi-guerra-la-leaderhip-095822.shtml?uuid=AD86A0uB&refresh_ce=1|arkivju-data=15 November 2016}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=http://www.huffingtonpost.it/2016/11/12/trump-salvini-parisi_n_12930332.html|titlu=Donald Trump esalta e divide il centrodestra. Salvini contro Parisi, trumpisti contro moderati. Berlusconi fa la sua scelta|awtur=Pubblicato: 12 November 2016 20:43 CET|data=12 November 2016|pubblikatur=Huffingtonpost.it|data-aċċess=16 March 2017|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20161117020700/http://www.huffingtonpost.it/2016/11/12/trump-salvini-parisi_n_12930332.html|arkivju-data=17 November 2016}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=http://firenze.repubblica.it/cronaca/2016/11/12/news/salvini_in_piazza_a_firenze_io_candidato_premier_se_me_lo_chiedono_ci_sono_-151863478/|titlu=Salvini a Firenze: "Pronto a fare il leader del centrodestra" - Repubblica.it|awtur=Altri articoli dalla categoria|data=12 November 2016|pubblikatur=Firenze.repubblica.it|data-aċċess=16 March 2017|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170309075847/http://firenze.repubblica.it/cronaca/2016/11/12/news/salvini_in_piazza_a_firenze_io_candidato_premier_se_me_lo_chiedono_ci_sono_-151863478/|arkivju-data=9 March 2017}}</ref> F'Novembru, meta kien ċar li Parisi ma kienx se jasal għal ftehim ma' Salvini, Berlusconi ċaħad lil Parisi, <ref>{{Ċita web|url=http://www.ansa.it/sito/notizie/politica/2016/11/15/centrodestra-berlusconi-scarica-parisi-non-puo-avere-un-ruolo-se-in-contrasto-con-salvini_2f5b5389-fe86-44c8-85f4-89194044bc64.html|titlu=Centrodestra: Berlusconi scarica Parisi, non può avere un ruolo se in contrasto con Salvini - Politica|awtur=Redazione ANSA|data=15 November 2016|pubblikatur=ANSA.it|data-aċċess=16 March 2017|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170502035924/http://www.ansa.it/sito/notizie/politica/2016/11/15/centrodestra-berlusconi-scarica-parisi-non-puo-avere-un-ruolo-se-in-contrasto-con-salvini_2f5b5389-fe86-44c8-85f4-89194044bc64.html|arkivju-data=2 May 2017}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=http://www.corriere.it/politica/16_novembre_15/berlusconi-scarica-parisi-no-ruoli-lui-se-resta-contrasto-salvini-b06e174a-ab1e-11e6-ba61-2e866e9865d0.shtml|titlu=Berlusconi scarica Parisi: "No a ruoli per lui se resta contrasto con Salvini" La replica di Parisi: "Io vado avanti|awtur=Valentina Santarpia|data=15 November 2016|pubblikatur=Corriere.it|data-aċċess=16 March 2017|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20161123203310/http://www.corriere.it/politica/16_novembre_15/berlusconi-scarica-parisi-no-ruoli-lui-se-resta-contrasto-salvini-b06e174a-ab1e-11e6-ba61-2e866e9865d0.shtml|arkivju-data=23 November 2016}}</ref> li wieġeb billi nieda l-partit tiegħu stess, Enerġiji għall-Italja (EpI). <ref>{{Ċita web|url=http://www.ansa.it/english/news/politics/2016/11/18/parisi-launches-new-center-right-party_4dee8edc-6efc-4cf6-8738-7dd15f64d473.html|titlu=Parisi launches new center-right party - English|awtur=Redazione ANSA|data=18 November 2016|pubblikatur=ANSA.it|data-aċċess=16 March 2017|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20161124024428/http://www.ansa.it/english/news/politics/2016/11/18/parisi-launches-new-center-right-party_4dee8edc-6efc-4cf6-8738-7dd15f64d473.html|arkivju-data=24 November 2016}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=http://www.corriere.it/cronache/16_novembre_18/centrodestra-parisi-lancia-nuovo-movimento-energie-l-italia-grande-lavoro-rinnovamento-0a8d8556-ad79-11e6-97cf-b67e1016ae14.shtml|titlu=Centrodestra, Parisi lancia il nuovo movimento 'Energie per l'Italia': «Rinnovamento radicale dal basso|awtur=Raffaella Cagnazzo|data=18 November 2016|pubblikatur=Corriere.it|data-aċċess=16 March 2017|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20161123074726/http://www.corriere.it/cronache/16_novembre_18/centrodestra-parisi-lancia-nuovo-movimento-energie-l-italia-grande-lavoro-rinnovamento-0a8d8556-ad79-11e6-97cf-b67e1016ae14.shtml|arkivju-data=23 November 2016}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=http://www.ilsole24ore.com/art/notizie/2016-11-18/parisi-non-molla-e-lancia-movimento-energie-l-italia--111912.shtml?uuid=ADdRzcxB|titlu=Parisi lancia ŤEnergie per l'Italiať: alternativi a Renzi e Grillo|data=18 November 2016|pubblikatur=Il Sole 24 ORE|data-aċċess=17 March 2017|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20161123201917/http://www.ilsole24ore.com/art/notizie/2016-11-18/parisi-non-molla-e-lancia-movimento-energie-l-italia--111912.shtml?uuid=ADdRzcxB|arkivju-data=23 November 2016}}</ref> F'Lulju 2023, il-kunsill nazzjonali tal-partit emenda l-istatut tal-partit billi neħħa l-kariga ta' president, li kienet se tkun assoċjata għal dejjem ma' Berlusconi (inkluż fis-simbolu tal-partit), u introduċa l-kariga ta' segretarju. Fil-kuntest, Tajani ġie elett unanimament segretarju. == Ideoloġija u fazzjonijiet == L-ideoloġija ta' FI hija simili għal dik ta' qablu, The People of Freedom (PdL), partit kbir taċ-Ċentru-lemin li jinkludi Kristjani Demokratiċi, liberali, konservattivi, u soċjal demokratiċi . FI tippreżenta ruħha bħala alternattiva "liberali", "Kattolika", "riformista", u "moderata" għax-xellug politiku f'alleanza mal-lemin politiku <ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Silvio Berlusconi|data=25 April 2016|titlu=Silvio Berlusconi: "Ecco dove va Forza Italia"|url=http://www.ilgiornale.it/news/cronache/ecco-dove-va-forza-italia-1250615.html|url-status=live|pubblikazzjoni=[[il Giornale]]|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20171107222524/http://www.ilgiornale.it/news/cronache/ecco-dove-va-forza-italia-1250615.html|arkivju-data=7 November 2017|data-aċċess=7 November 2017}}</ref> <ref>{{Ċita aħbar|kunjom=unknown|data=9 September 2017|titlu=Berlusconi candida Fi alla guida del centrodestra: "Dobbiamo tornare a governare"|url=http://www.repubblica.it/politica/2017/09/09/news/berlusconi_fi_centrodestra-175000886/|url-status=live|pubblikazzjoni=[[la Repubblica]]|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20171107221536/http://www.repubblica.it/politica/2017/09/09/news/berlusconi_fi_centrodestra-175000886/|arkivju-data=7 November 2017|data-aċċess=7 November 2017}}</ref> <ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Askanews|data=2 May 2017|titlu=Berlusconi:ora progetto governo liberal-riformatore centrodestra|url=http://notizie.tiscali.it/politica/articoli/berlusconi-ora-progetto-governo-liberal-riformatore-centrodestra-00001/|url-status=live|pubblikazzjoni=[[Tiscali]]|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20171107221530/http://notizie.tiscali.it/politica/articoli/berlusconi-ora-progetto-governo-liberal-riformatore-centrodestra-00001/|arkivju-data=7 November 2017|data-aċċess=7 November 2017}}</ref> iżda mhux tal-lemin innifsu. <ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Editorial Staff|data=25 April 2016|titlu=Berlusconi chiarisce: "Noi non siamo di destra. Ecco dove va Forza Italia"|url=http://www.secoloditalia.it/2016/04/berlusconi-chiarisce-non-destra-dove-forza-italia/|url-status=live|pubblikazzjoni=[[Secolo d'Italia]]|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20171107222551/http://www.secoloditalia.it/2016/04/berlusconi-chiarisce-non-destra-dove-forza-italia/|arkivju-data=7 November 2017|data-aċċess=7 November 2017}}</ref> It-tifrik tal-PdL u l-ħruġ taċ- Ċentru-Lemin il-Ġdid (NCD) ħallew lil FI b'bażi aktar liberali. B'mod ġenerali, bir-ritorn li kien ilu ppreparat għal FI, Berlusconi kellu l-għan li jirritorna għall-"għeruq liberali" tal-partit; billi għamel dan, huwa saħħaħ ir-rabtiet tiegħu ma' dawk il-liberali, bħal Antonio Martino, li kienu ġew marġinalizzati fil-PdL, <ref>{{Ċita web|url=http://www.ft.com/intl/cms/s/0/664317a6-d409-11e1-942c-00144feabdc0.html?siteedition=intl|titlu=Berlusconi seeks return to liberal roots|data=22 July 2012|pubblikatur=[[Financial Times]]}}</ref> filwaqt li tilfet ħafna mid-Kristjani Demokratiċi u l-konservattivi tagħha għan-NCD. Wara t-taqbid intern tal-NCD, it-trasformazzjoni tagħha f'Alternattiva Popolari (AP) u diversi firdiet, xi konservattivi tal-NCD reġgħu lura lejn FI. Fl-2015, FI tilfet diversi membri parlamentari liberali, li ffurmaw l- Alleanza Popolari Liberali b'appoġġ għall -kabinett ta' [[Matteo Renzi]] . L-FI tinkludi diversi fazzjonijiet u xejriet ideoloġiċi. Il-fazzjoni ewlenija tal-partit ilha ma tkunx waħda organizzata: imsejħa ċ-"ċirku maġiku" mill-ġurnalisti (referenza għal fazzjoni li m'għadhiex teżisti fi ħdan il-Lega Nord ), kienet magħmula mill-eqreb alleati ta' Berlusconi, fosthom Giovanni Toti, Mariarosaria Rossi, Deborah Bergamini, u [[Francesca Pascale]] (is-sieħba ta' Berlusconi). <ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Serenus Zeitblom|data=11 April 2015|titlu=Berlusconi e il cerchio magico... scelto da lui|url=http://www.panorama.it/news/politica/diabolus-in-politica/berlusconi-cerchio-magico-scelto-da-lui/|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150819034856/http://www.panorama.it/news/politica/diabolus-in-politica/berlusconi-cerchio-magico-scelto-da-lui/|arkivju-data=19 August 2015|data-aċċess=5 August 2015}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=http://espresso.repubblica.it/palazzo/2016/06/28/news/via-il-cerchio-magico-intorno-a-silvio-di-nuovo-marina-e-confalonieri-1.275331|titlu=Silvio Berlusconi, le badanti del cerchio magico e le profezie di Veronica Lario|data=28 June 2016|sit=l'Espresso|data-aċċess=10 September 2019|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190925120718/http://espresso.repubblica.it/palazzo/2016/06/28/news/via-il-cerchio-magico-intorno-a-silvio-di-nuovo-marina-e-confalonieri-1.275331|arkivju-data=25 September 2019}}</ref> Minn meta ġie elett President tal-Liguria fl-2015, Toti sar aktar awtonomu minn Berlusconi u dejjem aktar sostenitur qawwi ta' rabtiet aktar mill-qrib mal -Lega Nord . <ref>{{Ċita web|url=https://www.liberoquotidiano.it/news/politica/12430009/silvio-berlusconi-giovanni-toti-forza-italia-matteo-salvini-lega-nord-liguria-ballottaggio.html|titlu=Un doloroso retroscena. Berlusconi contro Toti, così è finita malissimo|sit=www.liberoquotidiano.it|data-aċċess=13 March 2019|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20171110171442/http://www.liberoquotidiano.it/news/politica/12430009/silvio-berlusconi-giovanni-toti-forza-italia-matteo-salvini-lega-nord-liguria-ballottaggio.html|arkivju-data=10 November 2017}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.liberoquotidiano.it/news/politica/13239137/giovanni-toti-pontida-salvini-diserta-fiuggi-tajani-berlusconi-pontiere-candidato-premier-.html|titlu=Sconcerto da Tajani e Cav, Toti sceglie Salvini. Occhio, perché lui corre da solo. Sotto sotto...|sit=www.liberoquotidiano.it|data-aċċess=13 March 2019|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180124120345/http://www.liberoquotidiano.it/news/politica/13239137/giovanni-toti-pontida-salvini-diserta-fiuggi-tajani-berlusconi-pontiere-candidato-premier-.html|arkivju-data=24 January 2018}}</ref> Fl-2018, Toti tilef it-titlu ta' "konsulent politiku" (l-eqreb ħaġa għal numru tnejn s'issa) u Berlusconi ħatar lil Antonio Tajani bħala viċi president. Fl-2019, Toti finalment telaq mill-partit. <ref name="toti_ansa">{{Ċita web|url=http://www.ansa.it/sito/notizie/politica/2019/08/01/fi-toti-ognuno-per-conto-suo_d5ac1fcd-9350-4d11-bfb9-704188aff3ec.html|titlu=Toti: alleati con Lega e FdI, qui vogliamo restare - Politica|data=1 August 2019|sit=Agenzia ANSA|data-aċċess=1 August 2019|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190801200619/http://www.ansa.it/sito/notizie/politica/2019/08/01/fi-toti-ognuno-per-conto-suo_d5ac1fcd-9350-4d11-bfb9-704188aff3ec.html|arkivju-data=1 August 2019}}</ref> <ref name="toti_repubblica">{{Ċita web|url=https://www.repubblica.it/politica/2019/08/02/news/giovanni_toti_mara_carfagna_silvio_berlusconi_fi_forza_italia-232634325/|titlu=Fi, Toti dopo l'addio lancia il tour del suo movimento politico e si rivolge a Salvini. Carfagna resta nel partito|data=2 August 2019|sit=Repubblica.it|data-aċċess=11 August 2019|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190811113314/https://www.repubblica.it/politica/2019/08/02/news/giovanni_toti_mara_carfagna_silvio_berlusconi_fi_forza_italia-232634325/|arkivju-data=11 August 2019}}</ref> [[Stampa:Berlusconi_Gelmini_Bernini.jpg|daqsminuri|250x250px|Berlusconi mal-mexxejja tal-FI ta’ dak iż-żmien fil-Parlament, Mariastella Gelmini u Anna Maria Bernini]] Dwar kwistjonijiet soċjali, il-biċċa l-kbira tal-politiċi tal-FI huma konservattivi, anke jekk minoranza minnhom tista' titqies liberali. Skont artiklu mill ''-Corriere della Sera'', dwar l-hekk imsejħa "kwistjonijiet etiċi" bħall -abort u d-drittijiet tal-LGBT, il-partit kellu l-għan li jirritorna għall-valuri oriġinali tiegħu tal-1994, inkluż "il-liberaliżmu, l-għeruq soċjalisti, anke l-komponent radikali", irrispetta l-"libertà tal-kuxjenza" tal-Membri Parlamentari tiegħu, u kien miftuħ għall-unjonijiet ċivili, filwaqt li l-pożizzjonijiet tal-NCD kienu "eqreb lejn dawk tal-lemin tradizzjonalista Ewropew". <ref>{{Ċita web|url=http://archiviostorico.corriere.it/2014/gennaio/04/azzurri_asse_sui_diritti_senza_co_0_20140104_a5011904-750a-11e3-9ec5-05cfbca29500.shtml|titlu=Pd-azzurri: asse sui diritti (senza Ncd)|data=4 January 2014|pubblikatur=[[Corriere della Sera]]|lingwa=it|data-aċċess=8 January 2014|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151125092145/http://archiviostorico.corriere.it/2014/gennaio/04/azzurri_asse_sui_diritti_senza_co_0_20140104_a5011904-750a-11e3-9ec5-05cfbca29500.shtml|arkivju-data=25 November 2015}}</ref> F'Ottubru 2014, Berlusconi personalment approva l-proposti ta' Renzi dwar unjonijiet ċivili għall-omosesswali u triq aktar mgħaġġla għaċ-ċittadinanza għat-tfal tal-immigranti mwielda fl-Italja; <ref>{{Ċita web|url=http://archiviostorico.corriere.it/2014/ottobre/24/Dico_unioni_gay_ius_soli_co_0_20141024_bc75644c-5b40-11e4-9f79-7fe19c9e0c18.shtml|titlu="Dico sì a unioni gay e ius soli" Un altro asse Berlusconi-premier|data-aċċess=9 June 2015|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20141027120929/http://archiviostorico.corriere.it/2014/ottobre/24/Dico_unioni_gay_ius_soli_co_0_20141024_bc75644c-5b40-11e4-9f79-7fe19c9e0c18.shtml|arkivju-data=27 October 2014}}</ref> madankollu, il-partit baqa' soċjalment konservattiv . L-FI ċċara li jikkunsidra ż-żwieġ biss bħala l-għaqda bejn raġel u mara. <ref>{{Ċita web|url=http://www.ilgiornale.it/news/politica/unioni-civili-confronto-forza-italia-1212810.html|titlu=Unioni civili, confronto in Forza Italia|isem=Fabrizio de|awtur=Feo|data=13 January 2016|sit=ilGiornale.it|data-aċċess=11 November 2017|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20171111205554/http://www.ilgiornale.it/news/politica/unioni-civili-confronto-forza-italia-1212810.html|arkivju-data=11 November 2017}}</ref> Il-maġġoranza tal-membri tiegħu vvutaw kontra l-unjonijiet ċivili, filwaqt li l-NCD ivvota favur. <ref>{{Ċita web|url=http://www.corriere.it/politica/16_gennaio_13/unioni-civili-tensione-pd-berlusconi-forza-italia-votera-no-a257b1ce-ba34-11e5-b643-f344dc24c117.shtml|titlu=Unioni civili e adozioni, Pd diviso Berlusconi: "No al ddl Cirinnà"|data=13 January 2016|sit=Corriere della Sera|data-aċċess=9 November 2017|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20171119095427/http://www.corriere.it/politica/16_gennaio_13/unioni-civili-tensione-pd-berlusconi-forza-italia-votera-no-a257b1ce-ba34-11e5-b643-f344dc24c117.shtml|arkivju-data=19 November 2017}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.ilfattoquotidiano.it/2016/05/11/unioni-civili-ok-al-voto-di-fiducia-369-si-renzi-e-un-giorno-di-festa-le-destre-da-passera-alla-lega-referendum/2717805/|titlu=Unioni civili sono legge: M5s si astiene. Lega e Fdi contro. Renzi: "E' un giorno di festa". Le destre: "Referendum" - Il Fatto Quotidiano|data=11 May 2016|data-aċċess=11 November 2017|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20171111204745/https://www.ilfattoquotidiano.it/2016/05/11/unioni-civili-ok-al-voto-di-fiducia-369-si-renzi-e-un-giorno-di-festa-le-destre-da-passera-alla-lega-referendum/2717805/|arkivju-data=11 November 2017}}</ref> Barra minn hekk, il-partit huwa kritiku għat-tagħlim tal-istudji dwar il-ġeneru fl-iskejjel. <ref>{{Ċita web|url=http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2017/09/24/forza-italia-rilancia-basta-teorie-gender-nelle-nostre-scuoleBologna09.html|titlu=Forza Italia rilancia|data=24 September 2017|sit=Archivio - la Repubblica.it|data-aċċess=9 November 2017|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20171110061821/http://ricerca.repubblica.it/repubblica/archivio/repubblica/2017/09/24/forza-italia-rilancia-basta-teorie-gender-nelle-nostre-scuoleBologna09.html|arkivju-data=10 November 2017}}</ref> Il-membri tal-partit ġeneralment huma kontra l-abort u jfittxu li jillimitaw l-aċċess għalihom <ref>{{Ċita web|url=http://www.lanuovabq.it/it/aborto-e-nozze-gay-ecco-come-hanno-votato-gli-italiani-a-strasburgo|titlu=Aborto e nozze gay, ecco come hanno votato gli italiani a Strasburgo|sit=www.lanuovabq.it|data-aċċess=9 November 2017|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20171110114424/http://www.lanuovabq.it/it/aborto-e-nozze-gay-ecco-come-hanno-votato-gli-italiani-a-strasburgo|arkivju-data=10 November 2017}}</ref> u l-ewtanasja . <ref>{{Ċita web|url=http://www.lastampa.it/2017/04/20/italia/la-camera-approva-la-legge-sul-biotestamento-cIKYi117pVXttlXUn0LHbK/pagina.html|titlu=La Camera approva la legge sul biotestamento. I deputati cattolici: "E' eutanasia"|data=20 April 2017|sit=LaStampa.it}}</ref> Il-partit ikkritika l-immigrazzjoni illegali u l-mod kif ġiet immaniġġjata minn gvernijiet ta’ koalizzjoni taċ-ċentru-xellug . <ref>{{Ċita web|url=http://www.ilgiornale.it/news/politica/migranti-berlusconi-accordo-libia-lunica-soluzione-1425503.html|titlu=Migranti, Berlusconi: "Un accordo con la Libia è l'unica soluzione"|isem=Giovanni|awtur=Neve|data=27 July 2017|sit=ilGiornale.it|data-aċċess=9 November 2017|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20171110114259/http://www.ilgiornale.it/news/politica/migranti-berlusconi-accordo-libia-lunica-soluzione-1425503.html|arkivju-data=10 November 2017}}</ref> Iddikjara ruħu wkoll kontra l-introduzzjoni tal ''-jus soli'' fl-Italja. <ref>{{Ċita web|url=http://www.ilgiornale.it/news/politica/ius-soli-berlusconi-cittadinanza-va-meritata-1410991.html|titlu=Ius soli, Berlusconi: "La cittadinanza va meritata"|isem=Luca|awtur=Romano|data=19 June 2017|sit=ilGiornale.it|data-aċċess=9 November 2017|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20171110114508/http://www.ilgiornale.it/news/politica/ius-soli-berlusconi-cittadinanza-va-meritata-1410991.html|arkivju-data=10 November 2017}}</ref> Barra minn hekk, il-partit huwa kontra l-liberalizzazzjoni tad-droga, li jqisha potenzjalment negattiva għas-saħħa u mhux utli biex issolvi kwistjonijiet kriminali. <ref>{{Ċita web|url=http://www.forzaitalia.it/notizie/10456/gasparri-il-professor-veronesi-sbaglia-liberalizzare-la-droga-non-indebolisce-la-mafia|titlu=Forza Italia - Gasparri: Il professor Veronesi sbaglia, liberalizzare la droga non indebolisce la mafia|isem=Movimento Forza|awtur=Italia|sit=www.forzaitalia.it|data-aċċess=9 November 2017|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20171110114427/http://www.forzaitalia.it/notizie/10456/gasparri-il-professor-veronesi-sbaglia-liberalizzare-la-droga-non-indebolisce-la-mafia|arkivju-data=10 November 2017}}</ref> Meta l-predeċessuri ta’ FI kienu fil-poter, huma rrestriġew il-leġiżlazzjoni dwar il-kwistjoni, bil-liġi Fini-Giovanardi. Fl-aħħar nett, FI tikkunsidra l-Italja bħala pajjiż b’ċivilizzazzjoni Nisranija u tiffavorixxi l-wiri ta’ simboli Kristjani f’postijiet pubbliċi. <ref>{{Ċita web|url=http://www.gonews.it/2017/07/03/esporre-crocifisso-nelle-aule-consiliari-la-mozione-forza-italia/|titlu=Esporre il crocifisso nelle aule consiliari, la mozione di Forza Italia - gonews.it|data=3 July 2017|data-aċċess=9 November 2017|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20190619233610/https://www.gonews.it/2017/07/03/esporre-crocifisso-nelle-aule-consiliari-la-mozione-forza-italia/|arkivju-data=19 June 2019}}</ref> Fil-politika barranija, il-partit jappoġġja l-Unjoni Ewropea (UE), minkejja elementi ta’ kritika, [[NATO|in-NATO]], u relazzjoni mill-qrib mal-Istati Uniti. L-FI tfittex ukoll relazzjonijiet tajbin mar-Russja, speċjalment fid-difiża tal-interessi tal-kumpaniji Taljani li jesportaw lejn is-suq Russu. <ref>{{Ċita web|url=http://www.repubblica.it/politica/2017/09/17/news/fiuggi_berlusconi_fi_tajani-175731418/|titlu=Fi, Berlusconi sul palco di Fiuggi. Coro dalla platea: "Un presidente, c'è solo un presidente"|data=17 September 2017|data-aċċess=9 November 2017|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20171110061815/http://www.repubblica.it/politica/2017/09/17/news/fiuggi_berlusconi_fi_tajani-175731418/|arkivju-data=10 November 2017}}</ref> Il-partit huwa membru tal -Partit Popolari Ewropew (PPE) Ewropeista u taċ-ċentru-lemin. Filwaqt li l-biċċa l-kbira tal-membri tiegħu jappoġġjaw l-Unjoni Ewropea (UE), bl-aktar eżempju notevoli jkun Tajani (President tal [[Parlament Ewropew|-Parlament Ewropew]] mill-2017 sal-2019), oħrajn huma kemxejn Ewroxettiċi u kkritikaw l- [[Ewro]] u r-rwol tal-Ġermanja fl-UE. <ref>{{Ċita web|url=http://www.ilfoglio.it/soloqui/10961|titlu=Quegli economisti euroscettici (proprio come Berlusconi)|data=31 October 2011|pubblikatur=[[Il Foglio]]|lingwa=it|data-aċċess=22 January 2014|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140514171348/http://www.ilfoglio.it/soloqui/10961|arkivju-data=14 May 2014}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=http://www.presseurop.eu/en/content/news-brief/2245081-can-berlusconi-make-eurosceptic-comeback|titlu=Can Berlusconi make a eurosceptic comeback?|data=26 June 2012|sit=[[la Repubblica]]/[[The Guardian]]|pubblikatur=[[Presseurop]]|data-aċċess=22 January 2014|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140204010744/http://www.presseurop.eu/en/content/news-brief/2245081-can-berlusconi-make-eurosceptic-comeback|arkivju-data=4 February 2014}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=http://www.cityam.com/article/berlusconi-turns-eurosceptic-bid-return-power|titlu=Berlusconi turns Eurosceptic in bid to return to power|data=18 July 2012|pubblikatur=[[City A.M.]]|data-aċċess=22 January 2014|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140202231513/http://www.cityam.com/article/berlusconi-turns-eurosceptic-bid-return-power|arkivju-data=2 February 2014}}</ref> Il-partit jirrifjuta t-tikketta "Ewroxettiku", filwaqt li jappoġġja riforma tal-UE. <ref>{{Ċita web|url=http://www.eunews.it/2017/06/28/tajani-centrodestra-vince-se-guida-forza-italia-europa-da-cambiare-ma-non-in-discussione/88887|titlu=Tajani: "Centrodestra vince se guida Forza Italia. Europa da cambiare, ma non in discussione"|awtur=Paola Tavola|data=28 June 2017|sit=Euronews|data-aċċess=7 November 2017|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20170701130710/http://www.eunews.it/2017/06/28/tajani-centrodestra-vince-se-guida-forza-italia-europa-da-cambiare-ma-non-in-discussione/88887|arkivju-data=1 July 2017}}</ref> Fl-2017 Berlusconi rrikonċilja ma’ [[Angela Merkel]], [[Kanċillier tal-Ġermanja|il-Kanċillier tal-Ġermanja]] u waħda mill-mexxejja tal-PPE, wara snin ta’ ostilità, fejn afferma mill-ġdid l-appoġġ tiegħu għall- integrazzjoni Ewropea u l-ostilità tiegħu lejn il-populiżmu . <ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Goffredo De Marchis|data=18 August 2017|titlu="Silvio, pensaci tu". Merkel e Berlusconi, l'asse anti-populisti|url=http://www.repubblica.it/politica/2017/08/18/news/_silvio_pensaci_tu_merkel_e_berlusconi_l_asse_anti-populisti-173281243/|url-status=live|pubblikazzjoni=[[la Repubblica]]|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20171108040212/http://www.repubblica.it/politica/2017/08/18/news/_silvio_pensaci_tu_merkel_e_berlusconi_l_asse_anti-populisti-173281243/|arkivju-data=8 November 2017|data-aċċess=7 November 2017}}</ref> <ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Flavia Perina|data=5 August 2017|titlu=Berlusconi abbraccia la Merkel e l'europeismo, ed era ora|url=http://www.linkiesta.it/it/article/2017/08/05/berlusconi-abbraccia-la-merkel-e-leuropeismo-ed-era-ora/35136/|url-status=live|pubblikazzjoni=[[Linkiesta]]|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20171107222359/http://www.linkiesta.it/it/article/2017/08/05/berlusconi-abbraccia-la-merkel-e-leuropeismo-ed-era-ora/35136/|arkivju-data=7 November 2017|data-aċċess=7 November 2017}}</ref> <ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Marco Damilano|data=31 August 2017|titlu=Coalizione alla tedesca: la Merkel "riabilita" Berlusconi per un governo Pd-Forza Italia|url=http://espresso.repubblica.it/plus/articoli/2017/08/31/news/una-coalizione-piccola-piccola-1.308729|url-status=dead|pubblikazzjoni=[[l'Espresso]]|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20171107221452/http://espresso.repubblica.it/plus/articoli/2017/08/31/news/una-coalizione-piccola-piccola-1.308729|arkivju-data=7 November 2017|data-aċċess=7 November 2017}}</ref> == Appoġġ popolari == Ir-riżultati elettorali tal-FI b'mod ġenerali ( Kamra tad-Deputati ) u l-elezzjonijiet [[Parlament Ewropew|tal-Parlament Ewropew]] mill-2014 'l hawn huma murija fit-tabella t'hawn taħt.   == Riżultati tal-elezzjoni == === Parlament Taljan === {| class="wikitable" style="text-align:center" ! rowspan="2" |Elezzjoni ! rowspan="2" | Mexxej ! colspan="5" | Kamra tad-Deputati ! colspan="5" | Senat tar-Repubblika |- ! Voti ! % ! Siġġijiet ! +/– ! Pożizzjoni ! Voti ! % ! Siġġijiet ! +/– ! Pożizzjoni |- ! 2018 | rowspan="2" | [[Silvio Berlusconi]] | 4,596,956 | 14.0 |{{Composition bar|106|630}} | ''Ġdid'' | Ir-raba' | 4,358,004 | 14.4 |{{Composition bar|58|315}} | ''Ġdid'' | Ir-raba' |- ! 2022 | 2,278,217 | 8.1 |{{Composition bar|45|400}} |61 |Il-5 | 2,279,802 | 8.3 |{{Composition bar|18|200}} |40 |Il-5 |} === Parlament Ewropew === {| class="wikitable" style="text-align:center" !Elezzjoni ! Mexxej ! Voti ! % ! Siġġijiet ! +/– ! Grupp tal-PE |- ! 2014 | rowspan="2" | [[Silvio Berlusconi]] | 4,614,364 (it-3) | 16.8 |{{Composition bar|13|73}} | ''Ġdid'' | rowspan="3" | PPE |- ! 2019 | 2,351,673 (ir-4) | 8.8 |{{Composition bar|7|76}} |6 |- ! 2024 {{Nota|Run in a joint list with [[Us Moderates]].}} | Antonio Tajani | 2,243,030 (ir-4) | 9.6 |{{Composition bar|8|76}} |1 |} === Kunsilli Reġjonali === {| class="wikitable" style="border:1px #AAAAFF solid" ! width="150px" |Region ! width="100px" |Election year ! width="100px" |Votes ! width="100px" |% ! width="100px" |Seats ! width="50px" |+/− ! width="100px" |Status in legislature |- !Aosta Valley !2020 | colspan="2" |Joint list with Brothers of Italy |{{Composition bar|0|35}} |1 | style="background:#ddd; text-align:center" |No seats |- !Piedmont !2024 |162,888 |9.8 |{{Composition bar|5|50}} |1 | {{Yes2|Majority}} |- ![[Lombardija|Lombardy]] !2023 |208,420 |7.2 |{{Composition bar|6|80}} |8 | {{Yes2|Majority}} |- !South Tyrol !2023 |1,625 |0.6 |{{Composition bar|0|35}} |0 | style="background:#ddd; text-align:center" |No seats |- !Trentino !2023 |4,708 |2.0 |{{Composition bar|0|35}} |1 | style="background:#ddd; text-align:center" |No seats |- !Veneto !2020 |73,244 |3.6 |{{Composition bar|2|51}} |1 | {{Yes2|Majority}} |- !Friuli-Venezia Giulia !2023 |26,329 |6.7 |{{Composition bar|3|49}} |2 | {{Yes2|Majority}} |- !Emilia-Romagna !2024 |83,998 |5.6 |{{Composition bar|2|50}} |1 | {{No2|Opposition}} |- ![[Liguria]] !2024 |44,854 |8.0 |{{Composition bar|3|31}} |2 | {{Yes2|Majority}} |- ![[Toskana|Tuscany]] !2020 |69,456 |4.3 |{{Composition bar|1|41}} |1 | {{No2|Opposition}} |- !Marche !2020 |36,716 |5.9 |{{Composition bar|2|31}} |0 | {{Yes2|Majority}} |- !Umbria !2024 |31,128 |9.7 |{{Composition bar|2|21}} |1 | {{No2|Opposition}} |- ![[Lazjo|Lazio]] !2023 |130,368 |8.4 |{{Composition bar|3|50}} |3 | {{Yes2|Majority}} |- !Abruzzo !2024 |77,841 |13.4 |{{Composition bar|4|31}} |1 | {{Yes2|Majority}} |- !Molise !2023 |16,924 |12.0 |{{Composition bar|3|21}} |0 | {{Yes2|Majority}} |- !Campania !2020 |121,695 |5.2 |{{Composition bar|2|51}} |5 | {{No2|Opposition}} |- ![[Pulja|Apulia]] !2020 |149,399 |8.9 |{{Composition bar|4|51}} |1 | {{No2|Opposition}} |- !Basilicata !2024 |34 018 |13.0 |{{Composition bar|3|21}} |0 | {{Yes2|Majority}} |- !Calabria !2021 |131,882 |17.3 |{{Composition bar|8|31}} |3 | {{Yes2|Majority}} |- ![[Sqallija|Sicily]] !2022 |275,736 |14.8 |{{Composition bar|12|70}} |2 | {{Yes2|Majority}} |- !Sardinia !2024 |43,171 |6.3 |{{Composition bar|3|60}} |2 | {{No2|Opposition}} |} == Tmexxija == ; 2013–2023 * President: [[Silvio Berlusconi]] (2013–2023) * Viċi President: Antonio Tajani (2018–2023) <ref>{{Ċita web|url=https://www.treccani.it/enciclopedia/antonio-tajani|titlu=Tajani, Antonio nell'Enciclopedia Treccani|data-aċċess=30 October 2022|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20221030200818/https://www.treccani.it/enciclopedia/antonio-tajani|arkivju-data=30 October 2022}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.ansa.it/sito/notizie/politica/2022/10/21/chi-e-tajani-una-vita-tra-forza-italia-e-leuropa_e394db9d-f269-4701-8e10-376fe138fae4.html|titlu=Chi è Tajani, una vita tra Forza Italia e l'Europa – Politica|data=21 October 2022|data-aċċess=30 October 2022|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20221030200816/https://www.ansa.it/sito/notizie/politica/2022/10/21/chi-e-tajani-una-vita-tra-forza-italia-e-leuropa_e394db9d-f269-4701-8e10-376fe138fae4.html|arkivju-data=30 October 2022}}</ref> * Koordinatur: Giovanni Toti (2019), Mara Carfagna (2019), Antonio Tajani (2021–2023) ** Deputat Koordinatur: Anna Maria Bernini (2021–2023), Alessandro Cattaneo (2023) * Kunsillier Politiku: Giovanni Toti (2014–2018), Renato Schifani (2020–2023) * Kelliema: Deborah Bergamini (2014–2018), Giorgio Mulé (2018–2023) * Segretarju organizzattiv: [[Gregorio Fontana (politician)|Gregorio Fontana]] (2015–2023) ; 2023–preżent * Segretarju: Antonio Tajani (2021-preżent) ** L-Ewwel Viċi Segretarju: Deborah Bergamini (2024–preżenti) ** Viċi Segretarju: Stefano Benigni (2024-preżent), Alberto Cirio (2024-preżent), Roberto Occhiuto (2024-preżent) * President tal-Kunsill Nazzjonali: Renato Schifani (2024–preżenti) * President tal-Bord Nazzjonali: Letizia Moratti (2023–preżenti) * Kelliem: [[Raffaele Nevi]] (2023–preżenti) * Segretarju organizzattiv: [[Francesco Battistoni]] (2023-preżent) ; Parlament * Kap tal-Partit fil -Kamra tad-Deputati : Renato Brunetta (2013–2018), Mariastella Gelmini (2018–2021), Roberto Occhiuto (2021), Paolo Barelli (2021–2022), Alessandro Cattaneo (2022–2023), Paolo Barelli (2023–preżent) * Kap tal-Partit fis- Senat : Paolo Romani (2013–2018), Anna Maria Bernini (2018–2022), Licia Ronzulli (2022–2023), Maurizio Gasparri (2023–preżent) * Kap tal-Partit fil- [[Parlament Ewropew]] : Raffaele Baldassarre (2013–2014), Elisabetta Gardini (2014–2019), Antonio Tajani (2019–2022), Fulvio Martusciello (2022–preżent) == Simboli == <gallery> File:Forza_Italia.png|alt=Official logo,2013–present| Logo uffiċjali,<br /><br /><br /><br /> 2013–preżent Stampa:FI_Berlusconi_logo.png|alt=Electoral logo,2014–2018| Logo elettorali,<br /><br /><br /><br /> 2014–2018 File:Forza_Italia_Berlusconi_2018.svg|alt=Electoral logo,2018 general election| Logo elettorali,<br /><br /><br /><br /> Elezzjoni ġenerali tal-2018 File:Forza_Italia_Europee_2019.jpg|alt=Electoral logo,2019 European election| Logo elettorali,<br /><br /><br /><br /> Elezzjoni Ewropea tal-2019 Stampa:Forza_Italia_2022_electoral_logo.png|alt=Electoral logo,2022 general election| Logo elettorali,<br /><br /><br /><br /> Elezzjoni ġenerali tal-2022 Stampa:Flag_of_the_Forza_Italia.png|alt=Party flag| Bandiera tal-partit </gallery> == Referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] lag9lq740i8ewnlqg3034yb9w7h2suh 0 33751 333872 328659 2026-11-08T11:05:33Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333872 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox}} It-'''''Thymbra capitata''''' magħrufa bħala '''''Sagħtar''''' jew '''''Is-Sagħtar''''' hija arbuxxell perenni mill-familja Lamiaceae''.'' <ref name=":2">{{Ċita web|url=https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:460817-1|titlu=Thymbra capitata (L.) Cav. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|sit=Plants of the World Online|lingwa=en|data-aċċess=2025-04-22|arkivju-data=2025-04-16|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250416175657/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:460817-1|url-status=dead}}</ref> <ref name=":0">{{Ċita web|url=https://maltawildplants.com/LABT/Thymbra_capitata.php|titlu=Thymbra capitata (Mediterranean Thyme) : MaltaWildPlants.com - the online Flora of the Maltese Islands.|kunjom=Mifsud|isem=Stephen|data=2002-08-23|sit=maltawildplants.com|lingwa=en-us|data-aċċess=2025-04-22}}</ref> <ref name=":1">ERA (2019). BioSnippet ISSUE 2 ''Thymbra Capitata.'' Environment & Resources Authority (ERA). Retrieved from https://era.org.mt/wp-content/uploads/2019/09/BioSnippet_2-Mediterranean_Thyme.pdf</ref> <ref>{{Ċita web|url=http://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000323594|titlu=Thymbra capitata (L.) Cav.|sit=www.worldfloraonline.org|lingwa=en|data-aċċess=2025-07-31}}</ref> It-''Thymbra capitata'' tikber fir-reġjun fil-Mediterran u hija indiġena għall-Ġżejjer Maltin.<ref name=":1" /> <ref name=":0" /><ref name=":2" /><ref>{{Ċita web|url=https://www.gbif.org/species/5607804|titlu=Thymbra capitata (L.) Cav.|sit=www.gbif.org|lingwa=en|data-aċċess=2025-07-31}}</ref> == Deskrizzjoni == Is-sagħtar tibda twarrad b'abbundanża f'Mejju sa nofs is-Sajf twarrad bi ftit fjuri waħdiet matul il-bqija tas-sena.<ref name=":0"/><ref name=":1"/><ref>{{Ċita web|url=https://luirig.altervista.org/flora/taxa/index1.php?scientific-name=thymbra+capitata|titlu=Thymbra capitata [Timo arbustivo] - Flora Italiana|sit=luirig.altervista.org|data-aċċess=2025-07-31}}</ref><ref name=":3">{{Ċita web|url=https://www.cretanflora.com/thymbra_capitata.html|titlu=Thymbra capitata|sit=www.cretanflora.com|data-aċċess=2025-07-31}}</ref> Il-fjuri jikbru f'bukketti, huma vjola fir-roża u xi drabi rari jistgħu jkunu bojod. <ref name=":0"/><ref name=":1" /><ref name=":4">{{Ċita web|url=https://portal.cybertaxonomy.org/flora-greece/cdm_dataportal/taxon/955d6b83-fff5-4c13-833a-5dd87a59ff24|titlu=Thymbra capitata (L.) Cav. {{!}} Flora of Greece – An annotated checklist|sit=portal.cybertaxonomy.org|lingwa=en|data-aċċess=2025-07-31}}</ref> Tikber bħala arbuxxell tond li jkunu waħdiena jew fi gruppi ġox-Xagħri, fix-Xagħri viċin il-baħar, fix-xquq tal-ġebel kif ukoll fil-bidu tal-Widien <ref name=":0" /><ref name=":4" /><ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Valeria|isem1=Tomaselli,|kunjom2=Saverio|isem2=Sciandrello,|kunjom3=Pietro|isem3=Minissale,|kunjom4=Luigi|isem4=Forte,|kunjom5=Emanuele|isem5=Costanzo,|data=2024-01|titlu=Syntaxonomical Remarks on the Garrigues from Apulia (S Italy) and Neighboring Territories|url=https://www.mdpi.com/2223-7747/13/13/1800|rivista=Plants|lingwa=en|volum=13|numru=13}}</ref><ref name=":3" /> F'Malta din l-ispeċi hija ikkonsidrata bħala mheddha fir-Red Data Book tal-Ġżejjer Maltin<ref>{{Ċita web|url=https://era.org.mt/red-data-book-for-the-maltese-islands/|titlu=Red Data Book for the Maltese Islands|lingwa=en-US|data-aċċess=2025-04-22}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://maltawildplants.com/LABT/Thymbra_capitata.php|titlu=Thymbra capitata (Mediterranean Thyme) : MaltaWildPlants.com - the online Flora of the Maltese Islands.|kunjom=Mifsud|isem=Stephen|data=2002-08-23|sit=maltawildplants.com|lingwa=en-us|data-aċċess=2025-04-22}}</ref> Fl-Iżrael, il-pjanta ''Thymbra capitata'' għandha status protett u huwa reat kriminali li taħsadha. <ref>{{Ċita web|url=https://search.worldcat.org/title/716569354|titlu=MAPA's dictionary of plants and flowers in Israel {{!}} WorldCat.org|sit=search.worldcat.org|lingwa=en|data-aċċess=2025-04-22}}</ref> == L-użu tas-Sagħtar == F’Malta, l-għasel magħmul mill-fjuri tas-Sagħtar huwa imfittex sew u l-pjanta tas-Sagħtar hija meqjusa importanti ferm għat-trobbija tan-naħal u l-produzzjoni tal-għasel f’Malta. <ref name=":1" /><ref>Farrugia, D., Martin-Hernandez, R., & Zammit Mangion, M. (2022). Beekeeping in Malta: A Review of Current Practices, Trends and Challenges. ''Bee World'', ''99''(4), 131-138. doi:<nowiki>https://doi.org/10.1080/0005772X.2022.2113231</nowiki></ref> Fis-Seklu Għoxrin, is-Sagħtar kienet l-aktar magħrufa fost il-Maltin għat-tiżjin tal-presepji fi Żmien il-Milied.<ref name=":1" /> Għalkemm din l-użanza inqatgħet minħabba l-qtugħ ta rażan ta’ friegħi tas-Sagħtar għal dan l-għan<ref name=":1" />. Irriżulta sabiex is-Sagħtar ġiet legalment protetta fl-1932 minħabba din ir-raġuni, li din il-liġi għadha tapplika sal-lum il-ġurnata.<ref name=":1" /><ref name=":5">{{Ċita web|url=https://legislation.mt/eli/sl/10.10/20100722/mlt|titlu=LEĠIŻLAZZJONI MALTA|sit=legislation.mt|data-aċċess=2025-07-31}}</ref> Skont il-leġislazzjoni "''L.S.10.10 Leġislazzjoni Sussidjarja 10.10 Regolamenti Dwar il-Protezzjoni Tas-Sagħtar''", is-Sagħtar ma jistax jitqaċċat, jinqala’ jew jittieħed mill-abitat naturali fejn jinstab għall-skopijiet biex jintuża jew jinbiegħ, kif ukoll huwa illegali li pjanti tas-Sagħtar li inġabru mis-Selvaġġ jinxtraw jew jinżammu. <ref name=":5" /> Iż-żejt essenzjali tas-Sagħtar, estratt l-aktar mill-weraq ta’ din il-pjanta, huwa magħruf sa minn żmien il-qedem għall-użu importanti tiegħu kemm għall-fwieħa, għall-kċina, għat-tħawwir tal-ikel, kif ukoll fil-Mediċina Tradizzjonali madwar il-Mediterran fosthom fi Żmien il-Griegi u r-Rumani. <ref name=":6">{{Ċita rivista|kunjom1=Kheiria|isem1=Hcini,|kunjom2=Abir|isem2=Bahi,|kunjom3=Bendhifi|isem3=Zarroug, Monia|kunjom4=Ben|isem4=Farhat, Mouna|kunjom5=Abel|isem5=Lozano-Pérez, Antonio|data=2022-01|titlu=Polyphenolic Profile of Tunisian Thyme (Thymbra capitata L.) Post-Distilled Residues: Evaluation of Total Phenolic Content and Phenolic Compounds and Their Contribution to Antioxidant Activity|url=https://www.mdpi.com/1420-3049/27/24/8791|rivista=Molecules|lingwa=en|volum=27|numru=24}}</ref> <ref name=":7">{{Ċita rivista|kunjom1=Andrews|isem1=Alfred C.|data=1958-01|titlu=Thyme as a Condiment in the Graeco-Roman Era|url=https://www.journals.uchicago.edu/doi/abs/10.1086/368614|rivista=Osiris|volum=13|paġni=150–156}}</ref> <ref>Sabater-Jara, A. B., Funes, M. P., Pedreño, M. A., & Belchí-Navarro, S. (2019). Essential oils of Thymbra capitata and Thymus hyemalis and their uses based on their bioactivity. ''Thymus''. doi: 10.5772/intechopen.89309</ref> Għadhom jintużaw ukoll fil-Mediċina Tradizzjonali sal-ġurnata tal-lum fil-Portugall u fit-Tuneżija, fosthom għall-kontra l-infjammazzjoni, bħala duwa għall-ġrieħi, għaċ-ċirkulazzjoni u kontra it-tikmix.<ref name=":6" /><ref name=":7" /> <ref>Alves-Silva, J. M., Pedreiro, S., Cruz, M. T., Salgueiro, L., & Figueirinha, A. (2023). Exploring the Traditional Uses of ''Thymbra capitata'' Infusion in Algarve (Portugal): Anti-Inflammatory, Wound Healing, and Anti-Aging. ''Pharmaceuticals, 16(9),'' 1202. doi:<nowiki>https://doi.org/10.3390/ph16091202</nowiki></ref> Iż-żjut essenzjali li huma estratti mis-Sagħtar kienu u għadhom suġġett importanti ta’ riċerka għall-applikazzjonijiet industrijali, fejn studji juru li l-ingredjenti li jinsabu fiż-Żejt essenzjali tas-Sagħtar għandhom il-potenzjal li jkunu effettivi bħala suppliment mal-ikel, erbiċida, fungiċida, insettiċida u bħala diżinfettant.<ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Mercedes|isem1=Verdeguer,|kunjom2=Guillermo|isem2=Castañeda, Luis|kunjom3=Natalia|isem3=Torres-Pagan,|kunjom4=Antonio|isem4=Llorens-Molina, Juan|kunjom5=Alessandra|isem5=Carrubba,|data=2020-01|titlu=Control of Erigeron bonariensis with Thymbra capitata, Mentha piperita, Eucalyptus camaldulensis, and Santolina chamaecyparissus Essential Oils|url=https://www.mdpi.com/1420-3049/25/3/562|rivista=Molecules|lingwa=en|volum=25|numru=3}}</ref><ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Merino|isem1=Natalia|kunjom2=Berdejo|isem2=Daniel|kunjom3=Bento|isem3=Roberta|kunjom4=Salman|isem4=Hesham|kunjom5=Lanz|isem5=María|data=2019-07-01|titlu=Antimicrobial efficacy of Thymbra capitata (L.) Cav. essential oil loaded in self-assembled zein nanoparticles in combination with heat|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0926669019301608|rivista=Industrial Crops and Products|volum=133|paġni=98–104}}</ref><ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Karampoula|isem1=Foteini|kunjom2=Giaouris|isem2=Efstathios|kunjom3=Deschamps|isem3=Julien|kunjom4=Doulgeraki|isem4=Agapi I.|kunjom5=Nychas|isem5=George-John E.|data=2016-09|titlu=Hydrosol of Thymbra capitata Is a Highly Efficient Biocide against Salmonella enterica Serovar Typhimurium Biofilms|url=https://journals.asm.org/doi/full/10.1128/aem.01351-16|rivista=Applied and Environmental Microbiology|volum=82|numru=17|paġni=5309–5319}}</ref><ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Gabriele|isem1=Simone,|kunjom2=Margherita|isem2=Campo,|kunjom3=Silvia|isem3=Urciuoli,|kunjom4=Lorenzo|isem4=Moncini,|kunjom5=Maider|isem5=Giorgini,|data=2025-07|titlu=In Vitro Efficacy of Thymbra capitata (L.) Cav. Essential Oil Against Olive Phytopathogenic Fungi|url=https://www.mdpi.com/2076-2607/13/7/1503|rivista=Microorganisms|lingwa=en|volum=13|numru=7}}</ref><ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Saoulajan|isem1=Charfi|kunjom2=Boujida|isem2=Nadia|kunjom3=El Mihyaoui|isem3=Amina|kunjom4=El Baakili|isem4=Aafaf|kunjom5=Alshahrani|isem5=Mohammed Merae|data=2022-11-01|titlu=Phytochemistry, pharmacological investigations, industrial applications, and encapsulation of Thymbra capitata L., a review|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S092422442200423X|rivista=Trends in Food Science & Technology|volum=129|paġni=463–491}}</ref> Kif ukoll bħala preservattivi tal-ikel minħabba l-kwalitajiet ta’ dan iż-żejt essenzjali, li jnaqqas ferm ir-rata tat-tkattir tal-batterji <ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Charfi|isem1=S.|kunjom2=Boujida|isem2=N.|kunjom3=Abrini|isem3=J.|kunjom4=Senhaji|isem4=N. S.|data=2019-01-01|titlu=Study of chemical composition and antibacterial activity of Moroccan Thymbra capitata essential oil and its possible use in orange juice conservation|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S2214785319306236|rivista=Materials Today: Proceedings|sensiela=International Conference on Materials and Environmental Science, ICMES2018, Mohammed Premier University, Oujda, Morocco, April 26-28, 2018|volum=13|paġni=706–712}}</ref>. Inkluż għall-għan Mediku, fejn studji riċenti juru li l-komponenti fiż-żejt essenzjali tas-Sagħtar għandhom potenzjal li jintużaw fil-mediċini għal kontra it-tikmix <ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Miguel|isem1=Maria Graça|kunjom2=Gago|isem2=Custódia|kunjom3=Antunes|isem3=Maria Dulce|kunjom4=Megías|isem4=Cristina|kunjom5=Cortés-Giraldo|isem5=Isabel|data=2015|titlu=Antioxidant and Antiproliferative Activities of the Essential Oils from Thymbra capitata and Thymus Species Grown in Portugal|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1155/2015/851721|rivista=Evidence-Based Complementary and Alternative Medicine|lingwa=en|volum=2015|numru=1|paġni=851721}}</ref> == Referenzi == [[Kategorija:Ħxejjex aromatiċi]] [[Kategorija:Flora ta' Malta]] 5mia8317q1g4qy4esay8lgywa8vakal 0 33828 333813 330688 2026-11-08T01:14:18Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 3 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333813 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Cluj-Napoca''' (/ˈ k l uː ʒ n æ ˌ p oʊ k ə / KLOOZH-na-POH-kə; ), jew sempliċiment '''Cluj''' (pronunzja: [ˈkoloʒvaːr]), hija belt fil-Majjistral tar-[[Rumanija]]. Hija t-tieni l-aktar belt popolata fil-pajjiż u s-sede tal-Kontea ta' Cluj. Ġeografikament, hija bejn wieħed u ieħor daqs [[Bukarest]] (445 kilometru; 277 mil), [[Budapest]] (461 kilometru; 286 mil) u [[Belgrad]] (483 kilometru; 300 mil). Il-belt, li tinsab fil-wied tax-xmara Someșul Mic, hija kkunsidrata l-[[belt kapitali]] mhux uffiċjali tal-provinċja storika tat-Transilvanja. Għal xi deċennji qabel il-Kompromess Awstro-Ungariku tal-1867, kienet il-belt kapitali uffiċjali tal-Prinċipat il-Kbir tat-Transilvanja. Mill-2021, 286,598 abitant jgħixu fil-belt. Iż-żona metropolitana ta' Cluj-Napoca kellha popolazzjoni ta' 411,379 ruħ,<ref name="CJ Cluj">{{Ċita web|url=http://www.cjcluj.ro/zona-metropolitana-urbana/|titlu=Zona Metropolitana Urbana|pubblikatur=CJ Cluj|lingwa=ro|data-aċċess=25 May 2009|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090531014252/http://www.cjcluj.ro/zona-metropolitana-urbana/|arkivju-data=31 May 2009}}</ref> filwaqt li l-popolazzjoni taż-żona periurbana kellha popolazzjoni ta' madwar 420,000 ruħ.<ref name="Cluj County Council">{{Ċita web|url=http://www.cjcluj.ro/zona-metropolitana-urbana/|titlu=Zona Metropolitană Urbană și Strategii de Dezvoltare a Zonei Metropolitane Cluj-Napoca|pubblikatur=Cluj County Council|lingwa=ro|data-aċċess=2008-03-12|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20071114084040/http://www.cjcluj.ro/zona-metropolitana-urbana/|arkivju-data=14 November 2007}}</ref> Skont stima tal-2007, il-belt ospitat popolazzjoni medja ta' iktar minn 20,000 student u nonresidenti oħra kull sena mill-2004 sal-2007.<ref name="Foaia Transilvană-2008">{{Ċita web|url=http://www.ftr.ro/wanted-clujeanul-verde-2898.php|titlu=Wanted: clujeanul verde|data=6 March 2008|pubblikatur=Foaia Transilvană|lingwa=ro|data-aċċess=2008-05-12|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080511000054/http://www.ftr.ro/wanted-clujeanul-verde-2898.php|arkivju-data=11 May 2008}}</ref> Il-belt tinfirex 'il barra mill-Knisja ta' San Mikiel fil-Pjazza ta' Unirii, li nbniet fis-seklu 14 u li ngħatat isem l-Arkanġlu Mikiel, il-qaddis patrun ta' Cluj.<ref>{{Ċita web|url=http://www.clujonline.com/ro/catedrala_sf_mihail.htm|titlu=Catedrala "Sf. Mihail"|pubblikatur=Clujonline.com|lingwa=ro|data-aċċess=2008-03-12|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080322072926/http://www.clujonline.com/ro/catedrala_sf_mihail.htm|arkivju-data=22 March 2008}}</ref> Il-muniċipalità tkopri erja ta' 179.52 kilometru kwadru (69.31 mil kwadru). Cluj esperjenzat deċennju ta' tnaqqis matul is-snin disgħin, u r-reputazzjoni internazzjonali tagħha batiet mill-politiki tas-sindku tagħha ta' dak iż-żmien, Gheorghe Funar.<ref name="Financial Times-2008">{{Ċita web|url=http://www.ft.com/cms/s/97363fb4-ea07-11dc-b3c9-0000779fd2ac.html|url-aċċess=subscription|titlu=Cluj: Buzz grips university town|data=6 March 2008|data-aċċess=2008-03-13|url-status=live|arkivju-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/http://www.ft.com/cms/s/97363fb4-ea07-11dc-b3c9-0000779fd2ac.html|arkivju-data=10 December 2022}}</ref> Fil-bidu tas-seklu 21, il-belt kienet waħda miċ-ċentri akkademiċi, kulturali, industrijali u kummerċjali l-aktar importanti fir-Rumanija. Fost istituzzjonijiet oħra, tospita l-akbar università tal-pajjiż, l-Università ta' Babeș-Bolyai, bil-ġnien botaniku tagħha, istituzzjonijiet kulturali ta' fama nazzjonali bħat-Teatru u l-Opera Nazzjonali, kif ukoll l-akbar bank kummerċjali ta' sjieda Rumena. <ref>{{Ċita web|url=http://www.clujeanul.ro/cluj/presa-britanica-clujul-campion-mondial-la-dezvoltare-2327155|titlu=Presa britanică: "Clujul, campion mondial la dezvoltare"|awtur=Alexandra Groza|data=8 January 2008|pubblikatur=Clujeanul|lingwa=ro|data-aċċess=2008-03-12|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080504173100/http://www.clujeanul.ro/cluj/presa-britanica-clujul-campion-mondial-la-dezvoltare-2327155|arkivju-data=4 May 2008}}</ref> Cluj-Napoca kellha t-titli ta' Kapitali Ewropea taż-Żgħażagħ fl-2015,<ref>{{Ċita web|url=http://www.cluj2015.eu/|titlu=cluj2015.eu|sit=www.cluj2015.eu|data-aċċess=14 December 2014|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20141217004901/http://www.cluj2015.eu/|arkivju-data=17 December 2014}}</ref> u Belt Ewropea tal-Isport fl-2018.<ref>{{Ċita web|url=http://www.monitorulcj.ro/sport/61381-cluj-napoca-a-castigat-titlul-de-%E2%80%9Coras-european-al-sportului-2018%E2%80%9D#sthash.VPsNBXo6.dpbs|titlu=Cluj-Napoca a câștigat titlul de "Oraș European al Sportului 2018"|awtur=Raluca Sas|data=6 December 2017|sit=monitorulcj.ro|lingwa=ro|data-aċċess=22 April 2018|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180423102021/http://www.monitorulcj.ro/sport/61381-cluj-napoca-a-castigat-titlul-de-%E2%80%9Coras-european-al-sportului-2018%E2%80%9D#sthash.VPsNBXo6.dpbs|arkivju-data=23 April 2018}}</ref> Fl-2021, il-belt ingħaqdet man-Network tal-Bliet Kreattivi tal-[[UNESCO]] u ġiet imsemmija bħala Belt tal-Films tal-UNESCO.<ref>{{Ċita web|url=https://citiesoffilm.org/cluj-napoca/|titlu=Cluj-Napoca|data-aċċess=2024-04-08}}</ref> == [[Etimoloġija]] == === Napoca === Fis-sit tal-belt kien hemm insedjament pre-Ruman bl-isem ta' ''Napoca''. Wara l-konkwista Rumana taż-żona fis-sena 106 W.K., il-post kien magħruf bħala ''Municipium Aelium Hadrianum Napoca''. Etimoloġiji possibbli għal ''Napoca'' jew ''Napuca'' jinkludu l-ismijiet ta' xi tribujiet Daċjani bħan-''Naparis'' jew ''in-Napaei'', it-terminu Grieg ''napos'' (νάπος), li jfisser "wied bis-siġar" jew l- [[Indoewropew|għerq Indo-Ewropew]] ''*snā-p-'' (Pokorny 971–972), "li jiċċirkola, li jgħum, jixxarrab". === Kluj === [[Stampa:Tiperit_en_Klus.JPG|daqsminuri|Iskrizzjoni Rumena ta' ktieb reliġjuż: "Stampat fi Klus fis-sena tal-Mulej tagħna 1703" (tradotta).]] L-ewwel darba li ssemma bil-miktub l-isem attwali tal-belt – bħala Borough Irjali – kien fl-1213 taħt l-isem Latin Medjevali ''Castrum Clus''. <ref name="Clujeanet-2">{{Ċita web|url=http://clujnet.com/romana/001_cluj_napoca/istorie/03-colonistii_sasi.htm|titlu=O istorie inedită a Clujului – Cetatea coloniștilor sași|pubblikatur=ClujNet.com|lingwa=ro|data-aċċess=2008-03-16|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080130171551/http://clujnet.com/romana/001_cluj_napoca/istorie/03-colonistii_sasi.htm|arkivju-data=30 January 2008}}</ref> Minkejja l-fatt li ''Clus'' bħala isem ta' kontea ġie rreġistrat fid-dokument tal-1173 ''Thomas comes Clusiensis'', huwa maħsub li d-deżinjazzjoni tal-kontea ġejja mill-isem tal- ''castrum'', li seta' kien jeżisti qabel l-ewwel darba li ssemma fl-1213, u mhux viċi versa.<ref name="Lazarovici et al-6" /> Fir-rigward tal-isem ta' dan il-kamp, hemm diversi ipoteżijiet dwar l-oriġini tiegħu. Jista' jirrappreżenta derivazzjoni mit-terminu [[Lingwa Latina|Latin]] ''clausa.&nbsp;–&nbsp;clusa'', li tfisser "post magħluq", "stretta", "wied".<ref name="Lazarovici et al-6" /> Tifsiriet simili huma attribwiti lit- [[Lingwi Slavi|terminu Slaviku]] ''kluč'', li jfisser " ċavetta "<ref name="Lazarovici et al-6" /> u l-kelma Ġermaniża ''Klause&nbsp;–&nbsp;Kluse'' (li tfisser "passaġġ tal-muntanji" jew " weir ").<ref name="Gaal-2000">{{Ċita web|url=http://www.szabadsag.ro/archivum/2000/0sep-19.htm|titlu=Kolozsvári kronológia – Kolozsvár kétezer esztendeje dátumokban|isem=György|awtur=Gaal|data=19 July 2000|pubblikatur=Szabadság|lingwa=hu|data-aċċess=2008-03-15|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20081207090923/http://www.szabadsag.ro/archivum/2000/0sep-19.htm|arkivju-data=7 December 2008}}</ref> L-ismijiet Latini u Slavi ġew attribwiti lill-wied li jiċkien jew jingħalaq bejn l-għoljiet eżatt fil-punent ta' Cluj-Mănăștur.<ref name="Lazarovici et al-6" /> Proposta alternattiva tirrelata l-isem tal-belt mal-ewwel maġistrat tagħha, ''Miklus''&nbsp;–&nbsp;''Miklós'' / ''Kolos''.<ref name="Gaal-2000" /> Il- forma Ungeriża ''Kolozsvár'', irreġistrata għall-ewwel darba fl-1246 bħala ''Kulusuar'', għaddiet minn diversi bidliet fonetiċi matul is-snin (''uar'' / ''vár'' tfisser "kastell" bl-Ungeriż); il-varjant ''Koloswar'' jidher għall-ewwel darba f'dokument mill-1332.<ref name="Asztalos-2003">{{Ċita web|url=http://www.szabadsag.ro/archivum/2003/08/3aug-04.htm|titlu=Kolozsvár neve|isem=Lajos|awtur=Asztalos|data=4 August 2003|pubblikatur=Szabadság|lingwa=hu|data-aċċess=2008-03-15|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20081207090427/http://www.szabadsag.ro/archivum/2003/08/3aug-04.htm|arkivju-data=7 December 2008}}</ref> L-isem Sassonu tagħha ''Clusenburg'' / ''Clusenbvrg'' deher fl-1348, iżda mill-1408 intużat il-forma ''Clausenburg''.<ref name="Asztalos-2003" /> L-isem Rumen tal-belt kien jinkiteb alternattivament bħala ''Cluj'' jew ''Cluș'', <ref name="Szabó-2007">{{Ċita web|url=http://dictionar.referinte.transindex.ro/index.php3?action=betu&betu=k&kezd=60&co=nemet|titlu=Dicționar de localități din Transilvania|isem=Attila m.|awtur=Szabó|lingwa=ro|data-aċċess=2008-03-15|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100822094410/http://dictionar.referinte.transindex.ro/index.php3?action=betu&betu=k&kezd=60&co=nemet|arkivju-data=22 August 2010}}</ref> dan tal-aħħar huwa l-każ fil- ''Poesis'' ta' Mihai Eminescu. Ismijiet storiċi oħra għall-belt, kollha relatati ma' jew derivati minn "Cluj" f'lingwi differenti, jinkludu [[Lingwa Latina|l-Latin]] ''Claudiopolis'', [[Lingwa Taljana|it-Taljan]] ''Clausemburgo'', it-Tork ''Kaloşvar'' u l-Yiddish קלויזנבורג ''Kloyznburg'' jew קלאזין ''Klazin''. <ref name="Szabó-2007">{{Ċita web|url=http://dictionar.referinte.transindex.ro/index.php3?action=betu&betu=k&kezd=60&co=nemet|titlu=Dicționar de localități din Transilvania|isem=Attila m.|awtur=Szabó|lingwa=ro|data-aċċess=2008-03-15|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100822094410/http://dictionar.referinte.transindex.ro/index.php3?action=betu&betu=k&kezd=60&co=nemet|arkivju-data=22 August 2010}}<cite class="citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFSzabó">Szabó, Attila m. [https://web.archive.org/web/20100822094410/http://dictionar.referinte.transindex.ro/index.php3?action=betu&betu=k&kezd=60&co=nemet "Dicționar de localități din Transilvania"] (in Romanian). </cite></ref> === Isem uffiċjali attwali === Napoca, l-isem pre-Ruman u Ruman ta' insedjamenti antiki fiż-żona tal-belt moderna, ġie miżjud mal-isem storiku u modern ta' Cluj matul id-dittatorjat nazzjonali-komunista ta' [[Nicolae Ceaușescu]] bħala parti mill-isforzi tiegħu biex joħloq il-miti. <ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Pippidi|isem=Andrei|sena=2006|kapitlu=Historical Memory and Legislative Changes in Romania|editur-kunjom2=Klaus Ziemer|titlu=Totalitarian and Authoritarian Regimes in Europe: Legacies and Lessons from the Twentieth Century|url=https://books.google.com/books?id=olpKYhgrS48C&pg=PA466|pubblikatur=[[Berghahn Books]]|paġna=466|isbn=9781571816412|data-aċċess=14 October 2021}}</ref> Dan ġara fl-1974, meta l- awtoritajiet komunisti għamlu dan il-ġest nazzjonalista bil-għan li jenfasizzaw l-għeruq pre-Rumani tal-belt. <ref>{{Ċita ktieb|kunjom=George W. White|sena=1999|kapitlu=Transylvania: Hungarian, Romanian, or Neither?|kapitlu-url=https://books.google.com/books?id=ikVCJQIJsNoC&pg=PA275|editur-kunjom2=David H. Kaplan|titlu=Nested Identities: Nationalism, Territory, and Scale|pubblikatur=Rowman & Littlefield|paġna=275|isbn=0-8476-8467-9|data-aċċess=2021-10-15}}</ref> <ref name="National Institute of Statistics">{{Ċita web|url=http://www.clujonline.com/ro/istoric.htm|titlu=Cluj-Napoca. Istoric|pubblikatur=Clujonline.com|lingwa=ro|data-aċċess=2008-03-14|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200219101645/http://www.clujonline.com/ro/istoric.htm|arkivju-data=19 February 2020}}</ref> L-isem sħiħ ta' "Cluj-Napoca" rarament jintuża barra minn kuntesti uffiċjali. == Storja == L- [[Imperu Ruman]] ikkonkwista lil Dacia fis-snin 101 u 106 AD, matul il-ħakma ta' Trajanu, u l-insedjament Ruman ta' Napoca, stabbilit għall-ħabta tas-sena 106, huwa rreġistrat għall-ewwel darba fuq ġebla miliari skoperta fl-1758 fil-viċinanza tal-belt. Is-suċċessur ta' Trajanu, Hadrian, ta lil Napoca l-istatus ta' ''municipium'' bħala ''municipium Aelium Hadrianum Napocenses''. Aktar tard, fit-tieni seklu AD, il-belt kisbet l-istatus ta' ''colonia'' bħala ''Colonia Aurelia Napoca''. Napoca saret kapitali provinċjali ta' Dacia Porolissensis u għalhekk is-sede ta' prokuratur. Il- ''colonia'' ġiet evakwata fis-sena 274 mir-Rumani. <ref name="Lazarovici et al-10" /> M'hemm l-ebda referenzi għal insedjament urban fis-sit għall-parti l-kbira ta' millennju wara dan.   [[Stampa:Map of Cluj-Napoca by Braun Hogenberg (middle size) (97693430).jpg|xellug|daqsminuri|''"Claudiopolis, Coloswar vulgo Clausenburg, Transilvaniæ civitas primaria"''. Gravure ta' Cluj minn Georg Houfnagel (1617)]] Fil-bidu tal- [[Medjuevu|Medju Evu]], żewġ gruppi ta' bini kienu jeżistu fis-sit attwali tal-belt: il-fortizza tal-injam f'Cluj-Mănăștur (''Kolozsmonostor'') u l-insedjament ċivili żviluppat madwar il- ''Piața Muzeului'' (Pjazza tal-Mużew) attwali fiċ-ċentru tal-belt. Għalkemm id-data preċiża tal-konkwista tat-Transilvanja mill- Ungeriżi mhijiex magħrufa, l-eqdem artifatti Ungeriżi misjuba fir-reġjun huma datati għall-ewwel nofs tas-seklu għaxar. <ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Madgearu|isem=Alexandru|sena=2001|titlu=Românii în opera Notarului Anonim|post=Cluj-Napoca|pubblikatur=Centrul de Studii Transilvane, Fundația Culturală Română|isbn=973-577-249-3}}</ref> Fi kwalunkwe każ, wara dak iż-żmien, il-belt saret parti mir- Renju tal-Ungerija. Ir-Re Stiefnu I għamel il-belt is-sede tal- kontea tal-kastell ta' Kolozs, u r-Re San Ladislaw I tal-Ungerija waqqaf l-abbazija ta' Cluj-Mănăștur (''Kolozsmonostor''), meqruda matul l-invażjonijiet Tatari fl-1241 u l-1285.<ref name="Lazarovici et al-6" /> Fir-rigward tal-kolonja ċivili, kastell u raħal inbnew fil-majjistral tan-Napoca tal-qedem mhux aktar tard mill-aħħar tas-seklu 12. <ref name="Lazarovici et al-6" /> Dan ir-raħal ġdid ġie stabbilit minn gruppi kbar ta' Sassoni tat-Transilvanja, imħeġġa matul ir-renju tal-Prinċep tal-Kuruna Stiefnu, Duka tat-Transilvanja.<ref name="Clujeanet-2">{{Ċita web|url=http://clujnet.com/romana/001_cluj_napoca/istorie/03-colonistii_sasi.htm|titlu=O istorie inedită a Clujului – Cetatea coloniștilor sași|pubblikatur=ClujNet.com|lingwa=ro|data-aċċess=2008-03-16|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080130171551/http://clujnet.com/romana/001_cluj_napoca/istorie/03-colonistii_sasi.htm|arkivju-data=30 January 2008}}<cite class="citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20080130171551/http://clujnet.com/romana/001_cluj_napoca/istorie/03-colonistii_sasi.htm "O istorie inedită a Clujului – Cetatea coloniștilor sași"] (in Romanian). </cite></ref> L-ewwel referenza affidabbli tal-insedjament tmur lura għall-1275, f'dokument tar-Re Ladislaw IV tal-Ungerija, meta r-raħal (''Villa Kulusvar'') ingħata lill-Isqof tat-Transilvanja. Fid-19 ta' Awwissu 1316, matul il-ħakma tar-re l-ġdid, Karlu I tal-Ungerija, Cluj ingħatat l-istatus ta' belt (bil-[[Lingwa Latina|Latin]]: ''civitas''), bħala premju għall-kontribut tas-Sassoni għat-telfa tal-voivode ribelluż tat-Transilvanja, Ladislaw Kán. <ref name="Lazarovici et al-1997" /> Il-koppja midfuna flimkien u magħrufa bħala l- Maħbubin ta' Cluj-Napoca huwa maħsub li għexu bejn l-1450 u l-1550.<ref>{{Ċita pubblikazzjoni|lingwa=en|paġni=13130}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.archaeology.org/news/819-130424|titlu=Buried Couple Found Holding Hands - Archaeology Magazine|sit=www.archaeology.org|data-aċċess=2019-11-28|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200404045516/https://www.archaeology.org/news/819-130424|arkivju-data=4 April 2020}}</ref> Ħafna gildi tas-snajja' ġew stabbiliti fit-tieni nofs tas-seklu 13, u strat patrizjarju bbażat fuq il-kummerċ u l-produzzjoni tas-snajja' ħa post l-elit tal-artijiet l-aktar antiki fit-tmexxija tal-belt. Permezz tal-privileġġ mogħti minn Sigismund tal-Lussemburgu fl-1405, il-belt għażlet li ma tibqax fil-ġurisdizzjoni tal-voivodi, viċi-voivodi u mħallfin rjali, u kisbet id-dritt li teleġġi ġurija ta' tnax-il membru kull sena. Fl-1488, ir-Re Matthias Corvinus (imwieled f'Kolozsvár fl-1443) ordna li ċ-ċentumvirat—il-kunsill tal-belt, li kien jikkonsisti minn mitt raġel—jkun nofs magħmul mill-homines bone conditiones (in-nies sinjuri), bl-artiġjani jipprovdu n-nofs l-ieħor; flimkien kienu se jeleġġu l-imħallef ewlieni u l-ġurija. Sadanittant, intlaħaq ftehim li jipprovdi li nofs ir-rappreżentanti fuq dan il-kunsill tal-belt kellhom jinġabru mill-Ungeriżi, nofs mill-popolazzjoni Sassona, u li l-karigi ġudizzjarji kellhom jinżammu fuq bażi ta' rotazzjoni. Fl-1541, Kolozsvár saret parti mir-Renju Ungeriż tal-Lvant (li ttrasforma fil-Prinċipalità tat-Transilvanja fl-1570) wara li t-Torok Ottomani okkupaw il-parti ċentrali tar-Renju tal-Ungerija; segwa perjodu ta' prosperità ekonomika u kulturali. Għalkemm Alba Iulia (''Gyulafehérvár'') serviet bħala kapitali politika għall-prinċpijiet tat-Transilvanja, Cluj (''Kolozsvár'') gawdiet l-appoġġ tal-prinċpijiet sa ċertu punt, u b'hekk stabbiliet konnessjonijiet maċ-ċentri l-aktar importanti tal-[[Ewropa]] tal-Lvant f'dak iż-żmien, flimkien ma' Košice (Kassa), [[Krakovja]], [[Praga]] u [[Vjenna]]. [[Stampa:Josephinische_Landaufnahme_pg083.jpg|lemin|daqsminuri|300x300px|Clausenburg fil-mapep tal-Gran Dukat tat-Transilvanja, 1769–1773. Josephinische Landesaufnahme]] F'termini ta' reliġjon, l-ideat [[Riforma Protestanta|Protestanti]] dehru għall-ewwel darba f'nofs is-seklu 16. Matul is-servizz ta' Gáspár Heltai bħala predikatur, il-Luteraniżmu kiber fl-importanza, kif għamlet ukoll id-duttrina Żvizzera tal-Kalviniżmu. Sal-1571, id- Dieta ta' Turda (''Torda'') kienet adottat reliġjon aktar radikali, l-Unitarjaniżmu ta' Ferenc Dávid, ikkaratterizzat mill-interpretazzjoni ħielsa tal-Bibbja u ċ-ċaħda tad-domma tat- [[It-Trinità Mqaddsa|Trinità]]. <ref name="Lazarovici et al-9" /> Stephen Báthory waqqaf akkademja Ġiżwita Kattolika fil-belt sabiex jippromwovi moviment kontra r-Riforma; madankollu, ma kellux ħafna suċċess. <ref name="Lazarovici et al-9" /> Għal sena, fl-1600–1601, Cluj saret parti mill- unjoni personali ta' Michael il-Qalbieni. <ref>{{Ċita web|url=http://www.cnaa.acad.md/files/theses/2007/5770/cristina_martiniuc_thesis.pdf|titlu=Probleme actuale ale calității de subiect de drept internațional public contemporan|isem=Cristina|awtur=Martâniuc|pubblikatur=CNAA (Republic of Moldova)|lingwa=ro|data-aċċess=2008-03-17|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070108120718/http://www.cnaa.acad.md/files/theses/2007/5770/cristina_martiniuc_thesis.pdf|arkivju-data=8 January 2007|kwotazzjoni=În istoria poporului român, o uniune personală a fost creată în anul 1600 prin unirea politică a celor trei țări Românești – Transilvania, Moldova și Țara Românească – sub un singur domnitor: Mihai Vodă Viteazul (In the history of the Romanian people, a personal union was created in 1600 with the political union of the three Romanian countries – Transylvania, Moldova and Wallachia – under a single ruler: Michael the Brave)}}</ref> <ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Ciorănescu|isem=George|data=1 September 1976|titlu=Michael the Brave – Evaluations and Revaluations of the Walachian Prince|url=http://www.osa.ceu.hu/files/holdings/300/8/3/pdf/52-4-102.pdf|url-status=dead|pubblikatur=Radio Free Europe Research: RAD Background Report/191|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080408202135/http://www.osa.ceu.hu/files/holdings/300/8/3/pdf/52-4-102.pdf|arkivju-data=8 April 2008|data-aċċess=2008-03-15}}</ref> Taħt it- Trattat ta' Carlowitz fl-1699, saret parti mill- monarkija Habsburg. <ref>{{Ċita enċiklopedija|url=https://www.britannica.com/eb/article-9020364/Treaty-of-Carlowitz|url-status=live}}</ref> Fis-seklu 17, Cluj sofriet minn kalamitajiet kbar, u sofriet minn epidemiji tal- pesta u nirien devastanti. It-tmiem ta' dan is-seklu ġab miegħu t-tmiem tas-sovranità Torka, iżda l-belt tilfet ħafna mill-ġid tagħha, il-libertà muniċipali, iċ-ċentralità kulturali, is-sinifikat politiku u anke l-popolazzjoni tagħha. Gradwalment reġgħet kisbet il-pożizzjoni importanti tagħha fit-Transilvanja bħala l-kwartieri ġenerali tal-Gubernium u d-Dieti bejn l-1719 u l-1732, u għal darb'oħra mill-1790 sal- rivoluzzjoni tal-1848, meta l-Gubernium mar joqgħod f'Nagyszeben (Hermannstadt), li llum hija Sibiu). Fl-1791, grupp ta' intellettwali Rumeni fasslu petizzjoni, magħrufa bħala ''Supplex Libellus Valachorum'', li ntbagħtet lill-Imperatur fi Vjenna. Il-petizzjoni talbet l-ugwaljanza tan-nazzjon Rumen fit-Transilvanja fir-rigward tan-nazzjonijiet l-oħra (Sassoni, Szekler u Ungeriżi) immexxija mill- ''Unio Trium Nationum'', iżda ġiet miċħuda mid-Dieta ta' Cluj. <ref name="Lazarovici et al-9" /> Mill-1830 'l hawn, il-belt saret iċ-ċentru tal-moviment nazzjonali Ungeriż fi ħdan il-prinċipalità. Dan faqqa' bir- Rivoluzzjoni Ungeriża tal-1848. Il-kmandant Awstrijak Karl von Urban ħa l-kontroll tal-belt fit-18 ta' Novembru 1848, wara battalja. <ref>{{Ċita ktieb|kunjom=von Wurzbach|isem=Constantin|sena=1884|titlu=Urban, Karl Freiherr. In: [[Biographisches Lexikon des Kaiserthums Oesterreich]] (Biographical Encyclopedia of the Austrian Empire)|lingwa=de|volum=49|post=Vienna|pubblikatur=Kaiserlich-königliche Hof- und Staatsdruckerei|paġni=118}}</ref> Wara dan, l-armata Ungeriża mmexxija mill-ġeneral Pollakk Józef Bem, nediet offensiva fit-Transilvanja, u ħatfet lura Klausenburg sal-Milied tal-1848. <ref>{{Ċita web|url=http://mek.oszk.hu/03400/03407/html/370.html|titlu=Bem's Campaign in Transylvania; Revolutionary Consolidation and Its Contradictions|pubblikatur=MEK (Hungarian Electronic Library)|data-aċċess=2008-03-14|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090110194735/http://mek.oszk.hu/03400/03407/html/370.html|arkivju-data=10 January 2009}}</ref> Wara r-rivoluzzjoni tal-1848, ġie stabbilit reġim assolutista, segwit minn reġim liberali li tela' fil-poter fl-1860. F'dan l-aħħar perjodu, il-gvern ta drittijiet ugwali lir-Rumeni etniċi, iżda biss għal żmien qasir. Fl-1865, id-Dieta f'Cluj abolixxiet il-liġijiet ivvutati f'Sibiu (Nagyszeben/Hermannstadt), u pproklamat il-Liġi tal-1848 dwar l-Unjoni tat-Transilvanja mal-Ungerija. Università moderna twaqqfet fl-1872, bl-intenzjoni li tippromwovi l-integrazzjoni tat-Transilvanja fl-Ungerija. Qabel l-1918, l-uniċi skejjel bil-lingwa Rumena tal-belt kienu żewġ skejjel elementari mmexxija mill-knisja, u l-ewwel perjodiku Rumen stampat ma deherx qabel l-1903. Wara l-Kompromess Awstro-Ungariku tal-1867, Klausenburg u t-Transilvanja kollha ġew integrati mill-ġdid fir-Renju tal-Ungerija. Matul dan iż-żmien, Klausenburg kienet fost l-akbar u l-aktar bliet importanti tar-renju u kienet is-sede tal-Kontea ta' Kolozs. Ir-Rumeni etniċi fit-Transilvanja sofrew oppressjoni u persekuzzjoni. L-ilmenti tagħhom instabu espressjoni fil-Memorandum Transilvanjan, petizzjoni mibgħuta fl-1892 mill-mexxejja politiċi tar-Rumeni tat-Transilvanja lill-Imperatur-Re Awstro-Ungariku Franz Joseph. Din talbet drittijiet ugwali mal-Ungeriżi u talbet it-tmiem tal-persekuzzjonijiet u t-tentattivi ta' Magyarizzazzjoni. L-Imperatur bagħat il-memorandum lil [[Budapest]]—il-kapitali [[Ungerija|Ungeriża]]. L-awturi, fosthom Ioan Rațiu u Iuliu Coroianu, ġew arrestati, imħarrek u kkundannati għall-ħabs għal "tradiment għoli" f'Kolozsvár/Cluj f'Mejju 1894. Matul il-proċess, madwar 20,000 persuna li kienu ġew Cluj dimostraw fit-toroq tal-belt b'appoġġ għall-akkużati. Sena wara, ir-Re tahom maħfra fuq il-parir tal-prim ministru Ungeriż tiegħu, Dezső Bánffy. Fl-1897, il-gvern Ungeriż iddeċieda li għandhom jintużaw biss ismijiet ta' postijiet Ungeriżi u pprojbixxa l-użu tal-verżjonijiet Ġermaniżi jew Rumeni tal-isem tal-belt fuq dokumenti uffiċjali tal-gvern. [[Stampa:Neolog_synagogue_Cluj.jpg|daqsminuri|Sinagoga Neologa u skola Lhudija fil-bidu tas-seklu 20]] [[Stampa:Tribunalul_și_Curtea_de_Apel.jpg|daqsminuri|Il-Palazz tal-Ġustizzja]] Fil-ħarifa tal-1918, hekk kif l-Ewwel Gwerra Dinjija kienet waslet biex tintemm, Cluj saret ċentru ta' attività rivoluzzjonarja, immexxija minn [[Amos Frâncu]]. Fit-28 ta' Ottubru 1918, Frâncu għamel appell għall-organizzazzjoni tal-“għaqda tar-Rumeni kollha”. Disgħa u tletin delegat ġew eletti minn Cluj biex jattendu l-proklamazzjoni tal- għaqda tat-Transilvanja mar-Renju tar-Rumanija fl- Assemblea Nazzjonali l-Kbira ta' Alba Iulia fl-1 ta' Diċembru 1918; <ref name="Lazarovici et al-4" /> it-trasferiment tas-sovranità ġie fformalizzat bit- Trattat ta' Trianon f'Ġunju 1920. Is-snin ta' bejn il-gwerer raw lill-awtoritajiet il-ġodda jibdew kampanja ta' “Rumanizzazzjoni”: statwa tal-Lupu Capitolin donata minn Ruma twaqqfet fl-1921; fl-1932 plakka miktuba mill-istoriku Nicolae Iorga tqiegħdet fuq l-istatwa ta' Matthias Corvinus, li tenfasizza l-antenati paterni Rumeni tiegħu; u bdiet il-kostruzzjoni ta' katidral Ortodoss imponenti, f'belt fejn madwar għaxra biss tal-abitanti kienu jappartjenu għall-knisja statali Ortodossa. Dan l-isforz kellu biss riżultati mħallta: sal-1939, l-Ungeriżi kienu għadhom jiddominaw il-ħajja ekonomika lokali u (sa ċertu punt) il-ħajja kulturali: pereżempju, Cluj kellha ħames gazzetti Ungeriżi ta' kuljum u waħda biss bir-Rumen. <ref name="Brubaker et al-3" /> Fl-1940, Cluj, flimkien mal-bqija tat-Transilvanja ta' Fuq, saret parti mill-Ungerija ta' Miklós Horthy permezz tat- Tieni Deċiżjoni ta' Vjenna arbitrata mill-Ġermanja Nażista u l-Italja Faxxista. <ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Hupchick|isem=Dennis P.|sena=1995|titlu=Conflict and Chaos in Eastern Europe|url=https://archive.org/details/conflictchaosine00hupc/page/91|url-aċċess=registration|post=London|pubblikatur=Palgrave Macmillan|paġna=[https://archive.org/details/conflictchaosine00hupc/page/91 91]|isbn=0-312-12116-4}}</ref> <ref name="Lazarovici et al-11" /> <ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Sulzberger|isem=C.L.|data=12 July 1940|titlu=Hungarians' Army Marches into Cluj; Receives a Frenzied Welcome from Magyars in Former Rumanian Territory, but Atmosphere is Tense; Officers of Occupying Troops Charge that 12 Were Slain by Retreating Force|url=https://www.nytimes.com/1940/09/12/archives/hungarians-army-marches-into-cluj-receives-a-frenzied-welcome-from.html|url-status=live|pubblikazzjoni=The New York Times|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180703133925/https://www.nytimes.com/1940/09/12/archives/hungarians-army-marches-into-cluj-receives-a-frenzied-welcome-from.html|arkivju-data=3 July 2018|data-aċċess=2008-03-15}}</ref> Wara li l-Ġermaniżi okkupaw l-Ungerija f'Marzu 1944 u installaw gvern pupazz taħt Döme Sztójay, <ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Peter Kenez|data=May 2006|titlu=Hungary from the Nazis to the Soviets – the establishment of the Communist regime in Hungary, 1944–1948|url=http://assets.cambridge.org/052185/766X/excerpt/052185766X_excerpt.htm|url-status=dead|pubblikatur=Cambridge University Press|isbn=0-521-85766-X|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100821073742/http://assets.cambridge.org/052185/766X/excerpt/052185766X_excerpt.htm|arkivju-data=21 August 2010|data-aċċess=2008-03-22}}</ref> <ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Evans|isem=Richard J.|sena=2001|titlu=Lying About Hitler: History, Holocaust, and the David Irving Trial|url=https://archive.org/details/lyingabouthitler00evan|url-aċċess=registration|post=London|pubblikatur=Basic Books|paġna=[https://archive.org/details/lyingabouthitler00evan/page/95 95]|isbn=0-465-02153-0}}</ref> huma ġiegħlu miżuri antisemitiċi fuq skala kbira fil-belt. Il-kwartieri ġenerali tal- Gestapo lokali kienu jinsabu fil-Lukanda New York. Dak ix-xahar ta' Mejju, l-awtoritajiet bdew ir-rilokazzjoni tal-Lhud lejn il- ghetto ta' Iris. Il-likwidazzjoni tas-16,148 Lhud maqbuda seħħet permezz ta' sitt deportazzjonijiet lejn [[Auschwitz]] f'Mejju-Ġunju 1944. <ref name="Lazarovici et al-11" /> Minkejja li ffaċċjaw sanzjonijiet severi mill-amministrazzjoni Ungeriża, xi Lhud ħarbu tul il-fruntiera lejn ir-Rumanija, bl-għajnuna ta' intellettwali bħal Emil Hațieganu, Raoul Șorban, Aurel Socol u [[Dezső Miskolczy]], kif ukoll diversi bdiewa minn Mănăștur. <ref name="Lazarovici et al-11" /> Fil-11 ta' Ottubru 1944 il-belt inħatfet mit-truppi Rumeni u Sovjetiċi. Ġiet formalment irritornata lir-Renju tar-Rumanija bit-Trattat ta' Pariġi fl-1947. Fl-24 ta' Jannar, is-6 ta' Marzu u l-10 ta' Mejju 1946, l-istudenti Rumeni, li kienu rritornaw lejn Cluj wara r-restawr tat-Tramuntana tat-Transilvanja, qamu kontra t-talbiet ta' awtonomija magħmula mill-Ungeriżi nostalġiċi u l-mod ta' ħajja ġdid impost mis-Sovjetiċi, li rriżulta fi ġlied fit-toroq. Ir-Rivoluzzjoni Ungeriża tal-1956 ipproduċiet eku qawwi fil-belt; kien hemm possibbiltà reali li dimostrazzjonijiet minn studenti li jissimpatizzaw ma' sħabhom min-naħa l-oħra tal-fruntiera setgħu jeskalaw f'rivoluzzjoni. Il-protesti pprovdew lill-awtoritajiet Rumeni pretest biex iħaffu l-proċess ta' "unifikazzjoni" tal-universitajiet lokali Babeș (Rumeni) u Bolyai (Ungeriżi), allegatament ikkontemplati qabel il-ġrajjiet tal-1956. <ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Kálmán|isem=Aniszi|data=March 1999|titlu=A Bolyai Tudományegyetem utolsó esztendeje: Beszélgetés dr. Sebestyén Kálmánnal|pubblikatur=Hitel, XII, No. 3|paġna=83}}</ref> <ref>{{Ċita ktieb|sena=1990|titlu=A romániai magyar fõiskolai oktatás: Múlt, jelen, jövõ|post=Cluj/Kolozsvár|pubblikatur=Jelenlét Alkotó Társaság|paġna=21}}</ref> L-Ungeriżi baqgħu l-maġġoranza tal-popolazzjoni tal-belt sas-snin sittin. Imbagħad ir-Rumeni bdew jegħlbu lill-Ungeriżi, <ref name="Varga">{{Ċita web|url=http://varga.adatbank.transindex.ro/?pg=3&action=etnik&id=5290|titlu=Erdély etnikai és felekezeti statisztikája (1850–1992)|isem=E. Árpád|awtur=Varga|lingwa=hu|titlu-traduzzjoni=Ethnic and denominational statistics of Transylvania (1850–1992)|data-aċċess=2008-03-16|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220128000722/http://varga.adatbank.transindex.ro/?pg=3&action=etnik&id=5290|arkivju-data=28 January 2022}}</ref> minħabba ż-żieda fil-popolazzjoni bħala riżultat tal-industrijalizzazzjoni sfurzata tal-belt mill-gvern u impjiegi ġodda. Matul il- perjodu Komunista, il-belt irreġistrat żvilupp industrijali għoli, kif ukoll espansjoni sfurzata tal-kostruzzjoni. <ref name="Lazarovici et al-3" /> Fis-16 ta' Ottubru 1974, meta l-belt iċċelebrat 1850 sena minn meta ssemmiet għall-ewwel darba bħala Napoca, il- gvern Komunista biddel l-isem tal-belt billi żied "Napoca". <ref name="National Institute of Statistics">{{Ċita web|url=http://www.clujonline.com/ro/istoric.htm|titlu=Cluj-Napoca. Istoric|pubblikatur=Clujonline.com|lingwa=ro|data-aċċess=2008-03-14|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200219101645/http://www.clujonline.com/ro/istoric.htm|arkivju-data=19 February 2020}}<cite class="citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="">[http://www.clujonline.com/ro/istoric.htm "Cluj-Napoca. Istoric"] (in Romanian). </cite></ref> === Ir-rivoluzzjoni tal-1989 u wara === Matul ir- Rivoluzzjoni Rumena tal-1989, Cluj-Napoca kienet waħda mix-xeni tar-ribelljoni: 26 persuna nqatlu u madwar 170 indarbu. <ref>{{Ċita web|url=http://www.ceausescu.org/ceausescu_texts/revolution/catavencu.htm|titlu=O mură în gura comisiei "Evenimentele din decembrie"|data=30 January 1996|pubblikatur=[[Academia Cațavencu]]|lingwa=ro|data-aċċess=2008-03-21|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210512020046/http://www.ceausescu.org/ceausescu_texts/revolution/catavencu.htm|arkivju-data=12 May 2021}}</ref> Wara tmiem it-tmexxija totalitarja, il-politiku nazzjonalista Gheorghe Funar sar sindku u mexxa għat-12-il sena ta' wara.&nbsp;snin. Il-mandat tiegħu kien immarkat minn nazzjonaliżmu Rumen qawwi u atti ta' provokazzjoni etnika kontra l-minoranza li titkellem bl-Ungeriż. Dan waqqaf l-investiment barrani; <ref name="Financial Times-2008">{{Ċita web|url=http://www.ft.com/cms/s/97363fb4-ea07-11dc-b3c9-0000779fd2ac.html|url-aċċess=subscription|titlu=Cluj: Buzz grips university town|data=6 March 2008|data-aċċess=2008-03-13|url-status=live|arkivju-url=https://ghostarchive.org/archive/20221210/http://www.ft.com/cms/s/97363fb4-ea07-11dc-b3c9-0000779fd2ac.html|arkivju-data=10 December 2022}}<cite class="citation web cs1" data-ve-ignore=""><span class="id-lock-subscription" title="Paid subscription required">[http://www.ft.com/cms/s/97363fb4-ea07-11dc-b3c9-0000779fd2ac.html "Cluj: Buzz grips university town"]</span>. </cite></ref> madankollu, f'Ġunju 2004, Gheorghe Funar tneħħa mill-kariga, u l-belt daħlet f'perjodu ta' tkabbir ekonomiku mgħaġġel. <ref name="Financial Times-2008" /> Mill-2004 sal-2009, is-sindku kien Emil Boc, li fl-istess ħin kien president tal- Partit Liberali Demokratiku. Huwa kompla biex ġie elett bħala prim ministru, u rritorna bħala sindku fl-2012. <ref>{{Ċita aħbar|data=22 December 2008|titlu=Guvernul Boc a fost învestit de Parlament|url=http://www.cotidianul.ro/guvernul_boc_a_fost_investit_de_parlament-68423.html|url-status=dead|pubblikazzjoni=Cotidianul|lingwa=ro|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090111041522/http://www.cotidianul.ro/guvernul_boc_a_fost_investit_de_parlament-68423.html|arkivju-data=11 January 2009|data-aċċess=2009-07-22}}</ref> <ref name="Bianca Preda-2012">{{Ċita aħbar|kunjom=Bianca Preda|data=22 June 2012|titlu=Emil Boc a depus jurământul de primar|url=http://www.adevarul.ro/locale/cluj-napoca/Emil_Boc_a_depus_juramantul_de_primar_0_723527938.html|url-status=live|pubblikazzjoni=Adevărul|lingwa=ro|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120626054139/http://www.adevarul.ro/locale/cluj-napoca/Emil_Boc_a_depus_juramantul_de_primar_0_723527938.html|arkivju-data=26 June 2012|data-aċċess=2012-06-22}}</ref> == Ġeografija == [[Stampa:Cluj-Napoca_by_Sentinel-2,_2020-07-02.jpg|xellug|daqsminuri|Immaġini bis-satellita ta' Cluj-Napoca]] Cluj-Napoca, li tinsab fil-parti ċentrali tat-Transilvanja, għandha erja tal-wiċċ ta' {{Convert|179.5|km2|sqmi}}. Il-belt tinsab fil-konfluwenza tal- Muntanji Apuseni, il-plateau ta' Someș u l-pjanura tat-Transilvanja. <ref>{{Ċita web|url=http://www.cluj.insse.ro/cmscluj/rw/pages/geogr.ro.do|titlu=Geografia județului Cluj|pubblikatur=INSSE – Direcția Regională de Statistică Cluj|lingwa=ro|data-aċċess=2008-03-15|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20071129204044/http://www.cluj.insse.ro/cmscluj/rw/pages/geogr.ro.do|arkivju-data=29 November 2007}}</ref> Din tinfirex fuq il-widien ta' Someșul Mic u Nadăș, u, sa ċertu punt fuq il-widien sekondarji tax-xmajjar Popești, Chintău, Borhanci u Popii. <ref name="Cluj-Napoca City Hall">{{Ċita web|url=http://www.primariaclujnapoca.ro/docs/propiecte%20dezbateri/strategie/Anexa%2010%20-%20INFRASTRUCTURA.pdf|titlu=Amenajarea teritoriului, urbanism, infrastructură|pubblikatur=Cluj-Napoca City Hall|lingwa=ro|titlu-traduzzjoni=Spatial planning, urbanism, infrastructure|data-aċċess=2008-03-12|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080408202135/http://www.primariaclujnapoca.ro/docs/propiecte%20dezbateri/strategie/Anexa%2010%20-%20INFRASTRUCTURA.pdf|arkivju-data=2008-04-08}}</ref> Il-parti tan-nofsinhar tal-belt tokkupa t-terrazzin ta' fuq tal-għolja tat-tramuntana tal-Għolja Feleac, u hija mdawra fuq tliet naħat minn għoljiet jew muntanji b'għoli bejn {{Convert|500|m|ft}} u {{Convert|700|m|ft}}. <ref name="Cluj-Napoca City Hall" /> L-għoljiet ta' Someș jinsabu fil-lvant, filwaqt li l-parti tat-tramuntana tal-belt tinkludi ''Dealurile Clujului'' ("l-Għoljiet ta' Cluj"), bil-qċaċet, Lombului ({{Convert|684|m}}), Dealul Melcului ({{Convert|617|m}}), Techintău ({{Convert|633|m}}), Hoia ({{Convert|506|m}}) u Gârbău ({{Convert|570|m}}). <ref name="Lukács-2005" /> Għoljiet oħra jinsabu fid-distretti tal-punent, u l-għoljiet ta' Calvaria u [[Cetățuia, Cluj-Napoca|Cetățuia]] (''Belvedere'') jinsabu qrib iċ-ċentru tal-belt. == Klima == Cluj-Napoca għandha klima kontinentali umda tas-sajf sħun (Köppen: Dfb). Il-klima hija influwenzata mill-prossimità tal-belt mal-Muntanji Apuseni, kif ukoll mill-urbanizzazzjoni. Xi influwenzi tal-Atlantiku tal-Punent huma preżenti matul ix-xitwa u l-ħarifa. It-temperaturi tax-xitwa spiss ikunu taħt iż-0 °C, anke jekk rarament jinżlu taħt it-−10 °C. Bħala medja, il-borra tgħatti l-art għal 65 jum kull xitwa. Fis-sajf, it-temperatura medja hija ta' madwar 20 °C, minkejja l-fatt li t-temperaturi xi kultant jilħqu l-35 °C f'nofs is-sajf fiċ-ċentru tal-belt. Fis-sajf ikun hemm maltempati mhux frekwenti iżda qawwija u spiss vjolenti. Matul ir-rebbiegħa u l-ħarifa, it-temperaturi jvarjaw bejn 0 °C u 22 °C, b'perjodi ta' xita aktar frekwenti iżda aktar ħfief. == Liġi u gvern == Il-gvern tal-belt huwa mmexxi minn sindku. <ref name="Parliament of Romania-2">{{Ċita web|url=http://www.cdep.ro/pls/legis/legis_pck.htp_act_text?idt=27123|titlu=Law no. 215 / 21 April 2001: Legea administrației publice locale|pubblikatur=Parliament of Romania|lingwa=ro|data-aċċess=2008-03-12|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080321151128/http://www.cdep.ro/pls/legis/legis_pck.htp_act_text?idt=27123|arkivju-data=21 March 2008}}</ref> Mill-2012, il-kariga hija okkupata minn Emil Boc, li ġie elett fl-elezzjoni lokali ta' dik is-sena għat-tielet mandat, wara li rriżenja fl-2008 biex isir Prim Ministru. <ref name="Bianca Preda-2012">{{Ċita aħbar|kunjom=Bianca Preda|data=22 June 2012|titlu=Emil Boc a depus jurământul de primar|url=http://www.adevarul.ro/locale/cluj-napoca/Emil_Boc_a_depus_juramantul_de_primar_0_723527938.html|url-status=live|pubblikazzjoni=Adevărul|lingwa=ro|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120626054139/http://www.adevarul.ro/locale/cluj-napoca/Emil_Boc_a_depus_juramantul_de_primar_0_723527938.html|arkivju-data=26 June 2012|data-aċċess=2012-06-22}}<cite class="citation news cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="" id="CITEREFBianca_Preda2012">Bianca Preda (22 June 2012). </cite></ref> Id-deċiżjonijiet huma approvati u diskussi mill-gvern lokali (''consiliu local'') magħmul minn 27 kunsillier eletti. <ref name="Parliament of Romania-2" /> Il-belt hija maqsuma fi 15-il distrett (''cartiere'') imqassma radjalment. Il-muniċipju beħsiebu jiżviluppa fergħat amministrattivi lokali għall-biċċa l-kbira tad-distretti. [[Stampa:CaleaMotilorNr1-3.JPG|nofs|daqsminuri|Il-Muniċipju]]   == Demografija == Il-popolazzjoni tal-belt, fiċ- ċensiment tal-2021, kienet ta' 286,598 abitant, li timmarka tnaqqis miċ-ċifra rreġistrata fiċ-ċensiment tal-2011 (324,576 abitant). Il-popolazzjoni taż- żona metropolitana ta' Cluj-Napoca kienet stmata għal 411,379 (2011).<ref name="CJ Cluj">{{Ċita web|url=http://www.cjcluj.ro/zona-metropolitana-urbana/|titlu=Zona Metropolitana Urbana|pubblikatur=CJ Cluj|lingwa=ro|data-aċċess=25 May 2009|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090531014252/http://www.cjcluj.ro/zona-metropolitana-urbana/|arkivju-data=31 May 2009}}<cite class="citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="">[http://www.cjcluj.ro/zona-metropolitana-urbana/ "Zona Metropolitana Urbana"] (in Romanian). </cite></ref> Kif definit mill-Eurostat, iż-żona urbana funzjonali ta' Cluj-Napoca għandha popolazzjoni ta' 379,733 resident (mill-2015).<ref>{{Ċita web|url=http://ec.europa.eu/eurostat/web/cities/data/database|titlu=Population on 1 January by age groups and sex – functional urban areas|pubblikatur=[[Eurostat]]|data-aċċess=29 October 2017|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150123090649/http://ec.europa.eu/eurostat/web/cities/data/database|arkivju-data=23 January 2015}}</ref> Fl-aħħar nett, il-popolazzjoni taż-żona peri-urbana tgħodd aktar minn 420,000 resident.<ref name="Cluj County Council">{{Ċita web|url=http://www.cjcluj.ro/zona-metropolitana-urbana/|titlu=Zona Metropolitană Urbană și Strategii de Dezvoltare a Zonei Metropolitane Cluj-Napoca|pubblikatur=Cluj County Council|lingwa=ro|data-aċċess=2008-03-12|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20071114084040/http://www.cjcluj.ro/zona-metropolitana-urbana/|arkivju-data=14 November 2007}}<cite class="citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="">[http://www.cjcluj.ro/zona-metropolitana-urbana/ "Zona Metropolitană Urbană și Strategii de Dezvoltare a Zonei Metropolitane Cluj-Napoca"] (in Romanian). </cite></ref> Il- gvern metropolitan il-ġdid ta' Cluj-Napoca beda jopera f'Diċembru 2008.<ref name="Ziua de Cluj-2009">{{Ċita web|url=http://www.ziuadecj.ro/action/article?ID=20381|titlu=Asociația Metropolitană e "la cheie". Mai trebuie banii|data=9 January 2009|pubblikatur=Ziua de Cluj|lingwa=ro|data-aċċess=2009-02-11|url-status=dead|arkivju-url=https://archive.today/20121209060817/http://www.ziuadecj.ro/action/article?ID=20381|arkivju-data=9 December 2012}}</ref> Skont id-dejta tal-2007 ipprovduta mis-Servizz tar-Reġistru tal-Popolazzjoni tal-Kontea, il-popolazzjoni totali tal-belt hija għolja daqs 392,276 persuna.<ref name="Foaia Transilvană-2008">{{Ċita web|url=http://www.ftr.ro/wanted-clujeanul-verde-2898.php|titlu=Wanted: clujeanul verde|data=6 March 2008|pubblikatur=Foaia Transilvană|lingwa=ro|data-aċċess=2008-05-12|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080511000054/http://www.ftr.ro/wanted-clujeanul-verde-2898.php|arkivju-data=11 May 2008}}<cite class="citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="">[https://web.archive.org/web/20080511000054/http://www.ftr.ro/wanted-clujeanul-verde-2898.php "Wanted: clujeanul verde"] (in Romanian). </cite></ref> Il-varjazzjoni bejn dan in-numru u d-dejta taċ-ċensiment hija parzjalment spjegata mit-tkabbir reali tal-popolazzjoni residenti f'Cluj-Napoca, kif ukoll minn metodi differenti ta' għadd: “Fir-realtà, aktar nies jgħixu f'Cluj milli dawk li huma rreġistrati uffiċjalment”, qal Traian Rotariu, direttur taċ-Ċentru għall-Istudji tal-Popolazzjoni, lil ''Foaia Transilvană''.<ref name="Foaia Transilvană-2008" /> Barra minn hekk, dan in-numru ma jinkludix il-popolazzjoni f'wiċċ l-ilma—medja ta' aktar minn 20 elf persuna kull sena matul l-2004–2007, skont l-istess sors.<ref name="Foaia Transilvană-2008" /><div style="float:left"> Fl-era moderna, il-popolazzjoni ta' Cluj esperjenzat żewġ fażijiet ta' tkabbir mgħaġġel, l-ewwel waħda fl-aħħar tas-seklu 19, meta l-belt kibret fl-importanza u fid-daqs, u t-tieni matul il- perjodu Komunista, meta tnediet kampanja massiva ta' urbanizzazzjoni u ħafna nies emigraw minn żoni rurali u minn lil hinn mill-Karpazji lejn il-kapitali tal-kontea. Madwar żewġ terzi tat-tkabbir tal-popolazzjoni matul din l-era kien ibbażat fuq influssi netti ta' migrazzjoni ; wara l-1966, id-data tal-projbizzjoni ta' Ceaușescu fuq l-abort u l-kontraċezzjoni, iż-żieda naturali kienet ukoll sinifikanti, u kienet responsabbli għat-terz li fadal. </div>[[Stampa:Biserica_romano-catolica_sf._Mihai.jpg|xellug|daqsminuri|225x225px|Il-Knisja ta' San Mikiel, l-akbar knisja ta' stil Gotiku fil- belt]] Fis-seklu 14, il-biċċa l-kbira tal-abitanti tal-belt u l-elit lokali kienu Sassoni, fil-biċċa l-kbira dixxendenti minn nies li ġew joqogħdu hemm mir-Rejiet tal-Ungerija fit-tnax u t-tlettax-il seklu<ref name="Niessen-2006">{{Ċita web|url=http://muse.jhu.edu/demo/libraries_and_culture/v041/41.3niessen.pdf|titlu=Museums, Nationality, and Public Research Libraries in Nineteenth-Century Transylvania|awtur=James P. Niessen|sena=2006|sit=[[University of Texas Press]]|pubblikatur=[[Project MUSE]]|paġni=304|data-aċċess=2008-05-27|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150904095224/http://muse.jhu.edu/demo/libraries_and_culture/v041/41.3niessen.pdf|arkivju-data=2015-09-04}}</ref> biex jiżviluppaw u jiddefendu l-fruntieri tan-nofsinhar tal-provinċja. <ref name="Niessen-2006" /> Sa nofs is-seklu ta' wara madwar nofs il-popolazzjoni kellha ismijiet Ungeriżi. Fit-Transilvanja kollha kemm hi, ir-Riforma saħħaħ id-diviżjonijiet etniċi: is-Sassoni saru Luterani filwaqt li l-Ungeriżi jew baqgħu Kattoliċi jew saru Kalvinisti jew Unitarjani. F'Kolozsvár, madankollu, il-linji reliġjużi kienu mċajpra. Iżolati kemm ġeografikament miż-żoni ewlenin tal-insedjament Ġermaniż fin-nofsinhar tat-Transilvanja kif ukoll istituzzjonalment minħabba t-trajettorja reliġjuża distintiva tagħhom, ħafna Sassoni eventwalment assimilaw mal-maġġoranza Ungeriża fuq diversi ġenerazzjonijiet. Il-persuni ġodda li ġew joqogħdu fil-belt fil-biċċa l-kbira tkellmu bl-Ungeriż, lingwa li ħafna Sassoni adottaw gradwalment.<ref name="Brubaker et al-2" /> Fis-seklu sbatax, minn aktar minn tletin belt rjali ħielsa, sebgħa biss kellhom maġġoranza Ungeriża, b'Kolozsvár/Klausenburg tkun waħda minnhom; il-bqija kienu fil-biċċa l-kbira ddominati mill-Ġermaniżi.<ref name="Szelényi-2004" /> B'dan il-mod Kolozsvár saret fil-biċċa l-kbira titkellem bl-Ungeriż u baqgħet hekk sa nofs is-seklu 20, għalkemm 4.8% tar-residenti tagħha identifikaw ruħhom bħala Ġermaniżi sa mhux aktar tard mill-1880. == Ekonomija == Il-belt għandha tliet parks industrijali, u l-awtoritajiet lokali qed jikkunsidraw li jibnu r-raba' wieħed sa mill-2008. Il-biċċa l-kbira tas-setturi industrijali jinsabu madwar Cluj. Hemm ħafna kumpaniji li joperaw fl-industrija tal-ikel (Napolact), tal-karozzi, tal-kostruzzjoni tal-ferroviji, tal-industrija kimika, tal-industrija tal-materjali tal-kostruzzjoni, tal-industrija farmaċewtika, tal-produzzjoni tal-enerġija, tat-teknoloġija avvanzata, tat-tessuti, eċċ. Fost il-gruppi ewlenin preżenti f'Cluj hemm Bombardier, Emerson, Ranbaxy. Cluj qed tikkompeti bil-qawwa ma' [[Bukarest]], u qed issir l-aktar ċentru importanti tal-ICT fir-[[Rumanija]]. Hija d-dar ta' madwar 250 kumpanija attiva f'dan il-qasam (inkluża Nokia, li għandha fabbrika u ċentru ta' riċerka), flimkien ma' diversi ċentri ta' riċerka li jibbenefikaw mill-fatt li l-belt hija wkoll ċentru universitarju ewlieni.[[Stampa:Ursus_brewery.jpg|daqsminuri|Il-Birrerija Ursus, fejn tiġi prodotta birra Rumena popolari|nofs]] == Arti u kultura == {{Stampa kbira|Cluj, Iulius - panoramio (1).jpg|800px|Veduta tal-Lag ta' Gheorgheni u tal-Park ta' Iulius.}} [[Stampa:Ansamblul_monumental_Matia_Corvin.JPG|daqsminuri|Statwa ta' Matthias Corvinus quddiem il-Knisja ta' San Mikiel|xellug]] [[Stampa:Cluj-Napoca_Central_Park-statue_01.jpg|daqsminuri|Funtana fil-Park Ċentrali|nofs]] [[Stampa:Teatrul_National_din_Cluj_cu_afise.JPG|daqsminuri|Teatru Nazzjonali Lucian Blaga|nofs]] [[Stampa:Transylvanian_History_Museum_1.JPG|daqsminuri|Il-Mużew Nazzjonali tal-Istorja tat-Transilvanja|xellug]] [[Stampa:Palatul_Banffy,_azi_Muzeul_de_Artă_20180321_121552_07.jpg|daqsminuri|Palazz ta' Bánffy]] [[Stampa:Cluj_Napoca_-_Palatul_Szeki_(2023)_-_img_01.jpg|daqsminuri|Palazz Széki]] [[Stampa:CatedralaSfMihail_(32).JPG|xellug|daqsminuri|Triq Iuliu Maniu : il-kostruzzjoni ta' din it-triq simmetrika saret matul is-seklu 19.]] == Trasport == Cluj-Napoca għandha sistema kumplessa ta' trasport reġjonali, li tipprovdi konnessjonijiet bit-triq, bl-ajru u bil-ferrovija ma' bliet ewlenin fir-Rumanija u fl-Ewropa. Għandha wkoll sistema ta' trasport pubbliku li tikkonsisti minn linji tal-karozzi tal-linja, trolleybus u tram. === Triq === Cluj-Napoca hija nodu importanti fin-[[netwerk tat-toroq Ewropew]], billi tinsab fuq tliet rotot Ewropej differenti (E60, E81 u E576). Fil-livell nazzjonali, Cluj-Napoca tinsab fuq tliet toroq nazzjonali ewlenin differenti: DN1, DN1C u DN1F. L-[[Awtostrada Rumena A3]], magħrufa wkoll bħala l-Awtostrada tat-Transilvanja (''Autostrada Transilvania''), li bħalissa tinsab taħt kostruzzjoni, se tgħaqqad il-belt ma' Bukarest u l-fruntiera tal-punent tar-Rumanija. It-taqsima 2B bejn Câmpia Turzii u Cluj Vest (Gilău) infetħet fl-aħħar tal-2010. L-Istazzjon tal-Kowċis ta' Cluj-Napoca (Autogara) jintuża minn diversi kumpaniji tat-trasport privati biex jipprovdu konnessjonijiet bil-kowċis minn Cluj-Napoca għal numru kbir ta' postijiet minn madwar il-pajjiż kollu. [[Stampa:A3_(Romania).jpg|xellug|daqsminuri|L-awtostrada A3 ħdejn Cluj-Napoca]] === Arja === L-[[Ajruport Internazzjonali ta' Cluj-Napoca]] (CLJ), li jinsab 9 kilometri fil-lvant taċ-ċentru tal-belt, huwa t-tieni l-aktar ajruport traffikuż fir-Rumanija, wara l-OTP ta' [[Bukarest]], li fl-2015 laqa' aktar minn 1.4 miljun passiġġier. Jinsab fuq ir-rotta Ewropea E576 (Cluj-Napoca–Dej), l-ajruport huwa konness maċ-ċentru tal-belt permezz tal-kumpanija tat-trasport pubbliku lokali, CTP, il-karozza tal-linja numru 8 u t-tròli numru 5. L-ajruport iservi diversi destinazzjonijiet internazzjonali diretti madwar l-[[Ewropa]]. Fl-2016, se jiġi inawgurat torri ta' kontroll għoli 42 m fuq is-sit tat-torri l-antik, mibni fis-snin sittin. It-torri ta' kontroll il-ġdid se jkun wieħed mill-aktar moderni fil-pajjiż. === Ferrovija === L-Istazzjon Ferrovjarju ta' Cluj-Napoca, li jinsab madwar 2 kilometri fit-tramuntana taċ-ċentru tal-belt, jinsab fuq il-Linja Prinċipali 300 tal-[[Ferroviji CFR-Rumeni]] ([[Bukarest]] – [[Oradea]] – il-Fruntiera tal-Punent Rumena) u fuq il-Linja 401 (Cluj-Napoca – Dej). Is-CFR jipprovdi konnessjonijiet ferrovjarji diretti mal-bliet ewlenin Rumeni kollha u ma' [[Budapest]]. L-istazzjon ferrovjarju huwa konness tajjeb ħafna mal-partijiet kollha tal-belt permezz tat-trammijiet, it-trolleybuses u l-karozzi tal-linja tal-kumpanija lokali tat-trasport pubbliku, CTP. [[Stampa:Cluj-Napoca,_PESA_82,_2012.06.09_(2).jpg|daqsminuri|Tram PESA Swing fuq Splaiul Independenței]] Il-belt hija servuta wkoll minn żewġ stazzjonijiet ferrovjarji sekondarji oħra, l- ''Istazzjon Żgħir'' (''Gara Mică''), li teknikament huwa parti mill-istazzjon prinċipali u jinsab eżatt ħdejnu, u ''Cluj-Napoca Lvant'' (''Est''). Hemm ukoll stazzjon tal-merkanzija, ''Halta "Clujana"''. === Trasport pubbliku === Is-CTP, il-kumpanija lokali tat-trasport pubbliku, tmexxi netwerk estensiv ta' trasport pubbliku ta' 321 kilometru fil-belt bl-użu ta' 5 linji tat-tramm, 12-il linja tat-trolleybus u 51 rotta tal-karozzi tal-linja. It-trasport fiż-żona metropolitana ta' Cluj-Napoca huwa kopert ukoll minn numru ta' kumpaniji privati tal-karozzi tal-linja, bħal Fany u MV Trans 2007, li jipprovdu konnessjonijiet ma' bliet u rħula ġirien. ==== Trammijiet ==== Il-kumpanija tat-trasport lokali, CTP, tmexxi linja tat-tram li tgħaddi mill-belt. Il-modernizzazzjoni ppjanata se tinvolvi l-installazzjoni ta' linji ferrovjarji ġodda u s-separazzjoni tar-rotta tat-tram mit-traffiku tat-triq. Dan se jġib miegħu numru ta' vantaġġi, inkluż tnaqqis fil-vibrazzjoni u x-xokkijiet, tnaqqis sostanzjali fl-istorbju, stennija ta' użu fit-tul u veloċità ogħla tat-transitu – 60 sa 80 km/siegħa. Ir-rotta se tgħaddi minn bidla kbira fi Triq Horea, bejn il-Kamra tal-Kummerċ u l-istazzjon ċentrali tal-ferrovija, żona pjuttost problematika. Din id-dilemma għandha tissolva jew bir-rilokazzjoni tal-linja ħdejn il-bankina, jew permezz tal-kostruzzjoni ta' mina sospiża. Żona oħra li se tibbenefika minn bidliet fuq skala kbira hija "Splaiul Independenței", fejn il-linji se jinġibdu lura lejn il-Park Ċentrali, sabiex it-triq tkun tista' tospita żewġ korsiji. Fiż-żona ta' Mănăștur, taħt il-pont, il-linji se jitqarrbu, filwaqt li xogħlijiet kbar oħra se jitwettqu fuq iċ-ċirku tat-traffiku fi Triq Primăverii. Minħabba l-iżvilupp taż-żona metropolitana, pjanijiet oħra jinkludu l-ħolqien ta' linja ferrovjarja ħafifa bejn [[Gilău]] u [[Jucu]] li se tuża dawn il-linji modernizzati fil-belt. ==== Metro ==== Fl-aħħar tal-2018, bdew l-istudji għal Metro propost ta' Cluj-Napoca, li komplew fl-2020. Fi Frar 2023, ix-xogħlijiet tad-disinn u l-eżekuzzjoni għal-Linja I tal-metro ngħataw lill-Kumpanija Gülermak – Alstom Transport – Arcada. It-tul totali tal-kuntratt huwa stmat għal 96 xahar. == Edukazzjoni == [[Stampa:BCU_Cluj-Napoca.jpg|daqsminuri|Il-Librerija tal-Università Ċentrali]] [[Stampa:Cluj-Napoca_University_of_Babes-Bolyai.JPG|daqsminuri|Il-bini prinċipali tal-Università Babeș-Bolyai]] L-edukazzjoni għolja għandha tradizzjoni twila f'Cluj-Napoca. L- Università Babeș-Bolyai (UBB) hija l-akbar fil-pajjiż, b'madwar 50,000 student <ref>{{Ċita web|url=http://www.ubbcluj.ro/ro/publice/files/statistica.pdf|titlu=The Babeș-Bolyai University today|pubblikatur=UBB|lingwa=ro|data-aċċess=2008-03-12|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080408202135/http://www.ubbcluj.ro/ro/publice/files/statistica.pdf|arkivju-data=8 April 2008}}</ref> li jattendu diversi speċjalizzazzjonijiet bir- Rumen, l-Ungeriż, il-Ġermaniż u l-Ingliż. Isimha jfakkar żewġ figuri importanti tat-Transilvanja, it-tabib Rumen Victor Babeș u l-matematiku Ungeriż János Bolyai. L-università għandha l-għeruq tagħha sa mill-1581, meta fetaħ kulleġġ Ġiżwita fi Cluj, iżda kien fl-1872 li l-imperatur Franz Joseph waqqaf l-Università ta' Cluj, li aktar tard ingħatat l-isem ġdid ta' ''Università Franz Joseph'' (József Ferenc Tudományegyetem). <ref>{{Ċita web|url=http://www.cs.ubbcluj.ro/www/index.php?module=pagemaster&PAGE_user_op=view_page&PAGE_id=72&MMN_position=243:243|titlu=Învățământul universitar în Transilvania|pubblikatur=Babeș-Bolyai University – The Faculty of Mathematics and Computer Science|lingwa=ro|data-aċċess=2008-03-12|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20071011094242/http://cs.ubbcluj.ro/www/index.php?module=pagemaster&PAGE_user_op=view_page&PAGE_id=72&MMN_position=243:243|arkivju-data=11 October 2007}}</ref> Matul l-1919, immedjatament wara tmiem l-Ewwel Gwerra Dinjija, l-università ġiet trasferita lejn [[Budapest]], fejn baqgħet sal-1921, u wara ġiet trasferita lejn il-belt Ungeriża ta' Szeged. Fil-qosor, irritornat lejn Cluj fl-ewwel nofs tas-snin 40, meta l-belt reġgħet lura taħt l-amministrazzjoni Ungeriża, iżda reġgħet ġiet rilokata f'Szeged, wara r-riinkorporazzjoni ta' Cluj fit-territorju Rumen. Il-fergħa Rumena kisbet l-isem ''Babeș'' ; università Ungeriża, ''Bolyai'', ġiet stabbilita fl-1945, u t-tnejn ingħaqdu fl-1959. Il-belt tospita wkoll disa' universitajiet oħra, fosthom l- Università Teknika, l- Università tal-Mediċina u l-Farmaċija Iuliu Hațieganu, l- Università tax-Xjenzi Agrikoli u l-Mediċina Veterinarja ta' Cluj-Napoca (USAMV), l- Università tal-Arti u d-Disinn, l- Akkademja tal-Mużika Gheorghe Dima u universitajiet privati u istituti edukattivi oħra. L-ewwel darba li ssemmiet l-edukazzjoni pubblika pprovduta fil-belt tmur lura għall-1409, jiġifieri l-kliem "Caspar notarius et rector scholarum" ("Caspar segretarju u direttur tal-iskejjel"). Fl-istess ħin, skola Kattolika mwaqqfa matul is-seklu 14 kienet tiffunzjona wkoll fil-belt. Illum kważi 150 istituzzjoni edukattiva pre-universitarja joperaw fi Cluj-Napoca, inklużi 62 kindergarten, 30 skola primarja u 45 skola sekondarja. L-attività tagħhom hija sorveljata mill-Bord tal-Kontea għall-Edukazzjoni. Ħafna mill-iskejjel huma mgħallma bir-Rumen; madankollu, hemm xi skejjel bil-lingwa Ungeriża (l-iskejjel sekondarji Báthory István, Apáczai Csere János u Brassai Sámuel), kif ukoll skejjel imħallta—eż., l-iskejjel sekondarji George Coșbuc u Onisifor Ghibu bi klassijiet Rumeni/Ġermaniżi u klassijiet Rumeni/Ungeriżi, rispettivament. L-istatistika turi li 18,208 student kienu rreġistrati fis-sistema tal-iskejjel sekondarji tal-belt matul is-sena skolastika 1993–94, filwaqt li 7,660 oħra attendew waħda mit-18-il skola professjonali. Fl-istess sena, 37,111 student u 9,711 tifel u tifla oħra ġew irreġistrati għall-primarja u l-pre-school, rispettivament. == L-isports == [[Stampa:Stadionul_Dr._Constantin_Rădulescu.jpg|daqsminuri|CFR Cluj vs Sevilla, fir-Rawnd tat-32 tal- [[UEFA Europa League]] 2019–20 fi Frar 2020 fi Stadionul Dr. Constantin Rădulescu]] [[Futbol|Il-futbol]] fil-belt jinkludi erba' klabbs li jilagħbu fil-kampjonati organizzati mill- Federazzjoni Rumena tal-Futbol, fil- Liga 1 —li qabel kienet Divizia A <ref>{{Ċita web|url=http://www.realitatearomaneasca.ro/content.php?c=articole&id_categorie=7&articol_id=6581&article=divizia+a+devine+liga+i|titlu=Divizia A devine Liga I|data=15 May 2006|pubblikatur=Realitatea Românească|lingwa=ro|data-aċċess=2008-03-12|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20081212020325/http://www.realitatearomaneasca.ro/content.php?c=articole&id_categorie=7&articol_id=6581&article=divizia+a+devine+liga+i|arkivju-data=12 December 2008}}</ref> <ref>{{Ċita aħbar|data=13 July 2010|titlu=Revine Liga I – Programul primei etape a sezonului 2010–2011|url=http://www.evz.ro/detalii/stiri/revine-liga-i-programul-primei-etape-a-sezonului-2010-2011-900511.html|url-status=live|pubblikazzjoni=Evenimentul Zilei|lingwa=ro|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100716195337/http://www.evz.ro/detalii/stiri/revine-liga-i-programul-primei-etape-a-sezonului-2010-2011-900511.html|arkivju-data=16 July 2010|data-aċċess=2011-03-21}}</ref> —l-ogħla diviżjoni fl-assoċjazzjoni tal-futbol Rumena, liga II u liga III. [[File:Cluj-Napoca_Cluj_Arena_5.jpg|daqsminuri|Cluj Arena, miftuħa fl-2011]] Cluj Arena, il-grawnd tad-dar ta' "U" Cluj, huwa l-akbar grawnd f'Cluj-Napoca (b'kapaċità ta' 30,201), u huwa kklassifikat bħala grawnd tal-UEFA Elite. It-tieni l-akbar grawnd (23,500 siġġu) huwa d-Dr. Constantin Rădulescu Stadium, il-grawnd tad-dar tat-tim tal-futbol CFR Cluj, li jinsab fi Gruia. Dan l-istadju għadda minn rinnovazzjoni maġġuri, b'dawl modern għal-logħob bil-lejl u irrigazzjoni awtomatizzata tal-lawn, u mistenni jgħaddi minn aktar modernizzazzjoni bil-kostruzzjoni ta' siġġijiet ġodda. <ref>{{Ċita web|url=http://www.sport.ro/stiri/24354/Fotbal-Extern/Liga-campionilor/Stadion-de-5-stele-la-Cluj-Ultimele-imagini-cu-arena-CFR-ului.html|titlu=Stadion de 5 stele la Cluj!|data=14 January 2008|pubblikatur=Sport.ro|lingwa=ro|data-aċċess=2008-03-12|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20080117093224/http://www.sport.ro/stiri/24354/Fotbal-Extern/Liga-campionilor/Stadion-de-5-stele-la-Cluj-Ultimele-imagini-cu-arena-CFR-ului.html|arkivju-data=17 January 2008}}</ref> == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|ISR}} [[Beersheba]] ([[Iżrael]]) ; * {{Flagicon|POR}} [[Braga]] ([[Portugall]]) ; * {{Flagicon|VEN}} [[Caracas]] ([[Veneżwela]]) ; * {{Flagicon|GER}} [[Kolonja]] ([[Ġermanja]]) ; * {{Flagicon|USA}} [[Columbia]] ([[Stati Uniti]]) ; * {{Flagicon|FRA}} [[Dijon]] ([[Franza]]) ; * {{Flagicon|USA}} [[East Lansing]] ([[Stati Uniti]]) ; * {{Flagicon|TUR}} [[Eskişehir]] ([[Turkija]]) ; * {{Flagicon|KAZ}} [[Karaganda]] ([[Każakistan]]) ; * {{Flagicon|ALB}} [[Korçë]] ([[Albanija]]) ; * {{Flagicon|PHI}} [[Makati]] ([[Filippini]]) ; * {{Flagicon|VEN}} [[Municipio Chacao]] ([[Veneżwela]]) ; * {{Flagicon|BEL}} [[Namur]] ([[Belġju]]) ; * {{Flagicon|FRA}} [[Nantes]] ([[Franza]]) ; * {{Flagicon|CHN}} [[NIngbo]] ([[Ċina]]) ; * {{Flagicon|ITA}} [[Parma]] ([[Italja]]) ; * {{Flagicon|HUN}} [[Pécs]] ([[Ungerija]]) ; * {{Flagicon|USA}} [[Rockford]] ([[Stati Uniti]]) ; * {{Flagicon|UK}} Rotterdam ([[Renju Unit]]) ; * {{Flagicon|KOR}} [[Suwon]] ([[Korea t'Isfel]]) ; * {{Flagicon|BRA}} [[São Paulo]] ([[Brażil]]) ; * {{Flagicon|MDA}} [[Ungheni]] ([[Moldova]]) ; * {{Flagicon|ITA}} [[Viterbo]] ([[Italja]]) ; * {{Flagicon|CRO}} [[Żagreb]] ([[Kroazja]]) ; * {{Flagicon|CHN}} [[Zhengzhou]] ([[Ċina]]). [[Stampa:Cluj_Polyvalent_Hall_2.jpg|daqsminuri|BT Arena]] == Referenzi == [[Kategorija:Sorsi CS1 bil-Ġermaniż (de)]] [[Kategorija:Sorsi CS1 bl-Ungeriż (hu)]] [[Kategorija:Sorsi CS1 bir-Rumen (ro)]] [[Kategorija:Artikoli b'koordinati minn Wikidata]] [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] 5ct7m867fqwmjzngx2axx5sqihxyz0q 0 33862 333822 325235 2026-11-08T03:51:15Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333822 wikitext text/x-wiki '''Košarkaški klub FMP''' (Serb: Кошаркашки клуб ФМП), magħruf ukoll bħala '''FMP Soccerbet''' għal raġunijiet ta’ sponsorizzazzjoni,<ref>{{ċita web|url=https://www.kkfmp.rs/fmp-i-soccerbet-tim-za-velika-dela/|titlu=FMP i SoccerBet – tim za velika dela!|pubblikatur=kkfmp.rs|data=|data-aċċess=2025-08-26 |lingwa=Serb}}</ref> huwa klabb tal-basketball professjonali tal-irġiel minn [[Belgrad]], is-[[Serbja]]. Il-klabb jikkompeti fl-ABA League, fil-[[Il-Kampjonat tal-Basketball tas-Serbja|Basketball League tas-Serbja]] u fil-FIBA Champions League. Il-partiti f’darhom jilagħbu fis-sala taż-''Železnik''. Il-klabb twaqqaf fl-[[1970]] f’[[Novi Sad]] taħt l-isem '''KK Radnički'''. Fl-[[2009]] ġie trasferit lejn Belgrad u kien magħruf bħala '''Radnički Basket''' u aktar tard '''Radnički FMP'''. Mill-[[2013]] il-klabb ilu jopera taħt l-isem '''FMP'''. Bejn l-[[2021]] u l-[[2024]] kien magħruf bħala '''FMP Meridian'''.<ref>{{ċita web|url=https://meridiansport.ba/featured/meridian-postao-naslovni-sponzor-kk-fmp/|titlu=Meridian postao naslovni sponzor KK FMP|pubblikatur=meridiansport.ba|data=|data-aċċess=2025-08-26|lingwa=Serb}}</ref> Dan il-klabb m’għandux rabta diretta mal-FMP oriġinali minn Železnik, li ntemm fl-[[2011]].<ref>{{ċita web|url=https://www.telegraf.rs/sport/kosarka/3375970-decenija-otkako-je-fmp-preimenovan-u-crvenu-zvezdu|titlu=Decenija otkako je FMP preimenovan u Crvenu zvezdu|pubblikatur=telegraf.rs|data=|data-aċċess=2025-08-26|lingwa=Serb}}</ref> ==Storja== ===Il-perjodu Radnički (1970–2013)=== ;1970–2009 – Kwartieri ġenerali f’Novi Sad Il-klabb twaqqaf fl-[[1970]] bħala '''KK Radnički''' minn Novi Sad. Għal snin twal lagħab fil-kampjonati reġjonali sakemm fl-[[2006]], bl-appoġġ ta’ sponsors ġodda – il-kumpanija Invest Inženjering u Park Hotel – kiseb il-promozzjoni għal livell ogħla.<ref>{{ċita web|url=https://basketball.eurobasket.com/team/Radnicki-Invest-Inz-Novi-Sad/8969/Roster/2008#google_vignette|titlu=RADNICKI INVEST INZ. NOVI SAD|pubblikatur=basketball.eurobasket.com|data=|data-aċċess=2025-08-26|lingwa=Ingliż}}</ref> Fl-[[2007]], il-klabb ġie promoss għall-[[Il-Kampjonat tal-Basketball tas-Serbja|Ewwel Kampjonat tas-Serbja]], fejn ikkompetiet għal żewġ staġuni (2007/08 u 2008/09). Matul l-istaġun 2008/09, il-gwardjan [[Zlatko Bolić]] kien l-aqwa skorer tal-kampjonat b’medja ta’ 22.8 punt kull partita.<ref>{{ċita web|url=https://www.b92.net/o/sport/kosarka/vesti?yyyy=2009&mm=03&dd=28&nav_id=352598|titlu=Bolić: "Ja sam kao staro vino"|pubblikatur=b92.net|data=|data-aċċess=2025-08-26|lingwa=Serb}}</ref> ;2009–2013 – Ċaqliq lejn Belgrad Fl-[[2009]], il-klabb ġie trasferit lejn Belgrad u ngħata l-isem ġdid '''KK Radnički Basket''',<ref>{{ċita web|url=https://www.rtv.rs/sr_lat/sport/kosarka/rtv-saznaje:-radnicki-invest-inzinjering-napusta-novi-sad_151487.html|titlu=RTV saznaje: "Radnički invest inžinjering" napušta Novi Sad|pubblikatur=rtv.rs|data=|data-aċċess=2025-08-26|lingwa=Serb|arkivju-data=2011-10-04|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20111004143220/https://www.rtv.rs/sr_lat/sport/kosarka/rtv-saznaje:-radnicki-invest-inzinjering-napusta-novi-sad_151487.html|url-status=dead}}</ref> sabiex jiddistingwih mir-Radnički diġà stabbilit fil-belt. Sentejn wara, fl-2011, il-klabb adotta isem ġdid bħala '''KK Radnički FMP'''.<ref>{{ċita web|url=https://basketball.eurobasket.com/team/FMP-Beograd/8969?Page=5|titlu=KK FMP MERIDIAN BEOGRAD|pubblikatur=basketball.eurobasket.com|data=|data-aċċess=2025-08-26|lingwa=Ingliż}}</ref> ===FMP (2013–preżenti)=== Mill-[[2013]], il-klabb ilu jilgħab taħt l-isem FMP. Fl-istaġun 2016/17, iddebutta fil-kampjonat tal-ABA League u temm l-istaġun fil-9ⁿ post. Iċ-ċentru tal-wing [[Jonah Bolden]] ġie msemmi l-aqwa plejer żagħżugħ tal-kampjonat, b’medja ta’ 12.9 punti u 7.2 rebounds kull logħba. F’Diċembru [[2020]], il-klabb sar ko-proprjetarju tal-Adriatic Basketball Association, wara li akkwista ishma ta’ sjieda mingħand [[KK Metalac|Metalac]] minn [[Valjevo]].<ref>{{ċita web|url=https://www.mozzartsport.com/kosarka/vesti/zvanicno-fmp-dobio-vlasnicki-udeo-u-aba-ligi/373552|titlu=Zvanično: FMP dobio vlasnički udeo u ABA ligi|pubblikatur=mozzartsport.com|data=|data-aċċess=2025-08-26|lingwa=Serb}}</ref> Fit-18 ta’ Novembru [[2021]], il-klabb biddel ismu għal '''FMP Meridian''' għal raġunijiet ta’ sponsorizzazzjoni.<ref>{{ċita web|url=https://www.sportskacentrala.com/2021/11/18/fmp-i-meridian-u-istom-timu/|titlu=FMP i Meridian u istom timu!|pubblikatur=sportskacentrala.com|data=|data-aċċess=2025-08-26|lingwa=Serb}}</ref> F’Ġunju [[2022]], ġie kkonfermat li l-klabb se jilgħab fil-Basketball Champions League fl-istaġun 2022/23, u t-turnew ta’ kwalifikazzjoni sar f’Belgrad.<ref>{{ċita web|url=https://www.b92.net/o/sport/kosarka/vesti?yyyy=2022&mm=07&dd=28&nav_id=2190997|titlu=FMP domaćin kvalifikacionog turnira FIBA Lige šampiona|pubblikatur=b92.net|data=|data-aċċess=2025-08-26|lingwa=Serb}}</ref> ===L-ismijiet tal-klabb=== {| class="wikitable" !Sena !Isem !Belt |- | 1970–2009 || '''KK Radnički''' || [[Novi Sad]] |- | 2009–2011 || '''KK Radnički Basket''' || rowspan="3"|[[Beograd]] |- | 2011–`2013 || '''KK Radnički FMP''' |- | 2013– || '''KK FMP''' |} ;Ismijiet ta’ sponsorjar: *Radnički Invest Inženjering (2006–2009) *FMP Meridian (2021–2024) *FMP Soccerbet (2024–present) ==Rekord ta’Kisbiet== ;Il-Kampjonat tas-Serbja *''it-tieni post (4):'' 2016–17, 2017–18, 2021–22, 2022-23 ==Klassifika Staġjonali== {| class="vatop" | *'''2006-07:''' ''Rebbieħ tal-B League'' *'''2007–08:''' 9. *'''2008-09:''' 9. *'''2009-10:''' 12. | *'''2010-11:''' ''It-2 post fil-B League'' *'''2011-12:''' 5. *'''2012-13:''' 7. *'''2013-14:''' 5. | *'''2014-15:''' 6. *'''2015-16:''' ''Semifinalista'' *'''2016-17:''' ''Finalista'' *'''2017-18:''' ''Finalista'' | *'''2018-19:''' ''Semifinalista'' *'''2019-20:''' ''Staġun ikkanċellat minħabba l-COVID-19'' *'''2020-21:''' ''Kwartfinalista'' *'''2021-22:''' ''Finalista'' | *'''2022-23:''' ''Finalista'' *'''2023-24:''' ''Semifinalista'' *'''2024-25:''' ''Semifinalista'' |} ==Kowċis== {{col-begin}} {{col-2}} ;Radnički Novi Sad (1970–2009) *{{flagicon|SRB|2004}} Mladen Mikić <small>(2006–2008)</small> *{{flagicon|SRB|2004}} Velislav Vesković <small>(2008–2009)</small> ;Radnički Basket/Radnički FMP (2009–2013) *{{flagicon|SRB|2004}} [[Dragan Vaščanin]] <small>(2009)</small> *{{flagicon|SRB|2004}} [[Boško Đokić]] <small>(2009–2010)</small> *{{flagicon|SRB}} [[Miloš Pejić]] <small>(2010–2013)</small> {{col-2}} ;FMP (2013–present) *{{flagicon|SRB}} [[Milan Gurović]] <small>(2013–2015)</small> *{{flagicon|SRB}} [[Slobodan Klipa]] <small>(2015–2016)</small> *{{flagicon|SRB}} [[Branko Maksimović]] <small>(2016–2017)</small> *{{flagicon|SRB}} [[Dušan Alimpijević]] <small>(2017)</small> *{{flagicon|SRB}} [[Vladimir Jovanović (basketball)|Vladimir Jovanović]] <small>(2017–2020)</small> *{{flagicon|SRB}} [[Bojan Đerić]] <small>(2020–2021)</small> *{{flagicon|SRB}} [[Vanja Guša]] <small>(2021)</small> *{{flagicon|SRB}} [[Nenad Stefanović]] <small>(2021–2023)</small> *{{flagicon|SRB}} [[Stevan Mijović]] <small>(2023–present)</small> {{col-end}} ==Plejers Notevoli== ;Radnički Novi Sad (1970–2009) * {{flagicon|SRB}} [[Zlatko Bolić]] * {{flagicon|YUG}} [[Stevan Karadžić]] ;Radnički Basket/Radnički FMP (2009–2013) * {{flagicon|SRB}} [[Miloš Dimić]] * {{flagicon|SRB}} [[Nikola Rebić]] * {{flagicon|SRB}} [[Dušan Ristić]] ;FMP (2013–present) {{div col|colwidth=25em}} * {{flagicon|AUS}} [[Jonah Bolden]] * {{flagicon|AUS}} [[Isaac Humphries]] * {{flagicon|AUS}} [[Duop Reath]] * {{flagicon|LTU}} [[Paulius Valinskas]] * {{flagicon|MNE}} [[Bojan Subotić]] * {{flagicon|NGA}} [[Michael Ojo (basketball, born 1993)|Michael Ojo]] * {{flagicon|NZL}} [[Finn Delany]] * {{flagicon|SLO}} [[Jurij Macura]] * {{flagicon|SLO}} [[Matic Rebec]] * {{flagicon|SRB}} [[Dragan Apić]] * {{flagicon|SRB}} [[Filip Čović]] * {{flagicon|SRB}} [[Dejan Davidovac]] * {{flagicon|SRB}} [[Ognjen Dobrić]] * {{flagicon|SRB}} [[Ilija Đoković]] * {{flagicon|SRB}} [[Radovan Đoković]] * {{flagicon|SRB}} [[Stefan Đorđević (basketball, born 1998)|Stefan Đorđević]] * {{flagicon|SRB}} [[Marko Gudurić]] * {{flagicon|SRB}} [[Marko Jeremić]] * {{flagicon|SRB}} [[Ognjen Kuzmić]] * {{flagicon|SRB}} [[Sava Lešić]] * {{flagicon|SRB}} [[Stefan Pot]] * {{flagicon|SRB}} [[Aleksa Radanov]] * {{flagicon|SRB}} [[Marko Radovanović]] * {{flagicon|SRB}} [[Boriša Simanić]] * {{flagicon|SRB}} [[Radoš Šešlija]] * {{flagicon|SRB}} [[Aleksa Uskoković]] * {{flagicon|TUR}} [[Okben Ulubay]] * {{flagicon|USA}} [[Bryce Jones (basketball, born 1994)|Bryce Jones]] * {{flagicon|USA}} [[Trent Frazier]] * {{flagicon|USA}} [[Charles Jenkins (basketball)|Charles Jenkins]] {{div col end}} ==Referenzi== {{referenzi}} == Ħoloq Esterni == * [https://www.kkfmp.rs/ Is-sit elettroniku uffiċjali] * [https://www.eurobasket.com/team.asp?Cntry=SERBIA&Team=8969&Page=0 Il-profil fuq eurobasket.com] [[Kategorija:Serbja]] tqivtiofnc7dpj7hxsff3brafv79e7i 0 33911 333875 325573 2026-11-08T11:08:47Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333875 wikitext text/x-wiki {{Infobox Tim nazzjonali tal-futbol | isem = Alġerija | stemma = | stemma_daqs = | laqam = الأفناك<br />(Le Fennecs / Il-Feneci)<br />الخضر<br />(Les Verts / Il-Ħodor) | assoċjazzjoni = [[Federazzjoni tal-futbol tal-Alġerija|Federazzjoni tal-Futbol Alġerina (FFA)]] | konfederazzjoni = [[Konfederazzjoni Afraikana tal-Futbol|CAF]] ([[Afrika]]) | kowċ = {{flagicon|BIH}} [[Vladimir Petković]] | asst_kowċ = | kaptan = [[Riyad Mahrez]] | l-aktar_apparenzi = [[Aïssa Mandi]] (108) | l-aktar_gowls = [[Islam Slimani]] (45) | stadju = [[Stade du 5 Juillet 1962]] | kodiċi_FIFA = ALG | rank_FIFA = [[Stampa:Green Arrow Up.svg|12px]] 36 | debutt = | rebħa = | telfa = | pattern_la1 = _alg24h | pattern_b1 = _alg24h | pattern_ra1 = _alg24h | pattern_sh1 = _alg24h | pattern_so1 = _alg24hl | leftarm1 = FFFFFF | body1 = FFFFFF | rightarm1 = FFFFFF | shorts1 = FFFFFF | socks1 = FFFFFF | pattern_la2 = _alg24a | pattern_b2 = _alg24a | pattern_ra2 = _alg24a | pattern_sh2 = _alg24a | pattern_so2 = _alg24al | leftarm2 = 1b4531 | body2 = 1b4531 | rightarm2 = 1b4531 | shorts2 = 1b4531 | socks2 = 1b4531 | app_tazza_tad-dinja = 4 | debutt_tazza_tad-dinja = [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 1982|1982]] | riżultat_tazza_tad-dinja = 14th ([[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 2014|2014]]) | isem_reġjonali = [[Tazza tan-Nazzjonijiet Afrikani]] | app_tazza_reġjonali = 21 | debutt_tazza_reġjonali = [[Tazza Afrikana tal-Futbol 1968|1968]] | riżultat_tazza_reġjonali = Rebbieħa ([[Tazza tan-Nazzjonijiet Afrikani 1990|1990]], [[Tazza tan-Nazzjonijiet Afrikani 2019|2019]]) | app_tazza_konfederazzjonijiet = 0 | debutt_tazza_konfederazzjonijiet = | riżultat_tazza_konfederazzjonijiet = }} It-'''tim nazzjonali tal-futbol tal-Alġerija''' (bl-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]]: منتخب الجزائر لكرة القدم) huwa t-tim nazzjonali tad-dixxiplina sportiva tal-[[futbol]] tal-[[Alġerija]] u huwa amministrat mill-[[Federazzjoni tal-futbol tal-Alġerija|federazzjoni tal-futbol Alġerina]]. == Rekord kompetittiv == === Tazza tad-Dinja === === Tazza tan-Nazzjonijiet Afrikani === === Tazza tal-Konfederazzjonijiet === == Skwadra attwali == == Ħoloq esterni == * [https://web.archive.org/web/20090704163935/http://www.faf.dz/ Sit uffiċjali tal-Federazzjoni Alġerina] * [https://www.dzfoot.com/ Dak kollu fuq il-futbol fl-Alġerija] {{Futbol internazzjonali}} {{Timijiet nazzjonali tal-CAF}} [[Kategorija:Timijiet nazzjonali tal-futbol tal-Afrika|Alġerija]] [[Kategorija:Futbol fl-Alġerija]] hn2bc4p6av5r0nkr68k1de4bto1k7mk 0 34022 333809 327128 2026-11-08T00:53:11Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333809 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox}} Iċ-'''''Centaurea melitensis'' L.''' magħrufa bħala '''x-Xewk ta’ Malta''' bil-Malti u l-'''Maltese Star-Thistle''', '''Maltese Knapweed''', '''Maltese Centaury''', '''Napa Star Thistle''' bil-lingwa Ingliża mitkellma Internazzjonalment''',''' '''Tocalote''' fl-Amerika '''u Maltese Cockspur''' fl-Awstralja, hija pjanta indiġena għall-gżejjer Maltin mill-familja Asteraceae<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://www.maltawildplants.com/ASTR/Centaurea_melitensis.php|titlu=Centaurea melitensis (Maltese Star-Thistle) : MaltaWildPlants.com - the online Flora of the Maltese Islands.|kunjom=Mifsud|isem=Stephen|data=2002-08-23|sit=www.maltawildplants.com|lingwa=en-us|data-aċċess=2025-11-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000005385|titlu=Centaurea melitensis L.|sit=www.worldfloraonline.org|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-12}}</ref><ref name=":5">{{Ċita web|url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:190991-1|titlu=Centaurea melitensis L. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|sit=Plants of the World Online|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-12|arkivju-data=2026-03-06|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260306182204/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:190991-1|url-status=dead}}</ref><ref name=":1">{{Ċita web|url=https://ucjeps.berkeley.edu/eflora/eflora_display.php?tid=1934|titlu=Centaurea melitensis|sit=ucjeps.berkeley.edu|data-aċċess=2025-11-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://data.canadensys.net/vascan/name/Centaurea%20melitensis|titlu=Centaurea melitensis|kunjom=Database of Vascular Plants of Canada (VASCAN)|isem=Canadensys|data=2025|sit=data.canadensys.net|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-12}}</ref>. == Deskrizzjoni == Din il-pjanta hija annwali jew bijennali, Twarrad bi fjuri sofor  bejn April u Mejju <ref name=":0" /><ref name=":2">{{Ċita web|url=https://plants.sc.egov.usda.gov/plant-profile/CEME2|titlu=USDA Plants Database|sit=plants.sc.egov.usda.gov|data-aċċess=2025-11-12}}</ref>. Il-Fjura hija ovali, bil- kalċi tal-fjura jkun aħdar bix-xewk u l-petali sofor <ref name=":0" /><ref name=":2" /><ref name=":3">{{Ċita web|url=https://www.cal-ipc.org/resources/library/publications/ipcw/report27/|titlu=IPCW Plant Report – California Invasive Plant Council|lingwa=en-US|data-aċċess=2025-11-12}}</ref><ref name=":4">{{Ċita web|url=https://www.cal-ipc.org/plants/profile/centaurea-melitensis-profile/|titlu=Centaurea melitensis Profile – California Invasive Plant Council|lingwa=en-US|data-aċċess=2025-11-12}}</ref>. Il-weraq huma ħodor fil-ġriż, muswafa, bil-weraq ta’ fuq tal-pjanta ikunu niggieża<ref name=":1" /><ref name=":3" />. Tagħmel żerriegħa żgħira kannella b'xagħar niggieżi li tinxtered permezz tar-riħ, mal-ilma, l-annimali jew mill-bniedem. Iż-żerriegha tagħha rrapurtata li tibqa' bil-kapaċita' li tfellas sa bejn tlieta u għaxar snin li tibqa’ fil-ħamrija, sakemm il-kundizzjonijiet ambjentali jkunu tajbin għat-tfellis<ref name=":4" /><ref>{{Ċita web|url=https://florabase.dbca.wa.gov.au/browse/profile/7916|titlu=Florabase—the Western Australian flora|kunjom=Western Australian Herbarium|isem=Biodiversity and Conservation Science|sit=florabase.dbca.wa.gov.au|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-12}}</ref>. Iċ-''Centaurea melitensis'' Giet irrapurtata bħala tossika għaż-żwiemel <ref>{{Ċita web|url=https://azinvasiveplants.arizona.edu/invasive-plant/malta-starthistle|titlu=Malta starthistle {{!}} AZ Invasive Plants|sit=azinvasiveplants.arizona.edu|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-12}}</ref>. == Nomenklatura == L-isem tal-ispeċi ''Centaurea melitensis'' ġie ippubblikat għall-ewwel darba fit-tieni volum tal-ktieb ''Species Plantarum'' (1753) ta’ Carl Linnaeus (Carl von Linné) (1707-1778) <ref name=":5" /><ref>{{Ċita web|url=https://www.ipni.org/n/190991-1|titlu=Centaurea melitensis {{!}} International Plant Names Index|sit=www.ipni.org|data-aċċess=2025-11-16}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.ipni.org/p/1071-2|titlu=Species Plantarum {{!}} International Plant Names Index|sit=www.ipni.org|data-aċċess=2025-11-16}}</ref><ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Linné|isem=Carl von|kunjom2=Linné|isem2=Carl von|kunjom3=Salvius|isem3=Lars|data=1753|titlu=Caroli Linnaei ... Species plantarum :exhibentes plantas rite cognitas, ad genera relatas, cum differentiis specificis, nominibus trivialibus, synonymis selectis, locis natalibus, secundum systema sexuale digestas...|url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/13830|volum=vol. 2|post=Holmiae|pubblikatur=Impensis Laurentii Salvii}}</ref>. L-isem [[Ġeneru (tassonomija)|Ġeneru]] ''Centaurea'' tirreferi għall-''Kentaurion'' bil-Grieġ jew ''Centaureum'' bil-Latin, li tirreferi għaċ-centaur Chiron li kien magħruf għat-tagħrif tiegħu tad-duwa permezz tal-ħwawar <ref>{{Ċita web|url=https://www.nzpcn.org.nz/flora/species/centaurea-melitensis/|titlu=Centaurea melitensis|sit=New Zealand Plant Conservation Network|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-16}}</ref>. Filwaqt li l-isem tal-[[Speċi|ispeċi]] ''Melitensis,'' tfisser li toriġina jew hija relata ma' [[Malta]] jew il-[[Gżejjer Maltin|Ġżejjer Maltin]] <ref name=":0" />. == Distribuzzjoni == Is-''Centaurea melitensis'' hija meqjusa rari fil-Gżejjer Maltin u hija mniżżla fir-''Red Data Book of the Maltese islands'' bħala speċi mheddha bl-estinzjoni fl-ambjent naturali tagħha<ref name=":0" /><ref>Schembri, P. J., & Sultana, J. (1989). Red Data Book of the Maltese Islands. Malta: Department of Information</ref>. Tikber f’postijiet miftuħa, niexfa, b’ħamrija iebsa u ġeblija kif ukoll fl-imħarbat<ref name=":0" />. Barra mill-Ġzejjer Maltin, tikber ukoll f’wesghat miftuħa tal-foresti u mal-ġnub tat-toroq <ref>{{Ċita web|url=https://www.calflora.org/app/taxon?crn=1851|titlu=Centaurea melitensis - Calflora|sit=www.calflora.org|data-aċċess=2025-12-10}}</ref>. Id-distribuzzjoni naturali ta’ din il-pjanta hija fir-reġjun tal-Mediterran u fin-Nofsinhar tal-Ewropa <ref name=":5" />. Għalkemm din il-pjanta ġiet introdotta f’ħafna pajjiżi oħra madwar id-dinja, fosthom fit-Tramuntana tal-Ewropa u fil-kontinenti tal-Amerika, fl-Afrika, fl-Awstralja u fil-Gżira ta’ Norfolk fl-Oċean Paċifiku<ref name=":5" /><ref>{{Ċita web|url=https://europlusmed.org/cdm_dataportal/taxon/22d5c4c8-c2d0-4b53-b260-75937e691c92|titlu=Centaurea melitensis {{!}} Euro+Med-Plantbase|sit=europlusmed.org|data-aċċess=2025-12-10}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://bie.ala.org.au/|titlu=Search {{!}} Atlas of Living Australia|sit=bie.ala.org.au|data-aċċess=2025-12-10}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.zimbabweflora.co.zw/speciesdata/species.php?species_id=161850|titlu=Flora of Zimbabwe: Species information: Centaurea melitensis|sit=www.zimbabweflora.co.zw|data-aċċess=2025-12-10}}</ref>. Fejn saret invaziva <ref name=":4" /><ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Moroney|isem1=Jolene R.|kunjom2=Rundel|isem2=Philip W.|kunjom3=Sork|isem3=Victoria L.|data=2013|titlu=Phenotypic plasticity and differentiation in fitness-related traits in invasive populations of the Mediterranean forb Centaurea melitensis (Asteraceae)|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.3732/ajb.1200543|rivista=American Journal of Botany|lingwa=en|volum=100|numru=10|paġni=2040–2051}}</ref><ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Moroney|isem1=Jolene R.|kunjom2=Rundel|isem2=Philip W.|data=2013-03-01|titlu=Abundance and dispersion of the invasive Mediterranean annual, Centaurea melitensis in its native and non-native ranges|url=https://doi.org/10.1007/s10530-012-0302-1|rivista=Biological Invasions|lingwa=en|volum=15|numru=3|paġni=495–507}}</ref><ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Humphries|isem1=T.|kunjom2=Weller|isem2=S. L.|kunjom3=Mahony|isem3=A.|kunjom4=Javaid|isem4=M. M.|kunjom5=Turville|isem5=C.|data=2024|titlu=Seed ecology of the arid zone invasive thistle; Centaurea melitensis L.: A study of the effects of seasonal temperature, pH, salinity and moisture stress|url=https://onlinelibrary.wiley.com/doi/abs/10.1111/wre.12666|rivista=Weed Research|lingwa=en|volum=64|numru=6|paġni=445–455}}</ref>. Fl-Amerika ta’ fuq, din l-ispeċi giet irrapurtata li kienet introdotta b'mod aċċidentali bħala żerriegħa li kienet tinstab maz-żrieragħ tal-qamħ, ħafur u x-xgħir li inġabet għaż-żriegħ<ref name=":3" />. L-introduzzjoni tagħha ġiet stmatha għas-Seklu Tmintax<ref name=":3" />. Ghax fil-fatt, żerriegħa ta’ din l-ispeċi nstabet ukoll fit-torba ta’ binja li ġiet mibnija fil-1797 f’San Fernando, Kalifornia<ref name=":3" />. Illum il-ġurnata, iċ-''Centaurea melitensis'' saret speċi invażiva f’dan il-kontinent, inkluż fl-Awstralja kif ukoll f'New Zealand, fejn kienet introdotta fl-1891 <ref>{{Ċita web|url=https://florabase.dbca.wa.gov.au/browse/profile/7916|titlu=Florabase—the Western Australian flora|kunjom=Western Australian Herbarium|isem=Biodiversity and Conservation Science|sit=florabase.dbca.wa.gov.au|lingwa=en|data-aċċess=2025-12-10}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.nzpcn.org.nz/flora/species/centaurea-melitensis/|titlu=Centaurea melitensis|sit=New Zealand Plant Conservation Network|lingwa=en|data-aċċess=2025-12-10}}</ref>. == Referenzi == [[Kategorija:Flora ta' Malta]] ifarc4pibra6u4wh7iqlx6zv9zh272b 0 34083 333824 327261 2026-11-08T04:29:08Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 0 sources and tagging 4 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333824 wikitext text/x-wiki {{infobox city}} '''Krasnodar''' (bir-[[Lingwa Russa|Russu]]: ''Краснодар'') hija l-akbar belt fin-Nofsinhar tar-[[Russja]]. Tinsab fuq ix-xatt tax-xmara Kuban, mhux 'il bogħod mill-[[Baħar l-Iswed]] u l-[[Baħar ta' Azov]].<ref>{{ċita web|url=https://krd.ru/o-krasnodare/istoriya-goroda/|titlu=История города|sit=krd.ru|data-aċċess=2025-12-21|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20241214171752/https://krd.ru/o-krasnodare/istoriya-goroda/|arkivju-data=2024-12-14|lingwa=ru|url-status=dead}}</ref> Il-popolazzjoni tal-belt hija ta' madwar 1.2 miljun abitant.<ref>{{ċita web|url=https://rosstat.gov.ru/storage/mediabank/%D0%A1hisl_MO_01-01-2025.xlsx|titlu=Численность постоянного населения Российской Федерации по муниципальным образованиям на 1 января 2025 года|sit=rosstat.gov.ru|data-aċċess=2025-12-21|lingwa=ru|url-status=live}}</ref> Il-belt ġiet imwaqqfa fl-1793 u oriġinarjament kienet magħrufa bħala '''Jekaterinodar''' (bir-Russu: ''Екатеринодар''). Krasnodar hija ċentru industrijali, kummerċjali u kulturali importanti tal-pajjiż.<ref>{{ċita web|url=https://krasnodar.ru/content/40/show/34743/|titlu=Город Краснодар|sit=krasnodar.ru|data-aċċess=2025-12-21|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180804204606/https://krasnodar.ru/content/40/show/34743/|arkivju-data=2018-08-04|lingwa=ru|url-status=dead}}</ref> Spiss tiġi msejħa bħala l-[[belt kapitali]] tan-Nofsinhar tar-Russja.<ref>{{ċita web|url=https://news-kuban.ru/society/2025/05/25/25444.html|titlu=Краснодар — столица Юга!. Кричалка, которая звучала прошедшим вечером во всех частях города|data=2025-05-25|sit=news-kuban.ru|data-aċċess=2025-12-21|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20251029085151/https://news-kuban.ru/society/2025/05/25/25444.html|arkivju-data=2025-10-29|lingwa=ru|url-status=live}}</ref> == Storja == L-istorja ta' Krasnodar bdiet fl-1793, meta l-belt ġiet imwaqqfa mill-Kożakki tal-Baħar l-Iswed bħala fortizza militari. Oriġinarjament, il-belt kienet magħrufa bħala Jekaterinodar, f'ġieħ l-Imperatriċi [[Katerina II tar-Russja|Katerina l-Kbira]]. Matul is-seklu 19, il-belt żviluppat minn fortizza għal ċentru kummerċjali u industrijali importanti, speċjalment wara l-bini tal-ferrovija.<ref>{{ċita web|url=https://kr123.ru/rossiya/jug/krasnodarskij-kraj/krasnodar/istoriya-krasnodara/|titlu=История Краснодара|data=2025-01-24|awtur=Мойса В.|sit=kr123.ru|data-aċċess=2025-12-21|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250212013846/https://kr123.ru/rossiya/jug/krasnodarskij-kraj/krasnodar/istoriya-krasnodara/|arkivju-data=2025-02-12|lingwa=ru|url-status=live}}</ref> == Demografija == Il-popolazzjoni ta' Krasnodar hija ta' madwar 1.2 miljun resident skont l-istatistika uffiċjali. Madankollu, stimi ġodda jissuġġerixxu li n-numru reali issa huwa qrib iż-żewġ miljun ruħ minħabba l-immigrazzjoni interna kbira. Il-belt qed tesperjenza densità għolja u żieda mgħaġġla fil-popolazzjoni. Din is-sitwazzjoni qed toħloq sfidi ekonomiċi u soċjali kbar għall-belt.<ref>{{ċita web|url=https://kubanpress.ru/news/2025-08-01/krasnodar-na-perelome-kak-yuzhnaya-stolitsa-spravlyaetsya-s-demograficheskim-bumom-5443854|titlu=Краснодар на переломе: как южная столица справляется с демографическим бумом|data=2025-08-01|awtur=Якушев А.|sit=kubanpress.ru|data-aċċess=2025-12-21|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20251029093205/https://kubanpress.ru/news/2025-08-01/krasnodar-na-perelome-kak-yuzhnaya-stolitsa-spravlyaetsya-s-demograficheskim-bumom-5443854|arkivju-data=2025-10-29|lingwa=ru|url-status=live}}</ref> == Ekonomija == Krasnodar hija ċentru ekonomiku ewlieni fin-Nofsinhar tar-Russja, b'ekonomija bbażata fuq setturi diversifikati bħall-kummerċ, is-servizzi u l-industrija. Il-belt hija ċentru kbir għall-kumpless agroindustrijali, l-inġinerija, il-kostruzzjoni u l-industrija tal-ikel. Barra minn hekk, minħabba l-pożizzjoni ġeografika favorevoli u r-riżorsi rikki tagħha, il-belt għandha potenzjal kbir fis-settur tat-turiżmu. Hija tattira wkoll investiment sinifikanti u hija meqjusa bħala ċentru tat-trasport u loġistika importanti.<ref>{{ċita web|url=https://www.kommersant.ru/doc/5008424#:~:text=«Экономика%20Краснодара%20постиндустриального%20типа,%20то,темпы%20роста»,%20—%20говорит%20эксперт|titlu=Рост в большом городе|data=2021-09-30|awtur=Решетняк Н.|sit=kommersant.ru|data-aċċess=2025-12-21|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220904084007/https://www.kommersant.ru/doc/5008424#:~:text=«Экономика%20Краснодара%20постиндустриального%20типа,%20то,темпы%20роста»,%20—%20говорит%20эксперт|arkivju-data=2022-09-04|lingwa=ru|url-status=live}}</ref> == Nies notevoli == * [[Anna Netrebko]] (twieldet fl-1971), kantanta. == Sport == * [[FC Kuban Krasnodar]], klabb tal-futbol. == Gallerija == <gallery> Krasnodar, Russia, near natural colors, Sentinel-2 satellite image 2018-SEP-18.jpg 2023-10-22. Краснодар DSC 7534.jpg Медакадемия Краснодар Russia.JPG View of Krasnodar taken from Kozhevennaya street, 24 2020-04-18-5.jpg Здание гостиницы централь 03.JPG Karasunskiy okrug, Krasnodar, Krasnodarskiy kray, Russia - panoramio (27).jpg 2022. Краснодар DSC 9475.jpg Триумфальная арка и памятник Святой Екатерине (1).jpg </gallery> == Klima == Il-klima ta' Krasnodar hija kklassifikata bħala waħda kontinentali moderata. Ix-xtiewe huma qosra u moderati b'possibbiltà ta' ġlata, filwaqt li s-sjuf huma twal u sħan ħafna, b'sigħat twal ta' xemx. Il-belt tirreġistra preċipitazzjoni mqassma b'mod ugwali matul is-sena kollha.<ref>{{ċita web|url=http://www.weatherbase.com/weather/weather-summary.php3?s=592169&cityname=Krasnodar,+Krasnodar,+Russia&units=|titlu=Krasnodar, Russia Köppen Climate Classification (Weatherbase)|sit=weatherbase.com|data-aċċess=2025-12-21|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200921162550/http://www.weatherbase.com/weather/weather-summary.php3?s=592169&cityname=Krasnodar,+Krasnodar,+Russia&units=|arkivju-data=2020-09-21|lingwa=en|url-status=dead}}</ref> {{Kaxxa tat-temp | location = ta' Krasnodar | collapsed = | width = | metric first = y | single line = y | Jan record high C = 20.8 | Feb record high C = 23.1 | Mar record high C = 29.9 | Apr record high C = 34.7 | May record high C = 35.1 | Jun record high C = 39.3 | Jul record high C = 40.7 | Aug record high C = 40.0 | Sep record high C = 38.5 | Oct record high C = 33.9 | Nov record high C = 28.5 | Dec record high C = 23.0 | year record high C = 40.7 | Jan high C = 4.5 | Feb high C = 6.7 | Mar high C = 11.8 | Apr high C = 18.6 | May high C = 23.9 | Jun high C = 28.2 | Jul high C = 31.1 | Aug high C = 31.4 | Sep high C = 25.6 | Oct high C = 19.0 | Nov high C = 11.2 | Dec high C = 6.4 | year high C = 18.2 | Jan mean C = 0.8 | Feb mean C = 1.9 | Mar mean C = 6.5 | Apr mean C = 12.4 | May mean C = 17.9 | Jun mean C = 22.2 | Jul mean C = 24.9 | Aug mean C = 24.7 | Sep mean C = 19.2 | Oct mean C = 12.9 | Nov mean C = 6.3 | Dec mean C = 2.4 | year mean C = 12.7 | Jan low C = -1.9 | Feb low C = -1.5 | Mar low C = 2.7 | Apr low C = 7.4 | May low C = 12.9 | Jun low C = 17.0 | Jul low C = 19.4 | Aug low C = 18.9 | Sep low C = 13.8 | Oct low C = 8.4 | Nov low C = 2.9 | Dec low C = -0.4 | year low C = 8.3 | Jan record low C = -32.9 | Feb record low C = -29.8 | Mar record low C = -25.5 | Apr record low C = -5.6 | May record low C = -1.2 | Jun record low C = 4.2 | Jul record low C = 9.5 | Aug record low C = 3.9 | Sep record low C = -2.2 | Oct record low C = -9.9 | Nov record low C = -20.4 | Dec record low C = -27.6 | year record low C = -32.9 | precipitation colour = green | Jan precipitation mm = 65 | Feb precipitation mm = 53 | Mar precipitation mm = 65 | Apr precipitation mm = 49 | May precipitation mm = 65 | Jun precipitation mm = 80 | Jul precipitation mm = 66 | Aug precipitation mm = 41 | Sep precipitation mm = 51 | Oct precipitation mm = 61 | Nov precipitation mm = 66 | Dec precipitation mm = 69 | year precipitation mm = 731 | Jan snow depth cm = 3 | Feb snow depth cm = 4 | Mar snow depth cm = 1 | Apr snow depth cm = 0 | May snow depth cm = 0 | Jun snow depth cm = 0 | Jul snow depth cm = 0 | Aug snow depth cm = 0 | Sep snow depth cm = 0 | Oct snow depth cm = 0 | Nov snow depth cm = 1 | Dec snow depth cm = 2 | year snow depth cm = 4 | Jan rain days = 13 | Feb rain days = 11 | Mar rain days = 14 | Apr rain days = 15 | May rain days = 14 | Jun rain days = 14 | Jul rain days = 10 | Aug rain days = 8 | Sep rain days = 10 | Oct rain days = 12 | Nov rain days = 14 | Dec rain days = 15 | year rain days = 150 | Jan snow days = 11 | Feb snow days = 10 | Mar snow days = 6 | Apr snow days = 0.3 | May snow days = 0 | Jun snow days = 0 | Jul snow days = 0 | Aug snow days = 0 | Sep snow days = 0 | Oct snow days = 0 | Nov snow days = 3 | Dec snow days = 9 | year snow days = 39 | Jan humidity = 81 | Feb humidity = 76 | Mar humidity = 72 | Apr humidity = 66 | May humidity = 66 | Jun humidity = 68 | Jul humidity = 63 | Aug humidity = 62 | Sep humidity = 68 | Oct humidity = 75 | Nov humidity = 81 | Dec humidity = 82 | year humidity = 72 | Jan sun = 71 | Feb sun = 84 | Mar sun = 136 | Apr sun = 181 | May sun = 247 | Jun sun = 277 | Jul sun = 303 | Aug sun = 286 | Sep sun = 238 | Oct sun = 173 | Nov sun = 88 | Dec sun = 55 | year sun = 2139 | source 1 = <ref>{{ċita web|url=http://www.pogodaiklimat.ru/climate/34927.htm|titlu=Климат Краснодара|sit=pogodaiklimat.ru|data-aċċess=2025-12-21|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20241102021310/http://www.pogodaiklimat.ru/climate/34927.htm|arkivju-data=2024-11-02|lingwa=ru|url-status=live}}</ref> |source 2 = <ref>{{ċita web|url=https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_VI/RE/34929.TXT|titlu=Krasnodar (1961–1990)|sit=ncei.noaa.gov|data-aċċess=2025-12-21|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20211029172905/https://www.ncei.noaa.gov/pub/data/normals/WMO/1961-1990/TABLES/REG_VI/RE/34929.TXT|arkivju-data=2021-10-29|lingwa=en|url-status=dead}}</ref> }} == Referenzi == {{referenzi|2}} == Ħoloq esterni == {{commonscat|Krasnodar}} * {{ċita web|url=https://hedclub.com/en/publication/krasnodarskij_kraj_zhemchuzhina_yuga_rossii_784|titlu=Krasnodar Territory. Pearl of the South of Russia|data=2024-12-27|sit=hedclub.com|data-aċċess=2025-12-21|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250621043553/https://hedclub.com/en/publication/krasnodarskij_kraj_zhemchuzhina_yuga_rossii_784|arkivju-data=2025-06-21|lingwa=en|url-status=live}} [[Kategorija:Bliet tar-Russja]] cw9ez7xsecj7osf8od68o69p7qr7pr4 0 34089 333840 333308 2026-11-08T08:25:55Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333840 wikitext text/x-wiki '''Din hija lista ta' nies notevoli Maltin li mietu fl-2026.''' F'din il-lista jidhru biss ismijiet ta' nies li l-mewt tagħhom hija kkonfermata peremezz ta' rapport/i minn sorsi verifikabbli. Żidiet bla referenza għal sors verifikabbli jitneħħew minn hawn u jitpoġġew fil-[[Diskussjoni:Nies Maltin li mietu fl-2026|paġna ta' diskussjoni]] sakemm jiġu verifikati sew. Dwar kull persuna jinġabru biss dawn id-dettalji hawn: * Data: Isem u Kunjom, età (jew "??" meta din mhux magħrufa), għal xiex inhi magħrufa l-persuna, kawża tal-mewt (m'għandu jiddaħħal xejn meta mhux magħrufa uffiċjalment) - tagħrif ieħor f'każ ta' persuna li mhux inkluża f'Wikidata (eż. data tat-twelid), referenzi (għandu jkun hemm aktar minn waħda f'każ ta' nies aktar notevoli) '''''Nota:''' id-data tal-mewt m'għandix tkun dik ta' meta tħabbret imma ta' meta seħħet.'' ---- == Jannar == * 2: [[Tony Carr]], 98, mużiċist <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tony-carr-pioneering-maltese-jazz-drummer-dies.1121949|titlu=Tony Carr, Maltese jazz drummer to the stars, dies|kunjom=Borg|isem=Emma|data=2026-01-02|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/il-perkussjonist-tony-carr-george-caruana-jmut-fl-eta-ta-98-sena/|titlu=Il-perkussjonist Tony Carr (George Caruana) jmut fl-età ta’ 98 sena|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/01/02/tony-carr-passes-away/|titlu=Renowned Maltese drummer, Tony Carr, passes away aged 98|kunjom=Fenech|isem=Gerald|data=2026-01-02|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-01-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/138938/maltese_jazz_great_tony_carr_dies_aged_98|titlu=Maltese jazz great Tony Carr dies aged 98|kunjom=Meilak|isem=Nicole|data=2 Jannar 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-01-02/local-news/Maltese-jazz-legend-Tony-Carr-passes-away-aged-98-6736286044|titlu=Maltese jazz legend, Tony Carr, passes away aged 98 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-01-03}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-ta-98-sena-d-drummer-malti-tony-carr/|titlu=Imut ta' 98 sena d-drummer Malti Tony Carr|data=2026-01-02|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-01-03}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/imut-ta-98-sena-d-drummer-famuz-malti-tony-carr-li-daqq-mal-akbar-stilel-muzikali/|titlu=Imut ta’ 98 sena d-drummer famuż Malti Tony Carr li daqq mal-akbar stilel mużikali|kunjom=Caruana|isem=Josef|data=3 Jannar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.melodija.eu/post/tony-carr-george-caruana-maltese-jazz-pioneer-dies-at-98|titlu=Tony Carr (George Caruana): Maltese Jazz Pioneer Dies at 98|kunjom=Mifsud|isem=Noel|data=2026-01-05|sit=Melodija|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.sussexexpress.co.uk/news/fond-tribute-on-death-of-drummer-who-played-with-the-greats-5465983|titlu=Fond tribute on death of drummer who played with the greats|kunjom=Hewitt|isem=Phil|data=2026-01-10|sit=SussexWorld|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-10}}</ref> * 5: [[George Spiteri]], 90, mużiċist u l-ewwel leader tal-[[Orkestra Filarmonika ta' Malta]] (twieled: 20 ta’ Lulju 1935) <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-january-6-2026.1122080|titlu=Announcements − January 6, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-01-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-george-spiteri-l-ewwel-leader-tal-orkestra-filarmonika-ta-malta/|titlu=Imut George Spiteri, l-ewwel leader tal-Orkestra Filarmonika ta’ Malta|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=6 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.facebook.com/reel/1540894257190704/?t=49|titlu=MPO: Protagonisti - George Spiteri|kunjom=Farrugia|isem=Joe Julian|data=6 Jannar 2026|sit=Facebook}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/a-real-gentleman-good-musician-violinist-george-spiteri-dies-aged-90.1122103|titlu='A real gentleman': trailblazing violinist George Spiteri dies at 90|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-01-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-06}}</ref> * 6: [[Thomas Farrell]], 89, għalliem u l-ewwel sindku ta' Ħaż Żabbar <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/thomas-farrell-first-mayor-zabbar-dies-aged-89.1122141|titlu=Thomas Farrell, first mayor of Żabbar, dies aged 89|kunjom=|isem=|data=2026-01-07|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-07}}</ref> * 14: [[Paul Chetcuti Caruana]], 77, tabib u politiku <ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-eks-deputat-laburista-t-tabib-paul-chetcuti-caruana/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-eks Deputat Laburista t-Tabib Paul Chetcuti Caruana|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=14 Jannar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-mp-paul-chetcuti-caruana-dies.1122497|titlu=Mosta doctor Paul Chetcuti Caruana, targeted by 1977 letter bomb, dies aged 77|kunjom=Calleja|isem=Claudia|data=2026-01-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-01-14/local-news/Paul-Chetcuti-Caruana-who-survived-letter-bomb-attempt-in-1977-dies-6736286334|titlu=Paul Chetcuti Caruana, who survived letter-bomb attempt in 1977, dies - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-01-15}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/parliament-pays-tribute-mosta-doctor-pl-mp-paul-chetcuti-caruana.1123482|titlu=Parliament pays tribute to Mosta doctor and PL MP Paul Chetcuti Caruana|kunjom=Magri|isem=Giulia|data=2026-02-02|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-02}}</ref> * 20: [[Matthew Wismayer]], 53, fundatur ta' Schools for Africa (Malta) Foundation <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/matthew-wismayer-schools-africa-foundation-entrepreneur-dies.1122791|titlu=Matthew Wismayer, who turned a cancer diagnosis into inspiration, dies aged 53|kunjom=Debono|isem=Fiona Galea|data=2026-01-20|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-matthew-wismayer-il-mohh-wara-progett-biex-jigu-meghjuna-tfal-fl-afrika/|titlu=Imut Matthew Wismayer, il-moħħ wara proġett biex jiġu megħjuna tfal fl-Afrika|kunjom=|isem=|data=2026-01-20|lingwa=mt|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/malta/founder-of-prince-princess-malta-matthew-wismayer-passes-away/|titlu=Founder Of 'Prince & Princess Malta' Matthew Wismayer Passes Away|kunjom=Spiteri|isem=Rebecca Scalvini|data=2026-01-20|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://whoswho.mt/en/matthew-wismayer-passes-away-aged-53|titlu=Maltese Entrepreneur Matthew Wismayer passes away at 53|sit=whoswho.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-january-21-2026.1122811|titlu=Announcements – January 21, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-01-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> * 20: [[George Callus]], 88, ko-fundatur tal-Comtec (twieled: 8 ta' Settembru 1937) <ref>{{Ċita web|url=https://whoswho.mt/en/comtec-co-founder-george-callus-has-passed-away|titlu=Comtec Co-Founder George Callus has passed away|sit=whoswho.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-ir-ragel-ta-amy-callus-orlando-mrs-axiak-ta-simpatici/|titlu=Imut ir-raġel ta’ Amy Callus Orlando, Mrs Axiak ta’ Simpatiċi|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=21 Jannar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/nimmissjak-immens-ghaziz-l-attrici-amy-callus-thabbar-it-telfa-ta-zewgha-george/|titlu="Nimmissjak Immens, Għażiż" - L-Attriċi Amy Callus Tħabbar It-Telfa Ta' Żewġha George|kunjom=Zarb|isem=Kyle|data=2026-01-22|lingwa=mt|data-aċċess=2026-01-22}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-january-23-2026.1122923|titlu=Announcements – January 23, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-01-23|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-29}}</ref> == Frar == * 4: [[Alfred Abela]], 80, eks-assistent kummissarju tal-pulizija <ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-eks-assistent-kummissarju-tal-pulizija-alfred-abela/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-eks Assistent Kummissarju tal-Pulizija Alfred Abela|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=4 Frar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref> * 5: [[Philip Farrugia Randon]], 76, avukat u kittieb li ħoloq il-karattru ta' Puttinu <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/dedicated-patriot-philip-farrugia-randon-dies.1123612|titlu='Dedicated patriot' Philip Farrugia Randon dies|kunjom=|isem=|data=2026-02-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-february-6-2026.1123652|titlu=Announcements − February 6, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-02-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-dr-philip-farrugia-randon-avukat-u-awtur-li-holoq-il-karattru-puttinu/|titlu=Imut Dr Philip Farrugia Randon, avukat u awtur li ħoloq il-karattru Puttinu|kunjom=Micallef|isem=Gaetano|data=2026-02-05|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-philip-farrugia-randon.1124083|titlu=Appreciation: Philip Farrugia Randon|kunjom=De Bono|isem=Anthony|data=2026-02-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-15}}</ref> * 5: [[Helen Micallef]], 75, kantanta <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/helen-micallef-eurovision-1972-singer-dies-aged-75.1123643|titlu=Helen Micallef, Eurovision 1972 singer, dies aged 75|kunjom=Bonanno|isem=Matthew|data=2026-02-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-helen-micallef-l-ewwel-maltija-fil-eurovision/|titlu=Tmut Helen Micallef, l-ewwel kantanta Maltija fil-Eurovision|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=5 Frar 2025|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/139589/veteran_singer_helen_micallef_dies_aged_75|titlu=Veteran singer Helen Micallef dies aged 75|kunjom=Meilak|isem=Nicole|data=5 Frar 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/helen-micallef-tinghata-l-ahhar-tislima-ghada-s-sibt/|titlu=Helen Micallef tingħata l-aħħar tislima għada s-Sibt|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=6 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-02-05/local-news/Helen-Micallef-first-Maltese-woman-at-Eurovision-dies-at-75-6736286990|titlu=Helen Micallef, first Maltese woman at Eurovision, dies at 75 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-02-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/iccelebrata-l-hajja-tal-kantanta-helen-micallef/|titlu=Iċċelebrata l-ħajja tal-kantanta Helen Micallef|kunjom=Falzon|isem=Anton|data=7 Frar 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref> * 8: [[Paul Aquilina]], 94, Ġiżwita Malti bbażat fl-Indja <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tithabbar-il-mewt-ta-fr-paul-aquilina-l-ahhar-patri-gizwita-malti-fl-indja/|titlu=Imut Fr Paul Aquilina – l-aħħar Ġiżwita Malti fl-Indja|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=8 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/l-ahhar-patri-gizwita-malti-fl-indja-jkanta-l-ghanjiet-tal-milied/|titlu=L-aħħar Patri Ġiżwita Malti fl-Indja jkanta l-Għanjiet tal-Milied|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=25 Diċembru 2025|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/mort-l-indja-biex-narah-jordna-sacerdot-u-kantajt-bil-malti-waqt-il-funeral-ta-fr-aquilina/|titlu=“Mort l-Indja nara żagħżugħ jiġi ordnat qassis, u spiċċajt inkanta bil-Malti fil-funeral ta’ Fr Aquilina”|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=11 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-february-15-2026.1124084|titlu=Announcements – February 15, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-02-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-15}}</ref> * 10: [[Lina Brockdorff|Lina Brockdorff,]] 95, kittieba <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/awardwinning-writer-lina-brockdorff-dies-aged-96.1123850|titlu=Novelist and playwright Lina Brockdorff dies aged 95|kunjom=Borg|isem=Emma|data=2026-02-10|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-10}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-l-awtrici-lina-brockdorff-fl-eta-ta-95-sena/|titlu=Tmut l-awtriċi Lina Brockdorff fl-età ta' 95 sena|data=2026-02-10|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-10}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/thabbret-il-mewt-tax-xandara-u-l-kittieba-lina-brockdorff/|titlu=Tħabbret il-mewt tax-xandara u l-kittieba Lina Brockdorff|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=10 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-02-10/local-news/Maltese-novelist-and-playwright-Lina-Brockdorff-dies-aged-95-6736287109|titlu=Maltese novelist and playwright Lina Brockdorff dies aged 95 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-10}}</ref> * 10: [[Achille Cauchi]], 86, monsinjur Għawdxi, ħu l-Isqof [[Nikol Cauchi]] <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-monsinjur-achille-cauchi/|titlu=Imut Monsinjur Achille Cauchi|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=11 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://rip.com.mt/obituary/mons-achille-cauchi-10-02-2026|titlu=Mons. Achille Cauchi - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=rip.com.mt|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-16}}</ref> * 15: [[Laurence Grech]], 77, ġurnalist u eks-editur tas-Sunday Times of Malta <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-times-malta-editor-laurence-grech-dies-aged-77.1124107|titlu=Former Times of Malta editor Laurence Grech dies, aged 77|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-02-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-laurence-grech-il-ggant-tal-gurnalizmu-l-eks-editur-tat-times-of-malta/|titlu=Imut Laurence Grech, “il-ġgant tal-ġurnaliżmu”, l-eks-editur tat-Times of Malta|data=15 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-february-16-2026.1124125|titlu=Announcements – February 16, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-02-16|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-02-16}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://rip.com.mt/obituary/laurence-grech-15-02-2026|titlu=Laurence Grech - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-16}}</ref> * 15: [[Esmeralda Galea Camilleri]], 37, mużiċista <ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/hafna-mahsuda-bil-mewt-tal-muzicista-brava-esmeralda-galea-camilleri/|titlu=Ħafna Maħsuda Bil-Mewt Tal-Mużiċista Brava Esmeralda Galea Camilleri|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-02-16|lingwa=mt|data-aċċess=2026-02-16}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/kont-titpaxxa-tismaghha-tmut-il-muzicista-esmeralda-galea-camilleri/|titlu=“Kont titpaxxa tismagħha” – tmut il-mużiċista Esmeralda Galea Camilleri|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=16 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 16: [[Mario Bonnici]], 76, kantant <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/il-kanzunetta-li-kont-iddedikaktli-se-tibqa-fqalbi-imut-il-kantant-mario-bonnici/|titlu=“Il-kanzunetta li kont iddedikajtli se tibqa’ f’qalbi” – imut il-kantant Mario Bonnici|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=17 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 18: [[Julian Attard]], 44, amministratur tal-futbol ma' [[Marsaxlokk FC]] u [[Floriana FC]] (twieled fis-27 ta' Novembru 1981) <ref>{{Ċita web|url=https://sport.timesofmalta.com/2026/02/18/former-marsaxlokk-and-floriana-fc-administrator-julian-attard-dies/|titlu=Former Marsaxlokk and Floriana FC administrator Julian Attard dies|kunjom=Lia|isem=Gianluca|data=2026-02-18|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-02-18}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/hallejtna-kmieni-wisq-habib-imut-julian-attard-tat-tim-tal-futbol-ta-marsaxlokk/|titlu=“Ħallejtna kmieni wisq ħabib” – imut Julian Attard, tat-tim tal-futbol ta’ Marsaxlokk|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=18 Frar 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 23: [[Manuel Casha]], 81, mużiċist, kittieb, u folklorista <ref> {{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-kittieb-u-muzicist-manuel-casha-fl-awstralja/ |sit=ONEnews|data=24 Frar 2026|isem=Josef|kunjom=Caruana|lingwa=mt|titlu=Titħabbar il-mewt tal-kittieb u mużiċist Manuel Casha fl-Awstralja}}</ref> * 28: [[Mario Buhagiar]], 81 professur tal-istorja tal-arti <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/mario-buhagiar-founder-art-history-department-dies-aged-81.1124795|titlu=Mario Buhagiar, founder of art history department dies aged 81|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-03-01|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/03/02/prof-mario-buhagiar/|titlu=Founder of the arts History Department – Professor Mario Buhagiar passes away|kunjom=Fenech|isem=Gerald|data=2 Marzu 2026|sit=The Maltese Herald|lingwa=en}}</ref> == Marzu == * 8: [[Joseph Gatt (Caritas)|Joseph Gatt]], 81, pijunier fir-riabilitazzjoni tad-drogati f'Malta <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/joseph-gatt-drug-rehabilitation-pioneer-dies-aged-81.1125168|titlu=Joseph Gatt, drug rehabilitation pioneer, dies aged 81|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-03-08|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/segwi-meta-konna-fl-infern-habba-d-droga-joe-kien-anglu-kustodju/|titlu=Segwi: “Meta konna fl-infern ħabba d-droga Joe kien anġlu kustodju”|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=9 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 13: [[Luciano Bonello Bianco]], 72, propjetarju ta' Luciano Restaurant <ref>{{Ċita web|url= https://timesofmalta.com/article/announcements-march-15-2026.1125478 |titlu=Announcements|sit=Times of Malta|data-aċċess=2026-03-15}}</ref> * 21: [[Charles Micallef St John]], 81, kittieb u eks-kunsillier tal-Gżira <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-l-awtur-charles-micallef-st-john/|titlu=Imut l-awtur Charles Micallef St John|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=21 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/03/21/imut-l-awtur-chaf-st-john/|titlu=Imut l-awtur Charles Micallef St. John|kunjom=Balbi|isem=Nicole Sciberras|data=2026-03-21|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-23}}</ref> * 22: [[Calvin Brincat]], 32, parteċipant fil-programm tat-television ''Hazzzard'', kanċer <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-calvin-brincat-li-ggieled-2-tipi-ta-kancer-u-kien-ippartecipa-fhazzzard/|titlu=Imut Calvin Brincat li ġġieled 2 tipi ta' kanċer u kien ipparteċipa f'HazZzard|data=2026-03-23|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-23}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-iz-zaghzugh-calvin-brincat-ta-hazzzard/|titlu=Imut iż-żagħżugħ Calvin Brincat ta’ HazZzard|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=23 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tributes-paid-truly-sensitive-soul-cancer-patient-calvin-brincat.1125893|titlu=Tributes paid to 'truly sensitive soul', cancer victim Calvin Brincat|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-03-23|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-23}}</ref> * 29: [[Elio Lombardi]], 92, kittieb u direttur tal-films <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/prolific-filmmaker-author-elio-lombardi-dies-aged-92.1126197|titlu=Prolific film-maker, author Elio Lombardi dies aged 92|kunjom=|isem=|data=2026-03-29|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-l-awtur-tal-kotba-u-direttur-tal-films-elio-lombardi/|titlu=Imut l-awtur tal-kotba u direttur tal-films Elio Lombardi|kunjom=Micallef|isem=Gaetano|data=2026-03-29|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/03/29/tithabbar-il-mewt-ta-elio-lombardi-fl-eta-ta-92-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt ta' Elio Lombardi fl-età ta' 92 sena|kunjom=Catania|isem=Francesco|data=2026-03-29|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-kittieb-u-attur-elio-lombardi-fl-eta-ta-92-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-kittieb u attur Elio Lombardi fl-età ta’ 92 Sena|kunjom=Farrugia|isem=Shanaya|data=29 Marzu 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-elio-lombardi-figura-prominenti-fil-films-u-l-letteratura-maltija/|titlu=Imut Elio Lombardi, figura prominenti fil-films u l-letteratura Maltija|kunjom=Cachia|isem=Paul|data=29 Marzu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-03-29/local-news/Maltese-author-and-film-director-Elio-Lombardi-dies-aged-92-6736288379|titlu=Maltese author and film director Elio Lombardi dies aged 92 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-03-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/thabbar-meta-se-jinghata-l-ahhar-tislima-elio-lombardi/|titlu=Tħabbar meta se jingħata l-aħħar tislima Elio Lombardi|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=1 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/ara-elio-dejjem-gharaf-li-kien-mimli-doni-minn-alla/|titlu=Ara: “Elio dejjem għaraf li kien mimli doni minn Alla”|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=8 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tinghata-l-ahhar-tislima-lil-elio-lombardi-ikona-fid-drama-maltija/|titlu=Tingħata l-aħħar tislima lil Elio Lombardi … ikona fid-drama Maltija|kunjom=Camilleri|isem=Enrique|data=8 April 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref> == April == * 2: [[Edmond Zarb]], 81, kittieb u mużiċist <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/04/02/tithabbar-il-mewt-tal-muzicist-u-awtur-edmond-zarb/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-mużiċist u awtur Edmond Zarb|kunjom=Catania|isem=Francesco|data=2026-04-02|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-02}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tajt-kontribut-lill-kultura-maltija-imut-l-awtur-u-pjanist-edmond-zarb|titlu=“Tajt kontribut lill-kultura Maltija” – imut l-awtur u pjanist Edmond Zarb|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=2 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 6: [[Graziella Castillo]], 47, direttur tal-Aġenzija Appoġġ <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/graziella-castillo-director-agenzija-appogg-dies-aged-47.1126547|titlu=Graziella Castillo, director of Agenzija Appoġġ, dies aged 47|kunjom=|isem=|data=2026-04-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-graziella-castillo-direttrici-tal-agenzija-appogg/|titlu=Tmut Graziella Castillo – Direttriċi tal-Aġenzija Appoġġ|data=6 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 11: [[Colin Willis]], 81, eks-kummissajru Awstraljan għal Malta u attur <ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-04-13/local-news/Well-known-actor-Colin-Willis-passes-away-aged-81-6736288759|titlu=Well-known actor Colin Willis passes away aged 81 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-04-13}}</ref> * 12: [[Aurelio Belli]], 49, mużiċist u arranġatur <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/musician-mpo-manager-aurelio-belli-dies-aged-49.1126829|titlu=Musician and MPO manager Aurelio Belli dies, aged 49|kunjom=Cummings|isem=James|data=2026-04-12|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://slippedisc.com/2026/04/malta-mourns-maestro-49/|titlu=Malta mourns maestro, 49|kunjom=lebrecht|isem=Norman|data=12 April 2026|sit=Slipped Disc|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-04-12/local-news/Maestro-Aurelio-Belli-dies-aged-49-6736288731|titlu=Maestro Aurelio Belli dies, aged 49 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/140933/maestro_aurelio_belli_dies_at_49_|titlu=Maestro Aurelio Belli dies at 49|kunjom=Zammit|isem=Juliana|data=12 April 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-il-maestro-aurelio-belli/|titlu=Imut il-Maestro Aurelio Belli|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=12 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-is-surmast-aurelio-belli/|titlu=Imut is-Surmast Aurelio Belli|kunjom=|isem=|data=2026-04-12|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-maestro-aurelio-belli-fl-eta-ta-49-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-Maestro Aurelio Belli fl-età ta’ 49 sena|kunjom=Sacco Baldacchino|isem=Kimberley|data=12 April 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/04/12/tithabbar-il-mewt-tas-surmast-aurelio-belli/|titlu=Titħabbar il-mewt tas-Surmast Aurelio Belli|kunjom=Catania|isem=Francesco|data=2026-04-12|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-12}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/il-maestro-aurelio-belli-jinghata-l-ahhar-tislima|titlu=Tislima lill-Maestro Aurelio Belli: “Mela s-silenzju b’ħajja ta’ noti”|kunjom=Mamo|isem=Christine|data=18 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 19: [[Desmond Morris]], 98, etoloġista Ingliż li għex f'Malta (1968–1974) <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/desmond-morris-famous-zoologist-author-painter-malta-past-dies-98.1127264|titlu=Desmond Morris, famous zoologist, author and painter with Malta past, dies at 98|kunjom=Debono|isem=Fiona Galea|data=2026-04-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-21}}</ref> * 24: [[Mary Grech]], 88, attriċi u xandara <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/veteran-actress-mary-grech-dies-aged-88.1127413|titlu=Veteran actress Mary Grech dies aged 88|kunjom=|isem=|data=2026-04-24|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-04-24}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-l-attrici-u-prezentatrici-mary-grech/|titlu=Tmut l-attriċi u preżentatriċi Mary Grech|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=24 April 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-l-eks-prezentattrici-televiziva-mary-grech/|titlu=Tmut l-eks preżentattriċi televiżiva Mary Grech|kunjom=Attard|isem=Francesca|data=2026-04-24|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-24}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/04/24/tmut-mary-grech-pijufniera-tax-xandir-u-fost-l-ewwel-ucuh-tat-televizjoni-maltija/|titlu=Tmut Mary Grech, attriċi, pijuniera tax-xandir u fost l-ewwel uċuħ tat-televiżjoni Maltija|kunjom=Abdilla|isem=Raymond|data=2026-04-24|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-04-24}}</ref> == Mejju == * 1: [[Dolindo Cassar]], 83, xandar u eks-president tas-[[Soċjetà Filarmonika La Stella]] u tat-[[Teatru Astra]] <ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/tislima-lil-dolindo-cassar-li-ghadda-ghall-hajja-ta-dejjem-figura-li-halliet-marka-kbira-fil-kultura-ghawdxija/|titlu=Tislima Lil Dolindo Cassar Li Għadda Għall-Ħajja Ta’ Dejjem - Figura Li Ħalliet Marka Kbira Fil-Kultura Għawdxija|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-05-05|sit=Gwida|lingwa=mt|data-aċċess=2026-05-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.stgeorge.org.mt/events/funeral-of-dolindo-cassar/|titlu=Funeral of DOLINDO CASSAR|data=2026-05-03|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-05-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-dolindo-cassar.1129615|titlu=Appreciation: Dolindo Cassar|kunjom=Spiteri|isem=Charles|data=2026-06-08|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-08}}</ref> * 14: [[Noel Galea Bason]], 71, skultur <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/05/15/imut-l-artist-noel-galea-bason/|titlu=Imut l-artist Noel Galea Bason|kunjom=|isem=|data=2026-05-15|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-05-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/artist-noel-galea-bason-dies-aged-71.1128464|titlu=Artist Noel Galea Bason dies aged 71|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-05-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-noel-galea-bason-furjaniz-moghni-btalenti-artistici-varji/|titlu=Imut Noel Galea Bason, Furjaniż mogħni b’talenti artistiċi varji|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=15 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 19: [[Norbert Ellul Vincenti]], 88, patri Franġiskan, għalliem u kittieb <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/05/19/imut-p-norbert-ellul-vincenti-ofm/|titlu=Imut P. Norbert Ellul Vincenti OFM|kunjom=|isem=|data=2026-05-19|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-05-19}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-patri-norbert-ellul-vincenti/|titlu=Imut Patri Norbert Ellul Vincenti|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=19 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 22: [[Franco Fenech]], 47, ko-eredi ta' Tumas Group <ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/franco-fenech-22-05-2026|titlu=Franco Fenech - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|data=22 Mejju 2026|sit=www.rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-07-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tumas-group-director-franco-fenech-dies.1128869|titlu=Tumas Group heir Franco Fenech dies|kunjom=|isem=|data=2026-05-22|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/142011/franco_fenech_yorgen_fenechs_older_brother_passes_away|titlu=Franco Fenech, Yorgen Fenech's older brother, passes away|kunjom=Farrugia|isem=Matthew|data=22 Mejju 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-07-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/05/22/franco-fenech-dies-with-drug-overdose/|titlu=Franco Fenech dies by drug overdose|kunjom=Camilleri|isem=Mark|data=2026-05-22|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-07-07}}</ref> * 26: [[Benny Muscat]], 86, sid ta' diversi ristorant <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/goodbye-nonno-renowned-restaurateur-benny-muscat-dies.1129052|titlu='Goodbye Nonno' – renowned restaurateur Benny Muscat dies|kunjom=Debono|isem=Fiona Galea|data=2026-05-26|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-benny-muscat-il-qalb-wara-ta-marija-palazzo-pescatore-u-trattoria-del-nonno/|titlu=Imut Benny Muscat, il-qalb wara Ta’ Marija, Palazzo Pescatore u Trattoria del Nonno|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=26 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://rip.com.mt/obituary/benny-muscat-26-05-2026|titlu=Benny Muscat - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-05-28}}</ref> * 28: [[Rose Riolo]], 90, attriċi <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-l-eks-attrici-rose-riolo/|titlu=Tmut l-eks attriċi Rose Riolo|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=28 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-29-2026.1129195|titlu=Announcements – May 29, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-05-29|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-05-29}}</ref> * 28: [[Ray Ghigo Laferla]], ??, imprenditur u DJ <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-ray-ghigo-laferla-eks-dj-tal-griffin-u-fundatur-tal-ghigos-disco/|titlu=Imut Ray Ghigo Laferla, eks DJ tal-Griffin u fundatur tal-Ghigos Disco|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=29 Mejju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> == Ġunju == * 4: [[Jonathan Cardona]], 47, eks-CEO tal-[[Enemalta]] <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-enemalta-ceo-residency-malta-head-jonathan-cardona-dies.1129476|titlu=Former Enemalta CEO, Residency Malta head Jonathan Cardona dies|kunjom=|isem=|data=2026-06-04|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-04}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-eks-kap-ezekuttiv-tal-enemalta-u-residenza-malta-jonathan-cardona/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-eks Kap Eżekuttiv tal-Enemalta u Residenza Malta Jonathan Cardona|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=4 Ġunju 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/142318/former_joseph_muscat_aide_jonathan_cardona_passes_away_|titlu=Former Joseph Muscat aide Jonathan Cardona passes away|kunjom=Azzopardi|isem=Karl|data=4 Ġunju 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-04}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-l-eks-kap-tal-enemalta-u-tal-programm-tac-cittadinanza-jonathan-cardona/|titlu=Imut l-eks kap tal-Enemalta u tal-programm taċ-ċittadinanza Jonathan Cardona|kunjom=Camilleri|isem=Neil|data=4 Ġunju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/ara-il-pm-jinhasad-bil-mewt-ta-jonathan-cardona-waqt-il-gurament-tal-hatra-tal-membri-tal-kabinett/|titlu=ARA: il-PM jinħasad bil-mewt ta' Jonathan Cardona waqt il-ġurament tal-ħatra tal-membri tal-Kabinett|data=2026-06-04|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-04}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-06-04/local-news/CEO-of-Residency-Malta-Agency-Jonathan-Cardona-dies-6736290235|titlu=CEO of Residency Malta Agency, Jonathan Cardona, passes away - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-04}}</ref> * 5: [[Olivia Dow]]: ??, żeffiena u għalliema tal-ballet <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/renowned-ballet-teacher-olivia-dow-dies.1129558|titlu=Renowned ballet teacher Olivia Dow dies|kunjom=|isem=|data=2026-06-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-06}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-olivia-dow.1129901|titlu=Appreciation: Olivia Dow|kunjom=Chetcuti|isem=Kristina|data=2026-06-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-21}}</ref> * 8: [[Antonio Briguglio]], 91, referee tal-futbol <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/sport/imut-l-ex-referee-internazzjonali-tonio-briguglio/|titlu=Imut l-ex-referee internazzjonali Tonio Briguglio|kunjom=Cossai|isem=Peter|data=2026-06-08|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/sports/football/142408/former_referee_antonio_briguglio_dies_|titlu=Former referee Antonio Briguglio dies|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://sport.timesofmalta.com/2026/06/08/maltese-legendary-referee-tonio-briguglio-dies-aged-91/|titlu=Maltese legendary referee Tonio Briguglio dies, aged 91|kunjom=Camilleri|isem=Valhmor|data=2026-06-08|sit=SportsDesk|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-06-08}}</ref> * 14: [[Josephine Xuereb]], ??, attivita u politiku <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-pn-election-candidate-dies.1129912|titlu=Former PN election candidate dies|kunjom=|isem=|data=2026-06-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-14}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/06/14/tithabbar-il-mewt-ta-josephine-xuereb/|titlu=Titħabbar il-mewt ta' Josephine Xuereb|kunjom=|isem=|data=2026-06-14|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-14}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-06-14/local-news/Former-PN-candidate-Josephine-Xuereb-dies-6736290504|titlu=Former PN candidate Josephine Xuereb dies|data=14 Ġunju 2026|sit=The Malta Independent|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/06/17/josephine-xuereb-kienet-mara-li-uzat-it-talenti-taghha-biex-tkattar-il-gid/|titlu="Josephine Xuereb kienet mara li użat it-talenti tagħha biex tkattar il-ġid"|kunjom=Balbi|isem=Nicole Sciberras|data=2026-06-17|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-06-21}}</ref> * 18: [[Helen Borg]], ??, eks President tal-Kunsill tal-Iskola għat-Tagħlim Tul il-Ħajja u eks Kap tal-Iskola Vincenzo Borg Brared, marda tal-Parkinson's <ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/riptmut-helen-borg-eks-president-tal-kunsill-tal-iskola-ghat-taghlim-tul-il-hajja-u-eks-headteacher-ta-birkirkara/|titlu=Tmut Helen Borg, Eks President Tal-Kunsill Tal-Iskola Għat-Tagħlim Tul Il-Ħajja U Eks Headteacher Ta’ Birkirkara|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-06-19|sit=Gwida|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-21}}</ref> * 21: [[Żeppi l-Ħafi|Joseph Fenech]], 71, kriminal magħruf bħala Żeppi l-Ħafi <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/joseph-fenech-known-zeppi-lhafi-dies-aged-71.1130234|titlu=Joseph Fenech, known as Żeppi l-Ħafi, dies aged 71|kunjom=|isem=|data=2026-06-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-21}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-joseph-fenech-maghruf-bhal-zeppi-l-hafi/|titlu=Imut Joseph Fenech, magħruf bħal Żeppi l-Ħafi|kunjom=Cachia|isem=Paul|data=21 Ġunju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-joseph-fenech-maghruf-bhala-zeppi-l-hafi/|titlu=Imut Joseph Fenech magħruf bħala Żeppi l-Ħafi|data=2026-06-21|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-21}}</ref> * 22: [[Paul Fenech (kunsilleri)|Paul Fenech]], 79, kunsillier tas-Swieqi, artist u kowċ tal-basketball <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-swieqi-councillor-artist-basketball-coach-paul-fenech-dies.1130293|titlu=Former Swieqi councillor, artist and basketball coach, Paul Fenech dies aged 79|kunjom=Magri|isem=Giulia|data=2026-06-22|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/06/22/il-pn-isellem-il-memorja-ta-paul-fenech-li-serva-ghal-snin-twal-bhala-kunsillier-lokali-tal-pn-fi-swieqi/|titlu=Il-PN isellem il-memorja ta' Paul Fenech li serva għal snin twal bħala kunsillier lokali tal-PN fi Swieqi|kunjom=Borg|isem=Maria|data=2026-06-22|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/paul-fenech-22-06-2026|titlu=Paul Fenech - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=www.rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-06-25}}</ref> * 29: [[Antoinette Miggiani]], 88, sopran u għalliema tal-kant <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-is-sopran-u-ghallieam-tal-kant-antoinette-miggiani/|titlu=Tmut is-sopran u għalliema tal-kant Antoinette Miggiani|kunjom=|isem=|data=2026-06-29|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/06/29/thabbret-il-mewt-tas-sopran-u-ghalliema-tal-kant-antoinette-miggiani/|titlu=Tħabbret il-mewt tas-sopran u għalliema tal-kant Antoinette Miggiani|kunjom=|isem=|data=2026-06-29|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-06-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/antoinette-miggiani-soprano-teacher-dies-aged-88.1130669|titlu=Antoinette Miggiani, soprano, teacher dies aged 88|kunjom=|isem=|data=2026-06-29|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-06-29}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-06-29/local-news/Renowned-Maltese-soprano-and-vocal-teacher-Antoinette-Miggiani-dies-aged-88-6736290961|titlu=Renowned Maltese soprano and vocal teacher Antoinette Miggiani dies aged 88|data=29 June 2026|sit=The Malta Independent|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/antoinette-miggiani-29-06-2026|titlu=Antoinette Miggiani|kunjom=Gatt|isem=Thomas|data=30 Ġunju 2026|sit=RIP.com.mt|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-antoinette-miggiani-19372026.1130913|titlu=Appreciation: Antoinette Miggiani (1937-2026)|kunjom=Said|isem=Mark|data=2026-07-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-05}}</ref> == Lulju == * 1: [[John Ripard Snr]], 96, baħħar Olimpiku <ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-07-01/local-news/Sailing-icon-and-RMYC-Honorary-President-John-Ripard-Snr-Passes-Away-6736291009|titlu=Sailing icon and RMYC Honorary President John Ripard Snr dies, aged 96 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-07-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/john-ripard-snr-cofounder-rolex-middle-sea-race-dies-aged-96.1130762|titlu=John Ripard Snr, Olympian and co-founder of Rolex Middle Sea Race, dies aged 96|kunjom=Bonanno|isem=Matthew|data=2026-07-01|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/07/01/tithabbar-il-mewt-ta-john-ripard-pijunier-tal-ibburdjar-fmalta/|titlu=Titħabbar il-mewt ta' John Ripard...pijunier tal-ibburdjar f'Malta|kunjom=|isem=|data=2026-07-01|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-01}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-july-3-2026.1130831|titlu=Announcements – July 3, 2026|data=3 Lulju 2026|sit=Times of Malta|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/john-c-ripard-01-07-2026|titlu=John C Ripard|kunjom=Gatt|isem=Thomas|data=3 Lulju 2026|sit=RIP.com.mt|lingwa=en}}</ref> * 3: [[Carmen Vella]], 79, kantanta u xandara <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/tmut-carmen-vella-li-kienet-kantanta-u-xandara-ma-radju-malta/|titlu=Tmut Carmen Vella li kienet kantanta u xandara ma’ Radju Malta|data=3 Lulju 2026|sit=TVMnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-kantanta-u-xandara-carmen-vella/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-kantanta u xandara Carmen Vella|kunjom=Cini|isem=Luana|data=3 Lulju 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tmut-il-kantanta-carmen-vella/|titlu=Tmut il-kantanta Carmen Vella|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=3 Lulju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/kelli-x-xorti-nipprezenta-maghha-ghal-diversi-snin-il-programm-tar-radju-maltin-biss-in-neputija-bmessagg-lil-carmen-vella-li-hallietna/|titlu=“Kelli X-Xorti Nippreżenta Magħha Għal Diversi Snin Il-Programm Tar-Radju Maltin Biss” – In-Neputija B’Messaġġ Lil Carmen Vella Li Ħallietna|kunjom=Grech|isem=Matthea|data=3 Lulju 2026|sit=Gwida|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/07/04/farewell-carmen-vella-another-icon-of-the-maltese-song-scene-passes-away/|titlu=Farewell Carmen Vella - another icon of the Maltese song scene passes away|kunjom=Fenech|isem=Gerald|data=2026-07-04|sit=The Maltese Herald|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-07-04|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260704130639/https://themalteseherald.com/2026/07/04/farewell-carmen-vella-another-icon-of-the-maltese-song-scene-passes-away/|arkivju-data=2026-07-04|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://sliema.news/local/carmen-vella-sliema-cabaret-legend-dies-at-79/|titlu=Carmen Vella, Sliema Cabaret Legend, Dies at 79|kunjom=Camilleri|isem=Paul|data=2026-07-04|sit=sliema.news|lingwa=en-MT|data-aċċess=2026-07-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-july-6-2026.1130957|titlu=Announcements – July 6, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-07-06|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.mt/obituary/carmen-portanier-03-07-2026|titlu=Carmen Portanier - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=www.rip.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-07-08}}</ref> * 14: [[Ryan Spiteri]], 47, DJ, avvelenament aċċidentali mill-monossidu tal-karbonju <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/two-found-dead-parked-car-marsascala.1131404|titlu=Two found dead in parked car in Marsascala|kunjom=|isem=|data=2026-07-14|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/dj-woman-died-accidental-carbon-monoxide-poisoning-probe-indicates.1131419|titlu=DJ and woman died of accidental carbon monoxide poisoning|kunjom=Zammit|isem=Mark Laurence|data=2026-07-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/tributes-dj-ryan-spiteri-following-sudden-death.1131405|titlu=Tributes to DJ Ryan Spiteri after he is found dead in car with woman|kunjom=Magri|isem=Giulia|data=2026-07-15|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/news/local/ryan-spiteri-and-woman-believed-to-have-died-from-carbon-monoxide-poisoning/|titlu=Ryan Spiteri And Woman Believed To Have Died From Carbon Monoxide Poisoning|kunjom=Falzon|isem=Gabriel|data=2026-07-15|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://lovinmalta.com/news/local/police-confirm-ryan-spiteri-and-woman-died-from-accidental-carbon-monoxide-poisoning/|titlu=Police Confirm Ryan Spiteri And Woman Died From Accidental Carbon Monoxide Poisoning|kunjom=Falzon|isem=Gabriel|data=2026-07-15|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/l-investigazzjoni-fil-mewt-taz-zewg-persuni-fkarozza-tindika-li-sehh-b-avvelenament-accidentali/|titlu=L-awtopsja turi li ż-żewġ persuni f'karozza f'Wied il-Għajn mietu b' avvelenament aċċidentali|kunjom=|isem=|data=2026-07-15|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/ragel-u-mara-jinstabu-mejta-fgaraxx-fwied-il-ghajn-eskluz-omicidju/|titlu=AĠĠORNAT: DJ Ryan Spiteri u mara ta' 41 sena jinstabu mejta f'garaxx f'Wied il-Għajn – eskluż omiċidju|data=2026-07-14|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tad-dj-mahbub-ryan-spiteri/|titlu=Titħabbar il-mewt tad-DJ maħbub Ryan Spiteri|kunjom=Farrugia|isem=Shanaya|data=15 Lulju 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/il-prim-ministru-jsellem-il-memorja-ta-ryan-spiteri/|titlu=Il-Prim Ministru jsellem il-memorja ta’ Ryan Spiteri|kunjom=Farrugia|isem=Shanaya|data=15 Lulju 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/07/15/ragel-umara-jinstabu-mejta-fkarozza/|titlu="Mhu se ninsewk qatt" - qraba u ħbieb isellmu lil Ryan Spiteri wara l-mewt tiegħu|kunjom=Balbi|isem=Nicole Sciberras|data=2026-07-15|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/07/15/l-investigaturi-jemmnu-li-mietu-avvelenati-bil-carbon-monoxide-mill-ac-tal-karozza/|titlu=L-investigaturi jemmnu li mietu avvelenati bil-carbon monoxide mill-AC tal-karozza|kunjom=|isem=|data=2026-07-15|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/eluf-ixxukkjati-bil-mewt-tad-dj-ryan-spiteri/|titlu=Eluf ixxukkjati bil-mewt tad-DJ Ryan Spiteri|kunjom=Gauci|isem=Francesca|data=15 Lulju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/mara-u-ragel-jinstabu-mejta-fkarozza-pparkjata-fmarsaskala/|titlu=DJ u mara jmutu “b’avvelenament tal-monossidu tal-karbonju b’mod aċċidentali”|kunjom=Attard|isem=Charmaine|data=15 Lulju 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/hafna-mbikkma-u-mahsuda-bil-mewt-tad-dj-mahbub-ryan-spiteri-strieh-fis-sliem/|titlu=Ħafna Mbikkma U Maħsuda Bil-Mewt Tad-DJ Maħbub Ryan Spiteri - Strieħ Fis-Sliem|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-07-14|sit=Gwida|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/court_and_police/143172/two_found_dead_in_car_in_marsaskala1|titlu=DJ Ryan Spiteri and woman died from carbon monoxide poisoning, death considered accidental|kunjom=Sansone|isem=Kurt|data=15 July 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-07-15}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/ara-id-dj-ryan-spiteri-jinghata-l-ahhar-tislima/|titlu=Ara: Id-DJ Ryan Spiteri jingħata l-aħħar tislima|kunjom=Gauci|isem=Francesca|data=18 July 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 28: [[Anthony Spiteri]], ??, eks-membru tas-sigurtà tal-MFA <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/07/28/imut-anthony-spiteri-imlaqqam-bhala-jerry-lewis-li-ghal-snin-twal-hadem-bhala-membru-tas-sigurta-tal-mfa/|titlu=Imut Anthony Spiteri, imlaqqam bħala 'Jerry Lewis', li għal snin twal ħadem bħala membru tas-sigurtà tal-MFA|kunjom=Micallef|isem=Christian|data=2026-07-28|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-07-28}}</ref> == Awwissu == * 11: [[Norman Hamilton]], 85, xandar u negozjant <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/veteran-broadcaster-norman-hamilton-dies-aged-85.1132535|titlu=Veteran broadcaster Norman Hamilton dies aged 85|kunjom=|isem=|data=2026-08-11|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/kien-pedament-tax-xandir-fpajjizna-l-ewwel-reazzjonijiet-wara-l-mewt-tax-xandar-veteran-norman-hamilton/|titlu=“Kien pedament tax-xandir f’pajjiżna” – l-ewwel reazzjonijiet wara l-mewt tax-xandar veteran Norman Hamilton|data=11 Awwissu 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/il-prim-ministru-u-l-partit-laburista-jsellmu-l-memorja-ta-norman-hamilton/|titlu=Il-Prim Ministru u l-Partit Laburista jsellmu l-memorja ta’ Norman Hamilton|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=11 Awwissu 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-norman-hamilton-pijunier-tax-xandir-fmalta/|titlu=Imut Norman Hamilton, pijunier tax-xandir f’Malta|kunjom=|isem=|data=2026-08-11|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/norman-hamilton-imut-fl-eta-ta-85-sena/|titlu=Norman Hamilton imut fl-età ta’ 85 sena|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=11 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-08-11/local-news/Veteran-broadcaster-Norman-Hamilton-dies-aged-85-6736292052|titlu=Veteran broadcaster Norman Hamilton dies aged 85 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/08/11/thabbret-il-mewt-tal-eks-prezentatur-televiziv-norman-hamilton-fl-eta-ta-85-sena/|titlu=Tħabbret il-mewt tal-eks preżentatur televiżiv Norman Hamilton fl-età ta' 85 sena|kunjom=|isem=|data=2026-08-11|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/143727/veteran_broadcaster_and_former_ambassador_norman_hamilton_dead_at_85|titlu=Veteran broadcaster and former ambassador Norman Hamilton dead at 85|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-11}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-august-13-2026.1132660|titlu=Announcements – August 13, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-08-13|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-14}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/l-ikbar-vokazzjoni-ta-norman-kienet-il-familja/|titlu=Ara: “L-ikbar vokazzjoni ta’ Norman kienet il-familja”|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=14 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 12: [[Nazju Cassar]], 74, Kunsillier f'isem il-Partit Nazzjonalista fir-Rabat sa mit-twaqqif tal-Kunsilli Lokali <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/08/12/tithabbar-il-mewt-tal-kunsillier-tal-pn-fir-rabat-nazju-cassar/}}</ref> * 13: [[Raymond Chetcuti]], 66, eks-Direttur Ġenerali fil-qasam soċjali <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-raymond-chetcuti-ex-direttur-generali-fil-qasam-socjali-fl-eta-ta-66-sena/|titlu=Imut Raymond Chetcuti, ex Direttur Ġenerali fil-qasam soċjali fl-età ta' 66 sena|data=2026-08-13|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-13}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/ragel-umli-ta-qalb-kbira-u-bgentilezza-li-ma-tinsa-qatt-imut-raymond-chetcuti/|titlu=“Raġel umli, ta’ qalb kbira u b’ġentilezza li ma tinsa qatt”: imut Raymond Chetcuti|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=13 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> * 16: [[Charles Demicoli]], 80, eks-spettur tal-pulizija u attivist politiku <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/ex-police-inspector-pn-activist-charles-demicoli-dies-aged-80.1132824|titlu=Ex police inspector and PN activist Charles Demicoli dies aged 80|kunjom=|isem=|data=2026-08-16|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-16}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/08/16/il-pn-isellem-il-memorja-ta-charles-demicoli/|titlu=Il-PN isellem il-memorja ta’ Charles Demicoli|kunjom=|isem=|data=2026-08-16|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-16}}</ref> * 17: [[Lino Cauchi (mużiċist)|Lino Cauchi]], 76, mużiċist (twieled fit-30 ta' Novembru 1949) <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-lino-cauchi-wiehed-mill-pijunieri-tal-jazz-malti/|titlu=Imut Lino Cauchi, wieħed mill-pijunieri tal-jazz Malti|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=17 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/muzicist-rispettat-li-tani-kompozizzjonijiet-mill-isbah-paul-giordimaina-isellem-lil-lino-cauchi/|titlu="Mużiċist Rispettat Li Tani Kompożizzjonijiet Mill-Isbaħ" – Paul Giordimaina Isellem Lil Lino Cauchi|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-08-17|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-17}}</ref> * 17: [[John Lowell]], 90, bankier, eks-chairman tat-Teatru Manoel u ambaxxatur <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-manoel-theatre-chairman-ambassador-john-lowell-dies.1132874|titlu=Former Manoel Theatre chairman, ambassador John Lowell dies|kunjom=|isem=|data=2026-08-17|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-17}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-august-19-2026.1132911|titlu=Announcements – August 19, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-08-19|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-19}}</ref> * 19: [[Ġorġ Mallia]], 68, akkademiku, karikaturist u kittieb <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/cartoonist-author-gorg-mallia-dies-aged-68.1132924|titlu=Academic, cartoonist and author Ġorġ Mallia dies aged 68|kunjom=Carabott|isem=Sarah|data=2026-08-19|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-19}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-prof-gorg-mallia/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-Prof. Ġorġ Mallia|kunjom=Mamo|isem=Christine|data=19 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-l-akkademiku-gorg-mallia-fl-eta-ta-68-sena/|titlu=Imut l-akkademiku Ġorġ Mallia fl-età ta' 68 sena|data=2026-08-19|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-19}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://maltadaily.mt/articles/author-trevor-zahra-pays-tribute-to-late-or-mallia|titlu=Trevor Zahra’s Tribute To Late Ġorġ Mallia|data=2026-08-19|sit=MaltaDaily|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-19}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/143846/cartoonist_or_mallia_draws_his_last_smile_at_68|titlu=Cartoonist Ġorġ Mallia draws his last smile at 68|kunjom=Sansone|isem=Kurt|data=19 Awwissu 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-19}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/gorg-mallia-jhalli-warajh-wirt-fl-arti-il-komunikazzjoni-u-l-edukazzjoni/|titlu=Ġorġ Mallia jħalli warajh wirt fl-arti, il-komunikazzjoni u l-edukazzjoni|kunjom=Mallia|isem=Maria Christina|data=2026-08-20|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-08-20}}</ref> * 20: [[Charles J. Falzon]], 87, akkademiku u ekonomista <ref>{{Ċita web|url=https://whoswho.mt/en/former-university-lecturer-charles-j-falzon-passes-away|titlu=Former university lecturer Charles J Falzon passes away|sit=whoswho.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-08-21}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-l-eks-lettur-universitarju-charles-j-falzon|titlu=Imut l-eks lettur universitarju Charles J. Falzon|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=21 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-august-21-2026.1133004|titlu=Announcements – August 21, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-08-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-08-21}}</ref> * 26: Mons. [[Lawrenz Zammit]], 75, eks-Arċipriet tal-Furjana <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/tithabbar-il-mewt-ta-mons-lawrenz-zammit/|titlu=Titħabbar il-mewt ta’ Mons. Lawrenz Zammit|kunjom=Mamo|isem=Christine|data=27 Awwissu 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref> == Settembru == * 4: [[Bro. Edward Galea]], 102, edukatur Lasaljan <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/bro-edward-galea-icon-de-la-salle-brothers-dies-aged-102.1133704|titlu=Bro. Edward Galea, icon of De La Salle Brothers, dies, aged 102|kunjom=Grech|isem=Herman|data=2026-09-04|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-09-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-br-edward/|titlu=Imut Br Edward|kunjom=Mamo|isem=Christine|data=4 Settembru 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-bro-edward-galea-fl-eta-ta-102/|titlu=Imut Bro. Edward Galea fl-età ta' 102|kunjom=|isem=|data=2026-09-05|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-09-05}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-09-04/local-news/De-La-Salle-s-Brother-Edward-dies-aged-102-6736292676|titlu=De La Salle's Brother Edward dies, aged 102|data=4 Settembru 2026|sit=The Malta Independent|lingwa=en}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/br-edward-anton-galea-fsc-04-09-2026|titlu=Br Edward (Anton) Galea FSC - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|data=7 Settembru 2026|sit=www.rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-08}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/appreciation-brother-edward-galea.1135056|titlu=Appreciation: Brother Edward Galea|kunjom=Xuereb|isem=Mark|data=2026-10-04|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-04}}</ref> * 7: [[Silvio Meli]], 72, eks-imħallef <ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/retired-judge-silvio-meli-dies-aged-72.1133779|titlu=Retired judge Silvio Meli dies aged 72|kunjom=|isem=|data=2026-09-07|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-09-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-tal-imhallef-emeritu-silvio-meli-fl-ghomor-ta-72-sena/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-Imħallef Emeritu Silvio Meli fl-għomor ta’ 72 sena|kunjom=Caruana|isem=Josef|data=7 Settembru 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/144233/retired_judge_silvio_meli_dies_aged_72|titlu=Retired judge Silvio Meli dies aged 72|kunjom=Zammit|isem=Juliana|data=7 Settembru 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/thabbret-il-mewt-tal-imhallef-irtirat-silvio-meli/|titlu=Tħabbret il-mewt tal-Imħallef irtirat Silvio Meli|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=7 Settembru 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-l-imhallef-emeritu-silvio-meli/|titlu=Imut l-Imħallef irtirat Silvio Meli|kunjom=Micallef|isem=Gaetano|data=2026-09-07|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-09-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/09/07/imut-l-eks-imhallef-silvio-meli/|titlu=AĠĠORNATA: Imut l-eks Imħallef Silvio Meli|kunjom=Cassar|isem=Joe|data=2026-09-07|lingwa=mt|data-aċċess=2026-09-07}}</ref> * 7: [[Spiru Cauchi]], 90, mużiċist <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-spiru-cauchi-il-muzicist-veteran-minn-ghajnsielem/|titlu=Imut Spiru Cauchi, il-mużiċist veteran minn Għajnsielem|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=7 Settembru 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/sal-ahhar-gimgha-bqajt-tferrah-lin-nies-anke-fl-isptar-bit-talent-u-s-simpatija-tieghek-l-mep-peter-agius-isellem-lil-spiru-cauchi/|titlu="Sal-Aħħar Ġimgħa Bqajt Tferraħ Lin-Nies Anke Fl-Isptar Bit-Talent U S-Simpatija Tiegħek" - L-MEP Peter Agius Isellem Lil Spiru Cauchi|kunjom=Zarb|isem=Kyle|data=2026-09-07|sit=Gwida|lingwa=mt|data-aċċess=2026-09-08}}</ref> * 10: [[Lawrence V. Zrinzo]], 81, newrokirurgu <ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-lawrence-v-zrinzo-il-pijunier-li-introduca-n-newrokirurgija-fmalta|titlu=Imut Lawrence V. Zrinzo, il-pijunier li introduċa n-newrokirurġija f’Malta|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=10 Settembru 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/neurosurgeon-removed-bullet-wound-hijack-survivor-head-dies.1133950|titlu=Neurosurgeon who removed bullet from hijack victim’s head dies|kunjom=Ellul|isem=Daniel|data=2026-09-10|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-09-10}}</ref> * 15: [[Paul Cuschieri]], 78, professur tal-mikrobijoloġija <ref>{{Ċita web|url=https://whoswho.mt/en/microbiologist-professor-paul-cuschieri-passes-away-aged-78|titlu=Microbiologist Professor Paul Cuschieri passes away aged 78|kunjom=Falzon|isem=Julia|data=16 Settembru 2026|sit=whoswho.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-18}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/announcements-september-17-2026.1134217|titlu=Announcements – September 17, 2026|kunjom=|isem=|data=2026-09-17|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-09-18}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.rip.com.mt/obituary/prof-paul-cuschieri-15-09-2026|titlu=Prof Paul Cuschieri - RIP.com.mt|kunjom=Gatt|isem=Thomas|sit=www.rip.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-18}}</ref> * 17: [[Joe Attard (GreenMT)|Joe Attard]], ??, negozjant <ref>{{Ċita web|url=https://talk.mt/tithabbar-il-mewt-ta-joe-attard-kap-ezekuttiv-ta-greenmt/|titlu=Titħabbar il-mewt ta’ Joe Attard - Kap Eżekuttiv ta’ GreenMT|kunjom=|data=2026-09-17|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-09-18}}</ref> * 18: [[Joe Gatt (attur)|Joe Gatt]], 86, attur <ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/lifestyle/television/144476/actor_joe_gatt_dies_aged_86|titlu=Actor Joe Gatt dies aged 86|kunjom=Zammit|isem=Juliana|data=18 Settembru 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-18}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-l-attur-joe-gatt-fl-eta-ta-86-sena/|titlu=Imut l-attur Joe Gatt fl-età ta' 86 sena|data=2026-09-18|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-09-18}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/09/18/imut-l-attur-joe-gatt-fl-eta-ta-86-sena/|titlu=Imut l-attur Joe Gatt fl-età ta' 86 sena|kunjom=|isem=|data=2026-09-18|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-09-18}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-l-attur-awtur-u-kantant-joe-gatt/|titlu=Imut l-attur, awtur u kantant Joe Gatt|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=18 Settembru 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/imut-l-attur-joe-gatt-fl-eta-ta-86-sena/|titlu=Imut l-attur Joe Gatt fl-età ta’ 86 sena|kunjom=Portelli|isem=Eman|data=18 Settembru 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref> * 25: [[Godfrey Gatt]], 63, żeffien u għalliem taż-żfin <ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/tithabbar-il-mewt-ta-godfrey-gatt-kontributur-ta-one-ghal-diversi-snin/|titlu=Titħabbar il-mewt ta’ Godfrey Gatt kontributur ta’ ONE għal diversi snin|kunjom=Caruana|isem=Josef|data=25 Settembru 2025|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.facebook.com/godfrey.gatt|titlu=Godfrey Gatt|sit=Facebook}}</ref> == Ottubru == * 7: [[Giovann Attard]], 59, kittieb u edukatur <ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/ihalli-din-id-dinja-l-awtur-lokali-giovann-attard-fl-eta-ta-59-sena/|titlu=Iħalli Din Id-Dinja L-Awtur Lokali Giovann Attard Fl-Età Ta' 59 Sena|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-10-07|sit=Gwida|lingwa=mt|data-aċċess=2026-10-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/ihalli-din-id-dinja-giovann-attard/|titlu=Titħabbar il-mewt tal-awtur u edukatur Giovann Attard|kunjom=Grech Pace|isem=Aymen|data=7 Ottubru 2026|sit=ONEnews|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/artist-gentlom-tithabbar-il-mewt-ta-giovann-attard/|titlu=“Artist ġentlom” – titħabbar il-mewt ta’ Giovann Attard|kunjom=Lia|isem=Gabriel|data=7 Ottubru 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/10/07/tithabbar-il-mewt-ta-giovann-attard/|titlu=Titħabbar il-mewt ta' Giovann Attard|kunjom=|isem=|data=2026-10-07|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-10-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://themalteseherald.com/2026/10/07/drama-educator-and-theatre-artist-giovann-attard-passes-away/|titlu=Drama educator and theatre artist Giovann Attard passes away|kunjom=Fenech|isem=Gerald|data=2026-10-07|sit=The Maltese Herald|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-10-14|arkivju-data=2026-10-07|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20261007174303/https://themalteseherald.com/2026/10/07/drama-educator-and-theatre-artist-giovann-attard-passes-away/|url-status=dead}}</ref> * 19: [[Carmelo Borg Bonaci]], 84, dulċier kreattiv ma' [[Elia Caterers]] <ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/l-imhabba-il-valuri-u-l-prezenza-tieghu-se-jibqghu-ghal-dejjem-parti-minn-dak-li-ahna-llum-pawlu-borg-bonaci-ihabbar-il-mewt-tal-ghaziz-missieru-carmelo/|titlu=“L-Imħabba, Il-Valuri U L-Preżenza Tiegħu Se Jibqgħu Għal Dejjem Parti Minn Dak Li Aħna Llum” - Pawlu Borg Bonaci Iħabbar Il-Mewt Tal-Għażiż Missieru Carmelo|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-10-19|sit=Gwida|lingwa=mt|data-aċċess=2026-10-21}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://maltadaily.mt/articles/rest-peacefully-dad-pawlu-borg-bonaci-announces-the-death-of-his-father-carmelo|titlu=Pawlu Borg Bonaci Announces Father Carmelo’s Death|data=2026-10-19|sit=MaltaDaily|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-21}}</ref> * 22: [[Lorry Borg]], 88, mużiċist u surmast tal-banda <ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/10/22/imut-is-surmast-lorry-borg/|titlu=Imut is-surmast Lorry Borg|kunjom=|isem=|data=2026-10-22|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-10-22|arkivju-data=2026-10-22|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20261022160656/https://netnews.com.mt/2026/10/22/imut-is-surmast-lorry-borg/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://gwida.mt/grazzi-mast-grazzi-fuq-kollox-tat-taghlim-siewi-li-ghallimtni-mark-spiteri-lucas-isellem-il-memorja-ta-mro-lorry-borg/|titlu="Grazzi Mast... Grazzi Fuq Kollox Tat-Tagħlim Siewi Li Għallimtni" – Mark Spiteri Lucas Isellem Il-Memorja Ta’ Mro. Lorry Borg|kunjom=Bayliss|isem=Emil Calleja|data=2026-10-22|sit=Gwida|lingwa=mt|data-aċċess=2026-10-22}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-maestro-lorry-borg-halla-warajh-wirt-importanti-fil-muzika-maltija/|titlu=Imut Maestro Lorry Borg – ħalla warajh wirt importanti fil-mużika Maltija|kunjom=Zammit|isem=Frederick|data=23 Ottubru 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://whoswho.mt/en/mro-lawrence-borg-passes-away-aged-88|titlu=Mro Lawrence Borg passes away aged 88|kunjom=Zammit|isem=Nicole|data=23 Ottubru 2026|sit=whoswho.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-23}}</ref> * 26: [[Frank Portelli]], 82, tabib u politiku <ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/news/imut-it-tabib-u-eks-deputat-parlamentari-frank-portelli/|titlu=Imut it-tabib u eks deputat parlamentari Frank Portelli|kunjom=|isem=|data=2026-10-26|sit=TVMnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-10-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://netnews.com.mt/2026/10/26/imut-it-tabib-frank-portelli/|titlu=Imut it-tabib Frank Portelli|kunjom=Cremona|isem=Robert|data=2026-10-26|sit=NETnews|lingwa=mt|data-aċċess=2026-10-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://simonmercieca.com/2026/10/26/frank-portelli-farewell-to-a-gentleman-a-politician-and-a-pioneer-in-healthcare/|titlu=Frank Portelli: Farewell to a Gentleman, a Politician and a Pioneer in Healthcare|kunjom=Mercieca|isem=Simon|data=2026-10-26|sit=Simon Mercieca's Free Press|lingwa=en-GB|data-aċċess=2026-10-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/former-surgeon-mp-frank-portelli-dies.1136194|titlu=Former surgeon and MP Frank Portelli dies|kunjom=|isem=|data=2026-10-26|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2026-10-26/local-news/Former-PN-MP-and-doctor-Frank-Portelli-dies-aged-82-6736294109|titlu=Former PN MP and doctor Frank Portelli dies aged 82 - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2026-10-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://newsbook.com.mt/imut-it-tabib-u-eks-mp-dr-frank-portelli/|titlu=Imut it-tabib u eks MP Dr Frank Portelli|kunjom=Teuma|isem=Owen|data=26 Ottiubru 2026|sit=Newsbook|lingwa=mt}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/145311/frank_portelli_passes_away_at_82|titlu=Frank Portelli passes away at 82|kunjom=Sansone|isem=Kurt|data=27 Ottubru 2026|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2026-10-27}}</ref><ref> https://gwida.mt/hu-qalilna-li-xtaq-li-ma-jkollux-funeral-u-li-xtaq-biss-li-jindifen-iben-dr-frank-portelli/?fbclid=IwZnRzaAVPNXtleHRuA2FlbQIxMQBwZG9mBWZkaWQWURJeaqRnmks5SELvGmdHRM8VI2TN1XNydGMGYXBwX2lkCjY2Mjg1NjgzNzkAAR8e8WUChR85QH7zhQU4lexFNCzCmUKCaiB50nj-zuE4NLOb2vvpFxfHrd1tHQ_aem_Ao9zdu5uvie7W1o2OjNeUA</ref> == Ara aktar == * [[:Kategorija:Mietu fl-2026]] - tinkludi ħoloq għal artikli fil-Wikipedija dwar nies li mietu fl-2026 == Referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Nies Maltin]] [[Kategorija:2026 f'Malta]] [[Kategorija:Imwiet f'Malta]] [[Kategorija:Mietu fl-2026|*]] [[Kategorija:Listi ta' mwiet bis-sena]] 4pmuf4zc79t8q1y4hlvssjiq0a3vcoj 0 34095 333826 327418 2026-11-08T04:45:53Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333826 wikitext text/x-wiki {{stub|Letteratura}} '''L'Armonista''' huwa rumanz bil-[[Lingwa Taljana|Taljan]] mill-awtur [[Giorgio De Simone]] fl-1984. Il-ktieb rebaħ il-[[Premju Stresa]] għall-Finzjoni dik l-istess sena.<ref>[https://books.google.com/books?id=xe0cAQAAIAAJ Giorgio De Simone - L'Armonista]</ref> == Storja == Tito Calavà, tifel waħdu, dejjem sofra mis-separazzjoni tal-ġenituri tiegħu. Huma ħallewh ma' zijuh, li ħeġġu fl-istudji tiegħu. Sar armonista, studjuż li jfittex konnessjonijiet bejn testi minn epoki u awturi differenti li jistgħu jikxfu l-kontinwità u l-iskop aħħari ta’ ħsieb. Imħeġġeġ minn martu, imur Londra biex jiltaqa’ ma’ missieru u jieħu lura dak kollu li jistħoqqlu. Madankollu, avveniment mhux mistenni jista’ jbidel id-dinamika kollha.<ref>{{Ċita web|url=https://iic.infoteca.it/haifa/ricerca/dettaglio/larmonista/2689|titlu=De Simone, Giorgio - L'Armonista|pubblikatur=comboni.org|data-aċċess=5 Jannar 2026|arkivju-data=2025-12-02|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20251202085908/https://iic.infoteca.it/haifa/ricerca/dettaglio/larmonista/2689|url-status=dead}}</ref> == Referenzi == {{referenzi}} {{titlu bil-korsiv}} {{Awtorità}}{{DEFAULTSORT:Armonista, L'}} [[Kategorija:Kotba tal-1984]] 2eqjg00c35do3c7x2pyqkuly9d9qzj6 0 34099 333832 327435 2026-11-08T05:23:54Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333832 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Malmö''' {{Nota|Pronounced {{IPAc-en|ˈ|m|æ|l|m|oʊ}}, {{IPAc-en|ukalso|-|m|ɜː}};<ref>{{cite EPD|18}}</ref><ref>{{cite Merriam-Webster|Malmö|access-date=1 February 2019}}</ref> {{langx|sv|Malmö}}, {{IPA|sv|ˈmâlːmøː|pron|sv-Malmö.ogg|small=no}}; {{langx|da|Malmø}}, {{IPA|da|ˈmælmˌøˀ|pron|small=no}}.}} hija t -tielet l-akbar belt fl-Iżvezja, wara [[Stokkolma]] u Gothenburg, u s -seba' l-akbar belt fir [[Pajjiżi Nordiċi|-reġjun Nordiku]] . Li tinsab fuq l- istrett ta' Öresund fuq il-kosta tal-Lbiċ tal-Iżvezja, hija l-akbar belt fi Skåne, b'popolazzjoni muniċipali ta' 365,644 fl-2024, <ref>{{Ċita web|url=https://www.scb.se/hitta-statistik/statistik-efter-amne/befolkning/befolkningens-sammansattning/befolkningsstatistik/pong/tabell-och-diagram/kvartals--och-halvarsstatistik--kommun-lan-och-riket/kvartal-3-2021/|titlu=Befolkning i land, län och kommuner. År 2021|sit=Statistics Sweden|titlu-traduzzjoni=Population in the country, counties and municipalities. In 2021|data-aċċess=14 December 2021|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20211130221825/https://www.scb.se/hitta-statistik/statistik-efter-amne/befolkning/befolkningens-sammansattning/befolkningsstatistik/pong/tabell-och-diagram/kvartals--och-halvarsstatistik--kommun-lan-och-riket/kvartal-3-2021/|arkivju-data=30 November 2021}}</ref> u hija s- sede gvernatorjali tal -Kontea ta' Skåne . <ref>{{Ċita web|url=https://www.lansstyrelsen.se/skane/om-oss/om-lansstyrelsen-skane/vart-uppdrag/sa-styrs-lansstyrelsen.html|titlu=Så styrs länsstyrelsen|sit=www.lansstyrelsen.se|lingwa=sv|data-aċċess=2025-06-06}}</ref> Malmö rċeviet il-privileġġi tal-belt tagħha fl-1353, <ref>{{Ċita web|url=https://malmo.se/Uppleva-och-gora/Konst-och-museer/Malmo-museum/Om-oss/Vara-samlingar/Foremalssamlingar/Hantverk-och-skravasen.html|titlu=Startsida Malmö stad|data=2023-11-13|sit=malmo.se|lingwa=sv|data-aċċess=2025-06-06}}</ref> u llum ir-reġjun metropolitan ta' Malmö fih aktar minn 700,000 ruħ. <ref>{{Ċita web|url=http://www.scb.se/hitta-statistik/statistik-efter-amne/befolkning/befolkningens-sammansattning/befolkningsstatistik/pong/tabell-och-diagram/kvartals--och-halvarsstatistik--kommun-lan-och-riket/kvartal-3-2016/|titlu=Folkmängd i riket, län och kommuner 30 september 2016 och befolkningsförändringar 1 juli–30 september 2016. Totalt|sit=Statistics Sweden|titlu-traduzzjoni=Population in the country, counties and municipalities, 30 September 2016 and population changes 1 July to 30 September 2016. Total|data-aċċess=28 January 2017|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20161220144211/http://www.scb.se/hitta-statistik/statistik-efter-amne/befolkning/befolkningens-sammansattning/befolkningsstatistik/pong/tabell-och-diagram/kvartals--och-halvarsstatistik--kommun-lan-och-riket/kvartal-3-2016/|arkivju-data=20 December 2016}}</ref> Malmö hija s-sit tal-unika konnessjoni diretta fissa tal-Iżvezja mal-Ewropa kontinentali, il- Pont ta' Öresund, li tlesta fl-2000. Il-pont jgħaqqad l-Iżvezja mad- [[Danimarka]], u jġorr kemm traffiku bit-triq kif ukoll ferrovjarju. Ir -Reġjun ta' Öresund, li jinkludi Malmö u [[Kopenħagen]], huwa dar għal erba' miljun ruħ. <ref name="geography">{{Ċita web|url=http://www.tendensoresund.org/en/geography|titlu=Geography|pubblikatur=Tendens Øresund|data-aċċess=29 October 2010|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100211095153/http://www.tendensoresund.org/en/geography|arkivju-data=11 February 2010}}</ref> Il-belt kienet waħda mill-eqdem u l-aktar [[Rivoluzzjoni Industrijali|industrijalizzati]] fl- Iskandinavja, u l-post fejn twieldu diversi mill-akbar gruppi industrijali tal-Iskandinavja, bħal Kockums, Skanska, u Scania AB . <ref>{{Ċita web|url=https://www.scb.se/hitta-statistik/statistik-efter-amne/befolkning/befolkningens-sammansattning/befolkningsstatistik/pong/tabell-och-diagram/kvartals--och-halvarsstatistik--kommun-lan-och-riket/kvartal-3-2021/|titlu=Befolkning i land, län och kommuner. År 2021|sit=Statistics Sweden|titlu-traduzzjoni=Population in the country, counties and municipalities. In 2021|data-aċċess=14 December 2021|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20211130221825/https://www.scb.se/hitta-statistik/statistik-efter-amne/befolkning/befolkningens-sammansattning/befolkningsstatistik/pong/tabell-och-diagram/kvartals--och-halvarsstatistik--kommun-lan-och-riket/kvartal-3-2021/|arkivju-data=30 November 2021}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.lansstyrelsen.se/skane/om-oss/om-lansstyrelsen-skane/vart-uppdrag/sa-styrs-lansstyrelsen.html|titlu=Så styrs länsstyrelsen|sit=www.lansstyrelsen.se|lingwa=sv|data-aċċess=2025-06-06}}</ref> Il-belt għaddiet minn trasformazzjoni kbira fis-seklu 21, u llum, Malmö hija kkaratterizzata minn ħafna kumpaniji żgħar u ta’ daqs medju fis-swieq tal-bijoteknoloġija, il-loġistika, l-IT, il-kostruzzjoni, u l-proprjetà immobbli. <ref>{{Ċita web|url=https://malmo.se/Uppleva-och-gora/Konst-och-museer/Malmo-museum/Om-oss/Vara-samlingar/Foremalssamlingar/Hantverk-och-skravasen.html|titlu=Startsida Malmö stad|data=2023-11-13|sit=malmo.se|lingwa=sv|data-aċċess=2025-06-06}}</ref> Hija wkoll id-dar tal- Università ta’ Malmö u faċilitajiet oħra ta’ edukazzjoni għolja. Malmö fiha ħafna bini u parks storiċi, u hija ċentru kummerċjali għall-parti tal-punent ta' Skjanja. Hija d-dar ta' Malmö FF, il-klabb [[Futbol|tal-futbol]] Żvediż bl-aktar rebħiet ta' kampjonati nazzjonali, u l-uniku klabb Nordiku li laħaq il- finali tat [[UEFA Champions League|-Tazza Ewropea]] . Il-belt kienet l-aktar waħda li kibret malajr fl-Iżvezja fl-2020, u l-popolazzjoni żdiedet bi 3,800 abitant matul l-2021. <ref>{{Ċita web|url=https://www.scb.se/hitta-statistik/statistik-efter-amne/befolkning/befolkningens-sammansattning/befolkningsstatistik/pong/tabell-och-diagram/kvartals--och-halvarsstatistik--kommun-lan-och-riket/kvartal-3-2021/|titlu=Befolkning i land, län och kommuner. År 2021|sit=Statistics Sweden|titlu-traduzzjoni=Population in the country, counties and municipalities. In 2021|data-aċċess=14 December 2021|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20211130221825/https://www.scb.se/hitta-statistik/statistik-efter-amne/befolkning/befolkningens-sammansattning/befolkningsstatistik/pong/tabell-och-diagram/kvartals--och-halvarsstatistik--kommun-lan-och-riket/kvartal-3-2021/|arkivju-data=30 November 2021}}</ref> Mill-2024, kważi nofs il-popolazzjoni muniċipali ta' Malmö kellha sfond barrani bil-belt tkun dar għal nies minn 187 pajjiż differenti. <ref name=":7">{{Ċita web|url=https://malmo.se/Fakta-och-statistik/Befolkning.html|titlu=Startsida Malmö stad|sit=malmo.se|lingwa=sv|data-aċċess=2025-12-09}}</ref> Il-popolazzjoni ta' Malmö mistennija tiżdied b'madwar 29,000 resident ġdid sal-2035 b'total ta' 395,000 resident, <ref name=":7" /> u popolazzjoni ta' 500,000 sal-2050. <ref>{{Ċita web|url=https://www.lansstyrelsen.se/skane/om-oss/om-lansstyrelsen-skane/vart-uppdrag/sa-styrs-lansstyrelsen.html|titlu=Så styrs länsstyrelsen|sit=www.lansstyrelsen.se|lingwa=sv|data-aċċess=2025-06-06}}</ref> == Storja == [[Stampa:Malmo_Vapenbrev.png|xellug|daqsminuri|L-għoti ta' armi lil Malmö tal-1437]] === 1275–1658 (id-Danimarka) === L-eqdem referenza bil-miktub ta' Malmö bħala belt tmur lura għall-1275. <ref name="ne malmö">{{Ċita web|url=http://www.ne.se/uppslagsverk/encyklopedi/l%C3%A5ng/malm%C3%B6-%28t%C3%A4tort-ingress%29|url-aċċess=subscription|titlu=Malmö: Historia|isem=Sven|awtur=Lilja|isem2=Lars|awtur2=Nilsson|sit=Nationalencyklopedin|pubblikatur=NE Nationalencyklopedin|lingwa=sv|data-aċċess=1 December 2015|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160304060001/http://www.ne.se/uppslagsverk/encyklopedi/l%C3%A5ng/malm%C3%B6-(t%C3%A4tort-ingress)|arkivju-data=4 March 2016}}</ref> Huwa maħsub li twaqqfet ftit qabel dik id-data, <ref name="ne malmö" /> bħala moll fortifikat jew irmiġġ tal-lanċa tal- Arċisqof Daniż ta' Lund, <ref>{{Ċita web|url=https://www.scb.se/hitta-statistik/statistik-efter-amne/befolkning/befolkningens-sammansattning/befolkningsstatistik/pong/tabell-och-diagram/kvartals--och-halvarsstatistik--kommun-lan-och-riket/kvartal-3-2021/|titlu=Befolkning i land, län och kommuner. År 2021|sit=Statistics Sweden|titlu-traduzzjoni=Population in the country, counties and municipalities. In 2021|data-aċċess=14 December 2021|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20211130221825/https://www.scb.se/hitta-statistik/statistik-efter-amne/befolkning/befolkningens-sammansattning/befolkningsstatistik/pong/tabell-och-diagram/kvartals--och-halvarsstatistik--kommun-lan-och-riket/kvartal-3-2021/|arkivju-data=30 November 2021}}</ref> {{Convert|20|km|0}} lejn il-grigal. L-isem oriġinali tagħha kien ''Malmhaug'' (b'ortografija alternattiva), li tfisser "Munzell taż-żrar" jew "Għolja tal-Minerali". Fis-seklu 15, Malmö saret waħda mill-akbar u l-aktar bliet miżjura tad-Danimarka, u laħqet popolazzjoni ta’ madwar 5,000 abitant. Saret l-aktar belt importanti madwar l-Öresund, bil-Lega Anseatika Ġermaniża tiffrekwentaha bħala suq, u kienet magħrufa għas-sajd tal-aringi li jiffjorixxi. Fl-1437, ir-Re Eric ta’ Pomeranja (Re tad-Danimarka mill-1396 sal-1439) ta l-istemma tal-belt: argent b’griffin gules, ibbażata fuq l-istemma ta’ Eric minn Pomeranja. Ir-ras tal-griffin bħala simbolu ta’ Malmö estendiet għall-provinċja kollha ta’ Skåne mill-1660. Fl-1434, inbniet ċittadella ġdida fuq il-bajja fin-nofsinhar tal-belt. Din il-fortizza, magħrufa llum bħala <nowiki><i id="mwtw">Malmöhus</i></nowiki>, ma ħaditx il-forma attwali tagħha qabel nofs is-seklu 16. Inbnew diversi fortifikazzjonijiet oħra, u b'hekk Malmö saret l-aktar belt fortifikata tal-Iżvezja, iżda baqgħet biss Malmöhus. [[Stampa:1594_map_of_Elbogen.jpg|xellug|daqsminuri|Malmö fl-1594: Il-Kastell ta' Malmö jidher fuq ix-xellug nett, bit-torri tal -Knisja ta' Sankt Petri fiċ-ċentru.]] It-tagħlim Luteran infirex matul ir [[Riforma Protestanta|-Riforma Protestanta]] tas-seklu 16, u Malmö saret waħda mill-ewwel bliet fl-Iskandinavja li kkonvertiet kompletament (1527–1529) għal din id-denominazzjoni Protestanta. === 1658 'il quddiem (l-Iżvezja) === Fis-seklu 17, Malmö u r-reġjun ta' Skåneland spiċċaw taħt il-kontroll tal-Iżvezja wara t- Trattat ta' Roskilde mad-Danimarka, iffirmat fl-1658. Madankollu, il-ġlied kompla; f'Ġunju 1677, 14,000 suldat Daniż assedjaw lil Malmö għal xahar, iżda ma setgħux jegħlbu lit-truppi Żvediżi li kienu qed iżommuha. Sal-bidu tas-seklu 18, Malmö kellha madwar 3,000 abitant. Madankollu, minħabba l-gwerer ta’ Karlu XII tal-Iżvezja (li rrenja bejn l-1697 u l-1718) u l-epidemiji tal-pesta bubonika, il-popolazzjoni niżlet għal 1,800 sal-1727. Il-popolazzjoni ma kibritx ħafna sakemm inbena l-port modern fl-1775. Il-belt bdiet tespandi u l-popolazzjoni fl-1800 kienet ta’ 4,000. 15-il sena wara, kienet żdiedet għal 6,000. [[Stampa:Sodergatan-1913.jpg|xellug|daqsminuri|{{Lang|sv|Södergatan}} fl-1913]] Fl-1840, Frans Henrik Kockum waqqaf il-garaxx li minnu t-tarzna ta' Kockums eventwalment żviluppat bħala waħda mill-akbar tarzni fid-dinja. Il- Linja Prinċipali tan-Nofsinhar inbniet bejn l-1856 u l-1864; dan ippermetta lil Malmö ssir ċentru ta' manifattura, b'industriji ewlenin tat-tessuti u mekkaniċi. Fl-1870, Malmö qabżet lil Norrköping biex saret it-tielet l-aktar belt popolata tal-Iżvezja, u sal-1900 Malmö kienet saħħet din il-pożizzjoni b'60,000 abitant. Malmö kompliet tikber matul l-ewwel nofs tas-seklu 20. Il-popolazzjoni żdiedet malajr għal 100,000 sal-1915 u għal 200,000 sal-1952. === 1900–1969 === [[Stampa:Meeting_of_Scandinavian_kings_2.jpeg|lemin|daqsminuri|Malmö, it-18 ta’ Diċembru 1914. It-tliet rejiet tal-pajjiżi Skandinavi, fuq l-istess gallarija.]] Fit-18 u d-19 ta' Diċembru 1914, saret il- ''Laqgħa tat-Tliet Slaten'' f'Malmö. Wara perjodu kemxejn imħawwad (1905–1914), li inkluda x-xoljiment tal- Unjoni Żvediża-Norveġiża, ir-Re Oscar II ġie sostitwit bir-Re Håkon VII fin-Norveġja, li kien ħu ż-żgħir tar-Re Daniż Christian X. Hekk kif Oscar miet fl-1907, u ibnu Gustav V sar ir-Re l-ġdid tal-Iżvezja, it-tensjonijiet fl-Iskandinavja kienu għadhom mhux solvuti, iżda matul din il-laqgħa storika, ir-Slaten Skandinavi sabu fehim intern, kif ukoll linja komuni dwar li jibqgħu newtrali fil-gwerra li kienet għaddejja. Fl-isports, Malmö kienet l-aktar assoċjata mal [[Futbol|-futbol]] . IFK Malmö pparteċipat fl-ewwel edizzjoni ta' Allsvenskan fl-1924–25, iżda minn nofs is-snin 40 Malmö FF beda jitla' 'l fuq, u minn dakinhar 'l hawn kien wieħed mill-aktar klabbs prominenti fil-futbol Żvediż. Huma spiċċaw l-ewwel f'Allsvenskan (rebbieħa tas-serje) <ref group="note">Between 1982–1990 the Swedish champions were decided by post-season play-offs, and in 1991–1992 via a Mästerskapsserie, so finishing first in Allsvenskan did not automatically confer the Swedish championship. {{Ċita web|url=https://svenskelitfotboll.se/sverige-har-i-100-ar-utvecklats-och-gatt-framat-tillsammans-med-allsvenskan-i-fotboll/|titlu=Sverige har i 100 år utvecklats och gått framåt tillsammans med Allsvenskan i fotboll|data=29 July 2024|pubblikatur=Svensk Elitfotboll|lingwa=sv|data-aċċess=2 November 2025}} {{Ċita web|url=https://www.svenskfotboll.se/serier-cuper/elitfotboll/historik-herr/svenska-mastare-1896-/|titlu=Svenska mästare 1896–|pubblikatur=Svenska Fotbollförbundet|lingwa=sv|data-aċċess=2 November 2025}}</ref> rekord ta' 27 darba u ġew inkurunati ċampjins Żvediżi rekord ta' 24 darba (l-aktar reċenti fl-2024). <ref name="SvFFRekord">{{Ċita web|url=https://www.svenskfotboll.se/serier-cuper/elitfotboll/historik-herr/rekord/|titlu=Allsvenska rekord|pubblikatur=Svenska Fotbollförbundet|lingwa=sv|data-aċċess=2 November 2025}}</ref> <ref name="SEF2024">{{Ċita web|url=https://svenskelitfotboll.se/malmo-ff-ar-svenska-mastare-2024/|titlu=Malmö FF är svenska mästare 2024|data=28 October 2024|pubblikatur=Svensk Elitfotboll|lingwa=sv|data-aċċess=2 November 2025}}</ref> <ref name="MFFHistorik">{{Ċita web|url=https://www.mff.se/om-malmo-ff/historik/|titlu=Historik – herrlaget|pubblikatur=Malmö FF|lingwa=sv|data-aċċess=2 November 2025}}</ref> === 1970–1999 === Sal-1971, il-popolazzjoni ta’ Malmö laħqet il-265,000 abitant, iżda dan kien il-quċċata li baqgħet għal aktar minn 30 sena. <ref>{{Ċita web|url=https://www.scb.se/hitta-statistik/statistik-efter-amne/befolkning/befolkningens-sammansattning/befolkningsstatistik/pong/tabell-och-diagram/kvartals--och-halvarsstatistik--kommun-lan-och-riket/kvartal-3-2021/|titlu=Befolkning i land, län och kommuner. År 2021|sit=Statistics Sweden|titlu-traduzzjoni=Population in the country, counties and municipalities. In 2021|data-aċċess=14 December 2021|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20211130221825/https://www.scb.se/hitta-statistik/statistik-efter-amne/befolkning/befolkningens-sammansattning/befolkningsstatistik/pong/tabell-och-diagram/kvartals--och-halvarsstatistik--kommun-lan-och-riket/kvartal-3-2021/|arkivju-data=30 November 2021}}</ref> ( Svedala kienet, għal ftit snin fil-bidu tas-snin sebgħin, parti mill-muniċipalità ta’ Malmö.) Sa nofs is-snin sebgħin, l-Iżvezja esperjenzat riċessjoni li laqtet lis-settur industrijali b'mod partikolarment qawwi; it-tarzni u l-industriji tal-manifattura sofrew, u dan wassal għal qgħad għoli f'ħafna bliet ta' Skåne. It-tarzna ta' Kockums kienet saret simbolu ta' Malmö bħala l-akbar impjegatur tagħha u, meta l-bini tal-vapuri waqaf fl-1986, il-fiduċja fil-futur ta' Malmö niżlet drastikament fost il-politiċi u l-pubbliku. Barra minn hekk, ħafna familji tal-klassi tan-nofs marru joqogħdu f'djar ta' familja waħda f'muniċipalitajiet tal-madwar bħall-Muniċipalità ta' Vellinge, il-Muniċipalità ta' Lomma u l-Muniċipalità ta' Staffanstorp, li pprofilaw lilhom infushom bħala s-subborgi tal-klassi medja-għolja. Sal-1985, Malmö kienet tilfet 37,000 abitant u l-popolazzjoni kienet niżlet għal 225,500. Il- kriżijiet finanzjarji Żvediżi tal-bidu tas-snin disgħin aggravaw it-tnaqqis ta’ Malmö bħala belt industrijali; bejn l-1990 u l-1995 Malmö tilfet madwar 27,000 impjieg u l-ekonomija tagħha kienet f’diffikultà kbira. <ref name=":4">{{Ċita pubblikazzjoni|paġni=10–20}}</ref> Fl-1994, il-belt kellha defiċit finanzjarju ta’ 1.3 biljun krona Żvediża (SEK), l-ogħla defiċit finanzjarju li qatt kellha kwalunkwe muniċipalità fl-Iżvezja. Madankollu, mill-1994 taħt it-tmexxija tas-sindku ta’ dak iż-żmien Ilmar Reepalu, il-belt ta’ Malmö bdiet toħloq ekonomija ġdida bħala ċentru ta’ kultura u għarfien. Malmö laħqet l-aktar livell baxx fl-1995, iżda dik l-istess sena mmarkat il-bidu tal-proġett massiv tat-triq, il-ferrovija u l-mina tal- Pont ta’ Öresund, li jgħaqqadha ma’ Kopenħagen u mal-linji ferrovjarji tal-Ewropa. L- Università l-ġdida ta’ Malmö fetħet fl-1998 fuq il-moll ta’ qabel ta’ Kockums. <ref name=":4" /> === snin 2000 u aktar tard === Segwa aktar żvilupp mill-ġdid tal-port tal-Lbiċ li issa m'għadux jintuża; wirja tal-arkitettura tal-belt ( Bo01 ) saret fiż-żona fl-2001, u l-bini u l-vilel tagħha jiffurmaw il-qalba ta' distrett ġdid tal-belt. Iddisinjat b'veduti attraenti tax-xatt, kien maħsub biex jattira, u rnexxielu jattira, il-klassi tan-nofs urbana. <ref name=":4">{{Ċita pubblikazzjoni|paġni=10–20}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFAnderson2014">Anderson, Tessa (1 August 2014). <span class="id-lock-subscription" title="Paid subscription required">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0264275114000146 "Malmo: A city in transition"]</span>. ''Cities''. '''39''': <span class="nowrap">10–</span>20. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.cities.2014.01.005|10.1016/j.cities.2014.01.005]]. [[ISSN (identifier)|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/0264-2751 0264-2751].</cite></ref> Mill-1974, il- Krejn Kockums kien monument f'Malmö u simbolu tal-industrija tal-manifattura tal-belt, iżda fl-2002 ġie żarmat u trasferit lejn il-Korea t'Isfel. Fl-2005, Malmö kisbet monument ġdid bit-tlestija ta' Turning Torso, l-ogħla grattaċiel fl-Iskandinavja. [ jeħtieġ aġġornament ] Għalkemm it-trasformazzjoni minn belt bil-bażi ekonomika tagħha fil-manifattura reġgħet ġabet lura t-tkabbir lejn Malmö, it-tipi ġodda ta’ impjiegi fil-biċċa l-kbira bbenefikaw lill-klassijiet tan-nofs u ta’ fuq. <ref name=":4">{{Ċita pubblikazzjoni|paġni=10–20}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFAnderson2014">Anderson, Tessa (1 August 2014). <span class="id-lock-subscription" title="Paid subscription required">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0264275114000146 "Malmo: A city in transition"]</span>. ''Cities''. '''39''': <span class="nowrap">10–</span>20. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.cities.2014.01.005|10.1016/j.cities.2014.01.005]]. [[ISSN (identifier)|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/0264-2751 0264-2751].</cite></ref> Il- kriżi tal-Lvant Nofsani (2023–preżent) kellha impatt f’Malmö, li għandha popolazzjoni kbira b’għeruq fir-reġjun . Wara l -attakk immexxi mill-Ħamas fuq Iżrael fl-2023, ġew irrappurtati ċelebrazzjonijiet pubbliċi f’Malmö, li wasslu għas-sospensjoni tal-kooperazzjoni bejn il-komunità Lhudija u l-Akkademja Islamika. <ref name=":1">{{Ċita aħbar|data=6 October 2024|titlu=Kriget i Gaza har satt djupa spår i Malmö: "Ett av de svåraste åren i mitt liv"|url=https://www.svt.se/nyheter/lokalt/skane/kriget-i-gaza-har-satt-djupa-spar-i-malmo-ett-av-de-svaraste-aren-i-mitt-liv|pubblikazzjoni=Sveriges Television}}</ref> Matul il-Eurovision 2024, li sar f’Malmö, saru dimostrazzjonijiet fil-belt kontra l-parteċipazzjoni ta’ Iżrael . <ref>{{Ċita web|url=https://www.scb.se/hitta-statistik/statistik-efter-amne/befolkning/befolkningens-sammansattning/befolkningsstatistik/pong/tabell-och-diagram/kvartals--och-halvarsstatistik--kommun-lan-och-riket/kvartal-3-2021/|titlu=Befolkning i land, län och kommuner. År 2021|sit=Statistics Sweden|titlu-traduzzjoni=Population in the country, counties and municipalities. In 2021|data-aċċess=14 December 2021|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20211130221825/https://www.scb.se/hitta-statistik/statistik-efter-amne/befolkning/befolkningens-sammansattning/befolkningsstatistik/pong/tabell-och-diagram/kvartals--och-halvarsstatistik--kommun-lan-och-riket/kvartal-3-2021/|arkivju-data=30 November 2021}}</ref> SVT irrappurtat fl-2024 li l-bnadar Palestinjani kienu saru aktar prominenti fil-veduta tal-belt, u roundabout f’Möllevången, li qabel kienet imlaqqma “ir-roundabout tad-droga,” ġiet imsemmija mill-ġdid minn xi nies tal-post bħala r-“Rawndabout ta’ Gaza.” <ref name=":1" /> == Ġeografija == Malmö tinsab fi 13°00' lejn il-lvant u 55°35' lejn it-tramuntana, qrib il-ponta tal-lbiċ tal-Iżvezja, fil -Kontea ta' Skåne . Il-belt hija parti mir- Reġjun transnazzjonali ta' Öresund u, mill-2000, ilha marbuta ma' [[Kopenħagen]], id-Danimarka, permezz tal -Pont ta' Öresund li jaqsam l- Öresund . Il-pont infetaħ fl-1 ta' Lulju 2000, u jkejjel {{Convert|8|km|0}} (il-konnessjoni kollha tammonta għal 16-il kilometru).&nbsp;km), bil-piluni jilħqu {{Convert|204.5|m|1}} vertikalment. Apparti l-konnessjonijiet tal-lanċa Helsingborg - Helsingør aktar fit-tramuntana, il-biċċa l-kbira tal-konnessjonijiet tal-lanċa twaqqfu. == Trasport == === Arja === L-Ajruport ta' Malmö, magħruf ukoll bħala l-Ajruport ta' Sturup, jinsab madwar {{Convert|28|km|mi}} fil-lvant taċ-ċentru ta' Malmö fil-Muniċipalità ta' Svedala . Din isservi primarjament rotot domestiċi, titjiriet charter, u trasportaturi low-cost . <ref>{{Ċita web|url=https://www.scb.se/hitta-statistik/statistik-efter-amne/befolkning/befolkningens-sammansattning/befolkningsstatistik/pong/tabell-och-diagram/kvartals--och-halvarsstatistik--kommun-lan-och-riket/kvartal-3-2021/|titlu=Befolkning i land, län och kommuner. År 2021|sit=Statistics Sweden|titlu-traduzzjoni=Population in the country, counties and municipalities. In 2021|data-aċċess=14 December 2021|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20211130221825/https://www.scb.se/hitta-statistik/statistik-efter-amne/befolkning/befolkningens-sammansattning/befolkningsstatistik/pong/tabell-och-diagram/kvartals--och-halvarsstatistik--kommun-lan-och-riket/kvartal-3-2021/|arkivju-data=30 November 2021}}</ref> Għal vjaġġar internazzjonali, l-Ajruport ta' Kopenħagen jintuża aktar komunement u huwa aċċessibbli mill -Istazzjon Ċentrali ta' Malmö bil-ferrovija f'madwar 20 minuta. <ref>{{Ċita web|url=https://www.scb.se/hitta-statistik/statistik-efter-amne/befolkning/befolkningens-sammansattning/befolkningsstatistik/pong/tabell-och-diagram/kvartals--och-halvarsstatistik--kommun-lan-och-riket/kvartal-3-2021/|titlu=Befolkning i land, län och kommuner. År 2021|sit=Statistics Sweden|titlu-traduzzjoni=Population in the country, counties and municipalities. In 2021|data-aċċess=14 December 2021|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20211130221825/https://www.scb.se/hitta-statistik/statistik-efter-amne/befolkning/befolkningens-sammansattning/befolkningsstatistik/pong/tabell-och-diagram/kvartals--och-halvarsstatistik--kommun-lan-och-riket/kvartal-3-2021/|arkivju-data=30 November 2021}}</ref> <ref name=":2">{{Ċita web|url=https://www.datocms-assets.com/56794/1735821512-lund-malmo-kopenhamn-1-lund-malmo-kopenhamn_2024-12-15-2025-12-13.pdf|titlu=2025 Lund-Malmö-Köpenhamn Tidtabell|data=2024-12-15|sit=Øresundståg|lingwa=sv}}</ref> === Ferrovija === [[Stampa:Oresund_bridge.jpg|daqsminuri|Il-Pont ta' Öresund]] Malmö hija servuta minn seba' stazzjonijiet tal-ferrovija, li l-waħda ewlenija hija l-Istazzjon Ċentrali ta' Malmö . Permezz tal- Mina tal-Belt, Malmö Ċentrali hija konnessa mal-istazzjonijiet ta' Triangeln u Hyllie, fejn jieqfu wkoll il-ferroviji reġjonali u lokali kollha. Minn Hyllie, il-linja tgħaqqad mal- linja Öresund u l- Pont Öresund, li jgħaqqad lil Malmö ma' Copenhagen. L-istazzjonijiet li fadal Svågertorp, Persborg, Rosengård u Östervärn jinsabu fil-periferija tal-belt u huma servuti esklussivament minn ferroviji lokali. ==== Ferroviji fuq distanzi twal u reġjonali ==== Hemm diversi ferroviji regolari fuq distanzi twal li jitilqu mill-Istazzjon Ċentrali ta' Malmö. SJ topera ferroviji X 2000 lejn [[Stokkolma]] u Gothenburg u ferroviji ta' billejl lejn Stokkolma, [[Amburgu|Hamburg]] u [[Berlin]] . <ref>{{Ċita web|url=https://www.scb.se/hitta-statistik/statistik-efter-amne/befolkning/befolkningens-sammansattning/befolkningsstatistik/pong/tabell-och-diagram/kvartals--och-halvarsstatistik--kommun-lan-och-riket/kvartal-3-2021/|titlu=Befolkning i land, län och kommuner. År 2021|sit=Statistics Sweden|titlu-traduzzjoni=Population in the country, counties and municipalities. In 2021|data-aċċess=14 December 2021|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20211130221825/https://www.scb.se/hitta-statistik/statistik-efter-amne/befolkning/befolkningens-sammansattning/befolkningsstatistik/pong/tabell-och-diagram/kvartals--och-halvarsstatistik--kommun-lan-och-riket/kvartal-3-2021/|arkivju-data=30 November 2021}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.lansstyrelsen.se/skane/om-oss/om-lansstyrelsen-skane/vart-uppdrag/sa-styrs-lansstyrelsen.html|titlu=Så styrs länsstyrelsen|sit=www.lansstyrelsen.se|lingwa=sv|data-aċċess=2025-06-06}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://malmo.se/Uppleva-och-gora/Konst-och-museer/Malmo-museum/Om-oss/Vara-samlingar/Foremalssamlingar/Hantverk-och-skravasen.html|titlu=Startsida Malmö stad|data=2023-11-13|sit=malmo.se|lingwa=sv|data-aċċess=2025-06-06}}</ref> Snälltåget topera ferroviji ta' matul il-jum lejn Stokkolma u ferroviji ta' billejl lejn Åre fit-Tramuntana tal-Iżvezja, lejn Hamburg, Berlin u Dresden fil-Ġermanja u lejn [[Salzburg]] u Innsbruck fl-Awstrija. <ref>{{Ċita web|url=http://www.scb.se/hitta-statistik/statistik-efter-amne/befolkning/befolkningens-sammansattning/befolkningsstatistik/pong/tabell-och-diagram/kvartals--och-halvarsstatistik--kommun-lan-och-riket/kvartal-3-2016/|titlu=Folkmängd i riket, län och kommuner 30 september 2016 och befolkningsförändringar 1 juli–30 september 2016. Totalt|sit=Statistics Sweden|titlu-traduzzjoni=Population in the country, counties and municipalities, 30 September 2016 and population changes 1 July to 30 September 2016. Total|data-aċċess=28 January 2017|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20161220144211/http://www.scb.se/hitta-statistik/statistik-efter-amne/befolkning/befolkningens-sammansattning/befolkningsstatistik/pong/tabell-och-diagram/kvartals--och-halvarsstatistik--kommun-lan-och-riket/kvartal-3-2016/|arkivju-data=20 December 2016}}</ref> Fl-aħħar nett, Vy topera ferroviji lejn [[Oslo]], in-Norveġja. <ref>{{Ċita web|url=https://www.scb.se/hitta-statistik/statistik-efter-amne/befolkning/befolkningens-sammansattning/befolkningsstatistik/pong/tabell-och-diagram/kvartals--och-halvarsstatistik--kommun-lan-och-riket/kvartal-3-2021/|titlu=Befolkning i land, län och kommuner. År 2021|sit=Statistics Sweden|titlu-traduzzjoni=Population in the country, counties and municipalities. In 2021|data-aċċess=14 December 2021|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20211130221825/https://www.scb.se/hitta-statistik/statistik-efter-amne/befolkning/befolkningens-sammansattning/befolkningsstatistik/pong/tabell-och-diagram/kvartals--och-halvarsstatistik--kommun-lan-och-riket/kvartal-3-2021/|arkivju-data=30 November 2021}}</ref> [[Stampa:Øresundståg.JPG|daqsminuri|Il -ferroviji tal-Öresund]] Il-ferroviji tal-Öresund jgħaqqdu lil Malmö ma’ [[Kopenħagen]], u l-Ajruport ta’ Kopenħagen permezz tal- Pont ta’ Öresund, u jieħdu madwar 40 minuta u jivvjaġġaw sa kull 10 minuti matul is-siegħa tal-quċċata jew kull siegħa bil-lejl. <ref name=":2">{{Ċita web|url=https://www.datocms-assets.com/56794/1735821512-lund-malmo-kopenhamn-1-lund-malmo-kopenhamn_2024-12-15-2025-12-13.pdf|titlu=2025 Lund-Malmö-Köpenhamn Tidtabell|data=2024-12-15|sit=Øresundståg|lingwa=sv}}<cite class="citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source" data-ve-ignore="">[https://www.datocms-assets.com/56794/1735821512-lund-malmo-kopenhamn-1-lund-malmo-kopenhamn_2024-12-15-2025-12-13.pdf "2025 Lund-Malmö-Köpenhamn Tidtabell"] <span class="cs1-format">(PDF)</span>. ''Øresundståg'' (in Swedish). 15 December 2024.</cite> [[Category:CS1 Swedish-language sources (sv)]]</ref> <ref name=":3">{{Ċita web|url=https://www.oresundstag.se/om-oresundstag/var-trafikerar-oresundstag|titlu=Var trafikerar Öresundståg?|sit=Öresundståg|lingwa=sv|data-aċċess=2025-08-20}}</ref> Min-naħa Żvediża, il-ferroviji jkomplu lejn il-grigal lejn Lund, qabel ma jinferrgħu lejn destinazzjonijiet differenti, bħal Gothenburg, Kalmar u [[Karlskrona]] . <ref name=":3" /> ==== Ferroviji lokali ==== Ferroviji interurbani msejħa Pågatågen jgħaqqdu lil Malmö ma’ lokalitajiet iżgħar fi Scania, bħal Ystad u Trelleborg . F’Malmö, servizz magħruf bħala l-Malmöpendeln jopera kull 30 minuta fuq rotta ċirkolari li jieqaf fl-istazzjonijiet kollha f’Malmö, qabel ma jkompli lejn Lomma jew Kävlinge. Dan is-servizz beda f’Diċembru 2018 u ġarr madwar 600,000 passiġġier fl-2024, ċifra li kienet inqas milli kien mistenni oriġinarjament. <ref>{{Ċita web|url=https://www.scb.se/hitta-statistik/statistik-efter-amne/befolkning/befolkningens-sammansattning/befolkningsstatistik/pong/tabell-och-diagram/kvartals--och-halvarsstatistik--kommun-lan-och-riket/kvartal-3-2021/|titlu=Befolkning i land, län och kommuner. År 2021|sit=Statistics Sweden|titlu-traduzzjoni=Population in the country, counties and municipalities. In 2021|data-aċċess=14 December 2021|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20211130221825/https://www.scb.se/hitta-statistik/statistik-efter-amne/befolkning/befolkningens-sammansattning/befolkningsstatistik/pong/tabell-och-diagram/kvartals--och-halvarsstatistik--kommun-lan-och-riket/kvartal-3-2021/|arkivju-data=30 November 2021}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://www.lansstyrelsen.se/skane/om-oss/om-lansstyrelsen-skane/vart-uppdrag/sa-styrs-lansstyrelsen.html|titlu=Så styrs länsstyrelsen|sit=www.lansstyrelsen.se|lingwa=sv|data-aċċess=2025-06-06}}</ref> <ref>{{Ċita web|url=https://malmo.se/Uppleva-och-gora/Konst-och-museer/Malmo-museum/Om-oss/Vara-samlingar/Foremalssamlingar/Hantverk-och-skravasen.html|titlu=Startsida Malmö stad|data=2023-11-13|sit=malmo.se|lingwa=sv|data-aċċess=2025-06-06}}</ref> ==== Metro propost ==== Il -Metro ta' Öresund huwa netwerk ta' transitu rapidu propost li jgħaqqad lil Malmö mal-Metro eżistenti ta' Copenhagen permezz ta' mina ta' {{Convert|22|km|0}} taħt l-Öresund. <ref>{{Ċita web|url=https://www.scb.se/hitta-statistik/statistik-efter-amne/befolkning/befolkningens-sammansattning/befolkningsstatistik/pong/tabell-och-diagram/kvartals--och-halvarsstatistik--kommun-lan-och-riket/kvartal-3-2021/|titlu=Befolkning i land, län och kommuner. År 2021|sit=Statistics Sweden|titlu-traduzzjoni=Population in the country, counties and municipalities. In 2021|data-aċċess=14 December 2021|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20211130221825/https://www.scb.se/hitta-statistik/statistik-efter-amne/befolkning/befolkningens-sammansattning/befolkningsstatistik/pong/tabell-och-diagram/kvartals--och-halvarsstatistik--kommun-lan-och-riket/kvartal-3-2021/|arkivju-data=30 November 2021}}</ref> Huwa proġett li ilu jiġi propost mill-2012. Stazzjon tal-metro jista' jitqiegħed fil-Galeonen li hija subżona li tinsab fit-tramuntana ta' Västra hamnen . Il-Galeon hija l-unika żona akbar f'Västra hamnen li għadha mhix ippjanata u l-pjan ġenerali ta' Malmö jiddikjara li l-espansjoni taż-żona hija mistennija li sseħħ bejn l-2032 u l-2041. <ref>{{Ċita web|url=https://www.lansstyrelsen.se/skane/om-oss/om-lansstyrelsen-skane/vart-uppdrag/sa-styrs-lansstyrelsen.html|titlu=Så styrs länsstyrelsen|sit=www.lansstyrelsen.se|lingwa=sv|data-aċċess=2025-06-06}}</ref> Il-konnessjoni bejn Malmö u Copenhagen se tieħu madwar 20 minuta minflok 40 minuta permezz tal- Pont ta' Öresund . L-ispiża tal-kostruzzjoni hija stmata għal 4&nbsp;biljun ewro b'perjodu ta' kostruzzjoni ta' 6–7 snin. <ref>{{Ċita web|url=https://malmo.se/Uppleva-och-gora/Konst-och-museer/Malmo-museum/Om-oss/Vara-samlingar/Foremalssamlingar/Hantverk-och-skravasen.html|titlu=Startsida Malmö stad|data=2023-11-13|sit=malmo.se|lingwa=sv|data-aċċess=2025-06-06}}</ref> === Netwerk tat-toroq === Is-sistema tal-awtostradi ġiet inkorporata mal-Pont ta' Öresund; ir- rotta Ewropea E20 tgħaddi minn fuq il-pont u mbagħad, flimkien mar- rotta Ewropea E6 ssegwi l-kosta tal-punent Żvediża minn Malmö– Helsingborg sa Gothenburg. L-E6 tmur aktar lejn it-tramuntana tul il-kosta tal-punent u minn ġo [[Norveġja|n-Norveġja]] sal-belt Norveġiża ta' Kirkenes fil -Baħar ta' Barents . Ir-rotta Ewropea lejn Jönköping –Stokkolma ( E4 ) tibda minn Helsingborg. It-toroq ewlenin fid-direzzjonijiet ta' Växjö –Kalmar, Kristianstad – [[Karlskrona]], Ystad ( E65 ), u Trelleborg jibdew bħala awtostradi. === Portijiet === Il-belt għandha żewġ portijiet industrijali; wieħed għadu jintuża attivament u huwa l-akbar port Nordiku għall-importazzjoni tal-karozzi. <ref>{{Ċita web|url=https://www.scb.se/hitta-statistik/statistik-efter-amne/befolkning/befolkningens-sammansattning/befolkningsstatistik/pong/tabell-och-diagram/kvartals--och-halvarsstatistik--kommun-lan-och-riket/kvartal-3-2021/|titlu=Befolkning i land, län och kommuner. År 2021|sit=Statistics Sweden|titlu-traduzzjoni=Population in the country, counties and municipalities. In 2021|data-aċċess=14 December 2021|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20211130221825/https://www.scb.se/hitta-statistik/statistik-efter-amne/befolkning/befolkningens-sammansattning/befolkningsstatistik/pong/tabell-och-diagram/kvartals--och-halvarsstatistik--kommun-lan-och-riket/kvartal-3-2021/|arkivju-data=30 November 2021}}</ref> Għandha wkoll żewġ marinas: il-Limhamn Marina li hija ta’ proprjetà pubblika ( === Reliġjon === F’Malmö, bħal fil-bqija tal-Iżvezja, m’hemm l-ebda statistika uffiċjali dwar it-twemmin reliġjuż, madankollu xi istituzzjonijiet jaqsmu ċifri dwar is-sħubija tagħhom. <ref>{{Ċita web|url=https://www.scb.se/hitta-statistik/statistik-efter-amne/befolkning/befolkningens-sammansattning/befolkningsstatistik/pong/tabell-och-diagram/kvartals--och-halvarsstatistik--kommun-lan-och-riket/kvartal-3-2021/|titlu=Befolkning i land, län och kommuner. År 2021|sit=Statistics Sweden|titlu-traduzzjoni=Population in the country, counties and municipalities. In 2021|data-aċċess=14 December 2021|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20211130221825/https://www.scb.se/hitta-statistik/statistik-efter-amne/befolkning/befolkningens-sammansattning/befolkningsstatistik/pong/tabell-och-diagram/kvartals--och-halvarsstatistik--kommun-lan-och-riket/kvartal-3-2021/|arkivju-data=30 November 2021}}</ref> L-akbar reliġjon f'Malmö hija l-Kristjaneżmu u l- Knisja tal-Iżvezja għandha l-akbar bażi ta' membri, b'total ta' 125,697 fl-2019, li jikkorrispondu għal 36% tal-popolazzjoni tagħha. <ref name="Årsredovisning">{{Ċita web|url=https://www.svenskakyrkan.se/malmo/om-svenska-kyrkan-malmo/arsredovisning-2019|titlu=Årsredovisning 2019|sit=Svenska Kyrkan Malmö|data-aċċess=12 June 2021|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210517225037/https://www.svenskakyrkan.se/malmo/om-svenska-kyrkan-malmo/arsredovisning-2019|arkivju-data=17 May 2021}}</ref> Hemm diversi komunitajiet [[Knisja Kattolika|Kattoliċi]] f'Malmö, waħda minnhom hija l- Knisja tas-Salvatur tagħna b'7,500 membru. <ref>{{Ċita web|url=https://www.scb.se/hitta-statistik/statistik-efter-amne/befolkning/befolkningens-sammansattning/befolkningsstatistik/pong/tabell-och-diagram/kvartals--och-halvarsstatistik--kommun-lan-och-riket/kvartal-3-2021/|titlu=Befolkning i land, län och kommuner. År 2021|sit=Statistics Sweden|titlu-traduzzjoni=Population in the country, counties and municipalities. In 2021|data-aċċess=14 December 2021|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20211130221825/https://www.scb.se/hitta-statistik/statistik-efter-amne/befolkning/befolkningens-sammansattning/befolkningsstatistik/pong/tabell-och-diagram/kvartals--och-halvarsstatistik--kommun-lan-och-riket/kvartal-3-2021/|arkivju-data=30 November 2021}}</ref> L-Islam huwa t-tieni l-akbar reliġjon, peress li madwar 50,000 jew 14% tal-abitanti tal-belt għandhom sfond Musulman, skont iċ-Ċentru Iżlamiku ta’ Malmö. Barra minn hekk, l-assenteiżmu mill-iskola matul l-Eid al-Fitr varja minn terz tal-istudenti fl-2024 għal kwart fl-2025, meta mqabbel ma’ 8% matul il-ġurnata medja tal-iskola. Il-Moskea ta’ Malmö nfetħet fl-1984 u hija mmexxija miċ-Ċentru Iżlamiku. Il-Moskea ta’ Mahmood infetħet fl-2016, u taqdi lill-komunità Ahmadiyya. Malmö għandha sinagoga waħda, is-Sinagoga ta' Malmö, u żewġ kongregazzjonijiet: waħda ortodossa u waħda egalitarja. <ref name="JFM comm">{{Ċita web|url=https://www.jfm.se/the-jewish-community-of-malmo/|titlu=Welcome to our community|sit=Judiska Församlingen Malmö [Jewish Community of Malmö]|lingwa=en|data-aċċess=12 February 2022|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220214141707/https://www.jfm.se/the-jewish-community-of-malmo/|arkivju-data=14 February 2022}}</ref> Il-komunità Lhudija għandha 500 membru. <ref name="JFM history">{{Ċita web|url=https://www.jfm.se/om-judiska-forsamlingen/var-historia/|titlu=Vår historia|sit=Judiska Församlingen Malmö|titlu-traduzzjoni=Our history|data-aċċess=12 June 2021|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210619143250/https://www.jfm.se/om-judiska-forsamlingen/var-historia/|arkivju-data=19 June 2021}}</ref> == Ekonomija == Fl-2022, il-prodott gross reġjonali (GRP) ta' Malmö ammonta għal 240.2 biljun krona Żvediża (SEK). Dan jirrappreżenta żieda ta' 54.7% f'termini reali mill-2016, ferm ogħla mir-rati ta' tkabbir kemm għal Scania (36.2%) kif ukoll għall-Iżvezja (33.2%). Il-GRP per capita kien ta' 671,991 SEK, ogħla mill-medji reġjonali u nazzjonali. Mill-2023, l-akbar setturi ta' impjiegi tal-belt huma s-servizzi tan-negozju (35,710 impjegat), is-servizzi tal-kura tas-saħħa u soċjali (28,956) u s-servizzi tal-vetturi bil-mutur (26,029). Setturi kbar oħra jinkludu [[Edukazzjoni|l-edukazzjoni]], l-informazzjoni u l-komunikazzjonijiet, u l-amministrazzjoni pubblika . <ref name=":6">{{Ċita web|url=https://filer.skane.se/kommunrapporter/Kommunrapport_Malmo.html#4_Syssels%C3%A4ttning|titlu=Näringsliv och arbetsmarknad i Malmö|data=2025-07-10|sit=filer.skane.se|data-aċċess=2025-08-27}}</ref> L-ekonomija ta’ Malmö kienet tradizzjonalment ibbażata fuq il-bini tal-vapuri u l-manifattura, bit-tarzna ta ’ Kockums bħala l-akbar impjegatur tagħha. Reċessjoni bejn l-1973 u l-1975 ġabet magħha staġnar fit-tul, li wassal għal qgħad għoli u tnaqqis fil-popolazzjoni, filwaqt li l-għeluq tat-tarzna ta’ Kockums fl-1986 kompla jaggrava l-kriżi. Matul il- kriżi finanzjarja Żvediża fil-bidu tas-snin disgħin, il-kundizzjonijiet komplew imorru għall-agħar, u wasslu għal telf ta’ 27,000 impjieg. Minn nofs is-snin disgħin, Malmö bdiet tirkupra hekk kif daret lejn l-edukazzjoni, is-servizzi, u l-iżvilupp mill-ġdid urban. Ta’ min jinnota li l- Pont ta’ Öresund, mibni bejn l-1995 u l-2000, ippermetta integrazzjoni ekonomika aktar profonda mad [[Danimarka|-Danimarka]] . <ref name=":4">{{Ċita pubblikazzjoni|paġni=10–20}}<cite class="citation journal cs1" data-ve-ignore="" id="CITEREFAnderson2014">Anderson, Tessa (1 August 2014). <span class="id-lock-subscription" title="Paid subscription required">[https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0264275114000146 "Malmo: A city in transition"]</span>. ''Cities''. '''39''': <span class="nowrap">10–</span>20. [[Doi (identifier)|doi]]:[[doi:10.1016/j.cities.2014.01.005|10.1016/j.cities.2014.01.005]]. [[ISSN (identifier)|ISSN]]&nbsp;[https://search.worldcat.org/issn/0264-2751 0264-2751].</cite></ref> Mill-bidu tas-snin 2000, Malmö ġibdet numru dejjem jikber ta’ kumpaniji li fetħu uffiċċji jew jirrilokaw operazzjonijiet lejn il-belt. Aktar minn 70 ditta kbira u ta’ daqs medju stabbilew kwartieri ġenerali jew uffiċċji reġjonali, ħafna drabi jiċċaqalqu minn bliet iżgħar fin-nofsinhar tal-Iżvezja. Fatturi ewlenin jinkludu l-prossimità għall-Ajruport ta’ Kopenħagen, l-aċċess għal grupp akbar ta’ ħaddiema tas-sengħa u d-disponibbiltà ta’ spazju modern għall-uffiċċji f’distretti bħal Hyllie u Västra hamnen. Fost l-akbar rilokazzjonijiet hemm tliet kumpaniji mwaqqfa minn Ingvar Kamprad: Inter IKEA, Ingka u Ikano Bank, li kollettivament jimpjegaw aktar minn 4,200 persuna f’Malmö. === L-isports === [[Stampa:2023_12_27_arne_mueseler_14_14_38_00029-Verbessert-RR_(53428653095).jpg|lemin|daqsminuri|Malmö Stadion u Eleda Stadion (fl-isfond), id-djar ta' Malmö FF]] [[Stampa:Malmö_Arena_ESC2013_01.jpg|lemin|daqsminuri|Malmö Arena, id-dar ta' Malmö Redhawks]] Malmö hija d-dar ta’ diversi timijiet tal-futbol. Malmö FF, li jilgħabu fil-kampjonat tal-ogħla livell Allsvenskan, kellhom l-aktar perjodi ta’ suċċess tagħhom fis-snin sebgħin u tmenin, meta rebħu l-kampjonat diversi drabi. Fl-1979, avvanzaw għall-finali [[UEFA Champions League|tat-Tazza Ewropea]], billi għelbu lil AS Monaco, Dynamo Kiev, Wisła Kraków u [[FK Austria Wien|Austria Wien]] . Fil-finali, li ntlagħbet fl- Istadium Olimpiku ta’ Munich kontra Nottingham Forest, tilfu b’gowl wieħed skurjat minn Trevor Francis eżatt qabel l-ewwel taqsima. Sal-lum, huma l-uniku klabb tal-futbol Żvediż li laħaq il-finali tal-kompetizzjoni. Bosse Larsson u Zlatan Ibrahimović bdew il-karrieri tal-futbol tagħhom f'Malmö FF. It-tieni tim tal-futbol, IFK Malmö, lagħab fl-ogħla diviżjoni tal-Iżvezja għal madwar 20 sena. L-akbar kisba tal-klabb kienet li laħaq il-kwarti tal-finali fit-Tazza Ewropea. <sup class="noprint Inline-Template Template-Fact" style="white-space:nowrap;">&#x5B; ''[[wikipedija:Bżonn referenza|<span title="This claim needs references to reliable sources. (July 2020)">ċitazzjoni meħtieġa</span>]]'' &#x5D;</sup> Fl-Istaġun Regolari tal-2023, IFK Malmö kklassifikaw fl-aħħar post fit-taqsima Södra Götaland tar-raba' livell tas-sistema tal-kampjonat tal-futbol Żvediż, id-Diviżjoni 2. FC Rosengård (ex LdB Malmö) u Malmö FF (nisa) qed jilagħbu fl-ogħla livell f’Damallsvenskan, il-kampjonat tal-futbol tan-nisa. It-tfajliet ta’ FC Rosengård rebħu l-kampjonat 10 darbiet u t-titlu tat-tazza nazzjonali 5 darbiet. Fl-2014, laħqu s-semi-finali fiċ-Champions League, li fl-aħħar mill-aħħar tilfu kontra t-tim Ġermaniż 1. FFC Frankfurt . Il-plejer tal-futbol Brażiljana Marta, meqjusa b’mod wiesa’ bħala l-aqwa plejer tal-futbol ta’ kull żmien, lagħbet ma’ FC Rosengård bejn l-2014 u l-2017. ===== Hockey fuq is-silġ ===== L-aktar tim sportiv ieħor notevoli huwa t-tim tal-hockey fuq is-silġ Malmö Redhawks . Huma kienu l-ħolqien tal-miljunarju Percy Nilsson u malajr telgħu għall-ogħla grad fil-bidu sa nofs is-snin disgħin u rebħu żewġ kampjonati Żvediżi, iżda għal numru ta’ snin sabu ruħhom barra mill-ogħla diviżjoni. Mill-istaġun 2015/2016 reġgħu qed jikkompetu fl-ogħla diviżjoni tal-kampjonat SHL. ===== Handball ===== Tim tal-handball tal-ewwel diviżjoni, HK Malmö, jattira ammont ġust ta' attendenza. == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|EST}} [[Tallinn]] ([[Estonja]]) ; * {{Flagicon|POL}} [[Szczecin]] ([[Polonja]]) ; * {{Flagicon|GER}} [[Stralsund]] ([[Ġermanja]]) ; * {{Flagicon|ITA}} [[Firenze]] ([[Italja]]) ; * {{Flagicon|FIN}} [[Vaasa]] ([[Finlandja]]) ; * {{Flagicon|BUL}} [[Varna]] ([[Bulgarija]]) ; * {{Flagicon|CHN}} [[Tangshan]] ([[Ċina]]) ; * {{Flagicon|AUS}} [[Port Adelaide]] ([[Awstralja]]) ; * {{Flagicon|RUS}} [[Kaliningrad]] ([[Russja]]) ; * {{Flagicon|ITA}} [[Provinċja ta' Chieti]] ([[Italja]]) ; * {{Flagicon|UK}} [[Newcastle upon Tyne]] ([[Renju Unit]]). == Referenzi == * Facts & Figures about Malmö, 2005 at the Wayback Machine (archived 7 October 2006)&nbsp;– in English. From the municipal webpage, [[PDF]] format. * {{Ċita web|url=http://www.malmo.se/faktaommalmopolitik/statistik.4.33aee30d103b8f15916800028279.html|titlu=Fakta om Malmö politik|sit=Malmö.se|pubblikatur=Malmö stad&nbsp;—|lingwa=sv|data-aċċess=5 February 2010|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120221222912/http://www.malmo.se/faktaommalmopolitik/statistik.4.33aee30d103b8f15916800028279.html|arkivju-data=21 February 2012}} [[Kategorija:Bliet tal-Iżvezja]] [[Kategorija:Sorsi CS1 bl-Iżvediż (sv)]] [[Kategorija:Artikoli b'koordinati minn Wikidata]] [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] <references /> 2jxcubu8apiy3xrgi4eitd61zl1vk2w 0 34107 333865 327521 2026-11-08T10:21:53Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333865 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox}} '''''Silene colorata''''' Poir., magħrufa bħala l-'''Ilsien l-Għasfur,''' '''Sieq iz-Zakak u Sieq l-Għasfur,''' hija [[pjanta annwali]] mill-familja Caryophyllaceae.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://maltawildplants.com/CRYO/Silene_colorata.php|titlu=Silene colorata (Pink Pirouette) : MaltaWildPlants.com - the online Flora of the Maltese Islands.|kunjom=Mifsud|isem=Stephen|data=2002-08-23|sit=maltawildplants.com|lingwa=en-us|data-aċċess=2026-01-07}}</ref><ref name=":1">{{Ċita web|url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:157108-1|titlu=Silene colorata Poir. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|sit=Plants of the World Online|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-07|arkivju-data=2025-11-18|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20251118021343/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:157108-1|url-status=dead}}</ref><ref name=":2">{{Ċita web|url=https://www.ipni.org/n/157108-1|titlu=Silene colorata {{!}} International Plant Names Index|sit=www.ipni.org|data-aċċess=2026-01-07}}</ref><ref name=":5">{{Ċita ktieb|kunjom=Lanfranco|isem=Edwin|kunjom2=Bonett|isem2=Guido|sena=2022|titlu=Nature Guide Series Wild Flowers of the Maltese Islands|lingwa=EN|post=Paola|pubblikatur=Print It,|paġni=124|isbn=978-99957-46-59-9}}</ref> Is-'''''Silene colorata''''' hija nattiva għaż-żona tal-[[Mediterran]], inkluż il-[[Malta|Ġżejjer Maltin]].<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":3">{{Ċita web|url=https://europlusmed.org/cdm_dataportal/taxon/5dc44794-cd2e-4a13-9c01-8f39f28ac1a3|titlu=Silene colorata {{!}} Euro+Med-Plantbase|sit=europlusmed.org|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-07}}</ref> == Deskrizzjoni == Fil-Ġżejjer Maltin, is-''Silene colorata'' twarrad minn Diċembru sa Mejju bi fjuri roża, bojod jew vjola.<ref name=":0" /><ref name=":6">{{Ċita web|url=https://www.florandalucia.es/index.php/silene-colorata|titlu=Silene colorata|sit=www.florandalucia.es|data-aċċess=2026-01-07}}</ref> Il-pjanta hija muswafa u tikber sa massimu ta' 50-il ċentimentru, bil-fjuri li jkollhom wisa' ta' bejn 12 sa 18mm.<ref name=":0" /><ref name=":6" /><ref name=":7">{{Ċita web|url=https://www.cretanflora.com/silene_colorata.html|titlu=Silene colorata ssp. colorata|sit=www.cretanflora.com|data-aċċess=2026-01-07}}</ref> Il-frotta tkun bejn 7- 9mm fit-tul u ż-żerriegħa jkollha daqs ta' 1.5 millimetru. <ref name=":0" /><ref name=":7" /> == Distribuzzjoni == Fil-Ġżejjer Maltin, is-''Silene colorata'' tikber qalb il-blat, għelieqi abbandunati u mhux maħduma fix-xagħri, kif ukoll f’postijiet ornamentali f’żoni urbani.<ref name=":0" /> Tinstab ukoll fl-isteppa, ħdejn il-baħar f’ħamrija ġeblija u imrammla, fuq l-għaram tar-ramel, fil-ġnub tat-toroq u f'postijiet fejn huma mħawlin is-siġar taż-żebbuġ <ref>{{Ċita web|url=https://www.floraveg.eu/en/taxon/overview/Silene%20colorata|titlu=Silene colorata • FloraVeg.EU|kunjom=Masarykova univerzita, Botanický ústav Akademie věd ČR a Jihočeská univerzita|sit=www.floraveg.eu|data-aċċess=2026-01-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://portal.cybertaxonomy.org/flora-greece/cdm_dataportal/taxon/45683961-4ea8-437a-809b-79c40b28da9b|titlu=Silene colorata Poir. {{!}} Flora of Greece – An annotated checklist|sit=portal.cybertaxonomy.org|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-07}}</ref><ref name=":4" /><ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Casha|isem=Alex|sena=2018|titlu=Flora of the Maltese islands|lingwa=EN|pubblikatur=Alex Casha|paġni=|isbn=9780244605889}}</ref><ref name=":5" /> Is-''Silene colorata'' hija nattiva għaż-żona tal-Mediterran, fejn  din l-ispeċi hija mnizzla li hi indiġena f’ħafna pajjiżi lil hinn mill-Ġżejjer Maltin, fosthom mill-Alpi sal-pajjiżi kollha tan-Nofsinhar tal-Ewropa u fil-Mediterran, fl-Afrika ta’ fuq kif ukoll fis-Sinai sat-Turkija.<ref name=":4">{{Ċita web|url=https://www.florealpes.com/fiche_silenecolorata.php?PHPSESSID=d9770a7eebe7ebc514b5f9b4d14ecf75|titlu=FLOREALPES : Silene colorata / Silène coloré / Caryophyllaceae / Fiche détaillée Fleurs des Hautes-Alpes|sit=www.florealpes.com|data-aċċess=2026-01-07}}</ref><ref name=":3" /><ref>{{Ċita web|url=https://flora-on.pt/?q=Silene+colorata|titlu=Flora-On {{!}} Flora de Portugal|sit=flora-on.pt|data-aċċess=2026-01-07}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.actaplantarum.org/flora/flora_info.php?id=7252|titlu=Scheda IPFI, Acta Plantarum Silene_colorata|sit=www.actaplantarum.org|data-aċċess=2026-01-07}}</ref> Kif ukoll ġiet introdotta fil-Ġermanja u fl-India<ref name=":1" /> == Tassonomija == Is-''Silene colorata'' ġiet deskritta għall-ewwel darba minn Jean Louis Marie Poiret (1755-1834) fit-tieni volum ta’ ''Voyage en Barbarie'' li kien ipubblikat fl-1789.<ref name=":2" /><ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Poiret|isem=Jean-Louis-Marie|kunjom2=Poiret|isem2=Jean-Louis-Marie|data=1789|titlu=Voyage en Barbarie : ou lettres écrites de l'ancienne Numidie pendant les années 1785 & 1786, sur la religion, les coutumes & les moeurs des Maures & des Arabes-Bédouins : avec un essai sur l'histoire naturelle de ce pays|url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/97673|volum=v.2|post=Paris|pubblikatur=J. B. F. Née de la Rochelle}}</ref> Hemm diversi sottospeċi tas-''Silene colorata''<ref name=":1" />. Is-sottospeċi li huma aċettati b'mod kurrenti huma: * ''Silene colorata'' subsp. amphorina (Pomel) Batt. * ''Silene colorata'' subsp. benoistii (Maire) Sauvage * ''Silene colorata'' subsp. colorata * ''Silene colorata'' subsp. trichocalycina (Fenzl) Maire Is-''Silene colorata'' subsp. colorata hija l-unika sottospeċi li hija mniżżla bħala preżenti fil-Ġżejjer Maltin.<ref name=":1" /> == Referenzi == [[Kategorija:Flora ta' Malta]] 46p4talfloukc4q0gjbmbajiy7o3mgq 0 34136 333859 327815 2026-11-08T09:51:20Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333859 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox}} '''''Ranunculus bullatus''''' '''L.''', magħrufa bħala iċ-'''Ċfolloq tal-Ħarifa''' bil-Malti u '''Autumn Buttercup''' bl-Inġliż, <ref name=":0">{{Ċita web|url=https://www.maltawildplants.com/RANU/Ranunculus_bullatus.php|titlu=Ranunculus bullatus (Autumn Buttercup) : MaltaWildPlants.com - the online Flora of the Maltese Islands.|kunjom=Mifsud|isem=Stephen|data=2002-08-23|sit=www.maltawildplants.com|lingwa=en-us|data-aċċess=2026-01-19}}</ref><ref name=":1">{{Ċita web|url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:712370-1|titlu=Ranunculus bullatus L. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|sit=Plants of the World Online|lingwa=en|data-aċċess=2026-01-19|arkivju-data=2026-09-09|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260909115546/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:712370-1|url-status=dead}}</ref> hija pjanta perenni mill-familja Ranunculaceae<ref name=":0" /><ref name=":1" />. Din l-ispeċi hija indiġena għall-Ġżejjer Maltin u għan-Nofsinhar tal-Ewropa, fil-Marokk, fl-Alġerija u fit-Tuneżija fl-Kontinent Afrikan, kif ukoll fit-Turkija. <ref name=":1" /><ref>{{Ċita web|url=https://ww2.bgbm.org/EuroPlusMed/PTaxonDetailOccurrence.asp?NameCache=&NameId=96383&PTRefFk=7500000&Print=1|titlu=The Euro+Med Plantbase Project|sit=ww2.bgbm.org|data-aċċess=2026-01-29}}</ref><ref>Yıldırım, H., & Gül, R. (2018). ''Ranunculus bullatus'' L.'un Ranunculaceae Türkiye'de varlığı üzerine. ''Bağbahçe Bilim Dergisi'', ''5(1)'', 10-14.doi: https://doi.org/10.30796/ANGV.2018.2</ref> == Deskrizzjoni == Fjura waħdanija ( jew rarament tnejn) tikber fuq zokk tawwali miċ-ċentru ta’ kull pjanta bejn Ottubru u Diċembru.<ref name=":0" /><ref name=":3">{{Ċita ktieb|isbn=978-99957-46-59-9|isem=E.|kunjom=Lanfranco|lingwa=EN|post=Print It, Paola, Malta|pubblikatur=BDL Publishing|sena=2018|titlu=Nature Guide Series Wild Flowers of the Maltese Islands|kunjom2=Bonett|isem2=G.}}</ref> Fil-Ġżejjer Maltin, ir-''Ranunculus bullatus'' tikber f’postijiet niedjin, bħal f’ħamrija niedja f’ħofor tal-blat fil-ġnub ġeblija tal-widien u f’art ġeblija fix-Xaghri, kif ukoll fil-Makkja.<ref name=":0" /><ref name=":3" /> Il-weraq jikber b’mod ċatt fuq wiċċ il-ħamrija.<ref name=":3" /> Il-fjuri jkollhom diametru ta’ 2.5 ċentimetru u l-weraq jkollu diametru ta’ bejn 5-12 ċentimetru.<ref name=":0" /> Pjanti tar-''Ranunculus bullatus'' jikbru biss f’postijiet li jkollhom kundizzjonijiet tajbin għalihom, fejn f'dawn il-postijiet jkunu jinstabu popolazzjonijiet kbar u f’abbundanza viċin xulxin.<ref name=":4" />[[Stampa:Ranunculus_bullatus_(4386830975).jpg|xellug|daqsminuri|Pjanta tar-''Ranunculus bullatus'' fl-ambjent naturali tagħha.]] == Etimoloġija == Bil[[Lingwa Latina|-Latin]] ''Rānunculus'' tfisser "żrinġ", minn ''rāna'' "żrinġ". Dan minħabba li tikber f’ħamrija niedja viċin sorsi tal-ilma.<ref name=":0" /><ref name=":2">{{Ċita web|url=https://www.actaplantarum.org/flora/flora_info.php?id=501141|titlu=Scheda IPFI, Acta Plantarum Ranunculus_bullatus|sit=www.actaplantarum.org|data-aċċess=2026-01-29}}</ref> L-isem tal-ispeċi ''bullātus'' jirreferi għall-wiċċ tal-werqa li bil-latin tfisser "minfuħ" jew "imkemmex".<ref name=":0" /><ref name=":2" /> Kif kienet ukoll tiġi irriferuta bil-Ġrieġ antik.<ref name=":0" /><ref name=":2" /><ref name=":4">{{Ċita web|url=https://www.cretanflora.com/ranunculus_bullatus.html|titlu=Ranunculus bullatus|sit=www.cretanflora.com|data-aċċess=2026-01-29}}</ref> L-isem ''Ranunculus bullatus'' L. ġie mniżżel għall-ewwel darba minn Karl Linneaus fl-ewwel volum tal-Ktieb ''Species Plantarum''.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Linné|isem=Carl von|kunjom2=Linné|isem2=Carl von|kunjom3=Salvius|isem3=Lars|data=1753|titlu=Caroli Linnaei ... Species plantarum :exhibentes plantas rite cognitas, ad genera relatas, cum differentiis specificis, nominibus trivialibus, synonymis selectis, locis natalibus, secundum systema sexuale digestas...|url=https://www.biodiversitylibrary.org/item/13829|volum=vol. 1|post=Holmiae|pubblikatur=Impensis Laurentii Salvii}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.ipni.org/n/712370-1|titlu=Ranunculus bullatus {{!}} International Plant Names Index|sit=www.ipni.org|data-aċċess=2026-01-29}}</ref> == Referenzi == [[Kategorija:Flora ta' Malta]] [[Kategorija:Flora ta' Spanja]] amcqxkfza3eqzkv65i77rox9tv48wcm 0 34180 333796 328285 2026-11-07T23:30:20Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333796 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox}} '''''Allium lojaconoi''''' Brullo, Lanfr. & Pavone magħrufa bħala it-'''Tewm Irqiq ta’ Malta''' jew it-'''Tewm Żgħir ta’ Malta''' u '''Maltese Dwarf Garlic''' bl-Inġliż, hija pjanta perenni mill-familja Amaryllidaceae. Hija endemika għall-[[Gżejjer Maltin]].<ref name=":6">{{Ċita ktieb|kunjom=Casha|isem=Alex|sena=2018|titlu=Flora of the Maltese Islands|lingwa=EN|pubblikatur=Alex Casha|isbn=9780244605889}}</ref><ref name=":4">{{Ċita web|url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:899126-1|titlu=Allium lojaconoi Brullo, Lanfr. & Pavone {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|sit=Plants of the World Online|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-16|arkivju-data=2024-12-08|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20241208135213/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:899126-1|url-status=dead}}</ref><ref name=":7">{{Ċita web|url=https://www.maltawildplants.com/AMRY/Allium_lojaconoi.php|titlu=Allium lojaconoi (Maltese Dwarf Garlic) : MaltaWildPlants.com - the online Flora of the Maltese Islands.|kunjom=Mifsud|isem=Stephen|data=2002-08-23|sit=www.maltawildplants.com|lingwa=en-us|data-aċċess=2026-02-16}}</ref><ref name=":5">{{Ċita web|url=https://www.ipni.org/n/899126-1|titlu=Allium lojaconoi {{!}} International Plant Names Index|sit=www.ipni.org|data-aċċess=2026-02-16}}</ref> == Tassonomija == L-isem ''Allium lojaconoi'' ġie deskritt għall-ewwel darba f’Webbia, Raccolta de Scritti Botanici (Firenze), fil-1982 mill-Botanisti Salvatore Brullo, Edwin Lanfranco u Pietro Pavone.<ref name=":4" /><ref name=":5" /><ref name=":0">Brullo, S., Lanfranco, E., & Pavone, P. (1982). « Allium lojaconoi » sp. nov. e sue affinità con « Allium parciflorum » Viv. ''Webbia, 35(2),'' 295–306. doi:<nowiki>https://doi.org/10.1080/00837792.1982.10670227</nowiki></ref> L-ispeċi ''Allium lojaconoi'' hija viċin tal-ispeċi ''Allium parciflorum'' li għandha d-distribuzzjoni tagħha f’Sardinia u f’Korsica.<ref name=":0" /> Fil-fatt, l-''Allium lojaconoi'' fil-Gżejjer Maltin kienet tiġi kklassifikata bħala l-ispeċi ''Allium parciflorum'' qabel ma ġiet ikkunsidrata bħala speċi seperata u endemika għall-Gżejjer Maltin mill-Botanisti msemmija.<ref name=":0" /> == Deskrizzjoni == Tikber kull sena minn basla taħt l-art u twarrad bejn Mejju u Lulju, hekk kif il-weraq irqiq jinxef fil-bidu tas-Sajf u jkun jinstab biss il-bont (iz-zokk delikat tal-inflorexxenza (isem tekniku taz-zokk tal-ġeneru ''Allium'' (il-grupp tal-basal), jissejjaħ il-bont). Dan jkun sa massimu ta’ 10 ċentimetri fit-tul b’wisgħa ta’ millimetru.<ref name=":6" /><ref name=":7" /><ref name=":0">Brullo, S., Lanfranco, E., & Pavone, P. (1982). « Allium lojaconoi » sp. nov. e sue affinità con « Allium parciflorum » Viv. ''Webbia, 35(2),'' 295–306. doi:<nowiki>https://doi.org/10.1080/00837792.1982.10670227</nowiki></ref> Il-basla tkun ta’ forma tonda bil-qxur ta’ ġewwa jkunu sħaħ u trasparenti. Filwaqt li l-qxur ta’ barra jkunu skuri, iebsin u nixfin li jinqalgħu faċilment, hija 4-6 millimetru fid-dijametru.<ref name=":0" /> Il-weraq ħodor u rqaq jikbru sa massimu ta’ 5 ċentimetru u 0.8–1.5 millimetru fil-wisa’ jkunu sa massimu ta’ erbgħa jew ħamsa.<ref name=":0" /> Il-weraq għandu ħames tumbati tondi fuq in-naħa ta’ taħt tal-weraq filwaqt li wiċċ il-werqa hija ċatta u kemxejn mitwija b’mod dritt.<ref name=":0" /> L-inflorexxenza tikkonsisti bejn 2-12-il fjura. Din l-ispeċi għandha 16-il kromożomi (2n=16).<ref name=":0" /> Għonq il-fjura jkollu tul ta’ 7–20 mm li jkun forma ta’ ganċ waqt il-fjoritura imma jidritta meta jkollu il-frott. It-tepali (struttura fejn il-petali u s-sepali jkunu magħqudin flimkien).<ref name=":0" /> Huma forma ta’ lanza bil-ponta li jkollhom tul ta’ 5–7 mm u 1–1.2 mm fil-wisa’.<ref name=":0" /> Il-fjuri huma bojod b’faxx wieħed lewn l-inbid jgħaddi miċ-ċentru ta’ kull tepala.<ref name=":0" /> It-tepali huma magħqudin fil-bażi tal-fjura f’forma ta’ ċirku.<ref name=":0" /> L-anteri jkunu iqsar mit-tepali, il-filamenti jkunu f’forma ta’ ganċ ta’ tul differenti; ta’ barra jkunu 1.55 millimetru fit-tul u ta’ ġewwa jkunu 2.5 millimetru fit-tul.<ref name=":0" /> Il-borża tad-dakra tkun lewn it-tiben ta' milllimetru fit-tul.<ref name=":0" /> L-ovarju jkun isfar fil-ħadrani forma ovali fil-bażi li jkun bil-ponta fil-wiċċ ta’ 2-2.5 millimetru fit-tul.<ref name=":0" /> L-istil 0.3–0.5 mm fit-tul. Il-[[Frott|frotta]] tkun kapsula tonda 4 mm fit-tul u 3.5–4 mm fil-wisa’.<ref name=":0" /> == Abitat u Distribuzzjoni == ''L-Allium lojaconoi'' hija endemika għall-Gżejjer Maltin.<ref name=":0">Brullo, S., Lanfranco, E., & Pavone, P. (1982). « Allium lojaconoi » sp. nov. e sue affinità con « Allium parciflorum » Viv. ''Webbia, 35(2),'' 295–306. doi:<nowiki>https://doi.org/10.1080/00837792.1982.10670227</nowiki></ref> Fejn id-distribuzzjoni naturali tagħha hija fil-Gżejjer Maltin biss. <ref name=":6" /><ref name=":7" /><ref name=":0" /><ref>{{Ċita web|url=http://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0000756621|titlu=Allium lojaconoi Brullo, Lanfr. & Pavone|sit=www.worldfloraonline.org|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-16}}</ref> Tikber fi spazji miftuħa f’ħamrija ġeblija u fil-ħofor tal-blat fejn jinġabar ftit ħamrija fix-xquq tal-blat, fl-isteppa, fil-widien, speċjalment li jkunu viċin il-baħar u fix-xagħri b’arbuxelli baxxi u tagħmel parti mill-flora annwali u staġonali.<ref name=":6" /><ref name=":7" /><ref name=":0" /> Fejn minn stħarriġ xjentifiku botaniku u speċi irrekkordjati mill-Herbaria din l-ispeċi hija ddokumentata li għandha distribuzzjoni wiesa’ speċjalment mal-kosta tal-Lvant u tat-tramuntana f’[[Malta]], fl-lbiċ ta’ [[Għawdex]] u f’[[Kemmuna|Kemmuna.]]<ref name=":0" /><ref name=":3">Brullo, S., Lanfranco, E., & Pavone, P. (1982). « Allium lojaconoi » sp. nov. e sue affinità con « Allium parciflorum » Viv. ''Webbia, 35(2),'' 295–306. doi:<nowiki>https://doi.org/10.1080/00837792.1982.10670227</nowiki></ref> Hija imniżżla bħala skarsa u mheddha fl-ambjent naturali tagħha fir-''Red Data Book tal-Ġżejjer Maltin''.<ref>{{Ċita web|url=https://era.org.mt/red-data-book-for-the-maltese-islands/|titlu=Red Data Book for the Maltese Islands|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-02-16}}</ref> Kif ukoll hija protetta strettament bħala [[speċi]] endemika permezz tal-''Leġiżlazzjoni Sussidjarja Regolamenti dwar il-Ħarsien tal-Flora, Fawna u Ambjenti Naturali (S.L. 549.44)'' taħt l-''Att dwar il-Ħarsien tal-Ambjent (Kap. 549).''<ref>{{Ċita web|url=https://legislation.mt/eli/sl/549.44/eng/pdf|titlu=LEĠIŻLAZZJONI MALTA|sit=legislation.mt|data-aċċess=2026-02-16}}</ref> Internazzjonalment hija mmniżżla fil-lista il-Ħamra tal-IUCN fejn hija kklassifikata bħala kważi mheddha bl-estinżjoni fl-[[Ambjent (bijoloġija)|ambjent]] naturali tagħha minħabba d-daqs żgħir tal-[[popolazzjoni]].<ref name=":0" /> Għalkemm il-popolazzjoni hija stabbli xorta jagħmilha vulnerabbli għall-mard, l-impatt negattiv tal-bniedem fuq l-ambjent naturali tagħha.<ref name=":0" /> Kif ukoll kompetizzjoni minn speċi aljeni u speċi aljeni invażivi.<ref name=":0" /> == Referenzi == [[Kategorija:Flora ta' Malta]] malcw282tc9j21e5gmsj0ovabnf1eyx 0 34260 333793 329039 2026-11-07T23:10:31Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333793 wikitext text/x-wiki {{Automatic taxobox}} L-'''''Adiantum capillus-veneris''''' magħrufa bħala '''Tursin il-Bir''' bil-Malti, <ref name=":0"/><ref name=":1">{{Ċita ktieb|kunjom=Casha|isem=Alex|sena=2018|titlu=Flora of the Maltese Islands|lingwa=en|pubblikatur=Alex Casha|isbn=9780244605889}}</ref> u '''Maidenhair Fern''', '''Southern Maidenhair Fern''', '''Black Maidenhair Fern''' u '''Venus Hair Fern''' bl-Inġliż, <ref name=":0" /><ref name=":1" /> hija speċi ta' felċi mill-ġeneru ''Adiantum'' u mill-familja Pteridaceae. <ref name=":2">{{Ċita web|url=http://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:325030-2|titlu=Adiantum capillus-veneris L. {{!}} Plants of the World Online {{!}} Kew Science|sit=Plants of the World Online|lingwa=en|data-aċċess=2026-03-17|arkivju-data=2026-06-04|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260604122429/https://powo.science.kew.org/taxon/urn:lsid:ipni.org:names:325030-2|url-status=dead}}</ref><ref name=":4">{{Ċita web|url=https://www.worldfloraonline.org/taxon/wfo-0001109469|titlu=Adiantum capillus-veneris L.|data=2026-03-17|sit=worldfloraonline.org|lingwa=en|data-aċċess=2026-03-17}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.ipni.org/n/17009280-1|titlu=Adiantum capillus-veneris {{!}} International Plant Names Index|sit=www.ipni.org|data-aċċess=2026-03-17}}</ref> Għandha distribuzzjoni subkożmopolitana.<ref name=":2" /><ref name=":3">{{Ċita web|url=https://www.iucnredlist.org/species/164082/67770327|titlu=Maidenhair Fern|sit=iucnredlist.org|lingwa=en|data-aċċess=2026-03-17|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20251006114440/https://www.iucnredlist.org/species/164082/67770327|arkivju-data=2025-10-06|url-status=bot: unknown}}</ref> L-''Adiantum capillus-veneris'' hija kkultivata kemm fil-ġonna kif ukoll bħala pjanta ta' ġewwa. <ref name=":3" /> == Distribuzzjoni == Fil-Gżejjer Maltin, l-''Adiantum capillus-veneris'' tikber fil-ħofor ta' blat tal-Franka u [[Ġebla tal-ġir]], fejn jkun hemm sors tal-ilma.<ref name=":0"/><ref name=":1"/> kif ukoll fl-għerien, fil-bjar, f'postijiet dellin fil-widien u f'abitat magħmul mill-bniedem, fosthom fix-xquq tal-ħitan u tad-djar f'żoni urbani. <ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref>{{Ċita web|url=https://plantatlas2020.org/atlas/2cd4p9h.x63|titlu=PlantAtlas|sit=plantatlas2020.org|data-aċċess=2026-03-17}}</ref> Tinstab tikber fi klima Moderata sa klima Tropikali, fejn il-livell tal-umdu jkun għoli iżda mhux għoli żżejjed. F'ħamrija niedja u ramlija fil-foresti tropikali, makkja u foresti, muntanji, irdumijiet fid-desert u viċin sorsi ta' ilma tal-għajn fil-widien jew xmajjar.<ref name=":0">{{Ċita web|url=https://maltawildplants.com/ADNT/Adiantum_capillus-veneris.php|titlu=Adiantum capillus-veneris (Maidenhair Fern) : MaltaWildPlants.com - the online Flora of the Maltese Islands.|kunjom=Mifsud|isem=Stephen|data=2002-08-23|sit=maltawildplants.com|lingwa=en-us|data-aċċess=2026-03-17}}</ref><ref name=":1"/><ref name=":3"/> Fejn tikber fil-ħofor tal-blat ta' rdum kenni u delli magħmul minn ġebla ramlija.<ref name=":3" /> Bħala distribuzzjoni globali tinstab fl-Ewropa sal-iskozja, fl-Afrika, fl-Lvant nofsani sal-Lvant tal-Asia.<ref name=":0" /> Fl-Awstralasja, Kif ukoll fil-kontinent Amerikan minn Kalifornia sal-kosta tal-Atlantiku, l-Amerka Ċentrali u l-Amerka t'Isfel.<ref name=":2" /><ref name=":4" /><ref name=":3" /> Bl-eċċezzjoni ta' postijiet fejn tikber lokalment għax hemm mikroklima ideali ta' sħana u umdita' għaliha.<ref name=":3" /> Fosthom fil-presenza ta' għejun sħan bħall-Cascade Springs f'South Dakota u l-Fairmont Hot Springs f'British Columbia fl-Amerika ta' Fuq. <ref>{{Ċita web|url=https://www.canada.ca/en/environment-climate-change/services/species-risk-public-registry/recovery-strategies/southern-maidenhair-fern-2013.html|titlu=Southern maidenhair fern (Adiantum capillus-veneris): recovery strategy 2013|kunjom=Canada|isem=Environment and Climate Change|data=2013-05-17|sit=www.canada.ca|data-aċċess=2026-03-17|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250821074539/https://www.canada.ca/en/environment-climate-change/services/species-risk-public-registry/recovery-strategies/southern-maidenhair-fern-2013.html|arkivju-data=2025-08-21|url-status=dead}}</ref><ref>Brunton, Daniel F. (1986). Status of the Southern Maidenhair Fern, Adiantum capillus-veneris (Adiantaceae), in Canada. ''The Canadian Field-Naturalist, 100(3),'' 404-408. doihttps://doi.org/10.5962/p.355668</ref> L-''Adiantum capillus veneris'' hija indiġena kemm għaż-żona tal-Mediterran, kif ukoll għall-Gżejjer Maltin.<ref name=":0" /><ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Sermolli|isem1=Rodolfo E. G. Pichi|data=1979|titlu=A survey of the pteridological flora of the Mediterranean Region|url=http://www.tandfonline.com/doi/abs/10.1080/00837792.1979.10670169|rivista=Webbia|lingwa=en|volum=34|numru=1|paġni=175–242}}</ref> Għalkemm l-''Adiantum capillus-veneris'' fl-aħħar snin bdiet tikber f'ambjenti magħmulin mill-bniedem.<ref name=":0" /> <ref name=":3" /> Minbarra dawk msemmija, kif ukoll f'siti artifiċjali oħra, fosthom siti aquatiċi artifiċjali.<ref name=":3" /> L-introduzzjoni tagħha bħala pjanta tad-dar għenet sabiex titkabbar id-distribuzzjoni tagħha lil hinn mill-ambjent nattiv tagħha.<ref name=":3" /> == Deskrizzjoni == [[Stampa:Adiantum01_ST_06.JPG|daqsminuri|267x267px|Pjanta tal-''Adiantum capillus-veneris'' tikber fix-xquq tal-rdum magħmul mill-[[ġebla tal-ġir]] ħdejn Ein Gedi fid- Deżert tal-Ġudea, fl-Iżrael]]L-''Adiantum capillus-veneris'' tikber bejn 10 u 60-il ċentimetru fit-tul.<ref name=":0" /><ref name=":4" /> Il-friegħi joħorġu fi gruppi minn riżomi li jikbru sa massimu ta' bejn 10 u 70-il ċentimetru.<ref name=":4" /><ref>Proctor, George R. 1989. Ferns of Puerto Rico and the Virgin Islands. Mem. New York Botanical Garden, 53, 1-389.Retrieved from <nowiki>https://books.google.com.mt/books/about/Ferns_of_Puerto_Rico_and_the_Virgin_Isla.html?id=nUAlAQAAMAAJ&redir_esc=y</nowiki></ref> Il-weraq huwa delikat ħafna, aħdar u maqtugħ f'ħafna weraq iżgħar ta' daqs ta' bejn 5 u 10-il millimetru.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":4" /> Iz-zokk ta' kull fergħha, mmsejjaħ botanikamet ir-rachis, huwa iswed u rqiq.<ref name=":0" /><ref name=":1" /><ref name=":4" /> == Kultivazzjoni u użu tradizzjonali == L-''Adiantum capillus-veneris'' hija kkultivata u tinbiegħ madwar id-dinja għat-tħawwil fil-ġonna, kif ukoll bħala pjanta tad-dar.<ref>Yumkham, S. D., Elangbam, M., Nongmaithem, R., Naorem, P. D., & Singh, P. K. (2018). Maiden hair ferns (Adiantum L., Pteridaceae–Vittarioideae) of North East India: diversity, phytochemistry and utilization. ''Genetic Resources and Crop Evolution, 65(4),'' 1269-1280.doi:<nowiki>https://doi.org/10.1007/s10722-018-0612-y</nowiki></ref> Din il-pjanta tintuża fil-mediċina tradizzjonali mill-populazzjonijiet Amerikani Indiġeni. <ref name=":5">{{Ċita web|url=http://naeb.brit.org/uses/1540/|titlu=BRIT - Native American Ethnobotany Database|sit=naeb.brit.org|data-aċċess=2026-03-17}}</ref> Il-popolazzjoni Mahuna jużaw il-pjanta għar-rewmatiżmu u l-populazzjoni Navajo ta’ Kayenta, Arizona jużaw té tal-pjanta kontra t-tingiż tal-ġilda minn naħal u miċ-ċentipedi.<ref name=":5" /> Kif ukoll jpejjpuha jew jieħduha internament biex jikkuraw mard mentali.<ref name=":5" /> Fil-mediċina tradizzjonali tal-Iran, it-té magħmul mill-weraq tal-''Adiantum capillus-veneris'' jintuża kontra is-Suffejra.<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Adiantum capillus-veneris Linn.|url=https://doi.org/10.1007/springerreference_67984|data-aċċess=2026-03-17|pubblikatur=Springer-Verlag|post=Berlin/Heidelberg}}</ref> L-A''diantum capillus-veneris'' għandha firxa wiesgħa fl-użu mediċinali u tintuża sabiex tiġi kkurata s-sogħla, l-irjiħat, u biex tgħin fit-tħaddim tal-kliewi. <ref>Qadir, S. A., Awlqadr, F. H., Qadir, M. H., Qadir, A. M., Faraj, A. M., Salih, S. A., Saeed, M. N., Arab, K., & Hosseini, S. M. N. (2025). Adiantum capillus-veneris: A Comprehensive Review of Its Medicinal Properties, Bioactive Compounds, and Advanced Extraction Techniques. ''Food science & nutrition, 13(10),'' e71118. doi:<nowiki>https://doi.org/10.1002/fsn3.71118</nowiki></ref><ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Ibraheim|isem1=Zedan Z.|kunjom2=Ahmed|isem2=Amany S.|kunjom3=Gouda|isem3=Yaser G.|data=2011-04-01|titlu=Phytochemical and biological studies of Adiantum capillus-veneris L.|url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1319016411000089|rivista=Saudi Pharmaceutical Journal|volum=19|numru=2|paġni=65–74}}</ref> == Referenzi == [[Kategorija:Flora ta' Malta]] exqgzz3r0u5pl2so7stl11brrs40r59 0 34548 333864 332361 2026-11-08T10:18:33Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333864 wikitext text/x-wiki [[Stampa:JR_East_Shinkansen_lineup_at_Niigata_Depot_201210.jpg|daqsminuri| Ferroviji Shinkansen fil-Lvant tal-Ġappun.]] Ix {{Lang|ja|'''Shinkansen'''}} ( kanji :{{Lang|ja|新幹線}}, hiragana :{{Lang|ja|しんかんせん}}) hija s-sistema ferrovjarja b'veloċità għolja li qed topera [[Ġappun|fil-Ġappun]] . Dan l-isem jirreferi kemm għall-ferroviji kif ukoll għall-infrastruttura. L-użu ta' sett ta' linji ddedikati u t-tekniki użati għamlu x-Shinkansen prekursur, u [[Ġappun|l-Ġappun]] il-pijunier tal-ferrovija ta' veloċità għolja, meta daħlet fis-servizz fl-1964. Il-ferroviji Shinkansen issa huma rikonoxxuti globalment għall-kumdità, l-affidabbiltà u s-sikurezza tagħhom, kif ukoll għall-aktar ġestjoni rigoruża tagħhom (puntwalità, indafa, provvista ta' servizz),<ref>{{Ċita web|url=http://www.japan.go.jp/_src/200167/018-021aki_fr.pdf|titlu=Le Shinkansen, le train à grande vitesse qui fait des miracles|data=|sit=japan.go.jp|lingwa=fr|format=PDF}}.</ref>,<ref>{{Ċita web|url=https://www.quechoisir.org/actualite-shinkansen-japonais-contre-tgv-francais-la-claque-n2207/|titlu=Shinkansen japonais contre TGV français - La claque|data=18/05/2014|sit=quechoisir.org|lingwa=fr|data-aċċess=2015-12-13}}.</ref>.<ref>{{Ċita web|url=http://www.kanpai.fr/voyage-japon/japan-rail-jr-botte-train-sncf|titlu=Comment Japan Rail botte le train de la SNCF|data=|sit=kanpai.fr|lingwa=fr|data-aċċess=2015-12-13}}.</ref> Is-suċċess kummerċjali (il-marka ta' 100 millions passiġġier intlaħqet f'inqas minn tliet snin) wassal għall-iżvilupp rapidu tan- netwerk tal-linja Shinkansen, li llum jgħaqqad l-akbar bliet fuq il-gżejjer ta' [[Honshu|Honshū]] u [[Kyūshū]] . Il-veloċità massima żdiedet ukoll, minn 210 km/siegħa 320 km/siegħa (ferroviji Hayabusa). == Denominazzjoni == It-terminu ''shinkansen'' litteralment ifisser " linja ewlenija ġdida » ( 新 : ġdid ; 幹 trunk, prinċipali ; 線 : linja). Il-ferroviji li joperaw fuq il-linji Shinkansen jissejħu uffiċjalment ''Super Express'' . Madankollu, it-terminu Shinkansen sar użu komuni biex jirreferi kemm għall-ferroviji kif ukoll għall-linji. L-espressjoni Ingliża " ''{{Lang|en|Bullet Train}}'' ," użata biss minn dawk li jitkellmu bl-Ingliż, hija traduzzjoni tal-espressjoni Ġappuniża " dangan ressha (弾丸列車? ), li kien l-isem tal-proġett inizjali meta ġie studjat għall-ewwel darba fl- {{Nowrap|années 1940}}. Il-prefiss shin (新) ifisser "ġdid" bil-Ġappuniż. Il-preżenza tiegħu fl-ismijiet tal-istazzjonijiet (pereżempju, l-[[istazzjon Shin-Osaka]]) għalhekk mhijiex tfakkira diretta tal-isem ''shinkansen'', iżda sempliċement il-konsegwenza tal-ħtieġa għal stazzjonijiet ġodda, partikolarment għal raġunijiet tekniċi: ix-Shinkansen juża wisa' tal-binarji differenti mill-bqija tan-netwerk Ġappuniż. Fil-bidu tal-operat tagħhom, dawn il-ferroviji kienu magħrufa wkoll fil-Punent bħala ''Tōkaidō'', wara l-isem tal-ewwel linja li kienet topera, il- linja Shinkansen Tōkaidō . == Storja == Il-Ġappun kien l-ewwel pajjiż li żviluppa linji ferrovjarji ddedikati għal veloċità għolja bil- gauge standard ta' 1 435  . Fil-fatt, in-netwerk Ġappuniż juża l-gauge Brittaniku oriġinali ta' 3 pieds 6 pouces ( 1 067  ), magħruf bħala " {{Lang|en|Cape Gauge}} » ( Spazjar tal-kappa, kif użat partikolarment fil-kolonji Brittaniċi tal-Afrika t'Isfel). Dan l-ispazjar huwa adattat tajjeb ħafna għall-karattru ġeneralment muntanjuż tal-pajjiż. Jippermetti l-użu ta' raġġi ta' kurvatura iżgħar u b'hekk inaqqas l-ispejjeż tal-infrastruttura anke f'terren diffiċli, iżda jirriżulta f'linji mdawwrin ħafna biex jinqerdu l-ostakli fit-terren, u dan jipprevjeni ż-żieda fil-veloċità tat-traffiku. Anke aktar milli għal-linji l-qodma, dawk tax-Shinkansen ikkawżaw il-kostruzzjoni ta’ diversi xogħlijiet ta’ inġinerija, bħal mini u viadotti xi kultant twal ħafna għal xi wħud minnhom, sabiex jingħelbu l-ostakli filwaqt li jiġu limitati l-kurvi għal raġġi ta’ 2,500 m u l-inklinazzjonijiet għal 1%. L-ewwel taqsima tax-Shinkansen, fuq it- Tōkaidō bejn [[Tokjo|Tokyo]] u Shin-Osaka, hija bbażata fuq studji mill-1938 u b'mod partikolari l-proġett ta' " ''{{Lang|en|bullet train}}'' » abbandunat fl-1943. Juża mill-ġdid parti mill-art akkwistata dak iż-żmien u mini mibnija parzjalment. Il-kostruzzjoni bdiet fl- 1959, u l-ewwel linja ġiet inawgurata fl-1959.{{Data|1|octobre|1964|dans les chemins de fer}} F’din l-okkażjoni, ġew inċiżi u ppreżentati midalji lil diversi persuni. Ix-Shinkansen tela’ għal 256 km/siegħa, iżda ma kiserx rekord dinji. Dan ir-rekord kien ġie stabbilit għal 331 km/siegħa mil-lokomotivi BB 9004 u CC 7107 tal- SNCF, mid- {{Data|29 mars 1955}} . Il-linja kienet suċċess immedjat; il-mira ta’ mitt miljun passiġġier intlaħqet f’inqas minn tliet snin, preċiżament il-{{Data|13|juillet|1967|dans les chemins de fer}} Wara 40 ans ta' servizz ({{Data|4|octobre|2004|dans les chemins de fer}} === Żieda fil-veloċitajiet === L-ewwel ferroviji elettriċi Shinkansen (serje 0) operaw b'veloċità massima ta' 210 km/h, imbagħad 220 km/h. L-aħħar ferroviji tas-serje 0, bl-imnieħer distintiv tagħhom li huwa strutturat b'mod aerodinamiku (li jixbah ħafna l-imnieħer tal-ajruplan DC-8), ġew irtirati mis-servizz fi tmiem l-2008. Eluf ta' nies ivvjaġġaw biex jaraw l-aħħar vjaġġ ta' wieħed minn dawn il-ferroviji fl-aħħar jum ta' operazzjoni kummerċjali tiegħu. Sussegwentement inbnew ħafna tipi oħra ta' ferroviji, kull wieħed distint minn forma u livrea partikolari, kif ukoll minn prestazzjoni li tevolvi, mingħajr ma neċessarjament il-veloċità massima ta' kull serje ġdida qabżet dik tas-serje preċedenti. Bil-ftuħ ta' linji ġodda u l-introduzzjoni ta' settijiet ta' ferroviji ġodda, il-veloċitajiet operattivi żdiedu gradwalment. : * Fuq il-linja Sanyo Shinkansen, il-ferroviji tas-serje {{Nowrap|séries [[Shinkansen série 500|500]]}} u N700 joperaw b'veloċità ta' 300 km/siegħa ; * Fuq il-linja Tōhoku Shinkansen, il-ferroviji l-ġodda tas-serje E5 (hayabusa) jimxu b'veloċità ta' 320 km/h minn {{Data|mars 2013}} (veloċità massima fuq ċerti sezzjonijiet, partikolarment lejn it-tramuntana tal-linja, lejn Aomori ) ; * fuq il-linja Hokkaido Shinkansen (qed tinbena sa Sapporo) 360 km/siegħa fl-2031 ; * Fuq il-linji l-oħra, il-veloċitajiet tal-kruċiera jvarjaw minn 240 għandu 275 km/siegħa . == Sfruttament == Oriġinarjament iddisinjati biex jittrasportaw passiġġieri u merkanzija lejl u nhar, il-linji Shinkansen fl-aħħar mill-aħħar iġorru biss passiġġieri, u n-netwerk ikun magħluq minn nofsillejl sas 6 h filgħodu biex ikun hemm ħin għall-manutenzjoni. Is-servizz ta’ billejl huwa pprovdut minn ftit ferroviji ta’ billejl fuq in-netwerk normali tal-kejl tal-miter. === Sigurtà === [[Stampa:JRW_500_series_shinkansen_set_W1.jpg|daqsminuri| Serje Shinkansen 500 .]] F'aktar minn 50 ans ta' storja, ix-Shinkansen ittrasporta aktar minn 5,6 milliards passiġġier mingħajr ebda inċident kbir.<ref>{{Ċita web|url=https://www.lopinion.fr/international/le-tgv-japonais-passe-a-la-vitesse-superieure|titlu=Le TGV japonais passe à la vitesse supérieure|data=1/10/2014|sit=L'Opinion|lingwa=fr|data-aċċess=02/01/2025}}</ref> ==== Riskji sismiċi ==== It -terremot tat- {{Data|23|octobre|2004}} ikkawża d-derailjament pjuttost spettakolari iżda mingħajr vittmi ta' ferrovija Shinkansen 200 li kienet qed topera s-servizz {{Nowrap|Tokyo 231}}, li kienet qed tivvjaġġa b'veloċità ta' 200 km/siegħa fuq il-linja Tokyo-Niigata, bejn l-istazzjonijiet ta' Echigoyuzawa u Nagaoka. Din kienet l-ewwel darba li seħħ derailjament fuq in-netwerk Shinkansen minn meta nfetaħ fl-1964. Il-linji Shinkansen huma tabilħaqq konnessi ma' sismografi li jindunaw bl-iċken movimenti tal-art u jattivaw ibbrejkjar ta' emerġenza tal-vetturi ferrovjarji f'każ ta' terremot. Fl-aħħar każ, il-ħin ta’ reazzjoni (b’mod aktar preċiż, il-ħin meħtieġ biex il-ferrovija tieqaf kompletament wara li nstab it-terremot) ma setax jipprevjeni d-derailjament moderat tax-Shinkansen, peress li l-linja għaddiet qrib wisq tal-epiċentru tal-mewġ sismiku. Wara t -terremot u t-tsunami tal-11 ta' Marzu 2011, il-linji kollha Shinkansen tal-kumpanija ferrovjarja {{Lang|en|[[JR East]]}} ġew sospiżi (iċċekkjar tal-istrutturi tal-inġinerija u diversi xogħlijiet bħal fl-istazzjon ta' Sendai, nuqqas temporanju ta' enerġija elettrika minħabba l-għeluq ta' 4 centrales ). Fl-aħħar, it-traffiku reġa’ beda suċċessivament fuq 4 lignes inizjalment <ref>{{En}} [http://www.jreast.co.jp/e/ {{Lang|en|JR East}}], le 31 mars 2011.</ref> iżda reġgħet seħħet interruzzjoni temporanja tas-servizz bit-theżżiża ta’ 7.4 fuq l-iskala Richter fis {{Data|7 avril 2011}} fuq dawn l-istess linji. Fl-aħħar, il-linji kollha Shinkansen tal-kumpanija ferrovjarja {{Lang|en|[[JR East]]}} reġgħu bdew is-servizz fid- {{Data|29 avril 2011}} (skedi tal-ħin adattati mbagħad l-iskeda tas-soltu).<ref>{{En}} [http://www.jreast.co.jp/e/ {{Lang|en|JR East}}], le 29 avril 2011.</ref> Ma kien hemm l-ebda derailjament tax-Shinkansen matul dan it-terremot u l-ħafna theżżiżiet sussegwenti tiegħu. Terremot qawwi fil-Lbiċ tal-Ġappun ħdejn Kumamoto filgħaxija tal- {{Data|14 avril 2016}} ikkawża d-derailjament parzjali ta' ferrovija Shinkansen mingħajr passiġġieri abbord. Bosta theżżiżiet ta' wara qawwija jeħtieġu s-sospensjoni temporanja tas-servizz Shinkansen fiż-żona. L-operat normali tiegħu ġie restawrat fis- {{Data|27 avril 2016}} . Terremot qawwi fis {{Data|16 mars 2022}} ikkawża għeluq ta' emerġenza tas-servizz Shinkansen fit-Tramuntana tal-Ġappun (reġjun ta' Tohoku). Ferrovija Shinkansen li kienet qed iġġorr 78 persuna (2 settijiet ta' treni akkoppjati - E5 + E6 - servizz Hayabusa) derailjat kważi għalkollox diversi kilometri fit-tramuntana tal -istazzjon ta' Fukushima ħdejn Shiroishi (interruzzjoni totali fit-taqsima bejn NasuShiobara u Moriaka). JR East tħabbar li l-konnessjoni bejn l-istazzjonijiet ta' Kōriyama u Fukushima reġgħet bdiet {{Data|2 avril 2022}} . Il-ferroviji qed jimxu b'veloċitajiet imnaqqsa, sa 160 kilometru fis-siegħa, li hija madwar nofs il-veloċità tas-soltu.<ref>{{Ċita web|url=https://furansujapon.com/shinkansen/|titlu=Shinkansen : le train à grande vitesse du Japon|data=2022-03-15|sit=FuransuJapon|lingwa=fr|data-aċċess=2022-04-02}}</ref> In-netwerk Shinkansen (Tohoku) reġa’ huwa attiv fuq il-linji kollha iżda b’veloċitajiet imnaqqsa fuq sezzjonijiet li għadhom qed jinbnew mill-Ħamis {{Data|14 avril 2022}} (il-vjaġġi tas-soltu huma bħala medja 30 minuta itwal fuq l-itwal rotot) Minn dakinhar 'l hawn, il-ħin tal-ivvjaġġar reġa' lura għan-normal. == Futur == === Tnaqqis tal-ħoss === It-tnaqqis tal-istorbju bħalissa huwa prijorità għall-kumpaniji ferrovjarji li joperaw ix-Shinkansen. Għal dan il-għan, qed jiġu studjati jew ittestjati ġenerazzjonijiet ġodda ta’ settijiet tal-ferroviji. Ladarba jidħlu fis-servizz, is-settijiet tal-ferroviji l-aktar antiki u storbjużi se jitneħħew mis-servizz. Minħabba d-densità għolja tal-popolazzjoni tal-Ġappun, kważi l-linji kollha tas-Shinkansen jgħaddu direttament mill-bliet, ħafna drabi inqas minn 20 metru mid-djar, bi ftit sezzjonijiet rurali fuq it-Tōkaidō Shinkansen. Is-Sanyō Shinkansen u l-Kyūshū Shinkansen huma aktar rurali iżda jinkludu ħafna mini. It-Tohoku Shinkansen, bl-eċċezzjoni notevoli taż-żona ħdejn Tokyo, huwa inqas affettwat mid-densità tal-popolazzjoni u r-restrizzjonijiet tal-istorbju. === Veloċitajiet miżjuda === Mill {{Data|5 mars 2011}}, 3 mois wara l-ftuħ tal-estensjoni tal-linja Tōhoku Shinkansen bejn Hachinohe u Shin-Aomori, {{Lang|en|JR East}} ilha topera s-servizz il-ġdid ''Hayabusa'' (falkun pellegrin). Jiġi operat mill-ferroviji lussużi <nowiki><span about="#mwt97" class="nowrap" data-cx="[{&amp;quot;adapted&amp;quot;:true,&amp;quot;partial&amp;quot;:false,&amp;quot;targetExists&amp;quot;:true,&amp;quot;mandatoryTargetParams&amp;quot;:[],&amp;quot;optionalTargetParams&amp;quot;:[]}]" data-mw="{&amp;quot;parts&amp;quot;:[{&amp;quot;template&amp;quot;:{&amp;quot;target&amp;quot;:{&amp;quot;wt&amp;quot;:&amp;quot;Nowrap&amp;quot;,&amp;quot;href&amp;quot;:&amp;quot;./Mudell:Nowrap&amp;quot;},&amp;quot;params&amp;quot;:{&amp;quot;1&amp;quot;:{&amp;quot;wt&amp;quot;:&amp;quot;série E5&amp;quot;}},&amp;quot;i&amp;quot;:0}}]}" data-ve-no-generated-contents="true" id="mw9w" typeof="mw:Transclusion">série E5</span></nowiki> Shinkansen fi 300 km/siegħa . Traffiku fit- 320 km/h ilha fis-seħħ minn tmiem {{Data|mars 2013}} bejn Utsunomiya u Morioka Din il-veloċità tippermetti vjaġġi ta' 2 heures u 59 minutes bejn Tokyo u Shin-Aomori, distanza ta' 675  , meta mqabbla ma' 3 siegħa 10 qabel.<ref>{{Ċita web|url=http://www.jreast.co.jp/e/investor/ar/2013/pdf/ar_2013_all.pdf|titlu=East Japan Railway Company - Annual Report 2013|data=2013|sit=jreast.co.jp|lingwa=en|format=PDF}}</ref> Il-pjan inizjali kien li dawn is-settijiet tal-ferroviji, derivati mill-prototipi {{Nowrap|[[Fastech 360]]}}, jitħaddmu 360 km/siegħa, iżda dan il-proġett bħalissa huwa limitat mill-istorbju ġġenerat b'din il-veloċità u distanzi ta' bbrejkjar eċċessivament twal. Hemm ukoll pjanijiet fis-seħħ biex jitħaddmu settijiet ta’ ferrovija ġodda ta’ 350 km/siegħa fuq il-linja Sanyō. Il-prototip " ALFA-X ", li ilu jiġi ttestjat minn nofs l-2019, se jkun jista' jivvjaġġa b'veloċitajiet kummerċjali sa 360 km/h mingħajr id-difetti msemmija hawn fuq. == Lista tal-linji Shinkansen == === Linji normali === [[Stampa:Shinkansen_map_202405_en.png|daqsminuri| Mappa tal-linji Shinkansen (post) (Mejju 2024).]] * Tōkaidō Shinkansen ( Tokjo – Shin-Osaka ) * Shinkansen Sanyō (Shin-Osaka - Hakata ) * Shinkansen Tōhoku (Tokyo - Shin-Aomori ) * Shinkansen Jōetsu ( Ōmiya – Niigata ) * Shinkansen Hokuriku ( Takasaki - Tsuruga ) * Shinkansen Kyūshū (Hakata - Kagoshima-Chūō ) * Shinkansen Hokkaidō (Shin-Aomori - Shin-Hakodate-Hokuto permezz tal -Mina Seikan ) * Shinkansen Nishi Kyūshū ( Takeo-Onsen – Nagasaki ). Linji oħra ta' gauge standard jintużaw minn ferroviji Shinkansen, iżda ma jappartjenux għan-netwerk Shinkansen bħala tali. : * il- linja Hakata-Minami (Hakata - Hakata-Minami) Linja ta' 8  għad-depot ta' Hakata ; * il-linja Gala Yuzawa ( Echigo-Yuzawa - Gala Yuzawa ) : fergħa tal-linja Jōetsu biex isservi r-resort tal-isports tax-xitwa Gala Yuzawa. === Linji ta' gauge dejqa === Żewġ linji Shinkansen inbnew ukoll billi linji konvenzjonali qodma ġew konvertiti għal dawk b'gauge standard . Huma msejħa " Mini Shinkansen "għax il-limitu tal-veloċità ( 130 (massimu ) : * il-linja Shinkansen Yamagata ( Fukushima – Shinjō ) ; * il-linja Akita Shinkansen ( Morioka - Akita ). === Linji li qed jinbnew jew li qed jiġu studjati === Minħabba l-ispiża tal-linji l-ġodda, in-netwerk Shinkansen ippjanat fis- {{Nowrap|années 1960}} mhux komplut, iżda l-linji l-aktar importanti huma lesti jew kważi lesti. Il-politika attwali titlob it-tlestija tal-proġetti li għaddejjin u l-estensjoni lejn it-tramuntana, iżda xi fergħat ippjanati x'aktarx qatt ma jinbnew sakemm l-iżviluppi ekonomiċi u/jew demografiċi ma jkunux favorevoli. Pereżempju, il-linja ta' Shikoku, li kellha taqsam il-Pont Intern ta' Seto bejn Honshu u Shikoku, u l-linja maħsuba biex isservi l-Ajruport Internazzjonali ta' Narita f'Tokjo. L-estensjoni tal-linja Hokkaido Shinkansen minn Hakodate sa Sapporo għaddejja u hija skedata li titlesta fl-2031 <ref>{{Ċita web|url=https://www.powderlife.com/blog/vote-on-the-new-kutchan-station-design/|titlu=Vote On The New Kutchan Station Design|data=18/1/2024|sit=Powder Life|lingwa=en|data-aċċess=2/1/2025}}</ref> ; il-kostruzzjoni għaddejja minn Oshima-Ono sa Yakumo (inkluża l-kostruzzjoni tal-Mina Murayama ta' 5 265  ) (it-tlestija tiegħu hija ppjanata għall-aħħar tal-2022). Diversi sezzjonijiet oħra qegħdin jinbnew tul ir-rotta kollha lejn Sapporo, iżda l-ftuħ ġenerali tal-linja <ref>{{Ċita web|url=https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/fr/news/20240508_21/|titlu=La ligne d'extension du Hokkaido Shinkansen risque de manquer son objectif d’inauguration en 2030|sit=nhk.or.jp|lingwa=fr|data-aċċess=2024-05-09}}</ref> jista' jiġi ttardjat b'diversi snin.<ref>{{Ċita web|url=https://www.nippon.com/fr/news/yjj2024050800660/|titlu=La date de l’ouverture d’une ligne de Shinkansen jusqu’à Sapporo est repoussée|data=2024-05-09|sit=nippon.com|lingwa=fr|data-aċċess=2024-05-09|arkivju-data=2024-05-09|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240509215726/https://www.nippon.com/fr/news/yjj2024050800660/|url-status=dead}}</ref> Proġetti tal-linja fit-tul (sitwazzjoni mill-10-09-2025) : * jistabbilixxi konnessjoni kummerċjali minn Kanazawa sa Shin-Osaka b'rotta definittiva tas-sezzjoni l-ġdida li għandha tinbena bejn Tsuruga u Shin-Osaka (tgħaddi minn Obama u Kyoto) li x-xogħlijiet tagħha għandhom jibdew fl-2031 bil-kummissjonar kummerċjali mistenni {{Data|mars 2046}}.<ref>{{Ċita web|url=https://japannews.yomiuri.co.jp/society/general-news/20240316-175041/|titlu=Hokuriku Shinkansen’s Kanazawa-Tsuruga Section Opens|data=16 mars 2024|sit=japannews.yomiuri.co.jp|lingwa=en|data-aċċess=16 mars 2024}}.</ref> Jeħtieġ li jinbnew għadd ta' mini, partikolarment fis-sezzjoni minn Obama sa Kyoto, għalhekk it-tul tal-proġett ta' kostruzzjoni. ; * Chūō Maglev Shinkansen L-ewwel sezzjoni tinsab taħt kostruzzjoni mill -istazzjon ta' Shinagawa, li jinsab fin-nofsinhar ta' Tokyo (dan l-istazzjon u l-inħawi tiegħu huma s-suġġett ta' tiġdid urban importanti ħafna li beda fl-2015 u probabbilment se jkompli sal-2027) sal -istazzjon ta' Nagoya b'ftuħ lil hinn mill-2027.<ref>{{Ċita web|url=https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/fr/news/20240329_26/|titlu=Central Japan Railway annonce que son train à sustentation magnétique ne sera pas mis en service d’ici 2027|sit=nhk.or.jp|lingwa=fr|data-aċċess=2024-03-29|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240329234639/https://www3.nhk.or.jp/nhkworld/fr/news/20240329_26/|arkivju-data=2024-03-29|url-status=dead}}</ref> Aktar tard, it-tieni taqsima se tkun qed tinbena minn Nagoya sa Osaka bil-ftuħ ippjanat f'Marzu {{Data|mars 2037}} l-aktar kmieni, grazzi għal finanzjament pubbliku li jippermetti aċċelerazzjoni ta' 8 snin tal-iskeda inizjali ta' kummissjonar ippjanata għall-2045. == Tipi ta' Shinkansen == Shinkansen kollha huma unitajiet multipli elettriċi li joperaw fuq kurrent alternanti 20 50 Hz . Ferrovija tikkonsisti f'massimu ta' sittax-il element inseparabbli u motorizzati. Ferrovija tista' tkun magħmula minn diversi settijiet ta' ferroviji akkoppjati jekk il-ferrovija hekk iffurmata ma taqbiżx it-tul ta' sett ta' ferrovija ta' sittax-il vagun, jiġifieri madwar 400  twila. Fil-prattika, dan jikkorrispondi l-aktar għal akkoppjar magħmul b'żewġ trenijiet.<ref>{{Ċita web|url=http://tripleaincorporated.blogspot.com/2014/07/beautiful-japanese-trains-les-formes.html|titlu=Beautiful japanese trains : les formes|awtur=Hervé Lacrampe|data=19-07-2014|sit=tripleaincorporated.blogspot.com|lingwa=fr|data-aċċess=2026-08-11|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20181122142931/http://tripleaincorporated.blogspot.com/2014/07/beautiful-japanese-trains-les-formes.html|arkivju-data=2018-11-22|url-status=dead}}</ref> === Mudelli attwali === {| class="wikitable sortable" |+Modèles actuels ! scope="col" |Serje ! scope="col" |Ritratt ! scope="col" |Kostruzzjoni ! scope="col" |Numru mibni ! scope="col" |Veloċità massima |- |500 |[[Stampa:Series500-Kodama.jpg|ħolqa=Fichier:Series500-Kodama.jpg|75x75px]] | align="center" |1995 - 1998 | align="center" |9 | align="center" |320 |- |700 |[[Stampa:JR_Central_Shinkansen_700.jpg|ħolqa=Fichier:JR_Central_Shinkansen_700.jpg|75x75px]] | align="center" |1997 - 2006 | align="center" |91 | align="center" |285 |- |800 |[[Stampa:Kyushu_Railway_-_Series_800-1000_-_01.JPG|ħolqa=Fichier:Kyushu_Railway_-_Series_800-1000_-_01.JPG|75x75px]] | align="center" |2003 - 2010 | align="center" |9 | align="center" |260 |- |N700<br /><br />N700A N700S |[[Stampa:Series-N700S-J2.jpg|ħolqa=Fichier:Series-N700S-J2.jpg|75x75px]] | align="center" |2007 - 2030 | align="center" |202 | align="center" |300 |- |E2 |[[Stampa:E2_J53_Hayate_18_Nasu-Shiobara_20101212.jpg|ħolqa=Fichier:E2_J53_Hayate_18_Nasu-Shiobara_20101212.jpg|75x75px]] | align="center" |1997 - 2010 | align="center" |53 | align="center" |320 |- |E3 |[[Stampa:E3-Komachi-R20-131109.JPG|ħolqa=Fichier:E3-Komachi-R20-131109.JPG|75x75px]] | align="center" |1997 - 2009 | align="center" |41 | align="center" |130 / 320 |- |E5/H5 |[[Stampa:Series-E5-U15_Yamabiko-50.jpg|ħolqa=Fichier:Series-E5-U15_Yamabiko-50.jpg|75x75px]] | align="center" |2009 - 2021 | align="center" |63 | align="center" |360 |- |E6 |[[Stampa:Series-E6_Z14_Komachi.jpg|ħolqa=Fichier:Series-E6_Z14_Komachi.jpg|75x75px]] | align="center" |2012 - 2014 | align="center" |24 | align="center" |130 / 360 |- |E7/W7 |[[Stampa:Series-E7-F19.jpg|ħolqa=Fichier:Series-E7-F19.jpg|75x75px]] | align="center" |2013 - 2021 | align="center" |41 | align="center" |275 |- |E8 | | align="center" |2022 - 2026 | align="center" |15 | align="center" |130 / 300 |} === Mudelli rtirati mis-servizz === {| class="wikitable sortable" |+Mudelli rtirati mis-servizz ! scope="col" | Serje ! scope="col" | Ritratt ! scope="col" | Kostruzzjoni ! scope="col" | Nb mibni ! scope="col" | Veloċità massima ! scope="col" | Rimarki |- | 0 |[[Stampa:Shinkansen_type_0_Hikari_19890506a.jpg|ħolqa=Fichier:Shinkansen_type_0_Hikari_19890506a.jpg|75x75px]] | align="center" |1963 - 1986 | align="center" | 3 216 caisses | align="center" | 220 | L-ewwel mudell Shinkansen. Fis-servizz mill-1964 sal-2008. |- | 100 |[[Stampa:G1_Kodama_464_Nagoya_20030509.JPG|ħolqa=Fichier:G1_Kodama_464_Nagoya_20030509.JPG|75x75px]] | align="center" |1984 - 1991 | align="center" | 66 | align="center" | 230 | Fis-servizz mill-1985 sal-2012. |- | 200 |[[Stampa:221-1_Sendai_General_Shinkansen_Depot_20060729.JPG|ħolqa=Fichier:221-1_Sendai_General_Shinkansen_Depot_20060729.JPG|75x75px]] | align="center" |1980 - 1986 | align="center" | 66 | align="center" | 240 | Fis-servizz mill-1982 sal-2013. |- | 300 |[[Stampa:Shinkansen_300-3000_F1.jpg|ħolqa=Fichier:Shinkansen_300-3000_F1.jpg|75x75px]] | align="center" |1989 - 1998 | align="center" | 69 | align="center" | 270 | Fis-servizz mill-1992 sal-2012. |- | 400 |[[Stampa:JR_East_shinkansen_400_tsubasa_6cars.jpg|ħolqa=Fichier:JR_East_shinkansen_400_tsubasa_6cars.jpg|75x75px]] | align="center" |1990 - 1992 | align="center" | 12 | align="center" | 240 | L-ewwel mudell mini-Shinkansen. Fis-servizz mill-1992 sal-2010. |- | E1 |[[Stampa:Shinkansen-e1.jpg|ħolqa=Fichier:Shinkansen-e1.jpg|75x75px]] | align="center" | 1994 - 1995 | align="center" | 6 | align="center" | 240 | L-ewwel mudell kompletament 2 niveaux . Fis-servizz mill-1994 sal-2012. |- | E4 |[[Stampa:JR_East_Shinkansen_E4.jpg|ħolqa=Fichier:JR_East_Shinkansen_E4.jpg|75x75px]] | align="center" | 1997 - 2003 | align="center" | 26 | align="center" | 240 | Ferroviji b'żewġ sulari. Fis-servizz mill-1997 sal-2021. |} === Esportazzjoni ta' mudelli === {| class="wikitable sortable" |+Esportazzjoni ta' mudelli ! scope="col" | Serje ! scope="col" | Ritratt ! scope="col" | Kostruzzjoni ! scope="col" | Nb mibni ! scope="col" | Veloċità massima ! scope="col" | Rimarki |- | 700T |[[Stampa:THSR_700T_126-12_20130807.jpg|ħolqa=Fichier:THSR_700T_126-12_20130807.jpg|75x75px]] | align="center" |2004 - għaddej | align="center" | 34 sena | align="center" | 300 | Mudell ibbażat fuq is- {{Nowrap|série 700}} għall {{Lang|en|[[Taiwan High Speed Rail]]}} . Fis-servizz mill-2007. |- | CRH2A |[[Stampa:CRH2A-天津临时客站.jpg|ħolqa=Fichier:CRH2A-天津临时客站.jpg|75x75px]] | align="center" |2007 - għaddej | align="center" | 100 | align="center" | 250 | Mudell ibbażat fuq is-serje E2 għall {{Lang|en|[[China Railways]]}} . Fis-servizz mill-2007. |- | CRH2C |[[Stampa:CRH2-011A.JPG|ħolqa=Fichier:CRH2-011A.JPG|75x75px]] | align="center" |2007 - għaddej | align="center" | 50 | align="center" | 350 | Mudell ibbażat fuq is-serje E2 għall {{Lang|en|[[China Railways]]}} . Fis-servizz mill-2008. |} === prototip u mqadef tal-kejl === {| class="wikitable sortable" |+prototip u mqadef tal-kejl ! scope="col" | Serje ! scope="col" | Ritratt ! scope="col" | Kostruzzjoni ! scope="col" | Nb mibni ! scope="col" | Veloċità massima ! scope="col" | Rimarki |- | WIN350 |[[Stampa:JRWest-500-906_(WIN350-6).jpg|ħolqa=Fichier:JRWest-500-906_(WIN350-6).jpg|75x75px]] | align="center" |1992 - 1996 | align="center" | 1 | align="center" | 350 | Prototip. |- | STAR21 |[[Stampa:JRE_953-5_953-1.jpg|ħolqa=Fichier:JRE_953-5_953-1.jpg|75x75px]] | align="center" |1992 - 1998 | align="center" | 1 | align="center" | 425 | Prototip. |- | 300X |[[Stampa:JR_Class_955_300X_001.jpg|ħolqa=Fichier:JR_Class_955_300X_001.jpg|75x75px]] | align="center" |1995 - 2002 | align="center" | 1 | align="center" | 443 | Prototip. |- | FASTECH 360 |[[Stampa:FASTECH_360-S.JPG|ħolqa=Fichier:FASTECH_360-S.JPG|75x75px]] | align="center" |2005 - 2006 | align="center" | 2 | align="center" | 405 | Prototipi li jbassru l-E5 u l-E6, riformati fl-2008 u l-2009. |- | FGT |[[Stampa:FGT_Kan-onji.jpg|ħolqa=Fichier:FGT_Kan-onji.jpg|75x75px]] | align="center" |1998 - 2014 | align="center" | 3 | align="center" | 300 | Prototipi ta' Shinkansen (Free Gauge Train) b'gauge varjabbli biex joperaw kemm fuq linji Shinkansen kif ukoll fuq linji konvenzjonali. Il-prototip tat- 3 Il-ġenerazzjoni tnediet f'April 2014.<ref>{{En}} [https://web.archive.org/web/20140426234849/http://ajw.asahi.com/article/behind_news/social_affairs/AJ201404200014 Article du Asahi Shimbun du 20 avril 2014].</ref> |- | ALFA-X |[[Stampa:E956S13Sendai.jpg|ħolqa=Fichier:E956S13Sendai.jpg|75x75px]] | align="center" | 2019 - | align="center" | 1 | align="center" | 400 | Prototip li jbassar il-ferroviji Shinkansen futuri ta' JR East sal-2030. Serje E956. |- | Tabib Isfar |[[Stampa:Type923-T4.jpg|ħolqa=Fichier:Type923-T4.jpg|75x75px]] | align="center" | 1961 - 2005 | align="center" | 8 | align="center" | 270 | Settijiet ta' trenijiet għall-kejl u l-analiżi, 2 rames li bħalissa qegħdin fis-servizz (JR West Series 923-3000 u JR East Series 926 East-i). |} === Gallerija tar-ritratti === <gallery mode="packed"> Stampa:Shinkansen_0-series.jpg|ħolqa=Fichier:Shinkansen_0-series.jpg|alt=Série 0.| Serje 0. Stampa:Shinkansen100.jpg|ħolqa=Fichier:Shinkansen100.jpg|alt=Série 100.| Serje 100. Stampa:Shinkansen_200kei_G45.jpg|ħolqa=Fichier:Shinkansen_200kei_G45.jpg|alt=Série 200.| Serje 200. Stampa:JR_Central_Shinkansen_300.jpg|ħolqa=Fichier:JR_Central_Shinkansen_300.jpg|alt=Série 300.| Serje 300. Stampa:400_L3_Tsubasa_Yamagata_20020824.jpg|ħolqa=Fichier:400_L3_Tsubasa_Yamagata_20020824.jpg|alt=Série 400 (Tsubasa).| Serje 400 ( ''Tsubasa'' ). Stampa:Shinkansen_500_series_W2_formation.jpg|ħolqa=Fichier:Shinkansen_500_series_W2_formation.jpg|alt=Série 500.| Serje 500. Stampa:JRW_Shinkansen_Series_700_B9_set.jpg|ħolqa=Fichier:JRW_Shinkansen_Series_700_B9_set.jpg|alt=Série 700.| Serje 700. Stampa:Shinkansen_700_Rail_Star_(8086223807).jpg|ħolqa=Fichier:Shinkansen_700_Rail_Star_(8086223807).jpg|alt=Série 700 (Hikari Rail Star).| Serje 700 ( ''{{Lang|en|Hikari Rail Star}}'' ). Stampa:Kyushu_Railway_-_Series_800-1000_-_01.JPG|ħolqa=Fichier:Kyushu_Railway_-_Series_800-1000_-_01.JPG|alt=Série 800 (Tsubame).| Serje 800 ( ''Tsubame'' ). Stampa:Series-N700A-F20.jpg|ħolqa=Fichier:Series-N700A-F20.jpg|alt=Série N700 / N700A / N700S.| Serje N700 / N700A / N700S. Stampa:Shinkansen_N700-7000_S1_(49766090102).jpg|ħolqa=Fichier:Shinkansen_N700-7000_S1_(49766090102).jpg|alt=Série N700-7000 (Sakura).| Serje N700-7000 ( ''Sakura'' ). Stampa:JR_East_Shinkansen_E1(renewal).jpg|ħolqa=Fichier:JR_East_Shinkansen_E1(renewal).jpg|alt=Série E1 (Max Toki).| Serje E1 ( ''Max Toki'' ). Stampa:Series-E2-1000-J70.jpg|ħolqa=Fichier:Series-E2-1000-J70.jpg|alt=Série E2.| Serje E2. Stampa:E3-Komachi-R20-131109.JPG|ħolqa=Fichier:E3-Komachi-R20-131109.JPG|alt=Série E3.| Serje E3. Stampa:Series-E3-2000_R67_Tsubasa.jpg|ħolqa=Fichier:Series-E3-2000_R67_Tsubasa.jpg|alt=Série E3-2000 (Tsubasa).| Serje E3-2000 ( ''Tsubasa'' ). Stampa:Series-E4-P20.jpg|ħolqa=Fichier:Series-E4-P20.jpg|alt=Série E4 (Max).| Serje E4 ( ''Massimu'' ). Stampa:Shinkansen,_the_Hayabusa_and_the_Super-Komachi_super_express.jpg|ħolqa=Fichier:Shinkansen,_the_Hayabusa_and_the_Super-Komachi_super_express.jpg|alt=Série E5 (Hayabusa).| Serje E5 ( ''Hayabusa'' ). Stampa:E6_series_Z12_Komachi_20161013.jpg|ħolqa=Fichier:E6_series_Z12_Komachi_20161013.jpg|alt=Série E6 (Komachi).| Serje E6 ( ''Komachi'' ). Stampa:SeriesE7-F19.jpg|ħolqa=Fichier:SeriesE7-F19.jpg|alt=Série E7.| Serje E7. Stampa:Type923-T4.jpg|ħolqa=Fichier:Type923-T4.jpg|alt=Série 923 (Doctor Yellow).| Serje 923 ( ''{{Lang|en|[[Doctor Yellow]]}}'' ). Stampa:TypeE926.jpg|ħolqa=Fichier:TypeE926.jpg|alt=Série E926 (East i).| Serje E926 ( ''{{Lang|en|East i}}'' ). Stampa:THSR_700T_TR17_20130907.jpg|ħolqa=Fichier:THSR_700T_TR17_20130907.jpg|alt=Série 700T Series (Taiwan).| Serje 700T (Tajwan). Stampa:CRH2A-4028_at_Pearl_River_West_Bridge_(20180924125904).jpg|ħolqa=Fichier:CRH2A-4028_at_Pearl_River_West_Bridge_(20180924125904).jpg|alt=CRH2 (Chine).| CRH2 (Ċina). </gallery> == Noti u referenzi == [[Kategorija:Artikli tal-Wikipedija b'informazzjoni għall-kontroll tal-awtorità]] [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] g3opu6rn41dcqqvrlg3gu26z2fqilyt 0 34550 333862 331548 2026-11-08T10:02:09Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 0 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333862 wikitext text/x-wiki {{Infobox|title={{abjad|Kumpanija Ferrovjarja Nazzjonali Franċiża <br> ''Société nationale des chemins de fer français (fr)''}}|titlestyle=background:#700056|headerstyle=background:#700056|labelstyle=background:#700056|image1=[[File:LOGO SNCF GROUPE CMJN.jpg|100px]]|caption1=Logo tal-kumpanija|image2=[[File:Luxemburg train station 2019 3.jpg|300px]]|caption2=TGV Euroduplex, fl-istazzjon tal-Lussemburgu|label1={{abjad|Data tal-ħolqien}}|data1=1 ta' Jannar, 1938|label2={{abjad|Tip ta' negozju}}|data2=Kumpanija pubblika b'responsabbiltà limitata|label3={{abjad|Slogan}}|data3="SNCF. Pour nous tous" (SNCF. Għalina lkoll)|label4={{abjad|Headquarters}}|data4=[[Saint-Denis]] ({{Flagicon|FRA}} [[Franza]])|label5={{abjad|Azzjonist}}|data5=Stat Franċiż|label6={{abjad|Direzzjoni}}|data6=[[Jean Castex]]|label7={{abjad|Staff}}|data7=276,271 impjegat fi Franza (2022, għall-grupp kollu)|label8={{abjad|Websajt}}|data8=https://www.groupe-sncf.com/fr|header9=Mappa|header10=[[File:Carte TGV.svg|300px]]}} <span class="gloss-text">'''Kumpanija Nazzjonali tal-Ferroviji'''</span> (bil-[[Lingwa Franċiża|Franċiż]] : '''Société nationale des chemins de fer français''' jew '''SNCF''') huwa l-operatur ferrovjarju tal-istat [[Franza|Franċiż]] . Billi daħal fis-seħħ fl-1 ta' Jannar 1938 wara ftehim fil-31 ta' Awwissu 1937 bejn il-gvern, kumpaniji ferrovjarji privati u unjins tal-ħaddiema tal-ferroviji, jopera kważi t-trasport ferrovjarju kollu fi [[Franza]] u [[Monako|Monaco]], inkluż it- [[TGV]], fuq in-netwerk ferrovjarju ta' veloċità għolja ta' Franza. Il-funzjonijiet tagħha jinkludu t-tħaddim ta' servizzi ferrovjarji għall-passiġġieri u l-merkanzija (permezz tas-sussidjarji tagħha SNCF Voyageurs u Rail Logistics Europe), kif ukoll il-ġestjoni tal-infrastruttura ferrovjarja (SNCF Réseau). In-netwerk ferrovjarju jikkonsisti minn madwar 35,000 kilometru tar-rotta, li minnhom 2,600 kilometru huma linji ta' veloċità għolja u 14,500 kilometru elettrifikat. Aktar minn 14,000 ferrovija jitħaddmu kuljum. Fl-2010, l-SNCF kienet ikklassifikata fit-22 post fi Franza u fil-214-il post globalment fil-lista <nowiki><i id="mwRQ">Fortune</i></nowiki> Global 500. <ref>{{Ċita aħbar|titlu=Global 500 2010: Countries|url=https://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2010/countries/France.html|url-status=dead|pubblikazzjoni=CNN|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220616030725/https://money.cnn.com/magazines/fortune/global500/2010/countries/France.html|arkivju-data=16 June 2022|data-aċċess=24 October 2013}}</ref> Huwa n-negozju ewlieni tal-Grupp SNCF, li fl-2020 kellu €30 biljun ta’ bejgħ f’120 pajjiż. <ref>{{Ċita web|url=https://medias.sncf.com/sncfcom/finances/Publications_Groupe/CP_Groupe_SNCF-Resultats_Annuels_2020.pdf|titlu=RESULTATS ANNUELS 2020 – GROUPE SNCF|pubblikatur=SNCF|lingwa=FR|data-aċċess=2021-08-04|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210803233219/https://medias.sncf.com/sncfcom/finances/Publications_Groupe/CP_Groupe_SNCF-Resultats_Annuels_2020.pdf|arkivju-data=2021-08-03}}</ref> Il-Grupp SNCF jimpjega aktar minn 275,000 impjegat fi Franza u madwar id-dinja. <ref name="Profil2016">{{Ċita web|url=http://www.sncf.com/fr/portrait-du-groupe/un-groupe-de-service|titlu=Profil et chiffres clés 2016|sit=Direction de la Communication|aġenzija=SNCF|lingwa=fr|data-aċċess=7 July 2016|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20180131191936/http://www.sncf.com/fr/portrait-du-groupe/un-groupe-de-service|arkivju-data=31 January 2018}}</ref> Minn Lulju 2013, il-kwartieri ġenerali tal-Grupp SNCF jinsabu f'subborg Pariġin fi 2 Place aux Étoiles f'Saint -Denis . Il-president tal-Grupp SNCF huwa [[Jean Castex]] mill-2025. == Ambitu tan-negozju == === Ferrovija ta' veloċità għolja === [[Stampa:TGV_Duplex_Figueres.jpg|lemin|daqsminuri| Ferrovija ta' veloċità għolja TGV Duplex mill-SNCF]] [[Stampa:TGV_World_Speed_Record_574_km_per_hour.jpg|lemin|daqsminuri| TGV 4402 operazzjoni V150 tilħaq {{Convert|574|km/h}} fit-3 ta’ April 2007 ħdejn Le Chemin]] L-SNCF topera kważi t-traffiku ferrovjarju kollu ta’ [[Franza]], inkluż it-[[TGV]] (Train à Grande Vitesse, li tfisser "ferrovija ta’ veloċità għolja"). Fis-snin sebgħin, l-SNCF bdiet il-programm tal-ferrovija ta’ veloċità għolja TGV bl-intenzjoni li toħloq l-aktar netwerk ferrovjarju veloċi fid-dinja. Dan seħħ fl-1981 bit-tlestija tal-ewwel linja ta’ veloċità għolja LGV Sud-Est ("Ligne à Grande Vitesse Sud-Est", li tfisser "linja ta’ veloċità għolja tax-xlokk"), fejn ġie inawgurat l-ewwel servizz [[TGV]], minn [[Pariġi]] sa [[Lyon]]. Fl-2017, in-netwerk ferrovjarju nazzjonali li kien proprjetà tal-SNCF Réseau kellu 28,710 km ta’ linji, li 58% minnhom kienu elettrifikati u 2,640 linja ta’ veloċità għolja. Kuljum, l-SNCF tħaddem 15,000 ferrovija kummerċjali u tittrasporta aktar minn 5 miljun passiġġier u aktar minn 250,000 tunnellata ta’ merkanzija. Il-linji tat-[[TGV]] u t-teknoloġija tat-[[TGV]] issa huma mifruxa f’diversi pajjiżi [[Ewropa|Ewropej]]. It-TGV tal-SNCF stabbilixxa ħafna rekords dinjija tal-veloċità, l-aktar reċenti fit-3 ta' April 2007, meta verżjoni ġdida tat-TGV imsejħa l-V150 b'roti akbar mit-TGV tas-soltu, kienet kapaċi tkopri aktar art b'kull rotazzjoni u kellha magna aktar b'saħħitha ta' 18,600 kilowatt, u kisret ir-rekord dinji tal-veloċità għall-ferroviji konvenzjonali, u laħqet il-574.8 km/h. === ir-Renju Unit === Fl-2011, l-SNCF, fi sħubija ma' Keolis, għamlu offerta mingħajr suċċess għall-franchise tal- InterCity West Coast . F'April 2017, l-SNCF ħadet sehem ta' 30% f'impriża konġunta ma' Stagecoach Group u Virgin Group biex tagħmel offerta għall- West Coast Partnership li se topera servizzi fuq il- West Coast Main Line minn Mejju 2020 u l-linja High Speed 2 mill-2026. F'April 2019, Stagecoach ġiet ipprojbita milli tagħmel offerti għal kwalunkwe franchise inkluża l-West Coast Partnership, li fisser li Virgin u SNCF issa kellhom jirtiraw mil-lista mqassra. <ref>{{Ċita web|url=https://www.businesstravelnewseurope.com/Ground-Transport/Stagecoach-barred-from-franchise-bids|titlu=Stagecoach barred from franchise bids|data=2019-04-10|sit=www.businesstravelnewseurope.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-02-13}}</ref> === Operazzjonijiet tal-SNCF === Mill-1990 'l hawn, l-SNCF ilha tbigħ vaguni tal-ferrovija lil gvernijiet reġjonali, bil-ħolqien tal-marka Train Express Régional. L-SNCF iżżomm ukoll firxa wiesgħa ta’ negozju internazzjonali li jinkludi xogħol fuq linji tal-merkanzija, linji interurbani u linji tal-passiġġieri. L-esperti tal-SNCF jipprovdu servizzi ta’ loġistika, disinn, kostruzzjoni, operazzjonijiet u manutenzjoni. L-SNCF topera l-aġenzija internazzjonali tal-biljetti SNCF Connect, li qabel kienet magħrufa bħala oui.sncf/Voyages-sncf.com, u Rail Europe, li qabel kienet magħrufa bħala Loco 2 . L-SNCF għandha impjegati f'120 pajjiż li joffru konsulenza estensiva barra l-pajjiż u transkonfinali. Dawk il-proġetti jinkludu * [[Iżrael]] : Assistenza u Taħriġ. L-SNCF International tipprovdi assistenza lill -Ferroviji Iżraeljani f'kull qasam tal-operazzjonijiet ferrovjarji inklużi proġetti biex jiġu aġġornati r-regolamenti ġenerali tas-sikurezza tan-netwerk. Programmi oħra ta’ assistenza u taħriġ jinvolvu l-Infrastruttura u d-Diviżjoni tat-Trazzjoni. * [[Tajwan]] : Taħriġ fl-Operazzjonijiet. L-SNCF issorveljat il-kuntrattur ewlieni responsabbli għall-kostruzzjoni tal-linja ferrovjarja ewlenija ta' veloċità għolja tal-Amministrazzjoni Ferrovjarja tat-Tajwan. Ħarġet ukoll kontrolluri tat-traffiku ferrovjarju, sewwieqa, u membri tal-ekwipaġġ. F'isem il-Gvern tat-Tajwan, l-SNCF ġestiet iċ-Ċentru tal-Kontroll tal-Kmand tal-ferrovija ta' veloċità għolja. * [[Renju Unit|Ir-Renju Unit]] : Manutenzjoni. Fl-2007–2008, il-konsulenti tal-SNCF-International awditjaw il-prattiki ta’ manutenzjoni applikati għall-binarji, is-sinjalar u l-linja tal-enerġija elettrika fl-ajru fuq il-linji ferrovjarji ta’ veloċità għolja Brittaniċi li jgħaqqdu Londra mal- Mina tal-Kanal Ingliż . Barra minn hekk, wettqet awditu tal-prestazzjoni tal-manutenzjoni mill-perspettiva tal-kwalità tas-servizz u l-kontroll tal-ispejjeż, għamlet rakkomandazzjonijiet għal titjib, u pproponiet Pjan ta' Negozju ta' tliet snin. * [[Korea t'Isfel]] : Disinn tal-Elettrifikazzjoni tal-HSR. L-SNCF tat pariri lill-Ferroviji Koreani dwar l-elettrifikazzjoni tal-linji ferrovjarji bejn Daegu u Busan u dwar il-konnessjoni tal-linji konvenzjonali eżistenti mal-linja l-ġdida ta' veloċità għolja. L-SNCF għenet ukoll fl-għażla u l-ispezzjoni tal-materjal ferrovjarju b'veloċità għolja u ħarrġet 400 maniġer anzjan, inġinier, u eżekuttiv f'firxa wiesgħa ta' ħiliet, inkluż sinjalar, katenarji, binarji, manutenzjoni tal-materjal ferrovjarju, tħaddim tal-HSR, ġestjoni tas-sikurezza, kummerċjalizzazzjoni, u sistemi ta' informazzjoni għall-passiġġieri. Sal-aħħar tal-2009, l-SNCF għenet lill-Korea biex iżżomm il-veloċità għolja tagħha. * [[Spanja]] : Sistema ta' Sinjalazzjoni. L-SNCF ingħaqdet mal-ADIF (fornitur Spanjol tal-infrastruttura ferrovjarja) fl-istudju, il-provvista, l-installazzjoni u l-manutenzjoni tas-sistema standard tas-sinjalar ferrovjarju tal-UE tul il-linja ferrovjarja ta' veloċità għolja Madrid-Lleida. F'isem il-Gvern Spanjol, l-SNCF iddisinjat u mexxiet operazzjonijiet ta' manutenzjoni fuq din il-linja fuq perjodu ta' sentejn. * [[Franza]] : Manutenzjoni Ewlenija tal-Infrastruttura u l-Materjal Ferrovjarju – L-SNCF iżżomm {{Convert|32,000|km|mi}} ta' binarji, 26,500 sett prinċipali ta' punti u qsim tal-linji, 2,300 kaxxa tas-sinjali, 80,000 ċirkwit tal-binarji, aktar minn miljun relay, eċċ. Iżżomm ukoll 3,900 lokomotiva u 500 ferrovija ta' veloċità għolja. Kull wieħed mill-ferrovija TGV tal-SNCF jivvjaġġa aktar minn {{Convert|39,000|km|mi}} fix-xahar – biżżejjed biex idur id-dinja. Kull sena d-Dipartiment tar-Riżorsi Umani tal-SNCF jipprovdi aktar minn 1.2 miljun siegħa ta’ taħriġ lill-aktar minn 25,000 impjegat tiegħu. * [[Marokk]] : Disinn, kostruzzjoni u operazzjonijiet għas-servizz tal-ferrovija bullet Al Boraq bejn [[Tanġier|Tangier]] u [[Casablanca]] == Storja == [[Stampa:BB67484-Amiens.JPG|daqsminuri| Lokomottiva tad-diżil tal- Klassi BB 67400 tal-SNCF fl -istazzjon ta' Amiens]] L-SNCF twaqqfet fl-1938 bin- nazzjonalizzazzjoni tal-kumpaniji ferrovjarji ewlenin ta' Franza ( ''Chemin de fer'', litteralment, 'it-triq tal-ħadid', tfisser ferrovija). Dawn kienu: * Chemins de fer de l'Est (Est, ''Ferroviji tal-Lvant'' ) * Chemins de fer de l'État (État, ''State Railways'' ; magħquda fl-1908 ma' Chemins de fer de l'Ouest, ''Western Railways'' ) * Chemins de fer du Nord (Nord, ''Northern Railways'' ) * Chemins de fer de Paris à Lyon et à la Méditerranée (PLM, ''Pariġi, Lyon u Ferroviji tal-Mediterran'' ) * Chemins de fer de Paris à Orléans et du Midi ( ''Pariġi, Orléans u Ferroviji tan-Nofsinhar'' ; PO-Midi, iffurmat fl-1934 mill-għaqda tal- Chemin de fer de Paris à Orléans u l- Chemins de fer du Midi ) * Administration des chemins de fer d'Alsace et de Lorraine (AL, ''Ferroviji Alsace-Lorraine'' ) * Syndicats du Chemin de fer de Grande Ceinture et de Petite Ceinture ( ''Ferroviji Ċinturin Kbar u Żgħar'' ) f'Pariġi u s-subborgi tagħha. L-istat Franċiż oriġinarjament ħa 51% tas-sjieda tal-SNCF. Għal perjodu ta’ 45 sena (sal-1 ta’ Jannar 1983), id-49% l-oħra kienu jappartjenu lill-azzjonisti ta’ kumpaniji finanzjarji li ssuċċedew lill-kumpaniji ta’ qabel. Minn dakinhar 'l hawn, l-SNCF hija kompletament proprjetà tal-istat Franċiż. L-istat investa ammonti kbar ta’ sussidji pubbliċi fis-sistema. === It-Tieni Gwerra Dinjija === Wara l- Armistizju tat-22 ta' Ġunju 1940 sa Awwissu 1944, <ref>{{Ċita web|url=https://www.lexpress.fr/politique/1940-1944-la-sncf-sous-la-botte_492528.html|titlu=1940-1944, la SNCF sous la botte|data=February 4, 1999|sit=L'Express|data-aċċess=October 13, 2025}}</ref> l-SNCF ġiet rekwiżizzjonata għat-trasport tal-forzi u l-armamenti tal-Wehrmacht . It-truppi Ġermaniżi li kienu qed jinvadu kienu qerdu kważi 350 pont u mina ferrovjarja Franċiża. Skont stimi differenti, l-SNCF ċediet bejn 125,000 u 213,000 vagun u 1,000–2,000 lokomotiva. <ref name="Jones1984">{{Ċita ktieb|kunjom=Jones|isem=Joseph|sena=1984|titlu=The Politics of Transport in Twentieth-Century France|url=https://archive.org/details/politicsoftransp0000jone|url-aċċess=registration|pubblikatur=McGill Queens University Press|paġni=[https://archive.org/details/politicsoftransp0000jone/page/n134 115]–116|isbn=0773504281|data-aċċess=1 November 2012|kwotazzjoni=SNCF railway transporting german troops.}}</ref> <ref name="Mierzejewski2000">{{Ċita ktieb|kunjom=Mierzejewski|sena=2000|titlu=The Most Valuable Asset of the Reich: A History of the German National Railway Volume 2, 1933–1945|url=https://books.google.com/books?id=gY_o6_7TP98C&q=SNCF+railway+transporting+german+troops&pg=PA83|url-status=live|pubblikatur=The university of North Carolina Press|paġna=84|isbn=0807825743|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240527003241/https://books.google.com/books?id=gY_o6_7TP98C&q=SNCF+railway+transporting+german+troops&pg=PA83#v=snippet&q=SNCF%20railway%20transporting%20german%20troops&f=false|arkivju-data=27 May 2024|data-aċċess=1 November 2012}}</ref> L-infrastruttura ferrovjarja u l-vetturi ferrovjarji ta’ Franza kienu mira għar -Reżistenza Franċiża bil-għan li tfixkel u tiġġieled il- forzi ta’ okkupazzjoni Ġermaniżi . <ref name="RECITS">{{Ċita pubblikazzjoni |last=Ribeill |first=Georges |date=2002–2003 |title=Obstétrique de guerre: Le cas de la SNCF (1939–1945) |url=http://www.utbm.fr/media/pem/LivreNum_LesCahiersDeRECITSn2.pdf |url-status=dead |journal=Les Cahiers de Recits, Laboratoire de Recherche sur les Choix Industriels, Technologiques et Scientifiques |language=fr |location=Belfort-Montbéliard |publisher=Université de Technologie Belfort-Montbéliard |volume=2 |pages=49–61 |archive-url=https://web.archive.org/web/20150501043038/http://www.utbm.fr/media/pem/LivreNum_LesCahiersDeRECITSn2.pdf |archive-date=1 May 2015 |access-date=9 January 2012}}</ref> <ref name="Christofferson">{{Ċita ktieb|kunjom=Christofferson|isem=Thomas|kunjom2=Christofferson|isem2=Michael|sena=2006|titlu=France during World War II: From Defeat to Liberation|post=New York|pubblikatur=Fordham University Press|isbn=978-0-8232-2563-7}}</ref> Dan ippermetta lill-impjegati tal-SNCF iwettqu ħafna atti ta’ reżistenza, <ref name="Durand">{{Ċita ktieb|kunjom=Durand|isem=Paul|sena=1968|titlu=La SNCF pendant la guerre, sa résistance à l'occupant|post=Paris|pubblikatur=Presses Universitaires de France}}</ref> inkluża l-formazzjoni tal-moviment Résistance-Fer fl- 1943 . Kważi 1,700 ħaddiem tal-ferrovija tal-SNCF inqatlu jew intbagħtu f'idejn terzi talli rreżistew l-ordnijiet Nazisti . <ref name="figaro-shoah-regrets">{{Ċita aħbar|kunjom=Lombard|isem=Marie-Amélie|data=25 January 2011|titlu=Shoah : les "regrets" de la SNCF|url=http://www.lefigaro.fr/actualite-france/2011/01/24/01016-20110124ARTFIG00734-shoah-les-regrets-de-la-sncf.php|url-status=live|pubblikazzjoni=Le Figaro|post=France|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110126182837/http://www.lefigaro.fr/actualite-france/2011/01/24/01016-20110124ARTFIG00734-shoah-les-regrets-de-la-sncf.php|arkivju-data=26 January 2011|data-aċċess=31 January 2010}}</ref> <ref name="nytimes2011">{{Ċita aħbar|kunjom=De La Baume|isem=Maïa|data=25 January 2011|titlu=French Railway Formally Apologizes to Holocaust Victims|url=https://www.nytimes.com/2011/01/26/world/europe/26france.html|url-status=live|pubblikazzjoni=The New York Times|issn=0362-4331|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140330165147/http://www.nytimes.com/2011/01/26/world/europe/26france.html|arkivju-data=30 March 2014|data-aċċess=26 October 2012}}</ref> 150 aġent tar-Résistance-Fer ġew sparati għall-atti ta’ reżistenza tagħhom, 500 minnhom ġew deportati. Nofs dawk li ġew deportati mietu fil- kampijiet tal-konċentrament . <ref name="Ribeill">{{Ċita pubblikazzjoni |last=Ribeill |first=Georges |year=2006 |title=Résistance-Fer, du " réseau " à l'association |journal=Revue d'histoire des chemins de fer |volume=34 |pages=53–73 |doi=10.4000/rhcf.534 |doi-access=free}}</ref> Matul l-Olokawst fi Franza, il-forzi Ġermaniżi ta' okkupazzjoni fi Franza rekwiżizzjonaw ukoll lill-SNCF biex jittrasportaw kważi 77,000 Lhudi u vittmi oħra tal-Olokawst lejn il-kampijiet ta' sterminazzjoni Nazisti. <ref name="Shaver">{{Ċita aħbar|kunjom=Shaver|isem=Katherine|data=7 July 2010|titlu=Holocaust group faults VRE contract|url=https://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/07/06/AR2010070605169.html|url-status=live|pubblikazzjoni=The Washington Post|issn=0740-5421|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120331071237/http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/content/article/2010/07/06/AR2010070605169.html|arkivju-data=31 March 2012|data-aċċess=7 July 2010}}</ref> <ref name="Bankier2011">{{Ċita ktieb|kunjom=Marrus|isem=Michael R.|sena=2011|kapitlu=Chapter 12 The Case of the French Railways and the Deportation of Jews in 1944|editur-kunjom2=Michman|editur-isem2=Dan|titlu=Holocaust and Justice|pubblikatur=Berghahn Books|isbn=978-9-65308-353-0}}</ref> Aktar tard, dawn id-deportazzjonijiet kienu s-suġġett ta’ kontroversja storika u kawżi (bħall- każ Lipietz ) fi Franza kif ukoll fl-Istati Uniti (fejn is-sussidjarja Keolis hija (mill-2010) kuntrattur tat-trasport) sal-lum . <ref name="nytimes2011"/> <ref>{{Ċita aħbar|data=7 June 2006|titlu=French railway must pay for transporting family to Nazis|url=http://www.cbc.ca/news/world/french-railway-must-pay-for-transporting-family-to-nazis-1.575679|url-status=live|pubblikazzjoni=CBC News|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20131029205941/http://www.cbc.ca/news/world/french-railway-must-pay-for-transporting-family-to-nazis-1.575679|arkivju-data=29 October 2013|data-aċċess=9 June 2006}}</ref> Fl-2006, xi sorsi sostnew li l-SNCF talbet biljetti tat-tielet klassi lil Franza okkupata min-Nazi għall-vittmi tal-Olokawst li ġew ittrasportati lejn il-kampijiet tal-isterminazzjoni, <ref name="Gaurdian06">{{Ċita aħbar|kunjom=Chrisafis|isem=Angelique|data=7 June 2006|titlu=French state and SNCF guilty of collusion in deporting Jews|url=https://www.theguardian.com/world/2006/jun/07/france.topstories3|url-status=live|pubblikazzjoni=The Guardian|post=London|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240527003229/https://www.theguardian.com/world/2006/jun/07/france.topstories3|arkivju-data=27 May 2024|data-aċċess=16 December 2016}}</ref> <ref name="BBC07">{{Ċita aħbar|data=27 March 2007|titlu=French railways win WWII appeal|url=https://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6499227.stm|url-status=live|pubblikazzjoni=BBC News|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20131110034322/http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6499227.stm|arkivju-data=10 November 2013|data-aċċess=7 November 2013}}</ref> għalkemm il-passiġġieri ġew ittrasportati f'vaguni tal-baqar . <ref name="FirstPost">{{Ċita aħbar|data=15 November 2010|titlu=SNCF airs Holocaust regret as it bids for Florida rail &#124; News &#124; The Week UK|url=http://www.theweek.co.uk/politics/9909/sncf-airs-holocaust-regret-it-bids-florida-rail|url-status=dead|pubblikatur=Thefirstpost.co.uk|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20131029203429/http://www.theweek.co.uk/politics/9909/sncf-airs-holocaust-regret-it-bids-florida-rail|arkivju-data=29 October 2013|data-aċċess=24 October 2013}}</ref> Fl-2003, sors irrapporta li wara l- liberazzjoni ta’ Franza, l-SNCF kompliet titlob ħlas għat-trasport tal-vittmi tal-Olokawst lejn il-Ġermanja. <ref name="Gaurdian06" /> <ref name="NYTimes03">{{Ċita aħbar|kunjom=Riding|isem=Alan|data=20 March 2003|titlu=Nazis' Human Cargo Now Haunts French Railway|url=https://www.nytimes.com/2003/03/20/international/europe/20PARI.html|url-status=live|pubblikazzjoni=The New York Times|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20131114133028/http://www.nytimes.com/2003/03/20/international/europe/20PARI.html|arkivju-data=14 November 2013|data-aċċess=7 November 2013}}</ref> Madankollu, l-istoriku Michael Marrus kiteb li l-istqarrijiet li l-SNCF ħallset biljetti tat-tielet klassi u kompliet titlob il-ħlas wara li ntemmet il-gwerra saru bħala parti minn każ legali mressaq kontra l-SNCF, u ma qablux mal-fehim tal-istoriċi ta’ x’ġara. Marrus jargumenta li l-SNCF ma kellha l-ebda marġni ta’ manuvra matul l-okkupazzjoni Ġermaniża u li l-azzjonijiet tal-impjegati tal-SNCF ma kinux motivati ideoloġikament. <ref name="Bankier2011"/> Skont Serge Klarsfeld, president tal-organizzazzjoni Sons and Daughters of Jewish Deportees from France, l-SNCF ġiet imġiegħla mill-awtoritajiet Ġermaniżi u ta’ Vichy tikkoopera fil-provvista ta’ trasport għal-Lhud Franċiżi sal-fruntiera u ma għamlet l-ebda profitt minn dan it-trasport. <ref name="Klarsfeld2012">{{Ċita web|url=http://www.memorialdelashoah.com/attachments/article/77/Serge_Klarsfeld_sen_judiciary_comm_sncf_washington_july_2012.pdf|titlu=Analysis of Statements Made During the June 20, 2012 Hearing of the U.S. Senate Committee of the Judiciary|awtur=Serge Klarsfeld]|data=26 June 2012|sit=Memorial de la Shoah|data-aċċess=19 November 2013|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20131202221852/http://www.memorialdelashoah.com/attachments/article/77/Serge_Klarsfeld_sen_judiciary_comm_sncf_washington_july_2012.pdf|arkivju-data=2 December 2013}}</ref> F'Diċembru 2014, l-SNCF qablet li tħallas sa $60 miljun f'kumpens lil dawk li salvaw mill-Olokawst fl-Istati Uniti. <ref>{{Ċita aħbar|kunjom=DeYoung|isem=Karen|data=2014-12-05|titlu=France to compensate American survivors of Holocaust|url=https://www.washingtonpost.com/world/national-security/france-to-compensate-american-holocaust-survivors/2014/12/05/9fd176c6-7c94-11e4-84d4-7c896b90abdc_story.html|url-status=live|pubblikazzjoni=[[The Washington Post]]|lingwa=en-US|issn=0190-8286|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210518153145/https://www.washingtonpost.com/world/national-security/france-to-compensate-american-holocaust-survivors/2014/12/05/9fd176c6-7c94-11e4-84d4-7c896b90abdc_story.html|arkivju-data=18 May 2021|data-aċċess=2021-08-03}}</ref> Dan jikkorrispondi għal madwar $100,000 għal kull superstiti. <ref>{{Ċita aħbar|data=2014-12-05|titlu=Pour le rôle de la SNCF dans la Shoah, Paris va verser 100 000 euros à chaque déporté américain|url=https://www.lemonde.fr/ameriques/article/2014/12/05/etats-unis-paris-va-indemniser-les-victimes-de-la-shoah-transportees-par-la-sncf_4535530_3222.html|url-status=live|pubblikazzjoni=Le Monde.fr|lingwa=fr|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210517142430/https://www.lemonde.fr/ameriques/article/2014/12/05/etats-unis-paris-va-indemniser-les-victimes-de-la-shoah-transportees-par-la-sncf_4535530_3222.html|arkivju-data=17 May 2021|data-aċċess=2021-08-03}}</ref> === L-era moderna === Fil-bidu tas-snin 2000, l-SNCF fittxet li tikseb kuntratt mill-istat ta’ California għal proġett ta’ ferrovija bullet train bejn Los Angeles u San Francisco. L-SNCF irrakkomandat li l-ferrovija tieħu l-aktar rotta diretta bejn iż-żewġ postijiet biex tnaqqas il-kumplessità u l-ispiża tal-proġett, iżda r-rakkomandazzjonijiet tal-SNCF ġew injorati mill-politiċi ta’ California li riedu jiddevjaw il-ferrovija minn ġo diversi komunitajiet, u b’hekk żiedu l-ispiża u l-kumplessità tal-proġett, kif ukoll il-ħin mistenni tal-ivvjaġġar. L-SNCF irtirat mill-proġett fl-2011 u marret il-Marokk biex tgħin lill-pajjiż jibni servizz ta’ ferrovija bullet train. Sal-2018, il-ferrovija bullet train tal-Marokk bdiet is-servizz filwaqt li l-proġett tal-ferrovija bullet train ta’ California ma kienx qrib li jibda jopera fl-2022, b’xi wħud jgħidu li l-proġett qatt ma kien se jitlesta. Fl-1 ta' Jannar 2015, {{Lang|fr|[[Réseau Ferré de France]]}} (RFF) ingħaqdet ma' SNCF Infra u d- {{Lang|fr|Direction de la circulation ferroviaire}} (DCF) u saret ''SNCF Réseau'', l-assi operattivi tal-SNCF saru ''SNCF Mobilités'', u ż-żewġ gruppi tqiegħdu taħt il-kontroll tal-SNCF. Jean-Pierre Farandou, li dak iż-żmien kien il-kap tal-operatur ferrovjarju tal-istat, informa fis-26 ta' Lulju 2024 li n-netwerk ferrovjarju ta' veloċità għolja Eurostar tal-SNCF sofra minn diversi każijiet ta' sabotaġġ ikkoordinat, li kkawżaw tfixkil sinifikanti fis-servizzi tal-ferroviji. L-inċident seħħ ftit sigħat qabel iċ-ċerimonja tal-ftuħ tal- Olimpjadi, li kienet meqjusa bħala avveniment ta' riskju għoli. Il-linji affettwati kienu jinsabu fir-reġjuni tal-punent, tat-tramuntana u tal-lvant ta’ [[Franza]], u affettwaw mhux biss il-ferroviji domestiċi iżda wkoll dawk li jivvjaġġaw lejn [[Belġju|il-Belġju]] u [[Londra]] fil-qrib permezz tal -Mina tal-Kanal Ingliż . Kien mistenni li madwar 800,000 vjaġġatur ġew affettwati minħabba dan l-attakk ta’ ħruq doluż fuq in-netwerks ferrovjarji Franċiżi. <ref name="malicious-acts of vandalism">{{Ċita aħbar|data=2024-07-26|titlu=Several french train lines hit by malicious acts disrupting traffic ahead of olympics|url=https://timesofindia.indiatimes.com/world/europe/several-french-train-lines-hit-by-malicious-acts-disrupting-traffic-ahead-of-olympics/articleshow/112036279.cms|pubblikazzjoni=Times Of India|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-07-26}}</ref> <ref name="Arson attack">{{Ċita aħbar|kunjom=Vidalon|isem=Dominique|data=2024-07-26|titlu=Arson attacks hit France's train network hours before Olympic ceremony|url=https://www.reuters.com/world/europe/vandals-target-frances-high-speed-rail-network-olympics-get-underway-2024-07-26/|pubblikazzjoni=Reuters|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-07-26}}</ref> <ref name="French rail network hit">{{Ċita aħbar|kunjom=Tessier|isem=Benoît|data=2024-07-26|titlu=French rail network hit by arson attacks before Olympics opening ceremony|url=https://www.theguardian.com/sport/article/2024/jul/26/vandals-target-french-rail-network-olympics-opening-ceremony|pubblikazzjoni=The Guardian|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-07-26}}</ref> <ref name="Massive attack">{{Ċita aħbar|kunjom=ROSSIGNOL|isem=PASCAL|data=2024-07-26|titlu='Massive attack' on fast train network|url=https://www.dw.com/en/france-massive-attack-on-fast-train-network/a-69771241|pubblikazzjoni=DW|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-07-26}}</ref> == Kondiviżjoni tal-kodiċi mal-linji tal-ajru == L-SNCF għandha ftehimiet ta' codeshare mal-linji tal-ajru li ġejjin:   Bi skambju, l-SNCF tippermetti lill-passiġġieri fuq dawn it-titjiriet li jibbukkjaw servizzi ferrovjarji bejn l-Ajruport Charles de Gaulle f'Roissy (fis-subborgi ta' [[Pariġi]] ) u Aix-en-Provence, Angers, Avignon, Bordeaux, Le Mans, Lille, Lyon Part-Dieu, Marsilja, Montpellier, Nantes, Nîmes, Tours, Rennes, Poitiers, Tours ,,,, Valence mal-linja tal-ajru tagħhom. Id-deżinjatur tal-IATA użat mil-linji tal-ajru b'konnessjoni ma' dawn il-vjaġġi huwa 2C. <ref>{{Ċita web|url=https://airhex.com/airlines/sncf/|titlu=Airhex - Managed Airline Data|pubblikatur=Airhex|data-aċċess=12 July 2025|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250806153608/https://airhex.com/airlines/sncf/|arkivju-data=6 August 2025|url-status=dead}}</ref> == Struttura tal-kumpanija == === Kwartieri Ġenerali === [[File:Siège_SNCF_Saint-Denis.jpg|daqsminuri| L-uffiċċju prinċipali attwali f'Saint-Denis]] [[File:SNCFHQParis.JPG|daqsminuri| L-eks kwartieri ġenerali tal-SNCF fil-viċinat ta' Montparnasse]] Sal-1999, il-kwartieri ġenerali storiċi tal-SNCF kienu jinsabu fi 88 Rue Saint-Lazare fid- 9 arrondissement . Fl-1996, iċ-chairman tal-SNCF, Louis Gallois, ħabbar li l-SNCF kienet se ċċaqlaq il-kwartieri ġenerali tagħha għal post ġdid f'nofs l-1997. Mill-1999 sal-2013, il-kwartieri ġenerali tal-SNCF kienu jinsabu fil-viċinat ta' Montparnasse fl- 14-il arrondissement ta' Pariġi, li jinsab ħdejn il- Gare Montparnasse . Minn Lulju 2013, il-kwartieri ġenerali tal-SNCF jinsabu fis-subborg Pariġin ta’ Saint-Denis fi 2, place aux Étoiles, 93200 Saint Denis . <ref>{{Ċita web|url=https://www.groupe-sncf.com/en/information/legal-notice|titlu=Legal notices|pubblikatur=SNCF Group|data-aċċess=2026-06-22|kwotazzjoni=Registered office: SNCF Campus Étoiles, 2, place aux Étoiles, 93200 Saint-Denis}}</ref> Il-mossa kienet motivata minn tnaqqis fl-ispejjeż operattivi b'10 miljun ewro fis-sena. <ref name="Bertrand" /> === Diviżjonijiet === * SNCF Réseau (bil-Franċiż għal ''Netwerk SNCF'' ) – Maniġer tal-infrastruttura ferrovjarja tal-Istat; ** SNCF Gares & Connexions (bil-Franċiż għal ''Stazzjonijiet u Konnessjonijiet SNCF'' ) – Sussidjarja ta' SNCF Réseau responsabbli għall-manutenzjoni u r-rinnovazzjoni tat-3,000 stazzjon fuq in-netwerk ferrovjarju Franċiż; * SNCF Voyageurs (Ingliż: ''SNCF Travelers'' ) – Intrapriża tal-Istat li topera ferroviji fi Franza u fl-Ewropa, inkluż is-servizz ewlieni [[TGV|tat-TGV inOui]], flimkien mas-servizz bi prezz baxx Ouigo TGV, is-servizzi tradizzjonali fuq distanzi twal Intercités, u s-servizzi reġjonali TER u Transilien ; * Loġistika Ferrovjarja tal-Ewropa ; ** Hexafret (ex ''Fret SNCF'' ) – servizzi tat-trasport tal-merkanzija bil-ferrovija; ** Teknika - manutenzjoni ta' vetturi ferrovjarji; ** Captrain – Netwerk Ewropew tat-trasport ferrovjarju tal-merkanzija; ** VIIA, Awtostrada bil-mixi ; ** Naviland Cargo; ** Forwardis, speditur tal-merkanzija ; * Geodis (98.4% proprjetà tal-SNCF) – Kumpanija privata li tmexxi l-loġistika tat-trasport tal-merkanzija; * Keolis (70% proprjetà ta' SNCF) – Operatur privat tat-trasport pubbliku li jopera servizzi fi bliet madwar id-dinja inklużi karozzi tal-linja, metro, ferroviji ħfief, roti tal-kiri, parkeġġi, cable cars u servizzi tal-ajruport. === Sussidjarji === [[Stampa:Épône_gare_-_distributeur_de_billets.png|daqsminuri| Magna tal-biljetti SNCF fl-istazzjon Épône-Mézières]] L-SNCF għandha ishma sħaħ jew parzjali f'għadd kbir ta' kumpaniji, li l-maġġoranza tagħhom huma relatati mal-ferrovija jew mat-trasport. Dawn jinkludu: <ref>{{Ċita web|url=http://comment-devenirriche.com/wp-content/uploads/2014/09/rapport-financier-2008.pdf|titlu=Rapport Financier|lingwa=fr|data-aċċess=1 September 2008|url-status=usurped|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160304173424/http://comment-devenirriche.com/wp-content/uploads/2014/09/rapport-financier-2008.pdf|arkivju-data=2016-03-04}}</ref> * ERMEWA (100%) * Vaguni ta' Franza (100%) * SGW : Société de Gérance de Wagons (67.5%) * CTC : Compagnie des Transports Céréaliers (69.36%) * SEGI (98.96%) * Naviland Cargo (94.37%) qabel CNC Transports, Compagnie Nouvelle de Conteneurs. ''Trasport ġenerali tal-merkanzija'' : :* Ċ- Modalohr Express (51%) :* Novatrans (38.25%) :* Districhrono (100%) :* Ecorail (99.9%) :* Froidcombi (48.93%) :* Rouch Intermodal (98.96%) :* Sefergie (98.96%) :* EFFIA (99.99%) ''Trasport tal-passiġġieri'' :* Eurostar Internazzjonali (55%) <ref>{{Ċita web|url=https://www.eurostar.com/uk-en/about-eurostar/our-company/behind-the-scenes|titlu=About Us {{!}} Behind The Scenes|sit=Eurostar|lingwa=en-GB|data-aċċess=2021-08-03|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090508110025/http://www.eurostar.com/UK/uk/leisure/about_eurostar/company_information/ownership_structure.jsp|arkivju-data=8 May 2009}}</ref> :* Lyria (74%): operatur ferrovjarju ta' veloċità għolja bejn Franza u l-Iżvizzera :* Rhealys SA (30%) :* Keolis (70%) <ref>{{Ċita web|url=http://www.keolis.com/en/media-centre/press/news/in-detail/article/sncf-increases-its-shareh.html|titlu=SNCF increases its shareholding in Keolis to accelerate the next phase of the company's development|sit=keolis.com|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20140526090304/http://www.keolis.com/en/media-centre/press/news/in-detail/article/sncf-increases-its-shareh.html|arkivju-data=2014-05-26}}</ref> :* Govia (24.5%) <ref>{{Ċita web|url=https://www.govia.info/news/govia-awarded-tsgn-franchise/|titlu=Govia awarded TSGN franchise : Govia|sit=www.govia.info|data-aċċess=2021-08-03|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240527003236/https://govia.info/news/govia-awarded-tsgn-franchise/|arkivju-data=27 May 2024}}</ref> :* Ouigo (100%): operatur ferrovjarju ta' veloċità għolja bi prezz baxx :* Ouigo España (100%): operatur ferrovjarju ta' veloċità għolja b'aċċess miftuħ fi Spanja ''Biljetti'' :* SNCF Connect ''(li qabel kienet oui.sncf)'' (50.1%), l-aġenzija tal-ivvjaġġar onlajn tal-SNCF :* Rail Europe, Inc. (50%) Xtrat mingħand British Rail . :* Kummerċ GLe ''Konsultazzjoni'' :* AREP (99.99%): arkitettura u disinn urban ta' stazzjonijiet u faċilitajiet ferrovjarji oħra :* Konsulenza tal-SNCF (100%) :* SNCF Internazzjonali (100%) :* Inexia :* SYSTRA (35.87%): inġinerija għat-trasport pubbliku ''Akkomodazzjoni'' :* ICF Habitat Novedis (100%): akkomodazzjoni għall-kiri (akkomodazzjoni soċjali u privata) == Identità viżwali u tal-ħoss == [[File:SNCF_logo_(1937).svg|daqsminuri|140x140px| L-ewwel badge tal-SNCF, maħluqa minn Maximilien Vox, użata minn Jannar 1938]] [[Stampa:Logo_of_SNCF_(1992-2005).svg|daqsminuri| Logo ddisinjat mill-ġdid minn Joël Desgrippes, użat minn Diċembru 1992 sa Marzu 2005]] === Identità tal-ħoss === Fl-2005, il- logo tal-ħoss tal-SNCF l-erba’ noti Do&nbsp;– Ġ&nbsp;– A♭&nbsp;– E♭, fil-verżjoni kantata tagħha, <ref>{{Ċita web|url=http://www.sncf.com/fr/identite/jingle|titlu=Le jingle : l'histoire sonore de la marque SNCF {{!}} SNCF|data=2015-04-09|sit=www.sncf.com|lingwa=FR|data-aċċess=2021-01-20|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150409165440/http://www.sncf.com/fr/identite/jingle|arkivju-data=9 April 2015}}</ref> inħolqot minn Michaël Boumendil u l-aġenzija Sixième Son. <ref>{{Ċita web|url=https://www.lejdd.fr/Style-de-vie/Portrait-de-Michael-Boumendil-designer-sonore-303201-3110228|titlu=Le jingle de la SNCF, c'est lui!|sit=Le JDD|lingwa=fr|data-aċċess=2021-01-20|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210417144136/https://www.lejdd.fr/Style-de-vie/Portrait-de-Michael-Boumendil-designer-sonore-303201-3110228|arkivju-data=17 April 2021}}</ref> David Gilmour, il-kitarrist tal-grupp Pink Floyd, uża l-jingle bħala l-ispirazzjoni għat-titlu tal-album tiegħu tal-2015 ''Rattle That Lock'' . <ref>{{Ċita aħbar|data=2015-07-09|titlu=Pour David Gilmour, guitariste de Pink Floyd, l'inspiration est venue d'un jingle de la SNCF|url=https://www.lemonde.fr/big-browser/article/2015/07/09/pour-david-gilmour-guitariste-de-pink-floyd-l-inspiration-est-venue-d-un-jingle-de-la-sncf_5991342_4832693.html|url-status=live|pubblikazzjoni=Le Monde.fr|lingwa=fr|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210201010950/https://www.lemonde.fr/big-browser/article/2015/07/09/pour-david-gilmour-guitariste-de-pink-floyd-l-inspiration-est-venue-d-un-jingle-de-la-sncf_5991342_4832693.html|arkivju-data=1 February 2021|data-aċċess=2021-01-20}}</ref> Simone Hérault ilha l-vuċi tal-SNCF mill-1981. <ref>{{Ċita pubblikazzjoni |title=Figure 1.2. Productivity slowdown has been continuous since the 1970s |url=http://dx.doi.org/10.1787/888933496787 |url-status=live |doi=10.1787/888933496787 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20240322103828/https://statlinks.oecdcode.org/102017131P1G039.XLSX |archive-date=22 March 2024 |access-date=2021-01-20}}</ref> == Kultura == === Ċinema === Mill-ewwel film ta' Auguste u Louis Lumière 'l hawn, l-SNCF kienet il-kumpanija li tospita l-aktar ġbid ta' films fi [[Franza]], <ref>{{Ċita web|url=https://www.lettreducheminot.fr/culture/portrait-philippe-laylle-monsieur-cinema-de-sncf/|titlu=Portrait : Philippe Laylle, le monsieur cinéma de la SNCF {{!}}|data=2017-10-22|sit=Lettre du cheminot.fr|lingwa=FR|data-aċċess=7 April 2021|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210301000714/https://www.lettreducheminot.fr/culture/portrait-philippe-laylle-monsieur-cinema-de-sncf/|arkivju-data=1 March 2021}}</ref> bejn 50 u 60 ġbid fis-sena, li jirrappreżenta madwar żewġ terzi tal-produzzjonijiet Franċiżi. <ref>{{Ċita web|url=https://www.lefigaro.fr/scope/articles-enquete/2009/02/24/08002-20090224ARTFIG00478-le-jackpot-des-lieux-de-tournage-a-paris-.php|titlu=Le Jackpot des lieux de tournage à Paris {{!}}|data=2009-02-27|sit=Le Figaro.fr|data-aċċess=7 April 2021|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210414052835/https://www.lefigaro.fr/scope/articles-enquete/2009/02/24/08002-20090224ARTFIG00478-le-jackpot-des-lieux-de-tournage-a-paris-.php|arkivju-data=14 April 2021}}</ref> Għażla ta’ films ikoniċi fejn l-SNCF hija fil-qalba tal-kwistjoni tinkludi: * ''[[Hugo (film)|Hugo]]'' * ''Il-Vaganza tas-Sur Bean'' * ''Missjoni: Impossibbli'' * ''It-Turist'' == Ara wkoll == * Autorité de Régulation des Activités Ferroviaires * Corail (ferrovija) * Diriġiżmu * Storja tat-trasport ferrovjarju fi Franza * Lista ta' kumpaniji Franċiżi * Lista ta' klassijiet ta' lokomotivi u unitajiet multipli tal-SNCF * Lista ta' stazzjonijiet tal-SNCF * Trasport espress reġjonali * Trasport fi Franza * Netwerk Ferré Nazzjonali * Grigny għal linja Corbeil-Essonnes == Referenzi == [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] 3ep1wcdnmr0trhkk5y6r6wv15b0arly 0 34594 333879 331817 2026-11-08T11:27:46Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333879 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Ufa''' (bir-[[Lingwa Russa|Russu]]: '''Уфа'''; fil-[[Bashkir]]: '''Өфө''', Öfö /ʏ̞ˈfʏ̞/) (Œfœ) hija belt fil-Punent tar- [[Russja]] . Li tinsab madwar 100 kilometru mill- Muntanji Ural, hija l- [[belt kapitali]] u l-akbar belt tar-Repubblika ta' [[Baxkortostan|Bashkiria]], fir [[Russja|-Russja]] . Jirrappreżenta ċ-ċentru industrijali, ekonomiku, xjentifiku u kulturali tagħha. Il-popolazzjoni tagħha kienet ta {{unité|1128787|habitants}} fl- 2020. == Ġeografija == Il-belt tinsab fuq għoljiet ġentili, madwar 100 kilometru fil-punent tal-Muntanji Ural tan-nofsinhar. Hija tinsab fuq il-[[Peniżola ta' Ufa]], fuq ix-xtut tax-Xmara Belaya, li fiha jidħlu x-Xmara Ufa u d-Dyoma (tributarju tax-xellug). Il-muniċipalità tagħha testendi 53 km mit-tramuntana għan-nofsinhar u 28 km mil-lvant għall-punent. B'753.7 km², hija t-tielet l-akbar muniċipalità fir-[[Russja]], wara [[Sochi]] u [[Volgograd]]. Ufa tinsab 1,166 km fil-lvant—1,567 km bil-ferrovija—ta' [[Moska]] u 772 km fil-lvant ta' Nizhny Novgorod. == Storja == [[Stampa:Atlas Cosmographicae (Mercator) 035.jpg|nofs|daqsminuri|Mappa tal-Ewropa ta' Gerardus Mercator bl-insedjament ta' Pascherti (Bashkort) preżumibbilment fil-pożizzjoni ta' Ufa moderna. Il-mappa ġiet ikkumpilata fl-1554, għoxrin sena qabel id-data uffiċjali tat-twaqqif ta' Ufa.]] '''<big>Insedjament preċedenti</big>''' Fdalijiet Paleolitiċi ġew skoperti f'Ufa, inkluż is-sit ta' ''Ufa II'', li nstab mill-arkeologu Pyotr Ishcherikov fl-1953, f'dak li llum huwa ċ-ċentru tal-belt moderna. L-istudjuż Għarbi tas-seklu 12 Al-Idrisi ddeskriva raħal Bashkir imsejjaħ Gurkhan, dar għal bosta gwerriera Turkiċi, u awtur ieħor tas-seklu 14, Ibn Khaldun, isemmi l-belt ta' Bashkort, li kienet tappartjeni għall-Orda tad-Deheb. Il-kartografi tal-Punent poġġewha fis-seklu 16 fil-bokka tax-Xmara Ufa, jiġifieri, fis-sit tal-belt tal-lum. L-istoriku Russu tas-seklu 18 Pyotr Rychkov iddeskriva belt Bashkir li testendi fuq għaxar versti, li ddeskriva bħala r-residenza tal-khan Bashkir Turakhan<ref>{{Ċita web|url=https://invest.gorodufa.ru/city-story/|titlu=Историческая справка|lingwa=ru-RU|data-aċċess=2026-08-27}}</ref>. '''<big>Ufa Tsarista</big>''' '''Fondazzjoni (seklu 16)''' Il-biċċa l-kbira tal-Bashkiria waqgħet volontarjament taħt il-kontroll Russu fl-1557, bil-mexxejja Bashkir jiggvernaw minn Kazan. Fl-1573, huma talbu lil Ivan it-Terribbli biex jibnilhom fortizza. Għalhekk, mill-Ħadd tat-Trinità fl-1574, Ivan Hagov (qarib tal-aħħar mara ta' Ivan it-Terribbli) bena fortizza fuq sit strateġiku fil-konfluwenza tax-xmajjar Belaya u Ufa. Għalhekk huwa meqjus bħala l-fundatur tal-belt moderna fit-tieni nofs tas-seklu 16. Il-fondazzjoni tal-belt ippermettiet il-ġbir ta' yasak (taxxa) u tejbet id-difiżi tal-Bashkirs kontra attakki mill-Każaki u l-Kalmyks. Knisja ddedikata lit-Trinità Qaddisa nbniet fuq l-Għolja Turatai (''l-għolja tal-fortizza''), u ftit aktar 'il quddiem, inbnew l-ewwel djar u izbas (djar tradizzjonali Russi tal-injam)<ref>{{Ċita web|url=https://invest.gorodufa.ru/city-story/|titlu=Историческая справка|lingwa=ru-RU|data-aċċess=2026-08-27}}</ref>. '''Ċentru Kolonjali (Tard is-Sekli 16 u 17)''' It-twaqqif tal-belt immarka l-bidu tal-kolonizzazzjoni Russa tal-Bashkiria. Ufa kienet l-aħħar belt ewlenija qabel l-estensjonijiet vasti tas-[[Siberja]] u avampost Russu fit-tarf tal-[[Asja Ċentrali]]. Malajr saret ċentru għall-operazzjonijiet ta' kolonizzazzjoni Russa, fejn kienet tissorvelja l-ġbir tal-yasak (tip ta' taxxa) mill-Bashkiria kif ukoll mir-reġjuni tal-madwar bħal Perm u s-Siberja tal-Punent. Saret ukoll ċentru diplomatiku fejn l-awtoritajiet Russi wettqu l-iskambji tagħhom mal-Każaki u l-pajjiżi tal-[[Asja Ċentrali]]. B'mod partikolari, fl-aħħar tas-seklu 16, il-belt okkupat pożizzjoni strateġika vis-à-vis il-Khanate tas-Siberja, li Khan Kuchum tiegħu hedded il-poter Russu fit-territorji tal-Lvant tiegħu. Fis-snin 1590, l-artijiet madwar Ufa ġew imqassma b'ġenerożità lil uffiċjali, sidien kbar tal-art, u streltsy (tip ta' sid tal-art). Kienet taħt il-kmand ta' Mikhail Nagoi, u l-gwarniġjon kien fih mitejn suldat. Wara li ngħatat id-drittijiet tal-belt fl-1586, baqgħet l-unika belt fir-reġjun sal-fundazzjoni ta’ Birsk fl-1663, fejn ospitat bosta dinjitarji Tsaristi, streltsy (qaddejja Russi), u merkanti. L-ewwel abitanti tal-belt kienu uffiċjali, Tatari li kienu jaqdu fl-armata Russa, Bashkirs mgħammda, tradutturi, u t-tradutturi nfushom, l-akbar grupp. Voivode kien stazzjonat f’Ufa, li jidderieġi l-attivitajiet tat-Tsar fir-reġjun. Aktar tard ġiet imdawra b’ħitan, u ġie stabbilit suq. Il-ħitan inizjalment kienu twal madwar 440 metru, u b’hekk kienet l-iżgħar forti fost l-ibliet fuq il-fruntiera Russa. Il-belt kellha katidral iddedikat lill-Madonna ta’ Kazan fl-aħħar tas-seklu 16, li nqered fl-1600. Katidral ġdid inbena fuq is-sit tal-Monument tal-Ħbiberija attwali, iddedikat lill-Madonna ta’ Smolensk. Dan il-katidral ġdid ġie kkonsagrat fl-1616. Fl-1662, faqqgħet ribelljoni Bashkir kontra r-Russi. Il-kawża immedjata kienet li r-Russi ngħaqdu mal-Kalmyks, għad-detriment tal-Bashkirs, filwaqt li l-kawża sottostanti kienet il-politiki Russi fil-Bashkiria. Ir-ribelljoni bdiet fid-distrett ta' Ufa u nfirxet mat-territorju kollu. F'Novembru 1663, it-truppi assedjaw il-belt, iżda għal raġunijiet mhux magħrufa, l-erba' forzi differenti ma rnexxilhomx jinġabru fl-istess post biex imexxu l-assedju, u dan wassal għall-falliment tiegħu. Wara li r-ribelljoni ntemmet fl-1664, il-Voivode korrott u magħruf ta' Ufa, Fyodor Fyodorovich Volkonsky, ġie sostitwit<ref>{{Ċita web|url=https://vechufa.ru/history.html|titlu=История Уфы » Вечерняя Уфа, официальный сайт газеты "Вечерняя Уфа"|sit=Вечерняя Уфа, официальный сайт газеты "Вечерняя Уфа"|data-aċċess=2026-08-27}}</ref>. '''Ċentru tal-Gvern''' Il-belt kienet parti mill-gvern ta’ Kazan mill-1708 u saret il-belt kapitali tal-provinċja ta’ Ufa fl-1728. Fl-1744, saret parti mill-gvern ta’ Orenburg u fl-1781 saret il-belt kapitali tad-distrett ta’ Ufa, li l-ewwel gvernatur tiegħu kien Ivan Lamb (1761-1804). Meta Peter Simon Pallas żar il-belt fl-1770, huwa ddeskrivaha bħala belt fqira mingħajr kummerċ jew manifattura. Skont hu, il-kummerċ f’Ufa kien jikkonsisti fl-estrazzjoni ta’ kemm jista’ jkun minn Kazan u l-bejgħ tiegħu bl-ogħla prezz possibbli lill-Bashkirs fil-belt. Fl-1796, irritornat għand il-gvern ta’ Orenburg, u fl-1802 saret il-belt kapitali tad-distrett tal-gvern tagħha stess bis-sede tal-amministrazzjoni. L-arkitett Skoċċiż William Hastie fassal l-ewwel pjan ġenerali tal-belt fl-1803, iżda l-proġett tiegħu qatt ma ġie implimentat. Huwa rritorna lejn Ufa fl-1817, u dan wassal għal proġett ieħor sentejn wara, implimentat matul is-seklu 19. Il-belt irċeviet l-istemma araldika tagħha fis-seklu 17<ref>{{Ċita web|url=https://vechufa.ru/history.html|titlu=История Уфы » Вечерняя Уфа, официальный сайт газеты "Вечерняя Уфа"|sit=Вечерняя Уфа, официальный сайт газеты "Вечерняя Уфа"|data-aċċess=2026-08-27}}</ref>. Ufa saret il-belt kapitali tal-Gvernatorat ta' Ufa fl-1865. Il-belt dak iż-żmien kienet qed tesperjenza tkabbir industrijali mgħaġġel, filwaqt li l-ferrovija tatha spinta ulterjuri bejn l-1888 u l-1892. '''<big>Gwerra Ċivili Russa</big>''' Taħt il-protezzjoni tal-Leġjun Ċek, gvern "kollu Russu", imlaqqam id-Direttorat ta' Ufa, iddominat minn soċjalisti rivoluzzjonarji, ġie installat f'Ufa matul [[il-Gwerra Ċivili Russa]]. Fit-18 ta' Novembru 1918, l-ammirall Abjad Alexander Vasilyevich Kolchak waqqa' dan il-gvern u pproklama lilu nnifsu bħala r-reġent suprem<ref>{{Ċita web|url=https://uraloved.ru/gorod-ufa|titlu=Город Уфа: достопримечательности и история|kunjom=Распопов|isem=Павел|data=2019-01-11|sit=Ураловед|lingwa=ru|data-aċċess=2026-08-27}}</ref>. '''<big>Il-perjodu Sovjetiku</big>''' It-tmiem tal-perjodu Sovjetiku, li beda fit-tieni nofs tas-snin tmenin, kien immarkat f'Ufa mill-emerġenza ta' netwerks informali. Fl-1987, impjant kimiku propost fi Sterlitamak qanqal protesti f'dik il-belt u mbagħad f'Ufa, fejn diversi dimostrazzjonijiet ġibdu eluf ta' dimostranti fit-toroq tal-belt. Fl-istess ħin, il-kriżi profonda fil-fergħa Bashkir tal-Partit Komunista tal-[[Unjoni Sovjetika]] (CPSU) matul il-kollass tal-Blokk tal-Lvant wasslet għar-riżenja tal-Kumitat tal-Belt ta' Ufa fl-10 ta' Frar 1990. Fit-3 ta' Awwissu, Boris Yeltsin, f'diskors mogħti fil-belt, eskala r-retorika tiegħu kontra l-gvern Sovjetiku Bashkir. Fil-11 ta' Ottubru 1990, hekk kif is-Sovjet Suprem ta' Bashkiria kien wasal biex jadotta d-dikjarazzjoni tas-sovranità għar-repubblika, il-bini Sovjetiku kien imdawwar għal diversi sigħat minn folla ta' dimostranti<ref>{{Ċita web|url=https://museum-ufa.ru/ekspozicziya-muzeya/gorod-na-styke-xix-xx-vekov/|titlu=Советский период — Официальный сайт музея истории горда Уфы|lingwa=ru-RU|data-aċċess=2026-08-27|arkivju-data=2026-08-28|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260828214626/https://museum-ufa.ru/ekspozicziya-muzeya/gorod-na-styke-xix-xx-vekov/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://uraloved.ru/gorod-ufa|titlu=Город Уфа: достопримечательности и история|kunjom=Распопов|isem=Павел|data=2019-01-11|sit=Ураловед|lingwa=ru|data-aċċess=2026-08-27}}</ref>. == Ekonomija == '''<big>Industrija</big>''' Iż-żejt huwa l-industrija ewlenija ta' Ufa. Il-Grupp Bashneft, li l-kwartieri ġenerali tiegħu jinsabu f'Ufa, jopera r-raffineriji ta' Ufa, Novo Ufa, u Ufaneftekhim hemmhekk, b'kapaċità totali ta' 910,000 barmil kuljum (ara l-lista tar-raffineriji taż-żejt). Progress, impjant tal-assemblaġġ tal-magni tal-ajruplani Tupolev, jinsab ukoll f'Ufa. Fis-settur tal-komunikazzjonijiet, Magnetron, manifattur ta' tagħmir tat-telekomunikazzjoni, huwa preżenti, kif ukoll bosta istituti ta' riċerka fil-bijoloġija, il-bijokimika, u l-vitamini. L-industrija tal-inġinerija mekkanika għandha wkoll rwol sinifikanti. Kważi 200 kumpanija industrijali ta' daqs medju u kbir jinsabu f'Ufa<ref>{{Ċita web|url=https://ibprom.ru/predpriyatiya-ufy|titlu=Предприятия Уфы, заводы Уфы, промышленность|sit=ibprom.ru|data-aċċess=2026-08-27}}</ref>. '''<big>Finanzi</big>''' Ufa hija kontributur nett għall-baġits federali u repubblikani. Madwar 62.8% tad-dħul mit-taxxa miġbur fid-distrett muniċipali ta' Ufa jiġi trasferit għall-baġit federali, u 29% għall-baġit repubblikan. == Trasport == Mill-1885, Ufa kellha stazzjon tal-ferrovija fuq il-linja storika tal-Ferrovija [[Trans-Siberjana]], Samara-Ufa-Zlatoust-Chelyabinsk-Yekaterinburg, li jgħaqqadha mal-bqija tar-Russja bil-ferrovija. Il-pont fuq ix-Xmara Belaya nbena fl-1888. Ufa tgħaqqad ir-reġjuni ċentrali tar-[[Russja]] mas-[[Siberja]] u l-Muntanji Ural. L-istazzjon ċentrali tal-ferrovija modern inbena mill-ġdid fl-2008. Ufa tinsab ukoll fil-qalba ta' netwerk ta' awtostradi reġjonali u hija l-unika belt konnessa ma' [[Moska]] b'aktar minn awtostrada federali waħda: l-M7 fit-tramuntana, li tgħaqqad lil Moska permezz ta' Kazan, u aktar fin-nofsinhar, l-M5, li tmur mill-Muntanji Ural sa [[Moska]] u l-parti Asjatika tar-Russja. Hemm żewġ interkambji ta' awtostradi, wieħed fit-tramuntana u wieħed fin-nofsinhar. L-[[Ajruport Internazzjonali ta' Ufa]] (kodiċi '''IATA''': '''UFA'''), li nfetaħ fl-1938 fin-nofsinhar tal-belt, huwa servut minn diversi linji tal-ajru, inklużi [[Aeroflot]] u [[Turkish Airlines]]. It-titjiriet skedati huma kemm domestiċi, lejn bosta bliet fir-[[Russja]], kif ukoll internazzjonali, notevolment lejn it-[[Turkija]] u l-[[Emirati Għarab Magħquda]]. Titjiriet charter jitħaddmu wkoll staġjonalment, primarjament lejn il-[[Greċja]], it-[[Turkija]], u l-[[Eġittu]]. B'kollox, sebgħa u għoxrin belt fil-[[Federazzjoni Russa]], kif ukoll ajruporti barranin bħal dawk f'Hurghada, Sharm el-Sheikh, [[Barċellona]], [[Antalya]], [[Istanbul]], [[Dalaman]], [[Tashkent]], [[Frankfurt am Main]], u Khujand, huma servuti. In-netwerk tat-trasport urban ta' Ufa, ibbażat primarjament fuq assi tat-tramuntana għan-nofsinhar li jsegwi l-forma tawwalija tal-belt, jikkonsisti minn trams, trolleybuses, karozzi tal-linja, taxis kondiviżi, u taxis. Biex tittaffa l-konġestjoni tat-traffiku, inbniet awtostrada fis-snin tmenin parallela mal-assi Prospekt Oktjabrja. Il-ħolqien ta' sistema tal-metro ilu jiġi diskuss mis-snin sittin. Din inbniet parzjalment, iżda x-xogħol twaqqaf fl-2005 minħabba finanzjament mhux ċar u insuffiċjenti<ref>{{Ċita web|url=https://ru.busti.me/ufa/|titlu=Общественный транспорт Уфа {{!}} Bustime|sit=ru.busti.me|lingwa=ru|data-aċċess=2026-08-27}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://yandex.com/maps/172/ufa/transport/?azimuth=5.629546945663922&ll=55.987314,54.732849&z=11.92|sit=yandex.com|data-aċċess=2026-08-27}}</ref>. [[Stampa:71-623 (KTM-23) tram in Ufa (on test route).jpg|nofs|daqsminuri|Tramm b'dħul baxx 71-623]] == Reliġjon == Ir-reliġjonijiet ewlenin fil-belt huma l-Islam Sunni u l-Ortodossija Russa. Ir-razza Bezpopovtsy tal-Kredenti l-Qodma Russi hija rreġistrata wkoll f'Ufa. Ufa hija l-post tal-Amministrazzjoni Spiritwali Ċentrali tal-Musulmani fir-Russja. Fl-1989, infetħet l-Università Islamika Russa. Waħda mill-akbar moskej fl-[[Ewropa]], Ar-Rahim, tinsab taħt kostruzzjoni f'Ufa. Mill-2019, Ainur Birgalin ilha taħdem bħala l-Mufti ta' Bashkortostan. == Edukazzjoni == L-istituzzjonijiet edukattivi jinkludu<ref>{{Ċita web|url=https://vuzopedia.ru/spec/region/city/8/163|titlu=Специальность Экономика бакалавриат в вузах Уфы 2026. Специальность Экономика в вузах Уфы: проходные баллы, стоимость, профили|kunjom=Wealqa|sit=vuzopedia.ru|data-aċċess=2026-08-27}}</ref>: * L-Università Statali ta' Bashkir * L-Università tax-Xjenza u t-Teknoloġija ta' Ufa * L-Università Teknika tal-Avjazzjoni tal-Istat ta' Ufa * L-Università Teknoloġika tal-Petrolju tal-Istat ta' Ufa * L-Università Medika tal-Istat ta' Bashkir * L-Università Agrarja tal-Istat ta' Bashkir * Il-kampus tal-Akkademja tal-Liġi tal-Istat Ural ta' Ufa * L-Akkademja tax-Xjenzi tar-Repubblika ta' Bashkortostan * Iċ-Ċentru Xjentifiku ta' Ufa tal-Akkademja Russa tax-Xjenza (USC RAS) == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|TUR}} [[Ankara]] ([[Turkija]]) ; * {{Flagicon|KAZ}} [[Astana]] ([[Każakistan]]) ; * {{Flagicon|CHN}} [[Hefei]] ([[Ċina]]) ; * {{Flagicon|KGZ}} [[Bixkek]] ([[Kirgiżistan]]) ; * {{Flagicon|GER}} [[Halle]] ([[Ġermanja]]) ; * {{Flagicon|BLR}} [[Minsk]] ([[Belarussja]]) ; * {{Flagicon|CHN}} [[Nanchang]] ([[Ċina]]) ; * {{Flagicon|CHN}} [[Qiqihar]] ([[Ċina]]) ; * {{Flagicon|CHN}} [[Shenyang]] ([[Ċina]]). == Referenzi == 1dvwaprb1fdq09r5iu4yww44iwqrf4g 0 34645 333819 332627 2026-11-08T02:57:51Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333819 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Homiel''' (bil- Belarus) : {{Lang|be|Гомель}} ) jew '''Gomel''' (bir- {{Lang-ru|Гомель}} ) hija belt fil- [[Belarussja|Belarus]] u l kapitali tal- voblast ta' Homiel . Il-popolazzjoni tagħha kienet ta' {{nombre|535229|habitants}} fl- 2017, u b'hekk hija t-tieni l-akbar belt fil-[[Belarussja|Belarus]]. == Ġeografija == Homiel tinsab 282 km fix-Xlokk ta' [[Minsk]], qrib il-fruntieri mal-[[Ukrajna]] u r-[[Russja]]. Il-belt hija mxarrba mix-Xmara Sozh, li tisfaċċa fid-Dnieper madwar ħamsin kilometru fin-nofsinhar. == Storja == [[Stampa:Палацава-паркавы комплекс ў Гомелі. Фасад палаца.jpg|nofs|daqsminuri|Il-Palazz ta' Gomel]] Id-data eżatta tat-twaqqif ta' Homiel mhix magħrufa, iżda l-ewwel darba li tissemma hija f'kronika fl-1142. Din id-data ġeneralment titqies bħala d-data tat-twaqqif tagħha. Ix-xtut fuq in-naħa l-oħra tax-Xmara Soj imbagħad kienu okkupati minn belt oħra, Bielitsa<ref>{{Ċita web|url=https://www.belarus.org.uk/gomel.html|titlu=Gomel, Belarus - a History|sit=www.belarus.org.uk|data-aċċess=2026-09-23|arkivju-data=2026-05-18|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260518033550/http://www.belarus.org.uk/gomel.html|url-status=dead}}</ref>. Bħal ħafna bliet Belarussi fil-Medju Evu, Homiel iffaċċjat invażjonijiet u attakki Tatari mill-Orda tad-Deheb u fittxet il-protezzjoni tal-Gran Dukat tal-[[Litwanja]], li annessaha. L-għaqda tal-Gran Dukat mar-[[Renju tal-Polonja]] fl-1569 għamlet lil Homiel belt fuq il-fruntiera tal-[[Commonwealth tan-Nazzjonijiet|Commonwealth]] Pollakk-Litwan. Fl-1772, il-parti tal-lvant tal-Belarus ġiet annessa mal-[[Imperu Russu]]<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Siege of Gomel|url=https://en.wikipedia.org/w/index.php?title=Siege_of_Gomel&oldid=1370741544|data-aċċess=2026-09-23|lingwa=en|data=2026-08-22|iktar=Page Version ID: 1370741544}}</ref>. Fl-1775, it-Tsarina [[Katerina II tar-Russja|Katerina II]] tat il-belt bħala rigal lil wieħed mill-favoriti tagħha, [[Pyotr Alexandrovich Rumyantsev]], li rċieva wkoll il-gvernatur tal-[[Ukrajna]]. Huwa stabbilixxa ruħu f'Homiel u bena palazz u katidral, imdawwar b'park vast. Martu, Irina, ikkontribwiet għar-reputazzjoni tajba tagħha billi bniet sptar, orfanatrofju, u skola tal-mużika għat-tfal foqra<ref>{{Ċita web|url=https://www.kupi.com/en/explore/belarus/gomel/history|titlu=Gomel History Guide – Timeline, Architecture & Figures|sit=Kupi.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-23}}</ref>. Fl-1854, Bielitsa ġiet annessa ma' Homiel, u minn dakinhar iffurmat distrett tagħha. Matul is-sajf tal-1903, tentattiv ta’ pogrom falla minħabba d-determinazzjoni ta’ grupp ta’ awtodifiża Lhudija organizzat mill-Bund. Mitejn Lhudi armati rrepellaw lill-attakkanti. Matul [[it-Tieni Gwerra Dinjija]], Homiel kienet okkupata mill-[[Ġermanja Nażista]] mid-19 ta’ Awwissu 1941 sas-26 ta’ Novembru 1943. Aktar minn nofs il-popolazzjoni Lhudija tagħha mietet matul il-gwerra. Fl-1941, f’jumejn biss, 2,500 Lhudi minn Homiel, internati f’kamp ħdejn Monastyrek, ġew sparati f’foss kontra t-tankijiet ħdejn Lechtchinec. Il-belt kważi nqerdet għalkollox matul il-gwerra<ref>{{Ċita web|url=https://www.kupi.com/en/explore/belarus/gomel/history|titlu=Gomel History Guide – Timeline, Architecture & Figures|sit=Kupi.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-09-23}}</ref>. Fl-1986, Homiel kienet waħda mill-ewwel bliet affettwati mis-sħaba radjuattiva kkawżata mid-diżastru nukleari ta’ Chernobyl. Il-belt tibqa’ waħda mill-aktar irradjati fl-[[Ewropa]] kollha, u l-popolazzjoni tagħha qatt ma ġiet evakwata wara d-diżastru. == Ekonomija == Homiel, fil-quċċata ta' reġjun produttiv kbir, għandha 101 kumpanija industrijali, 15-il bank u 316-il fabbrika. == Trasport == Is-sistema tat-trasport pubbliku tuża aktar minn 1,000 xarabank u trolleybus. Fl-2006 ġew irreġistrati aktar minn 210 miljun vjaġġ ta' passiġġieri. Is-servizzi tat-taxi ($10 għal vjaġġ f'direzzjoni waħda ġewwa l-belt) huma disponibbli 24 siegħa kuljum. Il-belt hija ċentru ferrovjarju importanti fin-naħa tax-xlokk tal-Belarus, peress li tinsab f'nofs triq fuq il-konnessjoni ferrovjarja Minsk-Kyiv. Il-post strateġiku ta' Gomel ħdejn il-fruntiera mar-[[Russja]] u l-[[Ukrajna]] jipprovdi konnessjoni diretta man-netwerks ferrovjarji vasti taż-żewġ pajjiżi<ref>{{Ċita web|url=http://www.gorod.gomel.by/page.aspx?module=text&page_id=70&section_id=97|titlu=Транспорт {{!}} ОТКРОЙ ГОМЕЛЬ|kunjom=Гомельский городской информационный центр|sit=www.gorod.gomel.by|data-aċċess=2026-09-23}}</ref>. In-netwerk tat-trolleybus fetaħ fl-20 ta' Mejju 1962 u issa jikkonsisti minn 23 rotta (mingħajr ma jingħaddu l-varjazzjonijiet). Fil-15 ta' Diċembru 2010, wara l-kostruzzjoni ta' netwerk ta' wajers overhead fi Triq Egorenko, Sviridov, u Chechersk, infetħet linja ġdida tat-trolleybus mingħajr binarji sat-terminus "Klinkowski Neighborhood," li rriżultat f'bidla fir-rotot tat-trolleybus 9, 16, u 17. It-tul tan-netwerk huwa ta' madwar 74 km, u t-tul totali tar-rotot tat-trolleybus huwa ta' 475 km. Il-vetturi ferrovjarji jinkludu t-tipi ACSM-201, ACSM-321, MAZ-203T, u ACSM-213. Hemm aktar minn 60 rotta tal-karozzi tal-linja li jkopru total ta' 670 km, u numru ta' rotot espressi. Il-vetturi ferrovjarji jikkonsistu prinċipalment minn karozzi tal-linja MAZ-105, MAZ-107, MAZ-103, u sa ċertu punt MAZ-203, MAZ-206, u mill-2014, il-MAZ-215 b'kapaċità extra-kbira u art baxxa. Ir-rotot espressi jużaw karozzi tal-linja tat-tip Rodemich-A. L-24 linja tal-minibuses jużaw vannijiet Ford Transit, GAZelle, [[Mercedes-Benz]], u [[Peugeot]]<ref>{{Ċita web|url=https://gomel.gov.by/en/content/social-sphere/transport-i-ekologiya/|titlu=}}</ref>. L-Ajruport ta' Gomel jinsab 8 km fil-grigal tal-belt. == Kultura == [[Stampa:Гомельский областной драматический театр.jpg|nofs|daqsminuri|It-teatru reġjonali]] Matul l-istorja ta’ tmien mitt sena ta’ Gomel, ftit biss postijiet ta’ interess ġew ippreservati. Numru żgħir minnhom jappartjenu għas-snin 1700 u 1800, filwaqt li l-parti prinċipali tappartjeni għas-sekli 20 u 21. Il-biċċa l-kbira tal-monumenti arkitettoniċi tas-seklu 20 imorru lura għas-snin 1950. Dawn huma l-aktar ikkonċentrati fiċ-ċentru tal-belt. Fost il-postijiet ta’ interess hemm ir-Residenza Rumyantsev-Paskevich, il-Ġnien tax-Xitwa, il-Katidral ta’ San Pietru u San Pawl, il-Mużew tal-Għerf Lokali tal-Oblast ta’ Gomel (Reġjonali), il-Kaċċa, iċ-Ċirku tal-Istat ta’ Gomel, il-Gallerija tal-Arti Gabriel Kh. Vaščanka [be], u t-Teatru tad-Drama Reġjonali ta’ Gomel. Ir-Rota Ferris u t-Torri Ferris, li jinsabu fil-park ftit mijiet ta’ metri mill-kumpless tal-palazz, huma popolari għall-esplorazzjoni tal-belt. Peress li t-topografija ta’ Gomel hija relattivament ċatta, l-għoli tal-bini tal-madwar jagħmilha faċli biex wieħed jara l-belt mir-rota u mit-torri tal-għassa. [[Stampa:Aerial view of Saint Nicholas monastery in Gomel, Belarus DJI 3862-HDR (51582570124).jpg|nofs|daqsminuri|Monasteru ta' San Nikola]] == Edukazzjoni == L-universitajiet ta’ Gomel jinkludu l-Università Statali ta’ Gomel Francisk Skorina, l-Università Teknika Statali ta’ Gomel Pavel Sukhoi, u l-Università Medika Statali ta’ Gomel. L-Università Medika Statali ta’ Gomel tipprovdi klassijiet kemm bl-Ingliż kif ukoll bir-Russu<ref>{{Ċita web|url=https://gsmu.by/en/|titlu=Gomel State Medical University|sit=Gomel State Medical University|lingwa=ru|data-aċċess=2026-09-23|arkivju-data=2026-01-24|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260124113053/https://gsmu.by/en/|url-status=dead}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.gsu.by/en|titlu=Главная страница {{!}} Francisk Skorina Gomel State University|sit=www.gsu.by|data-aċċess=2026-09-23}}</ref>. == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|SCO}} [[Aberdeen]] ([[Skozja]] / [[Renju Unit]]) ; * {{Flagicon|RUS}} [[Armavir]] ([[Russja]]) ; * {{Flagicon|RUS}} [[Briansk]] ([[Russja]]) ; * {{Flagicon|BUL}} [[Burgas]] ([[Bulgarija]]) ; * {{Flagicon|FRA}} [[Clermont-Ferrand]] ([[Franza]]) ; * {{Flagicon|UKR}} [[Donetsk]] ([[Ukrajna]]) ; * {{Flagicon|RUS}} [[San Pietruburgu]] ([[Russja]]) ; * {{Flagicon|RUS}} [[Kursk]] ([[Russja]]) ; * {{Flagicon|LVA}} [[Liepāja]] ([[Latvja]]) ; * {{Flagicon|RUS}} [[Protvino]] ([[Russja]]) ; * {{Flagicon|POL}} [[Radom]] ([[Polonja]]) ; * {{Flagicon|RUS}} [[Rostov fuq id-Don]] ([[Russja]]) ; * {{Flagicon|UKR}} [[Kiev]] ([[Ukrajna]]) ; * {{Flagicon|RUS}} [[Sourdout]] ([[Russja]]) ; * {{Flagicon|CHN}} [[Huai'an]] ([[Ċina]]) ; * {{Flagicon|UKR}} [[Ċernihiv]] ([[Ukrajna]]) ; * {{Flagicon|RUS}} [[Moska]] ([[Russja]]) ; * {{Flagicon|CHN}} [[Ħarbin]] ([[Ċina]]). == Referenzi == ctx706we43vj7nt9e2w4agk68p4o2o0 0 34654 333785 332682 2026-11-07T14:05:51Z JovalQC 21720 /* */ Link 333785 wikitext text/x-wiki {{Infobox city|kind of province2=[[Dipartiment ta' Franza|Dipartiment]]|province2=[[Pirinej Atlantiki]]|kind of province=[[Reġjun ta' Franza|Reġjun]]|province=[[File:Flag of Nouvelle-Aquitaine.svg|23px]] [[Nouvelle-Aquitaine]]}} '''Bayonne,''' ''Baiona'' [[Lingwa Baska|bil-Bask]] u bil-Gaskon, hija komunali [[Franza|Franċiża]] u waħda miż-żewġ sottoprefetturi tad- dipartiment ta' Pyrénées-Atlantiques, fir -reġjun ta' [[Nouvelle-Aquitaine]] . Fl-1023, Bayonne kienet il-belt kapitali ta' Labourd, u espandiet fis- {{s-|XII}} lejn u lil hinn mix- Nive, meta nbena l-ewwel pont fuq l- Adour . Wara ż-żwieġ fl-1152 ta' Eleanor ta' Aquitaine ma' Henry Plantagenet, Konti ta' Anjou u Maine, Duka tan-Normandija u futur Re tal-Ingilterra, il-belt kisbet importanza militari u speċjalment kummerċjali, grazzi għall-kummerċ marittimu mal-Ingilterra. Ġiet separata mill-viskontea ta' Labourd fl -1177 minn Richard the Lionheart . Dan tal-aħħar jikkonferma jew jistabbilixxi għadd ta’ drittijiet jew libertajiet għall-katidral kif ukoll għall-abitanti.<ref>{{Ċita pubblikazzjoni |last=Boutoulle |first=Frédéric |date=2011 |title=Richard cø eur de Lion, Bayonne et le Labourd (1169-1199) |url=https://hal.archives-ouvertes.fr/hal-01537354 |journal=Annales du Midi |issue=275 |page=325–351 |access-date=2018-01-30}}.</ref> Il-belt tinnegozja direttament mal-Ingilterra u l-Olanda. Fl -1451, il-belt ittieħdet mill- Kuruna ta' Franza, fi tmiem il-Gwerra tal-Mitt Sena . It-telf tal-kummerċ mal-Ingliżi u t-tbajja’ tax-xmara, imbagħad iċ-ċaqliq tagħha lejn it-tramuntana, dgħajfuha Madankollu, id-distrett ta’ Saint-Esprit żviluppa, grazzi għall-wasla ta’ popolazzjoni Lhudija li kienet qed taħrab mill- [[Inkwiżizzjoni Spanjola]] . Bayonne għandha r-reputazzjoni tagħha fil-qasam taċ-ċikkulata lil din il-komunità. Il-kors tal-Adour ġie mibdul fl-1578 taħt id-direzzjoni ta' Louis de Foix, u x-xmara, meta rritornat lejn il-ħalq tagħha ta' qabel, irrestawrat lill-port ta' Bayonne l-attività li kienet intilfet għal aktar minn {{Nowrap|cent ans}} . {{s-|XVII}}, il-belt ġiet imsaħħa minn Vauban .Fl -1814, Bayonne u l-inħawi tagħha kienu x-xena ta' ġlied bejn it-truppi Napoleoniċi u l-koalizzjoni Spanjola-Anglo-Portugiża mmexxija mid- Duka ta' Wellington. il-belt imbagħad għaddiet mill-assedju finali tagħha. Fl-1951 ġie skopert il- qasam tal-gass ta' Lacq, il -kubrit fatali estratt u ż-żejt assoċjat intbagħtu mill- port ta' Bayonne . Matul it-tieni nofs {{s-|XX}}, inbnew ħafna kumplessi kbar ta' djar, li ffurmaw kwartieri ġodda fil-periferija, u l-belt espandiet biex tifforma konurbazzjoni ma' Anglet u Biarritz. ; din l-agglomerazzjoni ssir il-qalba ta' żona urbana vasta tal-Bask-Landes. Fl-2016, Bayonne kienet muniċipalità b'aktar minn {{nombre|50000|habitants}}, l-aktar waħda ewlenija fiż-żona urbana ta' Bayonne fejn tmiss ma ' Anglet u Biarritz . Minkejja l-influwenzi mħallta tagħha, issa hija rikonoxxuta bħala l-belt ewlenija tal- Pajjiż Bask Franċiż . Bħala konnessjoni importanti fl- Ewrobelt Baska Bayonne-San Sebastián, għandha rwol ta' kapitali kummerċjali u turistika tal -baċir tal-Adour (il-kapitali industrijali u amministrattiva hija Pau ). L-industrija moderna {{incise|[[métallurgie]] et [[industrie chimique|produits chimiques]]}} setgħet tistabbilixxi ruħha hemmhekk, grazzi għall-provvista u l-possibbiltajiet tat-tbaħħir bil-baħar mill -port tagħha. Iżda huma primarjament l-attivitajiet tas-servizzi li, llum, jirrappreżentaw l-akbar sors ta' impjiegi. Bayonne hija wkoll kapitali kulturali, belt b'influwenzi Baski u Gaskoni u b'passat storiku għani. Il-wirt tagħha jinsab fl-arkitettura tagħha, fid-diversità tal-kollezzjonijiet tal-mużewijiet tagħha, iżda wkoll fl-ispeċjalitajiet gastronomiċi tagħha jew fl-avvenimenti tradizzjonali tagħha bħall- festivals famużi ta' Bayonne. == Ġeografija == Bayonne tinsab fin-nofsinhar tal-punent ta' [[Franza]] fuq il-fruntiera tal-punent bejn il-[[Pajjiż Bask]] u l-[[Gascony]]. Din żviluppat fil-konfluwenza tal-Adour u t-tributarju tagħha fuq ix-xatt tax-xellug, in-Nive, 6 km mill-kosta Atlantika. Il-komun kien parti mill-provinċja Baska ta' Labourd. == Klima == Il-klima ta' Bayonne hija relattivament simili għal dik tal-ġar tagħha [[Biarritz]], deskritta hawn taħt, b'xita pjuttost qawwija; il-klima oċeanika hija dovuta għall-prossimità tal-[[Oċean Atlantiku]]. It-temperatura medja tax-xitwa hija madwar 8 °C, u madwar 20 °C fis-sajf. L-inqas temperatura rreġistrata kienet −12.7 °C fis-16 ta' Jannar 1985 u l-ogħla 40.6 °C fl-4 ta' Awwissu 2003 fil-mewġa tas-sħana Ewropea tal-2003. Ix-xita fuq il-kosta Baska rarament tkun persistenti ħlief matul maltempati tax-xitwa. Ħafna drabi tieħu l-forma ta' maltempati qawwija ta' żmien qasir<ref>{{Ċita web|url=https://www.lachainemeteo.com/meteo-france/ville-57719/previsions-meteo-bayonne-aujourdhui|titlu=Meteo Bayonne (64100) - Pyrénées-Atlantiques : Prévisions Meteo GRATUITE à 15 jours|data=2026-09-26|sit=La Chaîne Météo|lingwa=fr|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. == Storja == Bayonne nbniet fi ħdan is-swar tagħha, li għal żmien twil rażżnu l-espansjoni tagħha. Data ewlenija kienet id-demilitarizzazzjoni tal-belt fl-1907, li xprunat l-iżvilupp ta’ kwartieri ġodda, u ħolqot estensjoni vera tal-belt storika lil hinn mis-swar<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Bayonne|isem=Ville de|titlu=Comprendre la formation de la ville|url=https://www.bayonne.fr/cest-a-bayonne/culture/histoire-et-patrimoines/une-ville-dart-et-dhistoire/comprendre-la-formation-de-la-ville|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2026-09-26|arkivju-data=2022-12-15|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20221215014927/https://www.bayonne.fr/cest-a-bayonne/culture/histoire-et-patrimoines/une-ville-dart-et-dhistoire/comprendre-la-formation-de-la-ville|url-status=dead}}</ref>. '''<big>Minn Lapurdum sa Baiona</big>''' Lapurdum, il-kamp [[Ruman]] li ta lok għal Bayonne, ġie stabbilit fil-konfluwenza tax-xmajjar Adour u Nive, fuq għolja madwar għaxar metri għolja. Fir-4 seklu WK, kien imdawwar b'ħajt fortifikat, u b'hekk sar żona protetta, li ddeterminat il-futur tas-sit. Madwar din il-konfluwenza, żewġ distretti storiċi tal-belt ħadu forma matul il-Medju Evu: ''Grand-Bayonne'', fuq l-għoljiet li jdawru l-katidral, u ''Petit-Bayonne'', aktar 'l isfel fuq ix-xatt tal-lemin tax-xmara Nive. Il-belt minn dakinhar 'il quddiem bdiet tissejjaħ ''Baiona''. Fid-daħla tat-tramuntana tal-belt, fuq ix-xatt tal-lemin tax-[[xmara Adour]], is-subborg ta' Saint-Esprit jikkostitwixxi t-tielet distrett storiku medjevali<ref>{{Ċita web|url=https://www.guide-du-paysbasque.com/fr/experiences/culturelle/article-bayonne-ville-d-art-et-d-histoire-140.html|titlu=Bayonne, ville d’art et d’histoire - Guide du Pays Basque|sit=www.guide-du-paysbasque.com|lingwa=fr|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. '''<big>Bayonne, fortizza u port</big>''' It-tisħiħ tal-fortifikazzjonijiet fis-sekli 16 u 17 ħoloq ċirku veru ta’ ħitan li llum jdawwar il-qalba tal-belt. Minħabba n-nuqqas ta’ spazju, id-djar inbnew ’il fuq, u okkupaw l-ispazju tal-btieħi u l-ġonna. Il-vokazzjoni marittima ta’ Bayonne, it-tarzni rinomati tagħha, u l-kummerċ fuq distanzi twal tagħha għamluha belt portwarja prestiġjuża ħafna, ċentru għall-merkanzija bejn it-Tramuntana u n-Nofsinhar tal-[[Ewropa]]. '''<big>Bayonne qed tiftaħ u timmodernizza</big>''' Il-belt daħlet fl-era moderna fis-seklu 19 b'faċilitajiet ġodda: stazzjon tal-ferrovija, swali tas-swieq, biċċeriji, sptar, skola sekondarja, pontijiet tal-ġebel, u toroq ġodda. L-annessjoni ta' Saint-Esprit, komunali fir-reġjun ta' Landes mir-[[Rivoluzzjoni Franċiża]] 'l hawn, fetħet prospetti wesgħin għall-iżvilupp urban<ref>{{Ċita web|url=https://www.guide-du-paysbasque.com/fr/experiences/culturelle/article-bayonne-ville-d-art-et-d-histoire-140.html|titlu=Bayonne, ville d’art et d’histoire - Guide du Pays Basque|sit=www.guide-du-paysbasque.com|lingwa=fr|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. '''<big>Bayonne barra l-ħitan</big>''' Mill-1907, id-data tad-dekummissjonar tal-fortizza, il-belt setgħet tespandi barra l-fortifikazzjonijiet tagħha. Fuq art li issa kienet meħlusa mir-restrizzjonijiet militari, żviluppat madwar iċ-ċentru storiku tagħha, u tat lok għad-distretti ta’ Lachepaillet (Arènes), Marracq u Polo-Beyris, imbagħad għall-iżvilupp ta’ proġetti kbar ta’ akkomodazzjoni kollettiva (Balichon, Sainte-Croix, Habas-la-Plaine, Codry, Sainsontan)<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Bayonne|isem=Ville de|titlu=Comprendre la formation de la ville|url=https://www.bayonne.fr/cest-a-bayonne/culture/histoire-et-patrimoines/une-ville-dart-et-dhistoire/comprendre-la-formation-de-la-ville|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2026-09-26|arkivju-data=2022-12-15|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20221215014927/https://www.bayonne.fr/cest-a-bayonne/culture/histoire-et-patrimoines/une-ville-dart-et-dhistoire/comprendre-la-formation-de-la-ville|url-status=dead}}</ref>. == Ekonomija == Mibnija storikament fil-konfluwenza tax-xmajjar Nive u Adour, Bayonne stabbiliet ruħha bħala l-belt kapitali ekonomika tal-[[Pajjiż Bask Franċiż]]. L-ekonomija tagħha hija bbażata fuq bilanċ bejn l-attivitajiet portwarji u industrijali, il-kummerċ fiċ-ċentru tal-belt u identità rurali qawwija<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Bayonne|isem=Ville de|titlu=Le commerce en quelques chiffres|url=https://www.bayonne.fr/jhabite-a-bayonne/economie-emploi/le-commerce-en-quelques-chiffres|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2026-09-26|arkivju-data=2026-03-30|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260330132452/https://www.bayonne.fr/jhabite-a-bayonne/economie-emploi/le-commerce-en-quelques-chiffres|url-status=dead}}</ref>. '''<big>Il-Port ta' Bayonne</big>''' Il-[[:fr:Port_de_Bayonne|Port ta’ Bayonne]] (il-11-il l-akbar port fi [[Franza]]) huwa wieħed mill-pilastri ekonomiċi ewlenin tar-reġjun, u jiġġenera madwar 3,500 impjieg dirett u indirett. Jimmaniġġja aktar minn 2.5 miljun tunnellata ta’ merkanzija fis-sena f’erba’ setturi ewlenin<ref>{{Ċita web|url=https://www.bayonne.port.fr/fr/|titlu=Port de Bayonne au Pays basque (64) - Site officiel|sit=https://www.bayonne.port.fr/|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>: * Metallurġija: proċessuri u fabbriki tat-tidwir (bħal Celsa jew il-Laminoir des Landes), li jirrappreżentaw kważi nofs it-tunnellaġġ. * Agronegozju: esportazzjonijiet ta' qamħ mill-Baċir ta' Aquitaine, primarjament ittrasportat bil-ferrovija. * Fertilizzanti u kimiċi: ħażna industrijali u ridistribuzzjoni. * Injam u prodotti tal-foresti: l-iżbokk għall-industrija reġjonali tal-injam. Il-port jimmodernizza l-infrastruttura tiegħu regolarment (bħall-iżvilupp tal-moll ta' Armand-Gommès) biex isaħħaħ il-bidla modali ferrovjarja u d-dekarbonizzazzjoni. '''<big>Il-qalba kummerċjali tal-Pajjiż Bask</big>''' Bayonne għandha rwol ta’ ċentru kummerċjali u ta’ servizzi għaż-żona kollha tal-BAB (Bayonne-Anglet-Biarritz) u l-[[Pajjiż Bask]] intern: * Ċentru kummerċjali dens ħafna tal-belt: strutturat madwar Grand Bayonne, Petit Bayonne, u Saint-Esprit, il-qalba storika tiftaħar b'rata ta' postijiet vakanti kummerċjali partikolarment baxxa. * Maġġoranza ta' negozji indipendenti: il-belt hija distinta minn preżenza qawwija ta' artiġjani u bejjiegħa bl-imnut indipendenti aktar milli biss ktajjen nazzjonali kbar. * Ċentru amministrattiv u tal-kura tas-saħħa: il-belt hija d-dar taċ-Ċentru tal-Isptar Côte Basque (wieħed mill-akbar impjegaturi fiż-żona), il-kwartieri ġenerali tal-Kamra tal-Kummerċ u l-Industrija ta' Bayonne Pays Basque, u s-sottoprefettura. '''<big>Għarfien agroalimentari u tradizzjonali</big>''' L-ekonomija ta' Bayonne tikseb valur miżjud reali mis-setturi tal-prodotti lokali u tal-artiġjanat tagħha: * Perżut ta' Bayonne (IĠP): strutturat madwar il-Konsorzju tal-Perżut ta' Bayonne, dan is-settur jappoġġja għexieren ta' kumpaniji tal-ikkurar u l-ipproċessar. * It-tradizzjoni taċ-ċikkulata: il-kapitali storika taċ-ċikkulata fi [[Franza]] mis-seklu 17, Bayonne żżomm netwerk vibranti ta' ċikkulatiera u artiġjani ewlenin<ref>{{Ċita web|url=https://www.atelierduchocolat.fr/fr/?srsltid=AU7gw4XwRUxH8z87Ype7AIsc1SsrSZPBhIcdMh3lFCnacGVfwWQR7WRJ|titlu=Bouquets de Chocolat & Cadeaux Gourmands {{!}} Livraison Gratuite 24h|data=2026-09-21|sit=Atelier du Chocolat|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. * Gastronomija u ristoranti: ix-[[Xmara Nive]] u s-swali tas-swieq jiffurmaw il-qalba tas-settur tar-ristoranti, mutur ewlieni tal-impjiegi lokali<ref>{{Ċita web|url=https://www.visitbayonne.com/vos-envies/pourquoi-visiter-bayonne/bayonne-ville-de-gastronomie/|titlu=Bayonne : une ville de gastronomie sur la côte basque|sit=https://www.visitbayonne.com/|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. == Saħħa == Bayonne hija ċ-ċentru ta' ħafna mis-servizzi tal-isptar għall-agglomerazzjoni ta' Bayonne u n-nofsinhar ta' [[Landes]]. F'dan il-qasam, l-abitanti kollha huma inqas minn 35 km minn sptar li joffri kura medika, ostetrika, kirurġika, jew psikjatrika. L-isptarijiet għall-Kosta Baska kollha huma prinċipalment stabbiliti f'Bayonne (is-sit ewlieni ta' Saint-Léon u Cam-de-Prats) u wkoll f'[[Saint-Jean-de-Luz]] li għandha diversi kliniċi<ref>{{Ċita web|url=https://www.ch-cote-basque.fr/|titlu=Centre Hospitalier de la Côte Basque|sit=https://www.ch-cote-basque.fr/|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. == Edukazzjoni == Il-komun ta' Bayonne huwa marbut mal-Akkademja ta' Bordeaux. Għandu ċentru ta' informazzjoni u gwida (CIO). Mill-14 ta' Diċembru 2015, Bayonne kellha 10 kindergartens, 22 skola elementari jew primarja (12-il skola pubblika u 10 skejjel primarji privati inklużi żewġ ikastolas). 2 kulleġġi pubbliċi (il-kulleġġi Albert Camus u Marracq), 5 kulleġġi privati (La Salle Saint-Bernard, Saint Joseph, Saint-Amand, Notre-Dame u Largenté) li jissodisfaw il-kriterji tal-ewwel ċiklu ta' studji tat-tieni grad. Għat-tieni ċiklu, Bayonne għandha 3 skejjel sekondarji pubbliċi (l-iskola René-Cassin (edukazzjoni ġenerali), l-iskola Louis de Foix (edukazzjoni ġenerali, teknoloġika u vokazzjonali), u l-iskola vokazzjonali Paul Bert), 4 skejjel sekondarji privati (Saint-Louis Villa Pia (edukazzjoni ġenerali), Largenté, Bernat Etxepare (ġenerali u teknoloġika), u l-iskola vokazzjonali Le Guichot)<ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Ministère de l'Éducation nationale et de la Jeunesse|titlu=Annuaire : Résultats de recherche|url=https://www.education.gouv.fr/pid24302/annuaire-resultat-recherche.html?lycee_name=&localisation=1&ville_name=bayonne|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2026-09-26|arkivju-data=2020-01-24|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200124065221/https://www.education.gouv.fr/pid24302/annuaire-resultat-recherche.html?lycee_name=&localisation=1&ville_name=bayonne|url-status=dead}}</ref>. Hemm ukoll il-Konservatorju tal-Mużika, Żfin, u Arti Drammatika Maurice Ravel u l-iskola tal-arti tal-komunità urbana ta' Bayonne-Anglet-Biarritz. == Reliġjon == [[Stampa:France-Bayonne-Cathedrale Sainte-Cecile.jpg|nofs|daqsminuri|[[Katidral ta’ Santa Ċeċilja ta' Bayonne|Katidral ta’ Santa Ċeċilja]]]] '''Qima Kattolika''' Bayonne tappartjeni għad-Djoċesi ta' Bayonne, Lescar, u Oloron, li ilha djoċesi suffragjana tal-Arċidjoċesi ta' Bordeaux mill-2002. Marc Aillet ilu l-isqof ta' din id-djoċesi mill-15 ta' Ottubru 2008. L-isqof jinsab f'Bayonne, fi Place Monseigneur-Vansteenberghe. Minbarra l-Katidral ta' Santa Marija (fid-distrett ta' Grand Bayonne), Bayonne għandha l-knejjes tal-Ispirtu s-Santu, Sant' Andrija (Rue des Lisses), l-Arena Rumana (Avenue de la Légion-Tchèque), San Stiefnu, u Sant' Amand (Avenue Maréchal-Soult). Il-monasteru Karmelitan f'Bayonne, li jinsab fid-distrett ta' Marracq, ilu jospita komunità ta' sorijiet Karmelitani mill-1858. It-Triq ta' Baztan (ruta del Baztan jew camino Baztanés) hija r-rotta tal-pellegrinaġġ lejn [[Santiago de Compostela]], li taqsam il-[[Pirinej-Monte Perdido|Pirinej]] fl-iktar punt tal-punent tagħha u tgħaddi mill-iktar passaġġ baxx (Col de Belate, 847 m). Hija r-rotta antika li kienu jieħdu l-pellegrini li kienu jaslu Bayonne, jew tul il-kosta fuq ir-rotta ta' Soulac, jew għax kienu jiżbarkaw hemm mill-[[Ingilterra]], pereżempju, biex jingħaqdu mal-Camino Francés malajr kemm jista' jkun f'[[Pamplona]]. Ir-rotta ta' Bayonne terġa' tingħaqad mal-Camino Francés aktar 'l isfel mix-xmara, f'[[Burgos]]. '''Qima Iżraelita''' Is-sinagoga nbniet fl-1837 fid-distrett ta’ Saint-Esprit, fit-tramuntana tal-belt. Il-komunità Lhudija ta’ Bayonne ilha stabbilita sew. Ġiet iffurmata minn diversi gruppi ta’ refuġjati minn Navarra u l-[[Portugall]] li stabbilew ruħhom f’Saint-Esprit-lès-Bayonne wara t-tkeċċija tal-Lhud minn [[Spanja]] fl-1492 u mill-[[Portugall]] fl-1496. Fl-1846, ġie stabbilit konsistorju f’Saint-Esprit, li ġie inkorporat f’Bayonne fl-1857. '''Qima musulmani''' Il-moskea ta’ Bayonne tinsab fi ''rue Joseph-Latxague''. Hija l-kwartieri ġenerali tal-assoċjazzjoni kulturali tal-Musulmani tal-Kosta Baska<ref>{{Ċita web|url=https://www.guidemusulman.com/mosquee/1053/64100-mosquee-a-bayonne|titlu=Mosquée à Bayonne {{!}} Bayonne {{!}} 64100|sit=www.guidemusulman.com|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. '''Qima Protezzjoni''' Il-knisja Protestanta f’Bayonne, imwaqqfa fl-1849, tinsab fil-kantuniera ta’ Rue Albert-Ier u Rue du Temple. Il-parroċċa hija membru tal-Knisja Protestanta Magħquda ta’ Franza<ref>{{Ċita web|url=https://epudf-cotebasque.fr/|titlu=Epudf Cotebasque|sit=Epudf Cotebasque|lingwa=fr|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. Knisja Evanġelika tinsab fid-distrett ta’ Saint-Esprit, kif ukoll knisja li tappartjeni lill-Knisja Evanġelika Żingara, li hija wkoll membru tal-Federazzjoni Protestanta ta’ Franza<ref>{{Ċita web|url=https://www.eglises.org/?s=&state=65/|titlu=Pyrénées-Atlantiques (66) - Églises.org|sit=www.eglises.org|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. == Sports == '''<big>Qdif</big>''' It-tbaħħir ilu jiġi pprattikat fuq ix-xmajjar Nive u Adour min-nies ta’ Bayonne. Żewġ klabbs jikkompetu, is-Soċjetà Nawtika ta’ Bayonne (SNB) (maħluqa fl-1875) u l-Klabb tat-Tbaħħir ta’ Bayonne — maħluq fl-1904 minn eks membri tal-SNB — li aktar tard sar klabb sportiv biss. '''<big>Rugby</big>''' Ir-rugby wasal fil-[[Pajjiż Bask]] fl-aħħar tas-seklu 19, bil-wasla fl-1897 fl-iskola sekondarja ta’ Bayonne ta’ żagħżugħ ta’ 20 sena mir-reġjun ta’ Landes li kkonverta lil sħabu tal-klassi għar-rugby football, li hu stess kien skopra f’[[Bordeaux]]. Billi lagħbu fl-ispazji miftuħa ħdejn il-''Porte d'Espagne'', xerrdu l-entużjażmu tagħhom fi skejjel oħra f’Bayonne u [[Biarritz]], u wasslu għall-ħolqien tal-Biarritz Sporting Club u l-Biarritz Stade, li ngħaqdu fl-1913 biex isiru Biarritz Olympique. Hemm żewġ klabbs tar-rugby f'Bayonne : * [[:fr:Aviron_bayonnais_rugby_pro|Aviron Bayonnais rugby pro]]<ref>{{Ċita web|url=https://top14.lnr.fr/club/bayonne|titlu=Aviron Bayonnais {{!}} Top 14 - Site Officiel|sit=Ligue Nationale de Rugby|lingwa=fr|data-aċċess=2026-09-26}}</ref> * it-tim tar-rugby tal-irġiel tal-klabb multi-sportiv tal-Bayonne Sports Association '''<big>Pelota Baska</big>''' Bayonne hija ċentru importanti għall-pelota Baska. Il-[[Federazzjoni Franċiża tal-Pelota Baska]] għandha l-kwartieri ġenerali tagħha fit-''Trinquet Moderne'', ħdejn l-Arena Rumana. Il-plejers tal-pelota tal-belt rebħu bosta titli. Il-kampjonati tad-dinja saru hemmhekk fl-1978, flimkien mal-belt ta' [[Biarritz]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.visitbayonne.com/vos-envies/que-faire-et-que-voir-a-bayonne/visiter/parcours-de-decouverte/bayonne-et-la-pelote-un-jeu-un-sport-une-passion/|titlu=Le goût du partage : Pelote basque|sit=https://www.visitbayonne.com/|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2026-09-26}}</ref>. == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|POR}} [[Faro]] ([[Portugall]]) ; * {{Flagicon|ITA}} [[Ascoli Piceno]] ([[Italja]]) ; * {{Flagicon|USA}} [[Bayonne (Stati Uniti)|Bayonne]] ([[Stati Uniti]]) ; * {{Flagicon|USA}} [[Daytona Beach]] ([[Stati Uniti]]) ; * {{Flagicon|GRE}} [[Id-distrett ta' Hydra]] ([[Greċja]]) ; * {{Flagicon|FIN}} [[Kajaani]] ([[Finlandja]]) ; * {{Flagicon|ESP}} [[L'Hospitalet de Llobregat]] ([[Spanja]]) ; * {{Flagicon|HUN}} [[Nyíregyháza]] ([[Ungerija]]) ; * {{Flagicon|ESP}} [[Pamplona]] ([[Spanja]]) ; * {{Flagicon|ROU}} [[Satu Mare]] ([[Rumanija]]) ; * {{Flagicon|BUL}} [[Veliko Tarnovo]] ([[Bulgarija]]). == Referenzi == st495k744teg2mri97y04bw0wqhf9h0 0 34738 333811 333410 2026-11-08T01:04:04Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333811 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Charles Briffa''' (1951 – 21 ta' Settembru 2024) kien akkademiku, kritiku letterarju, lingwista, [[Traduzzjoni|traduttur]] u xandar [[Maltin|Malti]]. Huwa kien magħruf għall-istudji tiegħu dwar il-[[letteratura Maltija]], il-lingwa u t-traduzzjoni, kif ukoll għall-ħidma tiegħu bħala għalliem u lettur fl-[[Università ta' Malta]]. Bejn l-2000 u l-2004 serva bħala president tal-[[Akkademja tal-Malti]]. Matul il-karriera tiegħu rebaħ il-[[Premju Nazzjonali tal-Ktieb]] ħames darbiet, fosthom fl-2000 għall-ktieb ta' riċerka ''In-Novella Maltija''.<ref>{{Ċita web |url=https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/il-knk-isellem-lil-charles-briffa-xempju-ta-serjeta-fir-ricerka-u-responsabbilta-lejn-il-malti/ |titlu=Il-KNK isellem lil Charles Briffa – xempju ta' serjetà fir-riċerka u responsabbiltà lejn il-Malti |pubblikatur=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb |arkivju-data=2026-04-21 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260421163045/https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/il-knk-isellem-lil-charles-briffa-xempju-ta-serjeta-fir-ricerka-u-responsabbilta-lejn-il-malti/ |data-aċċess=2026-10-28 |url-status=dead }}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/academic-literary-critic-charles-briffa-dies-aged-73.1098382|titlu=Academic and literary critic Charles Briffa dies aged 73|kunjom=Malta|isem=Times Of|data=2024-09-21|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-10-28}}</ref> == Ħajja u edukazzjoni == Briffa twieled fl-1951. Huwa attenda l-Liċeo u kompla l-istudji tiegħu fl-Università Rjali ta' Malta, fejn fl-1973 kiseb il-Baċellerat bl-Unuri fl-Ingliż u fl-1980 il-Master of Arts. Studja wkoll fl-Università Statali ta' Oklahoma fl-[[Stati Uniti]] u kiseb diploma postgradwatorja fit-tagħlim tal-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]]. Fl-1996 kiseb id-dottorat fl-Università ta' Malta b'riċerka dwar il-letteratura Maltija u l-mudelli ritmiċi tagħha.<ref>{{Ċita |url=https://timesofmalta.com/article/academic-literary-critic-charles-briffa-dies-aged-73.1098382 |titlu=Academic and literary critic Charles Briffa dies aged 73 |pubblikatur=Times of Malta}}</ref> == Karriera akkademika == Briffa beda l-karriera tiegħu fit-tagħlim fil-Kulleġġ Stella Maris u wara ħadem bħala għalliem fi skejjel tal-gvern. Għallem diversi suġġetti, fosthom il-Malti, l-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]], l-Għarbi u l-Oqsma tal-Għerf. Aktar tard ħadem mal-Matsec Support Unit tal-Università ta' Malta, fejn ta wkoll lekċers fil-letteratura Maltija u fil-kritika letterarja. Fl-Università ta' Malta għallem fil-livell undergraduate u postgraduate, fosthom it-traduzzjoni u l-kitbiet ta' awturi Maltin. Kien ukoll involut fix-xandir universitarju, fejn ipparteċipa fi programmi dwar il-lingwa Maltija u l-istorja tagħha.<ref>{{Ċita |url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/131308/charles_briffa_literary_critic_who_championed_maltese_language_passes_away |titlu=Charles Briffa, literary critic who championed Maltese language, passes away |pubblikatur=MaltaToday |}}</ref> == Ħidma fil-lingwa u fil-letteratura == Briffa ppubblika bosta studji dwar il-letteratura Maltija, il-kritika letterarja, il-lingwistika kulturali u t-traduzzjoni. Ix-xogħol tiegħu kien jinkludi analiżi tal-istil letterarju, studji dwar il-lingwa u dizzjunarji. Huwa kien magħruf ukoll għat-traduzzjonijiet tiegħu ta' xogħlijiet letterarji minn lingwi oħra għall-Malti. Fl-1986 sar membru akkademiku tal-[[Akkademja tal-Malti|Akkademja tal-Malt]]<nowiki/>i. Wara li serva fil-kunsill u fuq il-bord editorjali tagħha, inħatar president tal-Akkademja tal-Malti, kariga li okkupa bejn l-2000 u l-2004. Bejn l-2005 u l-2008 kien membru tal-Kunsill Nazzjonali tal-Ilsien Malti.<ref>{{Ċita web |url=https://www.gov.mt/en/Government/DOI/Press%20Releases/PublishingImages/Pages/2020/December/13/pr202562/pr202562b.pdf |titlu=Prof Charles Briffa MOM |pubblikatur=Gvern ta' Malta |}}</ref> '''In-Novella Maltija''' Fl-2000 Briffa rebaħ il-Premju Nazzjonali tal-Ktieb fil-kategorija tar-riċerka bil-ktieb ''In-Novella Maltija'', ippubblikat bħala parti mis-sensiela ''Kullana Kulturali''. Ix-xogħol huwa studju dwar in-novella fil-letteratura Maltija u l-iżvilupp tagħha.<ref>{{Ċita web |url=https://ktieb.org.mt/mt/national-book-prize/ |titlu=Il-Premju Nazzjonali tal-Ktieb – Sena 2000: Kotba tal-1999 |pubblikatur=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb |4= |arkivju-data=2026-10-13 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20261013014742/https://ktieb.org.mt/mt/national-book-prize/ |data-aċċess=2026-10-28 |url-status=dead}}</ref> Briffa rebaħ dan il-premju f'okkażjonijiet oħra wkoll: fl-2009 għall-ktieb ''Il-Letteratura Maltija: L-Istorja tan-Narrattiva''; fl-2011 għat-traduzzjoni ta' ''Beowulf'' u għall-ktieb ''Il-Lingwa'', maħsub għat-tfal u ż-żgħażagħ; u fl-2013 għall-ktieb ''Joseph Vella Bondin: Drammaturgu''.<ref>{{Ċita web |url=https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/il-knk-isellem-lil-charles-briffa-xempju-ta-serjeta-fir-ricerka-u-responsabbilta-lejn-il-malti/ |titlu=Il-KNK isellem lil Charles Briffa – xempju ta' serjetà fir-riċerka u responsabbiltà lejn il-Malti |pubblikatur=Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb |1= |arkivju-data=2026-04-21 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260421163045/https://ktieb.org.mt/mt/uncategorized-mt/il-knk-isellem-lil-charles-briffa-xempju-ta-serjeta-fir-ricerka-u-responsabbilta-lejn-il-malti/ |data-aċċess=2026-10-28 |url-status=dead}}</ref> == Mewt == Charles Briffa miet fil-21 ta' Settembru 2024, fl-età ta' 73 sena. Wara mewtu, il-[[Kunsill Nazzjonali tal-Ktieb]] u l-Università ta' Malta sellmu l-memorja tiegħu u rrikonoxxew il-kontribut tiegħu għat-tagħlim, ir-riċerka u l-iżvilupp tal-letteratura u l-lingwa Maltija.<ref>{{Ċita |url=https://timesofmalta.com/article/academic-literary-critic-charles-briffa-dies-aged-73.1098382 |titlu=Academic and literary critic Charles Briffa dies aged 73 |pubblikatur=Times of Malta}}</ref> == Referenzi == {{Referenzi}} [[Kategorija:Kittieba Maltin bil-Malti]] [[Kategorija:Kittieba Maltin]] 4jbbt6le7cc662h8vms8irpfz55f1jc 0 34783 333876 333732 2026-11-08T11:09:43Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333876 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Giovanni''' "'''Tinto'''" '''Brass''' (twieled fis-26 ta' Marzu 1933 – miet fl-4 ta' Novembru 2026) kien reġista u xeneġġjatur [[Italja|Taljan]]. Fis-snin 60 u 70 tas-seklu 20, huwa kien ir-reġista ta' bosta films ''avantgarde'' famużi ta' diversi ġeneri. Illum il-ġurnata, huwa baqa' magħruf l-iktar għax-xogħol aħħari tiegħu fil-ġeneru erotiku, b'films bħal ''Caligula'', ''Così fan tutte'', ''Paprika'', ''Monella'' u ''Trasgredire''. == Karriera == === Ċinema ''avantgarde'' === Fis-snin 60 u 70 tas-seklu 20, Brass kien meqjus bħala reġista sperimentali u ''avantgarde'' promettenti, u l-film tad-debutt tiegħu ''Who Works Is Lost'' kiseb kritika favorevoli ħafna wara li ntwera fil-Festival tal-Films ta' [[Venezja]] tal-1963.<ref>''A definite new talent''. Gene Moskowitz, "Few 'Quality' at Venice: Emphasis on Art via Austerity". In: Variety, 11 September 1963, p. 5.</ref> Fl-1964, huwa ġie kkummissjonat minn [[Umberto Eco]] biex joħloq żewġ films qosra li sperimentaw bil-lingwaġġ viżiv għat-13-il Triennale ta' [[Milan]] – ''Tempo Libero'' u ''Tempo Lavorativo''.<ref>{{Ċita web|url=http://www.provincia.milano.it/cultura/progetti/la_milanesiana/layout/doc/CS_Milanesiana_2014_05_luglio.pdf|titlu=Article about Tempo Libero and Tempo Lavorativo|arkivju-data=2014-11-05|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20141105222443/http://www.provincia.milano.it/cultura/progetti/la_milanesiana/layout/doc/CS_Milanesiana_2014_05_luglio.pdf|data-aċċess=2014-11-05|url-status=dead}}</ref> Matul is-snin 60 kollha u fil-bidu tas-snin 70 tas-seklu 20, Brass kien ir-reġista ta' bosta ġeneri ta' films, fosthom western (''Yankee'') u tal-kriminalità (''Col cuore in gola''), li kollha kemm huma użaw stil ta' editjar u ta' ġbid bil-kamera sperimentali ħafna.<ref>{{Ċita web|url=http://rjbuffalo.com/tinto3.html|titlu=Tinto Brass|sit=rjbuffalo.com|data-aċċess=2026-11-05|arkivju-data=2016-03-28|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160328055330/http://rjbuffalo.com/tinto3.html|url-status=dead}}</ref> Fl-1968, Warner Bros. offrew impjieg lil Brass biex ikun ir-reġista ta' ''A Clockwork Orange'', li ma twettaqx minħabba kunflitt fl-iskedar, u eventwalment [[Stanley Kubrick]] ingħata l-impjieg.<ref>Tinto Brass: Audio-commentary on the Cult Epics DVD of "Deadly Sweet" ("Col Cuore in Gola") DVD075.</ref> F'artiklu dwar il-ġbid tal-film ''Dropout'' tal-1970, huwa ssejjaħ l-"Antonioni tas-snin 70". Dan il-perjodu bikri tiegħu ġie deskritt bħala "ribelluż, anarkistiku u sperimentali".<ref>Sally K. Brass (not related): "Director's Quest for Reality". In: ''Los Angeles Times'', 2. September 1970, p. 13.</ref> ''L'urlo'' ntwera f'kompetizzjoni fil-Festival tal-Films ta' [[Berlin]] tal-1970. ''La Vacanza'', bil-protagonisti Vanessa Redgrave u Franco Nero, rebaħ il-premju tal-kritika bħala l-aqwa film Taljan fil-Festival tal-Films ta' Venezja tal-1971. Fl-1972, Brass kien membru tal-ġurija fit-22 Festival Internazzjonali tal-Films ta' Berlin.<ref>{{Ċita web|url=https://www.berlinale.de/en/archive/awards-juries/juries.html/y=1972/o=desc/p=1/rp=40|titlu=Juries|sit=www.berlinale.de|lingwa=en|data-aċċess=2026-11-05}}</ref> === Ċinema erotiku === Wara ''Salon Kitty'' (1976) u ''Caligula'' (1979), l-istil tal-films tiegħu gradwalment inbidel għal films erotiċi. ''Caligula'' oriġinarjament kellu jkun film satiriku dwar il-poter minflok film erotiku, iżda l-produtturi bidlu u editjaw il-film mill-ġdid mingħajr il-kunsens ta' Brass, neħħew bosta xeni [[Politika|politiċi]] u komiċi, u ġibdu sekwenzi sesswalment espliċiti, biex il-film ikun dramm pornografiku. Ir-reġista talab li ismu jitneħħa mil-lista ta' nies li ħadmu fih, u huwa ġie akkreditat biss għall-"Fotografija Prinċipali".<ref>{{Ċita web|url=https://www.youtube.com/watch?v=EbEUwNROrMQ|titlu=- YouTube|sit=www.youtube.com|lingwa=en|data-aċċess=2026-11-05}}</ref> Minkejja dan, il-film baqa' l-iżjed xogħol li rawh nies inġenerali (u l-iżjed film Taljan b'introjtu għoli li nħareġ fl-Istati Uniti). Xogħlijiet notevoli oħra tal-perjodu aħħari ta' Brass jinkludu ''The Key'' (1983) u ''Senso '45'' (2002). Huwa baqa' jagħmel il-films anke wara li għalaq 70 sena.<ref>{{Ċita web|url=https://www.evolver.at/reloaded/Tinto_Brass_Interview_2008/|titlu=Interview Tinto Brass|sit=evolver.at - Die Netzzeitschrift|lingwa=de|data-aċċess=2026-11-05}}</ref> == [[Ħajja]] personali u [[mewt]] == [[Stampa:Flickr - nicogenin - 66ème Festival de Venise (Mostra) (30).jpg|daqsminuri|Brass u Caterina Varzi fil-Festival tal-Films ta' Venezja tal-2009.]] Il-laqam ta' Brass, ''Tintoretto'' (iktar 'il quddiem imqassar għal Tinto) ingħata minn nannuh Italico Brass, li kien pittur Gorizjan rinomat.<ref>{{Ċita web|url=https://rjbuffalo.com/italico.html|titlu=Italico Brass|sit=rjbuffalo.com|data-aċċess=2026-11-05}}</ref> Huwa żżewweġ lil Carla Cipriani (li twieldet fl-1930, imlaqqma "Tinta") fl-1957 sa mewtha fl-2006. Carla kienet bint il-fundatur ta' Harry's Bar, Giuseppe Cipriani, li ġestixxa r-ristorant Locanda Cipriani fil-gżira Venezjana ta' Torcello u kkollabora wkoll bħala xeneġġjatur fil-films ta' Brass. Il-koppja kellha bint, Beatrice, u iben, Bonifacio.<ref>{{Ċita web|url=http://www.locandacipriani.com/eng/carla.html|titlu=Locanda Cipriani|sit=www.locandacipriani.com|data-aċċess=2026-11-05|arkivju-data=2015-04-21|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150421001916/http://www.locandacipriani.com/eng/carla.html|url-status=dead}}</ref> Wara l-mewt ta' martu, Brass beda relazzjoni mal-[[Avukat|avukata]] Caterina Varzi (li twieldet fl-1961) li kienet il-protagonista fil-film qasir tiegħu tal-2009 ''Hotel Courbet''. Huma żżewġu fl-2017. Mill-2010, Brass kien affiljat politikament mar-Radikali Taljani.<ref>{{Ċita web|url=http://www1.lastampa.it/redazione/cmsSezioni/politica/201001articoli/51495girata.asp|titlu=Tinto Brass candidato con i Radicali "Porterò voti al duo Bonino-Panella" - LASTAMPA.it|sit=www1.lastampa.it|data-aċċess=2026-11-05|arkivju-data=2011-08-13|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110813091217/http://www.lastampa.it/redazione/cmsSezioni/politica/201001articoli/51495girata.asp|url-status=dead}}</ref> Fit-18 ta' April 2010 huwa kellu emoraġija intrakranjali.<ref>{{Ċita web|url=https://www.ansa.it/|titlu=Agenzia ANSA: ultime notizie di cronaca, politica e sport - ANSA|kunjom=ANSA|isem=Agenzia|sit=ANSA.it|lingwa=it|data-aċċess=2026-11-05}}</ref> Fl-4 ta' Novembru 2026 filgħodu, Tinto Brass miet f'[[Ruma]] ta' 93 sena.<ref>{{Ċita web|url=https://tg24.sky.it/spettacolo/cinema/2026/11/04/tinto-brass-morto|titlu=Morto Tinto Brass, maestro del cinema erotico ma non solo|kunjom=TG24|isem=Sky|data=2026-11-04|sit=tg24.sky.it|lingwa=it|data-aċċess=2026-11-05}}</ref> == Retrospettivi == Fl-2012, Hollywood Reel Independent Film Festival għamel xandir retrospettiv tal-films bikrin tas-snin 60 u 70 tas-seklu 20 ta' Brass, fejn intwerew verżjonijiet li kienu għadhom kemm ġew irrestawrati. Fl-2026, Brass ingħata l-Premju Pietro Bianchi mill-Unjin Nazzjonali Taljana tal-[[Ġurnalist|Ġurnalisti]] tal-Films (SNGCI) fit-83 Festival Internazzjonali tal-Films ta' Venezja, fejn intweriet verżjoni rrestawrata ta' ''Col cuore in gola'' bħala l-film ta' qabel il-ftuħ. == Filmografija == {| class="wikitable sortable" !Sena !Titlu oriġinali !Titlu internazzjonali !Noti |- |1963 |''Chi lavora è perduto'' |''In capo al mondo'' | |- | rowspan="3" |1964 |''Ça ira – Il fiume della rivolta'' |''Thermidor'' |Dokumentarju |- |''La mia signora'' |''My Wife'' |Segmenti: "L'uccellino", "L'automobile" |- |''Il disco volante'' |''The Flying Saucer'' | |- |1966 |''Yankee'' |— | |- |1967 |''Col cuore in gola'' |''I Am What I Am'' | |- |1968 |''L'urlo'' |''The Howl'' | |- |1969 |''Nerosubianco'' |''Attraction'' | |- |1970 |''Dropout'' |— | |- |1971 |''La vacanza'' |''The Vacation'' |Produttur ukoll |- |1972 |''I Miss Sonia Henie'' |— |Film qasir |- |1976 |''Salon Kitty'' |— | |- |1979 |''Caligula'' |— | |- |1980 |''Action'' |— | |- |1983 |''La Chiave'' |''The Key'' | |- |1985 |''Miranda'' |''The Mistress of the Inn'' | |- |1987 |''Capriccio'' |''Love & Passion'', ''Capri Remembered'' | |- |1988 |''Snack Bar Budapest'' |— | |- |1991 |''Paprika'' |— | |- |1992 |''Così fan tutte'' |''All Ladies Do It'' | |- |1994 |''L'uomo che guarda'' |''The Voyeur'' | |- |1995 |''Fermo posta Tinto Brass'' |''P.O. Box Tinto Brass'' |Attur ukoll |- |1998 |''Monella'' |''Frivolous Lola'' | |- |2000 |''Trasgredire'' |''Cheeky'' | |- |2001 |''SCTMV (Sono come tu mi vuoi)'' |''Know what this is about?'' |Film qasir; produttur biss |- |2002 |''Senso '45'' |''Black Angel'' | |- |2003 |''Fallo!'' |''Do It!'', ''Private'' | |- |2006 |''Monamour'' |— | |- |2008 |''Kick the Cock'' |— |Film qasir |- |2009 |''Hotel Courbet'' |— |Film qasir; produttur ukoll |} === Filmografija bħala attur === * ''Ultimo metrò'' tar-reġista Andrea Prandstraller (1999); * ''Impotenti esistenziali'' tar-reġista Giuseppe Cirillo (2009); * ''Canepazzo'' tar-reġista David Petrucci (2012). == Referenzi == {{DEFAULTSORT:Brass, Tinto}} [[Kategorija:Reġisti Taljani]] [[Kategorija:Twieldu fl-1933]] [[Kategorija:Mietu fl-2026]] 8xksbkwszwgjxy9wbetztqmnpkuf6hm 0 34784 333797 333676 2026-11-07T23:38:42Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333797 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Anthony Bonanno''' (imwieled fl-4 ta' Ġunju 1947 f'Ħaż-Żejtun) huwa arkeologu u akkademiku Malti, magħruf għall-kontribut tiegħu fl-istudju tal-arkeoloġija Maltija, il-preistorja tal-Mediterran u l-arti Rumana. Huwa Professur tal-Arkeoloġija fl-Università ta' Malta u wieħed mill-akkademiċi li kkontribwixxew għall-iżvilupp tal-istudji arkeoloġiċi f'Malta. <ref name="UM">Università ta' Malta, [https://www.um.edu.mt/profile/anthonybonanno Prof. Anthony Bonanno – Profil akkademiku].</ref> == Edukazzjoni == Bonanno twieled u trabba f'[[Żejtun|Ħaż-Żejtun]]. Huwa kompla l-istudji universitarji tiegħu fl-[[Università ta' Malta]], fejn kiseb il-lawrja fl-istudji klassiċi. Sussegwentement kompla l-istudji tiegħu fl-[[Università ta' Palermo]], fejn kiseb dottorat fil-qasam tal-istudji klassiċi u l-arkeoloġija, u fl-Università ta' Londra, fejn kiseb Ph.D. fl-[[arkeoloġija]]. <ref>{{Ċita web|url=https://www.um.edu.mt/|titlu=L-Università ta' Malta|kunjom=Malta|isem=L.-Università ta'|sit=L-Università ta' Malta|lingwa=en|data-aċċess=2026-11-04}}</ref> <ref name="CV">Anthony Bonanno, [https://malta.academia.edu/AnthonyBonanno/CurriculumVitae Curriculum Vitae].</ref> == Karriera akkademika == Fl-1971 beda jgħallem l-arkeoloġija u l-istudji klassiċi fl-Università ta' Malta. Matul il-karriera tiegħu okkupa diversi karigi akkademiċi, fosthom dik ta' kap tad-Dipartiment tal-Istudji Klassiċi u l-Arkeoloġija. Għal diversi snin kien involut fit-tagħlim, fir-riċerka u fl-iżvilupp tal-arkeoloġija bħala dixxiplina akkademika f'Malta.<ref name="UM"/> Huwa għamel ukoll żjarat akkademiċi u ta lekċers f'universitajiet f'diversi pajjiżi [[Ewropa|Ewropej]], fl-[[Stati Uniti|Istati Uniti]], fiż-[[Żimbabwe]] u fl-[[Eġittu]].<ref name="MICAS">MICAS, [https://micas.art/anthony-bonanno/ Anthony Bonanno – Bijografija].</ref> ==Riċerka arkeoloġika== L-interessi ewlenin tar-riċerka tiegħu jinkludu l-preistorja Maltija, l-arkeoloġija tal-Mediterran ċentrali, il-perjodu klassiku f'Malta u l-[[arti Griega]] u Rumana.<ref name="UM"/> Huwa kien involut f'riċerka u xogħol arkeoloġiku fuq siti storiċi f'Malta, fosthom [[Ħal Millieri]] u t-tempji preistoriċi. Il-pubblikazzjonijiet tiegħu kkontribwew għall-istudju tal-wirt arkeoloġiku tal-Gżejjer Maltin u r-rabta tagħhom maċ-ċiviltajiet tal-Mediterran. Bonanno kellu wkoll sehem fl-organizzazzjoni ta' konferenzi internazzjonali dwar l-arkeoloġija tal-Mediterran, fosthom dawk li saru f'Malta fl-1985, fl-1988 u fl-2007.<ref name="MICAS"/> ==Ħidma fil-qasam tal-wirt kulturali== Minbarra l-karriera akkademika tiegħu, Bonanno serva fuq diversi bordijiet u kumitati nazzjonali marbuta mal-wirt kulturali u l-arkeoloġija. Fost dawn kien hemm il-Planning Authority u [[Heritage Malta]]. Huwa serva wkoll bħala president ta' [[Din l-Art Ħelwa]] u tas-Soċjetà Arkeoloġika ta' Malta.<ref name="MICAS"/> Huwa Fellow tas-Society of Antiquaries of London u membru korrispondenti ta' istituzzjonijiet akkademiċi internazzjonali, fosthom l-Archaeological Institute of America u d-Deutsches Archäologisches Institut.<ref name="UM"/> == Rikonoxximent == Fl-2018 ġie ppubblikat il-ktieb ''The Lure of the Antique: Essays on Malta and Mediterranean Archaeology in Honour of Anthony Bonanno'', editjat minn Nicholas C. Vella, Anthony J. Frendo u Horatio C. R. Vella. Din il-pubblikazzjoni akkademika nħolqot bħala ġieħ għall-ħidma u l-kontribut tiegħu għall-arkeoloġija Maltija u tal-Mediterran.<ref name="Lure">Università ta' Malta, [https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/98105 The Lure of the Antique: Essays on Malta and Mediterranean Archaeology in Honour of Anthony Bonanno], 2018.</ref> Fl-2002, il-ktieb tiegħu ''Il-Preistorja'' rebaħ l-ewwel premju fil-kategorija tar-Riċerka fil-[[Premju Nazzjonali tal-Ktieb]], għall-kotba ppubblikati fl-2001.<ref>{{Ċita aħbar|data=2016-08-05|titlu=The History of the National Book Prize - Ktieb.org.mt|url=https://ktieb.org.mt/news-en/the-history-of-the-national-book-prize/|lingwa=en-US|data-aċċess=2026-11-04|arkivju-data=2026-03-10|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260310095959/https://ktieb.org.mt/news-en/the-history-of-the-national-book-prize/|url-status=dead}}</ref> == Referenzi == <references /> [[Kategorija:Nies Maltin]] rtx52jwtxlo9knduujy8y6ex0pgnyf2 0 34788 333867 333692 2026-11-08T10:50:02Z InternetArchiveBot 18288 Rescuing 1 sources and tagging 2 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 333867 wikitext text/x-wiki {{Infobox city}} '''Suwon''' ([[Lingwa koreana|Korean]] : '''수원''') hija l-akbar belt u l-belt kapitali tal- Provinċja ta' Gyeonggi, l-aktar provinċja popolata tal-Korea t'Isfel. Il-belt tinsab madwar 30 kilometri fin-nofsinhar tal-kapitali nazzjonali, [[Seoul]] . B'popolazzjoni ta' 1.2 miljun, <ref name="Population">{{Ċita web|url=https://www.suwon.go.kr/stat/stats/statsView.do?categorySeqNo=14|pubblikatur=Suwon City Council|lingwa=ko|skript-titlu=ko:월별인구현황|titlu-traduzzjoni=Population Status by Month|data-aċċess=20 January 2024}}</ref> Suwon għandha aktar abitanti mill-belt metropolitana ta' [[Ulsan]], <ref name="Population" /> <ref name="UlsanPopulation">{{Ċita web|url=https://www.ulsan.go.kr/u/rep/contents.ulsan?mId=001005002002001000|titlu=Administrative District & Population|data=December 2025|sit=Ulsan Metropolitan City Council|lingwa=ko|data-aċċess=4 June 2026|url-status=live}}</ref> għalkemm tgawdi minn grad inqas ta' awtonomija bħala 'belt speċjali'. <ref name="SpecialCaseKBS">{{Ċita aħbar|data=3 January 2022|titlu=PM: 4 Cities to be Given New Autonomous Status Hold Greater Responsibility|url=https://world.kbs.co.kr/service/news_view.htm?lang=e&Seq_Code=166705|url-status=live|pubblikazzjoni=[[KBS World]]|lingwa=en|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230605155420/https://world.kbs.co.kr/service/news_view.htm?lang=e&Seq_Code=166705|arkivju-data=5 June 2023|data-aċċess=4 June 2026}}</ref> Tradizzjonalment magħrufa bħala l-'Belt tal- Piettà Filjali ', <ref name="Piety">{{Ċita aħbar|data=1 May 2016|titlu=Suwon invites visitors to city of heritage, festivities|url=https://www.koreaherald.com/view.php?ud=20160501000222&mod=skb|url-status=live|pubblikazzjoni=[[The Korea Herald]]|lingwa=en|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230928170906/https://www.koreaherald.com/view.php?ud=20160501000222&mod=skb|arkivju-data=28 September 2023|data-aċċess=4 June 2026}}</ref> Suwon moderna żżomm varjetà ta' postijiet storiċi ta' riferiment. Bħala belt imdawra b'swar, hija destinazzjoni popolari għal dawk li jżuruha ġurnata minn Seoul, <ref name="NightTourismInitiative">{{Ċita aħbar|kunjom=Park|isem=Hyemi|data=11 March 2016|titlu=Suwon celebrates its past while looking ahead|url=https://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=3016079|url-status=dead|pubblikazzjoni=[[Korea JoongAng Daily]]|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230603142321/https://koreajoongangdaily.joins.com/news/article/article.aspx?aid=3016079|arkivju-data=3 June 2023|data-aċċess=4 June 2026}}</ref> bil-ħajt innifsu—il-Fortezza ta' Hwaseong—jirċievi 1½ miljun żjara fl-2015. <ref name="HwaseongNumbersJoongang">{{Ċita aħbar|data=21 February 2016|titlu=Suwon Hwaseong fortress celebrates 220th year|url=https://koreajoongangdaily.joins.com/2016/02/21/socialAffairs/Suwon-Hwaseong-fortress-celebrates-220th-year/3015336.html|pubblikazzjoni=[[Korea JoongAng Daily]]|data-aċċess=4 June 2026}}</ref> == Isem == ''Suwon'' litteralment tfisser "sors tal-ilma". <ref name="LiteralMeaning">{{Ċita web|url=https://www.korea.net/Events/Performances/view?articleId=3895|titlu=Suwon Tour: Hwaryeongjeon, Haeng-gung and Suwon Fortress|data=31 March 2010|sit=[[Korea.net]]|data-aċċess=11 June 2026|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230703132219/https://www.korea.net/Events/Performances/view?articleId=3895|arkivju-data=3 July 2023}}</ref> Filwaqt li ż-żona kellha ismijiet differenti sa mill-antikità, kważi kollha għandhom din it-tifsira. <ref name=":0">{{Ċita web|url=https://encykorea.aks.ac.kr/Article/E0031604|isem=운식|awtur=최|isem2=도남|awtur2=이|sit=[[Encyclopedia of Korean Culture]]|pubblikatur=[[Academy of Korean Studies]]|lingwa=ko|skript-titlu=ko:수원시 (水原市)|titlu-traduzzjoni=Suwon City|data-aċċess=11 June 2026}}</ref> <ref name=":1" /> L-isem ''Suwon'' jinżel mill-istat żgħir tal- perjodu Proto-Tliet Renji {{Interlanguage link|Mosuguk|ko|모수국}} . <ref name=":0" /> Wara dan il-perjodu, iż-żona (inkluża l- Hwaseong tal-lum) kienet tissejjaħ ''Maehol'', ''Maetkol'', jew ''Mulgol'' ( 매홀; 맷골; 물골 ). <ref name="OldNames">{{Ċita ktieb|kunjom=Lee|isem=Ki-Moon|awtur-ħolqa1=Ki-Moon Lee|kunjom2=Ramsey|isem2=S. Robert|awtur-ħolqa2=S. Robert Ramsey|data=2011|titlu=A History of the Korean Language|post=Cambridge|pubblikatur=Cambridge University Press|paġna=38|isbn=978-1-139-49448-9}}</ref> <ref name=":0" /> Fis- {{Nowrap|757 CE}}, l-isem inbidel għal ''Susŏng-gun'' ( 수성군 ) <ref name="OldNames" /> <ref name=":0" /> biex tiddistingwih minn territorju ieħor b'isem li jinstema' simili. <ref name=":1">{{Ċita web|url=http://yangju.grandculture.net/yangju/index/GC04300370?category=%EC%A7%80%EB%AA%85/%EA%B8%B0%EA%B4%80%EB%AA%85&depth=2&name=%EB%A7%88&page=7&search=%EB%AA%A8%EC%88%98%EC%84%B1|isem=선주|awtur=김|sit=디지털양주문화대전|skript-titlu=ko:모수국|titlu-traduzzjoni=Mosukuk|data-aċċess=11 June 2026}}</ref> Fid-940, l-isem inbidel mill-ġdid għal ''Su-ju'' ( 수주 ). <ref name="OldNames" /> <ref name=":0" /> Fis-seklu 11, kien magħruf jew bħala ''Susŏng'' (Hanja differenti:隋城 ) jew ''Hannam'' ( 한남 ), <ref name=":0" /> u fl-1310, finalment irċeviet l-isem ''Suwon'' . <ref name=":0" /> == Storja == === Storja bikrija === Suwon ilha abitata sa mill-bidu tal-Età tal-Bronż l-aktar tard: artifatti bħal fuħħar, skulturi, u ponot ta’ vleġġeġ li jmorru lura għall-bidu tal-Età tal-Bronż sal-bidu tal-Età tal-Ħadid instabu fiż-żona, <ref name=":0" /> inkluż fuq {{Interlanguage link|Yeogisan|ko|여기산}}, li issa huwa {{Interlanguage link|Monuments of Gyeonggi Province|ko|경기도의 기념물}} . <ref name=":0" /> Matul il-perjodu tat-Tliet Renji tal-Korea, iż-żona kienet territorju tal-istat żgħir Mosuguk, parti mill- konfederazzjoni Mahan . <ref name=":0" /> <ref name=":1" /> Waqgħet taħt l-influwenza ta' Goguryeo fl-aħħar tas-seklu 5 WK qabel ma saret parti minn Silla Unifikata (668–935). <ref name=":0" /> <ref name="OldNames" /> Suwon imbagħad waqgħet f'idejn Goryeo wara kampanja militari mmexxija mir-Re Taejo . <ref name=":0" /> Matul it-tlettax u l-erbatax-seklu, iż-żona ġiet promossa, degradata, magħquda ma’ oħrajn, u inkorporata f’diversi distretti amministrattivi. Aktar tard, mal-istabbiliment tad-dinastija Joseon, iż-żona saret parti minnha, u fl-1395 ġiet magħżula bħala ċentru amministrattiv tal-Provinċja ta’ Gyeonggi. Sal-aħħar tas-seklu 18, Suwon kienet amministrata minn Annyeong-dong tal-lum f'riġlejn Hwasan—għolja f'Hwasan-dong, Hwaseong . <ref name="Relocation">{{Ċita pubblikazzjoni |last=Noh |first=Hyeonkyun |last2=Park |first2=Woo |last3=Seo |first3=Boram |year=2021 |title=A Fortress Made in Heaven (Namhansanseong of Gwangju) and the City of a King's Dreams (Hwaseong Fortress of Suwon) |url=https://www.dbpia.co.kr/Journal/articleDetail?nodeId=NODE10674700 |url-status=live |journal=The Review of Korean Studies |volume=24 |issue=2 |pages=299–331 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230627131519/https://www.dbpia.co.kr/Journal/articleDetail?nodeId=NODE10674700 |archive-date=27 June 2023 |access-date=11 June 2026}}</ref> <ref name=":0" /> Fl-1796, ir-Re Jeongjo rriloka Suwon Ċentrali għall-post attwali tagħha f'riġlejn Paldalsan, <ref name="Relocation" /> <ref name=":0" /> u biex jipproteġi din il-belt ġdida, huwa kkmanda l-bini tal [[Fortizza ta' Hwaseong|-Fortizza Hwaseong]] — ħajt protettiv madwar il-belt. <ref name="UNESCO">{{Ċita web|url=https://whc.unesco.org/en/list/817|titlu=Hwaseong Fortress|sit=UNESCO|data-aċċess=11 June 2026|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220609164424/https://whc.unesco.org/en/list/817|arkivju-data=9 June 2022}}</ref> Il-belt kibret b'mod kostanti, u rapport amministrattiv tal-1899 irreġistra popolazzjoni ta' 49,708 ruħ fi 12,579 familja. <ref name=":0" /> === il-perjodu kolonjali Ġappuniż === Matul il-perjodu kolonjali Ġappuniż tal-1910–1945, numru ta' attivisti prominenti għall-indipendenza Koreani ġew minn jew operaw f'Suwon. {{Interlanguage link|Kim Se-hwan|ko|김세환 (1889년)}} u [[Yi Son-gyong|Yi Sŏn-gyŏng]] ( 이선경 ) it-tnejn ġew arrestati għall-attivitajiet tagħhom. <ref name=":0" /> === Mil-Liberazzjoni għall-Gwerra Koreana === Fil-15 ta' Awwissu 1949, Suwon ġiet promossa minn kontea għal belt, b'parti mit-territorju preċedenti tagħha ssir il-Kontea ta' Hwaseong. <ref name=":0" /> <ref name="HwaseongSplit">{{Ċita web|url=https://www.hscity.go.kr/www/intro/gnrlSttus/ctyhllHist.jsp|sit=Hwaseong City Council|lingwa=ko|skript-titlu=ko:화성시 연혁|titlu-traduzzjoni=History of Hwaseong City|data-aċċess=7 July 2026|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20221013001117/https://www.hscity.go.kr/www/intro/gnrlSttus/ctyhllHist.jsp|arkivju-data=13 October 2022}}</ref> [[Stampa:Namdaemun, Main Southern Entrance to Seoul (cropped).jpg|xellug|daqsminuri|Il-Fortizza ta' Hwaseong fil-[[Il-Gwerra Koreana|Gwerra Koreana]]]] Meta faqqgħet [[il-Gwerra Koreana]], id-49 Wing tal-Ġellieda tal-Forza tal-Ajru tal-Istati Uniti, li dak iż-żmien kienet stazzjonata fil-[[Ġappun]], intbagħtet il-[[Korea]] b’missjoni inizjali li tevakwa ċivili minn Suwon u [[Gimpo]]. Waqt din il-missjoni, fis-27 ta’ Ġunju 1950, ajruplani Amerikani f’Suwon ġew attakkati minn ajruplani tal-ġlied tal-Korea ta’ Fuq. Il-Battalja tal-Ajruport ta’ Suwon, li seħħet wara dan, kienet l-ewwel ġlieda fl-ajru ta’ din il-gwerra. L-Ajruport ta’ Suwon reġa’ ġie attakkat jumejn wara, waqt li l-Ġeneral Douglas MacArthur kien jinsab fuq il-post. Għalkemm l-Istati Uniti rreżistew iż-żewġ attakki, ġimgħa wara, fl-4 ta’ Lulju 1950, Suwon waqa’ f’idejn il-forzi tal-Korea ta’ Fuq li kienu qed javvanzaw. L-għada seħħ l-ewwel konfront fuq l-art bejn il-forzi tal-Istati Uniti u dawk tal-Korea ta’ Fuq: il-Battalja ta’ Osan. It-truppi tal-Korea ta’ Fuq ma kinux l-unika theddida għall-ħajja: fil-bidu tal-gwerra, l-awtoritajiet tan-nofsinhar beżgħu minn ċivili li kienu inklinati lejn ix-xellug, u ħafna minnhom inqatlu. <ref name="AdmissionSydneyHerald">{{Ċita aħbar|kunjom=McDonald|isem=Hamish|data=15 November 2008|titlu=South Korea owns up to brutal past|url=https://www.smh.com.au/world/south-korea-owns-up-to-brutal-past-20081115-gdt2yw.html|pubblikazzjoni=[[The Sydney Morning Herald]]|post=Sydney, NSW|data-aċċess=7 July 2026}}</ref> Suwon kien post fejn seħħew qtil bħal dan: rakkont ta’ xhieda mill-uffiċjal tal-intelligence tal-Istati Uniti Donald Nichols iqiegħed lil Suwon bħala l-post fejn seħħ massakru ta’ madwar 1,800 ruħ fl-aħħar ta’ Ġunju 1950. <ref name="MassacreNichols">{{Ċita ktieb|kunjom=Nichols|isem=Donald|data=1981|titlu=How many Times Can I Die: The life Story of a Special Intelligence Agent|url=|post=Pensacola, FL|pubblikatur=Brownsville Printing|paġna=128|isbn=}}</ref> <ref name="MassacreKim">{{Ċita ktieb|kunjom=Kim|isem=Dong-Choon|data=2007|kapitlu=Chapter 4: The war against the "enemy within": Hidden massacres in the early stages of the Korean War|editur-kunjom1=Shin|editur-isem1=Gi-Wook|editur-kunjom2=Park|editur-isem2=Soon-Won|editur-kunjom3=Yang|editur-isem3=Daqing|titlu=Rethinking Historical Injustice and Reconciliation in Northeast Asia: The Korean experience|post=Abingdon|pubblikatur=Routledge|paġni=75–93|isbn=978-0-415-77093-4}}</ref> <ref name="MassacreCBS">{{Ċita aħbar|kunjom=Hanley|isem=Charles J.|kunjom2=Chang|isem2=Jae-Soon|data=5 July 2008|titlu=AP: U.S. Allowed Korean Massacre In 1950|url=https://www.cbsnews.com/news/ap-us-allowed-korean-massacre-in-1950/|url-status=live|lingwa=en|aġenzija=Associated Press|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200919134818/https://www.cbsnews.com/news/ap-us-allowed-korean-massacre-in-1950/|arkivju-data=19 September 2020|data-aċċess=7 July 2026}}</ref> Suwon reġgħet intrebħet, waqgħet mill-ġdid lejn it-Tramuntana, qabel ma reġgħet inqabdet għall-aħħar darba. B’kollox, il-belt biddlet idejha erba’ darbiet matul il-gwerra. <ref name="ChangedHandsFourTimesManchesterRegiment">{{Ċita web|url=https://manchester-regiment.org.uk/frontend.php?pos=1286&action=zoom&keywords=Ref_No_increment;MATCHES;(%5E%7C%20+)MR04319($%7C%20+)&continueUrl=ZnJvbnRlbmQucGhwPyZrZXl3b3Jkcz0wMV8xc3RfQmF0dGFsaW9uJmFjdGlvbj1zZWFyY2gmcGFnZXM9MTIwJnBhZ2U9MTE=|titlu=Knocked out T-34 at Suwon|data=5 May 2005|sit=Manchester Regiment|lingwa=en|data-aċċess=7 July 2026}}</ref> Waqt li kienet taħt l-awtorità tan-nofsinhar, Suwon ospitat forzi minn diversi pajjiżi. Pereżempju, fis {{Nowrap|16 December}} 1950, il- Forza Spedizzjonarja Griega rrilokat minn Busan għal Suwon, fejn kienet marbuta mal- 1 Diviżjoni tal-Kavallerija tal-Istati Uniti . <ref name="GreekForce">{{Ċita ktieb|kunjom=Thomas|isem=Nigel|kunjom2=Abbott|isem2=Peter|kunjom3=Chappell|isem3=Mike|data=27 March 1986|titlu=The Korean War 1950–53|url=|post=|pubblikatur=Bloomsbury USA|paġna=|isbn=978-0-85045-685-1}}</ref> Il-belt dehret ukoll strateġikament importanti, hekk kif fl-aħħar tal-1951, l-aqwa pilota tal-ġlied tal-Forza tal-Ajru tal-Istati Uniti Gabby Gabreski tqiegħed inkarigat mill- Bażi tal-Ajru ta' Suwon . <ref name="SuwonUSArmy">{{Ċita web|url=https://www.army.mil/article/106096/suwon_history_goes_far_beyond_korean_war|titlu=Suwon history goes far beyond Korean War|isem=Robert R.|awtur=Frace|data=21 June 2013|sit=United States Army|data-aċċess=7 July 2026|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230424120739/https://www.army.mil/article/106096/suwon_history_goes_far_beyond_korean_war|arkivju-data=24 April 2023}}</ref> <ref name="Gabreski">{{Ċita ktieb|kunjom=Yenne|isem=Bill|data=2020|titlu=Aces: True stories of victory and valor in the skies of World War II|pubblikatur=Book Sales|paġna=40|isbn=978-0-16-035958-3}}</ref> Monument għall-forzi Franċiżi twaqqaf fl-1974 ħdejn il-ħruġ ta' North Suwon fuq l-Awtostrada Yeongdong. <ref name="FrenchMemorial">{{Ċita web|url=https://koreanwarmemorials.com/memorial/south-korea-france-suwon/|titlu=South Korea–France–Suwon|sit=Korean War Memorials|lingwa=en|data-aċċess=7 July 2026|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230427121602/https://koreanwarmemorials.com/memorial/south-korea-france-suwon/|arkivju-data=27 April 2023}}</ref> Rinnovazzjoni fl-2013 ġiet iffinanzjata mill-gvern Franċiż. <ref name="FrenchMemorialDetails">{{Ċita web|url=https://www.koreaherald.com/article/16511|titlu=France pledges 100,000 euros for Korean War memorial|data=28 July 2013|sit=Korea Herald|lingwa=en|data-aċċess=7 July 2026|url-status=live}}</ref> === Storja reċenti === Fl-1964, il-kwartieri ġenerali tal-Provinċja ta' Gyeonggi bdew proċess ta' rilokazzjoni minn Seoul għal Suwon. <ref name="CouncilHistory">{{Ċita web|url=https://www.suwon.go.kr/sw-www/www05/www05-01/www05-01-01.jsp|titlu=South Korea–France–Suwon|sit=Suwon City Council|lingwa=ko|data-aċċess=7 July 2026|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230427120930/https://www.suwon.go.kr/sw-www/www05/www05-01/www05-01-01.jsp|arkivju-data=27 April 2023}}</ref> <ref name=":0" /> Seoul kienet telqet mill-provinċja fl-1949. <ref name="SeoulSeparationLaw">{{Ċita web|url=https://www.law.go.kr/lsInfoP.do?lsiSeq=21368&viewCls=lsRvsDocInfoR|data=13 August 1949|sit=Office of the President, Republic of Korea|pubblikatur=Ministry of Government Legislation, Republic of Korea|lingwa=ko|skript-titlu=ko:대통령령 제159호: 시·도의관할구역및구·군의명칭·위치·관할구역변경의건|titlu-traduzzjoni=Presidential Decree 159: Change in the Name, Location, and Jurisdiction of Cities/Provinces and Districts/Counties|data-aċċess=7 July 2026|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230428142248/https://www.law.go.kr/lsInfoP.do?lsiSeq=21368&viewCls=lsRvsDocInfoR|arkivju-data=28 April 2023}}</ref> Meta tlestiet il-kostruzzjoni tal-kwartieri ġenerali fit-23 ta' Ġunju 1967, id-data ġiet stabbilita bħala festa annwali ġdida: Jum iċ-Ċittadin ta' Suwon ( 수원시민의 날 ). Il-Festival Kulturali ta' Hwahong (issa l {{Interlanguage link|Hwaseong Cultural Festival|ko|수원화성문화제}} ) ġie stabbilit biex jiċċelebra l-okkażjoni. <ref name=":0" /> Minn mindu bdew is-snin sittin, Suwon għaddiet minn diversi bidliet fit-territorju amministrattiv tagħha. Fl-1963, Suwon kibret b’mod sinifikanti meta 20 raħal minn Hwaseong-gun ġew inkorporati fiha. Fl-1983, żewġ irħula oħra ġew akkwistati minn Yongin. Fl-1987, Suwon espandiet lejn il-punent, u akkwistat żewġ irħula oħra minn Hwaseong. Id-Distrett ta’ Gwonseon u d-Distrett ta’ Paldal ġew stabbiliti fl-1988. Fl-1994, Suwon kisbet aktar territorju minn Hwaseong u Yongin, u fl-1995 kisbet territorju ieħor minn Hwaseong. Fl-2003, ġie stabbilit id-Distrett ta’ Yeongtong. Bi tħejjija għall-kostruzzjoni ta' belt ippjanata ġdida ta' Gwanggyo, kien hemm skambji ta' art bejn Suwon u Yongin fl-2007 <ref name="2007Law">{{Ċita web|url=https://law.go.kr/LSW/lsInfoP.do?lsiSeq=77335#0000|data=8 February 2007|sit=National Legal Information Centre|pubblikatur=Ministry of Government Legislation|lingwa=ko|skript-titlu=ko:대통령령 제19875호: 전라남도 나주시 등 4개 시·군의 관할구역 변경에 관한 규정|titlu-traduzzjoni=Presidential Decree No. 19875: Regulations on Change of Jurisdiction of 4 Si and Gun including Naju, Jeollanam-do|data-aċċess=7 July 2026|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230717034557/https://law.go.kr/LSW/lsInfoP.do?lsiSeq=77335#0000|arkivju-data=17 July 2023}}</ref> <ref name="GwanggyoExchange">{{Ċita aħbar|kunjom=Roh|isem=Hogeun|data=19 April 2007|skript-titlu=ko:수원.용인 경계일부-어정동 분동 등 관할구역 변화|titlu-traduzzjoni=Part of the Border Between Suwon and Yongin, and Changes in Jurisdictions such as Eojeong-dong and Bun-dong|url=https://n.news.naver.com/mnews/article/003/0000397338?sid=102|url-status=live|pubblikazzjoni=[[Newsis]]|lingwa=ko|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230717034553/https://n.news.naver.com/mnews/article/003/0000397338?sid=102|arkivju-data=17 July 2023|data-aċċess=7 July 2026}}</ref> u fl-2019. <ref name="2019Law">{{Ċita web|url=https://www.law.go.kr/LSW/lsInfoP.do?efYd=20190913&lsiSeq=210097#0000|data=13 August 2019|sit=National Legal Information Centre|pubblikatur=Ministry of Government Legislation|lingwa=ko|skript-titlu=ko:대통령령 제30036호: 경기도 수원시와 용인시의 관할구역 변경에 관한 규정|titlu-traduzzjoni=Presidential Decree No. 30036: Regulations on Change of Jurisdiction between Suwon and Yongin, Gyeonggi-do|data-aċċess=7 July 2026|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230516150945/https://www.law.go.kr/LSW/lsInfoP.do?efYd=20190913&lsiSeq=210097#0000|arkivju-data=16 May 2023}}</ref> <ref name="SecondGwanggyoExchange">{{Ċita aħbar|kunjom=Lee|isem=Jaesang|data=6 August 2019|skript-titlu=ko:부산·수원·용인 등 관할구역 변경…불합리한 행정구역 조정|titlu-traduzzjoni=Changes in Jurisdictions such as Busan, Suwon, and Yongin: Unreasonable Administrative District Adjustment|url=https://www.news1.kr/articles/?3688344|url-status=live|pubblikazzjoni=News1|lingwa=ko|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230516150859/https://www.news1.kr/articles/?3688344|arkivju-data=16 May 2023|data-aċċess=7 July 2026}}</ref> L-aktar skambju ta' art reċenti ta' Suwon seħħ fl-2020, meta skambjat xi biċċiet art ma' Hwaseong. <ref name="2020Law">{{Ċita web|url=https://www.law.go.kr/LSW/lsSc.do?tabMenuId=123&subMenuId=23&menuId=1&query=%EA%B2%BD%EA%B8%B0%EB%8F%84+%EC%88%98%EC%9B%90%EC%8B%9C%EC%99%80+%ED%99%94%EC%84%B1%EC%8B%9C%EC%9D%98+%EA%B4%80%ED%95%A0%EA%B5%AC%EC%97%AD+%EB%B3%80%EA%B2%BD%EC%97%90+%EA%B4%80%ED%95%9C+%EA%B7%9C%EC%A0%95&eventGubun=060103#undefined|data=23 June 2020|sit=National Legal Information Centre|pubblikatur=Ministry of Government Legislation|lingwa=ko|skript-titlu=ko:대통령령 제30794호: 경기도 수원시와 화성시의 관할구역 변경에 관한 규정|titlu-traduzzjoni=Presidential Decree No. 30794: Regulations on Change of Jurisdiction between Suwon and Hwaseong, Gyeonggi-do|data-aċċess=7 July 2026|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230717034601/https://www.law.go.kr/LSW/lsSc.do?tabMenuId=123&subMenuId=23&menuId=1&query=%EA%B2%BD%EA%B8%B0%EB%8F%84+%EC%88%98%EC%9B%90%EC%8B%9C%EC%99%80+%ED%99%94%EC%84%B1%EC%8B%9C%EC%9D%98+%EA%B4%80%ED%95%A0%EA%B5%AC%EC%97%AD+%EB%B3%80%EA%B2%BD%EC%97%90+%EA%B4%80%ED%95%9C+%EA%B7%9C%EC%A0%95&eventGubun=060103#undefined|arkivju-data=17 July 2023}}</ref> == Ġeografija == Suwon tinsab fit-tramuntana tal-pjanura ta' Gyeonggi, 30 kilometri fin-nofsinhar tal-kapitali nazzjonali, Seoul. Hija mdawra mal-bliet ta' Uiwang lejn il-majjistral, [[Yongin]] lejn il-lvant, Hwaseong lejn il-nofsinhar tal-punent, u Ansan lejn il-punent. <ref>{{Ċita web|url=https://english.gg.go.kr/31-si-gun-shortcut/|titlu=31 City/County Map|data=6 December 2016|sit=Gyeonggi-do Provincial Council|lingwa=en|data-aċċess=1 February 2024}}</ref> Suwon tinsab qrib il-kosta tal-Baħar l-Isfar : fl-eqreb punt tagħha, fuq il-kosta {{Convert|239|m|ft}} L-għolja ta' Chilbosan lejn il-punent, Suwon tinsab 18.2 kilometri minn Ueumdo <ref name="CoastDistanceFreeMapTools">{{Ċita web|url=https://www.freemaptools.com/measure-distance.htm|titlu=Measure distance on a map|sit=Free Map Tools|lingwa=en|data-aċċess=1 February 2024}}</ref> fil-Lag Sihwa, daħla kostali magħluqa biex issuq l- akbar stazzjon tal-enerġija tal-marea fid-dinja . <ref name="Chilbosan">{{Ċita aħbar|skript-titlu=ko:사사동의 칠부산|titlu-traduzzjoni=Sasa-dong's Chilbosan|url=http://www.ebanwol.net/people/article_detail.asp?idx=10268|pubblikazzjoni=Banwol Newspaper|lingwa=ko|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20071013090154/http://www.ebanwol.net/people/article_detail.asp?idx=10268|arkivju-data=13 October 2007|data-aċċess=7 August 2007}}</ref> Suwon tinsab primarjament f'art li tixbaħ baċir imdawra b'għoljiet baxxi bħal Gwanggyosan fit-tramuntana, bil-Fortizza storika ta' Suwon Hwaseong isservi bħala punt ta' riferiment ċentrali li jirrifletti l-istruttura urbana radjali unika tal-belt żviluppata mill-aħħar tas-seklu 18. == Reliġjon == [[Stampa:Suwon city summer 2016 26.JPG|daqsminuri|Jeil Presbyterian Church ta' Suwon]] Id-Djoċesi Kattolika ta’ Suwon inħolqot fl-1963 mill- [[Papa Pawlu VI]] . <ref name="DioceseStats">{{Ċita web|url=http://www.catholic-hierarchy.org/diocese/dsuwo.html|titlu=Diocese of Suwon|isem=David M.|awtur=Cheney|pubblikatur=Catholic Hierarchy|data-aċċess=13 June 2026|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230811064157/http://www.catholic-hierarchy.org/diocese/dsuwo.html|arkivju-data=11 August 2023}}</ref> Il-katidral—San Ġużepp—huwa {{Nowrap|39 Imok-ro,}} Jeongja-dong. Suwon huwa l-post fejn twieled l-eks president tal-Alleanza Dinjija Battista, Kim Janghwan (Billy Kim) . <ref name="BillyKimChristianPost">{{Ċita web|url=https://www.christianpost.com/news/billy-kim-12301/|titlu=Billy Kim|data=22 November 2002|sit=Christian Post|data-aċċess=13 June 2026|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230717034554/https://www.christianpost.com/news/billy-kim-12301/|arkivju-data=17 July 2023}}</ref> li waqqaf il- Knisja Battista Ċentrali ta' Suwon, <ref name="BillyKimFounding">{{Ċita web|url=https://www.baptistpress.com/resource-library/news/billy-kim-from-lowly-houseboy-to-baptist-world-alliance-president/|titlu=Billy Kim: from 'lowly houseboy' to Baptist World Alliance president|isem=Tammi|awtur=Mallory|data=5 February 2002|data-aċċess=13 June 2026|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230620130353/https://www.baptistpress.com/resource-library/news/billy-kim-from-lowly-houseboy-to-baptist-world-alliance-president/|arkivju-data=20 June 2023}}</ref> għalkemm din tinsab f'Yongin. Mireukdang ( 미륵당 ), santwarju żgħir ta' Maitreya, jinsab f'Pajang-dong. Dan għandu bażi reliġjuża li tgħaqqad il-Buddiżmu u r-reliġjonijiet tradizzjonali lokali. <ref name="MireukdangDimensions">{{Ċita web|url=https://www.suwon.go.kr/web/tour/cultureTour/cultureTourView.do?categoryCd=1064&mstSeqNo=424996|sit=Suwon City Council Council|lingwa=ko|skript-titlu=ko:미륵당|titlu-traduzzjoni=Mireukdang|data-aċċess=13 June 2026}}</ref> <ref name="MireukdangSWINews">{{Ċita web|url=http://m.swinews.com/13306|isem=Heunggyo|awtur=Jeong|data=4 March 2015|sit=Suwon Internet News|lingwa=ko|skript-titlu=ko:파장동만이 아니라 수원전체의 평안을 위한 조상의 마음이 엿보이는|titlu-traduzzjoni=A Glimpse of Our Ancestors' Desire for Peace, Not Only in Pajang-dong, but Throughout Suwon|data-aċċess=13 June 2026|arkivju-data=25 January 2025|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250125145946/http://m.swinews.com/13306|url-status=dead}}</ref> == Kriminalità == Ir-rimi illegali ta' skart domestiku ilu problema f'Suwon, u l-kunsill tal-belt indirizza din billi żied il-veġetazzjoni urbana. Dan l-approċċ jidher li naqqas l-iskala tal-problema. <ref name="IDHGUrbanGreenery">{{Ċita pubblikazzjoni |last=Joo |first=Youngha |last2=Kwon |first2=Youngsang |year=2015 |title=Urban street greenery as a prevention against illegal dumping of household garbage—A case in Suwon, South Korea |url=https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S1618866715001375 |journal=Urban Forestry & Urban Greening |volume=14 |issue=4 |pages=1088–1094 |bibcode=2015UFUG...14.1088J |doi=10.1016/j.ufug.2015.10.001 |url-access=subscription |access-date=13 June 2026}}</ref> == Edukazzjoni == [[File:Sungkyunkwan_University_Samsung_Library.jpg|alt=|daqsminuri| Librerija tal-Università Sungkyunkwan]] Hemm diversi universitajiet u kulleġġi f'Suwon. Dawn jinkludu l-Kampus tax-Xjenzi Naturali tal- Università ta' Sungkyunkwan, l-Università ta' Kyonggi, l-Università ta' Ajou, l-Università tas-Saħħa ta' Dongnam, l-Università Ċibernetika ta' Gukje, is-Seminarju Teoloġiku ta' Hapdong, u l-Università tan-Nisa ta' Suwon. Minkejja isimhom, l- Università ta' Suwon u l-Kulleġġ tax-Xjenza ta' Suwon fil-fatt mhumiex f'Suwon, iżda fil-belt ġar ta' Hwaseong. Il-kampus tal-agrikoltura tal -Università Nazzjonali ta' Seoul kien jinsab f'Suwon sal-2005; issa jinsab f'Seoul. <ref>{{Ċita web|url=https://cals.snu.ac.kr/en/board/news?bm=v&bbsidx=11004&page=1|titlu=Interview of the Outgoing Dean Lee Suk-ha|data=20 July 2021|sit=Seoul National University|lingwa=en|data-aċċess=14 May 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230513154640/https://cals.snu.ac.kr/en/board/news?bm=v&bbsidx=11004&page=1|arkivju-data=13 May 2023}}</ref> Suwon għandha 44 skola sekondarja, 57 skola medja, 100 skola primarja, u 180 kindergarten. <ref name="Schools">{{Ċita web|url=https://goesw.kr/subList/30000017400|sit=Gyeonggi-do Suwon Office of Education|lingwa=ko|skript-titlu=ko:관내학교(지역구별)|titlu-traduzzjoni=Local Schools (by Region)|data-aċċess=9 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20221001140008/https://goesw.kr/subList/30000017400|arkivju-data=1 October 2022}}</ref> Tliet skejjel huma ddedikati għall-edukazzjoni speċjali: Jahye School ( {{Nowrap|47 Subong-ro,}} Tap-dong), <ref name="Jahye">{{Ċita pubblikazzjoni |last=Kim |first=Mi-Kyung |last2=Kim |first2=Eun-Jin |date=2022 |title=A Study on the Development of Art Therapy Program for Children with Disabilities in Special Schools—Focusing on Jahye School in Gyeonggi-do |url=https://www.dbpia.co.kr/Journal/articleDetail?nodeId=NODE11065716 |url-status=live |journal=Art Culture Research |language=ko |volume=22 |pages=101–133 |doi=10.18707/jacs.2022.04.22.101 |s2cid=249321419 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20230607113213/https://www.dbpia.co.kr/Journal/articleDetail?nodeId=NODE11065716 |archive-date=7 June 2023 |access-date=7 June 2023}}</ref> Suwon Seokwang School ( {{Nowrap|517 Jangan-ro,}} Imok-dong), <ref name="Seokwang">{{Ċita web|url=https://news.samsung.com/global/samsung-smart-school-greets-the-world-at-the-2018-apec-future-education-forum|titlu=Samsung Smart School Greets the World at the 2018 APEC Future Education Forum|data=14 December 2018|sit=Samsung Newsroom|data-aċċess=7 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230607113949/https://news.samsung.com/global/samsung-smart-school-greets-the-world-at-the-2018-apec-future-education-forum|arkivju-data=7 June 2023}}</ref> u Areum School ( {{Nowrap|32 Gwanggyo-ro,}} Iui-dong). <ref name="Areum">{{Ċita aħbar|kunjom=Park|isem=Mina|data=27 June 2019|skript-titlu=ko:고교 졸업 앞둔 장애학생 '새로운 내일' 응원|titlu-traduzzjoni=Supporting Imminent High School Graduates with Disabilities for a 'New Tomorrow'|url=https://www.kgnews.co.kr/mobile/article.html?no=553375|url-status=live|pubblikazzjoni=Kyunggi News|lingwa=ko|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230609131632/https://www.kgnews.co.kr/mobile/article.html?no=553375|arkivju-data=9 June 2023|data-aċċess=9 June 2023}}</ref> Edukazzjoni speċjali hija pprovduta wkoll f'xi skejjel regolari, eż., l-Iskola Medja Suwonbuk ( {{Nowrap|37 Gwanggyosan-ro,}} Yeonghwa-dong). <ref name="SuwonbukSpecial">{{Ċita web|url=https://suwonbuk-m.goesw.kr/subList/20000011714|sit=Suwonbuk Middle School|lingwa=ko|skript-titlu=ko:특수학급연혁|titlu-traduzzjoni=Special Education History|data-aċċess=25 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20220816154644/https://suwonbuk-m.goesw.kr/subList/20000011714|arkivju-data=16 August 2022}}</ref> Hemm ukoll ċentru għat-tagħlim tul il-ħajja fl-Iskola Sekondarja Kyemyung ( {{Nowrap|88 Jangan-ro 496 beon-gil,}} Imok-dong), <ref name="KyemyungGyeongginambu">{{Ċita aħbar|kunjom=Kim|isem=Hyesuk|data=24 July 2023|skript-titlu=ko:계명고 정규졸업장 받는 '성인반' 운영 중|titlu-traduzzjoni=Adult High School Diploma Classes Running at Kyemyung High School|url=https://gyeongginambu.com/article-el20230724-3/|pubblikazzjoni=Kyunggi Nambu News|lingwa=ko|data-aċċess=26 January 2024}}</ref> u hemm żewġ skejjel internazzjonali fil-belt: l-Iskola Internazzjonali Gyeonggi Suwon <ref name="GSISISIK">{{Ċita web|url=https://internationalschoolsinkorea.com/gyeonggi-suwon-international-school/|titlu=Gyeonggi Suwon International School|sit=International Schools in Korea|lingwa=en|data-aċċess=31 January 2024}}</ref> u l-Iskola Internazzjonali Ċiniża Suwon ( 수원화교중정소학교 ). <ref name="SCISISI">{{Ċita web|url=http://www.isi.go.kr/schoolInfo/SinfoView.do?schoolType=ST01&schoolId=38|titlu=Suwon Chinese International School|pubblikatur=International School Information, Korean Government|lingwa=en|data-aċċess=7 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160330171654/http://www.isi.go.kr/schoolInfo/SinfoView.do?schoolType=ST01&schoolId=38|arkivju-data=30 March 2016}}</ref> == Ekonomija == [[Stampa:Samsung Digital Complex, Suwon - panoramio.jpg|daqsminuri|Kumpless Diġitali Samsung]] L-akbar impjegatur f'Suwon huwa Samsung Electronics, li twaqqfet fil-belt fl-1969. Il-kwartieri ġenerali tagħha għadhom f'Suwon, u llum jinsabu flimkien mal-kumpless kbir ta' Riċerka u Żvilupp tal-kumpanija f'Maetan-dong. Il-preżenza ta' Samsung fil-belt tista' tidher permezz tal-isponsorizzazzjoni tagħha ta' timijiet sportivi lokali bħas-Suwon Samsung Bluewings Football Club <ref name="BluewingsHistory">{{Ċita web|url=https://www.bluewings.kr/club/history|sit=Suwon Samsung Bluewings|lingwa=ko|skript-titlu=ko:연혁|titlu-traduzzjoni=History of Bluewings|data-aċċess=11 June 2026}}</ref> u tnejn mill-eqdem timijiet domestiċi tal-basketball—Samsung Thunders u Samsung Life Blueminx—li t-tnejn minn dakinhar telqu minn Suwon. <ref name="ThundersMoveChosun">{{Ċita aħbar|kunjom=Lee|isem=Changho|data=3 May 2001|skript-titlu=ko:삼성 연고지 서울 이전|titlu-traduzzjoni=Relocating to Samsung's Seoul Home|url=https://www.chosun.com/site/data/html_dir/2001/05/03/2001050370191.html|url-status=live|pubblikazzjoni=[[The Chosun Ilbo|The Chosun Daily]]|lingwa=ko|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230717034555/https://www.chosun.com/site/data/html_dir/2001/05/03/2001050370191.html|arkivju-data=17 July 2023|data-aċċess=11 June 2026}}</ref> <ref name="ThundersMoveKyeonggi">{{Ċita aħbar|kunjom=Hwang|isem=Seonhak|data=2 June 2001|skript-titlu=ko:프로농구 삼성-SK 서울에 공동 연고지|titlu-traduzzjoni=Professional Basketball Teams Samsung and SK to Move to Joint Location in Seoul|url=https://www.kyeonggi.com/article/200106020075743|url-status=live|pubblikazzjoni=Kyeonggi Daily|lingwa=ko|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230622155406/https://www.kyeonggi.com/article/200106020075743|arkivju-data=22 June 2023|data-aċċess=11 June 2026}}</ref> <ref name="SamsungLifeMoveChosun">{{Ċita aħbar|kunjom=Kang|isem=Hocheol|data=22 June 2005|skript-titlu=ko:여자농구 '틈새 공략'|titlu-traduzzjoni=Women's Basketball in 'Niche Attack'|url=https://www.chosun.com/site/data/html_dir/2005/06/22/2005062270117.html|url-status=live|pubblikazzjoni=Chosun Daily|lingwa=ko|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230622155403/https://www.chosun.com/site/data/html_dir/2005/06/22/2005062270117.html|arkivju-data=22 June 2023|data-aċċess=11 June 2026}}</ref> <ref name="SamsungLifeMoveKyeonggi">{{Ċita aħbar|kunjom=Woo|isem=Seung-o|data=22 June 2005|skript-titlu=ko:여 프로농구 삼성생명 "이젠 용인시민 위해 뛰어요"|titlu-traduzzjoni=Female Professional Basketball Samsung Life: "Now I'm Running for the People of Yongin"|url=https://www.kyeonggi.com/article/200506220006990|url-status=live|pubblikazzjoni=The Kyeonggi Daily|lingwa=ko|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230717034555/https://www.kyeonggi.com/article/200506220006990|arkivju-data=17 July 2023|data-aċċess=11 June 2026}}</ref> Kumpaniji ewlenin oħra f'Suwon jinkludu SK Chemical, <ref name="SKC">{{Ċita aħbar|titlu=SKC Co. Ltd|url=https://www.wsj.com/market-data/quotes/kr/xkrx/011790|url-status=live|pubblikazzjoni=[[The Wall Street Journal]]|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230717034555/https://www.wsj.com/market-data/quotes/kr/xkrx/011790|arkivju-data=17 July 2023|data-aċċess=11 June 2026}}</ref> Samsung SDI, <ref name="SDIBusinessKorea">{{Ċita aħbar|kunjom=Choi|isem=Jasmine|data=31 January 2024|titlu=Samsung SDI Begins Full-scale Shipment of 'Dream Battery' Solid-state Batteries|url=https://www.businesskorea.co.kr/news/articleView.html?idxno=210539|pubblikazzjoni=Business Korea|lingwa=en|data-aċċess=11 June 2026}}</ref> u Samsung Electro-Mechanics . <ref name="SamsungElectroMechanicsForbes">{{Ċita web|url=https://www.forbes.com/companies/samsung-electro-mechanics/?sh=788acc0146cd|titlu=Samsung Electro-Mechanics|data=8 June 2023|sit=Forbes|lingwa=en|data-aċċess=11 June 2026}}</ref> === Elettronika Samsung === Fl-1 ta’ Settembru, 1973, Samsung Electronics ittrasferiet il-kwartieri ġenerali tagħha minn Euljiro, f’[[Seoul]], għal Suwon. Dan sar bil-għan li jiġi stabbilit proċess ta’ manifattura ta’ komponenti elettroniċi b’kollaborazzjoni mal-kumpanija Ġappuniża SANYO Electric Co., Ltd. B’riżultat ta’ dan, l-istatus tal-belt ta’ Suwon tjieb hekk kif kibret Samsung Electronics. == Punti ta' Referenza == === Fortizza ta' Hwaseong === [[Stampa:Hwaseong Fortress (175432293).jpeg|nofs|daqsminuri|Fortizza ta' Hwaseong]] [[Fortizza ta' Hwaseong|Il-Fortizza ta' Hwaseong]], mibnija taħt l-ordnijiet tar-Re Jeongjo fl-1796, hija elenkata bħala Sit ta' Wirt Dinji tal-UNESCO. <ref name="UNESCO" /> Il-belt kollha kienet imdawra bis-swar tal-fortizza, <ref name="HwaseongKOCIS">{{Ċita web|url=https://www.kocis.go.kr/eng/fpcBoard/view.do?seq=1042416&page=8|titlu=Adventure in Suwon Hwaseong Fortress|data=23 August 2022|sit=Korean Cultural and Information Service|lingwa=en|data-aċċess=30 January 2024}}</ref> iżda Suwon ilha li espandiet ferm lil hinn minn din il-konfini. Hemm erba’ bibien ewlenin fil-ħitan, <ref name="UNESCO" /> u l-Palazz Haenggung jinsab fiċ-ċentru tal-fortizza. <ref name="HaenggungLocationSWCF">{{Ċita web|url=https://www.swcf.or.kr/english/?p=35|titlu=Hwaseong Haenggung: Introduction|sit=Suwon Cultural Foundation|lingwa=en|data-aċċess=1 February 2024}}</ref> Hwaseong inbniet taħt il-gwida tal-filosfu Chŏng Yagyong . <ref name="UNESCO" /> Il-ħaddiema tħallsu għax-xogħol tagħhom għal waħda mill-ewwel drabi fl-istorja tal-Korea, għax ix-xogħol corvée kien komuni qabel. <ref name="PaidLabor">{{Ċita teżi|doi=10.14288/1.0103420|url=https://open.library.ubc.ca/soa/cIRcle/collections/ubctheses/24/items/1.0103420}}</ref> Id-dettalji tal-kostruzzjoni ġew irreġistrati bir-reqqa fit-test ''Hwaseong Seongyeok Uigwe'' ( 화성 성역 의궤 ). <ref name="Uigwe">{{Ċita pubblikazzjoni |last=Pölking |first=Florian |date=2017 |title=The Status of the Hwaseong seongyeon uigwe in the History of Architectural Knowledge: Documentation, Innovation, Tradition |url=https://kiss.kstudy.com/Detail/Ar?key=3712484 |url-status=live |journal=The Korean Journal for the History of Science |volume=39 |issue=2 |pages=257–291 |doi=10.36092/KJHS.2017.39.2.257 |url-access=subscription |archive-url=https://web.archive.org/web/20230516131529/https://kiss.kstudy.com/Detail/Ar?key=3712484 |archive-date=16 May 2023 |access-date=16 May 2023}}</ref> Dan id-dokument kien imprezzabbli wara l-Gwerra Koreana: l-isforzi ta’ rikostruzzjoni mill-1964 sal-lum iddependu ħafna fuq dan. <ref name="UNESCO" /> === Hyanggyo === [[Stampa:Myeongnyundang rear, Suwon Hyanggyo.jpg|nofs|daqsminuri|Hyanggyo]] Suwon Hyanggyo (수원향교; 水原鄕校) kienet skola mmexxija mill-gvern u ċentru għaċ-ċerimonji Konfuċjani matul il-perjodi Goryeo u Joseon. Matul id-Dinastija Joseon, din kienet l-akbar u l-eqdem skola statali fil-Provinċja ta’ Gyeonggi. L-iskola nbniet oriġinarjament fl-1291 ħdejn Hwasan, f’Wau-ri, Hwaseong-gun. Hija ġiet trasferita fil-post fejn tinsab illum, f’107–9 Hyanggyo-ro, Gyo-dong, għall-ħabta tal-1795, meta nbniet il-Fortizza ta’ Hwaseong. L-iskola fiha tavli kommemorattivi ddedikati lil Konfuċju, Mencju, u 25 figura Koreana ta’ importanza għall-Konfuċjaniżmu. Hija miftuħa għall-pubbliku matul il-ġimgħa, mid-9:00 a.m. sal-5:00 p.m., iżda tibqa’ magħluqa fi tmiem il-ġimgħa. === Bugugwon === Bugugwon (부국원), li nbena qabel l-1923, huwa ċentru kulturali li jinsab fi 130 Hyanggyo-ro, Gyo-dong. M'hemm l-ebda rekord tal-kostruzzjoni ta' dan il-bini, li jkopri erja ta' 85.95 m², iżda fl-1923 ġew ippubblikati ritratti ta' barra tiegħu. Taħt il-ħakma Ġappuniża, il-bini serva bħala l-kwartieri ġenerali ta' Bugugwon Co., Ltd., kumpanija li kienet tbigħ prodotti agrikoli, bħal fertilizzanti. Wara l-ħelsien, bejn l-1952 u l-1956, il-bini laqa' fih temporanjament il-Qorti ta' Suwon u l-Uffiċċju tal-Prosekutur Pubbliku. Mill-1957 sal-1960, intuża bħala l-Uffiċċju ta' Appoġġ għall-Edukazzjoni tal-Belt ta' Suwon, u fl-1974, il-Partit Repubblikan użah bħala l-bażi tiegħu għall-Provinċja ta' Gyeonggi. Fl-1979, il-Fondazzjoni tal-Arti ta' Suwon stabbiliet il-kwartieri tagħha hawnhekk, u fl-1981 il-post inbidel fi klinika tal-mediċina interna. Mill-2018 'l hawn, il-bini jservi bħala spazju kulturali pubbliku. === Sala Memorjali ta' Adams === {{Interlanguage link|Adams Memorial Hall|ko|아담스기념관}} serva bħala punt ċentrali għall- [[Korean independence movement|moviment tal-indipendenza]] . Il-bini nbena fl-1923 taħt il-Pastor [[William Noble (missionary)|William Noble]] b'finanzjament minn diversi sorsi, inkluż knisja fl-Istati Uniti, il-Knisja ta' Suwon Jongno, u residenti. Hawnhekk, attivisti tal-indipendenza inklużi Park {{Nowrap|Seon-tae}} u Lee {{Nowrap|Deuk-su}} ltaqgħu kull ġimgħa biex jiddiskutu l-attivitajiet tagħhom. <ref name="Adams">{{Ċita web|url=http://english.cha.go.kr/chaen/search/selectGeneralSearchDetail.do;jsessionid=Yddw2s1JO5JSxcZ3EawwNhOavepegyexME3qxLEDxx8MAkMtxKkZSH6gKcX11m4Q.cha-was01_servlet_engine4?mn=EN_02_02&sCcebKdcd=23&ccebAsno=01750000&sCcebCtcd=31&pageIndex=444|titlu=Adams Memorial Hall|sit=[[Cultural Heritage Administration]]|lingwa=en|data-aċċess=9 May 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230928170905/https://english.cha.go.kr/chaen/search/selectGeneralSearchDetail.do?mn=EN_02_02&sCcebKdcd=23&ccebAsno=01750000&sCcebCtcd=31&pageIndex=444|arkivju-data=28 September 2023}}</ref> === L-isport === L-Istadju tat-Tazza tad-Dinja ta' Suwon inbena għat- [[Tazza tad-Dinja tal-Futbol 2002|Tazza tad-Dinja tal-FIFA tal-2002]] . <ref name="WCStadium">{{Ċita ktieb|kunjom=Haruo|isem=Nogawa|kunjom2=Toshio|isem2=Mamiya|data=25 April 2002|kapitlu=Chapter 11: Building mega-events—Critical reflections on the 2002 World Cup infrastructure|editur-kunjom1=Horne|editur-isem1=John|editur-kunjom2=Manzenreiter|editur-isem2=Wolfram|titlu=Japan, Korea and the 2002 World Cup|post=London|pubblikatur=Routledge|paġni=|isbn=978-0-203-60337-6}}</ref> Illum, hija d-dar tat-tim tat-tieni diviżjoni tal-K League 2, Suwon Samsung Bluewings . Ir-rivali tagħhom tal-belt Suwon FC għandhom ukoll tim tal-irġiel fil-K League 2, filwaqt li Suwon FC Women jilagħbu fil- WK League . Iż-żewġ timijiet ta’ Suwon FC jilagħbu logħbiet f’darhom fil -Kumpless Sportiv ta’ Suwon . <ref name="SuwonFCGroundKLeagueUnited">{{Ċita web|url=https://www.kleagueunited.com/2023/03/groundhoppers-guide-to-suwon-sports.html|titlu=Groundhopper's guide to..... Suwon Sports Complex|isem=Andrew|awtur=Farrell|data=14 March 2023|sit=K League United|lingwa=en|data-aċċess=1 February 2024}}</ref> <ref name="SuwonFCWomenChosun">{{Ċita aħbar|kunjom=Kim|isem=Gaeul|data=21 December 2023|skript-titlu=ko:수원월드컵경기장, 수원FC-수원 삼성 '한 지붕 두 가족' 공존할까|titlu-traduzzjoni=Suwon World Cup Stadium: Will Suwon FC and Suwon Samsung Coexist as 'Two Families Under One Roof'?|url=https://www.chosun.com/sports/football/2023/12/21/PPV5UZC5CHDDTOLDNAKNTAXD2Y/|pubblikazzjoni=Chosun Daily|lingwa=ko|data-aċċess=1 February 2024}}</ref> [[Stampa:KT Wiz insignia.svg|daqsminuri|123x123px|Badge tal-KT Wiz]] Mill-2013, Suwon kienet id-dar tat-tim tal-baseball professjonali KT Wiz . It-tim lagħab fl-Università ta' Sungkyunkwan sakemm tlesta r-ristrutturar tal-Istadju tal-Baseball ta' Suwon fil-ħin biex telgħu fil- Lega KBO fl-2015. <ref name="KTWizSKKUSBS">{{Ċita aħbar|kunjom=Jeong|isem=Jingu|data=10 April 2014|skript-titlu=ko:KT 위즈, 화장실이 필요해|titlu-traduzzjoni=KT Wiz Needs a Lavatory|url=https://news.sbs.co.kr/news/endPage.do?news_id=N1002337761|url-status=live|pubblikazzjoni=SBS News|lingwa=ko|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230623161225/https://news.sbs.co.kr/news/endPage.do?news_id=N1002337761|arkivju-data=23 June 2023|data-aċċess=24 June 2023}}</ref> L-istadju qabel kien id-dar tal- Hyundai Unicorns, li fallew wara l-istaġun tal-2007. <ref name="Unicorns KoreaTimes">{{Ċita aħbar|kunjom=Kim|isem=Tong-hyung|data=7 October 2007|titlu=Unicorns play last game|url=https://www.koreatimes.co.kr/www/sports/2023/06/600_11474.html|url-status=live|pubblikazzjoni=[[The Korea Times]]|lingwa=en|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230622130756/https://www.koreatimes.co.kr/www/sports/2023/06/600_11474.html|arkivju-data=22 June 2023|data-aċċess=22 June 2023}}</ref> Tnejn mill-eqdem timijiet tal-Korean Basketball League u tan-Nisa Korean Basketball League, Samsung Thunders u Samsung Life Blueminx rispettivament, kienu bbażati f'Suwon. Samsung Thunders irrilokaw lejn Jamsil Arena f'Seoul fl-2001 <ref name="ThundersMoveChosun" /> <ref name="ThundersMoveKyeonggi" /> filwaqt li Samsung Life iċċaqalqu lejn Yongin fl-2005. <ref name="SamsungLifeMoveChosun" /> <ref name="SamsungLifeMoveKyeonggi" /> Il-basketball tal-irġiel tal-ogħla livell irritorna lejn Suwon fl-2021, meta KT Sonicboom irriloka minn Busan għas-Suwon KT Sonicboom Arena (li qabel kienet magħrufa bħala Seosuwon Chilbo Gymnasium). <ref name="SonicBoomBusanSuwon">{{Ċita aħbar|data=8 June 2021|skript-titlu=ko:부산 KT 프로농구단은 없습니다, 앞으로는 수원 KT입니다|titlu-traduzzjoni=Professional Basketball Team Busan KT Ceases to Exist: Now Known as Suwon KT|url=https://www.joongang.co.kr/article/24077366|pubblikazzjoni=[[JoongAng Ilbo]]|lingwa=ko|data-aċċess=19 October 2023}}</ref> Il -Ġinnasju ta' Suwon b'kapaċità ta' 5,145 huwa d-dar tat-timijiet tal-volleyball tal-V-League tal-irġiel u tan-nisa Suwon KEPCO Vixtorm u Suwon Hyundai Engineering &amp;amp; Construction Hillstate rispettivament. <ref name="VolleyballVolleybox">{{Ċita web|url=https://volleybox.net/suwon-gymnasium-a453/clubs|titlu=Suwon Gymnasium|sit=Volleybox|data-aċċess=1 February 2024}}</ref> Dan il-ġinnasju organizza l- avvenimenti tal-handball fl-Olimpjadi tas-Sajf tal-1988 . Ospitat ukoll il-handball u t-tennis tal-mejda fil-Logħob Asjatiċi tal-2014 <ref name="AsianGames">{{Ċita aħbar|data=8 September 2014|titlu=FACTBOX-Factbox on sports at the 2014 Asian Games in Incheon|url=https://www.reuters.com/article/games-asian-idUKL1N0QX0F020140908|url-status=live|pubblikazzjoni=Reuters|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230429153747/https://www.reuters.com/article/games-asian-idUKL1N0QX0F020140908|arkivju-data=29 April 2023|data-aċċess=30 April 2023}}</ref> u ospitat it-Tazza tad-Dinja tal-Judo tal-2010. <ref name="Judo2010IJF">{{Ċita web|url=https://www.ijf.org/competition/1016|titlu=World Cup Suwon 2010|sit=International Judo Federation|lingwa=en|data-aċċess=14 January 2024}}</ref> <ref name="Judo2010BBC">{{Ċita aħbar|kunjom=|isem=|data=3 December 2010|titlu=Silver for Briton Gemma Howell at Korea World Cup|url=https://news.bbc.co.uk/sport2/hi/judo/9256362.stm|pubblikazzjoni=BBC Sport|lingwa=en|data-aċċess=14 January 2024}}</ref> <ref name="Judo2010KBS">{{Ċita aħbar|kunjom=|isem=|data=3 December 2010|skript-titlu=ko:왕기춘, 월드컵 우승 '런던 가자!'|titlu-traduzzjoni=World Cup Winner Wang Ki-Chun, Let's Go to London!|url=https://news.kbs.co.kr/news/mobile/view/view.do?ncd=2204189|pubblikazzjoni=[[KBS News]]|lingwa=ko|data-aċċess=18 January 2024}}</ref> === Midja === Il-gazzetti bbażati f'Suwon jinkludu l-Kyeonggi Ilbo ( 경기일보 ) fid-Distrett ta' Jangan, u l-Kyeongin Ilbo ( 경인일보 ) u Suwon Daily ( 수원일보 ) fid-Distrett ta' Paldal. <ref name="NewspapersIMN">{{Ċita web|url=https://www.4imn.com/kr/|titlu=Top newspapers in Korea|isem=|awtur=|data=|sit=4 International Media and Newspapers|lingwa=en|data-aċċess=22 January 2024}}</ref> [[Stampa:Starfield Suwon.jpg|daqsminuri|294x294px|Starfield]] Ix-xandar nazzjonali KBS għandu studio tad-drama u sala tal-arti f'Ingye-dong, fid-Distrett ta' Yeongtong. Dawn huma miftuħa għal żjarat b'appuntament. <ref name="KBS">{{Ċita web|url=https://office.kbs.co.kr/suwon/|sit=[[Korean Broadcasting System]]|lingwa=ko|skript-titlu=ko:KBS 수원센터|titlu-traduzzjoni=KBS Suwon Centre|data-aċċess=5 July 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230705131053/https://office.kbs.co.kr/suwon/|arkivju-data=5 July 2023}}</ref> === Bejgħ bl-imnut === Hemm diversi ċentri kummerċjali ewlenin madwar Suwon, eż. AK Plaza u Lotte Mall fl-Istazzjon ta' Suwon, u Avenue France <ref name="AvenueFranceDonga">{{Ċita aħbar|kunjom=Park|isem=Haesik|data=27 April 2020|skript-titlu=ko:광교 아브뉴프랑, 오픈 5주년 감사 이벤트|titlu-traduzzjoni=Five-Year Anniversary Event at Avenue France, Gwanggyo|url=https://www.donga.com/news/Society/article/all/20200427/100817484/2|pubblikazzjoni=[[The Dong-A Ilbo]]|lingwa=ko|data-aċċess=29 January 2024}}</ref> u Alleyway f'Gwanggyo. <ref name="AlleywaySeoulEconomic">{{Ċita aħbar|kunjom=Park|isem=Seonggyu|data=1 May 2019|skript-titlu=ko:'앨리웨이 광교' 그랜드 오픈|titlu-traduzzjoni=Grand Opening of Alleyway, Gwanggyo|url=https://www.sedaily.com/NewsView/1VIZ1KPLK4|pubblikazzjoni=Seoul Economic|lingwa=ko|data-aċċess=29 January 2024}}</ref> Ċentru kbir ieħor, Starfield —li jinkorpora l-librerija tiegħu stess u ċinema Megabox—fetaħ ħdejn l-Istazzjon ta' Hwaseo f'Jannar 2024. <ref name="StarfieldJoongang">{{Ċita aħbar|kunjom=Seo|isem=Ji-eun|data=24 January 2024|titlu=From a sky-high library to luxury fitness, Starfield Suwon beckons youthful explorers|url=https://koreajoongangdaily.joins.com/news/2024-01-24/business/industry/From-a-skyhigh-library-to-luxury-fitness-Starfield-Suwon-beckons-youthful-explorers/1966031|pubblikazzjoni=[[Korea JoongAng Daily]]|lingwa=en|data-aċċess=25 January 2024}}</ref> Dan il-mall jimmira lejn klijenti iżgħar, u jinkorpora ħwienet pop-up. <ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Lee|isem=CHae Hyun|data=31 March 2024|titlu=Suwon Starfield targets Gen MZ|url=http://www.dailyimpact.co.kr/news/articleView.html?idxno=110738|pubblikatur=HoyeongLee}}</ref> L-ewwel pop-up għal-logħba popolari 'Brawl Stars' saret hawn. <ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Kim|isem=Juhwan|data=January 23, 2024|titlu=슈퍼셀, 스타필드 수원서 '브롤스타즈' 체험 공간 운영|url=https://www.yna.co.kr/view/AKR20240123045900017|pubblikazzjoni=스타필드 수원, 전면에 게임 '브롤스타즈' 내세웠다|aġenzija=[[Yonhap News Agency]]|data-aċċess=14 January 2025}}</ref> Il-ħanut ta’ skont stil maħżen ‘Traders’ jinsab fil-kantina. <ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Lee|isem=Chae Hyun|data=31 March 2024|titlu=Traders in Suwon Starfield|url=https://www.donga.com/news/Economy/article/all/20231220/122714168/1|pubblikatur=Yoon Uyeol}}</ref> == Trasport == [[Stampa:Korail-Bundang-line-K245-Suwon-station-platform-20181127-112558.jpg|nofs|daqsminuri|Waħda mill-pjattaformi tas-[[subway ta' Suwon]]]] L-Istazzjon ta' Suwon huwa servut minn KTX u ferroviji oħra fuq il- Linja Gyeongbu, li tgħaqqad [[Seoul]] ma' [[Busan]] . <ref name="SuwonStationKTXKoreaTrains">{{Ċita web|url=https://www.koreatrains.com/suwon-busan-train-timetable.html|titlu=Suwon to Busan High-Speed Train|sit=Korea Trains|data-aċċess=1 February 2024}}</ref> Mill-1930 sal-1972, il- Linja Suryeo qabbdet ukoll lil Suwon ma’ Yeoju, <ref name="SuryeoSuinHistory">{{Ċita web|url=https://ggc.ggcf.kr/en/p/5ae74c6c0d91881721825010|titlu=Suwon: The past and present of Suwon Station (1)|isem=Ho-jin|awtur=Choi|sit=Gyeonggi Culture|lingwa=en|data-aċċess=27 January 2024}}</ref> u mill-1937 sal-1996, il -Linja Suin kienet għaddejja minn Suwon sa Incheon. <ref name="SuryeoSuinHistory" /> Il-Linja Suin minn dakinhar ġiet rikostruwita bħala parti mill- Metro ta' Seoul . <ref name="SuryeoSuinHistory" /> <ref name="SuinCompletion">{{Ċita web|url=https://www.railjournal.com/passenger/metros/final-phase-of-koreas-suin-line-complete/|titlu=Final phase of Korea's Suin Line complete|isem=David|awtur=Burroughs|data=15 September 2020|sit=International Railway Journal|pubblikatur=Simmons-Boardman Publishing|data-aċċess=23 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230622003448/https://www.railjournal.com/passenger/metros/final-phase-of-koreas-suin-line-complete/|arkivju-data=22 June 2023}}</ref> Illum, tliet linji tal-Metro ta' Seoul (14-il stazzjon) iservu lil Suwon, <ref name="MetroStationsCityCouncil">{{Ċita web|url=https://www.suwon.go.kr/sw-www/deptHome/dep_traffic/traffic01/traffic01_03.jsp|sit=Suwon City Council|skript-titlu=ko:철도네트워크|titlu-traduzzjoni=Railway Network|data-aċċess=1 February 2024}}</ref> u hemm pjanijiet għall-espansjoni tan-netwerk. Il-kostruzzjoni ta' estensjoni tal-Linja Sinbundang għal Homaesil hija skedata li tibda fl-2024. <ref name="Sinbundang2024">{{Ċita aħbar|kunjom=Kang|isem=Gapsaeng|data=28 December 2021|skript-titlu=ko:신분당선 광교~호매실 연장선 기본계획 확정...2024년초 착공|titlu-traduzzjoni=Shinbundang Line Gwanggyo–Homaesil Extension Finalised: Construction to Start in Early 2024|url=https://www.joongang.co.kr/article/25036133|url-status=live|pubblikazzjoni=[[Korea JoongAng Daily]]|lingwa=ko|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230529142736/https://www.joongang.co.kr/article/25036133|arkivju-data=29 May 2023|data-aċċess=29 May 2023}}</ref> Linja oħra ppjanata—il- Linja Dongtan–Indeogwon —għandha toħloq diversi stazzjonijiet ġodda f’Suwon, iżda dan ġie ttardjat, u dan wassal biex il-bliet affettwati jitolbu azzjoni urġenti. <ref name="DongtanIndeogwonDelay">{{Ċita aħbar|kunjom=Park|isem=Seonsik|data=1 March 2023|skript-titlu=ko:동탄인덕원 복선전철 건설사업 조기 착공해야|titlu-traduzzjoni=Dongtan–Indeokwon Double-Track Subway Construction Must Begin Promptly|url=https://www.jeonmae.co.kr/news/articleView.html?idxno=943403|url-status=live|pubblikazzjoni=Jeonguk Mail Sinmun|lingwa=ko|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230529142736/https://www.jeonmae.co.kr/news/articleView.html?idxno=943403|arkivju-data=29 May 2023|data-aċċess=29 May 2023}}</ref> {| class="wikitable sortable mw-collapsible mw-collapsed" |+ class="nowrap" |Stazzjonijiet tal-metro ta' Suwon ! scope="col" |Linja ! scope="col" |Stazzjonijiet |- | rowspan="4" |Linja 1 |Sungkyunkwan University (성균관대)<ref name="MetroStationsCityCouncil" /> |- |Hwaseo (화서)<ref name="MetroStationsCityCouncil" /> |- |Suwon (수원)<ref name="MetroStationsCityCouncil" /> |- |Seryu (세류)<ref name="MetroStationsCityCouncil" /> |- | rowspan="2" |Linja Shinbundang |Gwanggyo Jungang (광교중앙)<ref name="MetroStationsCityCouncil" /> |- |Gwanggyo (광교)<ref name="MetroStationsCityCouncil" /> |- | rowspan="9" |Linja Suin-Bundang |Cheongmyeong (청명)<ref name="MetroStationsCityCouncil" /> |- |Yeongtong (영통)<ref name="MetroStationsCityCouncil" /> |- |Mangpo (망포)<ref name="MetroStationsCityCouncil" /> |- |Maetan-Gwonseon (매탄권성)<ref name="MetroStationsCityCouncil" /> |- |Suwon Hall (수원시청)<ref name="MetroStationsCityCouncil" /> |- |Maegyo (매교)<ref name="MetroStationsCityCouncil" /> |- |Suwon (수원)<ref name="MetroStationsCityCouncil" /> |- |Gosaek (고색)<ref name="MetroStationsCityCouncil" /> |- |Omokcheon (오목천)<ref name="MetroStationsCityCouncil" /> |} Suwon hija servuta wkoll minn żewġ terminals tal-karozzi tal-linja interurbani b'konnessjonijiet madwar il-pajjiż: it-Terminal tal-Karozzi tal-Linja ta' Suwon ħdejn l-Istazzjon ta' Seryu, <ref name="SuwonTerminal">{{Ċita web|url=http://www.buspia.co.kr/m/suwon/index.php|titlu=Suwon Bus Terminal|sit=Buspia|lingwa=ko|data-aċċess=1 February 2024}}</ref> u t-Terminal tal-Karozzi tal-Linja ta' West Suwon f'Guun-dong. <ref name="WestSuwonTerminal">{{Ċita web|url=http://www.seosuwonterminal.co.kr|titlu=SeoSuwon Bus Terminal|sit=Seosuwon Terminal|lingwa=ko|data-aċċess=1 February 2024}}</ref> Madankollu, l-għadd ta’ passiġġieri fit-terminal tal-karozzi tal-linja qed jonqos. <ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Kim|isem=Gyeongtae|data=6 May 2023|skript-titlu=ko:경기도 버스터미널 이용객 '반토막'…노선도 172개 사라졌다|titlu-traduzzjoni=Gyeonggi-do Bus Terminal Users 'Halve': 172 Routes Disappear|url=https://www.yna.co.kr/view/AKR20230504082300061|pubblikazzjoni=[[Yonhap News Agency]]|lingwa=ko}}</ref> Suwon hija konnessa wkoll ma' Seoul u bliet oħra fil-qrib permezz ta' karozzi tal-linja tal-belt u espressi b'punti tat-tluq madwar il-belt. <ref name="GyeonggiBuses">{{Ċita web|url=https://www.gbis.go.kr/gbis2014/eng/main/index.jsp|titlu=Gyeonggi Bus Information|sit=Gyeonggi Bus|lingwa=en|data-aċċess=1 February 2024}}</ref> Fl-2017, infetaħ sett ġdid ta' waqfiet tal-karozzi tal-linja fiċ-Ċentru tat-Trasferiment tal-Istazzjon ta' Suwon. Dan inbena biex itaffi l-pressjoni fuq l-istands eżistenti tal-karozzi tal-linja u tat-taxis tul il-linji. <ref name="SuwonStationTransferCenter">{{Ċita web|url=https://kojects.com/2017/06/26/suwon-station-transfer-center/|titlu=Transfer hub opens at Suwon Station including new bus interchange|isem=Andy|awtur=Tebay|data=26 June 2017|lingwa=en|data-aċċess=7 May 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230508135537/https://kojects.com/2017/06/26/suwon-station-transfer-center/|arkivju-data=May 8, 2023}}</ref> Ċentru ta' trasferiment ieħor huwa inkorporat fl-Istazzjon ta' Gwanggyo Jungang; dan huwa taħt l-art, u l-istands tal-karozzi tal-linja għandhom bibien bi xbieki. <ref name="UndergroundBusStation">{{Ċita web|url=https://kojects.com/2016/05/16/underground-bus-station-future-transit/|titlu=Underground Bus Station, Future of Bus Transit?|awtur=Nikola|data=19 February 2016|lingwa=en|data-aċċess=7 May 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230508091325/https://kojects.com/2016/05/16/underground-bus-station-future-transit/|arkivju-data=8 May 2023}}</ref> Suwon investiet ħafna f'karozzi tal-linja elettriċi—fl-2019, bniet l-akbar stazzjon tal-iċċarġjar tal-karozzi tal-linja fil-pajjiż f'46 {{Nowrap|46 Gyeongsu-daero 1220beon-gil,}} Pajang-dong. <ref name="BusCharging">{{Ċita aħbar|kunjom=Hong|isem=Yongdeok|data=10 December 2019|titlu=Suwon builds S. Korea's largest electric bus charging station|url=https://english.hani.co.kr/arti/english_edition/e_business/920309.html|url-status=live|pubblikazzjoni=[[The Hankyoreh]]|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230623002918/https://english.hani.co.kr/arti/english_edition/e_business/920309.html|arkivju-data=23 June 2023|data-aċċess=23 June 2023}}</ref> Suwon hija servuta minn diversi awtostradi. L- Awtostrada Yeongdong (50) tgħaddi mill-belt, b'żewġ ħruġiet fil-limiti tal-belt: Suwon tat-Tramuntana u Suwon tal-Lvant. <ref>{{Ċita web|url=https://www.molit.go.kr/USR/I0204/m_45/dtl.jsp?gubun=&search=&search_dept_id=&search_dept_nm=&old_search_dept_nm=&psize=5&search_regdate_s=&search_regdate_e=&srch_usr_nm=&srch_usr_num=&srch_usr_year=&srch_usr_titl=Y&srch_usr_ctnt=&lcmspage=1963&idx=5794|data=16 October 2009|sit=Ministry of Transport|skript-titlu=ko:영동고속도로 북수원IC~동수원IC부가차로설치공사 도로구역결정 고시|titlu-traduzzjoni=Announcement of Additional Lane Construction for Yeongdong Expressway Between North Suwon IC and East Suwon IC|data-aċċess=1 February 2024}}</ref> Il-ħruġ ta' Gwanggyo Sanghyeon fuq l- Awtostrada Express Yongin–Seoul (171) jinsab fuq il-fruntiera ta' Suwon ma' Yongin, <ref name="SanghyeonIC">{{Ċita web|url=http://www.suwonbeltway.co.kr/sub1_2|sit=Suwon Ring Road Corporation|skript-titlu=ko:도로이용안내 / IC 이용안내|titlu-traduzzjoni=Road and IC Usage Information|data-aċċess=1 February 2024}}</ref> u l- Awtostrada Express Pyeongtaek–Paju (17) għandha wkoll ħruġ f'Suwon (Geumgok). <ref name="GeumgokIC">{{Ċita web|url=https://www.ksroad.co.kr/page/bbs/board.php?bo_table=cszone_notice&wr_id=25|data=30 May 2023|sit=Kyunggi South Road Co. Ltd.|skript-titlu=ko:하행 금곡IC 전 차로 차단 및 노면 긴급 보수 공사 안내(당수동 LH 굴착공사)|titlu-traduzzjoni=Information on Blocking All Lanes of Southbound Geumgok IC and Emergency Roadworks (Dangsu-dong LH excavation work)|data-aċċess=1 February 2024}}</ref> Il-ħruġ ta' Suwon tal- Gyeongbu Expressway (1) ingħata l-isem ġdid ''ta' Suwon Singal'' fl-2014 biex jirrifletti l-post attwali tiegħu f'Singal fil-Yongin fil-qrib. <ref name="SuwonSingal">{{Ċita aħbar|kunjom=Kwon|isem=Hyeokjun|data=22 April 2015|skript-titlu=ko:수원신갈IC 시설물 교체공사 완료|titlu-traduzzjoni=Suwon Singal IC Facility Replacement Work Completed|url=https://www.kyeonggi.com/article/201504220645359|pubblikazzjoni=Kyeonggi Ilbo|lingwa=ko|data-aċċess=26 January 2024}}</ref> Suwon investiet fit-trasport ekoloġiku. <ref name="EcocapitalKoreaTimes">{{Ċita aħbar|kunjom=Bak|isem=Se-hwan|data=1 February 2018|titlu=Suwon seeks to become Korea's 'eco-capital': Environmental activist-turned-mayor sets new examples of how green policies revitalize cities|url=https://www.koreaherald.com/view.php?ud=20180131000765|pubblikazzjoni=[[The Korea Herald]]|lingwa=en|data-aċċess=2 February 2024}}</ref> Il-belt kienet l-ewwel post fil-Korea li introduċiet roti pubbliċi mingħajr dock. <ref name="Dockless">{{Ċita pubblikazzjoni |last=Kim |first=Sukhee |last2=Oh |first2=Sei-Chang |last3=Choi |first3=Keechoo |date=30 April 2019 |title=Bilantravel pattern analysis for station bike sharing system in Suwon |url=https://www.jkst.or.kr/articles/xml/ZPJ9/ |url-status=live |journal=Journal of Korean Society of Transportation |language=ko |volume=37 |issue=2 |pages=110–123 |doi=10.7470/jkst.2019.37.2.110 |s2cid=210784252 |archive-url=https://web.archive.org/web/20230717034557/https://www.jkst.or.kr/articles/xml/ZPJ9/ |archive-date=17 July 2023 |access-date=28 June 2023 |doi-access=free}}</ref> L-ivvjaġġar ta' Suwon bir-rota huwa faċilitat minn bosta mogħdijiet għar-roti ħdejn ix-xmajjar li jaqsmu l-belt. Fl-2013, Suwon ospitat il-Festival Dinji tal -EcoMobility . Għal xahar, it-toroq f'Haenggung-dong ingħalqu għall-karozzi bħala esperiment mingħajr karozzi. Ir-residenti użaw vetturi mhux motorizzati pprovduti mill-organizzaturi tal-festival. <ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Strother|isem=Jason|data=30 September 2013|titlu=Locals applaud car-free month in Korean city|url=https://www.dw.com/en/locals-applaud-car-free-month-in-korean-city/a-17124711|url-status=live|pubblikazzjoni=Deutsche Welle|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20131101184848/http://www.dw.de/locals-applaud-car-free-month-in-korean-city/a-17124711|arkivju-data=1 November 2013|data-aċċess=7 June 2023}}</ref> L-esperiment ma kienx mingħajr oppożizzjoni. <ref name="EcomobilityOppositionJournal">{{Ċita pubblikazzjoni |last=Kim |first=Suk-Hui |last2=Lee |first2=Seung-Gyu |year=2014 |title=An Analysis of Residential Satisfaction at The Ecomobility World Festival 2013 Suwon |url=https://koreascience.kr/article/JAKO201413361962659.page |journal=Transportation Technology and Policy |language=ko |volume=11 |issue=4 |pages=64–72 |access-date=2 February 2024}}</ref> == Militari == Il-Bażi tal-Ajru ta’ Suwon, f’Jangji-dong (Distrett ta’ Gwonseon), intużat mill-Forza tal-Ajru tal-Istati Uniti matul il-Gwerra Koreana; kienet proprju hawnhekk li seħħ l-ewwel ġlied bl-ajru ta’ dak il-kunflitt. Illum, il-bażi taqa’ taħt il-ġurisdizzjoni tal-Forza tal-Ajru tar-Repubblika tal-Korea, għalkemm l-amministrazzjoni u l-manutenzjoni tagħha għadhom f’idejn il-militar Amerikan. Il-militar Amerikan jieħu ħsieb ukoll is-“sit Madison” — unità żgħira tas-sinjali li tinsab fuq Gwanggyosan, fejn hemm ukoll pjattaforma għall-inżul tal-ħelikopters. == Nies notevoli == * Suwon kien il-post fejn twieled {{Interlanguage link|Choi Ru-baek|ko|최루백}} (?–1205), magħruf għall-pjetà filjali tiegħu, <ref name="NotablePeopleHistorical" /> <ref name="ChoiRubaelKorEncyc">{{Ċita web|url=https://encykorea.aks.ac.kr/Article/E0057241|sit=[[Encyclopedia of Korean Culture]]|pubblikatur=[[National Institute of Korean History]]|lingwa=ko|skript-titlu=ko:고려 전기에, 기거사인, 한림학사 등을 역임한 문신.|titlu-traduzzjoni=Civil Servant Who Served as Gigeosain and Hallimhaksa During the Early Goryeo Period|data-aċċess=28 October 2023}}</ref> u ta' martu nobbli Yŏm Kyŏng-ae ( 염경애 (1100–1146). <ref name="YeomGyeongae">{{Ċita web|url=http://contents.history.go.kr/front/hm/view.do?levelId=hm_064_0040|sit=History Net|pubblikatur=[[National Institute of Korean History]]|lingwa=ko|skript-titlu=ko:염경애 묘지|titlu-traduzzjoni=Tomb of Yeom Gyeongae|data-aċċess=28 October 2023}}</ref> * Suwon kienet id-dar ta' {{Interlanguage link|Yi Ko|ko|이고 ({{Korean|hangul=여말선초|labels=no}})}} (1341–1420), suġġett ta' Goryeo li kien kontra Joseon. <ref name="NotablePeopleHistorical">{{Ċita web|url=https://www.suwon.go.kr/sw-www/www05/www05-01/www05-01-11.jsp|sit=Suwon City Council|lingwa=ko|skript-titlu=ko:수원의 인물|titlu-traduzzjoni=People from Suwon|data-aċċess=3 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230602171530/https://www.suwon.go.kr/sw-www/www05/www05-01/www05-01-11.jsp|arkivju-data=2 June 2023}}</ref> * L-istudjuż eminenti ta' Silhak u l-pijunier agrikolu {{Interlanguage link|Woo Ha-yŏng|ko|우하영}} (1741–1812) twieled f'Suwon. <ref name="NotablePeopleHistorical" /> * {{Interlanguage link|Kim Sehwan|ko|김세환 (1889년)}} (1889–1945), attivist għall-indipendenza matul il-perjodu kolonjali Ġappuniż <ref name="NotablePeopleHistorical" /> * {{Interlanguage link|Kim Hyanghwa|ko|김향화}} (1897–?), attivist għall-indipendenza matul il-perjodu kolonjali Ġappuniż <ref name="KimHyanghwaProtest">{{Ċita aħbar|data=26 February 2009|titlu=Gisaeng took to streets against Japan|url=https://koreajoongangdaily.joins.com/2009/02/26/features/Gisaeng-took-to-streets-against-Japan/2901563.html|url-status=live|pubblikazzjoni=[[Korea JoongAng Daily]]|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230529190314/https://koreajoongangdaily.joins.com/2009/02/26/features/Gisaeng-took-to-streets-against-Japan/2901563.html|arkivju-data=29 May 2023|data-aċċess=29 October 2023}}</ref> <ref name="NotablePeopleHistorical" /> * Na Hye-sok (1896–1948), femminista influwenti, pittriċi, kittieba, poeta, skultur, u ġurnalista <ref name="Na Hye-seok">{{Ċita ktieb|kunjom=Kiaer|isem=Jieun|kunjom2=Yates-Lu|isem2=Anna|kunjom3=Mandersloot|isem3=Mattho|data=15 September 2021|titlu=On Translating Modern Korean Poetry|url=|post=|pubblikatur=Taylor & Francis|paġna=157|isbn=978-1-000-43876-5}}</ref> <ref name="NotablePeopleHistorical" /> * Chung Hyeon, it-tennis <ref name="ATPChung">{{Ċita web|url=https://www.atptour.com/en/players/hyeon-chung/ch27/overview|titlu=Hyeon Chung|sit=ATP Tour|data-aċċess=11 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230611135556/https://www.atptour.com/en/players/hyeon-chung/ch27/overview|arkivju-data=11 June 2023}}</ref> <ref name="BBCChung">{{Ċita aħbar|kunjom=Lee|isem=Minji|data=25 January 2018|titlu=Chung Hyeon: The Korean tennis star making history|url=https://www.bbc.com/news/world-asia-42799463|url-status=live|pubblikazzjoni=[[BBC News]]|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230611135554/https://www.bbc.com/news/world-asia-42799463|arkivju-data=11 June 2023|data-aċċess=11 June 2023}}</ref> * Dong Hyun Kim, MMA <ref name="KimDonghyunRottenTomatoes">{{Ċita web|url=https://www.rottentomatoes.com/celebrity/kim_dong_hyun_4|titlu=Kim Dong-hyun|sit=Rotten Tomatoes|pubblikatur=Fandango|data-aċċess=14 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230614052602/https://www.rottentomatoes.com/celebrity/kim_dong_hyun_4|arkivju-data=14 June 2023}}</ref> <ref name="KimDonghyunUFC">{{Ċita web|url=https://www.ufc.com/news/dong-hyun-kim-long-road-seoul|titlu=Dong Hyun Kim: The long road to Seoul|isem=Thomas|awtur=Gerbasi|data=26 November 2015|lingwa=en|data-aċċess=14 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230614054554/https://www.ufc.com/news/dong-hyun-kim-long-road-seoul|arkivju-data=14 June 2023}}</ref> * Oh Kyo-moon, arkerija <ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Choi|isem=Jongsik|data=23 September 2000|skript-titlu=ko:양궁 오교문선수집 감격의 눈물바다|titlu-traduzzjoni=Archer Oh Kyo-moon's House: A Sea of Tears|url=https://www.kyeonggi.com/article/200009230097474|url-status=live|pubblikazzjoni=Kyeonggi Daily|lingwa=ko|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230611105347/https://www.kyeonggi.com/article/200009230097474|arkivju-data=11 June 2023|data-aċċess=11 June 2023}}</ref> * [[Park Ji-Sung|Park Ji-sung]], futbol. Park twieled f'Seoul iżda trabba f'Suwon, u fl-2005, triq tal-belt ingħatat isimha għalih. <ref>{{Ċita aħbar|kunjom=Yu|isem=Sinjae|data=12 June 2005|skript-titlu=ko:수원시 '박지성길' 만든다|titlu-traduzzjoni=Suwon City Constructs 'Park Ji-Sung Road'|url=http://legacy.www.hani.co.kr/section-005000000/2005/06/005000000200506120951047.html|url-status=live|pubblikazzjoni=[[The Hankyoreh]]|lingwa=ko|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230602231849/http://legacy.www.hani.co.kr/section-005000000/2005/06/005000000200506120951047.html|arkivju-data=2 June 2023|data-aċċess=3 June 2023}}</ref> * Han-na Chang, konduttur, vjolinċellista <ref name="HannaChang">{{Ċita web|url=https://www.hannachangmusic.com/biography|titlu=Han-Na Chang Official Biography|data=2021|sit=Han-na Chang Music|lingwa=en|data-aċċess=11 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230611115041/https://www.hannachangmusic.com/biography|arkivju-data=11 June 2023}}</ref> <ref name="HannaChangKoreaTimes">{{Ċita aħbar|kunjom=Lee|isem=Hyo-won|data=1 November 2009|titlu=Chang Han-na Finds Brahms Through Looking-Glass|url=https://www.koreatimes.co.kr/www/nation/2009/11/719_54657.html|url-status=live|pubblikazzjoni=[[The Korea Times]]|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230611115041/https://www.koreatimes.co.kr/www/nation/2009/11/719_54657.html|arkivju-data=11 June 2023|data-aċċess=11 June 2023}}</ref> * Im Chang-kyun, isem artistiku ''IM'' * Jeon Ji-yoon <ref name="JeonJiyoonIMDB">{{Ċita web|url=https://www.imdb.com/name/nm8429089/|titlu=Ji-Yoon Jeon|sit=Internet Movie Database (IMDB)|data-aċċess=13 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230717045712/https://www.imdb.com/name/nm8429089/|arkivju-data=17 July 2023}}</ref> * Jo Kwon * Kim Myung-jun, isem artistiku ''MJ'' * Kim Yu-gwon, isem tal-istadju ''U-Kwon'' <ref name="UkWonKPopMusic">{{Ċita web|url=https://www.kpopmusic.com/artist/u-kwon-profile|titlu=U-Kwon profile|sit=K-pop Music|data-aċċess=11 June 2023|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230611143724/https://www.kpopmusic.com/artist/u-kwon-profile|arkivju-data=11 June 2023}}</ref> * Lee Chang-sub * Lee Ju-eun * Shin Dong-hee, isem artistiku ''Shindong'' <ref name="ShindongIndependent">{{Ċita aħbar|kunjom=Koh|isem=Lydia|data=27 June 2020|titlu=Super Junior's Shindong shares why his wedding engagement did not work out|url=https://theindependent.sg/super-juniors-shindong-shares-why-his-wedding-engagement-did-not-work-out/|url-status=live|pubblikazzjoni=The Independent Singapore|lingwa=en|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230614012223/https://theindependent.sg/super-juniors-shindong-shares-why-his-wedding-engagement-did-not-work-out/|arkivju-data=14 June 2023|data-aċċess=14 June 2023}}</ref> * Yoo Jeong-yeon * Yoo Ji-min, isem artistiku ''Karina'' <ref name="KarinaMarieClaire">{{Ċita web|url=https://www.marieclairekorea.com/tag/%EC%B9%B4%EB%A6%AC%EB%82%98/|sit=Marie Claire|lingwa=ko|skript-titlu=ko:카리나 (에스파)|titlu-traduzzjoni=Karina (Aespa)|data-aċċess=20 January 2024}}</ref> <ref name="KarinaHanryuTimes">{{Ċita web|url=https://www.hanryutimes.com/news/articleView.html?idxno=11091|isem=Aram|awtur=Jeong|data=8 July 2021|sit=Hanryu Times|lingwa=ko|skript-titlu=ko:카리나(aespa)|titlu-traduzzjoni=Karina (Aespa)|data-aċċess=20 January 2024|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20231219072929/https://www.hanryutimes.com/news/articleView.html?idxno=11091|arkivju-data=19 December 2023}}</ref> * Yoon Bo-mi <ref name="YoonBomiKBS">{{Ċita aħbar|data=21 March 2017|skript-titlu=ko:수원시 영상홍보대사에 '토박이' 에이핑크 윤보미|titlu-traduzzjoni=Suwon's Video Ambassador 'Native' Yoon Bo-mi of Apink|url=http://world.kbs.co.kr/service/contents_view.htm?lang=k&menu_cate=enternews&board_seq=216993&page=568|url-status=live|pubblikazzjoni=KBS Radio Korean|lingwa=ko|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230611211551/http://world.kbs.co.kr/service/contents_view.htm?lang=k&menu_cate=enternews&board_seq=216993&page=568|arkivju-data=11 June 2023|data-aċċess=12 June 2023}}</ref> <ref name="YoonBomiKyeonggi">{{Ċita aħbar|kunjom=Lee|isem=Kwanju|data=21 March 2017|skript-titlu=ko:에이핑크 윤보미, 수원시 영상홍보대사 위촉|titlu-traduzzjoni=Apink's Yoon Bomi Appointed Video Ambassador for Suwon|url=http://www.kyeonggi.com/1328908|url-status=live|pubblikazzjoni=Kyeonggi Daily|lingwa=ko|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230611211547/http://www.kyeonggi.com/1328908|arkivju-data=11 June 2023|data-aċċess=12 June 2023}}</ref> * Lee Jong-suk <ref name="LeeJongsukKBS">{{Ċita web|url=https://kstar.kbs.co.kr/person_view.html?idx=158248|sit=KBS Star Box|lingwa=ko|skript-titlu=ko:이종석|titlu-traduzzjoni=Lee Jong-suk|data-aċċess=13 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230717034556/https://kstar.kbs.co.kr/person_view.html?idx=158248|arkivju-data=17 July 2023}}</ref> * Park Hae-soo <ref name="ParkHaesooJoongang">{{Ċita aħbar|kunjom=Lee|isem=Jae-lim|data=18 April 2022|titlu=Park Hae-soo continues to thrive on Netflix|url=https://koreajoongangdaily.joins.com/2022/04/18/entertainment/movies/CELEB-Park-Haesoo/20220418150357659.html|url-status=live|pubblikazzjoni=[[Korea JoongAng Daily]]|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230611143011/https://koreajoongangdaily.joins.com/2022/04/18/entertainment/movies/CELEB-Park-Haesoo/20220418150357659.html|arkivju-data=11 June 2023|data-aċċess=11 June 2023}}</ref> <ref name="ParkHaesooEmmys">{{Ċita web|url=https://www.emmys.com/bios/park-hae-soo|titlu=Park Hae-soo|sit=Television Academy|data-aċċess=11 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230611143005/https://www.emmys.com/bios/park-hae-soo|arkivju-data=11 June 2023}}</ref> * Ryu Jun-yeol <ref name="RyuJunyeolIMDB">{{Ċita web|url=https://www.imdb.com/name/nm6916719/|titlu=Ryu Jun-Yeol|sit=Internet Movie Database (IMDB)|data-aċċess=14 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230519171229/https://www.imdb.com/name/nm6916719/|arkivju-data=19 May 2023}}</ref> <ref name="RyuJunyeolSWCIC">{{Ċita web|url=https://www.swcic.or.kr/ma/enblog.asp?bidx=562&page=11&SFIELD=&GTXT=&gbn=S&bgbn=R|titlu=Suwon's son Ryu, the leading actor in 'Please Respond, 1988'|data=14 April 2016|sit=Suwon Center for International Cooperation|lingwa=en|data-aċċess=14 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230613165040/https://www.swcic.or.kr/ma/enblog.asp?bidx=562&page=11&SFIELD=&GTXT=&gbn=S&bgbn=R|arkivju-data=13 June 2023}}</ref> * Kanzunetta Kang <ref name="SongKangJoongang">{{Ċita aħbar|kunjom=Lee|isem=Jae-lim|data=14 March 2022|titlu=Song Kang continues to flaunt his good looks on the small screen|url=https://koreajoongangdaily.joins.com/2022/03/14/entertainment/television/Song-Kang-Forecasting-Love-and-Weather-office-romance/20220314155854425.html|url-status=live|pubblikazzjoni=[[Korea JoongAng Daily]]|lingwa=en|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230611215904/https://koreajoongangdaily.joins.com/2022/03/14/entertainment/television/Song-Kang-Forecasting-Love-and-Weather-office-romance/20220314155854425.html|arkivju-data=11 June 2023|data-aċċess=12 June 2023}}</ref> * Yoo Hyun Young * Kim Sunoo * Il-Pastor Kim Jang Hwan (magħruf bħala ''Billy Kim'' ) — eks president tal-Baptist World Alliance, u president tal- Far East Broadcasting Company <ref name="BillyKimChristianPost" /> * Sam Oh — preżentatur u kolonnista <ref name="SamOh">{{Ċita web|url=https://www.philstar.com/lifestyle/young-star/2006/10/06/361655/oh-it146s-sam|titlu=Oh! It's Sam|isem=Marielle C.|awtur=Santos|data=6 October 2006|sit=Philippine Star|data-aċċess=12 June 2023|url-status=live|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20230611220521/https://www.philstar.com/lifestyle/young-star/2006/10/06/361655/oh-it146s-sam|arkivju-data=11 June 2023}}</ref> == Ġemellaġġ == * {{Flagicon|JPN}} [[Asahikawa]] ([[Ġappun]]) ; * {{Flagicon|FRA}} [[Toury]] ([[Franza]]) ; * {{Flagicon|CHN}} [[Jinan]] ([[Ċina]]) ; * {{Flagicon|AUS}} [[Townsville]] ([[Awstralja]]) ; * {{Flagicon|IDN}} [[Bandung]] ([[Indoneżja]]) ; * {{Flagicon|TUR}} [[Yalova]] ([[Turkija]]) ; * {{Flagicon|ROU}} [[Cluj-Napoca]] ([[Rumanija]]) ; * {{Flagicon|MAR}} [[Fes]] ([[Marokk]]) ; * {{Flagicon|MEX}} [[Toluca]] ([[Messiku]]) ; * {{Flagicon|VIE}} [[Provinċja ta' Hai Dung]] ([[Vjetnam]]) ; * {{Flagicon|CAM}} [[Provinċja ta' Siem Reap]] ([[Kambodja]]) ; * {{Flagicon|RUS}} [[Nizhny Novgorod]] ([[Russja]]) ; * {{Flagicon|BRA}} [[Curitiba]] ([[Brażil]]) ; * {{Flagicon|GER}} [[Freiburg im Breisgau]] ([[Ġermanja]]) ; * {{Flagicon|USA}} [[Phoenix, Arizona|Phoenix]] ([[Stati Uniti]]) ; * {{Flagicon|CAN}} [[Mississauga]] ([[Kanada]]). == Referenzi == [[Kategorija:Sorsi CS1 bil-Korean (ko)]] [[Kategorija:Artikoli b'koordinati minn Wikidata]] [[Kategorija:Pages with unreviewed translations]] awy4exp5m9ygq2qizcnq6p185924rke 0 34792 333844 333777 2026-11-08T09:12:26Z EnriqueTabone 15661 Puttinu 333844 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Philip Farrugia Randon''' (1949 – 5 ta' Frar 2026) kien avukat, kittieb, poeta, artist tal-akwarell u studjuż [[Maltin|Malti]]. Huwa kien magħruf għall-kontribut tiegħu fil-qasam tal-letteratura, l-arti, l-istorja u x-xandir [[Malta|f'Malta]]. Kien ukoll personalità attiva fil-ħajja kulturali u fil-ħidma volontarja u karitattiva.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/dedicated-patriot-philip-farrugia-randon-dies.1123612|titlu=Philip Farrugia Randon, 'dedicated patriot' and creator of Puttinu, dies aged 76|kunjom=Malta|isem=Times Of|data=2026-02-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-11-05}}</ref> == Ħajja u edukazzjoni == Farrugia Randon twieled fl-1949. Studja n-nutara u ggradwa bħala nutar fl-1972, u fis-sena ta' wara kiseb id-dottorat fil-liġi mill-Università ta' Malta. Matul il-karriera professjonali tiegħu ħadem fil-qasam legali, b'esperjenza partikolari fil-qasam tal-liġi bankarja.<ref>{{Ċita web|url=https://orderofmalta.mt/v1/publications/Authors/farrugiarandonp.htm|titlu=Order of Malta - Publications - Maltese Association|sit=orderofmalta.mt|data-aċċess=2026-11-05}}</ref> == Karriera letterarja u artistika == Farrugia Randon ippubblika diversi kotba u artikli dwar il-liġi, l-arti u l-istorja. Fost ix-xogħlijiet tiegħu hemm ''Aspects of Maltese Law for Bankers'', ''The Word of the Court'', ''Turner's Malta Watercolour'', ''Caravaggio in Malta'', ''Caravaggio, Knight of Malta'' u ''How to Look at Caravaggio''.<ref name=":1" /> Huwa kien ukoll artist tal-akwarell u esebixxa x-xogħlijiet tiegħu f'diversi pajjiżi. Studja r-restawr ta' pitturi taż-żejt fuq it-tila f'Firenze u kellu interess speċjali fl-artisti Caravaggio u J. M. W. Turner.<ref name=":1" /> Fl-2002, Farrugia Randon rebaħ il-Premju Nazzjonali tal-Ktieb fil-kategorija tal-Letteratura għat-Tfal għall-ktieb ''Puttinu u Toninu'', ippubblikat mill-HSBC Malta. Il-ktieb jiġbor fih stejjer għat-tfal u fih il-karattru ta' Puttinu, li ħoloq Farrugia Randon. Il-karattru ta' Puttinu sar magħruf ukoll permezz tal-ħidma karitattiva li wasslet għall-iżvilupp tal-organizzazzjoni Puttinu Cares, li tappoġġa pazjenti u familji li jkunu għaddejjin minn mard serju. == Referenzi == 2o64ex3gizvkr7a3djm4z93ofp5sk4a 333846 333844 2026-11-08T09:14:35Z EnriqueTabone 15661 Refenza 333846 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Philip Farrugia Randon''' (1949 – 5 ta' Frar 2026) kien avukat, kittieb, poeta, artist tal-akwarell u studjuż [[Maltin|Malti]]. Huwa kien magħruf għall-kontribut tiegħu fil-qasam tal-letteratura, l-arti, l-istorja u x-xandir [[Malta|f'Malta]]. Kien ukoll personalità attiva fil-ħajja kulturali u fil-ħidma volontarja u karitattiva.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/dedicated-patriot-philip-farrugia-randon-dies.1123612|titlu=Philip Farrugia Randon, 'dedicated patriot' and creator of Puttinu, dies aged 76|kunjom=Malta|isem=Times Of|data=2026-02-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-11-05}}</ref> == Ħajja u edukazzjoni == Farrugia Randon twieled fl-1949. Studja n-nutara u ggradwa bħala nutar fl-1972, u fis-sena ta' wara kiseb id-dottorat fil-liġi mill-Università ta' Malta. Matul il-karriera professjonali tiegħu ħadem fil-qasam legali, b'esperjenza partikolari fil-qasam tal-liġi bankarja.<ref>{{Ċita web|url=https://orderofmalta.mt/v1/publications/Authors/farrugiarandonp.htm|titlu=Order of Malta - Publications - Maltese Association|sit=orderofmalta.mt|data-aċċess=2026-11-05}}</ref> == Karriera letterarja u artistika == Farrugia Randon ippubblika diversi kotba u artikli dwar il-liġi, l-arti u l-istorja. Fost ix-xogħlijiet tiegħu hemm ''Aspects of Maltese Law for Bankers'', ''The Word of the Court'', ''Turner's Malta Watercolour'', ''Caravaggio in Malta'', ''Caravaggio, Knight of Malta'' u ''How to Look at Caravaggio''.<ref name=":1" /> Huwa kien ukoll artist tal-akwarell u esebixxa x-xogħlijiet tiegħu f'diversi pajjiżi. Studja r-restawr ta' pitturi taż-żejt fuq it-tila f'Firenze u kellu interess speċjali fl-artisti Caravaggio u J. M. W. Turner.<ref name=":1" /> Fl-2002, Farrugia Randon rebaħ il-Premju Nazzjonali tal-Ktieb fil-kategorija tal-Letteratura għat-Tfal għall-ktieb ''Puttinu u Toninu'', ippubblikat mill-HSBC Malta. Il-ktieb jiġbor fih stejjer għat-tfal u fih il-karattru ta' Puttinu, li ħoloq Farrugia Randon.<ref>{{Ċita web|url=https://www.patrimonju.org//podcasts/philip-farrugia-randon|titlu=FPM {{!}} Podcasts {{!}} Philip Farrugia Randon|sit=www.patrimonju.org|lingwa=en|data-aċċess=2026-11-08}}</ref> <ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Dessoulavy|isem1=C. L.|data=|titlu=Il-Kotba Mqaddsa. Maqlubin mill-lhudi u mfissrin bil Malti minn Dun P. P. Saydon. It-tieni ktieb (1930), It-tielet ktieb (1930), Ir-raba' ktieb (1931), Il-hames ktieb (1931), Is-sitt ktieb (1931, completing the Hexateuch); Ktieb l-imhallfin u Ktieb Rut (1932). Six thin vols. in 8vo. Malta: Empire Press.|url=https://doi.org/10.1017/s0041977x00085748|rivista=Bulletin of the School of Oriental and African Studies|volum=7|numru=2|paġni=421–424}}</ref>Il-karattru ta' Puttinu sar magħruf ukoll permezz tal-ħidma karitattiva li wasslet għall-iżvilupp tal-organizzazzjoni Puttinu Cares, li tappoġġa pazjenti u familji li jkunu għaddejjin minn mard serju. == Referenzi == 65fxd60mdasgmga09c0gybr4qjng6bp 333847 333846 2026-11-08T09:15:30Z EnriqueTabone 15661 Ref 333847 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Philip Farrugia Randon''' (1949 – 5 ta' Frar 2026) kien avukat, kittieb, poeta, artist tal-akwarell u studjuż [[Maltin|Malti]]. Huwa kien magħruf għall-kontribut tiegħu fil-qasam tal-letteratura, l-arti, l-istorja u x-xandir [[Malta|f'Malta]]. Kien ukoll personalità attiva fil-ħajja kulturali u fil-ħidma volontarja u karitattiva.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/dedicated-patriot-philip-farrugia-randon-dies.1123612|titlu=Philip Farrugia Randon, 'dedicated patriot' and creator of Puttinu, dies aged 76|kunjom=Malta|isem=Times Of|data=2026-02-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-11-05}}</ref> == Ħajja u edukazzjoni == Farrugia Randon twieled fl-1949. Studja n-nutara u ggradwa bħala nutar fl-1972, u fis-sena ta' wara kiseb id-dottorat fil-liġi mill-Università ta' Malta. Matul il-karriera professjonali tiegħu ħadem fil-qasam legali, b'esperjenza partikolari fil-qasam tal-liġi bankarja.<ref>{{Ċita web|url=https://orderofmalta.mt/v1/publications/Authors/farrugiarandonp.htm|titlu=Order of Malta - Publications - Maltese Association|sit=orderofmalta.mt|data-aċċess=2026-11-05}}</ref> == Karriera letterarja u artistika == Farrugia Randon ippubblika diversi kotba u artikli dwar il-liġi, l-arti u l-istorja. Fost ix-xogħlijiet tiegħu hemm ''Aspects of Maltese Law for Bankers'', ''The Word of the Court'', ''Turner's Malta Watercolour'', ''Caravaggio in Malta'', ''Caravaggio, Knight of Malta'' u ''How to Look at Caravaggio''.<ref name=":1" /> Huwa kien ukoll artist tal-akwarell u esebixxa x-xogħlijiet tiegħu f'diversi pajjiżi. Studja r-restawr ta' pitturi taż-żejt fuq it-tila f'Firenze u kellu interess speċjali fl-artisti Caravaggio u J. M. W. Turner.<ref name=":1" /> Fl-2002, Farrugia Randon rebaħ il-Premju Nazzjonali tal-Ktieb fil-kategorija tal-Letteratura għat-Tfal għall-ktieb ''Puttinu u Toninu'', ippubblikat mill-HSBC Malta. Il-ktieb jiġbor fih stejjer għat-tfal u fih il-karattru ta' Puttinu, li ħoloq Farrugia Randon.<ref>{{Ċita web|url=https://www.patrimonju.org//podcasts/philip-farrugia-randon|titlu=FPM {{!}} Podcasts {{!}} Philip Farrugia Randon|sit=www.patrimonju.org|lingwa=en|data-aċċess=2026-11-08}}</ref> <ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Dessoulavy|isem1=C. L.|data=|titlu=Il-Kotba Mqaddsa. Maqlubin mill-lhudi u mfissrin bil Malti minn Dun P. P. Saydon. It-tieni ktieb (1930), It-tielet ktieb (1930), Ir-raba' ktieb (1931), Il-hames ktieb (1931), Is-sitt ktieb (1931, completing the Hexateuch); Ktieb l-imhallfin u Ktieb Rut (1932). Six thin vols. in 8vo. Malta: Empire Press.|url=https://doi.org/10.1017/s0041977x00085748|rivista=Bulletin of the School of Oriental and African Studies|volum=7|numru=2|paġni=421–424}}</ref>Il-karattru ta' Puttinu sar magħruf ukoll permezz tal-ħidma karitattiva li wasslet għall-iżvilupp tal-organizzazzjoni Puttinu Cares, li tappoġġa pazjenti u familji li jkunu għaddejjin minn mard serju.<ref name=":1" /> == Referenzi == 181y7n91qajz2wvuobimslyc6gsxc13 333848 333847 2026-11-08T09:18:06Z EnriqueTabone 15661 xandir u hidma 333848 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Philip Farrugia Randon''' (1949 – 5 ta' Frar 2026) kien avukat, kittieb, poeta, artist tal-akwarell u studjuż [[Maltin|Malti]]. Huwa kien magħruf għall-kontribut tiegħu fil-qasam tal-letteratura, l-arti, l-istorja u x-xandir [[Malta|f'Malta]]. Kien ukoll personalità attiva fil-ħajja kulturali u fil-ħidma volontarja u karitattiva.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/dedicated-patriot-philip-farrugia-randon-dies.1123612|titlu=Philip Farrugia Randon, 'dedicated patriot' and creator of Puttinu, dies aged 76|kunjom=Malta|isem=Times Of|data=2026-02-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-11-05}}</ref> == Ħajja u edukazzjoni == Farrugia Randon twieled fl-1949. Studja n-nutara u ggradwa bħala nutar fl-1972, u fis-sena ta' wara kiseb id-dottorat fil-liġi mill-Università ta' Malta. Matul il-karriera professjonali tiegħu ħadem fil-qasam legali, b'esperjenza partikolari fil-qasam tal-liġi bankarja.<ref>{{Ċita web|url=https://orderofmalta.mt/v1/publications/Authors/farrugiarandonp.htm|titlu=Order of Malta - Publications - Maltese Association|sit=orderofmalta.mt|data-aċċess=2026-11-05}}</ref> == Karriera letterarja u artistika == Farrugia Randon ippubblika diversi kotba u artikli dwar il-liġi, l-arti u l-istorja. Fost ix-xogħlijiet tiegħu hemm ''Aspects of Maltese Law for Bankers'', ''The Word of the Court'', ''Turner's Malta Watercolour'', ''Caravaggio in Malta'', ''Caravaggio, Knight of Malta'' u ''How to Look at Caravaggio''.<ref name=":1" /> Huwa kien ukoll artist tal-akwarell u esebixxa x-xogħlijiet tiegħu f'diversi pajjiżi. Studja r-restawr ta' pitturi taż-żejt fuq it-tila f'Firenze u kellu interess speċjali fl-artisti Caravaggio u J. M. W. Turner.<ref name=":1" /> Fl-2002, Farrugia Randon rebaħ il-Premju Nazzjonali tal-Ktieb fil-kategorija tal-Letteratura għat-Tfal għall-ktieb ''Puttinu u Toninu'', ippubblikat mill-HSBC Malta. Il-ktieb jiġbor fih stejjer għat-tfal u fih il-karattru ta' Puttinu, li ħoloq Farrugia Randon.<ref>{{Ċita web|url=https://www.patrimonju.org//podcasts/philip-farrugia-randon|titlu=FPM {{!}} Podcasts {{!}} Philip Farrugia Randon|sit=www.patrimonju.org|lingwa=en|data-aċċess=2026-11-08}}</ref> <ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Dessoulavy|isem1=C. L.|data=|titlu=Il-Kotba Mqaddsa. Maqlubin mill-lhudi u mfissrin bil Malti minn Dun P. P. Saydon. It-tieni ktieb (1930), It-tielet ktieb (1930), Ir-raba' ktieb (1931), Il-hames ktieb (1931), Is-sitt ktieb (1931, completing the Hexateuch); Ktieb l-imhallfin u Ktieb Rut (1932). Six thin vols. in 8vo. Malta: Empire Press.|url=https://doi.org/10.1017/s0041977x00085748|rivista=Bulletin of the School of Oriental and African Studies|volum=7|numru=2|paġni=421–424}}</ref>Il-karattru ta' Puttinu sar magħruf ukoll permezz tal-ħidma karitattiva li wasslet għall-iżvilupp tal-organizzazzjoni Puttinu Cares, li tappoġġa pazjenti u familji li jkunu għaddejjin minn mard serju.<ref name=":1" /> == Xandir u ħidma pubblika == Minbarra l-ħidma tiegħu bħala avukat u kittieb, Farrugia Randon kellu karriera fix-xandir bir-radju u t-televiżjoni. Għal xi żmien serva bħala chairman tal-Public Broadcasting Services (PBS). Fl-2004 inħatar president tal-Moviment Cana. Kien ukoll involut fl-Ordni Sovran Militari ta' Malta, li fiha ġie milqugħ bħala Kavallier tal-Grazzja Maġistrali fl-2000. Fl-2009 ġie elett president tal-Assoċjazzjoni Maltija tal-Ordni ta' Malta u serva f'din il-kariga sal-2015. Fl-2005 ġie onorat bħala Membru tal-Ordni Nazzjonali tal-Mertu mill-President ta' Malta. == Referenzi == a1i1mq5fdcz0xgg73nk8nqqk1v8td14 333850 333848 2026-11-08T09:19:33Z EnriqueTabone 15661 /* Xandir u ħidma pubblika */ ref 333850 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Philip Farrugia Randon''' (1949 – 5 ta' Frar 2026) kien avukat, kittieb, poeta, artist tal-akwarell u studjuż [[Maltin|Malti]]. Huwa kien magħruf għall-kontribut tiegħu fil-qasam tal-letteratura, l-arti, l-istorja u x-xandir [[Malta|f'Malta]]. Kien ukoll personalità attiva fil-ħajja kulturali u fil-ħidma volontarja u karitattiva.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/dedicated-patriot-philip-farrugia-randon-dies.1123612|titlu=Philip Farrugia Randon, 'dedicated patriot' and creator of Puttinu, dies aged 76|kunjom=Malta|isem=Times Of|data=2026-02-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-11-05}}</ref> == Ħajja u edukazzjoni == Farrugia Randon twieled fl-1949. Studja n-nutara u ggradwa bħala nutar fl-1972, u fis-sena ta' wara kiseb id-dottorat fil-liġi mill-Università ta' Malta. Matul il-karriera professjonali tiegħu ħadem fil-qasam legali, b'esperjenza partikolari fil-qasam tal-liġi bankarja.<ref>{{Ċita web|url=https://orderofmalta.mt/v1/publications/Authors/farrugiarandonp.htm|titlu=Order of Malta - Publications - Maltese Association|sit=orderofmalta.mt|data-aċċess=2026-11-05}}</ref> == Karriera letterarja u artistika == Farrugia Randon ippubblika diversi kotba u artikli dwar il-liġi, l-arti u l-istorja. Fost ix-xogħlijiet tiegħu hemm ''Aspects of Maltese Law for Bankers'', ''The Word of the Court'', ''Turner's Malta Watercolour'', ''Caravaggio in Malta'', ''Caravaggio, Knight of Malta'' u ''How to Look at Caravaggio''.<ref name=":1" /> Huwa kien ukoll artist tal-akwarell u esebixxa x-xogħlijiet tiegħu f'diversi pajjiżi. Studja r-restawr ta' pitturi taż-żejt fuq it-tila f'Firenze u kellu interess speċjali fl-artisti Caravaggio u J. M. W. Turner.<ref name=":1" /> Fl-2002, Farrugia Randon rebaħ il-Premju Nazzjonali tal-Ktieb fil-kategorija tal-Letteratura għat-Tfal għall-ktieb ''Puttinu u Toninu'', ippubblikat mill-HSBC Malta. Il-ktieb jiġbor fih stejjer għat-tfal u fih il-karattru ta' Puttinu, li ħoloq Farrugia Randon.<ref>{{Ċita web|url=https://www.patrimonju.org//podcasts/philip-farrugia-randon|titlu=FPM {{!}} Podcasts {{!}} Philip Farrugia Randon|sit=www.patrimonju.org|lingwa=en|data-aċċess=2026-11-08}}</ref> <ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Dessoulavy|isem1=C. L.|data=|titlu=Il-Kotba Mqaddsa. Maqlubin mill-lhudi u mfissrin bil Malti minn Dun P. P. Saydon. It-tieni ktieb (1930), It-tielet ktieb (1930), Ir-raba' ktieb (1931), Il-hames ktieb (1931), Is-sitt ktieb (1931, completing the Hexateuch); Ktieb l-imhallfin u Ktieb Rut (1932). Six thin vols. in 8vo. Malta: Empire Press.|url=https://doi.org/10.1017/s0041977x00085748|rivista=Bulletin of the School of Oriental and African Studies|volum=7|numru=2|paġni=421–424}}</ref>Il-karattru ta' Puttinu sar magħruf ukoll permezz tal-ħidma karitattiva li wasslet għall-iżvilupp tal-organizzazzjoni Puttinu Cares, li tappoġġa pazjenti u familji li jkunu għaddejjin minn mard serju.<ref name=":1" /> == Xandir u ħidma pubblika == Minbarra l-ħidma tiegħu bħala avukat u kittieb, Farrugia Randon kellu karriera fix-xandir bir-radju u t-televiżjoni. Għal xi żmien serva bħala chairman tal-Public Broadcasting Services (PBS).<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/new-president-for-smom.271498|titlu=New president for SMOM|kunjom=Malta|isem=Times Of|data=2009-08-30|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-11-08}}</ref> Fl-2004 inħatar president tal-Moviment Cana. Kien ukoll involut fl-Ordni Sovran Militari ta' Malta, li fiha ġie milqugħ bħala Kavallier tal-Grazzja Maġistrali fl-2000. Fl-2009 ġie elett president tal-Assoċjazzjoni Maltija tal-Ordni ta' Malta u serva f'din il-kariga sal-2015. Fl-2005 ġie onorat bħala Membru tal-Ordni Nazzjonali tal-Mertu mill-President ta' Malta.<ref name=":1" /> == Referenzi == rcma2oj9quffr65gm8f8j019rthz97z 333851 333850 2026-11-08T09:20:35Z EnriqueTabone 15661 Mewt 333851 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Philip Farrugia Randon''' (1949 – 5 ta' Frar 2026) kien avukat, kittieb, poeta, artist tal-akwarell u studjuż [[Maltin|Malti]]. Huwa kien magħruf għall-kontribut tiegħu fil-qasam tal-letteratura, l-arti, l-istorja u x-xandir [[Malta|f'Malta]]. Kien ukoll personalità attiva fil-ħajja kulturali u fil-ħidma volontarja u karitattiva.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/dedicated-patriot-philip-farrugia-randon-dies.1123612|titlu=Philip Farrugia Randon, 'dedicated patriot' and creator of Puttinu, dies aged 76|kunjom=Malta|isem=Times Of|data=2026-02-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-11-05}}</ref> == Ħajja u edukazzjoni == Farrugia Randon twieled fl-1949. Studja n-nutara u ggradwa bħala nutar fl-1972, u fis-sena ta' wara kiseb id-dottorat fil-liġi mill-Università ta' Malta. Matul il-karriera professjonali tiegħu ħadem fil-qasam legali, b'esperjenza partikolari fil-qasam tal-liġi bankarja.<ref>{{Ċita web|url=https://orderofmalta.mt/v1/publications/Authors/farrugiarandonp.htm|titlu=Order of Malta - Publications - Maltese Association|sit=orderofmalta.mt|data-aċċess=2026-11-05}}</ref> == Karriera letterarja u artistika == Farrugia Randon ippubblika diversi kotba u artikli dwar il-liġi, l-arti u l-istorja. Fost ix-xogħlijiet tiegħu hemm ''Aspects of Maltese Law for Bankers'', ''The Word of the Court'', ''Turner's Malta Watercolour'', ''Caravaggio in Malta'', ''Caravaggio, Knight of Malta'' u ''How to Look at Caravaggio''.<ref name=":1" /> Huwa kien ukoll artist tal-akwarell u esebixxa x-xogħlijiet tiegħu f'diversi pajjiżi. Studja r-restawr ta' pitturi taż-żejt fuq it-tila f'Firenze u kellu interess speċjali fl-artisti Caravaggio u J. M. W. Turner.<ref name=":1" /> Fl-2002, Farrugia Randon rebaħ il-Premju Nazzjonali tal-Ktieb fil-kategorija tal-Letteratura għat-Tfal għall-ktieb ''Puttinu u Toninu'', ippubblikat mill-HSBC Malta. Il-ktieb jiġbor fih stejjer għat-tfal u fih il-karattru ta' Puttinu, li ħoloq Farrugia Randon.<ref>{{Ċita web|url=https://www.patrimonju.org//podcasts/philip-farrugia-randon|titlu=FPM {{!}} Podcasts {{!}} Philip Farrugia Randon|sit=www.patrimonju.org|lingwa=en|data-aċċess=2026-11-08}}</ref> <ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Dessoulavy|isem1=C. L.|data=|titlu=Il-Kotba Mqaddsa. Maqlubin mill-lhudi u mfissrin bil Malti minn Dun P. P. Saydon. It-tieni ktieb (1930), It-tielet ktieb (1930), Ir-raba' ktieb (1931), Il-hames ktieb (1931), Is-sitt ktieb (1931, completing the Hexateuch); Ktieb l-imhallfin u Ktieb Rut (1932). Six thin vols. in 8vo. Malta: Empire Press.|url=https://doi.org/10.1017/s0041977x00085748|rivista=Bulletin of the School of Oriental and African Studies|volum=7|numru=2|paġni=421–424}}</ref>Il-karattru ta' Puttinu sar magħruf ukoll permezz tal-ħidma karitattiva li wasslet għall-iżvilupp tal-organizzazzjoni Puttinu Cares, li tappoġġa pazjenti u familji li jkunu għaddejjin minn mard serju.<ref name=":1" /> == Xandir u ħidma pubblika == Minbarra l-ħidma tiegħu bħala avukat u kittieb, Farrugia Randon kellu karriera fix-xandir bir-radju u t-televiżjoni. Għal xi żmien serva bħala chairman tal-Public Broadcasting Services (PBS).<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/new-president-for-smom.271498|titlu=New president for SMOM|kunjom=Malta|isem=Times Of|data=2009-08-30|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-11-08}}</ref> Fl-2004 inħatar president tal-Moviment Cana. Kien ukoll involut fl-Ordni Sovran Militari ta' Malta, li fiha ġie milqugħ bħala Kavallier tal-Grazzja Maġistrali fl-2000. Fl-2009 ġie elett president tal-Assoċjazzjoni Maltija tal-Ordni ta' Malta u serva f'din il-kariga sal-2015. Fl-2005 ġie onorat bħala Membru tal-Ordni Nazzjonali tal-Mertu mill-President ta' Malta.<ref name=":1" /> == Mewt == Philip Farrugia Randon miet fil-5 ta' Frar 2026, fl-età ta' 76 sena. Huwa baqa' mfakkar għall-kontribut tiegħu fil-letteratura, fl-arti, fil-liġi, fix-xandir u fil-ħidma karitattiva f'Malta. == Referenzi == 867k73fqd73pm7f9psed768m93kf01h 333852 333851 2026-11-08T09:20:52Z EnriqueTabone 15661 /* Mewt */ ref 333852 wikitext text/x-wiki {{Infobox bijografija}} '''Philip Farrugia Randon''' (1949 – 5 ta' Frar 2026) kien avukat, kittieb, poeta, artist tal-akwarell u studjuż [[Maltin|Malti]]. Huwa kien magħruf għall-kontribut tiegħu fil-qasam tal-letteratura, l-arti, l-istorja u x-xandir [[Malta|f'Malta]]. Kien ukoll personalità attiva fil-ħajja kulturali u fil-ħidma volontarja u karitattiva.<ref name=":1">{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/dedicated-patriot-philip-farrugia-randon-dies.1123612|titlu=Philip Farrugia Randon, 'dedicated patriot' and creator of Puttinu, dies aged 76|kunjom=Malta|isem=Times Of|data=2026-02-05|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-11-05}}</ref> == Ħajja u edukazzjoni == Farrugia Randon twieled fl-1949. Studja n-nutara u ggradwa bħala nutar fl-1972, u fis-sena ta' wara kiseb id-dottorat fil-liġi mill-Università ta' Malta. Matul il-karriera professjonali tiegħu ħadem fil-qasam legali, b'esperjenza partikolari fil-qasam tal-liġi bankarja.<ref>{{Ċita web|url=https://orderofmalta.mt/v1/publications/Authors/farrugiarandonp.htm|titlu=Order of Malta - Publications - Maltese Association|sit=orderofmalta.mt|data-aċċess=2026-11-05}}</ref> == Karriera letterarja u artistika == Farrugia Randon ippubblika diversi kotba u artikli dwar il-liġi, l-arti u l-istorja. Fost ix-xogħlijiet tiegħu hemm ''Aspects of Maltese Law for Bankers'', ''The Word of the Court'', ''Turner's Malta Watercolour'', ''Caravaggio in Malta'', ''Caravaggio, Knight of Malta'' u ''How to Look at Caravaggio''.<ref name=":1" /> Huwa kien ukoll artist tal-akwarell u esebixxa x-xogħlijiet tiegħu f'diversi pajjiżi. Studja r-restawr ta' pitturi taż-żejt fuq it-tila f'Firenze u kellu interess speċjali fl-artisti Caravaggio u J. M. W. Turner.<ref name=":1" /> Fl-2002, Farrugia Randon rebaħ il-Premju Nazzjonali tal-Ktieb fil-kategorija tal-Letteratura għat-Tfal għall-ktieb ''Puttinu u Toninu'', ippubblikat mill-HSBC Malta. Il-ktieb jiġbor fih stejjer għat-tfal u fih il-karattru ta' Puttinu, li ħoloq Farrugia Randon.<ref>{{Ċita web|url=https://www.patrimonju.org//podcasts/philip-farrugia-randon|titlu=FPM {{!}} Podcasts {{!}} Philip Farrugia Randon|sit=www.patrimonju.org|lingwa=en|data-aċċess=2026-11-08}}</ref> <ref>{{Ċita rivista|kunjom1=Dessoulavy|isem1=C. L.|data=|titlu=Il-Kotba Mqaddsa. Maqlubin mill-lhudi u mfissrin bil Malti minn Dun P. P. Saydon. It-tieni ktieb (1930), It-tielet ktieb (1930), Ir-raba' ktieb (1931), Il-hames ktieb (1931), Is-sitt ktieb (1931, completing the Hexateuch); Ktieb l-imhallfin u Ktieb Rut (1932). Six thin vols. in 8vo. Malta: Empire Press.|url=https://doi.org/10.1017/s0041977x00085748|rivista=Bulletin of the School of Oriental and African Studies|volum=7|numru=2|paġni=421–424}}</ref>Il-karattru ta' Puttinu sar magħruf ukoll permezz tal-ħidma karitattiva li wasslet għall-iżvilupp tal-organizzazzjoni Puttinu Cares, li tappoġġa pazjenti u familji li jkunu għaddejjin minn mard serju.<ref name=":1" /> == Xandir u ħidma pubblika == Minbarra l-ħidma tiegħu bħala avukat u kittieb, Farrugia Randon kellu karriera fix-xandir bir-radju u t-televiżjoni. Għal xi żmien serva bħala chairman tal-Public Broadcasting Services (PBS).<ref>{{Ċita web|url=https://timesofmalta.com/article/new-president-for-smom.271498|titlu=New president for SMOM|kunjom=Malta|isem=Times Of|data=2009-08-30|sit=Times of Malta|lingwa=en-gb|data-aċċess=2026-11-08}}</ref> Fl-2004 inħatar president tal-Moviment Cana. Kien ukoll involut fl-Ordni Sovran Militari ta' Malta, li fiha ġie milqugħ bħala Kavallier tal-Grazzja Maġistrali fl-2000. Fl-2009 ġie elett president tal-Assoċjazzjoni Maltija tal-Ordni ta' Malta u serva f'din il-kariga sal-2015. Fl-2005 ġie onorat bħala Membru tal-Ordni Nazzjonali tal-Mertu mill-President ta' Malta.<ref name=":1" /> == Mewt == Philip Farrugia Randon miet fil-5 ta' Frar 2026, fl-età ta' 76 sena. Huwa baqa' mfakkar għall-kontribut tiegħu fil-letteratura, fl-arti, fil-liġi, fix-xandir u fil-ħidma karitattiva f'Malta.<ref name=":1" /> == Referenzi == t4fmqhd8mgluixfoj4ge7c43yn454w0 0 34794 333786 2026-11-07T14:26:47Z JovalQC 21720 Created by translating the opening section from the page "[[:fr:Special:Redirect/revision/241063732|Charente-Maritime]]" 333786 wikitext text/x-wiki '''Charente-Maritime''' {{MSAPI|/ʃa.ʁɑ̃t.ma.ʁi.tim/}} '''hija''' dipartiment <ref>{{Ċita web|url=https://www.sudouest.fr/charente-maritime/la-rochelle/dans-le-retro-quand-la-charente-inferieure-est-devenue-maritime-2505306.php|titlu=Le jour où […] la Charente-Inférieure est devenue Maritime|data=2019-08-24|sit=sudouest.fr|data-aċċess=2025-06-24}}</ref> jinsab fil- Lbiċ ta' Franza u fin-nofs tat-Tramuntana tar -reġjun ta' [[Nouvelle-Aquitaine]] . Ġeografikament jappartjeni għall-" Nofsinhar tal-Atlantiku ». Dan id-dipartiment huwa maqsum f'ħames arrondissements u għandu n {{Nowrap|numéro 17}} fin-numerazzjoni dipartimentali Franċiża. Il-prefettura tagħha hija [[La Rochelle]] . Is-sitt l-akbar dipartiment fir-reġjun, għandu faċċata marittima vasta fuq l- [[Oċean Atlantiku]] u ftuħ wiesa' fuq l- estwarju ta' Gironde . Hija maqsuma minn diversi xmajjar, inkluż ix- Charente, li minnha tieħu parzjalment isimha. Erba’ bliet jispikkaw fl-istruttura urbana ta’ dan id-dipartiment. [[La Rochelle]] u Rochefort huma l-punti ċentrali tal-majjistral kollu ta' Charente-Maritime, filwaqt li Saintes tiddomina ċ-ċentru tad-dipartiment madwar il-wied ta' Charente u Royan ix-xatt tal-lemin tal- estwarju ta' Gironde . Flimkien magħhom, ftit bliet żgħar jeżerċitaw influwenza lokali bħal Saint-Jean-d'Angély, Jonzac, Surgères, Saint-Pierre-d'Oléron u Marennes . Il-parti tan-nofsinhar tad-dipartiment hija influwenzata ħafna minn [[Bordeaux]], il-belt kapitali reġjonali. B'settur primarju li għadu sinifikanti grazzi għal agrikoltura diversifikata u t -trobbija ewlenija tal-frott tal-baħar fi Franza, Charente-Maritime qatt ma kienet dipartiment industrijali. Is-settur tas-servizzi huwa predominanti fil-parti l-kbira hemmhekk, bi kważi 75 % tal-impjiegi okkupati mill-kummerċ u s-servizzi, l-amministrazzjonijiet, is-settur terzjarju ogħla u t-turiżmu, fejn dan tal-aħħar huwa l-aktar settur ekonomiku dinamiku fid-dipartiment. Il-pajsaġġi diversi tiegħu, minn irdumijiet marittimi tal-ġebla tal-ġir sa mistagħdra kostali, minn bajjiet kbar selvaġġi sa sisien tal-ħaxix u l-gżejjer tiegħu, jagħmluh wieħed mid-dipartimenti turistiċi l-aktar popolari fi Franza. == Storja == Biex jintemm l-Ancien Régime, id-dipartiment inħoloq matul ir-Rivoluzzjoni Franċiża, fl-4 ta' Marzu 1790, skont il-liġi tat-22 ta' Diċembru 1789. Ġie ffurmat artifiċjalment mill-provinċji preċedenti ta' Aunis u Saintonge, kif ukoll porzjon żgħir ta' Poitou u Angoumois, b'Saintes bħala l-belt kapitali tiegħu. Oriġinarjament kien jismu Charente-Inférieure (Charente t'Isfel) minħabba l-pożizzjoni ġeografika tax-Xmara Charente, fejn tgħaddi mill-partijiet t'isfel tagħha qabel ma tisfaċċa fl-Oċean Atlantiku. Fl-1 ta' Lulju 1810, Napuljun I ttrasferixxa l-belt kapitali tad-dipartiment minn Saintes għal La Rochelle b'digriet imperjali. Fl-4 ta' Settembru 1941, liġi awtorizzat lid-dipartiment ta' Charente-Inférieure biex jibdel ismu għal Charente-Maritime. Fl-1 ta' Jannar 2016, ir-reġjun ta' Poitou-Charentes, li kien jappartjeni għalih id-dipartiment, ingħaqad mar-reġjuni ta' Aquitaine u Limousin biex isir ir-reġjun il-ġdid ta' Nouvelle-Aquitaine. 4jxhutpjj1j82o5g9zi61jfhrmra4yz 333787 333786 2026-11-07T14:33:31Z JovalQC 21720 /* */ "Storja" create. 333787 wikitext text/x-wiki '''Charente-Maritime''' {{MSAPI|/ʃa.ʁɑ̃t.ma.ʁi.tim/}} '''hija''' dipartiment <ref>{{Ċita web|url=https://www.sudouest.fr/charente-maritime/la-rochelle/dans-le-retro-quand-la-charente-inferieure-est-devenue-maritime-2505306.php|titlu=Le jour où […] la Charente-Inférieure est devenue Maritime|data=2019-08-24|sit=sudouest.fr|data-aċċess=2025-06-24}}</ref> jinsab fil- Lbiċ ta' Franza u fin-nofs tat-Tramuntana tar -reġjun ta' [[Nouvelle-Aquitaine]] . Ġeografikament jappartjeni għall-" Nofsinhar tal-Atlantiku ». Dan id-dipartiment huwa maqsum f'ħames arrondissements u għandu n {{Nowrap|numéro 17}} fin-numerazzjoni dipartimentali Franċiża. Il-prefettura tagħha hija [[La Rochelle]] . Is-sitt l-akbar dipartiment fir-reġjun, għandu faċċata marittima vasta fuq l- [[Oċean Atlantiku]] u ftuħ wiesa' fuq l- estwarju ta' Gironde . Hija maqsuma minn diversi xmajjar, inkluż ix- Charente, li minnha tieħu parzjalment isimha. Erba’ bliet jispikkaw fl-istruttura urbana ta’ dan id-dipartiment. [[La Rochelle]] u Rochefort huma l-punti ċentrali tal-majjistral kollu ta' Charente-Maritime, filwaqt li Saintes tiddomina ċ-ċentru tad-dipartiment madwar il-wied ta' Charente u Royan ix-xatt tal-lemin tal- estwarju ta' Gironde . Flimkien magħhom, ftit bliet żgħar jeżerċitaw influwenza lokali bħal Saint-Jean-d'Angély, Jonzac, Surgères, Saint-Pierre-d'Oléron u Marennes . Il-parti tan-nofsinhar tad-dipartiment hija influwenzata ħafna minn [[Bordeaux]], il-belt kapitali reġjonali. B'settur primarju li għadu sinifikanti grazzi għal agrikoltura diversifikata u t -trobbija ewlenija tal-frott tal-baħar fi Franza, Charente-Maritime qatt ma kienet dipartiment industrijali. Is-settur tas-servizzi huwa predominanti fil-parti l-kbira hemmhekk, bi kważi 75 % tal-impjiegi okkupati mill-kummerċ u s-servizzi, l-amministrazzjonijiet, is-settur terzjarju ogħla u t-turiżmu, fejn dan tal-aħħar huwa l-aktar settur ekonomiku dinamiku fid-dipartiment. Il-pajsaġġi diversi tiegħu, minn irdumijiet marittimi tal-ġebla tal-ġir sa mistagħdra kostali, minn bajjiet kbar selvaġġi sa sisien tal-ħaxix u l-gżejjer tiegħu, jagħmluh wieħed mid-dipartimenti turistiċi l-aktar popolari fi [[Franza]]. == Ġeografija == Id-dipartiment ta' Charente-Maritime jappartjeni għar-reġjun ta' [[Nouvelle-Aquitaine]], u jokkupa l-parti tal-majjistral tiegħu. B'erja ta' 6,864 km², jikklassifika fis-sitt post f'[[Nouvelle-Aquitaine]] u huwa t-tielet l-aktar dipartiment popolat fir-reġjun, wara [[Gironde]] u eżatt wara [[Pirinej Atlantiki|Pyrénées-Atlantiques]], b'672,279 abitant fl-2023. Dan id-dipartiment twil u dejjaq, bil-ġeografija mhux tas-soltu tiegħu, jiftaħar b'diversità kbira ta' pajsaġġi. Filwaqt li l-pjanura ta' Aunis hija ddominata minn biedja intensiva taċ-ċereali u hija relattivament skarsa fis-siġar, ir-reġjun ta' Saintonge jippreżenta pajsaġġ relattivament għoli ta' għelieqi kkultivati, imsaġar, u sisien tal-ħaxix, filwaqt li l-wied ta' Charente huwa magħmul primarjament minn mergħat u mergħat tal-ħuxlief. In-nofsinhar tad-dipartiment huwa mimli bis-siġar, filwaqt li l-lvant huwa predominantement ikkultivat bid-dwieli u huwa għoljiet. Karatterizzat minn terren bil-mod immewġin, fejn l-altitudnijiet huma ġeneralment baxxi (l-ogħla punt fid-dipartiment huwa ċ-Cent Journaux de Chantemerlière f'173 m, li jinsab fil-foresta ta' Aulnay u l-komun ta' Contré), Charente-Maritime huwa mgħawweġ minn xmajjar li jiċċirkolaw minn widien baxxi u wesgħin u huwa mdawwar tul il-kosta tiegħu minn artijiet mistagħdra estensivi li jkopru 20% tat-territorju tad-dipartiment. == Isem == Charente-Maritime (f'Saintongeais: "Chérente-Marine") tieħu ismu kemm mix-xmara kif ukoll mill-kosta tagħha. Ix-xmara tissejjaħ "Chérente" f'Saintongeais. Fir-rigward tal-aġġettiv "maritime," dan sempliċement jirreferi għall-post kostali tad-dipartiment fuq l-[[Oċean Atlantiku]]. Preċedentement, id-dipartiment kien jissejjaħ Charente-Inférieure (Charente t'Isfel) minħabba l-pożizzjoni tiegħu fuq il-parti t'isfel tax-xmara, isem li żamm mill-ħolqien tiegħu sal-4 ta' Settembru 1941. Kienu l-merkanti tal-Cognac li talbu l-bidla fl-isem mir-[[reġim ta' Vichy]] biex jipproteġu r-reputazzjoni għall-kwalità tal-prodotti tagħhom<ref>{{Ċita web|url=https://www.radiofrance.fr/ici/podcasts/histoires-et-patrimoine-dans-les-2-charentes/l-histoire-du-jour-4585541|titlu=Le jour où la Charente-Inférieure devient Charente-Maritime, grâce à un maire déterminé|data=2025-09-04|sit=ICI|lingwa=fr|data-aċċess=2026-11-07}}</ref>. == Storja == Biex jintemm l-Ancien Régime, id-dipartiment inħoloq matul ir-[[Rivoluzzjoni Franċiża]], fl-4 ta' Marzu 1790, skont il-liġi tat-22 ta' Diċembru 1789. Ġie ffurmat artifiċjalment mill-provinċji preċedenti ta' Aunis u Saintonge, kif ukoll porzjon żgħir ta' Poitou u Angoumois, b'[[Saintes]] bħala l-belt kapitali tiegħu. Oriġinarjament kien jismu Charente-Inférieure (Charente t'Isfel) minħabba l-pożizzjoni ġeografika tax-[[Xmara Charente]], fejn tgħaddi mill-partijiet t'isfel tagħha qabel ma tisfaċċa fl-[[Oċean Atlantiku]]. Fl-1 ta' Lulju 1810, Napuljun I ttrasferixxa l-belt kapitali tad-dipartiment minn [[Saintes]] għal [[La Rochelle]] b'digriet imperjali<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Histoire de la Charente-Maritime|url=https://fr.wikipedia.org/w/index.php?title=Histoire_de_la_Charente-Maritime&oldid=240670680|data-aċċess=2026-11-07|lingwa=fr|data=2026-10-24|iktar=Page Version ID: 240670680}}</ref>. Fl-4 ta' Settembru 1941, liġi awtorizzat lid-dipartiment ta' Charente-Inférieure biex jibdel ismu għal '''Charente-Maritime'''<ref>{{Ċita web|url=https://www.radiofrance.fr/ici/podcasts/histoires-et-patrimoine-dans-les-2-charentes/l-histoire-du-jour-4585541|titlu=Le jour où la Charente-Inférieure devient Charente-Maritime, grâce à un maire déterminé|data=2025-09-04|sit=ICI|lingwa=fr|data-aċċess=2026-11-07}}</ref>. Fl-1 ta' Jannar 2016, ir-reġjun ta' Poitou-Charentes, li kien jappartjeni għalih id-dipartiment, ingħaqad mar-reġjuni ta' Aquitaine u Limousin biex isir ir-reġjun il-ġdid ta' [[Nouvelle-Aquitaine]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.petitfute.com/d81-charente-maritime/histoire/|titlu=L’histoire de Charente-Maritime|sit=www.petitfute.com|data-aċċess=2026-11-07}}</ref>. == Referenzi == ksx669n6t3189y5eufyxrfd7v6wyjqa 333788 333787 2026-11-07T14:36:11Z JovalQC 21720 Infobox create 333788 wikitext text/x-wiki {{Infobox ġeneriku|color=#ccffcc|name=Charente-Maritime|img1=Blason département fr Charente-Maritime.svg|width1=80px|cap1=Stemma araldika tad-dipartiment|lbl1='''Pajjiż'''|row1={{Flagicon|FRA}} [[Franza]]|row2=[[La Rochelle]]|lbl2='''Kapital'''}} '''Charente-Maritime''' {{MSAPI|/ʃa.ʁɑ̃t.ma.ʁi.tim/}} '''hija''' dipartiment <ref>{{Ċita web|url=https://www.sudouest.fr/charente-maritime/la-rochelle/dans-le-retro-quand-la-charente-inferieure-est-devenue-maritime-2505306.php|titlu=Le jour où […] la Charente-Inférieure est devenue Maritime|data=2019-08-24|sit=sudouest.fr|data-aċċess=2025-06-24}}</ref> jinsab fil- Lbiċ ta' Franza u fin-nofs tat-Tramuntana tar -reġjun ta' [[Nouvelle-Aquitaine]] . Ġeografikament jappartjeni għall-" Nofsinhar tal-Atlantiku ». Dan id-dipartiment huwa maqsum f'ħames arrondissements u għandu n {{Nowrap|numéro 17}} fin-numerazzjoni dipartimentali Franċiża. Il-prefettura tagħha hija [[La Rochelle]] . Is-sitt l-akbar dipartiment fir-reġjun, għandu faċċata marittima vasta fuq l- [[Oċean Atlantiku]] u ftuħ wiesa' fuq l- estwarju ta' Gironde . Hija maqsuma minn diversi xmajjar, inkluż ix- Charente, li minnha tieħu parzjalment isimha. Erba’ bliet jispikkaw fl-istruttura urbana ta’ dan id-dipartiment. [[La Rochelle]] u Rochefort huma l-punti ċentrali tal-majjistral kollu ta' Charente-Maritime, filwaqt li Saintes tiddomina ċ-ċentru tad-dipartiment madwar il-wied ta' Charente u Royan ix-xatt tal-lemin tal- estwarju ta' Gironde . Flimkien magħhom, ftit bliet żgħar jeżerċitaw influwenza lokali bħal Saint-Jean-d'Angély, Jonzac, Surgères, Saint-Pierre-d'Oléron u Marennes . Il-parti tan-nofsinhar tad-dipartiment hija influwenzata ħafna minn [[Bordeaux]], il-belt kapitali reġjonali. B'settur primarju li għadu sinifikanti grazzi għal agrikoltura diversifikata u t -trobbija ewlenija tal-frott tal-baħar fi Franza, Charente-Maritime qatt ma kienet dipartiment industrijali. Is-settur tas-servizzi huwa predominanti fil-parti l-kbira hemmhekk, bi kważi 75 % tal-impjiegi okkupati mill-kummerċ u s-servizzi, l-amministrazzjonijiet, is-settur terzjarju ogħla u t-turiżmu, fejn dan tal-aħħar huwa l-aktar settur ekonomiku dinamiku fid-dipartiment. Il-pajsaġġi diversi tiegħu, minn irdumijiet marittimi tal-ġebla tal-ġir sa mistagħdra kostali, minn bajjiet kbar selvaġġi sa sisien tal-ħaxix u l-gżejjer tiegħu, jagħmluh wieħed mid-dipartimenti turistiċi l-aktar popolari fi [[Franza]]. == Ġeografija == Id-dipartiment ta' Charente-Maritime jappartjeni għar-reġjun ta' [[Nouvelle-Aquitaine]], u jokkupa l-parti tal-majjistral tiegħu. B'erja ta' 6,864 km², jikklassifika fis-sitt post f'[[Nouvelle-Aquitaine]] u huwa t-tielet l-aktar dipartiment popolat fir-reġjun, wara [[Gironde]] u eżatt wara [[Pirinej Atlantiki|Pyrénées-Atlantiques]], b'672,279 abitant fl-2023. Dan id-dipartiment twil u dejjaq, bil-ġeografija mhux tas-soltu tiegħu, jiftaħar b'diversità kbira ta' pajsaġġi. Filwaqt li l-pjanura ta' Aunis hija ddominata minn biedja intensiva taċ-ċereali u hija relattivament skarsa fis-siġar, ir-reġjun ta' Saintonge jippreżenta pajsaġġ relattivament għoli ta' għelieqi kkultivati, imsaġar, u sisien tal-ħaxix, filwaqt li l-wied ta' Charente huwa magħmul primarjament minn mergħat u mergħat tal-ħuxlief. In-nofsinhar tad-dipartiment huwa mimli bis-siġar, filwaqt li l-lvant huwa predominantement ikkultivat bid-dwieli u huwa għoljiet. Karatterizzat minn terren bil-mod immewġin, fejn l-altitudnijiet huma ġeneralment baxxi (l-ogħla punt fid-dipartiment huwa ċ-Cent Journaux de Chantemerlière f'173 m, li jinsab fil-foresta ta' Aulnay u l-komun ta' Contré), Charente-Maritime huwa mgħawweġ minn xmajjar li jiċċirkolaw minn widien baxxi u wesgħin u huwa mdawwar tul il-kosta tiegħu minn artijiet mistagħdra estensivi li jkopru 20% tat-territorju tad-dipartiment. == Isem == Charente-Maritime (f'Saintongeais: "Chérente-Marine") tieħu ismu kemm mix-xmara kif ukoll mill-kosta tagħha. Ix-xmara tissejjaħ "Chérente" f'Saintongeais. Fir-rigward tal-aġġettiv "maritime," dan sempliċement jirreferi għall-post kostali tad-dipartiment fuq l-[[Oċean Atlantiku]]. Preċedentement, id-dipartiment kien jissejjaħ Charente-Inférieure (Charente t'Isfel) minħabba l-pożizzjoni tiegħu fuq il-parti t'isfel tax-xmara, isem li żamm mill-ħolqien tiegħu sal-4 ta' Settembru 1941. Kienu l-merkanti tal-Cognac li talbu l-bidla fl-isem mir-[[reġim ta' Vichy]] biex jipproteġu r-reputazzjoni għall-kwalità tal-prodotti tagħhom<ref>{{Ċita web|url=https://www.radiofrance.fr/ici/podcasts/histoires-et-patrimoine-dans-les-2-charentes/l-histoire-du-jour-4585541|titlu=Le jour où la Charente-Inférieure devient Charente-Maritime, grâce à un maire déterminé|data=2025-09-04|sit=ICI|lingwa=fr|data-aċċess=2026-11-07}}</ref>. == Storja == Biex jintemm l-Ancien Régime, id-dipartiment inħoloq matul ir-[[Rivoluzzjoni Franċiża]], fl-4 ta' Marzu 1790, skont il-liġi tat-22 ta' Diċembru 1789. Ġie ffurmat artifiċjalment mill-provinċji preċedenti ta' Aunis u Saintonge, kif ukoll porzjon żgħir ta' Poitou u Angoumois, b'[[Saintes]] bħala l-belt kapitali tiegħu. Oriġinarjament kien jismu Charente-Inférieure (Charente t'Isfel) minħabba l-pożizzjoni ġeografika tax-[[Xmara Charente]], fejn tgħaddi mill-partijiet t'isfel tagħha qabel ma tisfaċċa fl-[[Oċean Atlantiku]]. Fl-1 ta' Lulju 1810, Napuljun I ttrasferixxa l-belt kapitali tad-dipartiment minn [[Saintes]] għal [[La Rochelle]] b'digriet imperjali<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Histoire de la Charente-Maritime|url=https://fr.wikipedia.org/w/index.php?title=Histoire_de_la_Charente-Maritime&oldid=240670680|data-aċċess=2026-11-07|lingwa=fr|data=2026-10-24|iktar=Page Version ID: 240670680}}</ref>. Fl-4 ta' Settembru 1941, liġi awtorizzat lid-dipartiment ta' Charente-Inférieure biex jibdel ismu għal '''Charente-Maritime'''<ref>{{Ċita web|url=https://www.radiofrance.fr/ici/podcasts/histoires-et-patrimoine-dans-les-2-charentes/l-histoire-du-jour-4585541|titlu=Le jour où la Charente-Inférieure devient Charente-Maritime, grâce à un maire déterminé|data=2025-09-04|sit=ICI|lingwa=fr|data-aċċess=2026-11-07}}</ref>. Fl-1 ta' Jannar 2016, ir-reġjun ta' Poitou-Charentes, li kien jappartjeni għalih id-dipartiment, ingħaqad mar-reġjuni ta' Aquitaine u Limousin biex isir ir-reġjun il-ġdid ta' [[Nouvelle-Aquitaine]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.petitfute.com/d81-charente-maritime/histoire/|titlu=L’histoire de Charente-Maritime|sit=www.petitfute.com|data-aċċess=2026-11-07}}</ref>. == Referenzi == 9igg69fa1jqy7pqueacqax8a4uchfas 333791 333788 2026-11-07T22:52:16Z JovalQC 21720 333791 wikitext text/x-wiki {{Infobox ġeneriku|color=#ccffcc|name=Charente-Maritime|img1=Blason département fr Charente-Maritime.svg|width1=80px|cap1=Stemma araldika tad-dipartiment|lbl1='''Pajjiż'''|row1={{Flagicon|FRA}} [[Franza]]|row2=[[File:Flag of Nouvelle-Aquitaine.svg|23px]] [[Nouvelle-Aquitaine]]|lbl2='''Reġjun'''|row3=[[La Rochelle]]|lbl3='''Kapital'''|row4=463|lbl4='''Kunsill lokali'''|row5=Sylvie Marcilly|lbl5='''President'''|row6=Michel Prosic|lbl6='''Prefett'''|row7=17|lbl7='''Kodiċi tal-INSEE'''|row8=FR-17|lbl8='''Kodiċi ISO 3166-2'''|hdr2=Demografija|lbl21='''Popolazzjoni'''|row21=672,279 abitant (2023)|lbl22='''Densità'''|row22=98 abitant/km2|row9=https://la.charente-maritime.fr/|lbl9='''Websajt'''|row23=6,864 km2|lbl23='''Żona'''|img2=Charente-Maritime-Position.svg|width2=300px}} '''Charente-Maritime''' {{MSAPI|/ʃa.ʁɑ̃t.ma.ʁi.tim/}} '''hija''' dipartiment <ref>{{Ċita web|url=https://www.sudouest.fr/charente-maritime/la-rochelle/dans-le-retro-quand-la-charente-inferieure-est-devenue-maritime-2505306.php|titlu=Le jour où […] la Charente-Inférieure est devenue Maritime|data=2019-08-24|sit=sudouest.fr|data-aċċess=2025-06-24}}</ref> jinsab fil- Lbiċ ta' Franza u fin-nofs tat-Tramuntana tar -reġjun ta' [[Nouvelle-Aquitaine]] . Ġeografikament jappartjeni għall-" Nofsinhar tal-Atlantiku ». Dan id-dipartiment huwa maqsum f'ħames arrondissements u għandu n {{Nowrap|numéro 17}} fin-numerazzjoni dipartimentali Franċiża. Il-prefettura tagħha hija [[La Rochelle]] . Is-sitt l-akbar dipartiment fir-reġjun, għandu faċċata marittima vasta fuq l- [[Oċean Atlantiku]] u ftuħ wiesa' fuq l- estwarju ta' Gironde . Hija maqsuma minn diversi xmajjar, inkluż ix- Charente, li minnha tieħu parzjalment isimha. Erba’ bliet jispikkaw fl-istruttura urbana ta’ dan id-dipartiment. [[La Rochelle]] u Rochefort huma l-punti ċentrali tal-majjistral kollu ta' Charente-Maritime, filwaqt li Saintes tiddomina ċ-ċentru tad-dipartiment madwar il-wied ta' Charente u Royan ix-xatt tal-lemin tal- estwarju ta' Gironde . Flimkien magħhom, ftit bliet żgħar jeżerċitaw influwenza lokali bħal Saint-Jean-d'Angély, Jonzac, Surgères, Saint-Pierre-d'Oléron u Marennes . Il-parti tan-nofsinhar tad-dipartiment hija influwenzata ħafna minn [[Bordeaux]], il-belt kapitali reġjonali. B'settur primarju li għadu sinifikanti grazzi għal agrikoltura diversifikata u t -trobbija ewlenija tal-frott tal-baħar fi Franza, Charente-Maritime qatt ma kienet dipartiment industrijali. Is-settur tas-servizzi huwa predominanti fil-parti l-kbira hemmhekk, bi kważi 75 % tal-impjiegi okkupati mill-kummerċ u s-servizzi, l-amministrazzjonijiet, is-settur terzjarju ogħla u t-turiżmu, fejn dan tal-aħħar huwa l-aktar settur ekonomiku dinamiku fid-dipartiment. Il-pajsaġġi diversi tiegħu, minn irdumijiet marittimi tal-ġebla tal-ġir sa mistagħdra kostali, minn bajjiet kbar selvaġġi sa sisien tal-ħaxix u l-gżejjer tiegħu, jagħmluh wieħed mid-dipartimenti turistiċi l-aktar popolari fi [[Franza]]. == Ġeografija == Id-dipartiment ta' Charente-Maritime jappartjeni għar-reġjun ta' [[Nouvelle-Aquitaine]], u jokkupa l-parti tal-majjistral tiegħu. B'erja ta' 6,864 km², jikklassifika fis-sitt post f'[[Nouvelle-Aquitaine]] u huwa t-tielet l-aktar dipartiment popolat fir-reġjun, wara [[Gironde]] u eżatt wara [[Pirinej Atlantiki|Pyrénées-Atlantiques]], b'672,279 abitant fl-2023. Dan id-dipartiment twil u dejjaq, bil-ġeografija mhux tas-soltu tiegħu, jiftaħar b'diversità kbira ta' pajsaġġi. Filwaqt li l-pjanura ta' Aunis hija ddominata minn biedja intensiva taċ-ċereali u hija relattivament skarsa fis-siġar, ir-reġjun ta' Saintonge jippreżenta pajsaġġ relattivament għoli ta' għelieqi kkultivati, imsaġar, u sisien tal-ħaxix, filwaqt li l-wied ta' Charente huwa magħmul primarjament minn mergħat u mergħat tal-ħuxlief. In-nofsinhar tad-dipartiment huwa mimli bis-siġar, filwaqt li l-lvant huwa predominantement ikkultivat bid-dwieli u huwa għoljiet. Karatterizzat minn terren bil-mod immewġin, fejn l-altitudnijiet huma ġeneralment baxxi (l-ogħla punt fid-dipartiment huwa ċ-Cent Journaux de Chantemerlière f'173 m, li jinsab fil-foresta ta' Aulnay u l-komun ta' Contré), Charente-Maritime huwa mgħawweġ minn xmajjar li jiċċirkolaw minn widien baxxi u wesgħin u huwa mdawwar tul il-kosta tiegħu minn artijiet mistagħdra estensivi li jkopru 20% tat-territorju tad-dipartiment. == Isem == Charente-Maritime (f'Saintongeais: "Chérente-Marine") tieħu ismu kemm mix-xmara kif ukoll mill-kosta tagħha. Ix-xmara tissejjaħ "Chérente" f'Saintongeais. Fir-rigward tal-aġġettiv "maritime," dan sempliċement jirreferi għall-post kostali tad-dipartiment fuq l-[[Oċean Atlantiku]]. Preċedentement, id-dipartiment kien jissejjaħ Charente-Inférieure (Charente t'Isfel) minħabba l-pożizzjoni tiegħu fuq il-parti t'isfel tax-xmara, isem li żamm mill-ħolqien tiegħu sal-4 ta' Settembru 1941. Kienu l-merkanti tal-Cognac li talbu l-bidla fl-isem mir-[[reġim ta' Vichy]] biex jipproteġu r-reputazzjoni għall-kwalità tal-prodotti tagħhom<ref>{{Ċita web|url=https://www.radiofrance.fr/ici/podcasts/histoires-et-patrimoine-dans-les-2-charentes/l-histoire-du-jour-4585541|titlu=Le jour où la Charente-Inférieure devient Charente-Maritime, grâce à un maire déterminé|data=2025-09-04|sit=ICI|lingwa=fr|data-aċċess=2026-11-07}}</ref>. == Storja == Biex jintemm l-Ancien Régime, id-dipartiment inħoloq matul ir-[[Rivoluzzjoni Franċiża]], fl-4 ta' Marzu 1790, skont il-liġi tat-22 ta' Diċembru 1789. Ġie ffurmat artifiċjalment mill-provinċji preċedenti ta' Aunis u Saintonge, kif ukoll porzjon żgħir ta' Poitou u Angoumois, b'[[Saintes]] bħala l-belt kapitali tiegħu. Oriġinarjament kien jismu Charente-Inférieure (Charente t'Isfel) minħabba l-pożizzjoni ġeografika tax-[[Xmara Charente]], fejn tgħaddi mill-partijiet t'isfel tagħha qabel ma tisfaċċa fl-[[Oċean Atlantiku]]. Fl-1 ta' Lulju 1810, Napuljun I ttrasferixxa l-belt kapitali tad-dipartiment minn [[Saintes]] għal [[La Rochelle]] b'digriet imperjali<ref>{{Ċita enċiklopedija|titlu=Histoire de la Charente-Maritime|url=https://fr.wikipedia.org/w/index.php?title=Histoire_de_la_Charente-Maritime&oldid=240670680|data-aċċess=2026-11-07|lingwa=fr|data=2026-10-24|iktar=Page Version ID: 240670680}}</ref>. Fl-4 ta' Settembru 1941, liġi awtorizzat lid-dipartiment ta' Charente-Inférieure biex jibdel ismu għal '''Charente-Maritime'''<ref>{{Ċita web|url=https://www.radiofrance.fr/ici/podcasts/histoires-et-patrimoine-dans-les-2-charentes/l-histoire-du-jour-4585541|titlu=Le jour où la Charente-Inférieure devient Charente-Maritime, grâce à un maire déterminé|data=2025-09-04|sit=ICI|lingwa=fr|data-aċċess=2026-11-07}}</ref>. Fl-1 ta' Jannar 2016, ir-reġjun ta' Poitou-Charentes, li kien jappartjeni għalih id-dipartiment, ingħaqad mar-reġjuni ta' Aquitaine u Limousin biex isir ir-reġjun il-ġdid ta' [[Nouvelle-Aquitaine]]<ref>{{Ċita web|url=https://www.petitfute.com/d81-charente-maritime/histoire/|titlu=L’histoire de Charente-Maritime|sit=www.petitfute.com|data-aċċess=2026-11-07}}</ref>. == Referenzi == 93rri46alturla2qdynuiu9xgld8q7i