Wikipedija mtwiki https://mt.wikipedia.org/wiki/Il-Pa%C4%A1na_prin%C4%8Bipali MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter Medja Speċjali Diskussjoni Utent Diskussjoni utent Wikipedija Diskussjoni Wikipedija Stampa Diskussjoni stampa MediaWiki Diskussjoni MediaWiki Mudell Diskussjoni mudell Għajnuna Diskussjoni għajnuna Kategorija Diskussjoni kategorija Portal Diskussjoni portal TimedText TimedText talk Module Module talk Event Event talk 0 12 333892 332155 2026-11-10T00:17:34Z Med.tv (Susannah Camilleri) 222 Our Lady of Sorrows Street, Malta, PTA1420 29239 /* Festi nazzjonali */ 333892 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_nattiv = Repubblika ta' Malta<br />''Republic of Malta'' |isem_komuni = Malta |stampa_bandiera = Flag of Malta.svg |stampa_emblema = Coat of arms of Malta.svg |stampa_mappa = Location Malta EU Europe.png |deskrizzjoni_mappa = Lokazzjoni ta' Malta (aħdar skur) <br /> – fi ħdan l-[[Unjoni Ewropea]] (aħdar ċar) fil-[[Ewropa|kontinent Ewropew]] (griż skur) <br /> |ħolqa_bandiera = Bandiera ta' Malta |ħolqa_emblema = Emblema ta' Malta |ħolqa_demografija = Demografija ta' Malta |mottu_nazzjonali =''Virtute et constantia'' <Br>(Qawwa u persistenza) |innu_nazzjonali = ''[[L-Innu Malti]]'' [[Stampa:Malta National Anthem.ogg|nofs]] |lingwi_uffiċjali = [[Lingwa Maltija|Malti]] u [[Lingwa Ingliża|ingliż]] |gruppi_etniċi = [[Maltin]] |kapitali = [[Valletta]] |latd=35 |latm=53 |lats=42 |latNS=N |lonġd=14 |lonġm=30 |lonġs=36 |lonġEW=E |l-ikbar_belt = [[San Pawl il-Baħar]] |tip_gvern = [[Repubblika parlamentari]] |titlu_kap1 = [[President ta' Malta|President]] |titlu_kap2 = [[Prim Ministru ta' Malta|Prim Ministru]] |isem_kap1 = [[Myriam Spiteri Debono]] |isem_kap2 = [[Robert Abela]] |data_sħubija_UE = 1 ta' Mejju, 2004 |poż_erja = 200 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |erja_km2 = 316 |erja_mi_kw = 121 |perċentwal_ilma = 0.001 |sena_stima_popolazzjoni = 2019 |stima_popolazzjoni = 514,564 |poż_stima_popolazzjoni = 173 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |ċensiment_popolazzjoni = 404,962¹ |sena_ċensiment_popolazzjoni = 2011 |densità_popolazzjoni_km2 = 1,633 <!--2019--> |densità_popolazzjoni_mi_kw = 4,229.5 |poż_densità_popolazzjoni = 4 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |sena_PGD_PSX = 2019 |PGD_PSX = $11.260&nbsp;biljun<ref name=imf2>{{ċita web |titlu=Malta |sit=International Monetary Fund |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=66&pr.y=3&sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=181&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |data-aċċess=2013-04-17 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150324055128/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=66&pr.y=3&sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=181&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |arkivju-data=2015-03-24 |lingwa=en}}</ref> |poż_PGD_PSX = 125 |PGD_PSX_per_capita = $27,022<ref name=imf2/> |poż_PGD_PSX_per_capita = 32 |sena_IŻU = 2019 |IŻU = {{profitt}}0.895<ref name=HDI>{{ċita rapport |titlu=Human Development Report 2013 - The Rise of the South: Human Progress in a Diverse World |pubblikatur=United Nations Development Programme |data=2013 |isbn=978-92-1-126340-4 |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130319002613/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf |arkivju-data=2013-03-19 |lingwa=en}}</ref> |poż_IŻU = 28 |kategorija_IŻU = <span style="color:#090;">għoli ħafna</span> |tip_sovranità = Indipendenza |avveniment_stabbilit1 = mir-[[Renju Unit]] |data_stabbilit1 = 21 ta' Settembru, 1964 |avveniment_stabbilit2 = Repubblika |data_stabbilit2 = 13 ta' Diċembru, 1974 |avveniment_stabbilit3 = Ħelsien |data_stabbilit3 = 31 ta' Marzu, 1979 |valuta = [[Ewro]] ([[Simbolu tal-Ewro|€]])²[[Lista ta' banek f'Malta|Banek]] |kodiċi_valuta = EUR |żona_ħin = [[Ħin tal-Ewropa Ċentrali|CET]] |differenza_ħku = +1 |żona_ħin_legali = [[Ħin tas-sajf tal-Ewropa Ċentrali|CEST]] |differenza_żona_ħin_legali = +2 |cctld = [[.mt]]³ |kodiċi_telefoniku = 356 |sena_PGD_nominali = 2019 |PGD_nominali = $16,476&nbsp;biljun<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali = 125 |PGD_nominali_per_capita = $32,021<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali_per_capita = 32 |noti = ¹ Il-popolazzjoni totali tinkludi wkoll lir-residenti barranin. Il-popolazzjoni ta' residenti Maltin fl-2004 kien ta' madwar 389,764. Kull data uffiċjali ta' popolazzjoni hi pprovduta mill-Uffiċċju Nazzjonali tal-Istatistika (NSO).<ref>{{ċita rapport |awtur=National Statistics Office |titlu=Census of Population and Housing 2005: Preliminary Report |data=2006 |url=http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1653 |isbn=978-99909-73-38-9 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070311025208/http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1653 |arkivju-data=2007-03-11 |lingwa=en}}</ref><br />²Qabel l-2008: [[Lira Maltija]]<br />³ Ukoll [[.eu]], li hi maqsuma flimkien mal-istati membri l-oħra tal-[[Unjoni Ewropea]]. |leġislatura=[[Kamra tad-Deputati ta' Malta]]}} '''Malta''', magħrufa uffiċjalment bħala r-'''Repubblika ta' Malta,''' hija repubblika indipendenti, kostituzzjonali, żviluppata fl-[[Unjoni Ewropea]].<ref>{{ċita web |url=http://www.traveltips24.com/European_Microstates.htm |titlu=European Microstates |sit=TravelTips24.com |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090523094108/http://www.traveltips24.com/European_Microstates.htm |arkivju-data=2009-03-23 |lingwa=en}}</ref><ref>{{ċita rivista |kunjom1=Sultana |isem1=Ronald G. |titlu=Career guidance in Malta: A Mediterranean microstate in transition |rivista=International Journal for the Advancement of Counselling |volum=20 |paġni=3-15 |data=1998 |doi=10.1023/A:1005386004103 |lingwa=en}}</ref><ref>{{ċita web |url=http://www.environmentalgraffiti.com/offbeat-news/the-microstate-environmental-world-cup-malta-vs-san-marino/613 |titlu=The Microstate Environmental World Cup: Malta vs. San Marino |sit=EnvironmentalGraffiti.com |data=2007-12-15 |arkivju-url= |arkivju-data=2008-02-16 |lingwa=en}}</ref> Il-pajjiż jikkonsisti minn [[arċipelagu]] ta' seba' gżejjer li jinsabu fil-[[Baħar Mediterran]], u meqjus pajjiż parti mill-[[Ewropa t'Isfel]], 80 km mill-kosta ta' [[Sqallija]] (l-[[Italja]]), 288 km fil-Lvant tat-[[Tuneżija]] u 300 km fit-Tramuntana tal-[[Libja]]. Dawn il-gżejjer igawdu minn klima Mediterranja.<ref>{{ċita web |titlu=Malta: Geography |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/#geographyhttps://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mt.html |data-aċċess=2021-03-30 |lingwa=en |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210402195116/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/#geographyhttps://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mt.html |arkivju-data=2021-04-02 |url-status=dead }}</ref><ref>{{ċita web |titlu=Il-Gżejjer Maltin |url=https://www.gov.mt/mt/About%20Malta/Pages/il-Gzejjer%20Maltin.aspx |sit=gov.mt |lingwa=mt}}</ref> Matul l-[[storja|istorja]], il-pożizzjoni ta' Malta fil-Baħar Mediterran dejjem ġiet meqjusa t'importanza strateġika.<ref>{{ċita web |url=http://home.wanadoo.nl/bezver/introduc.html |sit=A History of Malta |titlu=A History of Malta - Introduction |data-aċċess=2008-02-06 |lingwa=en}}</ref> Minħabba f'hekk, bosta nazzjonijiet u qawwiet militari, fosthom il-[[Feniċi]], il-[[Kartaġiniżi]], ir-[[Imperu Ruman|Rumani]], l-[[Għarab]], ir-rejiet u l-imperaturi ta' [[Spanja]], il-[[Kavallieri ta' San Ġwann]], il-[[Franza|Franċiżi]] u l-[[Renju Unit|Brittaniċi]], ħakmu lil Malta. Fl-1964, Malta kisbet l-indipendenza tagħha mir-Renju Unit u mill-ewwel ġiet aċċettata bħala membru tan-[[Ġnus Magħquda|Nazzjonijiet Uniti]]. Għaxar snin wara, fl-1974, Malta saret Repubblika imma Malta żammet l-istatus tagħha bħala membru tal-[[Commonwealth tan-Nazzjonijiet|Commonwealth]]. Fl-2004, Malta saret membru tal-Unjoni Ewropea. Fl-2008, Malta bdiet tuża l-[[ewro]] bħala l-munita tagħha. Il-lingwa ewlenija hija l-[[Lingwa Maltija|Malti]], ilsien li ġej kemm mis-[[Semitiku]] u r-[[Lingwa Latina|Rumanz]]. Illum dan l-ilsien tħallat ħafna bi kliem li ġej mill-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]. L-[[Storja ta' Malta|istorja ta' Malta]] tmur lura daqs 7,000 sena. It-[[Tempji Megalitiċi ta’ Malta u Għawdex|Tempji Megalitiċi]] li jmorru lura daqs 5,500 sena huma rikonoxxuti mill-[[UNESCO]] bħala [[Sit ta’ Wirt Dinji|Wirt Dinji]].<ref name=Unesco>{{ċita web |titlu= Megalithic Temples of Malta |url= http://whc.unesco.org/en/list/132 |sit=UNESCO |lingwa=en |data-aċċess=2009-09-28}}</ref> Ma' dawn, il-UNESCO tirrikonoxxi wkoll il-[[Valletta|Belt Valletta]] u l-[[Ipoġew ta’ Ħal Saflieni|Ipoġew ta' Ħal Saflieni]] bħala Siti ta' Wirt Dinji.<ref>{{ċita web |url=http://www.bradshawfoundation.com/malta/ |titlu=The Prehistoric Archaeology of the Temples of Malta |sit=BradshawFoundation.com |data-aċċess=2009-04-28 |lingwa=en }}</ref><ref>{{ċita web |url=https://otsf.org/otsf-in-malta |titlu=OTSF in Malta |sit=The OTS Foundation for Neolithic Studies |data-aċċess=2009-04-28 |lingwa=en |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201205171731/https://otsf.org/otsf-in-malta |arkivju-data=2020-12-05 |url-status=dead }}</ref><ref>{{ċita ktieb |editur-kunjom1=Cilia |editur-isem1=Daniel |titlu=Malta Before History: The World's Oldest Free-Standing Stone Architecture |data=2004 |pubblikatur=Miranda Publishers |isbn=9789990985085 |lingwa=en}}</ref> Skont l-[[Atti tal-Appostli]], Kap. 28, fis-sena 60 W.K., wara li l-bastiment li kien qed jivvjaġġa fuqu nkalja fuq il-kosta ta' Malta, [[Pawlu minn Tarsu|San Pawl]] qatta' tliet xhur jgħix fuq il-gżira. Il-kitba fit-[[Testment il-Ġdid]] ma ssemmi xejn li San Pawl ikkonverta lill-[[Maltin]] għall-[[Kristjaneżmu|Kristjaneżimu]]. Biss, dan seta' ġara minħabba l-fatt li l-Maltin raw il-qawwa ta' dan il-bniedem meta ħelisha mill-għarqa kif ukoll mill-gidma velenuża tal-lifgħa u San Pawl seta' daħal f'widen il-Maltin wara li kien ukoll fejjaq lill-Missier Pubbliju, il-Gvernatur Ruman ta' Malta. Fl-Atti tal-Appostli lanqas ma jissemma li San Pawl għamel lil Pubbliju bħala l-ewwel Isqof ta' Malta. L-eqdem provi tal-eqdem komunità Nisranija f'Malta ġejjin minn xi katakombi li tħaffru u ntużaw xi ftit mijiet ta' snin wara il-miġja ta' San Pawl. Il-[[belt kapitali]] ta' Malta hi l-Belt Valletta. Il-lingwi uffiċjali tal-pajjiż huma l-Malti u l-Ingiż, u dawn it-tnejn ħadu post it-[[Lingwa Taljana|Taljan]] fl-1935. Malta għandha konnessjoni qawwija mal-[[Knisja Kattolika|Kattoliċiżmu Ruman]], li għadu r-[[reliġjon]] uffiċjali u l-aktar wieħed ipprattikat f'Malta. == Etimoloġija == Id-definizzjoni tal-kelma '[[etimoloġija]]' tista' tiġi deskritta bħala l-istudju tal-oriġini preċiża tal-kliem semantiku (tifsir) preżenti f'lingwa. L-oriġini tat-terminu "Malta" hu inċert u l-varjazzjoni moderna hi derivata mil-lingwa Maltija. L-isem x'aktarx ġej mill-[[Lingwa Griega Antika|Grieg]] μέλι (''meli'') ('għasel'). Il-Griegi kienu jsejħu lill-gżira Μελίτη (''Melite'') li tfisser "għasel" jew "għasel ħelu" possibbilment minħabba l-produzzjoni ta' kwalità tal-għasel bnin Malti. Speċi endemika ta' [[Naħla|naħal]] tgħix f'din il-gżira.<ref>{{ċita aħbar |kunjom1=Manduca |isem1=Julian |url=http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |pubblikatur=Malta Today |titlu=Controversy over unique Maltese bee population |data=2003-06-29 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20030823104545/http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |arkivju-data=2003-08-23 |lingwa=en}}</ref> == Storja == {{artiklu prinċipali|Storja ta' Malta}} === [[Preistorja|Il-Preistorja]] === L-ewwel abitazzjoni tal-Gżejjer Maltin tmur lura għal madwar is-sena 6500 [[Ante Christum natum|Q.K]]. bil-wasla ta' kaċċaturi [[Mesolitiku|Mesolitiċi]] li probabbilment oriġinaw minn Sqallija. Dan nistgħu narawh minn skoperti mmexxija mill-arkeologa Eleanor Scerri f'Għar tal-Latnija fejn sabu fdalijiet ta' fuklari, għodod tal-ġebel u diversi tipi ta' għadam tal-annimali. Għall-ħabta ta' madwar il-5400 Q.K. waslu f'Malta bdiewa [[Neolitiku|Neolotiċi]] minn Sqallija. Għal mijiet ta' snin dawn kienu jgħixu fi kmamar żgħar bħal giren u fl-għerien. Minn dawn il-bdiewa twieldu bennejja [[Megalitiku|Megalitiċi]] li bnew it-tempji Megalitiċi minn madwar it-3800 sal-2800 Q.K. Malta ġiet diżabitata għal bosta żmien sakemm mbagħad waslu nies ta' [[Żmien il-Bronż]] u abitaw il-gżejjer minn madwar l-2000 sas-750 Q.K. === Il-Feniċi, il-Kartaġiniżi u r-Rumani === Warajhom ġew kummerċjanti Feniċi li kkonoloizzaw lil Malta qrib it-800 Q.K taħt l-isem Ann jew Għonan (𐤀𐤍𐤍‎, ʾNN). Wara l-waqa ta' Feniċja fit-332 Q.K., Malta ġiet taħt [[Kartaġni]] fejn matul dan iż-żmien in-nies f'Malta kkultivaw primarjament iż-żebbuġ u l-ħarrub. Fil-bidu tat-Tieni [[Gwerer Puniċi|Gwerra Punika]] (218 Q.K.), il-gżejjer Maltin waqgħu f'idejn ir-Rumani li għamlu lil Malta u lil [[Għawdex]] muniċipalitajiet. Iżda, f'dan iż-żmien l-influenza Punika baqgħet preżenti f'Malta kif nistgħu naraw miċ-Ċippi ta' Melqart. Meta l-[[Imperu Ruman]] inqasam fi tnejn, Malta għaddiet f'idejn l-Imperu Ruman tal-Punent fit-395. Matul il-waqgħa ta' dan l-Imperu, Malta għaddiet minn bosta ħakmiet differenti waqt l-hekk imsejjaħ Żmien il-Migrazzjoni. Mill-454 sal-464 Malta nħakment mill-Vandali u wara l-464 mill-Ostrogoti. Fil-533, il-gżejjer ġew taħt l-Imperu Ruman tal-Lvant iġifieri l-Imperu Biżantin permezz ta' Belisarius u baqgħet sat-870 fejn ġiet involuta fil-Gwerer bejn l-Għarab u l-Biżantini. === L-Għarab === Fit-870 l-Għarab tad-dinistà Aglabida invadew u ħakmu Malta ħallewha diżabitata sakemm għaddiet minn risistemazzjoni mill-Għarab ta' Sqallija qrib l-1048 fejn din id-distinità laħqet inħakmet taħt id-distinità Fatimida. I-Revoluzzjoni Agrikula Għarbija introduċiet tisqija ġdida, il-qoton, u xi tipi ta' frott. L-lingwa [[Għarbi Sqalli|Sikulo-Għarbija]] ukoll ġiet adettata minn Sqallija li evenwalment evolviet fil-lingwa Maltija. F'dan i-żmien l-Għarab xerrdu t-twemmin [[Iżlam|Iżlamiku]] fost il-Maltin u ta' dan hemm xhieda fl-oqbra Musulmani li nstabu qrib id-Domus Rumana fir-[[Rabat (Malta)|Rabat]]. === Il-Kuruna ta' Aragona === Fl-1091, [[Ruġġieru I ta' Sqallija|il-Konti Ruġġieru]] żbarka Malta b'qawwa militari biex juri l-kobor u s-sovranità tiegħu bħala l-mexxej ta' Malta. Biss hu ma għamel xejn biex ibiddel l-amministrazzjoni Għarbija-Musulmana. Kien fi żmien ir-renju tat-tifel tiegħu, [[Ruġġieru II]], li f'Malta beda jseħħ xi ċaqliq fl-amministrazzjoni influwenzata jew immexxija minn Sqallija. Bil-mod il-mod, l-influwenza tar-renju l-ġdid fi Sqallija u ta' dawk li ġew wara bdiet kulma jmur tinħass, u sal-aħħar tas-seklu ħdax bdiet dieħla sew f'Malta il-kultura Ewropea u t-twemmin Nisrani. Fis-sekli ta' wara u sa ma ġie l-[[Ordni Militari Sovran ta' Malta|Ordni ta' San Ġwann]], Malta ngħatat kemm-il darba mir-Re ta' Spanja lil diversi nies ta' poter li kienu jgħinuh jew finanzjarjament jew inkella militarment. Fl-1492 b'ordni tar-Re Ferdinandu u r-Reġina Isabella, tkeċċew minn Malta l-aħħar nies ta' twemmin Għarbi kif ukoll dawk ta' twemmin [[Ġudaiżmu|Lhudi]]. === [[Ordni ta' San Ġwann|L-Ordni ta' San Ġwann]] === Fl-1530, il-gżejjer Maltin ingħataw lill-Ordni ta' San Ġwann mill-Imperatur [[Karlu V]]. Dawn il-Kavallieri ta' [[demm]] nobbli kienu qed ifittxu art ġdida wara li kienu tkeċċew minn [[Rodi (belt)|Rodi]] mis-Sultan [[Imperu Ottoman|Ottoman]] fl-1522. Meta l-Ordni wasal Malta, il-popolazzjoni tal-Gżejjer Maltin kienet tlaħħaq madwar 20,000 ruħ. Bosta kienu jgħixu fl-[[Mdina|Imdina]], fir-Rabat u fl-irħula ż-żgħar mxerrda ma' Malta u Għawdex. L-Ordni ddeċida li juża l-Forti ta' Sant'Anġlu bħala l-kwartier il-ġdid tiegħu minn fejn imexxi, u r-raħal iż-żgħir tal-[[Birgu]] bħala l-post fejn bosta mill-Kavallieri setgħu jgħixu fi djar separati skont l-ilsien tagħhom. Din l-għażla saret minħabba li l-Ordni kellu x-xwieni tiegħu x'jieħu ħsieb għax dawn kienu importanti bħala servizz ta' komunikazzjoni u utli biex ikunu impurtati f'Malta oġġetti essenzjali. Wara xi ftit żmien, l-Ordni beda jsaħħaħ xi swar kemm ta' Sant'Anġlu kif ukoll madwar il-Birgu. Fuq l-[[L-Isla|Isla]] ttella' l-Forti San Mikiel. Matul is-snin ta' wara, l-attakki tal-furbani Musulmani ma naqsu xejn, u fl-1551, Dragut attakka l-ewwel il-Birgu, imbagħad l-Imdina u wara salpa lejn Għawdex fejn minn hemm kaxkar il-popolazzjoni kollha għal fuq il-bastimenti bħala [[Skjavitù|skjavi]]. Fl-1565, seħħ l-[[Assedju l-Kbir]] hekk kif fit-18 ta' Mejju qawwiet militari Ottomani żbarkaw f'[[Marsaxlokk]] u ħadu posthom f'diversi lokalitajiet strateġiċi madwar il-[[Il-Port il-Kbir|Port il-Kbir]]. Dan l-Assedju dam sejjer sat-8 ta' Settembru, meta l-armata Ottomana ddeċidiet li ssalpa lura minn fejn ġiet. Il-ġurnata tar-rebħa tal-Ordni u l-Maltin fuq l-armata Ottomana għadha sal-lum titfakkar kull sena u hi meqjusa bħala festa nazzjonali. Dan il-jum fil-fatt hu magħruf bħala ''Jum il-Vitorja''. Din ir-rebħa ġiegħlet lil [[Jean Parisot de la Valette|Gran Mastru La Valette]] u l-Kavallieri tal-Ordni jifhmu li issa li ddifendew lilhom infushom u lil Malta u li rebħu l-battalja għandhom iħarsu lejn il-gżejjer Maltin bħala r-residenza l-ġdida tagħhom b'mod permanenti. Dlonk La Valette ordna li tinbena belt ġdida ffortifikata fuq l-Għolja Xiberras. Din il-belt setgħet tiddefendi l-Port il-Kbir, dak ta' [[Port ta’ Marsamxett|Marsamxett]] u l-ibliet tal-madwar. Din il-belt il-ġdida ngħatat l-isem tal-Gran Mastru fundatur tagħha u saret il-belt kapitali ta' Malta. === Il-Franċiż === L-Ordni dam Malta sal-1798 meta mbagħad kellu jċedi għall-qawwa militari u r-rieda ta' [[Napuljun Bonaparte|Napuljun]] hekk kif dan wasal Malta fid-9 ta' Ġunju. Fit-2 ta' Settembru ta' wara, il-Maltin qamu kontra l-[[Malta taħt il-Franċiżi|Franċiżi]] u bdew imblokk militari kontra t-truppi barranin li kellhom jissakkru wara s-swar tal-Belt u t-Tlett Ibliet tal-Kottonera. Bl-għajnuna tat-truppi Brittaniċi li Nelson stazzjona kemm fuq l-art kif ukoll bil-bastimenti Brittaniċi li żammew l-imblokk minn fuq il-baħar qrib il-kosta, wara sentejn il-Franċiżi kellhom iċedu l-armi u tkeċċew minn Malta. Il-Patt ta' Paċi li sar, kien iffirmat bejn il-Franċiżi u l-Brittaniċi, għax il-Maltin ma tħallewx jipparteċipaw f'dan il-ftehim. === L-Imperu Brittaniku === B'hekk Malta waqgħet taħt amministrazzjoni ta' 'protettorat' taħt il-Gran Brittanja. Sir Alexander John Ball sar l-ewwel Kummissarju Ċivili. Fl-1814, bħala parti mit-Trattat ta' Pariġi, Malta uffiċjalment saret tagħmel parti mill-[[Imperu Brittaniku|Imperu Brittanniku]] biex b'hekk saret bażi navali ta' importanza kbira għall-Gran Brittanja fil-[[Baħar Mediterran|Mediterran]]. Dan ir-rwol baqa' dejjem importanti kemm fis-seklu 19 kif ukoll fis-seklu 20. Malta kellha rwol importanti ħafna fit-[[Tieni Gwerra Dinjija]], minħabba li kienet fuq ir-rotta strateġika u importanti tal-Forzi tal-Assi, bejn l-[[Italja]] u t-Tramuntana tal-[[Afrika]], fejn Rommel kien qed jieħu l-artijiet minn taħt idejn l-għadu. Malta sofriet aktar minn 3,000 attakk mill-ajru, għall-ewwel mill-Qawwa Ajrunawtika Taljana u mbagħad mill-Fliegerkorps [[Ġermanja|Ġermaniż]] li kien stazzjonat fi Sqallija. === L-Indipendenza === Malta ngħatat l-indipendenza tagħha fil-21 ta' Settembru 1964, b'arranġament li kien iħalli l-flotta Brittanika tibqa' tuża lil Malta bħala bażi navali - dan biex jagħti n-nifs lill-Gvern Malti jibni l-ekonomija l-ġdida b'mod kummerċjali u liberu u mhux aktar ibbażata fuq il-preżenza militari tal-Brittaniċi. Dan il-ftehim iġġedded fl-1971 u l-Flotta Navali Rjali Brittanika baqgħet tuża lil Malta bħala bażi militari sal-31 ta' Marzu 1979. Malta baqgħet membru tal-[[Commonwealth tan-Nazzjonijiet|Commonwealth]] u saret Repubblika fl-1974. F'referendum li sar f'April 2003, il-votanti wrew ir-rieda tagħhom li Malta tidħol fl-Unjoni Ewropea, biex b'hekk Malta saret membru sħiħ fl-1 ta' Mejju 2004. == Lingwa == {{artiklu prinċipali|Lingwa Maltija}} [[Stampa:Malta - Zurrieq - Triq il-Belt Valletta 01 ies.jpg|nofs|daqsminuri|Sinjal tat-triq fiż-[[Żurrieq]] ]] Illum il-Malti stabbilit u meqjus bħala l-lingwa franka tal-poplu Malti waqt li l-Ingliż fl-istess ħin jaqsam mal-Malti l-istat ta' lingwa uffiċjali. Il-lingwa Maltija tmur lura lejn l-aħħar parti tad-disa' seklu għall-ħabta tat-870 W.K. meta l-Għarab invadew lil Malta. L-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]] baqa' jinfluwenza lill-Malti għal bosta sekli, kif naraw mill-''[[Cantilena]]'' ta' [[Pietru Caxaro]] li nkitbet lejn l-aħħar kwart tas-seklu ħmistax. Il-kliem kollu ta' din il-[[poeżija]], ħlief għal kelma waħda, huma kollha kliem li ġejjin mill-Għarbi. Aktar ma għadda ż-żmien, it-Taljan u l-Isqalli bdew jinfluwenzaw il-vokabularju li l-Maltin kienu jużaw. [[Mikiel Anton Vassalli]] (1764-1829) jgħid li l-Malti ta' madwar il-Port kien difettuż għax bosta minnu kien kliem li ġej mit-Taljan. Mas-seklu dsatax ħafna kliem Taljan kien stabbilixxa ruħu sew. Mal-ewwel deċennji tas-seklu għoxrin daħlu ħafna kliem fl-ilsien Malti tant li meta wieħed jifli r-riklami fil-kotba ta' dak iż-żmien, insibu li bosta termini bdew ikunu bl-Ingliż. Fl-1935, l-Ingliż u l-Malti ħadu post it-Taljan b'mod uffiċjali. Ironikament, kien fiż-żmien li l-Brittaniċi kienu bdew jitilfu, lejn l-aħħar tas-snin ħamsin u tas-snin sittin, li l-interess f'Malta lejn l-Ingliż beda jikber b'pass aktar mgħaġġel u sar l-aktar ilsien barrani studjat fl-iskejjel. Dan anki minħabba l-ħtieġa ta' bosta eluf ta' Maltin li xtaqu jemigraw lejn pajjiżi u kontinenti fejn l-Ingliż kien mitkellem. Il-ħajra lejn l-ilsien Ingliż kompliet kibret aktar u aktar meta l-films u l-[[mużika]] kif ukoll il-qari tal-kotba u r-rivisti Ingliżi u [[Stati Uniti|Amerikani]] kienu saru aktar popolari fost il-Maltin. == Festi nazzjonali == Dawn huma l-ħames festi nazzjonali ċċelebrati f'Malta: * [[Jum il-Ħelsien (Malta)|Jum il-Ħelsien]] (31 ta' Marzu 1979) * [[Is-Sette Giugno|Sette Giugno]] (7 ta' Ġunju 1919) * [[Jum il-Vitorja]] (8 ta' Settembru 1565 u 8 ta' Settembru 1943) * [[Jum l-Indipendenza (Malta)|Jum l-Indipendenza]] (21 ta' Settembru 1964) * [[Jum ir-Repubblika (Malta)|Jum ir-Repubblika]] (13 ta' Diċembru 1974) Uħud minn dawn il-festi huma marbuta ma' diversi tradizzjonijiet, fosthom ir-[[Regatta Nazzjonali Maltija|regatta]] fil-Port il-Kbir nhar [[Jum il-Ħelsien (Malta)|Jum il-Ħelsien]] u [[Jum il-Vitorja]]. Minbarra dawn il-ħames festi, hemm ukoll għadd ta' festi pubbliċi marbuta mar-reliġjon u t-tradizzjonijiet li ssawru magħhom. Fosthom insibu l-[[Imnarja]] (29 ta' Ġunju), [[Santa Marija]] (15 ta' Awissu), il-miġja ta' San Pawl f'Malta (10 ta' Frar) u l-festa tal-Immakulata Kunċizzjoni ([[8 ta' Diċembru]]). == Med.tv Susannah Camilleri Cornerline, Triq Dun Karm, Birkirkara BKR 9039, Malta == Med.tv: Explore the Mediterranean Like Never Before. Med.tv is your ultimate gateway to the Mediterranean's vibrant culture, fascinating history, thriving business landscape, breathtaking travel destinations, and stunning natural beauty. Whether you're an avid traveller, a business professional, or simply captivated by the charm of this region, Med.tv offers an immersive experience that brings the Mediterranean to life. A Journey Through the Mediterranean From the sun-drenched shores of Greece to the rolling hills of Tuscany, and from the vibrant traditions of the Middle East to the cosmopolitan cities of Spain, Med.tv offers a closer look at this extraordinary region. Our diverse content caters to every interest: Travel & Tourism - Explore iconic destinations, hidden gems, and cultural festivals. Whether seeking historic landmarks or seaside escapes, Med.tv is your guide. Culture & Heritage - Discover centuries of Mediterranean history through art, architecture, music, and traditions with exclusive documentaries and expert interviews. Business & Investment - Get insights into the Mediterranean's thriving economy, from tourism and real estate to agriculture and technology. Stay informed with market trends and industry leader perspectives. Cuisine & Gastronomy - Indulge in the flavors of the Mediterranean. From traditional recipes to modern interpretations, Med.tv connects you to local chefs, culinary events, and so very delicious. == Politika == {{artiklu prinċipali|Politika ta' Malta}} [[Stampa:Malta’s Parliament building in Valletta (cropped).jpg|nofs|daqsminuri|Il-bini tal-[[Parlament ta' Malta|Parlament ta’ Malta]] fil-[[Belt Valletta]]]] Malta hija repubblika demokratika b'parlament elett kull ħames snin jew kif ikun hemm il-ħtieġa skont is-sitwazzjoni politika. <gallery mode="packed"> Stampa:Robert Abela - Official Portrait 2022 (cropped).jpg|Il-Prim Ministru [[Robert Abela]] </gallery>Il-poteri eżekuttivi tal-Gvern huma f'idejn il-[[Prim Ministru ta' Malta|Prim Ministru]], magħżul mill-partit rebbieħ fl-elezzjoni. Il-[[President ta' Malta|President]] għandu r-rwol li jirrappreżenta lil Malta barra l-pajjiż u li jaġixxi b'mod imparzjali f'affarijiet ta' importanza kostituzzjonali. Il-Gvern hu wkoll assistit fit-tmexxija tiegħu f'kull belt u raħal f'Malta u Għawdex minn kumitati amministrattivi, magħrufa bħala [[Kunsilli lokali ta' Malta|Kunsilli Lokali]]. Malta hi repubblika<ref>{{ċita web|url=https://legislation.mt/eli/const/mlt |titlu=Kostituzzjoni ta' Malta |sit=Leġiżlazzjoni Malta |lingwa=mt |data-aċċess=2021-03-30}}</ref> li għandha s-sistema parlamentari u l-amministrazzjoni pubblika mfassla fuq is-[[sistema Westminster|sistema ta' Westminster]]. Mill-1960 sal-1995, skont l-istatistika li nġabret fl-elezzjonijiet tal-kunsilli lokali, Malta kellha t-tieni l-ogħla rata fid-dinja ta' nies li kienu eleġibbli li jivvutaw u li ħarġu jivvutaw (u l-ogħla waħda minn nazzjonijiet mingħajr votazzjoni obbligatorja).<ref>{{ċita ktieb |kunjom1=Franklin |isem1=Mark N. |kapitlu=Electoral Participation |editur-kunjom1=Niemi |editur-isem1=Richard |editur-kunjom2=Weisberg |editur-isem2=Herbert |titlu=Controversies in Voting Behavior |edizzjoni=4ba |pubblikatur=CQ Press |data=2001 |lingwa=en |isbn=978-1568023342}}</ref> Il-[[Kamra tad-Deputati ta' Malta|Kamra tad-Deputati]] tiġi eletta kull ħames snin u hi magħmula minn ħamsa u sittin membru parlamentari. Madanakollu, meta partit jikseb il-maġġoranza tal-voti imma mhux tas-siġġijiet, il-partit jingħata aktar siġġijiet biex jiġi assigurat maġġoranza parlamentari. Il-[[Kostituzzjoni ta’ Malta|Kostituzzjoni ta' Malta]] tgħid li l-President għandu jaħtar bħala Prim Ministru dak il-membru tal-Kamra li hu l-aktar kapaċi li jmexxi l-maġġoranza fil-Kabinett. L-istess President normalment jaħtar, fuq rakkomandazzjoni tal-Prim Ministru, il-ministri li għandhom imexxu kull ministeru.<ref>[https://web.archive.org/web/20160311114142/http://opm.gov.mt/segretarjat-tal-prim-ministru?l=2 Segratarjat tal-Prim Ministru], Uffiċċju tal-Prim Ministru</ref> Kandidati għal xi postijiet vakanti jiġu determinati bil-maġġoranza tal-voti li jkunu ġabu fl-elezzjoni preċedenti. Il-President tar-Repubblika jiġi elett kull ħames snin mill-Kamra tad-Deputati. F'Malta hawn diversi partiti. Il-partiti politiċi l-kbar huma l-[[Partit Nazzjonalista (Malta)|Partit Nazzjonalista]], li hu partit [[Demokrazija Kristjana|Demokratiku Kristjan]], u l-[[Partit Laburista (Malta)|Partit Laburista]], li hu partit [[Soċjaliżmu Demokratiku|Soċjal-Demokratiku]]. Il-Partit Laburista jinsab attwalment fil-Gvern u l-Prim Ministru huwa [[Robert Abela]]. Il-Partit Nazzjonalista jinsab fl-oppożizzjoni. Il-[[Partit Demokratiku (Malta)|Partit Demokratiku]] li tela' fuq il-lista tal-Partit Nazzjonalista, għandu żewġ siġġijiet. Apparti dawn il-partiti, hemm ukoll partiti iżgħar li mhumiex eletti u rrappreżentati fil-Kamra tad-Deputati. Malta saret membru fl-Unjoni Ewropea fl-2004. Fl-2008, Malta bdiet tagħmel parti miż-żona tal-ewro. Fil-21 ta' Diċembru 2007, Malta implimentat it-[[Trattat ta' Schengen]].<ref>{{ċita web|url=http://ec.europa.eu/snapshot2007/travel/travel_mt.htm|titlu=L-Ewropa u int fl-2007, Estiż l-ivvjaġġar mingħajr passaport|sit=Kummissjoni Ewropea|lingwa=mt|data-aċċess=2009-04-29|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110323212527/http://ec.europa.eu/snapshot2007/travel/travel_mt.htm|arkivju-data=2011-03-23}}</ref> Il-kontrolli fil-fruntieri baqgħu jsiru fl-ajruporti sa Marzu 2008. === Diviżjonijiet amministrattivi === {{artiklu prinċipali|Kunsilli lokali ta' Malta}} [[Stampa:Malta - administrative division.svg|daqsminuri|250x250px|Diviżjonijiet amministrattivi ta' Malta]] L-Att tal-Kunsilli Lokali tal-1993 (Att XV tal-1993) ġie ppubblikat fit-30 ta' Ġunju 1993, fejn qasam lill-gżejjer Maltin f'54 kunsill lokali f'Malta u 14-il kunsill lokali f'Għawdex b'kull kunsill responsabbli għall-amministrazzjoni tal-belt jew tar-raħal tiegħu. Ir-responsabbiltà amministrattiva hi mqassma bejn il-kunsilli lokali u l-gvern ċentrali. L-abitanti li huma eleġibbli għall-votazzjoni jeleġġu l-kunsill tagħhom kull tliet snin. Is-sindku hu l-kap tal-kunsill lokali u r-rappreżentant tal-kunsill b'kull effett taħt l-Att. Is-Segretarju Eżekuttiv, li jiġi appuntat mill-Kunsill, hu l-kap eżekuttiv, amministrattiv u finanzjarju tal-Kunsill. Il-kunsilliera l-oħra eletti mill-elezzjoni tal-kunsilli jieħdu d-deċiżjonijiet flimkien mas-sindku. Il-kunsilli lokali huma responsabbli għall-ħarsien u tisbiħ tal-lokalità, l-allokazzjoni tal-gwardjani lokali u l-ġbir tal-iskart. Il-kunsilli lokali jieħdu ħsieb ċerti doveri amministrattivi għall-Gvern Ċentrali, bħal ġbir ta' fondi u kirjiet tal-gvern u jirrispondu għall-ilmenti li għandhom x'jaqsmu mal-ambjent tal-lokalità u kif dan jaffettwa lir-residenti. '''<big>Militari</big>''' [[Stampa:Malta armed forces marine ships 02.jpg|nofs|daqsminuri|Vapur tal-għassa Malti f’[[Hay Wharf]], [[Furjana|il-Furjana]]]] L-għanijiet tal-[[Forzi Armati ta’ Malta]] (AFM) huma li żżomm organizzazzjoni militari bl-għan primarju li tiddefendi l-integrità tal-gżejjer skont ir-rwoli tad-difiża kif stabbiliti mill-gvern b’mod effiċjenti u kost-effettiv<ref>{{Ċita web|url=https://afm.gov.mt/en/Pages/AFM.aspx|titlu=Armed Forces of Malta|sit=afm.gov.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. Dan jinkiseb billi ssir enfasi fuq iż-żamma tal-ilmijiet territorjali ta’ Malta u l-integrità tal-ispazju tal-ajru. L-AFM tinvolvi ruħha wkoll fil-ġlieda kontra t-terroriżmu, il-ġlieda kontra t-traffikar illeċitu tad-droga, it-tmexxija ta’ operazzjonijiet u rondi kontra l-immigranti illegali, u operazzjonijiet ta’ sajd kontra l-illegali, it-tħaddim ta’ servizzi ta’ tfittxija u salvataġġ (SAR), u sigurtà fiżika jew elettronika u sorveljanza ta’ postijiet sensittivi. Iż-żona ta' tfittxija u salvataġġ ta' Malta testendi mil-lvant tat-Tuneżija sal-punent ta' Kreta, żona ta' madwar 250,000 km2 (97,000 sq mi). [[Stampa:Police car in Malta 02.JPG|nofs|daqsminuri|Karozza tal-pulizija]] Bħala organizzazzjoni militari, l-AFM tipprovdi appoġġ ta’ backup lill-Korp tal-[[Il-Korp tal-Pulizija ta’ Malta|Pulizija ta’ Malta]] (MPF) u dipartimenti/aġenziji oħra tal-gvern f’sitwazzjonijiet kif meħtieġ b’mod organizzat u dixxiplinat f’każ ta’ emerġenzi nazzjonali (bħal diżastri naturali) jew sigurtà interna u rimi tal-bombi<ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/bir-ritratti-il-korp-tal-pulizija-buniformi-gdida-1/|titlu=|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20241226155407/https://one.com.mt/bir-ritratti-il-korp-tal-pulizija-buniformi-gdida-1/|arkivju-data=2024-12-26|url-status=dead}}</ref>. Fl-2020, Malta ffirmat u rratifikat it-trattat tan-NU dwar il-Projbizzjoni tal-Armi Nukleari<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/104847/nuclear_arms_prohibition_treaty_ratified_by_foreign_minister|titlu=Nuclear arms prohibition treaty ratified by foreign minister|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en|titlu=United Nations Treaty Collection|sit=treaties.un.org|lingwa=EN|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. '''<big>Drittijiet tal-bniedem</big>''' Malta hija meqjusa bħala wieħed mill-aktar pajjiżi li jappoġġjaw lill-[[LGBT]] fid-dinja, u kienet l-ewwel nazzjon fl-[[Unjoni Ewropea]] li pprojbixxa t-terapija ta’ konverżjoni. Malta wkoll tipprojbixxi kostituzzjonalment id-diskriminazzjoni bbażata fuq id-diżabilità. Il-leġislazzjoni Maltija tirrikonoxxi żwiġijiet kemm ċivili kif ukoll kanoniċi (ekkleżjastiċi). Annullamenti mill-qrati ekkleżjastiċi u ċivili mhumiex relatati u mhux bilfors ikunu approvati reċiprokament. Malta vvutat favur il-leġiżlazzjoni tad-divorzju f’referendum li sar fit-28 ta’ Mejju 2011<ref>{{Ċita web|url=https://www.illum.com.mt/ahbarijiet/politika/41271/iddifferenza_bejn_ilvoti_li_ma_nabrux_bejn_dawk_tarreferendum_huma_biss_ta_150|titlu=150 biss id-differenza bejn il-voti li ma nġabrux fir-referendum tad-divorzju|sit=Illum.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2017-09-27/local-news/UN-equality-head-praises-Malta-as-beacon-of-human-rights-for-LGBTIQ-issues-6736179515|titlu=UN equality head praises Malta as ‘beacon of human rights for LGBTIQ issues’ - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/57877/malta_ranked_first_in_european_rainbow_map_of_lgbtiq_rights|titlu=}}</ref>. L-abort f’Malta huwa illegali. Hija u l-Polonja huma l-uniċi membri tal-[[Unjoni Ewropea]] bi projbizzjonijiet kważi totali fuq il-proċedura. M'hemm l-ebda eċċezzjoni għall-istupru jew l-inċest. Fil-21 ta’ Novembru 2022, il-gvern immexxi mill-Partit Laburista ppropona abbozz ta’ liġi li “jintroduċi klawżola ġdida fil-kodiċi kriminali tal-pajjiż li tippermetti t-tmiem ta’ tqala jekk il-ħajja tal-omm tkun f’riskju jew jekk saħħtha tkun f’periklu serju”. Mill-2023, ġiet miżjuda eċċezzjoni biex tippermetti l-abort biss jekk il-ħajja tal-omm tkun f’riskju<ref>{{Ċita web|url=https://charliehebdo.fr/2022/03/societe/feminisme/malte-alors-accouchement-ivg-ca-vient/|titlu=Malte : Alors, l’accouchement de l’IVG, ça vient ?|kunjom=Charlie|isem=Je suis|data=2022-03-23|sit=charliehebdo.fr|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://apnews.com/article/abortion-health-religion-europe-malta-4a20fcad6313c1414a843dbbb364e726|titlu=Malta proposes bill to ease EU's strictest anti-abortion law|data=2022-11-21|sit=AP News|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. == Ġeografija == {{artiklu prinċipali|Ġeografija ta' Malta}} [[Stampa:Malta from space via laser ESA378503.jpg|nofs|daqsminuri|Malta mill-ispazju ]] Il-gżejjer Maltin huma arċipelagu li jinsabu f'nofs il-Baħar Mediterran madwar 93 km fin-Nofsinhar ta' Sqallija. Huma biss it-tliet gżejjer, Malta, Għawdex u [[Kemmuna]] li huma abitati. Il-gżejjer iż-żgħar, bħal [[Filfla]], [[Kemmunett]] u l-[[Gżejjer ta' San Pawl]] huma diżabitati. Malta hi miżgħuda b'bajjiet u wħud minnhom jipprovdu wkoll portijiet tajbin. Il-gżejjer tal-arċipelagu ġew iffurmati mis-sediment ta' qiegħ il-baħar miljuni ta' snin ilu (fiż-Żmien Plioċen). Meta dan is-sediment issolidifika u bil-mod il-mod inkixef f'wiċċ l-ilma dawn biż-żmien, l-aktar dak Tas-Silġ, ingħaqdu ma' Sqallija. Dan il-pont ma kienx jibqa' sejjer lejn l-Afrika minħabba l-widien profondi immens ta' taħt il-baħar li jeżistu bejn Malta u l-Afrika.<ref>{{ċita rivista |kunjom1=Mannion |isem1=A. M. |kunjom2=Vogiatzakis |isem2=I. N. |url=http://www.reading.ac.uk/web/files/geographyandenvironmentalscience/GP183_Island_Landscapes_AMMINV_1Aa.pdf |titlu=Island Landscape Dynamics: Examples from the Mediterranean |data=2007 |rivista=Geographical Paper |numru=183 |lingwa=en}}</ref> L-arċipelagu jinsab f'tarf il-plakka tettonika Afrikana, bil-konfini tiegħu jmissu mal-plakka Ewroasjatika.<ref>{{ċita mappa |url=http://earth.geology.yale.edu/RETREAT/maps/Mediterranean%20map2001sheet1%20tectonics&kinematics.jpg |titlu=Geodynamic Map of the Mediterranean |pubblikatur=Commission for the Geological Map of the World |edizzjoni=1el |skala=1:13,000,000 |format=JPG |data-aċċess=2009-04-29 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100214144714/http://earth.geology.yale.edu/RETREAT/maps/Mediterranean%20map2001sheet1%20tectonics&kinematics.jpg |arkivju-data=2010-02-14}}</ref> Għal mijiet ta' snin, Malta kienet meqjusa bħala gżira tal-Afrika ta' fuq.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Falconer|isem=William|kunjom2=Falconer|isem2=Thomas|data=2009-09|titlu=Dissertation on St. Paul's Voyage|url=https://books.google.com.mt/books?id=B3Q29kWRdtgC&pg=PA50&redir_esc=y|lingwa=en|iktar=Google-Books-ID: B3Q29kWRdtgC|pubblikatur=BiblioBazaar}}</ref> Il-qiegħ tal-baħar madwar il-gżejjer ta’ Malta jżomm traċċi ta’ karatteristiċi ġeomarini antiki, li jissuġġerixxu skoperti arkeoloġiċi potenzjali li jistgħu jitfgħu dawl fuq l-ambjent preistoriku tar-reġjun.<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltainfoguide.com/where-is-malta.html|titlu=Where Is Malta? {{!}} World Map, Facts, People & History of Malta|sit=Malta Info Guide|lingwa=en|data-aċċess=2024-11-17}}</ref> Il-pajsaġġ tal-gżejjer Maltin attwalment huwa kkaraterizzat minn għoljiet baxxi b'għelieqi mtarrġin. L-ogħla punt hu [[Ta' Dmejrek]], 253 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar, qrib [[Ħad-Dingli]]. Ċerti widien fil-gżejjer Maltin jimtlew bl-ilma ġieri tax-xita li jdum għaddej għal ċertu żmien biss, u li jinxef wara ċertu żmien, l-aktar fis-sajf. Ma jeżistux [[xmara|xmajjar]] jew għadajjar ta' ċertu kobor b'mod permanenti. Postijiet f'Malta fejn hemm xi sorsi tal-ilma magħrufa huma, Wied il-Qlejgħa (iċ-Chadwick Lakes), il-[[Baħrija]], l-[[L-Imtaħleb|Imtaħleb]] u San Martin, waqt li f'Għawdex hemm il-[[Wied tal-Lunzjata]]. === Gżejjer żgħar, blat fil-baħar u skolli === Gżejjer żgħar li jiffurmaw parti mill-arċipelagu jinkludu lil Kemmunett (diżabitata), Filfla (riżerva naturali diżabitata), il-[[Ġebla tal-Ġeneral]] (diżabitata), il-[[Gżira Manoel]] (li hi magħquda mal-lokalità tal-[[Gżira (lokalità)|Gżira]] permezz ta' pont żgħir), u l-Gżejjer ta' San Pawl (diżabitati). Il-gżejjer Maltin huma dawn is-segwenti: {| class="multicol" style="width:100%;" | width="33%" align="left" valign="top" | * Delmarva * Filfla * Ġebel Fessej * Ġebel ta' Bejn il-Kmiemen * Ġebla ta' Sala * Ġebla taċ-Ċawla * Ġebla tal-Ġeneral * Ġebla tal-Għallis * Ġebla tal-Ħalfa * Gżejjer ta' San Paw<nowiki/>l/Selmunett | width="33%" align="left" valign="top" | * Gżira ta' Malta * Gżira Manoel * Għawdex * Kemmuna * Kemmunett * Mistra * Skoll tal-Barbaġanni * Ta' Fraben * Xrob l-Għaġin |} === Klima === {{artiklu prinċipali|Klima ta' Malta}} [[Stampa:Valletta-view-from-senglea.jpg|thumb|left|500px|Malta ġeneralment tgawdi minn klima Mediterranja]] Il-[[Klima ta' Malta|klima]] hi waħda Mediterranja, bi xtiewi moderati u umdużi, u bi sjuf sħan u xotti. M'hemm l-ebda staġun sħun fejn il-pjanti jorqdu, minkejja li l-iżvilupp tal-pjanti jista' jiġi osservat xi ftit f'xitwa b'kesħa li ma tkunx normali, u s-sħana u l-aridità tas-sajf jistgħu jwasslu biex il-veġetazzjoni tkun dgħajfa. L-inqas temperatura qatt irreġistrata kienet fid-19 ta' Frar 1895, fil-Belt Valletta, meta t-temperatura niżlet għal 1.2°C, waqt li l-ogħla waħda laħqet it-43.8°C f'Awwissu tal-1999.<ref>{{ċita web |url=http://www.maltaweather.com/archives/tmaxhigh.shtml |titlu=Highest Maximum Temperature (Celsius) |sit=MaltaWeather.com |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150330062131/http://maltaweather.com/archives/tmaxhigh.shtml |arkivju-data=2015-03-30 |lingwa=en}}</ref> Kienu ftit l-okkażjonijiet fejn ġiet irreġistrata xi preċipitazzjoni ta' borra, u dawn kienu fi Frar 1895, f'Jannar 1905 u fil-31 ta' Jannar 1962. Il-bidla fil-klima wasslet biex id-differenza li hemm bejn l-ogħla u l-inqas temperaturi tiżdied, u dan ħafna drabi jwassal għal staġuni b'temp instabbli. Dawn l-aħħar snin kienu rreġistrati wkoll każi aktar frekwenti ta' borra u silġ li laqtu lill-gżejjer.<ref>{{ċita aħbar |kunjom1=Fenech |isem1=Ingrid |url=http://www.maltarightnow.com/Default.asp?module=news&at=It-Temp+fl-2008&t=a&aid=99809315&cid=19 |titlu=It-Temp fl-2008 |pubblikatur=MaltaRightNow.com |data=2009-01-01 |data-aċċess=2009-04-03 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120109231709/http://www.maltarightnow.com/Default.asp?module=news&at=It-Temp+fl-2008&t=a&aid=99809315&cid=19 |arkivju-data=2012-01-09 |lingwa=mt }}</ref> Il-provista tal-ilma toffri sfida għal Malta, peress li fiż-żmien sħun tas-sajf il-preċipitazzjoni tkun waħda minima filwaqt li dan ikun ukoll iż-żmien fejn l-ilma jkun użat l-iktar. Din il-problema tinħass ukoll matul ix-xitwa minħabba x-xita qawwija li tagħmel, li ħafna drabi tkompli nieżla fil-baħar minflok tippenetra fl-art. Malta tiddependi fuq ir-riżervi ta' taħt l-art tal-ilma ħelu (40 fil-mija), li jinġieb minn sistema ta' riżervi tal-ilma msejħin galleriji, bħal pereżempju, [[Ta' Kandja]], b'fond ta' madwar 97 metru. Aktar minn nofs l-ilma tax-xorb ta' Malta huwa prodott permezz tad-desalinazzjoni (60 fil-mija), li twassal għal aktar użu ta' kombustibbli fossili u għal aktar tniġġis.<ref>{{ċita aħbar|kunjom1=McGrath|isem1=Matt|data=2007-04-04|titlu=Briney future for vulnerable Malta|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6525069.stm|lingwa=en|pubblikatur=BBC News}}</ref> {{Infobox Temp |l-ewwel_metrika=yes |linja_waħda=yes |post=&nbsp;Malta |Jan_Hi_°C = 15 |Fra_Hi_°C = 15 |Mar_Hi_°C = 16 |Apr_Hi_°C = 18 |Mej_Hi_°C = 22 |Ġun_Hi_°C = 26 |Lul_Hi_°C = 30 |Aww_Hi_°C = 30 |Set_Hi_°C = 27 |Ott_Hi_°C = 23 |Nov_Hi_°C = 19 |Diċ_Hi_°C = 16 |Year_Hi_°C = 21 |Jan_Lo_°C = 9 |Fra_Lo_°C = 9 |Mar_Lo_°C = 10 |Apr_Lo_°C = 12 |Mej_Lo_°C = 15 |Ġun_Lo_°C = 18 |Lul_Lo_°C = 21 |Aww_Lo_°C = 22 |Set_Lo_°C = 20 |Ott_Lo_°C = 17 |Nov_Lo_°C = 13 |Diċ_Lo_°C = 11 |Year_Lo_°C = 15 |Jan_MEDJA_°C = 12 |Fra_MEDJA_°C = 12 |Mar_MEDJA_°C = 13 |Apr_MEDJA_°C = 15 |Mej_MEDJA_°C = 18 |Ġun_MEDJA_°C = 22 |Lul_MEDJA_°C = 26 |Aww_MEDJA_°C = 26 |Set_MEDJA_°C = 24 |Ott_MEDJA_°C = 21 |Nov_MEDJA_°C = 16 |Diċ_MEDJA_°C = 13 |Year_MEDJA_°C = 18 |Jan_Preċip_ċm = 8 |Fra_Preċip_ċm = 5 |Mar_Preċip_ċm = 4 |Apr_Preċip_ċm = 2 |Mej_Preċip_ċm = 1 |Ġun_Preċip_ċm = 0 |Lul_Preċip_ċm = 0 |Aww_Preċip_ċm = 0 |Set_Preċip_ċm = 3 |Ott_Preċip_ċm = 7 |Nov_Preċip_ċm = 9 |Diċ_Preċip_ċm = 10 |Year_Preċip_ċm = 53 |sors1 = Weatherbase<ref>{{Ċita web|url=http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=79561&refer=&units=metric|titlu=Valletta, Malta Travel Weather Averages (Weatherbase)|sit=Weatherbase|data-aċċess=2024-08-25|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160403141404/http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?refer=&s=79561&units=metric|arkivju-data=2016-04-03|url-status=dead}}</ref> |aċċess = }} == Ekonomija == {{artiklu prinċipali|Ekonomija ta' Malta}} [[Stampa:Malta - Valletta - Triq il-Papa Piju V - Central Bank of Malta 03 ies.jpg|nofs|daqsminuri|[[Bank Ċentrali ta' Malta|Bank Ċentrali ta’ Malta]], [[Triq il-Papa Piju V]] fil-[[Belt Valletta]].]] L-ekonomija ta' Malta hi bbażata fuq diversi setturi, kemm dawk tal-manifattura kif ukoll tas-servizzi. L-uniċi riżorsi naturali u tanġibbli huma l-blat tal-Franka u tal-Qawwi/taż-Żonqor, u l-baħar ta' madwar il-gżejjer. Minn tal-ewwel jitqatta' l-ġebel tal-franka għall-bini kif ukoll jittieħed żrar u trab mill-ġebla ta' qawwi l-aktar biex titħallat mas-siment<ref>{{Ċita web|url=https://ekonomija.gov.mt/|titlu=Home|sit=ekonomija|lingwa=mt|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. L-ekonomija tiddependi ħafna fuq il-kummerċ u l-investiment barrani, l-aktar fil-manifattura ta' bosta prodotti. Hawn ħames żoni industrijali fejn jiġu prodotti tant kwalitajiet ta' oġġetti bħal, għodda ta' inġinerija speċjalizzata, u komponenti tagħhom, oġġetti tal-plastik, kimika, oġġetti elettroniċi jew komponenti tagħhom, tessuti, ikel, xorb u tant affarijiet oħra. Dawn kollha jaħdmu f'suq liberu. L-aktar setturi importanti tal-ekonomija ta' Malta fl-2018 kienet il-manifattura u l-esportazzjoni tal-prodotti tagħhom, it-turiżmu, il-qasam finanzjarju, l-avjazzjoni, il-Port frank u s-servizzi tal-ikel. Il-kummerċ fl-UE jammonta għal 57% tal-esportazzjonijiet ta' Malta (il-[[Ġermanja]] 16%, l-[[Italja]] 12% u [[Franza]] 11%), filwaqt li barra mill-UE 6% jmorru kemm f'[[Singapor|Singapore]] kif ukoll fil-[[Ġappun]].<ref name="EU"/> F'termini ta' importazzjonijiet, 72% jiġu minn Stati Membri tal-UE (l-[[Italja]] 25% u l-[[Ġermanja]] 8%), filwaqt li barra mill-UE 4% jiġu miċ-[[Ċina]] u 3% mill-[[Indja]].<ref name="EU"/> === Storja tal-ekonomija === Qabel l-1800, Malta kellha vera ftit industriji, apparti dik tal-[[qoton]], it-[[tabakk]], u tat-tarzna. L-Ingliżi bdew jibnu it-tarzna u bosta baċiri mill-1848 'l hinn. Fi żmien il-gwerer fil-Mediterran li l-Ingliżi kienu involuti fihom, l-ekonomija ta' Malta kienet tmur tajjeb. Eżempju ta' dan kienet il-Gwerra tal-Krimea (1854 - 1856). Fl-1869, mal-ftuħ tal-Kanal tas-Swejz kien hemm żieda massiva fil-vapuri li kienu jidħlu Malta. L-ekonomija tal-Mediterran ġiet ideskritta bħala "Awtostrada" tan-negozju tad-dinja, u numru ta' vapuri kienu jidħlu Malta għal [[faħam]] u proviżjon ieħor qabel ikomplu bil-vjaġġi tagħhom lejn l-Eġittu u [[Oċean Indjan|l-Oċean Indjan]]. Bejn l-1871 u l-1881, 8,000 ħaddiem sabu xogħol fit-tarzni. In-negozjanti kienu ngħaqdu bħala assoċjazzjoni u fl-1856 inbniet ''La Borsa'' (''The Exchange'') fi triq ir-Repubblika (dak iż-żmien imsejħa Strada Rjali). Fil-Borsa kien hemm żewġ banek. '''<big>Bankarja u finanzi</big>''' [[Stampa:Portomaso Business Tower (25689178531).jpg|xellug|daqsminuri|[[Portomaso|Portomaso Business Tower]], it-tieni l-ogħla bini f’Malta]] L-akbar żewġ banek kummerċjali huma l-[[Bank of Valetta|Bank of Valletta]] u l-[[HSBC Bank Malta]]. Banek diġitali bħal Revolut żdiedu wkoll fil-popolarità. Il-[[Bank Ċentrali ta' Malta]] għandu żewġ oqsma ewlenin ta' responsabbiltà: il-formulazzjoni u l-implimentazzjoni tal-politika monetarja u l-promozzjoni ta' sistema finanzjarja soda u effiċjenti. Il-[[Gvern ta' Malta|gvern Malti]] daħal fl-ERM II fl-4 ta’ Mejju 2005, u adotta l-ewro bħala l-munita tal-pajjiż fl-1 ta’ Jannar 2008. '''<big>Turiżmu</big>''' [[Stampa:Malta - Ghajnsielem - Comino + Large Blue Lagoon Rock + Small Blue Lagoon Rock + Cominotto + Blue Lagoon 02 ies.jpg|nofs|daqsminuri|[[Blue Lagoon]] ([[Kemmuna]])]] Malta hija destinazzjoni turistika popolari, b’1.6 miljun turist fis-sena, tliet darbiet aktar turisti jżuru milli hemm residenti. L-infrastruttura tat-turiżmu żdiedet b'mod drammatiku matul is-snin u għadd ta' lukandi huma preżenti fil-gżira, għalkemm l-iżvilupp żejjed u l-qerda tad-djar tradizzjonali huma ta' tħassib dejjem jikber. Fl-2019, Malta kellha sena rekord fit-turiżmu, fejn irreġistrat aktar minn 2.1 miljun turist f’sena waħda<ref>{{Ċita web|url=https://turizmu.gov.mt/|titlu=Home|sit=turiżmu|lingwa=mt|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. F’dawn l-aħħar snin, Malta rreklamat ruħha bħala destinazzjoni tat-turiżmu mediku, u numru ta’ fornituri tat-turiżmu tas-saħħa qed jiżviluppaw l-industrija. Madankollu, l-ebda sptar Malti ma għadda minn akkreditazzjoni indipendenti tal-kura tas-saħħa internazzjonali. Malta hija popolari mat-turisti mediċi Brittaniċi, u tindika lill-isptarijiet Maltin lejn li jfittxu akkreditazzjoni minn sorsi tar-[[Renju Unit]], bħall-Iskema ta' Akkreditazzjoni Trent. [[Stampa:Mercury Tower seen from a drone.jpg|nofs|daqsminuri|[[Torri tal-Merkurju]] ([[San Ġiljan (lokalità)|San Ġiljan)]]]] It-turiżmu f’Malta jikkontribwixxi madwar 11.6 fil-mija tal-prodott gross domestiku tal-pajjiż<ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/en/news/malta-presents-proposals-for-the-recovery-of-tourism-sector-from-pandemic-effects/|titlu=Malta presents proposals for the recovery of tourism sector from pandemic effects|kunjom=Galea|isem=Rachel|data=2020-04-27|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. '''<big>Xjenza u teknoloġija</big>''' Malta ffirmat ftehim ta’ kooperazzjoni mal-Aġenzija Spazjali Ewropea (ESA) għal kooperazzjoni aktar intensiva fi proġetti tal-ESA<ref>{{Ċita web|url=https://www.esa.int/About_Us/Corporate_news/Member_States_Cooperating_States|titlu=Member States & Cooperating States|sit=www.esa.int|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. Il-Kunsill Malti għax-Xjenza u t-Teknoloġija (MCST) huwa l-korp ċivili responsabbli għall-iżvilupp tax-xjenza u t-teknoloġija fuq livell edukattiv u soċjali. Il-biċċa l-kbira tal-istudenti tax-xjenza f'Malta jiggradwaw mill-Università ta' Malta u huma rappreżentati minn S-Cubed (Science Student's Society), UESA (University Engineering Students Association) u ICTSA (University of Malta ICT Students' Association). Malta kienet ikklassifikata fid-29 post fl-Indiċi tal-Innovazzjoni Globali fl-2024<ref>{{Ċita ktieb|titlu=Global Innovation Index 2024|url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2024/en/|lingwa=en}}</ref>. == Demografija == {{artiklu prinċipali|Demografija ta' Malta}} Il-popolazzjoni tal-gzejjer Maltin hi ta' madwar 500,000 ruħ. Hu mifhum li f'kull kilometru kwadru jgħixu madwar 1,400 ruħ. Malta tista' titqies bħala wieħed mill-iktar pajjiżi b'densità tal-popolazzjoni fid-dinja. '''<big>Lingwi</big>''' [[Stampa:Il-Kantilena.png|nofs|daqsminuri|[[Il Cantilena|Il-Kantilena]] ta' [[Pietru Caxaro]], l-eqdem test bil-[[Maltin|Malti]], seklu 15.]] Il-Malti huwa wieħed miż-żewġ lingwi kostituzzjonali ta' Malta u huwa meqjus bħala l-lingwa nazzjonali. It-tieni lingwa uffiċjali hija l-Ingliż u għalhekk il-liġijiet jiġu promulgati kemm bil-Malti kif ukoll bl-Ingliż. Madankollu, l-artikolu 74 tal-Kostituzzjoni jgħid li "jekk ikun hemm xi kunflitt bejn it-testi Malti u Ingliż ta' xi liġi, it-test Malti għandu jipprevali."<ref>{{Ċita web|url=http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8566|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20181001103554/http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8566|arkivju-data=2018-10-01|url-status=bot: unknown}}</ref> Fl-2022, l-Uffiċċju Nazzjonali tal-Istatistika ta’ Malta jgħid li 90 fil-mija tal-popolazzjoni Maltija għandha mill-inqas għarfien bażiku tal-Malti, 96 fil-mija tal-Ingliż, 62 fil-mija tat-Taljan, u 20 fil-mija tal-Franċiż. Dan l-għarfien mifrux tat-tieni lingwa jagħmel lil Malta wieħed mill-aktar pajjiżi multilingwi fl-[[Unjoni Ewropea]]. Studju li ġabar l-opinjoni pubblika dwar liema lingwa kienet “preferuta” skopra li 86 fil-mija tal-popolazzjoni ppreferew il-Malti, 12 fil-mija l-Ingliż, u 2 fil-mija t-Taljan. Stazzjonijiet tat-televiżjoni Taljani minn xandara bbażati fl-Italja, bħal Mediaset u RAI, jaslu Malta u jibqgħu popolari<ref>{{Ċita web|url=http://www6.gencat.cat/llengcat/noves/hm04primavera-estiu/a_badia2_3.htm|titlu=NOVES SL. SPRING-SUMMER 2004. A VIEW OF THE LINGUISTIC SITUATION IN MALTA (2)|data=2012-03-12|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120312145908/http://www6.gencat.cat/llengcat/noves/hm04primavera-estiu/a_badia2_3.htm|arkivju-data=2012-03-12|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_237.en.pdf|titlu=|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070128095746/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_237.en.pdf|arkivju-data=2007-01-28|url-status=bot: unknown}}</ref>. Il-[[Lingwa tas-Sinjali Maltija]] tintuża minn firmaturi f'Malta<ref>{{Ċita web|url=https://mlrs.research.um.edu.mt/resources/lsm|titlu=Dizzjunarju tal-Lingwa tas-Sinjali Maltija|sit=mlrs.research.um.edu.mt|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20241226161346/https://mlrs.research.um.edu.mt/resources/lsm|arkivju-data=2024-12-26|url-status=dead}}</ref>. '''<big>Reliġjon</big>''' [[Stampa:Statue of Saint Publius.jpg|nofs|daqsminuri|Statwa ta’ [[San Publju]]]] Ir-reliġjon predominanti f’Malta hija l-Kattoliċiżmu Ruman. It-tieni artiklu tal-Kostituzzjoni ta’ Malta jistabbilixxi l-Kattoliċiżmu Ruman bħala r-reliġjon tal-istat u huwa rifless ukoll f’diversi elementi tal-kultura Maltija, għalkemm hemm dispożizzjonijiet sodi għal-libertà tar-reliġjon. Hemm aktar minn 360 knisja f’[[Malta (gżira)|Malta]], [[Għawdex]], u [[Kemmuna]], jew knisja waħda għal kull 1,000 resident. Il-knisja parrokkjali hija l-punt fokali arkitettoniku u ġeografiku ta' kull belt u raħal Malti<ref>{{Ċita web|url=https://knisja.mt/|titlu=Home|sit=Arċidjoċesi ta' Malta|lingwa=mt-MT|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. Malta hija Sede Appostolika; l-Atti tal-Appostli (Atti 28) jirrakkonta kif [[San Pawl]] nawfraġ fil-gżira ta’ “Melite”, li ħafna studjużi Bibliċi jidentifikawha ma’ Malta, episodju datat madwar is-sena 60 AD. Jingħad li l-ewwel qaddis Malti, [[San Publju]]. saru l-ewwel isqof ta’ Malta. Aktar evidenza ta’ prattiċi u twemmin Insara matul il-perjodu tal-persekuzzjoni Rumana tidher f’katakombi li jinsabu taħt diversi siti madwar Malta, fosthom il-[[Katakombi ta’ San Pawl]]. Hemm ukoll numru ta’ knejjes tal-grotta, fosthom il-[[Santwarju tal-Madonna tal-Mellieħa|grotta tal-Mellieħa]], li hija [[Santwarju tat-Twelid tal-Madonna]] fejn, skont il-leġġenda, [[San Luqa]] pinġa ritratt tal-[[Santa Marija|Verġni Marija]]. Ilu post ta’ pellegrinaġġ mill-perjodu medjevali<ref>{{Ċita web|url=https://www.quddies.com.mt/churches/182/Madonna-tal-Mellieha/Mellieha|titlu=Madonna tal-Mellieha - Sanctuary - Mellieha, Malta|sit=www.quddies.com.mt|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. Għal sekli sħaħ, [[Knisja f’Malta|il-Knisja f’Malta]] kienet subordinata għad-[[Djoċesi ta’ Palermo]], ħlief meta kienet taħt Karlu ta’ Anjou, li ħatar isqfijiet għal Malta, kif għamlu – f’okkażjonijiet rari – l-Ispanjoli u wara, il-Kavallieri. Mill-1808 l-isqfijiet kollha ta’ Malta kienu Maltin. Il-qaddisin patruni ta’ Malta huma [[San Pawl]], [[San Publju]], u [[Sant’Agata]]. Għalkemm mhux patrun, [[San Ġorġ Preca]] huwa meqjum ħafna bħala t-tieni qaddis Malti kanonizzat wara [[San Publju]]. F’Malta hemm preżenti diversi ordnijiet reliġjużi [[Kattoliċi Rumani]] fosthom il-Ġiżwiti, Franġiskani, Dumnikani, Karmelitani u Little Sisters of the Poor. [[Stampa:The Beheading of Saint John-Caravaggio (1608).jpg|nofs|daqsminuri|''Il-Qtugħ tar-ras ta’ San Ġwann'', ta’ [[Caravaggio]]. Żejt fuq tila, 361 cm × 520 cm (142.13 in × 204.72 in). Oratorju tal-[[Konkatidral ta' San Ġwann|Kon-Katidral]].]] F’Malta teżisti minoranza konsiderevoli ta’ Kristjani Ortodossi tal-Lvant, li minnhom hemm 16,457, skont iċ-ċensiment tal-2021; għalkemm in-numru jista 'jinkludi wkoll Kristjani Ortodossi Orjentali, li mhumiex f'komunjoni ma' tal-ewwel. Hemm numru żgħir ta’ parroċċi li jappartjenu għal kull Knisja awtoċefali, tipikament waħda għal kull waħda. Hemm parroċċi Ortodossi [[Greċja|Griegi]], [[Russja|Russi]], [[Serbja|Serbi]], [[Rumanija|Rumeni]], u [[Bulgarija|Bulgari]] li jinsabu madwar Malta<ref>{{Ċita web|url=https://www.exarmalta.com/|titlu=Holy Patriarchal Exarchate of Malta -|sit=Holy Patriarchal Exarchate of Malta|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260105031816/https://www.exarmalta.com/|arkivju-data=2026-01-05|url-status=dead}}</ref>. Ħafna mill-kongreganti tal-knejjes Protestanti lokali mhumiex Maltin; il-kongregazzjonijiet tagħhom prinċipalment jiġbdu minn vacationers u irtirati Brittaniċi li jgħixu fil-pajjiż. Hemm ukoll knisja Avventista tas-Seba’ Jum f’[[Birkirkara]], u kongregazzjoni tal-Knisja Appostolika Ġdida mwaqqfa fl-1983 fi [[Gwardamanġa]]. Hemm madwar 600 Xhud taʼ Ġeħova. Il-Mormoniżmu huwa rappreżentat ukoll b’241 membru f’kongregazzjoni waħda fil-[[Mosta]]<ref>{{Ċita web|url=https://newsroom.churchofjesuschrist.org/facts-and-statistics/country/malta|titlu=Statistics and Church Facts {{!}} Total Church Membership|sit=newsroom.churchofjesuschrist.org|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html|titlu=MaltaToday|data=2015-10-16|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151016010540/http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html|arkivju-data=2015-10-16|url-status=bot: unknown}}</ref>. Il-popolazzjoni Lhudija ta’ Malta laħqet il-quċċata tagħha fil-Medju Evu taħt il-ħakma Normanna. Fl-1479, Malta u Sqallija ġew taħt il-ħakma Aragonese u d-Digriet tal-Alhambra tal-1492 ġiegħel lill-Lhud kollha jitilqu mill-pajjiż. Illum, hemm żewġ kongregazzjonijiet Lhud. Fl-2019 il-komunità Lhudija f'Malta ġabret madwar 150 persuna, ftit aktar mill-120 (li minnhom 80 kienu attivi) stmati fl-2003, u l-aktar anzjani. Ħafna fost il-ġenerazzjonijiet ġodda ddeċidew li joqgħodu barra, inkluż fl-Ingilterra u l-Iżrael. Il-biċċa l-kbira tal-Lhud Maltin kontemporanji huma Sefardi, madankollu, jintuża ktieb tat-talb Ashkenazi. Fl-2013 twaqqaf iċ-Ċentru Lhudi Chabad f’Malta<ref>{{Ċita web|url=http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html|titlu=MaltaToday|data=2015-10-16|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151016010540/http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html|arkivju-data=2015-10-16|url-status=bot: unknown}}</ref>. [[Stampa:Malta - Paola - Triq Kordin - Mosque 01 ies.jpg|nofs|daqsminuri|Ċentru Iżlamiku ta’ Malta]] Hemm moskea [[Iżlam|Musulmana]] waħda mibnija apposta, il-[[Moskea Mariam Al-Batool]], għalkemm hemm ukoll ftit moskej improvizzati li jinsabu fi djar Musulmani mifruxa madwar il-gżira. Mit-3,000 Musulmani stmati f’Malta, madwar 2,250 huma barranin, madwar 600 huma ċittadini naturalizzati, u madwar 150 huma Maltin imwielda fil-pajjiż. Il-Buddiżmu Zen u l-Fidi Baháʼí jippretendu madwar 40 membru. Fi stħarriġ li sar mill-Malta Today, il-maġġoranza assoluta tal-popolazzjoni Maltija taderixxi mal-Kristjaneżmu (95.2%) bil-Kattoliċiżmu Ruman bħala d-denominazzjoni ewlenija (93.9%); 4.5% tal-popolazzjoni ddikjaraw lilhom infushom jew atei jew agnostiċi, waħda mill-inqas ċifri fl-Ewropa. Skont stħarriġ tal-Ewrobarometru tal-2019, 83% tal-popolazzjoni identifikata bħala [[Kattolika Rumana]]. In-numru ta’ atei rdoppja mill-2014 għall-2018. Persuni mhux reliġjużi għandhom riskju akbar li jsofru minn diskriminazzjoni. Fl-edizzjoni tal-2015 tar-Rapport annwali dwar il-Libertà tal-Ħsieb mill-Unjoni Internazzjonali Umanista u Etika, Malta kienet fil-kategorija ta’ “diskriminazzjoni severa”. Fl-2016, wara t-tneħħija tal-liġi dwar id-dagħa, Malta ġiet mibdula għall-kategorija ta’ “diskriminazzjoni sistematika” (l-istess bħall-biċċa l-kbira tal-pajjiżi tal-UE)<ref>{{Ċita web|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20161209/local/malta-still-discriminating-against-the-non-religious-report.633311|titlu=Malta still discriminating against the non-religious - report - timesofmalta.com|data=2016-12-10|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20161210140814/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20161209/local/malta-still-discriminating-against-the-non-religious-report.633311|arkivju-data=2016-12-10|url-status=bot: unknown}}</ref>. == Malta fl-UE == Malta daħlet fl-Unjoni Ewropea (UE) fl-2004 fejn għandha sitt membri jirrapreżentawha. <ref name="EU"/> Fil-[[Kunsill tal-UE]], il-ministri tal-pajjiżi membri jiltaqgħu b'mod regolari biex jadottaw il-liġijiet tal-UE u jikkoordinaw il-politika ta' bejniethom. Il-laqgħat tal-Kunsill jattendu għalihom regolarment rappreżentanti mill-gvern ta' Malta, skont il-qasam ta' politika li jkun qed jiġi indirizzat.<ref name="EU"/> Il-Kunsill tal-UE m'għandux persuna waħda permanenti bħala President (bħal pereżempju l-Kummissjoni jew il-Parlament). Minflok, ix-xogħol jitmexxa mill-pajjiż li jkollu l-Presidenza tal-Kunsill, li jinbidel kull sitt xhur.<ref name="EU"/> Matul dawn is-sitt xhur, il-ministri mill-gvern ta' dak il-pajjiż jippresiedu u jgħinu jiddeterminaw l-aġenda tal-laqgħat tal-Kunsill f'kull qasam ta' politika, u jiffaċilitaw id-djalogu ma' istituzzjonijiet oħra tal-UE. Dati tal-Presidenza Maltija: Jan-Ġun 2017<ref name="EU"/> Il-Kummissarju nominat minn Malta għall-[[Kummissjoni Ewropea]] hi [[Helena Dalli]], li hi responsabbli għall-Ugwaljanza.<ref name="EU">{{ċita web|url=https://europa.eu/european-union/about-eu/countries/member-countries/malta_mt|titlu=Malta|sit=europa.eu|lingwa=mt}}</ref> Il-Kummissjoni hija rrappreżentata f'kull pajjiż tal-UE minn uffiċċju lokali, imsejjaħ "rappreżentanza".<ref name="EU"/> Malta għandha ħames rappreżentanti fil-[[Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew]]. Dan il-korp konsultattiv – li jirrappreżenta lil dawk li jħaddmu, il-ħaddiema u gruppi oħra ta' interess – huwa kkonsultat dwar il-liġijiet proposti, biex ikun hemm idea aħjar tal-bidliet possibbli tas-sitwazzjonijiet soċjali u tax-xogħol fil-pajjiżi membri.<ref name="EU"/> Malta għandha rappreżentant wieħed fil-[[Kumitat Ewropew tar-Reġjuni]], l-assemblea tal-UE tar-rappreżentanti reġjonali u lokali. Dan il-korp konsultattiv jiġi kkonsultat dwar il-liġijiet proposti, biex jiżgura li dawn il-liġijiet iqisu l-perspettiva minn kull reġjun tal-UE.<ref name="EU"/> Malta tikkomunika wkoll mal-istituzzjonijiet tal-UE permezz tar-rappreżentanza permanenti tagħha fi [[Brussell]]. L-"ambaxxata għall-UE" ta' Malta, il-kompitu ewlieni tagħha hu li tiżgura li l-interessi u l-politiki tal-pajjiż huma segwiti b'mod effettiv kemm jista' jkun fl-UE.<ref name="EU"/> L-ammont li jħallas kull pajjiż tal-UE fil-baġit tal-UE huwa kkalkulat b'mod ġust, skont il-mezzi. Aktar ma tkun b'saħħitha l-ekonomija tal-pajjiż, akbar hi l-kontribuzzjoni finanzjarja. L-għan tal-baġit tal-UE mhuwiex li jipprova jqassam mill-ġdid il-ġid, iżda pjuttost li jiffoka fuq il-ħtiġijiet tal-Ewropej b'mod ġenerali. <ref name="EU"/> Ċifri tal-2018 għal Malta: <ref name="EU"/> * Nefqa totali tal-UE f'Malta – € 0.156 biljun (ekwivalenti għal 1.38% tal-ekonomija ta' Malta) * Kontribuzzjoni totali għall-baġit tal-UE – € 0.102 biljun (ekwivalenti għal 0.91% tal-ekonomija ta' Malta) Il-flus imħallsa fil-baġit tal-UE minn Malta jgħinu biex jiġu ffinanzjati programmi u proġetti fil-pajjiżi kollha tal-UE – bħall-bini ta' toroq, is-sussidjar ta' riċerkaturi u l-ħarsien tal-ambjent.<ref name="EU"/> == Ara wkoll == * [[Irħula ta' Malta]] * [[Parroċċi ta' Malta]] * [[Lista tal-għasafar ta' Malta]] * [[Flora ta' Malta]] * [[Fortifikazzjonijet ta' Żmien l-Ingliżi f'Malta]] * [[Fortifikazzjonijiet ta' Żmien il-Kavallieri f'Malta]] * [[Muniti tal-ewro ta' Malta]] * [[Nies prominenti Maltin]] * [[Kolonja ta' Malta]] * [[Stat ta' Malta]] == Referenzi == {{referenzi|2}} == Ħoloq Esterni == === Gvern === {{Commonscat}} * [http://www.gov.mt/ Sit uffiċjali tal-gvern Malti] * [https://web.archive.org/web/20130926165007/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-m/malta.html Kap tal-Istat u l-Membri tal-Kabinett] * [http://www.afm.gov.mt/ Sit uffiċjali tal-Forzi Armati ta' Malta] * [http://www.mepa.org.mt/ L-Awtorità tal-Ambjent u l-Ippjanar] * [https://web.archive.org/web/20091026055425/http://victorcauchi.fortunecity.com/EuCmp/lex/lexindex.htm Liġijiet ta' Malta] – Taqsira ta' liġijiet prinċipali u glossarju ta' xi termini ;Aħbarijiet * [http://www.timesofmalta.com/ The Times of Malta] * [https://web.archive.org/web/20121110123848/http://www.maltatoday.com.mt/en/home Malta Today] * [http://www.independent.com.mt/ The Malta Independent] * [http://www.inewsmalta.com/ iNewsMalta] * [https://web.archive.org/web/20140103172519/http://www.maltastar.com/ MaltaStar] * [http://www.newsbook.com.mt/ Newsbook] * [http://www.maltarightnow.com/ MaltaRightNow] ;Vjaġġar * [http://www.visitmalta.com/ Sit uffiċjali tal-Awtorità tat-Turiżmu] * [[wikivoyage:Malta|Gwida għall-ivjaġġar għal Malta]] fuq Wikivjaġġar * (en) [https://web.archive.org/web/20090909013026/http://malta.world-travel.com.mt/ Malta Travel Guide] patronized by Malta Tourism Authority ;Oħrajn * [https://web.archive.org/web/20151016010540/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mt.html Malta] fuq il-[[CIA World Factbook|Ktieb tal-Fatti tad-Dinja]] {{Repubblika ta' Malta}} {{Pajjiżi tal-Unjoni Ewropea}} {{Ewropa}} {{Pajjiżi tal-Commonwealth}} {{Awtorità}} [[Kategorija:Stati membri tal-Unjoni Ewropea]] [[Kategorija:Pajjiżi gżejjer]] [[Kategorija:Repubbliki]] [[Kategorija:Gżejjer Mediterranji]] [[Kategorija:Commonwealth tan-Nazzjonijiet]] [[Kategorija:Malta]] [[Kategorija:Pajjiżi stabbiliti fl-1974]] 0800mv0o48uwa3v7xxziobhms80xtip 333893 333892 2026-11-10T00:19:11Z Med.tv (Susannah Camilleri) 222 Our Lady of Sorrows, Malta, PTA1420 29238 /* Med.tv Susannah Camilleri Cornerline, Triq Dun Karm, Birkirkara BKR 9039, Malta */ 333893 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_nattiv = Repubblika ta' Malta<br />''Republic of Malta'' |isem_komuni = Malta |stampa_bandiera = Flag of Malta.svg |stampa_emblema = Coat of arms of Malta.svg |stampa_mappa = Location Malta EU Europe.png |deskrizzjoni_mappa = Lokazzjoni ta' Malta (aħdar skur) <br /> – fi ħdan l-[[Unjoni Ewropea]] (aħdar ċar) fil-[[Ewropa|kontinent Ewropew]] (griż skur) <br /> |ħolqa_bandiera = Bandiera ta' Malta |ħolqa_emblema = Emblema ta' Malta |ħolqa_demografija = Demografija ta' Malta |mottu_nazzjonali =''Virtute et constantia'' <Br>(Qawwa u persistenza) |innu_nazzjonali = ''[[L-Innu Malti]]'' [[Stampa:Malta National Anthem.ogg|nofs]] |lingwi_uffiċjali = [[Lingwa Maltija|Malti]] u [[Lingwa Ingliża|ingliż]] |gruppi_etniċi = [[Maltin]] |kapitali = [[Valletta]] |latd=35 |latm=53 |lats=42 |latNS=N |lonġd=14 |lonġm=30 |lonġs=36 |lonġEW=E |l-ikbar_belt = [[San Pawl il-Baħar]] |tip_gvern = [[Repubblika parlamentari]] |titlu_kap1 = [[President ta' Malta|President]] |titlu_kap2 = [[Prim Ministru ta' Malta|Prim Ministru]] |isem_kap1 = [[Myriam Spiteri Debono]] |isem_kap2 = [[Robert Abela]] |data_sħubija_UE = 1 ta' Mejju, 2004 |poż_erja = 200 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |erja_km2 = 316 |erja_mi_kw = 121 |perċentwal_ilma = 0.001 |sena_stima_popolazzjoni = 2019 |stima_popolazzjoni = 514,564 |poż_stima_popolazzjoni = 173 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |ċensiment_popolazzjoni = 404,962¹ |sena_ċensiment_popolazzjoni = 2011 |densità_popolazzjoni_km2 = 1,633 <!--2019--> |densità_popolazzjoni_mi_kw = 4,229.5 |poż_densità_popolazzjoni = 4 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |sena_PGD_PSX = 2019 |PGD_PSX = $11.260&nbsp;biljun<ref name=imf2>{{ċita web |titlu=Malta |sit=International Monetary Fund |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=66&pr.y=3&sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=181&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |data-aċċess=2013-04-17 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150324055128/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=66&pr.y=3&sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=181&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |arkivju-data=2015-03-24 |lingwa=en}}</ref> |poż_PGD_PSX = 125 |PGD_PSX_per_capita = $27,022<ref name=imf2/> |poż_PGD_PSX_per_capita = 32 |sena_IŻU = 2019 |IŻU = {{profitt}}0.895<ref name=HDI>{{ċita rapport |titlu=Human Development Report 2013 - The Rise of the South: Human Progress in a Diverse World |pubblikatur=United Nations Development Programme |data=2013 |isbn=978-92-1-126340-4 |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130319002613/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf |arkivju-data=2013-03-19 |lingwa=en}}</ref> |poż_IŻU = 28 |kategorija_IŻU = <span style="color:#090;">għoli ħafna</span> |tip_sovranità = Indipendenza |avveniment_stabbilit1 = mir-[[Renju Unit]] |data_stabbilit1 = 21 ta' Settembru, 1964 |avveniment_stabbilit2 = Repubblika |data_stabbilit2 = 13 ta' Diċembru, 1974 |avveniment_stabbilit3 = Ħelsien |data_stabbilit3 = 31 ta' Marzu, 1979 |valuta = [[Ewro]] ([[Simbolu tal-Ewro|€]])²[[Lista ta' banek f'Malta|Banek]] |kodiċi_valuta = EUR |żona_ħin = [[Ħin tal-Ewropa Ċentrali|CET]] |differenza_ħku = +1 |żona_ħin_legali = [[Ħin tas-sajf tal-Ewropa Ċentrali|CEST]] |differenza_żona_ħin_legali = +2 |cctld = [[.mt]]³ |kodiċi_telefoniku = 356 |sena_PGD_nominali = 2019 |PGD_nominali = $16,476&nbsp;biljun<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali = 125 |PGD_nominali_per_capita = $32,021<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali_per_capita = 32 |noti = ¹ Il-popolazzjoni totali tinkludi wkoll lir-residenti barranin. Il-popolazzjoni ta' residenti Maltin fl-2004 kien ta' madwar 389,764. Kull data uffiċjali ta' popolazzjoni hi pprovduta mill-Uffiċċju Nazzjonali tal-Istatistika (NSO).<ref>{{ċita rapport |awtur=National Statistics Office |titlu=Census of Population and Housing 2005: Preliminary Report |data=2006 |url=http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1653 |isbn=978-99909-73-38-9 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070311025208/http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1653 |arkivju-data=2007-03-11 |lingwa=en}}</ref><br />²Qabel l-2008: [[Lira Maltija]]<br />³ Ukoll [[.eu]], li hi maqsuma flimkien mal-istati membri l-oħra tal-[[Unjoni Ewropea]]. |leġislatura=[[Kamra tad-Deputati ta' Malta]]}} '''Malta''', magħrufa uffiċjalment bħala r-'''Repubblika ta' Malta,''' hija repubblika indipendenti, kostituzzjonali, żviluppata fl-[[Unjoni Ewropea]].<ref>{{ċita web |url=http://www.traveltips24.com/European_Microstates.htm |titlu=European Microstates |sit=TravelTips24.com |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090523094108/http://www.traveltips24.com/European_Microstates.htm |arkivju-data=2009-03-23 |lingwa=en}}</ref><ref>{{ċita rivista |kunjom1=Sultana |isem1=Ronald G. |titlu=Career guidance in Malta: A Mediterranean microstate in transition |rivista=International Journal for the Advancement of Counselling |volum=20 |paġni=3-15 |data=1998 |doi=10.1023/A:1005386004103 |lingwa=en}}</ref><ref>{{ċita web |url=http://www.environmentalgraffiti.com/offbeat-news/the-microstate-environmental-world-cup-malta-vs-san-marino/613 |titlu=The Microstate Environmental World Cup: Malta vs. San Marino |sit=EnvironmentalGraffiti.com |data=2007-12-15 |arkivju-url= |arkivju-data=2008-02-16 |lingwa=en}}</ref> Il-pajjiż jikkonsisti minn [[arċipelagu]] ta' seba' gżejjer li jinsabu fil-[[Baħar Mediterran]], u meqjus pajjiż parti mill-[[Ewropa t'Isfel]], 80 km mill-kosta ta' [[Sqallija]] (l-[[Italja]]), 288 km fil-Lvant tat-[[Tuneżija]] u 300 km fit-Tramuntana tal-[[Libja]]. Dawn il-gżejjer igawdu minn klima Mediterranja.<ref>{{ċita web |titlu=Malta: Geography |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/#geographyhttps://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mt.html |data-aċċess=2021-03-30 |lingwa=en |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210402195116/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/#geographyhttps://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mt.html |arkivju-data=2021-04-02 |url-status=dead }}</ref><ref>{{ċita web |titlu=Il-Gżejjer Maltin |url=https://www.gov.mt/mt/About%20Malta/Pages/il-Gzejjer%20Maltin.aspx |sit=gov.mt |lingwa=mt}}</ref> Matul l-[[storja|istorja]], il-pożizzjoni ta' Malta fil-Baħar Mediterran dejjem ġiet meqjusa t'importanza strateġika.<ref>{{ċita web |url=http://home.wanadoo.nl/bezver/introduc.html |sit=A History of Malta |titlu=A History of Malta - Introduction |data-aċċess=2008-02-06 |lingwa=en}}</ref> Minħabba f'hekk, bosta nazzjonijiet u qawwiet militari, fosthom il-[[Feniċi]], il-[[Kartaġiniżi]], ir-[[Imperu Ruman|Rumani]], l-[[Għarab]], ir-rejiet u l-imperaturi ta' [[Spanja]], il-[[Kavallieri ta' San Ġwann]], il-[[Franza|Franċiżi]] u l-[[Renju Unit|Brittaniċi]], ħakmu lil Malta. Fl-1964, Malta kisbet l-indipendenza tagħha mir-Renju Unit u mill-ewwel ġiet aċċettata bħala membru tan-[[Ġnus Magħquda|Nazzjonijiet Uniti]]. Għaxar snin wara, fl-1974, Malta saret Repubblika imma Malta żammet l-istatus tagħha bħala membru tal-[[Commonwealth tan-Nazzjonijiet|Commonwealth]]. Fl-2004, Malta saret membru tal-Unjoni Ewropea. Fl-2008, Malta bdiet tuża l-[[ewro]] bħala l-munita tagħha. Il-lingwa ewlenija hija l-[[Lingwa Maltija|Malti]], ilsien li ġej kemm mis-[[Semitiku]] u r-[[Lingwa Latina|Rumanz]]. Illum dan l-ilsien tħallat ħafna bi kliem li ġej mill-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]. L-[[Storja ta' Malta|istorja ta' Malta]] tmur lura daqs 7,000 sena. It-[[Tempji Megalitiċi ta’ Malta u Għawdex|Tempji Megalitiċi]] li jmorru lura daqs 5,500 sena huma rikonoxxuti mill-[[UNESCO]] bħala [[Sit ta’ Wirt Dinji|Wirt Dinji]].<ref name=Unesco>{{ċita web |titlu= Megalithic Temples of Malta |url= http://whc.unesco.org/en/list/132 |sit=UNESCO |lingwa=en |data-aċċess=2009-09-28}}</ref> Ma' dawn, il-UNESCO tirrikonoxxi wkoll il-[[Valletta|Belt Valletta]] u l-[[Ipoġew ta’ Ħal Saflieni|Ipoġew ta' Ħal Saflieni]] bħala Siti ta' Wirt Dinji.<ref>{{ċita web |url=http://www.bradshawfoundation.com/malta/ |titlu=The Prehistoric Archaeology of the Temples of Malta |sit=BradshawFoundation.com |data-aċċess=2009-04-28 |lingwa=en }}</ref><ref>{{ċita web |url=https://otsf.org/otsf-in-malta |titlu=OTSF in Malta |sit=The OTS Foundation for Neolithic Studies |data-aċċess=2009-04-28 |lingwa=en |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201205171731/https://otsf.org/otsf-in-malta |arkivju-data=2020-12-05 |url-status=dead }}</ref><ref>{{ċita ktieb |editur-kunjom1=Cilia |editur-isem1=Daniel |titlu=Malta Before History: The World's Oldest Free-Standing Stone Architecture |data=2004 |pubblikatur=Miranda Publishers |isbn=9789990985085 |lingwa=en}}</ref> Skont l-[[Atti tal-Appostli]], Kap. 28, fis-sena 60 W.K., wara li l-bastiment li kien qed jivvjaġġa fuqu nkalja fuq il-kosta ta' Malta, [[Pawlu minn Tarsu|San Pawl]] qatta' tliet xhur jgħix fuq il-gżira. Il-kitba fit-[[Testment il-Ġdid]] ma ssemmi xejn li San Pawl ikkonverta lill-[[Maltin]] għall-[[Kristjaneżmu|Kristjaneżimu]]. Biss, dan seta' ġara minħabba l-fatt li l-Maltin raw il-qawwa ta' dan il-bniedem meta ħelisha mill-għarqa kif ukoll mill-gidma velenuża tal-lifgħa u San Pawl seta' daħal f'widen il-Maltin wara li kien ukoll fejjaq lill-Missier Pubbliju, il-Gvernatur Ruman ta' Malta. Fl-Atti tal-Appostli lanqas ma jissemma li San Pawl għamel lil Pubbliju bħala l-ewwel Isqof ta' Malta. L-eqdem provi tal-eqdem komunità Nisranija f'Malta ġejjin minn xi katakombi li tħaffru u ntużaw xi ftit mijiet ta' snin wara il-miġja ta' San Pawl. Il-[[belt kapitali]] ta' Malta hi l-Belt Valletta. Il-lingwi uffiċjali tal-pajjiż huma l-Malti u l-Ingiż, u dawn it-tnejn ħadu post it-[[Lingwa Taljana|Taljan]] fl-1935. Malta għandha konnessjoni qawwija mal-[[Knisja Kattolika|Kattoliċiżmu Ruman]], li għadu r-[[reliġjon]] uffiċjali u l-aktar wieħed ipprattikat f'Malta. == Etimoloġija == Id-definizzjoni tal-kelma '[[etimoloġija]]' tista' tiġi deskritta bħala l-istudju tal-oriġini preċiża tal-kliem semantiku (tifsir) preżenti f'lingwa. L-oriġini tat-terminu "Malta" hu inċert u l-varjazzjoni moderna hi derivata mil-lingwa Maltija. L-isem x'aktarx ġej mill-[[Lingwa Griega Antika|Grieg]] μέλι (''meli'') ('għasel'). Il-Griegi kienu jsejħu lill-gżira Μελίτη (''Melite'') li tfisser "għasel" jew "għasel ħelu" possibbilment minħabba l-produzzjoni ta' kwalità tal-għasel bnin Malti. Speċi endemika ta' [[Naħla|naħal]] tgħix f'din il-gżira.<ref>{{ċita aħbar |kunjom1=Manduca |isem1=Julian |url=http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |pubblikatur=Malta Today |titlu=Controversy over unique Maltese bee population |data=2003-06-29 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20030823104545/http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |arkivju-data=2003-08-23 |lingwa=en}}</ref> == Storja == {{artiklu prinċipali|Storja ta' Malta}} === [[Preistorja|Il-Preistorja]] === L-ewwel abitazzjoni tal-Gżejjer Maltin tmur lura għal madwar is-sena 6500 [[Ante Christum natum|Q.K]]. bil-wasla ta' kaċċaturi [[Mesolitiku|Mesolitiċi]] li probabbilment oriġinaw minn Sqallija. Dan nistgħu narawh minn skoperti mmexxija mill-arkeologa Eleanor Scerri f'Għar tal-Latnija fejn sabu fdalijiet ta' fuklari, għodod tal-ġebel u diversi tipi ta' għadam tal-annimali. Għall-ħabta ta' madwar il-5400 Q.K. waslu f'Malta bdiewa [[Neolitiku|Neolotiċi]] minn Sqallija. Għal mijiet ta' snin dawn kienu jgħixu fi kmamar żgħar bħal giren u fl-għerien. Minn dawn il-bdiewa twieldu bennejja [[Megalitiku|Megalitiċi]] li bnew it-tempji Megalitiċi minn madwar it-3800 sal-2800 Q.K. Malta ġiet diżabitata għal bosta żmien sakemm mbagħad waslu nies ta' [[Żmien il-Bronż]] u abitaw il-gżejjer minn madwar l-2000 sas-750 Q.K. === Il-Feniċi, il-Kartaġiniżi u r-Rumani === Warajhom ġew kummerċjanti Feniċi li kkonoloizzaw lil Malta qrib it-800 Q.K taħt l-isem Ann jew Għonan (𐤀𐤍𐤍‎, ʾNN). Wara l-waqa ta' Feniċja fit-332 Q.K., Malta ġiet taħt [[Kartaġni]] fejn matul dan iż-żmien in-nies f'Malta kkultivaw primarjament iż-żebbuġ u l-ħarrub. Fil-bidu tat-Tieni [[Gwerer Puniċi|Gwerra Punika]] (218 Q.K.), il-gżejjer Maltin waqgħu f'idejn ir-Rumani li għamlu lil Malta u lil [[Għawdex]] muniċipalitajiet. Iżda, f'dan iż-żmien l-influenza Punika baqgħet preżenti f'Malta kif nistgħu naraw miċ-Ċippi ta' Melqart. Meta l-[[Imperu Ruman]] inqasam fi tnejn, Malta għaddiet f'idejn l-Imperu Ruman tal-Punent fit-395. Matul il-waqgħa ta' dan l-Imperu, Malta għaddiet minn bosta ħakmiet differenti waqt l-hekk imsejjaħ Żmien il-Migrazzjoni. Mill-454 sal-464 Malta nħakment mill-Vandali u wara l-464 mill-Ostrogoti. Fil-533, il-gżejjer ġew taħt l-Imperu Ruman tal-Lvant iġifieri l-Imperu Biżantin permezz ta' Belisarius u baqgħet sat-870 fejn ġiet involuta fil-Gwerer bejn l-Għarab u l-Biżantini. === L-Għarab === Fit-870 l-Għarab tad-dinistà Aglabida invadew u ħakmu Malta ħallewha diżabitata sakemm għaddiet minn risistemazzjoni mill-Għarab ta' Sqallija qrib l-1048 fejn din id-distinità laħqet inħakmet taħt id-distinità Fatimida. I-Revoluzzjoni Agrikula Għarbija introduċiet tisqija ġdida, il-qoton, u xi tipi ta' frott. L-lingwa [[Għarbi Sqalli|Sikulo-Għarbija]] ukoll ġiet adettata minn Sqallija li evenwalment evolviet fil-lingwa Maltija. F'dan i-żmien l-Għarab xerrdu t-twemmin [[Iżlam|Iżlamiku]] fost il-Maltin u ta' dan hemm xhieda fl-oqbra Musulmani li nstabu qrib id-Domus Rumana fir-[[Rabat (Malta)|Rabat]]. === Il-Kuruna ta' Aragona === Fl-1091, [[Ruġġieru I ta' Sqallija|il-Konti Ruġġieru]] żbarka Malta b'qawwa militari biex juri l-kobor u s-sovranità tiegħu bħala l-mexxej ta' Malta. Biss hu ma għamel xejn biex ibiddel l-amministrazzjoni Għarbija-Musulmana. Kien fi żmien ir-renju tat-tifel tiegħu, [[Ruġġieru II]], li f'Malta beda jseħħ xi ċaqliq fl-amministrazzjoni influwenzata jew immexxija minn Sqallija. Bil-mod il-mod, l-influwenza tar-renju l-ġdid fi Sqallija u ta' dawk li ġew wara bdiet kulma jmur tinħass, u sal-aħħar tas-seklu ħdax bdiet dieħla sew f'Malta il-kultura Ewropea u t-twemmin Nisrani. Fis-sekli ta' wara u sa ma ġie l-[[Ordni Militari Sovran ta' Malta|Ordni ta' San Ġwann]], Malta ngħatat kemm-il darba mir-Re ta' Spanja lil diversi nies ta' poter li kienu jgħinuh jew finanzjarjament jew inkella militarment. Fl-1492 b'ordni tar-Re Ferdinandu u r-Reġina Isabella, tkeċċew minn Malta l-aħħar nies ta' twemmin Għarbi kif ukoll dawk ta' twemmin [[Ġudaiżmu|Lhudi]]. === [[Ordni ta' San Ġwann|L-Ordni ta' San Ġwann]] === Fl-1530, il-gżejjer Maltin ingħataw lill-Ordni ta' San Ġwann mill-Imperatur [[Karlu V]]. Dawn il-Kavallieri ta' [[demm]] nobbli kienu qed ifittxu art ġdida wara li kienu tkeċċew minn [[Rodi (belt)|Rodi]] mis-Sultan [[Imperu Ottoman|Ottoman]] fl-1522. Meta l-Ordni wasal Malta, il-popolazzjoni tal-Gżejjer Maltin kienet tlaħħaq madwar 20,000 ruħ. Bosta kienu jgħixu fl-[[Mdina|Imdina]], fir-Rabat u fl-irħula ż-żgħar mxerrda ma' Malta u Għawdex. L-Ordni ddeċida li juża l-Forti ta' Sant'Anġlu bħala l-kwartier il-ġdid tiegħu minn fejn imexxi, u r-raħal iż-żgħir tal-[[Birgu]] bħala l-post fejn bosta mill-Kavallieri setgħu jgħixu fi djar separati skont l-ilsien tagħhom. Din l-għażla saret minħabba li l-Ordni kellu x-xwieni tiegħu x'jieħu ħsieb għax dawn kienu importanti bħala servizz ta' komunikazzjoni u utli biex ikunu impurtati f'Malta oġġetti essenzjali. Wara xi ftit żmien, l-Ordni beda jsaħħaħ xi swar kemm ta' Sant'Anġlu kif ukoll madwar il-Birgu. Fuq l-[[L-Isla|Isla]] ttella' l-Forti San Mikiel. Matul is-snin ta' wara, l-attakki tal-furbani Musulmani ma naqsu xejn, u fl-1551, Dragut attakka l-ewwel il-Birgu, imbagħad l-Imdina u wara salpa lejn Għawdex fejn minn hemm kaxkar il-popolazzjoni kollha għal fuq il-bastimenti bħala [[Skjavitù|skjavi]]. Fl-1565, seħħ l-[[Assedju l-Kbir]] hekk kif fit-18 ta' Mejju qawwiet militari Ottomani żbarkaw f'[[Marsaxlokk]] u ħadu posthom f'diversi lokalitajiet strateġiċi madwar il-[[Il-Port il-Kbir|Port il-Kbir]]. Dan l-Assedju dam sejjer sat-8 ta' Settembru, meta l-armata Ottomana ddeċidiet li ssalpa lura minn fejn ġiet. Il-ġurnata tar-rebħa tal-Ordni u l-Maltin fuq l-armata Ottomana għadha sal-lum titfakkar kull sena u hi meqjusa bħala festa nazzjonali. Dan il-jum fil-fatt hu magħruf bħala ''Jum il-Vitorja''. Din ir-rebħa ġiegħlet lil [[Jean Parisot de la Valette|Gran Mastru La Valette]] u l-Kavallieri tal-Ordni jifhmu li issa li ddifendew lilhom infushom u lil Malta u li rebħu l-battalja għandhom iħarsu lejn il-gżejjer Maltin bħala r-residenza l-ġdida tagħhom b'mod permanenti. Dlonk La Valette ordna li tinbena belt ġdida ffortifikata fuq l-Għolja Xiberras. Din il-belt setgħet tiddefendi l-Port il-Kbir, dak ta' [[Port ta’ Marsamxett|Marsamxett]] u l-ibliet tal-madwar. Din il-belt il-ġdida ngħatat l-isem tal-Gran Mastru fundatur tagħha u saret il-belt kapitali ta' Malta. === Il-Franċiż === L-Ordni dam Malta sal-1798 meta mbagħad kellu jċedi għall-qawwa militari u r-rieda ta' [[Napuljun Bonaparte|Napuljun]] hekk kif dan wasal Malta fid-9 ta' Ġunju. Fit-2 ta' Settembru ta' wara, il-Maltin qamu kontra l-[[Malta taħt il-Franċiżi|Franċiżi]] u bdew imblokk militari kontra t-truppi barranin li kellhom jissakkru wara s-swar tal-Belt u t-Tlett Ibliet tal-Kottonera. Bl-għajnuna tat-truppi Brittaniċi li Nelson stazzjona kemm fuq l-art kif ukoll bil-bastimenti Brittaniċi li żammew l-imblokk minn fuq il-baħar qrib il-kosta, wara sentejn il-Franċiżi kellhom iċedu l-armi u tkeċċew minn Malta. Il-Patt ta' Paċi li sar, kien iffirmat bejn il-Franċiżi u l-Brittaniċi, għax il-Maltin ma tħallewx jipparteċipaw f'dan il-ftehim. === L-Imperu Brittaniku === B'hekk Malta waqgħet taħt amministrazzjoni ta' 'protettorat' taħt il-Gran Brittanja. Sir Alexander John Ball sar l-ewwel Kummissarju Ċivili. Fl-1814, bħala parti mit-Trattat ta' Pariġi, Malta uffiċjalment saret tagħmel parti mill-[[Imperu Brittaniku|Imperu Brittanniku]] biex b'hekk saret bażi navali ta' importanza kbira għall-Gran Brittanja fil-[[Baħar Mediterran|Mediterran]]. Dan ir-rwol baqa' dejjem importanti kemm fis-seklu 19 kif ukoll fis-seklu 20. Malta kellha rwol importanti ħafna fit-[[Tieni Gwerra Dinjija]], minħabba li kienet fuq ir-rotta strateġika u importanti tal-Forzi tal-Assi, bejn l-[[Italja]] u t-Tramuntana tal-[[Afrika]], fejn Rommel kien qed jieħu l-artijiet minn taħt idejn l-għadu. Malta sofriet aktar minn 3,000 attakk mill-ajru, għall-ewwel mill-Qawwa Ajrunawtika Taljana u mbagħad mill-Fliegerkorps [[Ġermanja|Ġermaniż]] li kien stazzjonat fi Sqallija. === L-Indipendenza === Malta ngħatat l-indipendenza tagħha fil-21 ta' Settembru 1964, b'arranġament li kien iħalli l-flotta Brittanika tibqa' tuża lil Malta bħala bażi navali - dan biex jagħti n-nifs lill-Gvern Malti jibni l-ekonomija l-ġdida b'mod kummerċjali u liberu u mhux aktar ibbażata fuq il-preżenza militari tal-Brittaniċi. Dan il-ftehim iġġedded fl-1971 u l-Flotta Navali Rjali Brittanika baqgħet tuża lil Malta bħala bażi militari sal-31 ta' Marzu 1979. Malta baqgħet membru tal-[[Commonwealth tan-Nazzjonijiet|Commonwealth]] u saret Repubblika fl-1974. F'referendum li sar f'April 2003, il-votanti wrew ir-rieda tagħhom li Malta tidħol fl-Unjoni Ewropea, biex b'hekk Malta saret membru sħiħ fl-1 ta' Mejju 2004. == Lingwa == {{artiklu prinċipali|Lingwa Maltija}} [[Stampa:Malta - Zurrieq - Triq il-Belt Valletta 01 ies.jpg|nofs|daqsminuri|Sinjal tat-triq fiż-[[Żurrieq]] ]] Illum il-Malti stabbilit u meqjus bħala l-lingwa franka tal-poplu Malti waqt li l-Ingliż fl-istess ħin jaqsam mal-Malti l-istat ta' lingwa uffiċjali. Il-lingwa Maltija tmur lura lejn l-aħħar parti tad-disa' seklu għall-ħabta tat-870 W.K. meta l-Għarab invadew lil Malta. L-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]] baqa' jinfluwenza lill-Malti għal bosta sekli, kif naraw mill-''[[Cantilena]]'' ta' [[Pietru Caxaro]] li nkitbet lejn l-aħħar kwart tas-seklu ħmistax. Il-kliem kollu ta' din il-[[poeżija]], ħlief għal kelma waħda, huma kollha kliem li ġejjin mill-Għarbi. Aktar ma għadda ż-żmien, it-Taljan u l-Isqalli bdew jinfluwenzaw il-vokabularju li l-Maltin kienu jużaw. [[Mikiel Anton Vassalli]] (1764-1829) jgħid li l-Malti ta' madwar il-Port kien difettuż għax bosta minnu kien kliem li ġej mit-Taljan. Mas-seklu dsatax ħafna kliem Taljan kien stabbilixxa ruħu sew. Mal-ewwel deċennji tas-seklu għoxrin daħlu ħafna kliem fl-ilsien Malti tant li meta wieħed jifli r-riklami fil-kotba ta' dak iż-żmien, insibu li bosta termini bdew ikunu bl-Ingliż. Fl-1935, l-Ingliż u l-Malti ħadu post it-Taljan b'mod uffiċjali. Ironikament, kien fiż-żmien li l-Brittaniċi kienu bdew jitilfu, lejn l-aħħar tas-snin ħamsin u tas-snin sittin, li l-interess f'Malta lejn l-Ingliż beda jikber b'pass aktar mgħaġġel u sar l-aktar ilsien barrani studjat fl-iskejjel. Dan anki minħabba l-ħtieġa ta' bosta eluf ta' Maltin li xtaqu jemigraw lejn pajjiżi u kontinenti fejn l-Ingliż kien mitkellem. Il-ħajra lejn l-ilsien Ingliż kompliet kibret aktar u aktar meta l-films u l-[[mużika]] kif ukoll il-qari tal-kotba u r-rivisti Ingliżi u [[Stati Uniti|Amerikani]] kienu saru aktar popolari fost il-Maltin. == Festi nazzjonali == Dawn huma l-ħames festi nazzjonali ċċelebrati f'Malta: * [[Jum il-Ħelsien (Malta)|Jum il-Ħelsien]] (31 ta' Marzu 1979) * [[Is-Sette Giugno|Sette Giugno]] (7 ta' Ġunju 1919) * [[Jum il-Vitorja]] (8 ta' Settembru 1565 u 8 ta' Settembru 1943) * [[Jum l-Indipendenza (Malta)|Jum l-Indipendenza]] (21 ta' Settembru 1964) * [[Jum ir-Repubblika (Malta)|Jum ir-Repubblika]] (13 ta' Diċembru 1974) Uħud minn dawn il-festi huma marbuta ma' diversi tradizzjonijiet, fosthom ir-[[Regatta Nazzjonali Maltija|regatta]] fil-Port il-Kbir nhar [[Jum il-Ħelsien (Malta)|Jum il-Ħelsien]] u [[Jum il-Vitorja]]. Minbarra dawn il-ħames festi, hemm ukoll għadd ta' festi pubbliċi marbuta mar-reliġjon u t-tradizzjonijiet li ssawru magħhom. Fosthom insibu l-[[Imnarja]] (29 ta' Ġunju), [[Santa Marija]] (15 ta' Awissu), il-miġja ta' San Pawl f'Malta (10 ta' Frar) u l-festa tal-Immakulata Kunċizzjoni ([[8 ta' Diċembru]]). == Med.tv Susannah Camilleri Cornerline, Triq Dun Karm, Birkirkara BKR 9039, Malta == Med.tv: Explore the Mediterranean Like Never Before. Med.tv is your ultimate gateway to the Mediterranean's vibrant culture, fascinating history, thriving business landscape, breathtaking travel destinations, and stunning natural beauty. Whether you're an avid traveller, a business professional, or simply captivated by the charm of this region, Med.tv offers an immersive experience that brings the Mediterranean to life. A Journey Through the Mediterranean From the sun-drenched shores of Greece to the rolling hills of Tuscany, and from the vibrant traditions of the Middle East to the cosmopolitan cities of Spain, Med.tv offers a closer look at this extraordinary region. Our diverse content caters to every interest: Travel & Tourism - Explore iconic destinations, hidden gems, and cultural festivals. Whether seeking historic landmarks or seaside escapes, Med.tv is your guide. Culture & Heritage - Discover centuries of Mediterranean history through art, architecture, music, and traditions with exclusive documentaries and expert interviews. Business & Investment - Get insights into the Mediterranean's thriving economy, from tourism and real estate to agriculture and technology. Stay informed with market trends and industry leader perspectives. Cuisine & Gastronomy - Indulge in the flavors of the Mediterranean. From traditional recipes to modern interpretations, Med.tv connects you to local chefs, culinary events, and so very delicious. = Med.tv Susannah Camilleri Cornerline, Triq Dun Karm, Birkirkara BKR 9039, Malta == Politika == {{artiklu prinċipali|Politika ta' Malta}} [[Stampa:Malta’s Parliament building in Valletta (cropped).jpg|nofs|daqsminuri|Il-bini tal-[[Parlament ta' Malta|Parlament ta’ Malta]] fil-[[Belt Valletta]]]] Malta hija repubblika demokratika b'parlament elett kull ħames snin jew kif ikun hemm il-ħtieġa skont is-sitwazzjoni politika. <gallery mode="packed"> Stampa:Robert Abela - Official Portrait 2022 (cropped).jpg|Il-Prim Ministru [[Robert Abela]] </gallery>Il-poteri eżekuttivi tal-Gvern huma f'idejn il-[[Prim Ministru ta' Malta|Prim Ministru]], magħżul mill-partit rebbieħ fl-elezzjoni. Il-[[President ta' Malta|President]] għandu r-rwol li jirrappreżenta lil Malta barra l-pajjiż u li jaġixxi b'mod imparzjali f'affarijiet ta' importanza kostituzzjonali. Il-Gvern hu wkoll assistit fit-tmexxija tiegħu f'kull belt u raħal f'Malta u Għawdex minn kumitati amministrattivi, magħrufa bħala [[Kunsilli lokali ta' Malta|Kunsilli Lokali]]. Malta hi repubblika<ref>{{ċita web|url=https://legislation.mt/eli/const/mlt |titlu=Kostituzzjoni ta' Malta |sit=Leġiżlazzjoni Malta |lingwa=mt |data-aċċess=2021-03-30}}</ref> li għandha s-sistema parlamentari u l-amministrazzjoni pubblika mfassla fuq is-[[sistema Westminster|sistema ta' Westminster]]. Mill-1960 sal-1995, skont l-istatistika li nġabret fl-elezzjonijiet tal-kunsilli lokali, Malta kellha t-tieni l-ogħla rata fid-dinja ta' nies li kienu eleġibbli li jivvutaw u li ħarġu jivvutaw (u l-ogħla waħda minn nazzjonijiet mingħajr votazzjoni obbligatorja).<ref>{{ċita ktieb |kunjom1=Franklin |isem1=Mark N. |kapitlu=Electoral Participation |editur-kunjom1=Niemi |editur-isem1=Richard |editur-kunjom2=Weisberg |editur-isem2=Herbert |titlu=Controversies in Voting Behavior |edizzjoni=4ba |pubblikatur=CQ Press |data=2001 |lingwa=en |isbn=978-1568023342}}</ref> Il-[[Kamra tad-Deputati ta' Malta|Kamra tad-Deputati]] tiġi eletta kull ħames snin u hi magħmula minn ħamsa u sittin membru parlamentari. Madanakollu, meta partit jikseb il-maġġoranza tal-voti imma mhux tas-siġġijiet, il-partit jingħata aktar siġġijiet biex jiġi assigurat maġġoranza parlamentari. Il-[[Kostituzzjoni ta’ Malta|Kostituzzjoni ta' Malta]] tgħid li l-President għandu jaħtar bħala Prim Ministru dak il-membru tal-Kamra li hu l-aktar kapaċi li jmexxi l-maġġoranza fil-Kabinett. L-istess President normalment jaħtar, fuq rakkomandazzjoni tal-Prim Ministru, il-ministri li għandhom imexxu kull ministeru.<ref>[https://web.archive.org/web/20160311114142/http://opm.gov.mt/segretarjat-tal-prim-ministru?l=2 Segratarjat tal-Prim Ministru], Uffiċċju tal-Prim Ministru</ref> Kandidati għal xi postijiet vakanti jiġu determinati bil-maġġoranza tal-voti li jkunu ġabu fl-elezzjoni preċedenti. Il-President tar-Repubblika jiġi elett kull ħames snin mill-Kamra tad-Deputati. F'Malta hawn diversi partiti. Il-partiti politiċi l-kbar huma l-[[Partit Nazzjonalista (Malta)|Partit Nazzjonalista]], li hu partit [[Demokrazija Kristjana|Demokratiku Kristjan]], u l-[[Partit Laburista (Malta)|Partit Laburista]], li hu partit [[Soċjaliżmu Demokratiku|Soċjal-Demokratiku]]. Il-Partit Laburista jinsab attwalment fil-Gvern u l-Prim Ministru huwa [[Robert Abela]]. Il-Partit Nazzjonalista jinsab fl-oppożizzjoni. Il-[[Partit Demokratiku (Malta)|Partit Demokratiku]] li tela' fuq il-lista tal-Partit Nazzjonalista, għandu żewġ siġġijiet. Apparti dawn il-partiti, hemm ukoll partiti iżgħar li mhumiex eletti u rrappreżentati fil-Kamra tad-Deputati. Malta saret membru fl-Unjoni Ewropea fl-2004. Fl-2008, Malta bdiet tagħmel parti miż-żona tal-ewro. Fil-21 ta' Diċembru 2007, Malta implimentat it-[[Trattat ta' Schengen]].<ref>{{ċita web|url=http://ec.europa.eu/snapshot2007/travel/travel_mt.htm|titlu=L-Ewropa u int fl-2007, Estiż l-ivvjaġġar mingħajr passaport|sit=Kummissjoni Ewropea|lingwa=mt|data-aċċess=2009-04-29|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110323212527/http://ec.europa.eu/snapshot2007/travel/travel_mt.htm|arkivju-data=2011-03-23}}</ref> Il-kontrolli fil-fruntieri baqgħu jsiru fl-ajruporti sa Marzu 2008. === Diviżjonijiet amministrattivi === {{artiklu prinċipali|Kunsilli lokali ta' Malta}} [[Stampa:Malta - administrative division.svg|daqsminuri|250x250px|Diviżjonijiet amministrattivi ta' Malta]] L-Att tal-Kunsilli Lokali tal-1993 (Att XV tal-1993) ġie ppubblikat fit-30 ta' Ġunju 1993, fejn qasam lill-gżejjer Maltin f'54 kunsill lokali f'Malta u 14-il kunsill lokali f'Għawdex b'kull kunsill responsabbli għall-amministrazzjoni tal-belt jew tar-raħal tiegħu. Ir-responsabbiltà amministrattiva hi mqassma bejn il-kunsilli lokali u l-gvern ċentrali. L-abitanti li huma eleġibbli għall-votazzjoni jeleġġu l-kunsill tagħhom kull tliet snin. Is-sindku hu l-kap tal-kunsill lokali u r-rappreżentant tal-kunsill b'kull effett taħt l-Att. Is-Segretarju Eżekuttiv, li jiġi appuntat mill-Kunsill, hu l-kap eżekuttiv, amministrattiv u finanzjarju tal-Kunsill. Il-kunsilliera l-oħra eletti mill-elezzjoni tal-kunsilli jieħdu d-deċiżjonijiet flimkien mas-sindku. Il-kunsilli lokali huma responsabbli għall-ħarsien u tisbiħ tal-lokalità, l-allokazzjoni tal-gwardjani lokali u l-ġbir tal-iskart. Il-kunsilli lokali jieħdu ħsieb ċerti doveri amministrattivi għall-Gvern Ċentrali, bħal ġbir ta' fondi u kirjiet tal-gvern u jirrispondu għall-ilmenti li għandhom x'jaqsmu mal-ambjent tal-lokalità u kif dan jaffettwa lir-residenti. '''<big>Militari</big>''' [[Stampa:Malta armed forces marine ships 02.jpg|nofs|daqsminuri|Vapur tal-għassa Malti f’[[Hay Wharf]], [[Furjana|il-Furjana]]]] L-għanijiet tal-[[Forzi Armati ta’ Malta]] (AFM) huma li żżomm organizzazzjoni militari bl-għan primarju li tiddefendi l-integrità tal-gżejjer skont ir-rwoli tad-difiża kif stabbiliti mill-gvern b’mod effiċjenti u kost-effettiv<ref>{{Ċita web|url=https://afm.gov.mt/en/Pages/AFM.aspx|titlu=Armed Forces of Malta|sit=afm.gov.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. Dan jinkiseb billi ssir enfasi fuq iż-żamma tal-ilmijiet territorjali ta’ Malta u l-integrità tal-ispazju tal-ajru. L-AFM tinvolvi ruħha wkoll fil-ġlieda kontra t-terroriżmu, il-ġlieda kontra t-traffikar illeċitu tad-droga, it-tmexxija ta’ operazzjonijiet u rondi kontra l-immigranti illegali, u operazzjonijiet ta’ sajd kontra l-illegali, it-tħaddim ta’ servizzi ta’ tfittxija u salvataġġ (SAR), u sigurtà fiżika jew elettronika u sorveljanza ta’ postijiet sensittivi. Iż-żona ta' tfittxija u salvataġġ ta' Malta testendi mil-lvant tat-Tuneżija sal-punent ta' Kreta, żona ta' madwar 250,000 km2 (97,000 sq mi). [[Stampa:Police car in Malta 02.JPG|nofs|daqsminuri|Karozza tal-pulizija]] Bħala organizzazzjoni militari, l-AFM tipprovdi appoġġ ta’ backup lill-Korp tal-[[Il-Korp tal-Pulizija ta’ Malta|Pulizija ta’ Malta]] (MPF) u dipartimenti/aġenziji oħra tal-gvern f’sitwazzjonijiet kif meħtieġ b’mod organizzat u dixxiplinat f’każ ta’ emerġenzi nazzjonali (bħal diżastri naturali) jew sigurtà interna u rimi tal-bombi<ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/bir-ritratti-il-korp-tal-pulizija-buniformi-gdida-1/|titlu=|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20241226155407/https://one.com.mt/bir-ritratti-il-korp-tal-pulizija-buniformi-gdida-1/|arkivju-data=2024-12-26|url-status=dead}}</ref>. Fl-2020, Malta ffirmat u rratifikat it-trattat tan-NU dwar il-Projbizzjoni tal-Armi Nukleari<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/104847/nuclear_arms_prohibition_treaty_ratified_by_foreign_minister|titlu=Nuclear arms prohibition treaty ratified by foreign minister|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en|titlu=United Nations Treaty Collection|sit=treaties.un.org|lingwa=EN|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. '''<big>Drittijiet tal-bniedem</big>''' Malta hija meqjusa bħala wieħed mill-aktar pajjiżi li jappoġġjaw lill-[[LGBT]] fid-dinja, u kienet l-ewwel nazzjon fl-[[Unjoni Ewropea]] li pprojbixxa t-terapija ta’ konverżjoni. Malta wkoll tipprojbixxi kostituzzjonalment id-diskriminazzjoni bbażata fuq id-diżabilità. Il-leġislazzjoni Maltija tirrikonoxxi żwiġijiet kemm ċivili kif ukoll kanoniċi (ekkleżjastiċi). Annullamenti mill-qrati ekkleżjastiċi u ċivili mhumiex relatati u mhux bilfors ikunu approvati reċiprokament. Malta vvutat favur il-leġiżlazzjoni tad-divorzju f’referendum li sar fit-28 ta’ Mejju 2011<ref>{{Ċita web|url=https://www.illum.com.mt/ahbarijiet/politika/41271/iddifferenza_bejn_ilvoti_li_ma_nabrux_bejn_dawk_tarreferendum_huma_biss_ta_150|titlu=150 biss id-differenza bejn il-voti li ma nġabrux fir-referendum tad-divorzju|sit=Illum.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2017-09-27/local-news/UN-equality-head-praises-Malta-as-beacon-of-human-rights-for-LGBTIQ-issues-6736179515|titlu=UN equality head praises Malta as ‘beacon of human rights for LGBTIQ issues’ - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/57877/malta_ranked_first_in_european_rainbow_map_of_lgbtiq_rights|titlu=}}</ref>. L-abort f’Malta huwa illegali. Hija u l-Polonja huma l-uniċi membri tal-[[Unjoni Ewropea]] bi projbizzjonijiet kważi totali fuq il-proċedura. M'hemm l-ebda eċċezzjoni għall-istupru jew l-inċest. Fil-21 ta’ Novembru 2022, il-gvern immexxi mill-Partit Laburista ppropona abbozz ta’ liġi li “jintroduċi klawżola ġdida fil-kodiċi kriminali tal-pajjiż li tippermetti t-tmiem ta’ tqala jekk il-ħajja tal-omm tkun f’riskju jew jekk saħħtha tkun f’periklu serju”. Mill-2023, ġiet miżjuda eċċezzjoni biex tippermetti l-abort biss jekk il-ħajja tal-omm tkun f’riskju<ref>{{Ċita web|url=https://charliehebdo.fr/2022/03/societe/feminisme/malte-alors-accouchement-ivg-ca-vient/|titlu=Malte : Alors, l’accouchement de l’IVG, ça vient ?|kunjom=Charlie|isem=Je suis|data=2022-03-23|sit=charliehebdo.fr|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://apnews.com/article/abortion-health-religion-europe-malta-4a20fcad6313c1414a843dbbb364e726|titlu=Malta proposes bill to ease EU's strictest anti-abortion law|data=2022-11-21|sit=AP News|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. == Ġeografija == {{artiklu prinċipali|Ġeografija ta' Malta}} [[Stampa:Malta from space via laser ESA378503.jpg|nofs|daqsminuri|Malta mill-ispazju ]] Il-gżejjer Maltin huma arċipelagu li jinsabu f'nofs il-Baħar Mediterran madwar 93 km fin-Nofsinhar ta' Sqallija. Huma biss it-tliet gżejjer, Malta, Għawdex u [[Kemmuna]] li huma abitati. Il-gżejjer iż-żgħar, bħal [[Filfla]], [[Kemmunett]] u l-[[Gżejjer ta' San Pawl]] huma diżabitati. Malta hi miżgħuda b'bajjiet u wħud minnhom jipprovdu wkoll portijiet tajbin. Il-gżejjer tal-arċipelagu ġew iffurmati mis-sediment ta' qiegħ il-baħar miljuni ta' snin ilu (fiż-Żmien Plioċen). Meta dan is-sediment issolidifika u bil-mod il-mod inkixef f'wiċċ l-ilma dawn biż-żmien, l-aktar dak Tas-Silġ, ingħaqdu ma' Sqallija. Dan il-pont ma kienx jibqa' sejjer lejn l-Afrika minħabba l-widien profondi immens ta' taħt il-baħar li jeżistu bejn Malta u l-Afrika.<ref>{{ċita rivista |kunjom1=Mannion |isem1=A. M. |kunjom2=Vogiatzakis |isem2=I. N. |url=http://www.reading.ac.uk/web/files/geographyandenvironmentalscience/GP183_Island_Landscapes_AMMINV_1Aa.pdf |titlu=Island Landscape Dynamics: Examples from the Mediterranean |data=2007 |rivista=Geographical Paper |numru=183 |lingwa=en}}</ref> L-arċipelagu jinsab f'tarf il-plakka tettonika Afrikana, bil-konfini tiegħu jmissu mal-plakka Ewroasjatika.<ref>{{ċita mappa |url=http://earth.geology.yale.edu/RETREAT/maps/Mediterranean%20map2001sheet1%20tectonics&kinematics.jpg |titlu=Geodynamic Map of the Mediterranean |pubblikatur=Commission for the Geological Map of the World |edizzjoni=1el |skala=1:13,000,000 |format=JPG |data-aċċess=2009-04-29 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100214144714/http://earth.geology.yale.edu/RETREAT/maps/Mediterranean%20map2001sheet1%20tectonics&kinematics.jpg |arkivju-data=2010-02-14}}</ref> Għal mijiet ta' snin, Malta kienet meqjusa bħala gżira tal-Afrika ta' fuq.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Falconer|isem=William|kunjom2=Falconer|isem2=Thomas|data=2009-09|titlu=Dissertation on St. Paul's Voyage|url=https://books.google.com.mt/books?id=B3Q29kWRdtgC&pg=PA50&redir_esc=y|lingwa=en|iktar=Google-Books-ID: B3Q29kWRdtgC|pubblikatur=BiblioBazaar}}</ref> Il-qiegħ tal-baħar madwar il-gżejjer ta’ Malta jżomm traċċi ta’ karatteristiċi ġeomarini antiki, li jissuġġerixxu skoperti arkeoloġiċi potenzjali li jistgħu jitfgħu dawl fuq l-ambjent preistoriku tar-reġjun.<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltainfoguide.com/where-is-malta.html|titlu=Where Is Malta? {{!}} World Map, Facts, People & History of Malta|sit=Malta Info Guide|lingwa=en|data-aċċess=2024-11-17}}</ref> Il-pajsaġġ tal-gżejjer Maltin attwalment huwa kkaraterizzat minn għoljiet baxxi b'għelieqi mtarrġin. L-ogħla punt hu [[Ta' Dmejrek]], 253 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar, qrib [[Ħad-Dingli]]. Ċerti widien fil-gżejjer Maltin jimtlew bl-ilma ġieri tax-xita li jdum għaddej għal ċertu żmien biss, u li jinxef wara ċertu żmien, l-aktar fis-sajf. Ma jeżistux [[xmara|xmajjar]] jew għadajjar ta' ċertu kobor b'mod permanenti. Postijiet f'Malta fejn hemm xi sorsi tal-ilma magħrufa huma, Wied il-Qlejgħa (iċ-Chadwick Lakes), il-[[Baħrija]], l-[[L-Imtaħleb|Imtaħleb]] u San Martin, waqt li f'Għawdex hemm il-[[Wied tal-Lunzjata]]. === Gżejjer żgħar, blat fil-baħar u skolli === Gżejjer żgħar li jiffurmaw parti mill-arċipelagu jinkludu lil Kemmunett (diżabitata), Filfla (riżerva naturali diżabitata), il-[[Ġebla tal-Ġeneral]] (diżabitata), il-[[Gżira Manoel]] (li hi magħquda mal-lokalità tal-[[Gżira (lokalità)|Gżira]] permezz ta' pont żgħir), u l-Gżejjer ta' San Pawl (diżabitati). Il-gżejjer Maltin huma dawn is-segwenti: {| class="multicol" style="width:100%;" | width="33%" align="left" valign="top" | * Delmarva * Filfla * Ġebel Fessej * Ġebel ta' Bejn il-Kmiemen * Ġebla ta' Sala * Ġebla taċ-Ċawla * Ġebla tal-Ġeneral * Ġebla tal-Għallis * Ġebla tal-Ħalfa * Gżejjer ta' San Paw<nowiki/>l/Selmunett | width="33%" align="left" valign="top" | * Gżira ta' Malta * Gżira Manoel * Għawdex * Kemmuna * Kemmunett * Mistra * Skoll tal-Barbaġanni * Ta' Fraben * Xrob l-Għaġin |} === Klima === {{artiklu prinċipali|Klima ta' Malta}} [[Stampa:Valletta-view-from-senglea.jpg|thumb|left|500px|Malta ġeneralment tgawdi minn klima Mediterranja]] Il-[[Klima ta' Malta|klima]] hi waħda Mediterranja, bi xtiewi moderati u umdużi, u bi sjuf sħan u xotti. M'hemm l-ebda staġun sħun fejn il-pjanti jorqdu, minkejja li l-iżvilupp tal-pjanti jista' jiġi osservat xi ftit f'xitwa b'kesħa li ma tkunx normali, u s-sħana u l-aridità tas-sajf jistgħu jwasslu biex il-veġetazzjoni tkun dgħajfa. L-inqas temperatura qatt irreġistrata kienet fid-19 ta' Frar 1895, fil-Belt Valletta, meta t-temperatura niżlet għal 1.2°C, waqt li l-ogħla waħda laħqet it-43.8°C f'Awwissu tal-1999.<ref>{{ċita web |url=http://www.maltaweather.com/archives/tmaxhigh.shtml |titlu=Highest Maximum Temperature (Celsius) |sit=MaltaWeather.com |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150330062131/http://maltaweather.com/archives/tmaxhigh.shtml |arkivju-data=2015-03-30 |lingwa=en}}</ref> Kienu ftit l-okkażjonijiet fejn ġiet irreġistrata xi preċipitazzjoni ta' borra, u dawn kienu fi Frar 1895, f'Jannar 1905 u fil-31 ta' Jannar 1962. Il-bidla fil-klima wasslet biex id-differenza li hemm bejn l-ogħla u l-inqas temperaturi tiżdied, u dan ħafna drabi jwassal għal staġuni b'temp instabbli. Dawn l-aħħar snin kienu rreġistrati wkoll każi aktar frekwenti ta' borra u silġ li laqtu lill-gżejjer.<ref>{{ċita aħbar |kunjom1=Fenech |isem1=Ingrid |url=http://www.maltarightnow.com/Default.asp?module=news&at=It-Temp+fl-2008&t=a&aid=99809315&cid=19 |titlu=It-Temp fl-2008 |pubblikatur=MaltaRightNow.com |data=2009-01-01 |data-aċċess=2009-04-03 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120109231709/http://www.maltarightnow.com/Default.asp?module=news&at=It-Temp+fl-2008&t=a&aid=99809315&cid=19 |arkivju-data=2012-01-09 |lingwa=mt }}</ref> Il-provista tal-ilma toffri sfida għal Malta, peress li fiż-żmien sħun tas-sajf il-preċipitazzjoni tkun waħda minima filwaqt li dan ikun ukoll iż-żmien fejn l-ilma jkun użat l-iktar. Din il-problema tinħass ukoll matul ix-xitwa minħabba x-xita qawwija li tagħmel, li ħafna drabi tkompli nieżla fil-baħar minflok tippenetra fl-art. Malta tiddependi fuq ir-riżervi ta' taħt l-art tal-ilma ħelu (40 fil-mija), li jinġieb minn sistema ta' riżervi tal-ilma msejħin galleriji, bħal pereżempju, [[Ta' Kandja]], b'fond ta' madwar 97 metru. Aktar minn nofs l-ilma tax-xorb ta' Malta huwa prodott permezz tad-desalinazzjoni (60 fil-mija), li twassal għal aktar użu ta' kombustibbli fossili u għal aktar tniġġis.<ref>{{ċita aħbar|kunjom1=McGrath|isem1=Matt|data=2007-04-04|titlu=Briney future for vulnerable Malta|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6525069.stm|lingwa=en|pubblikatur=BBC News}}</ref> {{Infobox Temp |l-ewwel_metrika=yes |linja_waħda=yes |post=&nbsp;Malta |Jan_Hi_°C = 15 |Fra_Hi_°C = 15 |Mar_Hi_°C = 16 |Apr_Hi_°C = 18 |Mej_Hi_°C = 22 |Ġun_Hi_°C = 26 |Lul_Hi_°C = 30 |Aww_Hi_°C = 30 |Set_Hi_°C = 27 |Ott_Hi_°C = 23 |Nov_Hi_°C = 19 |Diċ_Hi_°C = 16 |Year_Hi_°C = 21 |Jan_Lo_°C = 9 |Fra_Lo_°C = 9 |Mar_Lo_°C = 10 |Apr_Lo_°C = 12 |Mej_Lo_°C = 15 |Ġun_Lo_°C = 18 |Lul_Lo_°C = 21 |Aww_Lo_°C = 22 |Set_Lo_°C = 20 |Ott_Lo_°C = 17 |Nov_Lo_°C = 13 |Diċ_Lo_°C = 11 |Year_Lo_°C = 15 |Jan_MEDJA_°C = 12 |Fra_MEDJA_°C = 12 |Mar_MEDJA_°C = 13 |Apr_MEDJA_°C = 15 |Mej_MEDJA_°C = 18 |Ġun_MEDJA_°C = 22 |Lul_MEDJA_°C = 26 |Aww_MEDJA_°C = 26 |Set_MEDJA_°C = 24 |Ott_MEDJA_°C = 21 |Nov_MEDJA_°C = 16 |Diċ_MEDJA_°C = 13 |Year_MEDJA_°C = 18 |Jan_Preċip_ċm = 8 |Fra_Preċip_ċm = 5 |Mar_Preċip_ċm = 4 |Apr_Preċip_ċm = 2 |Mej_Preċip_ċm = 1 |Ġun_Preċip_ċm = 0 |Lul_Preċip_ċm = 0 |Aww_Preċip_ċm = 0 |Set_Preċip_ċm = 3 |Ott_Preċip_ċm = 7 |Nov_Preċip_ċm = 9 |Diċ_Preċip_ċm = 10 |Year_Preċip_ċm = 53 |sors1 = Weatherbase<ref>{{Ċita web|url=http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=79561&refer=&units=metric|titlu=Valletta, Malta Travel Weather Averages (Weatherbase)|sit=Weatherbase|data-aċċess=2024-08-25|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160403141404/http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?refer=&s=79561&units=metric|arkivju-data=2016-04-03|url-status=dead}}</ref> |aċċess = }} == Ekonomija == {{artiklu prinċipali|Ekonomija ta' Malta}} [[Stampa:Malta - Valletta - Triq il-Papa Piju V - Central Bank of Malta 03 ies.jpg|nofs|daqsminuri|[[Bank Ċentrali ta' Malta|Bank Ċentrali ta’ Malta]], [[Triq il-Papa Piju V]] fil-[[Belt Valletta]].]] L-ekonomija ta' Malta hi bbażata fuq diversi setturi, kemm dawk tal-manifattura kif ukoll tas-servizzi. L-uniċi riżorsi naturali u tanġibbli huma l-blat tal-Franka u tal-Qawwi/taż-Żonqor, u l-baħar ta' madwar il-gżejjer. Minn tal-ewwel jitqatta' l-ġebel tal-franka għall-bini kif ukoll jittieħed żrar u trab mill-ġebla ta' qawwi l-aktar biex titħallat mas-siment<ref>{{Ċita web|url=https://ekonomija.gov.mt/|titlu=Home|sit=ekonomija|lingwa=mt|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. L-ekonomija tiddependi ħafna fuq il-kummerċ u l-investiment barrani, l-aktar fil-manifattura ta' bosta prodotti. Hawn ħames żoni industrijali fejn jiġu prodotti tant kwalitajiet ta' oġġetti bħal, għodda ta' inġinerija speċjalizzata, u komponenti tagħhom, oġġetti tal-plastik, kimika, oġġetti elettroniċi jew komponenti tagħhom, tessuti, ikel, xorb u tant affarijiet oħra. Dawn kollha jaħdmu f'suq liberu. L-aktar setturi importanti tal-ekonomija ta' Malta fl-2018 kienet il-manifattura u l-esportazzjoni tal-prodotti tagħhom, it-turiżmu, il-qasam finanzjarju, l-avjazzjoni, il-Port frank u s-servizzi tal-ikel. Il-kummerċ fl-UE jammonta għal 57% tal-esportazzjonijiet ta' Malta (il-[[Ġermanja]] 16%, l-[[Italja]] 12% u [[Franza]] 11%), filwaqt li barra mill-UE 6% jmorru kemm f'[[Singapor|Singapore]] kif ukoll fil-[[Ġappun]].<ref name="EU"/> F'termini ta' importazzjonijiet, 72% jiġu minn Stati Membri tal-UE (l-[[Italja]] 25% u l-[[Ġermanja]] 8%), filwaqt li barra mill-UE 4% jiġu miċ-[[Ċina]] u 3% mill-[[Indja]].<ref name="EU"/> === Storja tal-ekonomija === Qabel l-1800, Malta kellha vera ftit industriji, apparti dik tal-[[qoton]], it-[[tabakk]], u tat-tarzna. L-Ingliżi bdew jibnu it-tarzna u bosta baċiri mill-1848 'l hinn. Fi żmien il-gwerer fil-Mediterran li l-Ingliżi kienu involuti fihom, l-ekonomija ta' Malta kienet tmur tajjeb. Eżempju ta' dan kienet il-Gwerra tal-Krimea (1854 - 1856). Fl-1869, mal-ftuħ tal-Kanal tas-Swejz kien hemm żieda massiva fil-vapuri li kienu jidħlu Malta. L-ekonomija tal-Mediterran ġiet ideskritta bħala "Awtostrada" tan-negozju tad-dinja, u numru ta' vapuri kienu jidħlu Malta għal [[faħam]] u proviżjon ieħor qabel ikomplu bil-vjaġġi tagħhom lejn l-Eġittu u [[Oċean Indjan|l-Oċean Indjan]]. Bejn l-1871 u l-1881, 8,000 ħaddiem sabu xogħol fit-tarzni. In-negozjanti kienu ngħaqdu bħala assoċjazzjoni u fl-1856 inbniet ''La Borsa'' (''The Exchange'') fi triq ir-Repubblika (dak iż-żmien imsejħa Strada Rjali). Fil-Borsa kien hemm żewġ banek. '''<big>Bankarja u finanzi</big>''' [[Stampa:Portomaso Business Tower (25689178531).jpg|xellug|daqsminuri|[[Portomaso|Portomaso Business Tower]], it-tieni l-ogħla bini f’Malta]] L-akbar żewġ banek kummerċjali huma l-[[Bank of Valetta|Bank of Valletta]] u l-[[HSBC Bank Malta]]. Banek diġitali bħal Revolut żdiedu wkoll fil-popolarità. Il-[[Bank Ċentrali ta' Malta]] għandu żewġ oqsma ewlenin ta' responsabbiltà: il-formulazzjoni u l-implimentazzjoni tal-politika monetarja u l-promozzjoni ta' sistema finanzjarja soda u effiċjenti. Il-[[Gvern ta' Malta|gvern Malti]] daħal fl-ERM II fl-4 ta’ Mejju 2005, u adotta l-ewro bħala l-munita tal-pajjiż fl-1 ta’ Jannar 2008. '''<big>Turiżmu</big>''' [[Stampa:Malta - Ghajnsielem - Comino + Large Blue Lagoon Rock + Small Blue Lagoon Rock + Cominotto + Blue Lagoon 02 ies.jpg|nofs|daqsminuri|[[Blue Lagoon]] ([[Kemmuna]])]] Malta hija destinazzjoni turistika popolari, b’1.6 miljun turist fis-sena, tliet darbiet aktar turisti jżuru milli hemm residenti. L-infrastruttura tat-turiżmu żdiedet b'mod drammatiku matul is-snin u għadd ta' lukandi huma preżenti fil-gżira, għalkemm l-iżvilupp żejjed u l-qerda tad-djar tradizzjonali huma ta' tħassib dejjem jikber. Fl-2019, Malta kellha sena rekord fit-turiżmu, fejn irreġistrat aktar minn 2.1 miljun turist f’sena waħda<ref>{{Ċita web|url=https://turizmu.gov.mt/|titlu=Home|sit=turiżmu|lingwa=mt|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. F’dawn l-aħħar snin, Malta rreklamat ruħha bħala destinazzjoni tat-turiżmu mediku, u numru ta’ fornituri tat-turiżmu tas-saħħa qed jiżviluppaw l-industrija. Madankollu, l-ebda sptar Malti ma għadda minn akkreditazzjoni indipendenti tal-kura tas-saħħa internazzjonali. Malta hija popolari mat-turisti mediċi Brittaniċi, u tindika lill-isptarijiet Maltin lejn li jfittxu akkreditazzjoni minn sorsi tar-[[Renju Unit]], bħall-Iskema ta' Akkreditazzjoni Trent. [[Stampa:Mercury Tower seen from a drone.jpg|nofs|daqsminuri|[[Torri tal-Merkurju]] ([[San Ġiljan (lokalità)|San Ġiljan)]]]] It-turiżmu f’Malta jikkontribwixxi madwar 11.6 fil-mija tal-prodott gross domestiku tal-pajjiż<ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/en/news/malta-presents-proposals-for-the-recovery-of-tourism-sector-from-pandemic-effects/|titlu=Malta presents proposals for the recovery of tourism sector from pandemic effects|kunjom=Galea|isem=Rachel|data=2020-04-27|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. '''<big>Xjenza u teknoloġija</big>''' Malta ffirmat ftehim ta’ kooperazzjoni mal-Aġenzija Spazjali Ewropea (ESA) għal kooperazzjoni aktar intensiva fi proġetti tal-ESA<ref>{{Ċita web|url=https://www.esa.int/About_Us/Corporate_news/Member_States_Cooperating_States|titlu=Member States & Cooperating States|sit=www.esa.int|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. Il-Kunsill Malti għax-Xjenza u t-Teknoloġija (MCST) huwa l-korp ċivili responsabbli għall-iżvilupp tax-xjenza u t-teknoloġija fuq livell edukattiv u soċjali. Il-biċċa l-kbira tal-istudenti tax-xjenza f'Malta jiggradwaw mill-Università ta' Malta u huma rappreżentati minn S-Cubed (Science Student's Society), UESA (University Engineering Students Association) u ICTSA (University of Malta ICT Students' Association). Malta kienet ikklassifikata fid-29 post fl-Indiċi tal-Innovazzjoni Globali fl-2024<ref>{{Ċita ktieb|titlu=Global Innovation Index 2024|url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2024/en/|lingwa=en}}</ref>. == Demografija == {{artiklu prinċipali|Demografija ta' Malta}} Il-popolazzjoni tal-gzejjer Maltin hi ta' madwar 500,000 ruħ. Hu mifhum li f'kull kilometru kwadru jgħixu madwar 1,400 ruħ. Malta tista' titqies bħala wieħed mill-iktar pajjiżi b'densità tal-popolazzjoni fid-dinja. '''<big>Lingwi</big>''' [[Stampa:Il-Kantilena.png|nofs|daqsminuri|[[Il Cantilena|Il-Kantilena]] ta' [[Pietru Caxaro]], l-eqdem test bil-[[Maltin|Malti]], seklu 15.]] Il-Malti huwa wieħed miż-żewġ lingwi kostituzzjonali ta' Malta u huwa meqjus bħala l-lingwa nazzjonali. It-tieni lingwa uffiċjali hija l-Ingliż u għalhekk il-liġijiet jiġu promulgati kemm bil-Malti kif ukoll bl-Ingliż. Madankollu, l-artikolu 74 tal-Kostituzzjoni jgħid li "jekk ikun hemm xi kunflitt bejn it-testi Malti u Ingliż ta' xi liġi, it-test Malti għandu jipprevali."<ref>{{Ċita web|url=http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8566|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20181001103554/http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8566|arkivju-data=2018-10-01|url-status=bot: unknown}}</ref> Fl-2022, l-Uffiċċju Nazzjonali tal-Istatistika ta’ Malta jgħid li 90 fil-mija tal-popolazzjoni Maltija għandha mill-inqas għarfien bażiku tal-Malti, 96 fil-mija tal-Ingliż, 62 fil-mija tat-Taljan, u 20 fil-mija tal-Franċiż. Dan l-għarfien mifrux tat-tieni lingwa jagħmel lil Malta wieħed mill-aktar pajjiżi multilingwi fl-[[Unjoni Ewropea]]. Studju li ġabar l-opinjoni pubblika dwar liema lingwa kienet “preferuta” skopra li 86 fil-mija tal-popolazzjoni ppreferew il-Malti, 12 fil-mija l-Ingliż, u 2 fil-mija t-Taljan. Stazzjonijiet tat-televiżjoni Taljani minn xandara bbażati fl-Italja, bħal Mediaset u RAI, jaslu Malta u jibqgħu popolari<ref>{{Ċita web|url=http://www6.gencat.cat/llengcat/noves/hm04primavera-estiu/a_badia2_3.htm|titlu=NOVES SL. SPRING-SUMMER 2004. A VIEW OF THE LINGUISTIC SITUATION IN MALTA (2)|data=2012-03-12|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120312145908/http://www6.gencat.cat/llengcat/noves/hm04primavera-estiu/a_badia2_3.htm|arkivju-data=2012-03-12|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_237.en.pdf|titlu=|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070128095746/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_237.en.pdf|arkivju-data=2007-01-28|url-status=bot: unknown}}</ref>. Il-[[Lingwa tas-Sinjali Maltija]] tintuża minn firmaturi f'Malta<ref>{{Ċita web|url=https://mlrs.research.um.edu.mt/resources/lsm|titlu=Dizzjunarju tal-Lingwa tas-Sinjali Maltija|sit=mlrs.research.um.edu.mt|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20241226161346/https://mlrs.research.um.edu.mt/resources/lsm|arkivju-data=2024-12-26|url-status=dead}}</ref>. '''<big>Reliġjon</big>''' [[Stampa:Statue of Saint Publius.jpg|nofs|daqsminuri|Statwa ta’ [[San Publju]]]] Ir-reliġjon predominanti f’Malta hija l-Kattoliċiżmu Ruman. It-tieni artiklu tal-Kostituzzjoni ta’ Malta jistabbilixxi l-Kattoliċiżmu Ruman bħala r-reliġjon tal-istat u huwa rifless ukoll f’diversi elementi tal-kultura Maltija, għalkemm hemm dispożizzjonijiet sodi għal-libertà tar-reliġjon. Hemm aktar minn 360 knisja f’[[Malta (gżira)|Malta]], [[Għawdex]], u [[Kemmuna]], jew knisja waħda għal kull 1,000 resident. Il-knisja parrokkjali hija l-punt fokali arkitettoniku u ġeografiku ta' kull belt u raħal Malti<ref>{{Ċita web|url=https://knisja.mt/|titlu=Home|sit=Arċidjoċesi ta' Malta|lingwa=mt-MT|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. Malta hija Sede Appostolika; l-Atti tal-Appostli (Atti 28) jirrakkonta kif [[San Pawl]] nawfraġ fil-gżira ta’ “Melite”, li ħafna studjużi Bibliċi jidentifikawha ma’ Malta, episodju datat madwar is-sena 60 AD. Jingħad li l-ewwel qaddis Malti, [[San Publju]]. saru l-ewwel isqof ta’ Malta. Aktar evidenza ta’ prattiċi u twemmin Insara matul il-perjodu tal-persekuzzjoni Rumana tidher f’katakombi li jinsabu taħt diversi siti madwar Malta, fosthom il-[[Katakombi ta’ San Pawl]]. Hemm ukoll numru ta’ knejjes tal-grotta, fosthom il-[[Santwarju tal-Madonna tal-Mellieħa|grotta tal-Mellieħa]], li hija [[Santwarju tat-Twelid tal-Madonna]] fejn, skont il-leġġenda, [[San Luqa]] pinġa ritratt tal-[[Santa Marija|Verġni Marija]]. Ilu post ta’ pellegrinaġġ mill-perjodu medjevali<ref>{{Ċita web|url=https://www.quddies.com.mt/churches/182/Madonna-tal-Mellieha/Mellieha|titlu=Madonna tal-Mellieha - Sanctuary - Mellieha, Malta|sit=www.quddies.com.mt|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. Għal sekli sħaħ, [[Knisja f’Malta|il-Knisja f’Malta]] kienet subordinata għad-[[Djoċesi ta’ Palermo]], ħlief meta kienet taħt Karlu ta’ Anjou, li ħatar isqfijiet għal Malta, kif għamlu – f’okkażjonijiet rari – l-Ispanjoli u wara, il-Kavallieri. Mill-1808 l-isqfijiet kollha ta’ Malta kienu Maltin. Il-qaddisin patruni ta’ Malta huma [[San Pawl]], [[San Publju]], u [[Sant’Agata]]. Għalkemm mhux patrun, [[San Ġorġ Preca]] huwa meqjum ħafna bħala t-tieni qaddis Malti kanonizzat wara [[San Publju]]. F’Malta hemm preżenti diversi ordnijiet reliġjużi [[Kattoliċi Rumani]] fosthom il-Ġiżwiti, Franġiskani, Dumnikani, Karmelitani u Little Sisters of the Poor. [[Stampa:The Beheading of Saint John-Caravaggio (1608).jpg|nofs|daqsminuri|''Il-Qtugħ tar-ras ta’ San Ġwann'', ta’ [[Caravaggio]]. Żejt fuq tila, 361 cm × 520 cm (142.13 in × 204.72 in). Oratorju tal-[[Konkatidral ta' San Ġwann|Kon-Katidral]].]] F’Malta teżisti minoranza konsiderevoli ta’ Kristjani Ortodossi tal-Lvant, li minnhom hemm 16,457, skont iċ-ċensiment tal-2021; għalkemm in-numru jista 'jinkludi wkoll Kristjani Ortodossi Orjentali, li mhumiex f'komunjoni ma' tal-ewwel. Hemm numru żgħir ta’ parroċċi li jappartjenu għal kull Knisja awtoċefali, tipikament waħda għal kull waħda. Hemm parroċċi Ortodossi [[Greċja|Griegi]], [[Russja|Russi]], [[Serbja|Serbi]], [[Rumanija|Rumeni]], u [[Bulgarija|Bulgari]] li jinsabu madwar Malta<ref>{{Ċita web|url=https://www.exarmalta.com/|titlu=Holy Patriarchal Exarchate of Malta -|sit=Holy Patriarchal Exarchate of Malta|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260105031816/https://www.exarmalta.com/|arkivju-data=2026-01-05|url-status=dead}}</ref>. Ħafna mill-kongreganti tal-knejjes Protestanti lokali mhumiex Maltin; il-kongregazzjonijiet tagħhom prinċipalment jiġbdu minn vacationers u irtirati Brittaniċi li jgħixu fil-pajjiż. Hemm ukoll knisja Avventista tas-Seba’ Jum f’[[Birkirkara]], u kongregazzjoni tal-Knisja Appostolika Ġdida mwaqqfa fl-1983 fi [[Gwardamanġa]]. Hemm madwar 600 Xhud taʼ Ġeħova. Il-Mormoniżmu huwa rappreżentat ukoll b’241 membru f’kongregazzjoni waħda fil-[[Mosta]]<ref>{{Ċita web|url=https://newsroom.churchofjesuschrist.org/facts-and-statistics/country/malta|titlu=Statistics and Church Facts {{!}} Total Church Membership|sit=newsroom.churchofjesuschrist.org|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html|titlu=MaltaToday|data=2015-10-16|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151016010540/http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html|arkivju-data=2015-10-16|url-status=bot: unknown}}</ref>. Il-popolazzjoni Lhudija ta’ Malta laħqet il-quċċata tagħha fil-Medju Evu taħt il-ħakma Normanna. Fl-1479, Malta u Sqallija ġew taħt il-ħakma Aragonese u d-Digriet tal-Alhambra tal-1492 ġiegħel lill-Lhud kollha jitilqu mill-pajjiż. Illum, hemm żewġ kongregazzjonijiet Lhud. Fl-2019 il-komunità Lhudija f'Malta ġabret madwar 150 persuna, ftit aktar mill-120 (li minnhom 80 kienu attivi) stmati fl-2003, u l-aktar anzjani. Ħafna fost il-ġenerazzjonijiet ġodda ddeċidew li joqgħodu barra, inkluż fl-Ingilterra u l-Iżrael. Il-biċċa l-kbira tal-Lhud Maltin kontemporanji huma Sefardi, madankollu, jintuża ktieb tat-talb Ashkenazi. Fl-2013 twaqqaf iċ-Ċentru Lhudi Chabad f’Malta<ref>{{Ċita web|url=http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html|titlu=MaltaToday|data=2015-10-16|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151016010540/http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html|arkivju-data=2015-10-16|url-status=bot: unknown}}</ref>. [[Stampa:Malta - Paola - Triq Kordin - Mosque 01 ies.jpg|nofs|daqsminuri|Ċentru Iżlamiku ta’ Malta]] Hemm moskea [[Iżlam|Musulmana]] waħda mibnija apposta, il-[[Moskea Mariam Al-Batool]], għalkemm hemm ukoll ftit moskej improvizzati li jinsabu fi djar Musulmani mifruxa madwar il-gżira. Mit-3,000 Musulmani stmati f’Malta, madwar 2,250 huma barranin, madwar 600 huma ċittadini naturalizzati, u madwar 150 huma Maltin imwielda fil-pajjiż. Il-Buddiżmu Zen u l-Fidi Baháʼí jippretendu madwar 40 membru. Fi stħarriġ li sar mill-Malta Today, il-maġġoranza assoluta tal-popolazzjoni Maltija taderixxi mal-Kristjaneżmu (95.2%) bil-Kattoliċiżmu Ruman bħala d-denominazzjoni ewlenija (93.9%); 4.5% tal-popolazzjoni ddikjaraw lilhom infushom jew atei jew agnostiċi, waħda mill-inqas ċifri fl-Ewropa. Skont stħarriġ tal-Ewrobarometru tal-2019, 83% tal-popolazzjoni identifikata bħala [[Kattolika Rumana]]. In-numru ta’ atei rdoppja mill-2014 għall-2018. Persuni mhux reliġjużi għandhom riskju akbar li jsofru minn diskriminazzjoni. Fl-edizzjoni tal-2015 tar-Rapport annwali dwar il-Libertà tal-Ħsieb mill-Unjoni Internazzjonali Umanista u Etika, Malta kienet fil-kategorija ta’ “diskriminazzjoni severa”. Fl-2016, wara t-tneħħija tal-liġi dwar id-dagħa, Malta ġiet mibdula għall-kategorija ta’ “diskriminazzjoni sistematika” (l-istess bħall-biċċa l-kbira tal-pajjiżi tal-UE)<ref>{{Ċita web|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20161209/local/malta-still-discriminating-against-the-non-religious-report.633311|titlu=Malta still discriminating against the non-religious - report - timesofmalta.com|data=2016-12-10|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20161210140814/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20161209/local/malta-still-discriminating-against-the-non-religious-report.633311|arkivju-data=2016-12-10|url-status=bot: unknown}}</ref>. == Malta fl-UE == Malta daħlet fl-Unjoni Ewropea (UE) fl-2004 fejn għandha sitt membri jirrapreżentawha. <ref name="EU"/> Fil-[[Kunsill tal-UE]], il-ministri tal-pajjiżi membri jiltaqgħu b'mod regolari biex jadottaw il-liġijiet tal-UE u jikkoordinaw il-politika ta' bejniethom. Il-laqgħat tal-Kunsill jattendu għalihom regolarment rappreżentanti mill-gvern ta' Malta, skont il-qasam ta' politika li jkun qed jiġi indirizzat.<ref name="EU"/> Il-Kunsill tal-UE m'għandux persuna waħda permanenti bħala President (bħal pereżempju l-Kummissjoni jew il-Parlament). Minflok, ix-xogħol jitmexxa mill-pajjiż li jkollu l-Presidenza tal-Kunsill, li jinbidel kull sitt xhur.<ref name="EU"/> Matul dawn is-sitt xhur, il-ministri mill-gvern ta' dak il-pajjiż jippresiedu u jgħinu jiddeterminaw l-aġenda tal-laqgħat tal-Kunsill f'kull qasam ta' politika, u jiffaċilitaw id-djalogu ma' istituzzjonijiet oħra tal-UE. Dati tal-Presidenza Maltija: Jan-Ġun 2017<ref name="EU"/> Il-Kummissarju nominat minn Malta għall-[[Kummissjoni Ewropea]] hi [[Helena Dalli]], li hi responsabbli għall-Ugwaljanza.<ref name="EU">{{ċita web|url=https://europa.eu/european-union/about-eu/countries/member-countries/malta_mt|titlu=Malta|sit=europa.eu|lingwa=mt}}</ref> Il-Kummissjoni hija rrappreżentata f'kull pajjiż tal-UE minn uffiċċju lokali, imsejjaħ "rappreżentanza".<ref name="EU"/> Malta għandha ħames rappreżentanti fil-[[Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew]]. Dan il-korp konsultattiv – li jirrappreżenta lil dawk li jħaddmu, il-ħaddiema u gruppi oħra ta' interess – huwa kkonsultat dwar il-liġijiet proposti, biex ikun hemm idea aħjar tal-bidliet possibbli tas-sitwazzjonijiet soċjali u tax-xogħol fil-pajjiżi membri.<ref name="EU"/> Malta għandha rappreżentant wieħed fil-[[Kumitat Ewropew tar-Reġjuni]], l-assemblea tal-UE tar-rappreżentanti reġjonali u lokali. Dan il-korp konsultattiv jiġi kkonsultat dwar il-liġijiet proposti, biex jiżgura li dawn il-liġijiet iqisu l-perspettiva minn kull reġjun tal-UE.<ref name="EU"/> Malta tikkomunika wkoll mal-istituzzjonijiet tal-UE permezz tar-rappreżentanza permanenti tagħha fi [[Brussell]]. L-"ambaxxata għall-UE" ta' Malta, il-kompitu ewlieni tagħha hu li tiżgura li l-interessi u l-politiki tal-pajjiż huma segwiti b'mod effettiv kemm jista' jkun fl-UE.<ref name="EU"/> L-ammont li jħallas kull pajjiż tal-UE fil-baġit tal-UE huwa kkalkulat b'mod ġust, skont il-mezzi. Aktar ma tkun b'saħħitha l-ekonomija tal-pajjiż, akbar hi l-kontribuzzjoni finanzjarja. L-għan tal-baġit tal-UE mhuwiex li jipprova jqassam mill-ġdid il-ġid, iżda pjuttost li jiffoka fuq il-ħtiġijiet tal-Ewropej b'mod ġenerali. <ref name="EU"/> Ċifri tal-2018 għal Malta: <ref name="EU"/> * Nefqa totali tal-UE f'Malta – € 0.156 biljun (ekwivalenti għal 1.38% tal-ekonomija ta' Malta) * Kontribuzzjoni totali għall-baġit tal-UE – € 0.102 biljun (ekwivalenti għal 0.91% tal-ekonomija ta' Malta) Il-flus imħallsa fil-baġit tal-UE minn Malta jgħinu biex jiġu ffinanzjati programmi u proġetti fil-pajjiżi kollha tal-UE – bħall-bini ta' toroq, is-sussidjar ta' riċerkaturi u l-ħarsien tal-ambjent.<ref name="EU"/> == Ara wkoll == * [[Irħula ta' Malta]] * [[Parroċċi ta' Malta]] * [[Lista tal-għasafar ta' Malta]] * [[Flora ta' Malta]] * [[Fortifikazzjonijet ta' Żmien l-Ingliżi f'Malta]] * [[Fortifikazzjonijiet ta' Żmien il-Kavallieri f'Malta]] * [[Muniti tal-ewro ta' Malta]] * [[Nies prominenti Maltin]] * [[Kolonja ta' Malta]] * [[Stat ta' Malta]] == Referenzi == {{referenzi|2}} == Ħoloq Esterni == === Gvern === {{Commonscat}} * [http://www.gov.mt/ Sit uffiċjali tal-gvern Malti] * [https://web.archive.org/web/20130926165007/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-m/malta.html Kap tal-Istat u l-Membri tal-Kabinett] * [http://www.afm.gov.mt/ Sit uffiċjali tal-Forzi Armati ta' Malta] * [http://www.mepa.org.mt/ L-Awtorità tal-Ambjent u l-Ippjanar] * [https://web.archive.org/web/20091026055425/http://victorcauchi.fortunecity.com/EuCmp/lex/lexindex.htm Liġijiet ta' Malta] – Taqsira ta' liġijiet prinċipali u glossarju ta' xi termini ;Aħbarijiet * [http://www.timesofmalta.com/ The Times of Malta] * [https://web.archive.org/web/20121110123848/http://www.maltatoday.com.mt/en/home Malta Today] * [http://www.independent.com.mt/ The Malta Independent] * [http://www.inewsmalta.com/ iNewsMalta] * [https://web.archive.org/web/20140103172519/http://www.maltastar.com/ MaltaStar] * [http://www.newsbook.com.mt/ Newsbook] * [http://www.maltarightnow.com/ MaltaRightNow] ;Vjaġġar * [http://www.visitmalta.com/ Sit uffiċjali tal-Awtorità tat-Turiżmu] * [[wikivoyage:Malta|Gwida għall-ivjaġġar għal Malta]] fuq Wikivjaġġar * (en) [https://web.archive.org/web/20090909013026/http://malta.world-travel.com.mt/ Malta Travel Guide] patronized by Malta Tourism Authority ;Oħrajn * [https://web.archive.org/web/20151016010540/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mt.html Malta] fuq il-[[CIA World Factbook|Ktieb tal-Fatti tad-Dinja]] {{Repubblika ta' Malta}} {{Pajjiżi tal-Unjoni Ewropea}} {{Ewropa}} {{Pajjiżi tal-Commonwealth}} {{Awtorità}} [[Kategorija:Stati membri tal-Unjoni Ewropea]] [[Kategorija:Pajjiżi gżejjer]] [[Kategorija:Repubbliki]] [[Kategorija:Gżejjer Mediterranji]] [[Kategorija:Commonwealth tan-Nazzjonijiet]] [[Kategorija:Malta]] [[Kategorija:Pajjiżi stabbiliti fl-1974]] gwqapb8dpr2uor87lw64dnaag8rw0wn 333894 333893 2026-11-10T00:22:41Z Med.tv (Susannah Camilleri) Cornerline Triq Dun Karm, Birkirkara BKR 9039, Malta 29237 /* Festi nazzjonali */ 333894 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_nattiv = Repubblika ta' Malta<br />''Republic of Malta'' |isem_komuni = Malta |stampa_bandiera = Flag of Malta.svg |stampa_emblema = Coat of arms of Malta.svg |stampa_mappa = Location Malta EU Europe.png |deskrizzjoni_mappa = Lokazzjoni ta' Malta (aħdar skur) <br /> – fi ħdan l-[[Unjoni Ewropea]] (aħdar ċar) fil-[[Ewropa|kontinent Ewropew]] (griż skur) <br /> |ħolqa_bandiera = Bandiera ta' Malta |ħolqa_emblema = Emblema ta' Malta |ħolqa_demografija = Demografija ta' Malta |mottu_nazzjonali =''Virtute et constantia'' <Br>(Qawwa u persistenza) |innu_nazzjonali = ''[[L-Innu Malti]]'' [[Stampa:Malta National Anthem.ogg|nofs]] |lingwi_uffiċjali = [[Lingwa Maltija|Malti]] u [[Lingwa Ingliża|ingliż]] |gruppi_etniċi = [[Maltin]] |kapitali = [[Valletta]] |latd=35 |latm=53 |lats=42 |latNS=N |lonġd=14 |lonġm=30 |lonġs=36 |lonġEW=E |l-ikbar_belt = [[San Pawl il-Baħar]] |tip_gvern = [[Repubblika parlamentari]] |titlu_kap1 = [[President ta' Malta|President]] |titlu_kap2 = [[Prim Ministru ta' Malta|Prim Ministru]] |isem_kap1 = [[Myriam Spiteri Debono]] |isem_kap2 = [[Robert Abela]] |data_sħubija_UE = 1 ta' Mejju, 2004 |poż_erja = 200 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |erja_km2 = 316 |erja_mi_kw = 121 |perċentwal_ilma = 0.001 |sena_stima_popolazzjoni = 2019 |stima_popolazzjoni = 514,564 |poż_stima_popolazzjoni = 173 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |ċensiment_popolazzjoni = 404,962¹ |sena_ċensiment_popolazzjoni = 2011 |densità_popolazzjoni_km2 = 1,633 <!--2019--> |densità_popolazzjoni_mi_kw = 4,229.5 |poż_densità_popolazzjoni = 4 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |sena_PGD_PSX = 2019 |PGD_PSX = $11.260&nbsp;biljun<ref name=imf2>{{ċita web |titlu=Malta |sit=International Monetary Fund |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=66&pr.y=3&sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=181&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |data-aċċess=2013-04-17 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150324055128/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=66&pr.y=3&sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=181&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |arkivju-data=2015-03-24 |lingwa=en}}</ref> |poż_PGD_PSX = 125 |PGD_PSX_per_capita = $27,022<ref name=imf2/> |poż_PGD_PSX_per_capita = 32 |sena_IŻU = 2019 |IŻU = {{profitt}}0.895<ref name=HDI>{{ċita rapport |titlu=Human Development Report 2013 - The Rise of the South: Human Progress in a Diverse World |pubblikatur=United Nations Development Programme |data=2013 |isbn=978-92-1-126340-4 |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130319002613/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf |arkivju-data=2013-03-19 |lingwa=en}}</ref> |poż_IŻU = 28 |kategorija_IŻU = <span style="color:#090;">għoli ħafna</span> |tip_sovranità = Indipendenza |avveniment_stabbilit1 = mir-[[Renju Unit]] |data_stabbilit1 = 21 ta' Settembru, 1964 |avveniment_stabbilit2 = Repubblika |data_stabbilit2 = 13 ta' Diċembru, 1974 |avveniment_stabbilit3 = Ħelsien |data_stabbilit3 = 31 ta' Marzu, 1979 |valuta = [[Ewro]] ([[Simbolu tal-Ewro|€]])²[[Lista ta' banek f'Malta|Banek]] |kodiċi_valuta = EUR |żona_ħin = [[Ħin tal-Ewropa Ċentrali|CET]] |differenza_ħku = +1 |żona_ħin_legali = [[Ħin tas-sajf tal-Ewropa Ċentrali|CEST]] |differenza_żona_ħin_legali = +2 |cctld = [[.mt]]³ |kodiċi_telefoniku = 356 |sena_PGD_nominali = 2019 |PGD_nominali = $16,476&nbsp;biljun<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali = 125 |PGD_nominali_per_capita = $32,021<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali_per_capita = 32 |noti = ¹ Il-popolazzjoni totali tinkludi wkoll lir-residenti barranin. Il-popolazzjoni ta' residenti Maltin fl-2004 kien ta' madwar 389,764. Kull data uffiċjali ta' popolazzjoni hi pprovduta mill-Uffiċċju Nazzjonali tal-Istatistika (NSO).<ref>{{ċita rapport |awtur=National Statistics Office |titlu=Census of Population and Housing 2005: Preliminary Report |data=2006 |url=http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1653 |isbn=978-99909-73-38-9 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070311025208/http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1653 |arkivju-data=2007-03-11 |lingwa=en}}</ref><br />²Qabel l-2008: [[Lira Maltija]]<br />³ Ukoll [[.eu]], li hi maqsuma flimkien mal-istati membri l-oħra tal-[[Unjoni Ewropea]]. |leġislatura=[[Kamra tad-Deputati ta' Malta]]}} '''Malta''', magħrufa uffiċjalment bħala r-'''Repubblika ta' Malta,''' hija repubblika indipendenti, kostituzzjonali, żviluppata fl-[[Unjoni Ewropea]].<ref>{{ċita web |url=http://www.traveltips24.com/European_Microstates.htm |titlu=European Microstates |sit=TravelTips24.com |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090523094108/http://www.traveltips24.com/European_Microstates.htm |arkivju-data=2009-03-23 |lingwa=en}}</ref><ref>{{ċita rivista |kunjom1=Sultana |isem1=Ronald G. |titlu=Career guidance in Malta: A Mediterranean microstate in transition |rivista=International Journal for the Advancement of Counselling |volum=20 |paġni=3-15 |data=1998 |doi=10.1023/A:1005386004103 |lingwa=en}}</ref><ref>{{ċita web |url=http://www.environmentalgraffiti.com/offbeat-news/the-microstate-environmental-world-cup-malta-vs-san-marino/613 |titlu=The Microstate Environmental World Cup: Malta vs. San Marino |sit=EnvironmentalGraffiti.com |data=2007-12-15 |arkivju-url= |arkivju-data=2008-02-16 |lingwa=en}}</ref> Il-pajjiż jikkonsisti minn [[arċipelagu]] ta' seba' gżejjer li jinsabu fil-[[Baħar Mediterran]], u meqjus pajjiż parti mill-[[Ewropa t'Isfel]], 80 km mill-kosta ta' [[Sqallija]] (l-[[Italja]]), 288 km fil-Lvant tat-[[Tuneżija]] u 300 km fit-Tramuntana tal-[[Libja]]. Dawn il-gżejjer igawdu minn klima Mediterranja.<ref>{{ċita web |titlu=Malta: Geography |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/#geographyhttps://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mt.html |data-aċċess=2021-03-30 |lingwa=en |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210402195116/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/#geographyhttps://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mt.html |arkivju-data=2021-04-02 |url-status=dead }}</ref><ref>{{ċita web |titlu=Il-Gżejjer Maltin |url=https://www.gov.mt/mt/About%20Malta/Pages/il-Gzejjer%20Maltin.aspx |sit=gov.mt |lingwa=mt}}</ref> Matul l-[[storja|istorja]], il-pożizzjoni ta' Malta fil-Baħar Mediterran dejjem ġiet meqjusa t'importanza strateġika.<ref>{{ċita web |url=http://home.wanadoo.nl/bezver/introduc.html |sit=A History of Malta |titlu=A History of Malta - Introduction |data-aċċess=2008-02-06 |lingwa=en}}</ref> Minħabba f'hekk, bosta nazzjonijiet u qawwiet militari, fosthom il-[[Feniċi]], il-[[Kartaġiniżi]], ir-[[Imperu Ruman|Rumani]], l-[[Għarab]], ir-rejiet u l-imperaturi ta' [[Spanja]], il-[[Kavallieri ta' San Ġwann]], il-[[Franza|Franċiżi]] u l-[[Renju Unit|Brittaniċi]], ħakmu lil Malta. Fl-1964, Malta kisbet l-indipendenza tagħha mir-Renju Unit u mill-ewwel ġiet aċċettata bħala membru tan-[[Ġnus Magħquda|Nazzjonijiet Uniti]]. Għaxar snin wara, fl-1974, Malta saret Repubblika imma Malta żammet l-istatus tagħha bħala membru tal-[[Commonwealth tan-Nazzjonijiet|Commonwealth]]. Fl-2004, Malta saret membru tal-Unjoni Ewropea. Fl-2008, Malta bdiet tuża l-[[ewro]] bħala l-munita tagħha. Il-lingwa ewlenija hija l-[[Lingwa Maltija|Malti]], ilsien li ġej kemm mis-[[Semitiku]] u r-[[Lingwa Latina|Rumanz]]. Illum dan l-ilsien tħallat ħafna bi kliem li ġej mill-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]. L-[[Storja ta' Malta|istorja ta' Malta]] tmur lura daqs 7,000 sena. It-[[Tempji Megalitiċi ta’ Malta u Għawdex|Tempji Megalitiċi]] li jmorru lura daqs 5,500 sena huma rikonoxxuti mill-[[UNESCO]] bħala [[Sit ta’ Wirt Dinji|Wirt Dinji]].<ref name=Unesco>{{ċita web |titlu= Megalithic Temples of Malta |url= http://whc.unesco.org/en/list/132 |sit=UNESCO |lingwa=en |data-aċċess=2009-09-28}}</ref> Ma' dawn, il-UNESCO tirrikonoxxi wkoll il-[[Valletta|Belt Valletta]] u l-[[Ipoġew ta’ Ħal Saflieni|Ipoġew ta' Ħal Saflieni]] bħala Siti ta' Wirt Dinji.<ref>{{ċita web |url=http://www.bradshawfoundation.com/malta/ |titlu=The Prehistoric Archaeology of the Temples of Malta |sit=BradshawFoundation.com |data-aċċess=2009-04-28 |lingwa=en }}</ref><ref>{{ċita web |url=https://otsf.org/otsf-in-malta |titlu=OTSF in Malta |sit=The OTS Foundation for Neolithic Studies |data-aċċess=2009-04-28 |lingwa=en |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201205171731/https://otsf.org/otsf-in-malta |arkivju-data=2020-12-05 |url-status=dead }}</ref><ref>{{ċita ktieb |editur-kunjom1=Cilia |editur-isem1=Daniel |titlu=Malta Before History: The World's Oldest Free-Standing Stone Architecture |data=2004 |pubblikatur=Miranda Publishers |isbn=9789990985085 |lingwa=en}}</ref> Skont l-[[Atti tal-Appostli]], Kap. 28, fis-sena 60 W.K., wara li l-bastiment li kien qed jivvjaġġa fuqu nkalja fuq il-kosta ta' Malta, [[Pawlu minn Tarsu|San Pawl]] qatta' tliet xhur jgħix fuq il-gżira. Il-kitba fit-[[Testment il-Ġdid]] ma ssemmi xejn li San Pawl ikkonverta lill-[[Maltin]] għall-[[Kristjaneżmu|Kristjaneżimu]]. Biss, dan seta' ġara minħabba l-fatt li l-Maltin raw il-qawwa ta' dan il-bniedem meta ħelisha mill-għarqa kif ukoll mill-gidma velenuża tal-lifgħa u San Pawl seta' daħal f'widen il-Maltin wara li kien ukoll fejjaq lill-Missier Pubbliju, il-Gvernatur Ruman ta' Malta. Fl-Atti tal-Appostli lanqas ma jissemma li San Pawl għamel lil Pubbliju bħala l-ewwel Isqof ta' Malta. L-eqdem provi tal-eqdem komunità Nisranija f'Malta ġejjin minn xi katakombi li tħaffru u ntużaw xi ftit mijiet ta' snin wara il-miġja ta' San Pawl. Il-[[belt kapitali]] ta' Malta hi l-Belt Valletta. Il-lingwi uffiċjali tal-pajjiż huma l-Malti u l-Ingiż, u dawn it-tnejn ħadu post it-[[Lingwa Taljana|Taljan]] fl-1935. Malta għandha konnessjoni qawwija mal-[[Knisja Kattolika|Kattoliċiżmu Ruman]], li għadu r-[[reliġjon]] uffiċjali u l-aktar wieħed ipprattikat f'Malta. == Etimoloġija == Id-definizzjoni tal-kelma '[[etimoloġija]]' tista' tiġi deskritta bħala l-istudju tal-oriġini preċiża tal-kliem semantiku (tifsir) preżenti f'lingwa. L-oriġini tat-terminu "Malta" hu inċert u l-varjazzjoni moderna hi derivata mil-lingwa Maltija. L-isem x'aktarx ġej mill-[[Lingwa Griega Antika|Grieg]] μέλι (''meli'') ('għasel'). Il-Griegi kienu jsejħu lill-gżira Μελίτη (''Melite'') li tfisser "għasel" jew "għasel ħelu" possibbilment minħabba l-produzzjoni ta' kwalità tal-għasel bnin Malti. Speċi endemika ta' [[Naħla|naħal]] tgħix f'din il-gżira.<ref>{{ċita aħbar |kunjom1=Manduca |isem1=Julian |url=http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |pubblikatur=Malta Today |titlu=Controversy over unique Maltese bee population |data=2003-06-29 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20030823104545/http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |arkivju-data=2003-08-23 |lingwa=en}}</ref> == Storja == {{artiklu prinċipali|Storja ta' Malta}} === [[Preistorja|Il-Preistorja]] === L-ewwel abitazzjoni tal-Gżejjer Maltin tmur lura għal madwar is-sena 6500 [[Ante Christum natum|Q.K]]. bil-wasla ta' kaċċaturi [[Mesolitiku|Mesolitiċi]] li probabbilment oriġinaw minn Sqallija. Dan nistgħu narawh minn skoperti mmexxija mill-arkeologa Eleanor Scerri f'Għar tal-Latnija fejn sabu fdalijiet ta' fuklari, għodod tal-ġebel u diversi tipi ta' għadam tal-annimali. Għall-ħabta ta' madwar il-5400 Q.K. waslu f'Malta bdiewa [[Neolitiku|Neolotiċi]] minn Sqallija. Għal mijiet ta' snin dawn kienu jgħixu fi kmamar żgħar bħal giren u fl-għerien. Minn dawn il-bdiewa twieldu bennejja [[Megalitiku|Megalitiċi]] li bnew it-tempji Megalitiċi minn madwar it-3800 sal-2800 Q.K. Malta ġiet diżabitata għal bosta żmien sakemm mbagħad waslu nies ta' [[Żmien il-Bronż]] u abitaw il-gżejjer minn madwar l-2000 sas-750 Q.K. === Il-Feniċi, il-Kartaġiniżi u r-Rumani === Warajhom ġew kummerċjanti Feniċi li kkonoloizzaw lil Malta qrib it-800 Q.K taħt l-isem Ann jew Għonan (𐤀𐤍𐤍‎, ʾNN). Wara l-waqa ta' Feniċja fit-332 Q.K., Malta ġiet taħt [[Kartaġni]] fejn matul dan iż-żmien in-nies f'Malta kkultivaw primarjament iż-żebbuġ u l-ħarrub. Fil-bidu tat-Tieni [[Gwerer Puniċi|Gwerra Punika]] (218 Q.K.), il-gżejjer Maltin waqgħu f'idejn ir-Rumani li għamlu lil Malta u lil [[Għawdex]] muniċipalitajiet. Iżda, f'dan iż-żmien l-influenza Punika baqgħet preżenti f'Malta kif nistgħu naraw miċ-Ċippi ta' Melqart. Meta l-[[Imperu Ruman]] inqasam fi tnejn, Malta għaddiet f'idejn l-Imperu Ruman tal-Punent fit-395. Matul il-waqgħa ta' dan l-Imperu, Malta għaddiet minn bosta ħakmiet differenti waqt l-hekk imsejjaħ Żmien il-Migrazzjoni. Mill-454 sal-464 Malta nħakment mill-Vandali u wara l-464 mill-Ostrogoti. Fil-533, il-gżejjer ġew taħt l-Imperu Ruman tal-Lvant iġifieri l-Imperu Biżantin permezz ta' Belisarius u baqgħet sat-870 fejn ġiet involuta fil-Gwerer bejn l-Għarab u l-Biżantini. === L-Għarab === Fit-870 l-Għarab tad-dinistà Aglabida invadew u ħakmu Malta ħallewha diżabitata sakemm għaddiet minn risistemazzjoni mill-Għarab ta' Sqallija qrib l-1048 fejn din id-distinità laħqet inħakmet taħt id-distinità Fatimida. I-Revoluzzjoni Agrikula Għarbija introduċiet tisqija ġdida, il-qoton, u xi tipi ta' frott. L-lingwa [[Għarbi Sqalli|Sikulo-Għarbija]] ukoll ġiet adettata minn Sqallija li evenwalment evolviet fil-lingwa Maltija. F'dan i-żmien l-Għarab xerrdu t-twemmin [[Iżlam|Iżlamiku]] fost il-Maltin u ta' dan hemm xhieda fl-oqbra Musulmani li nstabu qrib id-Domus Rumana fir-[[Rabat (Malta)|Rabat]]. === Il-Kuruna ta' Aragona === Fl-1091, [[Ruġġieru I ta' Sqallija|il-Konti Ruġġieru]] żbarka Malta b'qawwa militari biex juri l-kobor u s-sovranità tiegħu bħala l-mexxej ta' Malta. Biss hu ma għamel xejn biex ibiddel l-amministrazzjoni Għarbija-Musulmana. Kien fi żmien ir-renju tat-tifel tiegħu, [[Ruġġieru II]], li f'Malta beda jseħħ xi ċaqliq fl-amministrazzjoni influwenzata jew immexxija minn Sqallija. Bil-mod il-mod, l-influwenza tar-renju l-ġdid fi Sqallija u ta' dawk li ġew wara bdiet kulma jmur tinħass, u sal-aħħar tas-seklu ħdax bdiet dieħla sew f'Malta il-kultura Ewropea u t-twemmin Nisrani. Fis-sekli ta' wara u sa ma ġie l-[[Ordni Militari Sovran ta' Malta|Ordni ta' San Ġwann]], Malta ngħatat kemm-il darba mir-Re ta' Spanja lil diversi nies ta' poter li kienu jgħinuh jew finanzjarjament jew inkella militarment. Fl-1492 b'ordni tar-Re Ferdinandu u r-Reġina Isabella, tkeċċew minn Malta l-aħħar nies ta' twemmin Għarbi kif ukoll dawk ta' twemmin [[Ġudaiżmu|Lhudi]]. === [[Ordni ta' San Ġwann|L-Ordni ta' San Ġwann]] === Fl-1530, il-gżejjer Maltin ingħataw lill-Ordni ta' San Ġwann mill-Imperatur [[Karlu V]]. Dawn il-Kavallieri ta' [[demm]] nobbli kienu qed ifittxu art ġdida wara li kienu tkeċċew minn [[Rodi (belt)|Rodi]] mis-Sultan [[Imperu Ottoman|Ottoman]] fl-1522. Meta l-Ordni wasal Malta, il-popolazzjoni tal-Gżejjer Maltin kienet tlaħħaq madwar 20,000 ruħ. Bosta kienu jgħixu fl-[[Mdina|Imdina]], fir-Rabat u fl-irħula ż-żgħar mxerrda ma' Malta u Għawdex. L-Ordni ddeċida li juża l-Forti ta' Sant'Anġlu bħala l-kwartier il-ġdid tiegħu minn fejn imexxi, u r-raħal iż-żgħir tal-[[Birgu]] bħala l-post fejn bosta mill-Kavallieri setgħu jgħixu fi djar separati skont l-ilsien tagħhom. Din l-għażla saret minħabba li l-Ordni kellu x-xwieni tiegħu x'jieħu ħsieb għax dawn kienu importanti bħala servizz ta' komunikazzjoni u utli biex ikunu impurtati f'Malta oġġetti essenzjali. Wara xi ftit żmien, l-Ordni beda jsaħħaħ xi swar kemm ta' Sant'Anġlu kif ukoll madwar il-Birgu. Fuq l-[[L-Isla|Isla]] ttella' l-Forti San Mikiel. Matul is-snin ta' wara, l-attakki tal-furbani Musulmani ma naqsu xejn, u fl-1551, Dragut attakka l-ewwel il-Birgu, imbagħad l-Imdina u wara salpa lejn Għawdex fejn minn hemm kaxkar il-popolazzjoni kollha għal fuq il-bastimenti bħala [[Skjavitù|skjavi]]. Fl-1565, seħħ l-[[Assedju l-Kbir]] hekk kif fit-18 ta' Mejju qawwiet militari Ottomani żbarkaw f'[[Marsaxlokk]] u ħadu posthom f'diversi lokalitajiet strateġiċi madwar il-[[Il-Port il-Kbir|Port il-Kbir]]. Dan l-Assedju dam sejjer sat-8 ta' Settembru, meta l-armata Ottomana ddeċidiet li ssalpa lura minn fejn ġiet. Il-ġurnata tar-rebħa tal-Ordni u l-Maltin fuq l-armata Ottomana għadha sal-lum titfakkar kull sena u hi meqjusa bħala festa nazzjonali. Dan il-jum fil-fatt hu magħruf bħala ''Jum il-Vitorja''. Din ir-rebħa ġiegħlet lil [[Jean Parisot de la Valette|Gran Mastru La Valette]] u l-Kavallieri tal-Ordni jifhmu li issa li ddifendew lilhom infushom u lil Malta u li rebħu l-battalja għandhom iħarsu lejn il-gżejjer Maltin bħala r-residenza l-ġdida tagħhom b'mod permanenti. Dlonk La Valette ordna li tinbena belt ġdida ffortifikata fuq l-Għolja Xiberras. Din il-belt setgħet tiddefendi l-Port il-Kbir, dak ta' [[Port ta’ Marsamxett|Marsamxett]] u l-ibliet tal-madwar. Din il-belt il-ġdida ngħatat l-isem tal-Gran Mastru fundatur tagħha u saret il-belt kapitali ta' Malta. === Il-Franċiż === L-Ordni dam Malta sal-1798 meta mbagħad kellu jċedi għall-qawwa militari u r-rieda ta' [[Napuljun Bonaparte|Napuljun]] hekk kif dan wasal Malta fid-9 ta' Ġunju. Fit-2 ta' Settembru ta' wara, il-Maltin qamu kontra l-[[Malta taħt il-Franċiżi|Franċiżi]] u bdew imblokk militari kontra t-truppi barranin li kellhom jissakkru wara s-swar tal-Belt u t-Tlett Ibliet tal-Kottonera. Bl-għajnuna tat-truppi Brittaniċi li Nelson stazzjona kemm fuq l-art kif ukoll bil-bastimenti Brittaniċi li żammew l-imblokk minn fuq il-baħar qrib il-kosta, wara sentejn il-Franċiżi kellhom iċedu l-armi u tkeċċew minn Malta. Il-Patt ta' Paċi li sar, kien iffirmat bejn il-Franċiżi u l-Brittaniċi, għax il-Maltin ma tħallewx jipparteċipaw f'dan il-ftehim. === L-Imperu Brittaniku === B'hekk Malta waqgħet taħt amministrazzjoni ta' 'protettorat' taħt il-Gran Brittanja. Sir Alexander John Ball sar l-ewwel Kummissarju Ċivili. Fl-1814, bħala parti mit-Trattat ta' Pariġi, Malta uffiċjalment saret tagħmel parti mill-[[Imperu Brittaniku|Imperu Brittanniku]] biex b'hekk saret bażi navali ta' importanza kbira għall-Gran Brittanja fil-[[Baħar Mediterran|Mediterran]]. Dan ir-rwol baqa' dejjem importanti kemm fis-seklu 19 kif ukoll fis-seklu 20. Malta kellha rwol importanti ħafna fit-[[Tieni Gwerra Dinjija]], minħabba li kienet fuq ir-rotta strateġika u importanti tal-Forzi tal-Assi, bejn l-[[Italja]] u t-Tramuntana tal-[[Afrika]], fejn Rommel kien qed jieħu l-artijiet minn taħt idejn l-għadu. Malta sofriet aktar minn 3,000 attakk mill-ajru, għall-ewwel mill-Qawwa Ajrunawtika Taljana u mbagħad mill-Fliegerkorps [[Ġermanja|Ġermaniż]] li kien stazzjonat fi Sqallija. === L-Indipendenza === Malta ngħatat l-indipendenza tagħha fil-21 ta' Settembru 1964, b'arranġament li kien iħalli l-flotta Brittanika tibqa' tuża lil Malta bħala bażi navali - dan biex jagħti n-nifs lill-Gvern Malti jibni l-ekonomija l-ġdida b'mod kummerċjali u liberu u mhux aktar ibbażata fuq il-preżenza militari tal-Brittaniċi. Dan il-ftehim iġġedded fl-1971 u l-Flotta Navali Rjali Brittanika baqgħet tuża lil Malta bħala bażi militari sal-31 ta' Marzu 1979. Malta baqgħet membru tal-[[Commonwealth tan-Nazzjonijiet|Commonwealth]] u saret Repubblika fl-1974. F'referendum li sar f'April 2003, il-votanti wrew ir-rieda tagħhom li Malta tidħol fl-Unjoni Ewropea, biex b'hekk Malta saret membru sħiħ fl-1 ta' Mejju 2004. == Lingwa == {{artiklu prinċipali|Lingwa Maltija}} [[Stampa:Malta - Zurrieq - Triq il-Belt Valletta 01 ies.jpg|nofs|daqsminuri|Sinjal tat-triq fiż-[[Żurrieq]] ]] Illum il-Malti stabbilit u meqjus bħala l-lingwa franka tal-poplu Malti waqt li l-Ingliż fl-istess ħin jaqsam mal-Malti l-istat ta' lingwa uffiċjali. Il-lingwa Maltija tmur lura lejn l-aħħar parti tad-disa' seklu għall-ħabta tat-870 W.K. meta l-Għarab invadew lil Malta. L-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]] baqa' jinfluwenza lill-Malti għal bosta sekli, kif naraw mill-''[[Cantilena]]'' ta' [[Pietru Caxaro]] li nkitbet lejn l-aħħar kwart tas-seklu ħmistax. Il-kliem kollu ta' din il-[[poeżija]], ħlief għal kelma waħda, huma kollha kliem li ġejjin mill-Għarbi. Aktar ma għadda ż-żmien, it-Taljan u l-Isqalli bdew jinfluwenzaw il-vokabularju li l-Maltin kienu jużaw. [[Mikiel Anton Vassalli]] (1764-1829) jgħid li l-Malti ta' madwar il-Port kien difettuż għax bosta minnu kien kliem li ġej mit-Taljan. Mas-seklu dsatax ħafna kliem Taljan kien stabbilixxa ruħu sew. Mal-ewwel deċennji tas-seklu għoxrin daħlu ħafna kliem fl-ilsien Malti tant li meta wieħed jifli r-riklami fil-kotba ta' dak iż-żmien, insibu li bosta termini bdew ikunu bl-Ingliż. Fl-1935, l-Ingliż u l-Malti ħadu post it-Taljan b'mod uffiċjali. Ironikament, kien fiż-żmien li l-Brittaniċi kienu bdew jitilfu, lejn l-aħħar tas-snin ħamsin u tas-snin sittin, li l-interess f'Malta lejn l-Ingliż beda jikber b'pass aktar mgħaġġel u sar l-aktar ilsien barrani studjat fl-iskejjel. Dan anki minħabba l-ħtieġa ta' bosta eluf ta' Maltin li xtaqu jemigraw lejn pajjiżi u kontinenti fejn l-Ingliż kien mitkellem. Il-ħajra lejn l-ilsien Ingliż kompliet kibret aktar u aktar meta l-films u l-[[mużika]] kif ukoll il-qari tal-kotba u r-rivisti Ingliżi u [[Stati Uniti|Amerikani]] kienu saru aktar popolari fost il-Maltin. == Festi nazzjonali == Dawn huma l-ħames festi nazzjonali ċċelebrati f'Malta: * [[Jum il-Ħelsien (Malta)|Jum il-Ħelsien]] (31 ta' Marzu 1979) * [[Is-Sette Giugno|Sette Giugno]] (7 ta' Ġunju 1919) * [[Jum il-Vitorja]] (8 ta' Settembru 1565 u 8 ta' Settembru 1943) * [[Jum l-Indipendenza (Malta)|Jum l-Indipendenza]] (21 ta' Settembru 1964) * [[Jum ir-Repubblika (Malta)|Jum ir-Repubblika]] (13 ta' Diċembru 1974) Uħud minn dawn il-festi huma marbuta ma' diversi tradizzjonijiet, fosthom ir-[[Regatta Nazzjonali Maltija|regatta]] fil-Port il-Kbir nhar [[Jum il-Ħelsien (Malta)|Jum il-Ħelsien]] u [[Jum il-Vitorja]]. Minbarra dawn il-ħames festi, hemm ukoll għadd ta' festi pubbliċi marbuta mar-reliġjon u t-tradizzjonijiet li ssawru magħhom. Fosthom insibu l-[[Imnarja]] (29 ta' Ġunju), [[Santa Marija]] (15 ta' Awissu), il-miġja ta' San Pawl f'Malta (10 ta' Frar) u l-festa tal-Immakulata Kunċizzjoni ([[8 ta' Diċembru]]). == Med.tv Susannah Camilleri Cornerline, Triq Dun Karm, Birkirkara BKR 9039, Malta == Med.tv: Explore the Mediterranean Like Never Before. Med.tv is your ultimate gateway to the Mediterranean's vibrant culture, fascinating history, thriving business landscape, breathtaking travel destinations, and stunning natural beauty. Whether you're an avid traveller, a business professional, or simply captivated by the charm of this region, Med.tv offers an immersive experience that brings the Mediterranean to life. A Journey Through the Mediterranean From the sun-drenched shores of Greece to the rolling hills of Tuscany, and from the vibrant traditions of the Middle East to the cosmopolitan cities of Spain, Med.tv offers a closer look at this extraordinary region. Our diverse content caters to every interest: Travel & Tourism - Explore iconic destinations, hidden gems, and cultural festivals. Whether seeking historic landmarks or seaside escapes, Med.tv is your guide. Culture & Heritage - Discover centuries of Mediterranean history through art, architecture, music, and traditions with exclusive documentaries and expert interviews. Business & Investment - Get insights into the Mediterranean's thriving economy, from tourism and real estate to agriculture and technology. Stay informed with market trends and industry leader perspectives. Cuisine & Gastronomy - Indulge in the flavors of the Mediterranean. From traditional recipes to modern interpretations, Med.tv connects you to local chefs, culinary events, and so very delicious. == Med.tv Susannah Camilleri Cornerline, Triq Dun Karm, Birkirkara BKR 9039, Malta == Med.tv: Explore the Mediterranean Like Never Before. Med.tv is your ultimate gateway to the Mediterranean's vibrant culture, fascinating history, thriving business landscape, breathtaking travel destinations, and stunning natural beauty. Whether you're an avid traveller, a business professional, or simply captivated by the charm of this region, Med.tv offers an immersive experience that brings the Mediterranean to life. A Journey Through the Mediterranean From the sun-drenched shores of Greece to the rolling hills of Tuscany, and from the vibrant traditions of the Middle East to the cosmopolitan cities of Spain, Med.tv offers a closer look at this extraordinary region. Our diverse content caters to every interest: Travel & Tourism - Explore iconic destinations, hidden gems, and cultural festivals. Whether seeking historic landmarks or seaside escapes, Med.tv is your guide. Culture & Heritage - Discover centuries of Mediterranean history through art, architecture, music, and traditions with exclusive documentaries and expert interviews. Business & Investment - Get insights into the Mediterranean's thriving economy, from tourism and real estate to agriculture and technology. Stay informed with market trends and industry leader perspectives. Cuisine & Gastronomy - Indulge in the flavors of the Mediterranean. From traditional recipes to modern interpretations, Med.tv connects you to local chefs, culinary events, and so very delicious. = Med.tv Susannah Camilleri Cornerline, Triq Dun Karm, Birkirkara BKR 9039, Malta == Politika == {{artiklu prinċipali|Politika ta' Malta}} [[Stampa:Malta’s Parliament building in Valletta (cropped).jpg|nofs|daqsminuri|Il-bini tal-[[Parlament ta' Malta|Parlament ta’ Malta]] fil-[[Belt Valletta]]]] Malta hija repubblika demokratika b'parlament elett kull ħames snin jew kif ikun hemm il-ħtieġa skont is-sitwazzjoni politika. <gallery mode="packed"> Stampa:Robert Abela - Official Portrait 2022 (cropped).jpg|Il-Prim Ministru [[Robert Abela]] </gallery>Il-poteri eżekuttivi tal-Gvern huma f'idejn il-[[Prim Ministru ta' Malta|Prim Ministru]], magħżul mill-partit rebbieħ fl-elezzjoni. Il-[[President ta' Malta|President]] għandu r-rwol li jirrappreżenta lil Malta barra l-pajjiż u li jaġixxi b'mod imparzjali f'affarijiet ta' importanza kostituzzjonali. Il-Gvern hu wkoll assistit fit-tmexxija tiegħu f'kull belt u raħal f'Malta u Għawdex minn kumitati amministrattivi, magħrufa bħala [[Kunsilli lokali ta' Malta|Kunsilli Lokali]]. Malta hi repubblika<ref>{{ċita web|url=https://legislation.mt/eli/const/mlt |titlu=Kostituzzjoni ta' Malta |sit=Leġiżlazzjoni Malta |lingwa=mt |data-aċċess=2021-03-30}}</ref> li għandha s-sistema parlamentari u l-amministrazzjoni pubblika mfassla fuq is-[[sistema Westminster|sistema ta' Westminster]]. Mill-1960 sal-1995, skont l-istatistika li nġabret fl-elezzjonijiet tal-kunsilli lokali, Malta kellha t-tieni l-ogħla rata fid-dinja ta' nies li kienu eleġibbli li jivvutaw u li ħarġu jivvutaw (u l-ogħla waħda minn nazzjonijiet mingħajr votazzjoni obbligatorja).<ref>{{ċita ktieb |kunjom1=Franklin |isem1=Mark N. |kapitlu=Electoral Participation |editur-kunjom1=Niemi |editur-isem1=Richard |editur-kunjom2=Weisberg |editur-isem2=Herbert |titlu=Controversies in Voting Behavior |edizzjoni=4ba |pubblikatur=CQ Press |data=2001 |lingwa=en |isbn=978-1568023342}}</ref> Il-[[Kamra tad-Deputati ta' Malta|Kamra tad-Deputati]] tiġi eletta kull ħames snin u hi magħmula minn ħamsa u sittin membru parlamentari. Madanakollu, meta partit jikseb il-maġġoranza tal-voti imma mhux tas-siġġijiet, il-partit jingħata aktar siġġijiet biex jiġi assigurat maġġoranza parlamentari. Il-[[Kostituzzjoni ta’ Malta|Kostituzzjoni ta' Malta]] tgħid li l-President għandu jaħtar bħala Prim Ministru dak il-membru tal-Kamra li hu l-aktar kapaċi li jmexxi l-maġġoranza fil-Kabinett. L-istess President normalment jaħtar, fuq rakkomandazzjoni tal-Prim Ministru, il-ministri li għandhom imexxu kull ministeru.<ref>[https://web.archive.org/web/20160311114142/http://opm.gov.mt/segretarjat-tal-prim-ministru?l=2 Segratarjat tal-Prim Ministru], Uffiċċju tal-Prim Ministru</ref> Kandidati għal xi postijiet vakanti jiġu determinati bil-maġġoranza tal-voti li jkunu ġabu fl-elezzjoni preċedenti. Il-President tar-Repubblika jiġi elett kull ħames snin mill-Kamra tad-Deputati. F'Malta hawn diversi partiti. Il-partiti politiċi l-kbar huma l-[[Partit Nazzjonalista (Malta)|Partit Nazzjonalista]], li hu partit [[Demokrazija Kristjana|Demokratiku Kristjan]], u l-[[Partit Laburista (Malta)|Partit Laburista]], li hu partit [[Soċjaliżmu Demokratiku|Soċjal-Demokratiku]]. Il-Partit Laburista jinsab attwalment fil-Gvern u l-Prim Ministru huwa [[Robert Abela]]. Il-Partit Nazzjonalista jinsab fl-oppożizzjoni. Il-[[Partit Demokratiku (Malta)|Partit Demokratiku]] li tela' fuq il-lista tal-Partit Nazzjonalista, għandu żewġ siġġijiet. Apparti dawn il-partiti, hemm ukoll partiti iżgħar li mhumiex eletti u rrappreżentati fil-Kamra tad-Deputati. Malta saret membru fl-Unjoni Ewropea fl-2004. Fl-2008, Malta bdiet tagħmel parti miż-żona tal-ewro. Fil-21 ta' Diċembru 2007, Malta implimentat it-[[Trattat ta' Schengen]].<ref>{{ċita web|url=http://ec.europa.eu/snapshot2007/travel/travel_mt.htm|titlu=L-Ewropa u int fl-2007, Estiż l-ivvjaġġar mingħajr passaport|sit=Kummissjoni Ewropea|lingwa=mt|data-aċċess=2009-04-29|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110323212527/http://ec.europa.eu/snapshot2007/travel/travel_mt.htm|arkivju-data=2011-03-23}}</ref> Il-kontrolli fil-fruntieri baqgħu jsiru fl-ajruporti sa Marzu 2008. === Diviżjonijiet amministrattivi === {{artiklu prinċipali|Kunsilli lokali ta' Malta}} [[Stampa:Malta - administrative division.svg|daqsminuri|250x250px|Diviżjonijiet amministrattivi ta' Malta]] L-Att tal-Kunsilli Lokali tal-1993 (Att XV tal-1993) ġie ppubblikat fit-30 ta' Ġunju 1993, fejn qasam lill-gżejjer Maltin f'54 kunsill lokali f'Malta u 14-il kunsill lokali f'Għawdex b'kull kunsill responsabbli għall-amministrazzjoni tal-belt jew tar-raħal tiegħu. Ir-responsabbiltà amministrattiva hi mqassma bejn il-kunsilli lokali u l-gvern ċentrali. L-abitanti li huma eleġibbli għall-votazzjoni jeleġġu l-kunsill tagħhom kull tliet snin. Is-sindku hu l-kap tal-kunsill lokali u r-rappreżentant tal-kunsill b'kull effett taħt l-Att. Is-Segretarju Eżekuttiv, li jiġi appuntat mill-Kunsill, hu l-kap eżekuttiv, amministrattiv u finanzjarju tal-Kunsill. Il-kunsilliera l-oħra eletti mill-elezzjoni tal-kunsilli jieħdu d-deċiżjonijiet flimkien mas-sindku. Il-kunsilli lokali huma responsabbli għall-ħarsien u tisbiħ tal-lokalità, l-allokazzjoni tal-gwardjani lokali u l-ġbir tal-iskart. Il-kunsilli lokali jieħdu ħsieb ċerti doveri amministrattivi għall-Gvern Ċentrali, bħal ġbir ta' fondi u kirjiet tal-gvern u jirrispondu għall-ilmenti li għandhom x'jaqsmu mal-ambjent tal-lokalità u kif dan jaffettwa lir-residenti. '''<big>Militari</big>''' [[Stampa:Malta armed forces marine ships 02.jpg|nofs|daqsminuri|Vapur tal-għassa Malti f’[[Hay Wharf]], [[Furjana|il-Furjana]]]] L-għanijiet tal-[[Forzi Armati ta’ Malta]] (AFM) huma li żżomm organizzazzjoni militari bl-għan primarju li tiddefendi l-integrità tal-gżejjer skont ir-rwoli tad-difiża kif stabbiliti mill-gvern b’mod effiċjenti u kost-effettiv<ref>{{Ċita web|url=https://afm.gov.mt/en/Pages/AFM.aspx|titlu=Armed Forces of Malta|sit=afm.gov.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. Dan jinkiseb billi ssir enfasi fuq iż-żamma tal-ilmijiet territorjali ta’ Malta u l-integrità tal-ispazju tal-ajru. L-AFM tinvolvi ruħha wkoll fil-ġlieda kontra t-terroriżmu, il-ġlieda kontra t-traffikar illeċitu tad-droga, it-tmexxija ta’ operazzjonijiet u rondi kontra l-immigranti illegali, u operazzjonijiet ta’ sajd kontra l-illegali, it-tħaddim ta’ servizzi ta’ tfittxija u salvataġġ (SAR), u sigurtà fiżika jew elettronika u sorveljanza ta’ postijiet sensittivi. Iż-żona ta' tfittxija u salvataġġ ta' Malta testendi mil-lvant tat-Tuneżija sal-punent ta' Kreta, żona ta' madwar 250,000 km2 (97,000 sq mi). [[Stampa:Police car in Malta 02.JPG|nofs|daqsminuri|Karozza tal-pulizija]] Bħala organizzazzjoni militari, l-AFM tipprovdi appoġġ ta’ backup lill-Korp tal-[[Il-Korp tal-Pulizija ta’ Malta|Pulizija ta’ Malta]] (MPF) u dipartimenti/aġenziji oħra tal-gvern f’sitwazzjonijiet kif meħtieġ b’mod organizzat u dixxiplinat f’każ ta’ emerġenzi nazzjonali (bħal diżastri naturali) jew sigurtà interna u rimi tal-bombi<ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/bir-ritratti-il-korp-tal-pulizija-buniformi-gdida-1/|titlu=|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20241226155407/https://one.com.mt/bir-ritratti-il-korp-tal-pulizija-buniformi-gdida-1/|arkivju-data=2024-12-26|url-status=dead}}</ref>. Fl-2020, Malta ffirmat u rratifikat it-trattat tan-NU dwar il-Projbizzjoni tal-Armi Nukleari<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/104847/nuclear_arms_prohibition_treaty_ratified_by_foreign_minister|titlu=Nuclear arms prohibition treaty ratified by foreign minister|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en|titlu=United Nations Treaty Collection|sit=treaties.un.org|lingwa=EN|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. '''<big>Drittijiet tal-bniedem</big>''' Malta hija meqjusa bħala wieħed mill-aktar pajjiżi li jappoġġjaw lill-[[LGBT]] fid-dinja, u kienet l-ewwel nazzjon fl-[[Unjoni Ewropea]] li pprojbixxa t-terapija ta’ konverżjoni. Malta wkoll tipprojbixxi kostituzzjonalment id-diskriminazzjoni bbażata fuq id-diżabilità. Il-leġislazzjoni Maltija tirrikonoxxi żwiġijiet kemm ċivili kif ukoll kanoniċi (ekkleżjastiċi). Annullamenti mill-qrati ekkleżjastiċi u ċivili mhumiex relatati u mhux bilfors ikunu approvati reċiprokament. Malta vvutat favur il-leġiżlazzjoni tad-divorzju f’referendum li sar fit-28 ta’ Mejju 2011<ref>{{Ċita web|url=https://www.illum.com.mt/ahbarijiet/politika/41271/iddifferenza_bejn_ilvoti_li_ma_nabrux_bejn_dawk_tarreferendum_huma_biss_ta_150|titlu=150 biss id-differenza bejn il-voti li ma nġabrux fir-referendum tad-divorzju|sit=Illum.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2017-09-27/local-news/UN-equality-head-praises-Malta-as-beacon-of-human-rights-for-LGBTIQ-issues-6736179515|titlu=UN equality head praises Malta as ‘beacon of human rights for LGBTIQ issues’ - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/57877/malta_ranked_first_in_european_rainbow_map_of_lgbtiq_rights|titlu=}}</ref>. L-abort f’Malta huwa illegali. Hija u l-Polonja huma l-uniċi membri tal-[[Unjoni Ewropea]] bi projbizzjonijiet kważi totali fuq il-proċedura. M'hemm l-ebda eċċezzjoni għall-istupru jew l-inċest. Fil-21 ta’ Novembru 2022, il-gvern immexxi mill-Partit Laburista ppropona abbozz ta’ liġi li “jintroduċi klawżola ġdida fil-kodiċi kriminali tal-pajjiż li tippermetti t-tmiem ta’ tqala jekk il-ħajja tal-omm tkun f’riskju jew jekk saħħtha tkun f’periklu serju”. Mill-2023, ġiet miżjuda eċċezzjoni biex tippermetti l-abort biss jekk il-ħajja tal-omm tkun f’riskju<ref>{{Ċita web|url=https://charliehebdo.fr/2022/03/societe/feminisme/malte-alors-accouchement-ivg-ca-vient/|titlu=Malte : Alors, l’accouchement de l’IVG, ça vient ?|kunjom=Charlie|isem=Je suis|data=2022-03-23|sit=charliehebdo.fr|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://apnews.com/article/abortion-health-religion-europe-malta-4a20fcad6313c1414a843dbbb364e726|titlu=Malta proposes bill to ease EU's strictest anti-abortion law|data=2022-11-21|sit=AP News|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. == Ġeografija == {{artiklu prinċipali|Ġeografija ta' Malta}} [[Stampa:Malta from space via laser ESA378503.jpg|nofs|daqsminuri|Malta mill-ispazju ]] Il-gżejjer Maltin huma arċipelagu li jinsabu f'nofs il-Baħar Mediterran madwar 93 km fin-Nofsinhar ta' Sqallija. Huma biss it-tliet gżejjer, Malta, Għawdex u [[Kemmuna]] li huma abitati. Il-gżejjer iż-żgħar, bħal [[Filfla]], [[Kemmunett]] u l-[[Gżejjer ta' San Pawl]] huma diżabitati. Malta hi miżgħuda b'bajjiet u wħud minnhom jipprovdu wkoll portijiet tajbin. Il-gżejjer tal-arċipelagu ġew iffurmati mis-sediment ta' qiegħ il-baħar miljuni ta' snin ilu (fiż-Żmien Plioċen). Meta dan is-sediment issolidifika u bil-mod il-mod inkixef f'wiċċ l-ilma dawn biż-żmien, l-aktar dak Tas-Silġ, ingħaqdu ma' Sqallija. Dan il-pont ma kienx jibqa' sejjer lejn l-Afrika minħabba l-widien profondi immens ta' taħt il-baħar li jeżistu bejn Malta u l-Afrika.<ref>{{ċita rivista |kunjom1=Mannion |isem1=A. M. |kunjom2=Vogiatzakis |isem2=I. N. |url=http://www.reading.ac.uk/web/files/geographyandenvironmentalscience/GP183_Island_Landscapes_AMMINV_1Aa.pdf |titlu=Island Landscape Dynamics: Examples from the Mediterranean |data=2007 |rivista=Geographical Paper |numru=183 |lingwa=en}}</ref> L-arċipelagu jinsab f'tarf il-plakka tettonika Afrikana, bil-konfini tiegħu jmissu mal-plakka Ewroasjatika.<ref>{{ċita mappa |url=http://earth.geology.yale.edu/RETREAT/maps/Mediterranean%20map2001sheet1%20tectonics&kinematics.jpg |titlu=Geodynamic Map of the Mediterranean |pubblikatur=Commission for the Geological Map of the World |edizzjoni=1el |skala=1:13,000,000 |format=JPG |data-aċċess=2009-04-29 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100214144714/http://earth.geology.yale.edu/RETREAT/maps/Mediterranean%20map2001sheet1%20tectonics&kinematics.jpg |arkivju-data=2010-02-14}}</ref> Għal mijiet ta' snin, Malta kienet meqjusa bħala gżira tal-Afrika ta' fuq.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Falconer|isem=William|kunjom2=Falconer|isem2=Thomas|data=2009-09|titlu=Dissertation on St. Paul's Voyage|url=https://books.google.com.mt/books?id=B3Q29kWRdtgC&pg=PA50&redir_esc=y|lingwa=en|iktar=Google-Books-ID: B3Q29kWRdtgC|pubblikatur=BiblioBazaar}}</ref> Il-qiegħ tal-baħar madwar il-gżejjer ta’ Malta jżomm traċċi ta’ karatteristiċi ġeomarini antiki, li jissuġġerixxu skoperti arkeoloġiċi potenzjali li jistgħu jitfgħu dawl fuq l-ambjent preistoriku tar-reġjun.<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltainfoguide.com/where-is-malta.html|titlu=Where Is Malta? {{!}} World Map, Facts, People & History of Malta|sit=Malta Info Guide|lingwa=en|data-aċċess=2024-11-17}}</ref> Il-pajsaġġ tal-gżejjer Maltin attwalment huwa kkaraterizzat minn għoljiet baxxi b'għelieqi mtarrġin. L-ogħla punt hu [[Ta' Dmejrek]], 253 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar, qrib [[Ħad-Dingli]]. Ċerti widien fil-gżejjer Maltin jimtlew bl-ilma ġieri tax-xita li jdum għaddej għal ċertu żmien biss, u li jinxef wara ċertu żmien, l-aktar fis-sajf. Ma jeżistux [[xmara|xmajjar]] jew għadajjar ta' ċertu kobor b'mod permanenti. Postijiet f'Malta fejn hemm xi sorsi tal-ilma magħrufa huma, Wied il-Qlejgħa (iċ-Chadwick Lakes), il-[[Baħrija]], l-[[L-Imtaħleb|Imtaħleb]] u San Martin, waqt li f'Għawdex hemm il-[[Wied tal-Lunzjata]]. === Gżejjer żgħar, blat fil-baħar u skolli === Gżejjer żgħar li jiffurmaw parti mill-arċipelagu jinkludu lil Kemmunett (diżabitata), Filfla (riżerva naturali diżabitata), il-[[Ġebla tal-Ġeneral]] (diżabitata), il-[[Gżira Manoel]] (li hi magħquda mal-lokalità tal-[[Gżira (lokalità)|Gżira]] permezz ta' pont żgħir), u l-Gżejjer ta' San Pawl (diżabitati). Il-gżejjer Maltin huma dawn is-segwenti: {| class="multicol" style="width:100%;" | width="33%" align="left" valign="top" | * Delmarva * Filfla * Ġebel Fessej * Ġebel ta' Bejn il-Kmiemen * Ġebla ta' Sala * Ġebla taċ-Ċawla * Ġebla tal-Ġeneral * Ġebla tal-Għallis * Ġebla tal-Ħalfa * Gżejjer ta' San Paw<nowiki/>l/Selmunett | width="33%" align="left" valign="top" | * Gżira ta' Malta * Gżira Manoel * Għawdex * Kemmuna * Kemmunett * Mistra * Skoll tal-Barbaġanni * Ta' Fraben * Xrob l-Għaġin |} === Klima === {{artiklu prinċipali|Klima ta' Malta}} [[Stampa:Valletta-view-from-senglea.jpg|thumb|left|500px|Malta ġeneralment tgawdi minn klima Mediterranja]] Il-[[Klima ta' Malta|klima]] hi waħda Mediterranja, bi xtiewi moderati u umdużi, u bi sjuf sħan u xotti. M'hemm l-ebda staġun sħun fejn il-pjanti jorqdu, minkejja li l-iżvilupp tal-pjanti jista' jiġi osservat xi ftit f'xitwa b'kesħa li ma tkunx normali, u s-sħana u l-aridità tas-sajf jistgħu jwasslu biex il-veġetazzjoni tkun dgħajfa. L-inqas temperatura qatt irreġistrata kienet fid-19 ta' Frar 1895, fil-Belt Valletta, meta t-temperatura niżlet għal 1.2°C, waqt li l-ogħla waħda laħqet it-43.8°C f'Awwissu tal-1999.<ref>{{ċita web |url=http://www.maltaweather.com/archives/tmaxhigh.shtml |titlu=Highest Maximum Temperature (Celsius) |sit=MaltaWeather.com |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150330062131/http://maltaweather.com/archives/tmaxhigh.shtml |arkivju-data=2015-03-30 |lingwa=en}}</ref> Kienu ftit l-okkażjonijiet fejn ġiet irreġistrata xi preċipitazzjoni ta' borra, u dawn kienu fi Frar 1895, f'Jannar 1905 u fil-31 ta' Jannar 1962. Il-bidla fil-klima wasslet biex id-differenza li hemm bejn l-ogħla u l-inqas temperaturi tiżdied, u dan ħafna drabi jwassal għal staġuni b'temp instabbli. Dawn l-aħħar snin kienu rreġistrati wkoll każi aktar frekwenti ta' borra u silġ li laqtu lill-gżejjer.<ref>{{ċita aħbar |kunjom1=Fenech |isem1=Ingrid |url=http://www.maltarightnow.com/Default.asp?module=news&at=It-Temp+fl-2008&t=a&aid=99809315&cid=19 |titlu=It-Temp fl-2008 |pubblikatur=MaltaRightNow.com |data=2009-01-01 |data-aċċess=2009-04-03 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120109231709/http://www.maltarightnow.com/Default.asp?module=news&at=It-Temp+fl-2008&t=a&aid=99809315&cid=19 |arkivju-data=2012-01-09 |lingwa=mt }}</ref> Il-provista tal-ilma toffri sfida għal Malta, peress li fiż-żmien sħun tas-sajf il-preċipitazzjoni tkun waħda minima filwaqt li dan ikun ukoll iż-żmien fejn l-ilma jkun użat l-iktar. Din il-problema tinħass ukoll matul ix-xitwa minħabba x-xita qawwija li tagħmel, li ħafna drabi tkompli nieżla fil-baħar minflok tippenetra fl-art. Malta tiddependi fuq ir-riżervi ta' taħt l-art tal-ilma ħelu (40 fil-mija), li jinġieb minn sistema ta' riżervi tal-ilma msejħin galleriji, bħal pereżempju, [[Ta' Kandja]], b'fond ta' madwar 97 metru. Aktar minn nofs l-ilma tax-xorb ta' Malta huwa prodott permezz tad-desalinazzjoni (60 fil-mija), li twassal għal aktar użu ta' kombustibbli fossili u għal aktar tniġġis.<ref>{{ċita aħbar|kunjom1=McGrath|isem1=Matt|data=2007-04-04|titlu=Briney future for vulnerable Malta|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6525069.stm|lingwa=en|pubblikatur=BBC News}}</ref> {{Infobox Temp |l-ewwel_metrika=yes |linja_waħda=yes |post=&nbsp;Malta |Jan_Hi_°C = 15 |Fra_Hi_°C = 15 |Mar_Hi_°C = 16 |Apr_Hi_°C = 18 |Mej_Hi_°C = 22 |Ġun_Hi_°C = 26 |Lul_Hi_°C = 30 |Aww_Hi_°C = 30 |Set_Hi_°C = 27 |Ott_Hi_°C = 23 |Nov_Hi_°C = 19 |Diċ_Hi_°C = 16 |Year_Hi_°C = 21 |Jan_Lo_°C = 9 |Fra_Lo_°C = 9 |Mar_Lo_°C = 10 |Apr_Lo_°C = 12 |Mej_Lo_°C = 15 |Ġun_Lo_°C = 18 |Lul_Lo_°C = 21 |Aww_Lo_°C = 22 |Set_Lo_°C = 20 |Ott_Lo_°C = 17 |Nov_Lo_°C = 13 |Diċ_Lo_°C = 11 |Year_Lo_°C = 15 |Jan_MEDJA_°C = 12 |Fra_MEDJA_°C = 12 |Mar_MEDJA_°C = 13 |Apr_MEDJA_°C = 15 |Mej_MEDJA_°C = 18 |Ġun_MEDJA_°C = 22 |Lul_MEDJA_°C = 26 |Aww_MEDJA_°C = 26 |Set_MEDJA_°C = 24 |Ott_MEDJA_°C = 21 |Nov_MEDJA_°C = 16 |Diċ_MEDJA_°C = 13 |Year_MEDJA_°C = 18 |Jan_Preċip_ċm = 8 |Fra_Preċip_ċm = 5 |Mar_Preċip_ċm = 4 |Apr_Preċip_ċm = 2 |Mej_Preċip_ċm = 1 |Ġun_Preċip_ċm = 0 |Lul_Preċip_ċm = 0 |Aww_Preċip_ċm = 0 |Set_Preċip_ċm = 3 |Ott_Preċip_ċm = 7 |Nov_Preċip_ċm = 9 |Diċ_Preċip_ċm = 10 |Year_Preċip_ċm = 53 |sors1 = Weatherbase<ref>{{Ċita web|url=http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=79561&refer=&units=metric|titlu=Valletta, Malta Travel Weather Averages (Weatherbase)|sit=Weatherbase|data-aċċess=2024-08-25|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160403141404/http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?refer=&s=79561&units=metric|arkivju-data=2016-04-03|url-status=dead}}</ref> |aċċess = }} == Ekonomija == {{artiklu prinċipali|Ekonomija ta' Malta}} [[Stampa:Malta - Valletta - Triq il-Papa Piju V - Central Bank of Malta 03 ies.jpg|nofs|daqsminuri|[[Bank Ċentrali ta' Malta|Bank Ċentrali ta’ Malta]], [[Triq il-Papa Piju V]] fil-[[Belt Valletta]].]] L-ekonomija ta' Malta hi bbażata fuq diversi setturi, kemm dawk tal-manifattura kif ukoll tas-servizzi. L-uniċi riżorsi naturali u tanġibbli huma l-blat tal-Franka u tal-Qawwi/taż-Żonqor, u l-baħar ta' madwar il-gżejjer. Minn tal-ewwel jitqatta' l-ġebel tal-franka għall-bini kif ukoll jittieħed żrar u trab mill-ġebla ta' qawwi l-aktar biex titħallat mas-siment<ref>{{Ċita web|url=https://ekonomija.gov.mt/|titlu=Home|sit=ekonomija|lingwa=mt|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. L-ekonomija tiddependi ħafna fuq il-kummerċ u l-investiment barrani, l-aktar fil-manifattura ta' bosta prodotti. Hawn ħames żoni industrijali fejn jiġu prodotti tant kwalitajiet ta' oġġetti bħal, għodda ta' inġinerija speċjalizzata, u komponenti tagħhom, oġġetti tal-plastik, kimika, oġġetti elettroniċi jew komponenti tagħhom, tessuti, ikel, xorb u tant affarijiet oħra. Dawn kollha jaħdmu f'suq liberu. L-aktar setturi importanti tal-ekonomija ta' Malta fl-2018 kienet il-manifattura u l-esportazzjoni tal-prodotti tagħhom, it-turiżmu, il-qasam finanzjarju, l-avjazzjoni, il-Port frank u s-servizzi tal-ikel. Il-kummerċ fl-UE jammonta għal 57% tal-esportazzjonijiet ta' Malta (il-[[Ġermanja]] 16%, l-[[Italja]] 12% u [[Franza]] 11%), filwaqt li barra mill-UE 6% jmorru kemm f'[[Singapor|Singapore]] kif ukoll fil-[[Ġappun]].<ref name="EU"/> F'termini ta' importazzjonijiet, 72% jiġu minn Stati Membri tal-UE (l-[[Italja]] 25% u l-[[Ġermanja]] 8%), filwaqt li barra mill-UE 4% jiġu miċ-[[Ċina]] u 3% mill-[[Indja]].<ref name="EU"/> === Storja tal-ekonomija === Qabel l-1800, Malta kellha vera ftit industriji, apparti dik tal-[[qoton]], it-[[tabakk]], u tat-tarzna. L-Ingliżi bdew jibnu it-tarzna u bosta baċiri mill-1848 'l hinn. Fi żmien il-gwerer fil-Mediterran li l-Ingliżi kienu involuti fihom, l-ekonomija ta' Malta kienet tmur tajjeb. Eżempju ta' dan kienet il-Gwerra tal-Krimea (1854 - 1856). Fl-1869, mal-ftuħ tal-Kanal tas-Swejz kien hemm żieda massiva fil-vapuri li kienu jidħlu Malta. L-ekonomija tal-Mediterran ġiet ideskritta bħala "Awtostrada" tan-negozju tad-dinja, u numru ta' vapuri kienu jidħlu Malta għal [[faħam]] u proviżjon ieħor qabel ikomplu bil-vjaġġi tagħhom lejn l-Eġittu u [[Oċean Indjan|l-Oċean Indjan]]. Bejn l-1871 u l-1881, 8,000 ħaddiem sabu xogħol fit-tarzni. In-negozjanti kienu ngħaqdu bħala assoċjazzjoni u fl-1856 inbniet ''La Borsa'' (''The Exchange'') fi triq ir-Repubblika (dak iż-żmien imsejħa Strada Rjali). Fil-Borsa kien hemm żewġ banek. '''<big>Bankarja u finanzi</big>''' [[Stampa:Portomaso Business Tower (25689178531).jpg|xellug|daqsminuri|[[Portomaso|Portomaso Business Tower]], it-tieni l-ogħla bini f’Malta]] L-akbar żewġ banek kummerċjali huma l-[[Bank of Valetta|Bank of Valletta]] u l-[[HSBC Bank Malta]]. Banek diġitali bħal Revolut żdiedu wkoll fil-popolarità. Il-[[Bank Ċentrali ta' Malta]] għandu żewġ oqsma ewlenin ta' responsabbiltà: il-formulazzjoni u l-implimentazzjoni tal-politika monetarja u l-promozzjoni ta' sistema finanzjarja soda u effiċjenti. Il-[[Gvern ta' Malta|gvern Malti]] daħal fl-ERM II fl-4 ta’ Mejju 2005, u adotta l-ewro bħala l-munita tal-pajjiż fl-1 ta’ Jannar 2008. '''<big>Turiżmu</big>''' [[Stampa:Malta - Ghajnsielem - Comino + Large Blue Lagoon Rock + Small Blue Lagoon Rock + Cominotto + Blue Lagoon 02 ies.jpg|nofs|daqsminuri|[[Blue Lagoon]] ([[Kemmuna]])]] Malta hija destinazzjoni turistika popolari, b’1.6 miljun turist fis-sena, tliet darbiet aktar turisti jżuru milli hemm residenti. L-infrastruttura tat-turiżmu żdiedet b'mod drammatiku matul is-snin u għadd ta' lukandi huma preżenti fil-gżira, għalkemm l-iżvilupp żejjed u l-qerda tad-djar tradizzjonali huma ta' tħassib dejjem jikber. Fl-2019, Malta kellha sena rekord fit-turiżmu, fejn irreġistrat aktar minn 2.1 miljun turist f’sena waħda<ref>{{Ċita web|url=https://turizmu.gov.mt/|titlu=Home|sit=turiżmu|lingwa=mt|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. F’dawn l-aħħar snin, Malta rreklamat ruħha bħala destinazzjoni tat-turiżmu mediku, u numru ta’ fornituri tat-turiżmu tas-saħħa qed jiżviluppaw l-industrija. Madankollu, l-ebda sptar Malti ma għadda minn akkreditazzjoni indipendenti tal-kura tas-saħħa internazzjonali. Malta hija popolari mat-turisti mediċi Brittaniċi, u tindika lill-isptarijiet Maltin lejn li jfittxu akkreditazzjoni minn sorsi tar-[[Renju Unit]], bħall-Iskema ta' Akkreditazzjoni Trent. [[Stampa:Mercury Tower seen from a drone.jpg|nofs|daqsminuri|[[Torri tal-Merkurju]] ([[San Ġiljan (lokalità)|San Ġiljan)]]]] It-turiżmu f’Malta jikkontribwixxi madwar 11.6 fil-mija tal-prodott gross domestiku tal-pajjiż<ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/en/news/malta-presents-proposals-for-the-recovery-of-tourism-sector-from-pandemic-effects/|titlu=Malta presents proposals for the recovery of tourism sector from pandemic effects|kunjom=Galea|isem=Rachel|data=2020-04-27|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. '''<big>Xjenza u teknoloġija</big>''' Malta ffirmat ftehim ta’ kooperazzjoni mal-Aġenzija Spazjali Ewropea (ESA) għal kooperazzjoni aktar intensiva fi proġetti tal-ESA<ref>{{Ċita web|url=https://www.esa.int/About_Us/Corporate_news/Member_States_Cooperating_States|titlu=Member States & Cooperating States|sit=www.esa.int|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. Il-Kunsill Malti għax-Xjenza u t-Teknoloġija (MCST) huwa l-korp ċivili responsabbli għall-iżvilupp tax-xjenza u t-teknoloġija fuq livell edukattiv u soċjali. Il-biċċa l-kbira tal-istudenti tax-xjenza f'Malta jiggradwaw mill-Università ta' Malta u huma rappreżentati minn S-Cubed (Science Student's Society), UESA (University Engineering Students Association) u ICTSA (University of Malta ICT Students' Association). Malta kienet ikklassifikata fid-29 post fl-Indiċi tal-Innovazzjoni Globali fl-2024<ref>{{Ċita ktieb|titlu=Global Innovation Index 2024|url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2024/en/|lingwa=en}}</ref>. == Demografija == {{artiklu prinċipali|Demografija ta' Malta}} Il-popolazzjoni tal-gzejjer Maltin hi ta' madwar 500,000 ruħ. Hu mifhum li f'kull kilometru kwadru jgħixu madwar 1,400 ruħ. Malta tista' titqies bħala wieħed mill-iktar pajjiżi b'densità tal-popolazzjoni fid-dinja. '''<big>Lingwi</big>''' [[Stampa:Il-Kantilena.png|nofs|daqsminuri|[[Il Cantilena|Il-Kantilena]] ta' [[Pietru Caxaro]], l-eqdem test bil-[[Maltin|Malti]], seklu 15.]] Il-Malti huwa wieħed miż-żewġ lingwi kostituzzjonali ta' Malta u huwa meqjus bħala l-lingwa nazzjonali. It-tieni lingwa uffiċjali hija l-Ingliż u għalhekk il-liġijiet jiġu promulgati kemm bil-Malti kif ukoll bl-Ingliż. Madankollu, l-artikolu 74 tal-Kostituzzjoni jgħid li "jekk ikun hemm xi kunflitt bejn it-testi Malti u Ingliż ta' xi liġi, it-test Malti għandu jipprevali."<ref>{{Ċita web|url=http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8566|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20181001103554/http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8566|arkivju-data=2018-10-01|url-status=bot: unknown}}</ref> Fl-2022, l-Uffiċċju Nazzjonali tal-Istatistika ta’ Malta jgħid li 90 fil-mija tal-popolazzjoni Maltija għandha mill-inqas għarfien bażiku tal-Malti, 96 fil-mija tal-Ingliż, 62 fil-mija tat-Taljan, u 20 fil-mija tal-Franċiż. Dan l-għarfien mifrux tat-tieni lingwa jagħmel lil Malta wieħed mill-aktar pajjiżi multilingwi fl-[[Unjoni Ewropea]]. Studju li ġabar l-opinjoni pubblika dwar liema lingwa kienet “preferuta” skopra li 86 fil-mija tal-popolazzjoni ppreferew il-Malti, 12 fil-mija l-Ingliż, u 2 fil-mija t-Taljan. Stazzjonijiet tat-televiżjoni Taljani minn xandara bbażati fl-Italja, bħal Mediaset u RAI, jaslu Malta u jibqgħu popolari<ref>{{Ċita web|url=http://www6.gencat.cat/llengcat/noves/hm04primavera-estiu/a_badia2_3.htm|titlu=NOVES SL. SPRING-SUMMER 2004. A VIEW OF THE LINGUISTIC SITUATION IN MALTA (2)|data=2012-03-12|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120312145908/http://www6.gencat.cat/llengcat/noves/hm04primavera-estiu/a_badia2_3.htm|arkivju-data=2012-03-12|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_237.en.pdf|titlu=|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070128095746/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_237.en.pdf|arkivju-data=2007-01-28|url-status=bot: unknown}}</ref>. Il-[[Lingwa tas-Sinjali Maltija]] tintuża minn firmaturi f'Malta<ref>{{Ċita web|url=https://mlrs.research.um.edu.mt/resources/lsm|titlu=Dizzjunarju tal-Lingwa tas-Sinjali Maltija|sit=mlrs.research.um.edu.mt|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20241226161346/https://mlrs.research.um.edu.mt/resources/lsm|arkivju-data=2024-12-26|url-status=dead}}</ref>. '''<big>Reliġjon</big>''' [[Stampa:Statue of Saint Publius.jpg|nofs|daqsminuri|Statwa ta’ [[San Publju]]]] Ir-reliġjon predominanti f’Malta hija l-Kattoliċiżmu Ruman. It-tieni artiklu tal-Kostituzzjoni ta’ Malta jistabbilixxi l-Kattoliċiżmu Ruman bħala r-reliġjon tal-istat u huwa rifless ukoll f’diversi elementi tal-kultura Maltija, għalkemm hemm dispożizzjonijiet sodi għal-libertà tar-reliġjon. Hemm aktar minn 360 knisja f’[[Malta (gżira)|Malta]], [[Għawdex]], u [[Kemmuna]], jew knisja waħda għal kull 1,000 resident. Il-knisja parrokkjali hija l-punt fokali arkitettoniku u ġeografiku ta' kull belt u raħal Malti<ref>{{Ċita web|url=https://knisja.mt/|titlu=Home|sit=Arċidjoċesi ta' Malta|lingwa=mt-MT|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. Malta hija Sede Appostolika; l-Atti tal-Appostli (Atti 28) jirrakkonta kif [[San Pawl]] nawfraġ fil-gżira ta’ “Melite”, li ħafna studjużi Bibliċi jidentifikawha ma’ Malta, episodju datat madwar is-sena 60 AD. Jingħad li l-ewwel qaddis Malti, [[San Publju]]. saru l-ewwel isqof ta’ Malta. Aktar evidenza ta’ prattiċi u twemmin Insara matul il-perjodu tal-persekuzzjoni Rumana tidher f’katakombi li jinsabu taħt diversi siti madwar Malta, fosthom il-[[Katakombi ta’ San Pawl]]. Hemm ukoll numru ta’ knejjes tal-grotta, fosthom il-[[Santwarju tal-Madonna tal-Mellieħa|grotta tal-Mellieħa]], li hija [[Santwarju tat-Twelid tal-Madonna]] fejn, skont il-leġġenda, [[San Luqa]] pinġa ritratt tal-[[Santa Marija|Verġni Marija]]. Ilu post ta’ pellegrinaġġ mill-perjodu medjevali<ref>{{Ċita web|url=https://www.quddies.com.mt/churches/182/Madonna-tal-Mellieha/Mellieha|titlu=Madonna tal-Mellieha - Sanctuary - Mellieha, Malta|sit=www.quddies.com.mt|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. Għal sekli sħaħ, [[Knisja f’Malta|il-Knisja f’Malta]] kienet subordinata għad-[[Djoċesi ta’ Palermo]], ħlief meta kienet taħt Karlu ta’ Anjou, li ħatar isqfijiet għal Malta, kif għamlu – f’okkażjonijiet rari – l-Ispanjoli u wara, il-Kavallieri. Mill-1808 l-isqfijiet kollha ta’ Malta kienu Maltin. Il-qaddisin patruni ta’ Malta huma [[San Pawl]], [[San Publju]], u [[Sant’Agata]]. Għalkemm mhux patrun, [[San Ġorġ Preca]] huwa meqjum ħafna bħala t-tieni qaddis Malti kanonizzat wara [[San Publju]]. F’Malta hemm preżenti diversi ordnijiet reliġjużi [[Kattoliċi Rumani]] fosthom il-Ġiżwiti, Franġiskani, Dumnikani, Karmelitani u Little Sisters of the Poor. [[Stampa:The Beheading of Saint John-Caravaggio (1608).jpg|nofs|daqsminuri|''Il-Qtugħ tar-ras ta’ San Ġwann'', ta’ [[Caravaggio]]. Żejt fuq tila, 361 cm × 520 cm (142.13 in × 204.72 in). Oratorju tal-[[Konkatidral ta' San Ġwann|Kon-Katidral]].]] F’Malta teżisti minoranza konsiderevoli ta’ Kristjani Ortodossi tal-Lvant, li minnhom hemm 16,457, skont iċ-ċensiment tal-2021; għalkemm in-numru jista 'jinkludi wkoll Kristjani Ortodossi Orjentali, li mhumiex f'komunjoni ma' tal-ewwel. Hemm numru żgħir ta’ parroċċi li jappartjenu għal kull Knisja awtoċefali, tipikament waħda għal kull waħda. Hemm parroċċi Ortodossi [[Greċja|Griegi]], [[Russja|Russi]], [[Serbja|Serbi]], [[Rumanija|Rumeni]], u [[Bulgarija|Bulgari]] li jinsabu madwar Malta<ref>{{Ċita web|url=https://www.exarmalta.com/|titlu=Holy Patriarchal Exarchate of Malta -|sit=Holy Patriarchal Exarchate of Malta|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260105031816/https://www.exarmalta.com/|arkivju-data=2026-01-05|url-status=dead}}</ref>. Ħafna mill-kongreganti tal-knejjes Protestanti lokali mhumiex Maltin; il-kongregazzjonijiet tagħhom prinċipalment jiġbdu minn vacationers u irtirati Brittaniċi li jgħixu fil-pajjiż. Hemm ukoll knisja Avventista tas-Seba’ Jum f’[[Birkirkara]], u kongregazzjoni tal-Knisja Appostolika Ġdida mwaqqfa fl-1983 fi [[Gwardamanġa]]. Hemm madwar 600 Xhud taʼ Ġeħova. Il-Mormoniżmu huwa rappreżentat ukoll b’241 membru f’kongregazzjoni waħda fil-[[Mosta]]<ref>{{Ċita web|url=https://newsroom.churchofjesuschrist.org/facts-and-statistics/country/malta|titlu=Statistics and Church Facts {{!}} Total Church Membership|sit=newsroom.churchofjesuschrist.org|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html|titlu=MaltaToday|data=2015-10-16|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151016010540/http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html|arkivju-data=2015-10-16|url-status=bot: unknown}}</ref>. Il-popolazzjoni Lhudija ta’ Malta laħqet il-quċċata tagħha fil-Medju Evu taħt il-ħakma Normanna. Fl-1479, Malta u Sqallija ġew taħt il-ħakma Aragonese u d-Digriet tal-Alhambra tal-1492 ġiegħel lill-Lhud kollha jitilqu mill-pajjiż. Illum, hemm żewġ kongregazzjonijiet Lhud. Fl-2019 il-komunità Lhudija f'Malta ġabret madwar 150 persuna, ftit aktar mill-120 (li minnhom 80 kienu attivi) stmati fl-2003, u l-aktar anzjani. Ħafna fost il-ġenerazzjonijiet ġodda ddeċidew li joqgħodu barra, inkluż fl-Ingilterra u l-Iżrael. Il-biċċa l-kbira tal-Lhud Maltin kontemporanji huma Sefardi, madankollu, jintuża ktieb tat-talb Ashkenazi. Fl-2013 twaqqaf iċ-Ċentru Lhudi Chabad f’Malta<ref>{{Ċita web|url=http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html|titlu=MaltaToday|data=2015-10-16|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151016010540/http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html|arkivju-data=2015-10-16|url-status=bot: unknown}}</ref>. [[Stampa:Malta - Paola - Triq Kordin - Mosque 01 ies.jpg|nofs|daqsminuri|Ċentru Iżlamiku ta’ Malta]] Hemm moskea [[Iżlam|Musulmana]] waħda mibnija apposta, il-[[Moskea Mariam Al-Batool]], għalkemm hemm ukoll ftit moskej improvizzati li jinsabu fi djar Musulmani mifruxa madwar il-gżira. Mit-3,000 Musulmani stmati f’Malta, madwar 2,250 huma barranin, madwar 600 huma ċittadini naturalizzati, u madwar 150 huma Maltin imwielda fil-pajjiż. Il-Buddiżmu Zen u l-Fidi Baháʼí jippretendu madwar 40 membru. Fi stħarriġ li sar mill-Malta Today, il-maġġoranza assoluta tal-popolazzjoni Maltija taderixxi mal-Kristjaneżmu (95.2%) bil-Kattoliċiżmu Ruman bħala d-denominazzjoni ewlenija (93.9%); 4.5% tal-popolazzjoni ddikjaraw lilhom infushom jew atei jew agnostiċi, waħda mill-inqas ċifri fl-Ewropa. Skont stħarriġ tal-Ewrobarometru tal-2019, 83% tal-popolazzjoni identifikata bħala [[Kattolika Rumana]]. In-numru ta’ atei rdoppja mill-2014 għall-2018. Persuni mhux reliġjużi għandhom riskju akbar li jsofru minn diskriminazzjoni. Fl-edizzjoni tal-2015 tar-Rapport annwali dwar il-Libertà tal-Ħsieb mill-Unjoni Internazzjonali Umanista u Etika, Malta kienet fil-kategorija ta’ “diskriminazzjoni severa”. Fl-2016, wara t-tneħħija tal-liġi dwar id-dagħa, Malta ġiet mibdula għall-kategorija ta’ “diskriminazzjoni sistematika” (l-istess bħall-biċċa l-kbira tal-pajjiżi tal-UE)<ref>{{Ċita web|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20161209/local/malta-still-discriminating-against-the-non-religious-report.633311|titlu=Malta still discriminating against the non-religious - report - timesofmalta.com|data=2016-12-10|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20161210140814/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20161209/local/malta-still-discriminating-against-the-non-religious-report.633311|arkivju-data=2016-12-10|url-status=bot: unknown}}</ref>. == Malta fl-UE == Malta daħlet fl-Unjoni Ewropea (UE) fl-2004 fejn għandha sitt membri jirrapreżentawha. <ref name="EU"/> Fil-[[Kunsill tal-UE]], il-ministri tal-pajjiżi membri jiltaqgħu b'mod regolari biex jadottaw il-liġijiet tal-UE u jikkoordinaw il-politika ta' bejniethom. Il-laqgħat tal-Kunsill jattendu għalihom regolarment rappreżentanti mill-gvern ta' Malta, skont il-qasam ta' politika li jkun qed jiġi indirizzat.<ref name="EU"/> Il-Kunsill tal-UE m'għandux persuna waħda permanenti bħala President (bħal pereżempju l-Kummissjoni jew il-Parlament). Minflok, ix-xogħol jitmexxa mill-pajjiż li jkollu l-Presidenza tal-Kunsill, li jinbidel kull sitt xhur.<ref name="EU"/> Matul dawn is-sitt xhur, il-ministri mill-gvern ta' dak il-pajjiż jippresiedu u jgħinu jiddeterminaw l-aġenda tal-laqgħat tal-Kunsill f'kull qasam ta' politika, u jiffaċilitaw id-djalogu ma' istituzzjonijiet oħra tal-UE. Dati tal-Presidenza Maltija: Jan-Ġun 2017<ref name="EU"/> Il-Kummissarju nominat minn Malta għall-[[Kummissjoni Ewropea]] hi [[Helena Dalli]], li hi responsabbli għall-Ugwaljanza.<ref name="EU">{{ċita web|url=https://europa.eu/european-union/about-eu/countries/member-countries/malta_mt|titlu=Malta|sit=europa.eu|lingwa=mt}}</ref> Il-Kummissjoni hija rrappreżentata f'kull pajjiż tal-UE minn uffiċċju lokali, imsejjaħ "rappreżentanza".<ref name="EU"/> Malta għandha ħames rappreżentanti fil-[[Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew]]. Dan il-korp konsultattiv – li jirrappreżenta lil dawk li jħaddmu, il-ħaddiema u gruppi oħra ta' interess – huwa kkonsultat dwar il-liġijiet proposti, biex ikun hemm idea aħjar tal-bidliet possibbli tas-sitwazzjonijiet soċjali u tax-xogħol fil-pajjiżi membri.<ref name="EU"/> Malta għandha rappreżentant wieħed fil-[[Kumitat Ewropew tar-Reġjuni]], l-assemblea tal-UE tar-rappreżentanti reġjonali u lokali. Dan il-korp konsultattiv jiġi kkonsultat dwar il-liġijiet proposti, biex jiżgura li dawn il-liġijiet iqisu l-perspettiva minn kull reġjun tal-UE.<ref name="EU"/> Malta tikkomunika wkoll mal-istituzzjonijiet tal-UE permezz tar-rappreżentanza permanenti tagħha fi [[Brussell]]. L-"ambaxxata għall-UE" ta' Malta, il-kompitu ewlieni tagħha hu li tiżgura li l-interessi u l-politiki tal-pajjiż huma segwiti b'mod effettiv kemm jista' jkun fl-UE.<ref name="EU"/> L-ammont li jħallas kull pajjiż tal-UE fil-baġit tal-UE huwa kkalkulat b'mod ġust, skont il-mezzi. Aktar ma tkun b'saħħitha l-ekonomija tal-pajjiż, akbar hi l-kontribuzzjoni finanzjarja. L-għan tal-baġit tal-UE mhuwiex li jipprova jqassam mill-ġdid il-ġid, iżda pjuttost li jiffoka fuq il-ħtiġijiet tal-Ewropej b'mod ġenerali. <ref name="EU"/> Ċifri tal-2018 għal Malta: <ref name="EU"/> * Nefqa totali tal-UE f'Malta – € 0.156 biljun (ekwivalenti għal 1.38% tal-ekonomija ta' Malta) * Kontribuzzjoni totali għall-baġit tal-UE – € 0.102 biljun (ekwivalenti għal 0.91% tal-ekonomija ta' Malta) Il-flus imħallsa fil-baġit tal-UE minn Malta jgħinu biex jiġu ffinanzjati programmi u proġetti fil-pajjiżi kollha tal-UE – bħall-bini ta' toroq, is-sussidjar ta' riċerkaturi u l-ħarsien tal-ambjent.<ref name="EU"/> == Ara wkoll == * [[Irħula ta' Malta]] * [[Parroċċi ta' Malta]] * [[Lista tal-għasafar ta' Malta]] * [[Flora ta' Malta]] * [[Fortifikazzjonijet ta' Żmien l-Ingliżi f'Malta]] * [[Fortifikazzjonijiet ta' Żmien il-Kavallieri f'Malta]] * [[Muniti tal-ewro ta' Malta]] * [[Nies prominenti Maltin]] * [[Kolonja ta' Malta]] * [[Stat ta' Malta]] == Referenzi == {{referenzi|2}} == Ħoloq Esterni == === Gvern === {{Commonscat}} * [http://www.gov.mt/ Sit uffiċjali tal-gvern Malti] * [https://web.archive.org/web/20130926165007/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-m/malta.html Kap tal-Istat u l-Membri tal-Kabinett] * [http://www.afm.gov.mt/ Sit uffiċjali tal-Forzi Armati ta' Malta] * [http://www.mepa.org.mt/ L-Awtorità tal-Ambjent u l-Ippjanar] * [https://web.archive.org/web/20091026055425/http://victorcauchi.fortunecity.com/EuCmp/lex/lexindex.htm Liġijiet ta' Malta] – Taqsira ta' liġijiet prinċipali u glossarju ta' xi termini ;Aħbarijiet * [http://www.timesofmalta.com/ The Times of Malta] * [https://web.archive.org/web/20121110123848/http://www.maltatoday.com.mt/en/home Malta Today] * [http://www.independent.com.mt/ The Malta Independent] * [http://www.inewsmalta.com/ iNewsMalta] * [https://web.archive.org/web/20140103172519/http://www.maltastar.com/ MaltaStar] * [http://www.newsbook.com.mt/ Newsbook] * [http://www.maltarightnow.com/ MaltaRightNow] ;Vjaġġar * [http://www.visitmalta.com/ Sit uffiċjali tal-Awtorità tat-Turiżmu] * [[wikivoyage:Malta|Gwida għall-ivjaġġar għal Malta]] fuq Wikivjaġġar * (en) [https://web.archive.org/web/20090909013026/http://malta.world-travel.com.mt/ Malta Travel Guide] patronized by Malta Tourism Authority ;Oħrajn * [https://web.archive.org/web/20151016010540/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mt.html Malta] fuq il-[[CIA World Factbook|Ktieb tal-Fatti tad-Dinja]] {{Repubblika ta' Malta}} {{Pajjiżi tal-Unjoni Ewropea}} {{Ewropa}} {{Pajjiżi tal-Commonwealth}} {{Awtorità}} [[Kategorija:Stati membri tal-Unjoni Ewropea]] [[Kategorija:Pajjiżi gżejjer]] [[Kategorija:Repubbliki]] [[Kategorija:Gżejjer Mediterranji]] [[Kategorija:Commonwealth tan-Nazzjonijiet]] [[Kategorija:Malta]] [[Kategorija:Pajjiżi stabbiliti fl-1974]] 1tzdl7gyprzkiuol6d5ryhvmwitfa2t 333898 333894 2026-11-10T01:32:13Z Kim Nito 29241 Annulata r-reviżjoni 333894 ta' [[Speċjali:Kontribuzzjonijiet/Med.tv (Susannah Camilleri) Cornerline Triq Dun Karm, Birkirkara BKR 9039, Malta|Med.tv (Susannah Camilleri) Cornerline Triq Dun Karm, Birkirkara BKR 9039, Malta]] ([[Diskussjoni utent:Med.tv (Susannah Camilleri) Cornerline Triq Dun Karm, Birkirkara BKR 9039, Malta|Diskussjoni]]) 333898 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_nattiv = Repubblika ta' Malta<br />''Republic of Malta'' |isem_komuni = Malta |stampa_bandiera = Flag of Malta.svg |stampa_emblema = Coat of arms of Malta.svg |stampa_mappa = Location Malta EU Europe.png |deskrizzjoni_mappa = Lokazzjoni ta' Malta (aħdar skur) <br /> – fi ħdan l-[[Unjoni Ewropea]] (aħdar ċar) fil-[[Ewropa|kontinent Ewropew]] (griż skur) <br /> |ħolqa_bandiera = Bandiera ta' Malta |ħolqa_emblema = Emblema ta' Malta |ħolqa_demografija = Demografija ta' Malta |mottu_nazzjonali =''Virtute et constantia'' <Br>(Qawwa u persistenza) |innu_nazzjonali = ''[[L-Innu Malti]]'' [[Stampa:Malta National Anthem.ogg|nofs]] |lingwi_uffiċjali = [[Lingwa Maltija|Malti]] u [[Lingwa Ingliża|ingliż]] |gruppi_etniċi = [[Maltin]] |kapitali = [[Valletta]] |latd=35 |latm=53 |lats=42 |latNS=N |lonġd=14 |lonġm=30 |lonġs=36 |lonġEW=E |l-ikbar_belt = [[San Pawl il-Baħar]] |tip_gvern = [[Repubblika parlamentari]] |titlu_kap1 = [[President ta' Malta|President]] |titlu_kap2 = [[Prim Ministru ta' Malta|Prim Ministru]] |isem_kap1 = [[Myriam Spiteri Debono]] |isem_kap2 = [[Robert Abela]] |data_sħubija_UE = 1 ta' Mejju, 2004 |poż_erja = 200 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |erja_km2 = 316 |erja_mi_kw = 121 |perċentwal_ilma = 0.001 |sena_stima_popolazzjoni = 2019 |stima_popolazzjoni = 514,564 |poż_stima_popolazzjoni = 173 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |ċensiment_popolazzjoni = 404,962¹ |sena_ċensiment_popolazzjoni = 2011 |densità_popolazzjoni_km2 = 1,633 <!--2019--> |densità_popolazzjoni_mi_kw = 4,229.5 |poż_densità_popolazzjoni = 4 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |sena_PGD_PSX = 2019 |PGD_PSX = $11.260&nbsp;biljun<ref name=imf2>{{ċita web |titlu=Malta |sit=International Monetary Fund |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=66&pr.y=3&sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=181&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |data-aċċess=2013-04-17 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150324055128/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=66&pr.y=3&sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=181&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |arkivju-data=2015-03-24 |lingwa=en}}</ref> |poż_PGD_PSX = 125 |PGD_PSX_per_capita = $27,022<ref name=imf2/> |poż_PGD_PSX_per_capita = 32 |sena_IŻU = 2019 |IŻU = {{profitt}}0.895<ref name=HDI>{{ċita rapport |titlu=Human Development Report 2013 - The Rise of the South: Human Progress in a Diverse World |pubblikatur=United Nations Development Programme |data=2013 |isbn=978-92-1-126340-4 |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130319002613/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf |arkivju-data=2013-03-19 |lingwa=en}}</ref> |poż_IŻU = 28 |kategorija_IŻU = <span style="color:#090;">għoli ħafna</span> |tip_sovranità = Indipendenza |avveniment_stabbilit1 = mir-[[Renju Unit]] |data_stabbilit1 = 21 ta' Settembru, 1964 |avveniment_stabbilit2 = Repubblika |data_stabbilit2 = 13 ta' Diċembru, 1974 |avveniment_stabbilit3 = Ħelsien |data_stabbilit3 = 31 ta' Marzu, 1979 |valuta = [[Ewro]] ([[Simbolu tal-Ewro|€]])²[[Lista ta' banek f'Malta|Banek]] |kodiċi_valuta = EUR |żona_ħin = [[Ħin tal-Ewropa Ċentrali|CET]] |differenza_ħku = +1 |żona_ħin_legali = [[Ħin tas-sajf tal-Ewropa Ċentrali|CEST]] |differenza_żona_ħin_legali = +2 |cctld = [[.mt]]³ |kodiċi_telefoniku = 356 |sena_PGD_nominali = 2019 |PGD_nominali = $16,476&nbsp;biljun<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali = 125 |PGD_nominali_per_capita = $32,021<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali_per_capita = 32 |noti = ¹ Il-popolazzjoni totali tinkludi wkoll lir-residenti barranin. Il-popolazzjoni ta' residenti Maltin fl-2004 kien ta' madwar 389,764. Kull data uffiċjali ta' popolazzjoni hi pprovduta mill-Uffiċċju Nazzjonali tal-Istatistika (NSO).<ref>{{ċita rapport |awtur=National Statistics Office |titlu=Census of Population and Housing 2005: Preliminary Report |data=2006 |url=http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1653 |isbn=978-99909-73-38-9 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070311025208/http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1653 |arkivju-data=2007-03-11 |lingwa=en}}</ref><br />²Qabel l-2008: [[Lira Maltija]]<br />³ Ukoll [[.eu]], li hi maqsuma flimkien mal-istati membri l-oħra tal-[[Unjoni Ewropea]]. |leġislatura=[[Kamra tad-Deputati ta' Malta]]}} '''Malta''', magħrufa uffiċjalment bħala r-'''Repubblika ta' Malta,''' hija repubblika indipendenti, kostituzzjonali, żviluppata fl-[[Unjoni Ewropea]].<ref>{{ċita web |url=http://www.traveltips24.com/European_Microstates.htm |titlu=European Microstates |sit=TravelTips24.com |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090523094108/http://www.traveltips24.com/European_Microstates.htm |arkivju-data=2009-03-23 |lingwa=en}}</ref><ref>{{ċita rivista |kunjom1=Sultana |isem1=Ronald G. |titlu=Career guidance in Malta: A Mediterranean microstate in transition |rivista=International Journal for the Advancement of Counselling |volum=20 |paġni=3-15 |data=1998 |doi=10.1023/A:1005386004103 |lingwa=en}}</ref><ref>{{ċita web |url=http://www.environmentalgraffiti.com/offbeat-news/the-microstate-environmental-world-cup-malta-vs-san-marino/613 |titlu=The Microstate Environmental World Cup: Malta vs. San Marino |sit=EnvironmentalGraffiti.com |data=2007-12-15 |arkivju-url= |arkivju-data=2008-02-16 |lingwa=en}}</ref> Il-pajjiż jikkonsisti minn [[arċipelagu]] ta' seba' gżejjer li jinsabu fil-[[Baħar Mediterran]], u meqjus pajjiż parti mill-[[Ewropa t'Isfel]], 80 km mill-kosta ta' [[Sqallija]] (l-[[Italja]]), 288 km fil-Lvant tat-[[Tuneżija]] u 300 km fit-Tramuntana tal-[[Libja]]. Dawn il-gżejjer igawdu minn klima Mediterranja.<ref>{{ċita web |titlu=Malta: Geography |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/#geographyhttps://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mt.html |data-aċċess=2021-03-30 |lingwa=en |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210402195116/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/#geographyhttps://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mt.html |arkivju-data=2021-04-02 |url-status=dead }}</ref><ref>{{ċita web |titlu=Il-Gżejjer Maltin |url=https://www.gov.mt/mt/About%20Malta/Pages/il-Gzejjer%20Maltin.aspx |sit=gov.mt |lingwa=mt}}</ref> Matul l-[[storja|istorja]], il-pożizzjoni ta' Malta fil-Baħar Mediterran dejjem ġiet meqjusa t'importanza strateġika.<ref>{{ċita web |url=http://home.wanadoo.nl/bezver/introduc.html |sit=A History of Malta |titlu=A History of Malta - Introduction |data-aċċess=2008-02-06 |lingwa=en}}</ref> Minħabba f'hekk, bosta nazzjonijiet u qawwiet militari, fosthom il-[[Feniċi]], il-[[Kartaġiniżi]], ir-[[Imperu Ruman|Rumani]], l-[[Għarab]], ir-rejiet u l-imperaturi ta' [[Spanja]], il-[[Kavallieri ta' San Ġwann]], il-[[Franza|Franċiżi]] u l-[[Renju Unit|Brittaniċi]], ħakmu lil Malta. Fl-1964, Malta kisbet l-indipendenza tagħha mir-Renju Unit u mill-ewwel ġiet aċċettata bħala membru tan-[[Ġnus Magħquda|Nazzjonijiet Uniti]]. Għaxar snin wara, fl-1974, Malta saret Repubblika imma Malta żammet l-istatus tagħha bħala membru tal-[[Commonwealth tan-Nazzjonijiet|Commonwealth]]. Fl-2004, Malta saret membru tal-Unjoni Ewropea. Fl-2008, Malta bdiet tuża l-[[ewro]] bħala l-munita tagħha. Il-lingwa ewlenija hija l-[[Lingwa Maltija|Malti]], ilsien li ġej kemm mis-[[Semitiku]] u r-[[Lingwa Latina|Rumanz]]. Illum dan l-ilsien tħallat ħafna bi kliem li ġej mill-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]. L-[[Storja ta' Malta|istorja ta' Malta]] tmur lura daqs 7,000 sena. It-[[Tempji Megalitiċi ta’ Malta u Għawdex|Tempji Megalitiċi]] li jmorru lura daqs 5,500 sena huma rikonoxxuti mill-[[UNESCO]] bħala [[Sit ta’ Wirt Dinji|Wirt Dinji]].<ref name=Unesco>{{ċita web |titlu= Megalithic Temples of Malta |url= http://whc.unesco.org/en/list/132 |sit=UNESCO |lingwa=en |data-aċċess=2009-09-28}}</ref> Ma' dawn, il-UNESCO tirrikonoxxi wkoll il-[[Valletta|Belt Valletta]] u l-[[Ipoġew ta’ Ħal Saflieni|Ipoġew ta' Ħal Saflieni]] bħala Siti ta' Wirt Dinji.<ref>{{ċita web |url=http://www.bradshawfoundation.com/malta/ |titlu=The Prehistoric Archaeology of the Temples of Malta |sit=BradshawFoundation.com |data-aċċess=2009-04-28 |lingwa=en }}</ref><ref>{{ċita web |url=https://otsf.org/otsf-in-malta |titlu=OTSF in Malta |sit=The OTS Foundation for Neolithic Studies |data-aċċess=2009-04-28 |lingwa=en |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201205171731/https://otsf.org/otsf-in-malta |arkivju-data=2020-12-05 |url-status=dead }}</ref><ref>{{ċita ktieb |editur-kunjom1=Cilia |editur-isem1=Daniel |titlu=Malta Before History: The World's Oldest Free-Standing Stone Architecture |data=2004 |pubblikatur=Miranda Publishers |isbn=9789990985085 |lingwa=en}}</ref> Skont l-[[Atti tal-Appostli]], Kap. 28, fis-sena 60 W.K., wara li l-bastiment li kien qed jivvjaġġa fuqu nkalja fuq il-kosta ta' Malta, [[Pawlu minn Tarsu|San Pawl]] qatta' tliet xhur jgħix fuq il-gżira. Il-kitba fit-[[Testment il-Ġdid]] ma ssemmi xejn li San Pawl ikkonverta lill-[[Maltin]] għall-[[Kristjaneżmu|Kristjaneżimu]]. Biss, dan seta' ġara minħabba l-fatt li l-Maltin raw il-qawwa ta' dan il-bniedem meta ħelisha mill-għarqa kif ukoll mill-gidma velenuża tal-lifgħa u San Pawl seta' daħal f'widen il-Maltin wara li kien ukoll fejjaq lill-Missier Pubbliju, il-Gvernatur Ruman ta' Malta. Fl-Atti tal-Appostli lanqas ma jissemma li San Pawl għamel lil Pubbliju bħala l-ewwel Isqof ta' Malta. L-eqdem provi tal-eqdem komunità Nisranija f'Malta ġejjin minn xi katakombi li tħaffru u ntużaw xi ftit mijiet ta' snin wara il-miġja ta' San Pawl. Il-[[belt kapitali]] ta' Malta hi l-Belt Valletta. Il-lingwi uffiċjali tal-pajjiż huma l-Malti u l-Ingiż, u dawn it-tnejn ħadu post it-[[Lingwa Taljana|Taljan]] fl-1935. Malta għandha konnessjoni qawwija mal-[[Knisja Kattolika|Kattoliċiżmu Ruman]], li għadu r-[[reliġjon]] uffiċjali u l-aktar wieħed ipprattikat f'Malta. == Etimoloġija == Id-definizzjoni tal-kelma '[[etimoloġija]]' tista' tiġi deskritta bħala l-istudju tal-oriġini preċiża tal-kliem semantiku (tifsir) preżenti f'lingwa. L-oriġini tat-terminu "Malta" hu inċert u l-varjazzjoni moderna hi derivata mil-lingwa Maltija. L-isem x'aktarx ġej mill-[[Lingwa Griega Antika|Grieg]] μέλι (''meli'') ('għasel'). Il-Griegi kienu jsejħu lill-gżira Μελίτη (''Melite'') li tfisser "għasel" jew "għasel ħelu" possibbilment minħabba l-produzzjoni ta' kwalità tal-għasel bnin Malti. Speċi endemika ta' [[Naħla|naħal]] tgħix f'din il-gżira.<ref>{{ċita aħbar |kunjom1=Manduca |isem1=Julian |url=http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |pubblikatur=Malta Today |titlu=Controversy over unique Maltese bee population |data=2003-06-29 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20030823104545/http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |arkivju-data=2003-08-23 |lingwa=en}}</ref> == Storja == {{artiklu prinċipali|Storja ta' Malta}} === [[Preistorja|Il-Preistorja]] === L-ewwel abitazzjoni tal-Gżejjer Maltin tmur lura għal madwar is-sena 6500 [[Ante Christum natum|Q.K]]. bil-wasla ta' kaċċaturi [[Mesolitiku|Mesolitiċi]] li probabbilment oriġinaw minn Sqallija. Dan nistgħu narawh minn skoperti mmexxija mill-arkeologa Eleanor Scerri f'Għar tal-Latnija fejn sabu fdalijiet ta' fuklari, għodod tal-ġebel u diversi tipi ta' għadam tal-annimali. Għall-ħabta ta' madwar il-5400 Q.K. waslu f'Malta bdiewa [[Neolitiku|Neolotiċi]] minn Sqallija. Għal mijiet ta' snin dawn kienu jgħixu fi kmamar żgħar bħal giren u fl-għerien. Minn dawn il-bdiewa twieldu bennejja [[Megalitiku|Megalitiċi]] li bnew it-tempji Megalitiċi minn madwar it-3800 sal-2800 Q.K. Malta ġiet diżabitata għal bosta żmien sakemm mbagħad waslu nies ta' [[Żmien il-Bronż]] u abitaw il-gżejjer minn madwar l-2000 sas-750 Q.K. === Il-Feniċi, il-Kartaġiniżi u r-Rumani === Warajhom ġew kummerċjanti Feniċi li kkonoloizzaw lil Malta qrib it-800 Q.K taħt l-isem Ann jew Għonan (𐤀𐤍𐤍‎, ʾNN). Wara l-waqa ta' Feniċja fit-332 Q.K., Malta ġiet taħt [[Kartaġni]] fejn matul dan iż-żmien in-nies f'Malta kkultivaw primarjament iż-żebbuġ u l-ħarrub. Fil-bidu tat-Tieni [[Gwerer Puniċi|Gwerra Punika]] (218 Q.K.), il-gżejjer Maltin waqgħu f'idejn ir-Rumani li għamlu lil Malta u lil [[Għawdex]] muniċipalitajiet. Iżda, f'dan iż-żmien l-influenza Punika baqgħet preżenti f'Malta kif nistgħu naraw miċ-Ċippi ta' Melqart. Meta l-[[Imperu Ruman]] inqasam fi tnejn, Malta għaddiet f'idejn l-Imperu Ruman tal-Punent fit-395. Matul il-waqgħa ta' dan l-Imperu, Malta għaddiet minn bosta ħakmiet differenti waqt l-hekk imsejjaħ Żmien il-Migrazzjoni. Mill-454 sal-464 Malta nħakment mill-Vandali u wara l-464 mill-Ostrogoti. Fil-533, il-gżejjer ġew taħt l-Imperu Ruman tal-Lvant iġifieri l-Imperu Biżantin permezz ta' Belisarius u baqgħet sat-870 fejn ġiet involuta fil-Gwerer bejn l-Għarab u l-Biżantini. === L-Għarab === Fit-870 l-Għarab tad-dinistà Aglabida invadew u ħakmu Malta ħallewha diżabitata sakemm għaddiet minn risistemazzjoni mill-Għarab ta' Sqallija qrib l-1048 fejn din id-distinità laħqet inħakmet taħt id-distinità Fatimida. I-Revoluzzjoni Agrikula Għarbija introduċiet tisqija ġdida, il-qoton, u xi tipi ta' frott. L-lingwa [[Għarbi Sqalli|Sikulo-Għarbija]] ukoll ġiet adettata minn Sqallija li evenwalment evolviet fil-lingwa Maltija. F'dan i-żmien l-Għarab xerrdu t-twemmin [[Iżlam|Iżlamiku]] fost il-Maltin u ta' dan hemm xhieda fl-oqbra Musulmani li nstabu qrib id-Domus Rumana fir-[[Rabat (Malta)|Rabat]]. === Il-Kuruna ta' Aragona === Fl-1091, [[Ruġġieru I ta' Sqallija|il-Konti Ruġġieru]] żbarka Malta b'qawwa militari biex juri l-kobor u s-sovranità tiegħu bħala l-mexxej ta' Malta. Biss hu ma għamel xejn biex ibiddel l-amministrazzjoni Għarbija-Musulmana. Kien fi żmien ir-renju tat-tifel tiegħu, [[Ruġġieru II]], li f'Malta beda jseħħ xi ċaqliq fl-amministrazzjoni influwenzata jew immexxija minn Sqallija. Bil-mod il-mod, l-influwenza tar-renju l-ġdid fi Sqallija u ta' dawk li ġew wara bdiet kulma jmur tinħass, u sal-aħħar tas-seklu ħdax bdiet dieħla sew f'Malta il-kultura Ewropea u t-twemmin Nisrani. Fis-sekli ta' wara u sa ma ġie l-[[Ordni Militari Sovran ta' Malta|Ordni ta' San Ġwann]], Malta ngħatat kemm-il darba mir-Re ta' Spanja lil diversi nies ta' poter li kienu jgħinuh jew finanzjarjament jew inkella militarment. Fl-1492 b'ordni tar-Re Ferdinandu u r-Reġina Isabella, tkeċċew minn Malta l-aħħar nies ta' twemmin Għarbi kif ukoll dawk ta' twemmin [[Ġudaiżmu|Lhudi]]. === [[Ordni ta' San Ġwann|L-Ordni ta' San Ġwann]] === Fl-1530, il-gżejjer Maltin ingħataw lill-Ordni ta' San Ġwann mill-Imperatur [[Karlu V]]. Dawn il-Kavallieri ta' [[demm]] nobbli kienu qed ifittxu art ġdida wara li kienu tkeċċew minn [[Rodi (belt)|Rodi]] mis-Sultan [[Imperu Ottoman|Ottoman]] fl-1522. Meta l-Ordni wasal Malta, il-popolazzjoni tal-Gżejjer Maltin kienet tlaħħaq madwar 20,000 ruħ. Bosta kienu jgħixu fl-[[Mdina|Imdina]], fir-Rabat u fl-irħula ż-żgħar mxerrda ma' Malta u Għawdex. L-Ordni ddeċida li juża l-Forti ta' Sant'Anġlu bħala l-kwartier il-ġdid tiegħu minn fejn imexxi, u r-raħal iż-żgħir tal-[[Birgu]] bħala l-post fejn bosta mill-Kavallieri setgħu jgħixu fi djar separati skont l-ilsien tagħhom. Din l-għażla saret minħabba li l-Ordni kellu x-xwieni tiegħu x'jieħu ħsieb għax dawn kienu importanti bħala servizz ta' komunikazzjoni u utli biex ikunu impurtati f'Malta oġġetti essenzjali. Wara xi ftit żmien, l-Ordni beda jsaħħaħ xi swar kemm ta' Sant'Anġlu kif ukoll madwar il-Birgu. Fuq l-[[L-Isla|Isla]] ttella' l-Forti San Mikiel. Matul is-snin ta' wara, l-attakki tal-furbani Musulmani ma naqsu xejn, u fl-1551, Dragut attakka l-ewwel il-Birgu, imbagħad l-Imdina u wara salpa lejn Għawdex fejn minn hemm kaxkar il-popolazzjoni kollha għal fuq il-bastimenti bħala [[Skjavitù|skjavi]]. Fl-1565, seħħ l-[[Assedju l-Kbir]] hekk kif fit-18 ta' Mejju qawwiet militari Ottomani żbarkaw f'[[Marsaxlokk]] u ħadu posthom f'diversi lokalitajiet strateġiċi madwar il-[[Il-Port il-Kbir|Port il-Kbir]]. Dan l-Assedju dam sejjer sat-8 ta' Settembru, meta l-armata Ottomana ddeċidiet li ssalpa lura minn fejn ġiet. Il-ġurnata tar-rebħa tal-Ordni u l-Maltin fuq l-armata Ottomana għadha sal-lum titfakkar kull sena u hi meqjusa bħala festa nazzjonali. Dan il-jum fil-fatt hu magħruf bħala ''Jum il-Vitorja''. Din ir-rebħa ġiegħlet lil [[Jean Parisot de la Valette|Gran Mastru La Valette]] u l-Kavallieri tal-Ordni jifhmu li issa li ddifendew lilhom infushom u lil Malta u li rebħu l-battalja għandhom iħarsu lejn il-gżejjer Maltin bħala r-residenza l-ġdida tagħhom b'mod permanenti. Dlonk La Valette ordna li tinbena belt ġdida ffortifikata fuq l-Għolja Xiberras. Din il-belt setgħet tiddefendi l-Port il-Kbir, dak ta' [[Port ta’ Marsamxett|Marsamxett]] u l-ibliet tal-madwar. Din il-belt il-ġdida ngħatat l-isem tal-Gran Mastru fundatur tagħha u saret il-belt kapitali ta' Malta. === Il-Franċiż === L-Ordni dam Malta sal-1798 meta mbagħad kellu jċedi għall-qawwa militari u r-rieda ta' [[Napuljun Bonaparte|Napuljun]] hekk kif dan wasal Malta fid-9 ta' Ġunju. Fit-2 ta' Settembru ta' wara, il-Maltin qamu kontra l-[[Malta taħt il-Franċiżi|Franċiżi]] u bdew imblokk militari kontra t-truppi barranin li kellhom jissakkru wara s-swar tal-Belt u t-Tlett Ibliet tal-Kottonera. Bl-għajnuna tat-truppi Brittaniċi li Nelson stazzjona kemm fuq l-art kif ukoll bil-bastimenti Brittaniċi li żammew l-imblokk minn fuq il-baħar qrib il-kosta, wara sentejn il-Franċiżi kellhom iċedu l-armi u tkeċċew minn Malta. Il-Patt ta' Paċi li sar, kien iffirmat bejn il-Franċiżi u l-Brittaniċi, għax il-Maltin ma tħallewx jipparteċipaw f'dan il-ftehim. === L-Imperu Brittaniku === B'hekk Malta waqgħet taħt amministrazzjoni ta' 'protettorat' taħt il-Gran Brittanja. Sir Alexander John Ball sar l-ewwel Kummissarju Ċivili. Fl-1814, bħala parti mit-Trattat ta' Pariġi, Malta uffiċjalment saret tagħmel parti mill-[[Imperu Brittaniku|Imperu Brittanniku]] biex b'hekk saret bażi navali ta' importanza kbira għall-Gran Brittanja fil-[[Baħar Mediterran|Mediterran]]. Dan ir-rwol baqa' dejjem importanti kemm fis-seklu 19 kif ukoll fis-seklu 20. Malta kellha rwol importanti ħafna fit-[[Tieni Gwerra Dinjija]], minħabba li kienet fuq ir-rotta strateġika u importanti tal-Forzi tal-Assi, bejn l-[[Italja]] u t-Tramuntana tal-[[Afrika]], fejn Rommel kien qed jieħu l-artijiet minn taħt idejn l-għadu. Malta sofriet aktar minn 3,000 attakk mill-ajru, għall-ewwel mill-Qawwa Ajrunawtika Taljana u mbagħad mill-Fliegerkorps [[Ġermanja|Ġermaniż]] li kien stazzjonat fi Sqallija. === L-Indipendenza === Malta ngħatat l-indipendenza tagħha fil-21 ta' Settembru 1964, b'arranġament li kien iħalli l-flotta Brittanika tibqa' tuża lil Malta bħala bażi navali - dan biex jagħti n-nifs lill-Gvern Malti jibni l-ekonomija l-ġdida b'mod kummerċjali u liberu u mhux aktar ibbażata fuq il-preżenza militari tal-Brittaniċi. Dan il-ftehim iġġedded fl-1971 u l-Flotta Navali Rjali Brittanika baqgħet tuża lil Malta bħala bażi militari sal-31 ta' Marzu 1979. Malta baqgħet membru tal-[[Commonwealth tan-Nazzjonijiet|Commonwealth]] u saret Repubblika fl-1974. F'referendum li sar f'April 2003, il-votanti wrew ir-rieda tagħhom li Malta tidħol fl-Unjoni Ewropea, biex b'hekk Malta saret membru sħiħ fl-1 ta' Mejju 2004. == Lingwa == {{artiklu prinċipali|Lingwa Maltija}} [[Stampa:Malta - Zurrieq - Triq il-Belt Valletta 01 ies.jpg|nofs|daqsminuri|Sinjal tat-triq fiż-[[Żurrieq]] ]] Illum il-Malti stabbilit u meqjus bħala l-lingwa franka tal-poplu Malti waqt li l-Ingliż fl-istess ħin jaqsam mal-Malti l-istat ta' lingwa uffiċjali. Il-lingwa Maltija tmur lura lejn l-aħħar parti tad-disa' seklu għall-ħabta tat-870 W.K. meta l-Għarab invadew lil Malta. L-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]] baqa' jinfluwenza lill-Malti għal bosta sekli, kif naraw mill-''[[Cantilena]]'' ta' [[Pietru Caxaro]] li nkitbet lejn l-aħħar kwart tas-seklu ħmistax. Il-kliem kollu ta' din il-[[poeżija]], ħlief għal kelma waħda, huma kollha kliem li ġejjin mill-Għarbi. Aktar ma għadda ż-żmien, it-Taljan u l-Isqalli bdew jinfluwenzaw il-vokabularju li l-Maltin kienu jużaw. [[Mikiel Anton Vassalli]] (1764-1829) jgħid li l-Malti ta' madwar il-Port kien difettuż għax bosta minnu kien kliem li ġej mit-Taljan. Mas-seklu dsatax ħafna kliem Taljan kien stabbilixxa ruħu sew. Mal-ewwel deċennji tas-seklu għoxrin daħlu ħafna kliem fl-ilsien Malti tant li meta wieħed jifli r-riklami fil-kotba ta' dak iż-żmien, insibu li bosta termini bdew ikunu bl-Ingliż. Fl-1935, l-Ingliż u l-Malti ħadu post it-Taljan b'mod uffiċjali. Ironikament, kien fiż-żmien li l-Brittaniċi kienu bdew jitilfu, lejn l-aħħar tas-snin ħamsin u tas-snin sittin, li l-interess f'Malta lejn l-Ingliż beda jikber b'pass aktar mgħaġġel u sar l-aktar ilsien barrani studjat fl-iskejjel. Dan anki minħabba l-ħtieġa ta' bosta eluf ta' Maltin li xtaqu jemigraw lejn pajjiżi u kontinenti fejn l-Ingliż kien mitkellem. Il-ħajra lejn l-ilsien Ingliż kompliet kibret aktar u aktar meta l-films u l-[[mużika]] kif ukoll il-qari tal-kotba u r-rivisti Ingliżi u [[Stati Uniti|Amerikani]] kienu saru aktar popolari fost il-Maltin. == Festi nazzjonali == Dawn huma l-ħames festi nazzjonali ċċelebrati f'Malta: * [[Jum il-Ħelsien (Malta)|Jum il-Ħelsien]] (31 ta' Marzu 1979) * [[Is-Sette Giugno|Sette Giugno]] (7 ta' Ġunju 1919) * [[Jum il-Vitorja]] (8 ta' Settembru 1565 u 8 ta' Settembru 1943) * [[Jum l-Indipendenza (Malta)|Jum l-Indipendenza]] (21 ta' Settembru 1964) * [[Jum ir-Repubblika (Malta)|Jum ir-Repubblika]] (13 ta' Diċembru 1974) Uħud minn dawn il-festi huma marbuta ma' diversi tradizzjonijiet, fosthom ir-[[Regatta Nazzjonali Maltija|regatta]] fil-Port il-Kbir nhar [[Jum il-Ħelsien (Malta)|Jum il-Ħelsien]] u [[Jum il-Vitorja]]. Minbarra dawn il-ħames festi, hemm ukoll għadd ta' festi pubbliċi marbuta mar-reliġjon u t-tradizzjonijiet li ssawru magħhom. Fosthom insibu l-[[Imnarja]] (29 ta' Ġunju), [[Santa Marija]] (15 ta' Awissu), il-miġja ta' San Pawl f'Malta (10 ta' Frar) u l-festa tal-Immakulata Kunċizzjoni ([[8 ta' Diċembru]]). == Med.tv Susannah Camilleri Cornerline, Triq Dun Karm, Birkirkara BKR 9039, Malta == Med.tv: Explore the Mediterranean Like Never Before. Med.tv is your ultimate gateway to the Mediterranean's vibrant culture, fascinating history, thriving business landscape, breathtaking travel destinations, and stunning natural beauty. Whether you're an avid traveller, a business professional, or simply captivated by the charm of this region, Med.tv offers an immersive experience that brings the Mediterranean to life. A Journey Through the Mediterranean From the sun-drenched shores of Greece to the rolling hills of Tuscany, and from the vibrant traditions of the Middle East to the cosmopolitan cities of Spain, Med.tv offers a closer look at this extraordinary region. Our diverse content caters to every interest: Travel & Tourism - Explore iconic destinations, hidden gems, and cultural festivals. Whether seeking historic landmarks or seaside escapes, Med.tv is your guide. Culture & Heritage - Discover centuries of Mediterranean history through art, architecture, music, and traditions with exclusive documentaries and expert interviews. Business & Investment - Get insights into the Mediterranean's thriving economy, from tourism and real estate to agriculture and technology. Stay informed with market trends and industry leader perspectives. Cuisine & Gastronomy - Indulge in the flavors of the Mediterranean. From traditional recipes to modern interpretations, Med.tv connects you to local chefs, culinary events, and so very delicious. = Med.tv Susannah Camilleri Cornerline, Triq Dun Karm, Birkirkara BKR 9039, Malta == Politika == {{artiklu prinċipali|Politika ta' Malta}} [[Stampa:Malta’s Parliament building in Valletta (cropped).jpg|nofs|daqsminuri|Il-bini tal-[[Parlament ta' Malta|Parlament ta’ Malta]] fil-[[Belt Valletta]]]] Malta hija repubblika demokratika b'parlament elett kull ħames snin jew kif ikun hemm il-ħtieġa skont is-sitwazzjoni politika. <gallery mode="packed"> Stampa:Robert Abela - Official Portrait 2022 (cropped).jpg|Il-Prim Ministru [[Robert Abela]] </gallery>Il-poteri eżekuttivi tal-Gvern huma f'idejn il-[[Prim Ministru ta' Malta|Prim Ministru]], magħżul mill-partit rebbieħ fl-elezzjoni. Il-[[President ta' Malta|President]] għandu r-rwol li jirrappreżenta lil Malta barra l-pajjiż u li jaġixxi b'mod imparzjali f'affarijiet ta' importanza kostituzzjonali. Il-Gvern hu wkoll assistit fit-tmexxija tiegħu f'kull belt u raħal f'Malta u Għawdex minn kumitati amministrattivi, magħrufa bħala [[Kunsilli lokali ta' Malta|Kunsilli Lokali]]. Malta hi repubblika<ref>{{ċita web|url=https://legislation.mt/eli/const/mlt |titlu=Kostituzzjoni ta' Malta |sit=Leġiżlazzjoni Malta |lingwa=mt |data-aċċess=2021-03-30}}</ref> li għandha s-sistema parlamentari u l-amministrazzjoni pubblika mfassla fuq is-[[sistema Westminster|sistema ta' Westminster]]. Mill-1960 sal-1995, skont l-istatistika li nġabret fl-elezzjonijiet tal-kunsilli lokali, Malta kellha t-tieni l-ogħla rata fid-dinja ta' nies li kienu eleġibbli li jivvutaw u li ħarġu jivvutaw (u l-ogħla waħda minn nazzjonijiet mingħajr votazzjoni obbligatorja).<ref>{{ċita ktieb |kunjom1=Franklin |isem1=Mark N. |kapitlu=Electoral Participation |editur-kunjom1=Niemi |editur-isem1=Richard |editur-kunjom2=Weisberg |editur-isem2=Herbert |titlu=Controversies in Voting Behavior |edizzjoni=4ba |pubblikatur=CQ Press |data=2001 |lingwa=en |isbn=978-1568023342}}</ref> Il-[[Kamra tad-Deputati ta' Malta|Kamra tad-Deputati]] tiġi eletta kull ħames snin u hi magħmula minn ħamsa u sittin membru parlamentari. Madanakollu, meta partit jikseb il-maġġoranza tal-voti imma mhux tas-siġġijiet, il-partit jingħata aktar siġġijiet biex jiġi assigurat maġġoranza parlamentari. Il-[[Kostituzzjoni ta’ Malta|Kostituzzjoni ta' Malta]] tgħid li l-President għandu jaħtar bħala Prim Ministru dak il-membru tal-Kamra li hu l-aktar kapaċi li jmexxi l-maġġoranza fil-Kabinett. L-istess President normalment jaħtar, fuq rakkomandazzjoni tal-Prim Ministru, il-ministri li għandhom imexxu kull ministeru.<ref>[https://web.archive.org/web/20160311114142/http://opm.gov.mt/segretarjat-tal-prim-ministru?l=2 Segratarjat tal-Prim Ministru], Uffiċċju tal-Prim Ministru</ref> Kandidati għal xi postijiet vakanti jiġu determinati bil-maġġoranza tal-voti li jkunu ġabu fl-elezzjoni preċedenti. Il-President tar-Repubblika jiġi elett kull ħames snin mill-Kamra tad-Deputati. F'Malta hawn diversi partiti. Il-partiti politiċi l-kbar huma l-[[Partit Nazzjonalista (Malta)|Partit Nazzjonalista]], li hu partit [[Demokrazija Kristjana|Demokratiku Kristjan]], u l-[[Partit Laburista (Malta)|Partit Laburista]], li hu partit [[Soċjaliżmu Demokratiku|Soċjal-Demokratiku]]. Il-Partit Laburista jinsab attwalment fil-Gvern u l-Prim Ministru huwa [[Robert Abela]]. Il-Partit Nazzjonalista jinsab fl-oppożizzjoni. Il-[[Partit Demokratiku (Malta)|Partit Demokratiku]] li tela' fuq il-lista tal-Partit Nazzjonalista, għandu żewġ siġġijiet. Apparti dawn il-partiti, hemm ukoll partiti iżgħar li mhumiex eletti u rrappreżentati fil-Kamra tad-Deputati. Malta saret membru fl-Unjoni Ewropea fl-2004. Fl-2008, Malta bdiet tagħmel parti miż-żona tal-ewro. Fil-21 ta' Diċembru 2007, Malta implimentat it-[[Trattat ta' Schengen]].<ref>{{ċita web|url=http://ec.europa.eu/snapshot2007/travel/travel_mt.htm|titlu=L-Ewropa u int fl-2007, Estiż l-ivvjaġġar mingħajr passaport|sit=Kummissjoni Ewropea|lingwa=mt|data-aċċess=2009-04-29|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110323212527/http://ec.europa.eu/snapshot2007/travel/travel_mt.htm|arkivju-data=2011-03-23}}</ref> Il-kontrolli fil-fruntieri baqgħu jsiru fl-ajruporti sa Marzu 2008. === Diviżjonijiet amministrattivi === {{artiklu prinċipali|Kunsilli lokali ta' Malta}} [[Stampa:Malta - administrative division.svg|daqsminuri|250x250px|Diviżjonijiet amministrattivi ta' Malta]] L-Att tal-Kunsilli Lokali tal-1993 (Att XV tal-1993) ġie ppubblikat fit-30 ta' Ġunju 1993, fejn qasam lill-gżejjer Maltin f'54 kunsill lokali f'Malta u 14-il kunsill lokali f'Għawdex b'kull kunsill responsabbli għall-amministrazzjoni tal-belt jew tar-raħal tiegħu. Ir-responsabbiltà amministrattiva hi mqassma bejn il-kunsilli lokali u l-gvern ċentrali. L-abitanti li huma eleġibbli għall-votazzjoni jeleġġu l-kunsill tagħhom kull tliet snin. Is-sindku hu l-kap tal-kunsill lokali u r-rappreżentant tal-kunsill b'kull effett taħt l-Att. Is-Segretarju Eżekuttiv, li jiġi appuntat mill-Kunsill, hu l-kap eżekuttiv, amministrattiv u finanzjarju tal-Kunsill. Il-kunsilliera l-oħra eletti mill-elezzjoni tal-kunsilli jieħdu d-deċiżjonijiet flimkien mas-sindku. Il-kunsilli lokali huma responsabbli għall-ħarsien u tisbiħ tal-lokalità, l-allokazzjoni tal-gwardjani lokali u l-ġbir tal-iskart. Il-kunsilli lokali jieħdu ħsieb ċerti doveri amministrattivi għall-Gvern Ċentrali, bħal ġbir ta' fondi u kirjiet tal-gvern u jirrispondu għall-ilmenti li għandhom x'jaqsmu mal-ambjent tal-lokalità u kif dan jaffettwa lir-residenti. '''<big>Militari</big>''' [[Stampa:Malta armed forces marine ships 02.jpg|nofs|daqsminuri|Vapur tal-għassa Malti f’[[Hay Wharf]], [[Furjana|il-Furjana]]]] L-għanijiet tal-[[Forzi Armati ta’ Malta]] (AFM) huma li żżomm organizzazzjoni militari bl-għan primarju li tiddefendi l-integrità tal-gżejjer skont ir-rwoli tad-difiża kif stabbiliti mill-gvern b’mod effiċjenti u kost-effettiv<ref>{{Ċita web|url=https://afm.gov.mt/en/Pages/AFM.aspx|titlu=Armed Forces of Malta|sit=afm.gov.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. Dan jinkiseb billi ssir enfasi fuq iż-żamma tal-ilmijiet territorjali ta’ Malta u l-integrità tal-ispazju tal-ajru. L-AFM tinvolvi ruħha wkoll fil-ġlieda kontra t-terroriżmu, il-ġlieda kontra t-traffikar illeċitu tad-droga, it-tmexxija ta’ operazzjonijiet u rondi kontra l-immigranti illegali, u operazzjonijiet ta’ sajd kontra l-illegali, it-tħaddim ta’ servizzi ta’ tfittxija u salvataġġ (SAR), u sigurtà fiżika jew elettronika u sorveljanza ta’ postijiet sensittivi. Iż-żona ta' tfittxija u salvataġġ ta' Malta testendi mil-lvant tat-Tuneżija sal-punent ta' Kreta, żona ta' madwar 250,000 km2 (97,000 sq mi). [[Stampa:Police car in Malta 02.JPG|nofs|daqsminuri|Karozza tal-pulizija]] Bħala organizzazzjoni militari, l-AFM tipprovdi appoġġ ta’ backup lill-Korp tal-[[Il-Korp tal-Pulizija ta’ Malta|Pulizija ta’ Malta]] (MPF) u dipartimenti/aġenziji oħra tal-gvern f’sitwazzjonijiet kif meħtieġ b’mod organizzat u dixxiplinat f’każ ta’ emerġenzi nazzjonali (bħal diżastri naturali) jew sigurtà interna u rimi tal-bombi<ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/bir-ritratti-il-korp-tal-pulizija-buniformi-gdida-1/|titlu=|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20241226155407/https://one.com.mt/bir-ritratti-il-korp-tal-pulizija-buniformi-gdida-1/|arkivju-data=2024-12-26|url-status=dead}}</ref>. Fl-2020, Malta ffirmat u rratifikat it-trattat tan-NU dwar il-Projbizzjoni tal-Armi Nukleari<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/104847/nuclear_arms_prohibition_treaty_ratified_by_foreign_minister|titlu=Nuclear arms prohibition treaty ratified by foreign minister|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en|titlu=United Nations Treaty Collection|sit=treaties.un.org|lingwa=EN|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. '''<big>Drittijiet tal-bniedem</big>''' Malta hija meqjusa bħala wieħed mill-aktar pajjiżi li jappoġġjaw lill-[[LGBT]] fid-dinja, u kienet l-ewwel nazzjon fl-[[Unjoni Ewropea]] li pprojbixxa t-terapija ta’ konverżjoni. Malta wkoll tipprojbixxi kostituzzjonalment id-diskriminazzjoni bbażata fuq id-diżabilità. Il-leġislazzjoni Maltija tirrikonoxxi żwiġijiet kemm ċivili kif ukoll kanoniċi (ekkleżjastiċi). Annullamenti mill-qrati ekkleżjastiċi u ċivili mhumiex relatati u mhux bilfors ikunu approvati reċiprokament. Malta vvutat favur il-leġiżlazzjoni tad-divorzju f’referendum li sar fit-28 ta’ Mejju 2011<ref>{{Ċita web|url=https://www.illum.com.mt/ahbarijiet/politika/41271/iddifferenza_bejn_ilvoti_li_ma_nabrux_bejn_dawk_tarreferendum_huma_biss_ta_150|titlu=150 biss id-differenza bejn il-voti li ma nġabrux fir-referendum tad-divorzju|sit=Illum.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2017-09-27/local-news/UN-equality-head-praises-Malta-as-beacon-of-human-rights-for-LGBTIQ-issues-6736179515|titlu=UN equality head praises Malta as ‘beacon of human rights for LGBTIQ issues’ - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/57877/malta_ranked_first_in_european_rainbow_map_of_lgbtiq_rights|titlu=}}</ref>. L-abort f’Malta huwa illegali. Hija u l-Polonja huma l-uniċi membri tal-[[Unjoni Ewropea]] bi projbizzjonijiet kważi totali fuq il-proċedura. M'hemm l-ebda eċċezzjoni għall-istupru jew l-inċest. Fil-21 ta’ Novembru 2022, il-gvern immexxi mill-Partit Laburista ppropona abbozz ta’ liġi li “jintroduċi klawżola ġdida fil-kodiċi kriminali tal-pajjiż li tippermetti t-tmiem ta’ tqala jekk il-ħajja tal-omm tkun f’riskju jew jekk saħħtha tkun f’periklu serju”. Mill-2023, ġiet miżjuda eċċezzjoni biex tippermetti l-abort biss jekk il-ħajja tal-omm tkun f’riskju<ref>{{Ċita web|url=https://charliehebdo.fr/2022/03/societe/feminisme/malte-alors-accouchement-ivg-ca-vient/|titlu=Malte : Alors, l’accouchement de l’IVG, ça vient ?|kunjom=Charlie|isem=Je suis|data=2022-03-23|sit=charliehebdo.fr|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://apnews.com/article/abortion-health-religion-europe-malta-4a20fcad6313c1414a843dbbb364e726|titlu=Malta proposes bill to ease EU's strictest anti-abortion law|data=2022-11-21|sit=AP News|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. == Ġeografija == {{artiklu prinċipali|Ġeografija ta' Malta}} [[Stampa:Malta from space via laser ESA378503.jpg|nofs|daqsminuri|Malta mill-ispazju ]] Il-gżejjer Maltin huma arċipelagu li jinsabu f'nofs il-Baħar Mediterran madwar 93 km fin-Nofsinhar ta' Sqallija. Huma biss it-tliet gżejjer, Malta, Għawdex u [[Kemmuna]] li huma abitati. Il-gżejjer iż-żgħar, bħal [[Filfla]], [[Kemmunett]] u l-[[Gżejjer ta' San Pawl]] huma diżabitati. Malta hi miżgħuda b'bajjiet u wħud minnhom jipprovdu wkoll portijiet tajbin. Il-gżejjer tal-arċipelagu ġew iffurmati mis-sediment ta' qiegħ il-baħar miljuni ta' snin ilu (fiż-Żmien Plioċen). Meta dan is-sediment issolidifika u bil-mod il-mod inkixef f'wiċċ l-ilma dawn biż-żmien, l-aktar dak Tas-Silġ, ingħaqdu ma' Sqallija. Dan il-pont ma kienx jibqa' sejjer lejn l-Afrika minħabba l-widien profondi immens ta' taħt il-baħar li jeżistu bejn Malta u l-Afrika.<ref>{{ċita rivista |kunjom1=Mannion |isem1=A. M. |kunjom2=Vogiatzakis |isem2=I. N. |url=http://www.reading.ac.uk/web/files/geographyandenvironmentalscience/GP183_Island_Landscapes_AMMINV_1Aa.pdf |titlu=Island Landscape Dynamics: Examples from the Mediterranean |data=2007 |rivista=Geographical Paper |numru=183 |lingwa=en}}</ref> L-arċipelagu jinsab f'tarf il-plakka tettonika Afrikana, bil-konfini tiegħu jmissu mal-plakka Ewroasjatika.<ref>{{ċita mappa |url=http://earth.geology.yale.edu/RETREAT/maps/Mediterranean%20map2001sheet1%20tectonics&kinematics.jpg |titlu=Geodynamic Map of the Mediterranean |pubblikatur=Commission for the Geological Map of the World |edizzjoni=1el |skala=1:13,000,000 |format=JPG |data-aċċess=2009-04-29 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100214144714/http://earth.geology.yale.edu/RETREAT/maps/Mediterranean%20map2001sheet1%20tectonics&kinematics.jpg |arkivju-data=2010-02-14}}</ref> Għal mijiet ta' snin, Malta kienet meqjusa bħala gżira tal-Afrika ta' fuq.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Falconer|isem=William|kunjom2=Falconer|isem2=Thomas|data=2009-09|titlu=Dissertation on St. Paul's Voyage|url=https://books.google.com.mt/books?id=B3Q29kWRdtgC&pg=PA50&redir_esc=y|lingwa=en|iktar=Google-Books-ID: B3Q29kWRdtgC|pubblikatur=BiblioBazaar}}</ref> Il-qiegħ tal-baħar madwar il-gżejjer ta’ Malta jżomm traċċi ta’ karatteristiċi ġeomarini antiki, li jissuġġerixxu skoperti arkeoloġiċi potenzjali li jistgħu jitfgħu dawl fuq l-ambjent preistoriku tar-reġjun.<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltainfoguide.com/where-is-malta.html|titlu=Where Is Malta? {{!}} World Map, Facts, People & History of Malta|sit=Malta Info Guide|lingwa=en|data-aċċess=2024-11-17}}</ref> Il-pajsaġġ tal-gżejjer Maltin attwalment huwa kkaraterizzat minn għoljiet baxxi b'għelieqi mtarrġin. L-ogħla punt hu [[Ta' Dmejrek]], 253 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar, qrib [[Ħad-Dingli]]. Ċerti widien fil-gżejjer Maltin jimtlew bl-ilma ġieri tax-xita li jdum għaddej għal ċertu żmien biss, u li jinxef wara ċertu żmien, l-aktar fis-sajf. Ma jeżistux [[xmara|xmajjar]] jew għadajjar ta' ċertu kobor b'mod permanenti. Postijiet f'Malta fejn hemm xi sorsi tal-ilma magħrufa huma, Wied il-Qlejgħa (iċ-Chadwick Lakes), il-[[Baħrija]], l-[[L-Imtaħleb|Imtaħleb]] u San Martin, waqt li f'Għawdex hemm il-[[Wied tal-Lunzjata]]. === Gżejjer żgħar, blat fil-baħar u skolli === Gżejjer żgħar li jiffurmaw parti mill-arċipelagu jinkludu lil Kemmunett (diżabitata), Filfla (riżerva naturali diżabitata), il-[[Ġebla tal-Ġeneral]] (diżabitata), il-[[Gżira Manoel]] (li hi magħquda mal-lokalità tal-[[Gżira (lokalità)|Gżira]] permezz ta' pont żgħir), u l-Gżejjer ta' San Pawl (diżabitati). Il-gżejjer Maltin huma dawn is-segwenti: {| class="multicol" style="width:100%;" | width="33%" align="left" valign="top" | * Delmarva * Filfla * Ġebel Fessej * Ġebel ta' Bejn il-Kmiemen * Ġebla ta' Sala * Ġebla taċ-Ċawla * Ġebla tal-Ġeneral * Ġebla tal-Għallis * Ġebla tal-Ħalfa * Gżejjer ta' San Paw<nowiki/>l/Selmunett | width="33%" align="left" valign="top" | * Gżira ta' Malta * Gżira Manoel * Għawdex * Kemmuna * Kemmunett * Mistra * Skoll tal-Barbaġanni * Ta' Fraben * Xrob l-Għaġin |} === Klima === {{artiklu prinċipali|Klima ta' Malta}} [[Stampa:Valletta-view-from-senglea.jpg|thumb|left|500px|Malta ġeneralment tgawdi minn klima Mediterranja]] Il-[[Klima ta' Malta|klima]] hi waħda Mediterranja, bi xtiewi moderati u umdużi, u bi sjuf sħan u xotti. M'hemm l-ebda staġun sħun fejn il-pjanti jorqdu, minkejja li l-iżvilupp tal-pjanti jista' jiġi osservat xi ftit f'xitwa b'kesħa li ma tkunx normali, u s-sħana u l-aridità tas-sajf jistgħu jwasslu biex il-veġetazzjoni tkun dgħajfa. L-inqas temperatura qatt irreġistrata kienet fid-19 ta' Frar 1895, fil-Belt Valletta, meta t-temperatura niżlet għal 1.2°C, waqt li l-ogħla waħda laħqet it-43.8°C f'Awwissu tal-1999.<ref>{{ċita web |url=http://www.maltaweather.com/archives/tmaxhigh.shtml |titlu=Highest Maximum Temperature (Celsius) |sit=MaltaWeather.com |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150330062131/http://maltaweather.com/archives/tmaxhigh.shtml |arkivju-data=2015-03-30 |lingwa=en}}</ref> Kienu ftit l-okkażjonijiet fejn ġiet irreġistrata xi preċipitazzjoni ta' borra, u dawn kienu fi Frar 1895, f'Jannar 1905 u fil-31 ta' Jannar 1962. Il-bidla fil-klima wasslet biex id-differenza li hemm bejn l-ogħla u l-inqas temperaturi tiżdied, u dan ħafna drabi jwassal għal staġuni b'temp instabbli. Dawn l-aħħar snin kienu rreġistrati wkoll każi aktar frekwenti ta' borra u silġ li laqtu lill-gżejjer.<ref>{{ċita aħbar |kunjom1=Fenech |isem1=Ingrid |url=http://www.maltarightnow.com/Default.asp?module=news&at=It-Temp+fl-2008&t=a&aid=99809315&cid=19 |titlu=It-Temp fl-2008 |pubblikatur=MaltaRightNow.com |data=2009-01-01 |data-aċċess=2009-04-03 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120109231709/http://www.maltarightnow.com/Default.asp?module=news&at=It-Temp+fl-2008&t=a&aid=99809315&cid=19 |arkivju-data=2012-01-09 |lingwa=mt }}</ref> Il-provista tal-ilma toffri sfida għal Malta, peress li fiż-żmien sħun tas-sajf il-preċipitazzjoni tkun waħda minima filwaqt li dan ikun ukoll iż-żmien fejn l-ilma jkun użat l-iktar. Din il-problema tinħass ukoll matul ix-xitwa minħabba x-xita qawwija li tagħmel, li ħafna drabi tkompli nieżla fil-baħar minflok tippenetra fl-art. Malta tiddependi fuq ir-riżervi ta' taħt l-art tal-ilma ħelu (40 fil-mija), li jinġieb minn sistema ta' riżervi tal-ilma msejħin galleriji, bħal pereżempju, [[Ta' Kandja]], b'fond ta' madwar 97 metru. Aktar minn nofs l-ilma tax-xorb ta' Malta huwa prodott permezz tad-desalinazzjoni (60 fil-mija), li twassal għal aktar użu ta' kombustibbli fossili u għal aktar tniġġis.<ref>{{ċita aħbar|kunjom1=McGrath|isem1=Matt|data=2007-04-04|titlu=Briney future for vulnerable Malta|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6525069.stm|lingwa=en|pubblikatur=BBC News}}</ref> {{Infobox Temp |l-ewwel_metrika=yes |linja_waħda=yes |post=&nbsp;Malta |Jan_Hi_°C = 15 |Fra_Hi_°C = 15 |Mar_Hi_°C = 16 |Apr_Hi_°C = 18 |Mej_Hi_°C = 22 |Ġun_Hi_°C = 26 |Lul_Hi_°C = 30 |Aww_Hi_°C = 30 |Set_Hi_°C = 27 |Ott_Hi_°C = 23 |Nov_Hi_°C = 19 |Diċ_Hi_°C = 16 |Year_Hi_°C = 21 |Jan_Lo_°C = 9 |Fra_Lo_°C = 9 |Mar_Lo_°C = 10 |Apr_Lo_°C = 12 |Mej_Lo_°C = 15 |Ġun_Lo_°C = 18 |Lul_Lo_°C = 21 |Aww_Lo_°C = 22 |Set_Lo_°C = 20 |Ott_Lo_°C = 17 |Nov_Lo_°C = 13 |Diċ_Lo_°C = 11 |Year_Lo_°C = 15 |Jan_MEDJA_°C = 12 |Fra_MEDJA_°C = 12 |Mar_MEDJA_°C = 13 |Apr_MEDJA_°C = 15 |Mej_MEDJA_°C = 18 |Ġun_MEDJA_°C = 22 |Lul_MEDJA_°C = 26 |Aww_MEDJA_°C = 26 |Set_MEDJA_°C = 24 |Ott_MEDJA_°C = 21 |Nov_MEDJA_°C = 16 |Diċ_MEDJA_°C = 13 |Year_MEDJA_°C = 18 |Jan_Preċip_ċm = 8 |Fra_Preċip_ċm = 5 |Mar_Preċip_ċm = 4 |Apr_Preċip_ċm = 2 |Mej_Preċip_ċm = 1 |Ġun_Preċip_ċm = 0 |Lul_Preċip_ċm = 0 |Aww_Preċip_ċm = 0 |Set_Preċip_ċm = 3 |Ott_Preċip_ċm = 7 |Nov_Preċip_ċm = 9 |Diċ_Preċip_ċm = 10 |Year_Preċip_ċm = 53 |sors1 = Weatherbase<ref>{{Ċita web|url=http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=79561&refer=&units=metric|titlu=Valletta, Malta Travel Weather Averages (Weatherbase)|sit=Weatherbase|data-aċċess=2024-08-25|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160403141404/http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?refer=&s=79561&units=metric|arkivju-data=2016-04-03|url-status=dead}}</ref> |aċċess = }} == Ekonomija == {{artiklu prinċipali|Ekonomija ta' Malta}} [[Stampa:Malta - Valletta - Triq il-Papa Piju V - Central Bank of Malta 03 ies.jpg|nofs|daqsminuri|[[Bank Ċentrali ta' Malta|Bank Ċentrali ta’ Malta]], [[Triq il-Papa Piju V]] fil-[[Belt Valletta]].]] L-ekonomija ta' Malta hi bbażata fuq diversi setturi, kemm dawk tal-manifattura kif ukoll tas-servizzi. L-uniċi riżorsi naturali u tanġibbli huma l-blat tal-Franka u tal-Qawwi/taż-Żonqor, u l-baħar ta' madwar il-gżejjer. Minn tal-ewwel jitqatta' l-ġebel tal-franka għall-bini kif ukoll jittieħed żrar u trab mill-ġebla ta' qawwi l-aktar biex titħallat mas-siment<ref>{{Ċita web|url=https://ekonomija.gov.mt/|titlu=Home|sit=ekonomija|lingwa=mt|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. L-ekonomija tiddependi ħafna fuq il-kummerċ u l-investiment barrani, l-aktar fil-manifattura ta' bosta prodotti. Hawn ħames żoni industrijali fejn jiġu prodotti tant kwalitajiet ta' oġġetti bħal, għodda ta' inġinerija speċjalizzata, u komponenti tagħhom, oġġetti tal-plastik, kimika, oġġetti elettroniċi jew komponenti tagħhom, tessuti, ikel, xorb u tant affarijiet oħra. Dawn kollha jaħdmu f'suq liberu. L-aktar setturi importanti tal-ekonomija ta' Malta fl-2018 kienet il-manifattura u l-esportazzjoni tal-prodotti tagħhom, it-turiżmu, il-qasam finanzjarju, l-avjazzjoni, il-Port frank u s-servizzi tal-ikel. Il-kummerċ fl-UE jammonta għal 57% tal-esportazzjonijiet ta' Malta (il-[[Ġermanja]] 16%, l-[[Italja]] 12% u [[Franza]] 11%), filwaqt li barra mill-UE 6% jmorru kemm f'[[Singapor|Singapore]] kif ukoll fil-[[Ġappun]].<ref name="EU"/> F'termini ta' importazzjonijiet, 72% jiġu minn Stati Membri tal-UE (l-[[Italja]] 25% u l-[[Ġermanja]] 8%), filwaqt li barra mill-UE 4% jiġu miċ-[[Ċina]] u 3% mill-[[Indja]].<ref name="EU"/> === Storja tal-ekonomija === Qabel l-1800, Malta kellha vera ftit industriji, apparti dik tal-[[qoton]], it-[[tabakk]], u tat-tarzna. L-Ingliżi bdew jibnu it-tarzna u bosta baċiri mill-1848 'l hinn. Fi żmien il-gwerer fil-Mediterran li l-Ingliżi kienu involuti fihom, l-ekonomija ta' Malta kienet tmur tajjeb. Eżempju ta' dan kienet il-Gwerra tal-Krimea (1854 - 1856). Fl-1869, mal-ftuħ tal-Kanal tas-Swejz kien hemm żieda massiva fil-vapuri li kienu jidħlu Malta. L-ekonomija tal-Mediterran ġiet ideskritta bħala "Awtostrada" tan-negozju tad-dinja, u numru ta' vapuri kienu jidħlu Malta għal [[faħam]] u proviżjon ieħor qabel ikomplu bil-vjaġġi tagħhom lejn l-Eġittu u [[Oċean Indjan|l-Oċean Indjan]]. Bejn l-1871 u l-1881, 8,000 ħaddiem sabu xogħol fit-tarzni. In-negozjanti kienu ngħaqdu bħala assoċjazzjoni u fl-1856 inbniet ''La Borsa'' (''The Exchange'') fi triq ir-Repubblika (dak iż-żmien imsejħa Strada Rjali). Fil-Borsa kien hemm żewġ banek. '''<big>Bankarja u finanzi</big>''' [[Stampa:Portomaso Business Tower (25689178531).jpg|xellug|daqsminuri|[[Portomaso|Portomaso Business Tower]], it-tieni l-ogħla bini f’Malta]] L-akbar żewġ banek kummerċjali huma l-[[Bank of Valetta|Bank of Valletta]] u l-[[HSBC Bank Malta]]. Banek diġitali bħal Revolut żdiedu wkoll fil-popolarità. Il-[[Bank Ċentrali ta' Malta]] għandu żewġ oqsma ewlenin ta' responsabbiltà: il-formulazzjoni u l-implimentazzjoni tal-politika monetarja u l-promozzjoni ta' sistema finanzjarja soda u effiċjenti. Il-[[Gvern ta' Malta|gvern Malti]] daħal fl-ERM II fl-4 ta’ Mejju 2005, u adotta l-ewro bħala l-munita tal-pajjiż fl-1 ta’ Jannar 2008. '''<big>Turiżmu</big>''' [[Stampa:Malta - Ghajnsielem - Comino + Large Blue Lagoon Rock + Small Blue Lagoon Rock + Cominotto + Blue Lagoon 02 ies.jpg|nofs|daqsminuri|[[Blue Lagoon]] ([[Kemmuna]])]] Malta hija destinazzjoni turistika popolari, b’1.6 miljun turist fis-sena, tliet darbiet aktar turisti jżuru milli hemm residenti. L-infrastruttura tat-turiżmu żdiedet b'mod drammatiku matul is-snin u għadd ta' lukandi huma preżenti fil-gżira, għalkemm l-iżvilupp żejjed u l-qerda tad-djar tradizzjonali huma ta' tħassib dejjem jikber. Fl-2019, Malta kellha sena rekord fit-turiżmu, fejn irreġistrat aktar minn 2.1 miljun turist f’sena waħda<ref>{{Ċita web|url=https://turizmu.gov.mt/|titlu=Home|sit=turiżmu|lingwa=mt|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. F’dawn l-aħħar snin, Malta rreklamat ruħha bħala destinazzjoni tat-turiżmu mediku, u numru ta’ fornituri tat-turiżmu tas-saħħa qed jiżviluppaw l-industrija. Madankollu, l-ebda sptar Malti ma għadda minn akkreditazzjoni indipendenti tal-kura tas-saħħa internazzjonali. Malta hija popolari mat-turisti mediċi Brittaniċi, u tindika lill-isptarijiet Maltin lejn li jfittxu akkreditazzjoni minn sorsi tar-[[Renju Unit]], bħall-Iskema ta' Akkreditazzjoni Trent. [[Stampa:Mercury Tower seen from a drone.jpg|nofs|daqsminuri|[[Torri tal-Merkurju]] ([[San Ġiljan (lokalità)|San Ġiljan)]]]] It-turiżmu f’Malta jikkontribwixxi madwar 11.6 fil-mija tal-prodott gross domestiku tal-pajjiż<ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/en/news/malta-presents-proposals-for-the-recovery-of-tourism-sector-from-pandemic-effects/|titlu=Malta presents proposals for the recovery of tourism sector from pandemic effects|kunjom=Galea|isem=Rachel|data=2020-04-27|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. '''<big>Xjenza u teknoloġija</big>''' Malta ffirmat ftehim ta’ kooperazzjoni mal-Aġenzija Spazjali Ewropea (ESA) għal kooperazzjoni aktar intensiva fi proġetti tal-ESA<ref>{{Ċita web|url=https://www.esa.int/About_Us/Corporate_news/Member_States_Cooperating_States|titlu=Member States & Cooperating States|sit=www.esa.int|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. Il-Kunsill Malti għax-Xjenza u t-Teknoloġija (MCST) huwa l-korp ċivili responsabbli għall-iżvilupp tax-xjenza u t-teknoloġija fuq livell edukattiv u soċjali. Il-biċċa l-kbira tal-istudenti tax-xjenza f'Malta jiggradwaw mill-Università ta' Malta u huma rappreżentati minn S-Cubed (Science Student's Society), UESA (University Engineering Students Association) u ICTSA (University of Malta ICT Students' Association). Malta kienet ikklassifikata fid-29 post fl-Indiċi tal-Innovazzjoni Globali fl-2024<ref>{{Ċita ktieb|titlu=Global Innovation Index 2024|url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2024/en/|lingwa=en}}</ref>. == Demografija == {{artiklu prinċipali|Demografija ta' Malta}} Il-popolazzjoni tal-gzejjer Maltin hi ta' madwar 500,000 ruħ. Hu mifhum li f'kull kilometru kwadru jgħixu madwar 1,400 ruħ. Malta tista' titqies bħala wieħed mill-iktar pajjiżi b'densità tal-popolazzjoni fid-dinja. '''<big>Lingwi</big>''' [[Stampa:Il-Kantilena.png|nofs|daqsminuri|[[Il Cantilena|Il-Kantilena]] ta' [[Pietru Caxaro]], l-eqdem test bil-[[Maltin|Malti]], seklu 15.]] Il-Malti huwa wieħed miż-żewġ lingwi kostituzzjonali ta' Malta u huwa meqjus bħala l-lingwa nazzjonali. It-tieni lingwa uffiċjali hija l-Ingliż u għalhekk il-liġijiet jiġu promulgati kemm bil-Malti kif ukoll bl-Ingliż. Madankollu, l-artikolu 74 tal-Kostituzzjoni jgħid li "jekk ikun hemm xi kunflitt bejn it-testi Malti u Ingliż ta' xi liġi, it-test Malti għandu jipprevali."<ref>{{Ċita web|url=http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8566|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20181001103554/http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8566|arkivju-data=2018-10-01|url-status=bot: unknown}}</ref> Fl-2022, l-Uffiċċju Nazzjonali tal-Istatistika ta’ Malta jgħid li 90 fil-mija tal-popolazzjoni Maltija għandha mill-inqas għarfien bażiku tal-Malti, 96 fil-mija tal-Ingliż, 62 fil-mija tat-Taljan, u 20 fil-mija tal-Franċiż. Dan l-għarfien mifrux tat-tieni lingwa jagħmel lil Malta wieħed mill-aktar pajjiżi multilingwi fl-[[Unjoni Ewropea]]. Studju li ġabar l-opinjoni pubblika dwar liema lingwa kienet “preferuta” skopra li 86 fil-mija tal-popolazzjoni ppreferew il-Malti, 12 fil-mija l-Ingliż, u 2 fil-mija t-Taljan. Stazzjonijiet tat-televiżjoni Taljani minn xandara bbażati fl-Italja, bħal Mediaset u RAI, jaslu Malta u jibqgħu popolari<ref>{{Ċita web|url=http://www6.gencat.cat/llengcat/noves/hm04primavera-estiu/a_badia2_3.htm|titlu=NOVES SL. SPRING-SUMMER 2004. A VIEW OF THE LINGUISTIC SITUATION IN MALTA (2)|data=2012-03-12|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120312145908/http://www6.gencat.cat/llengcat/noves/hm04primavera-estiu/a_badia2_3.htm|arkivju-data=2012-03-12|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_237.en.pdf|titlu=|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070128095746/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_237.en.pdf|arkivju-data=2007-01-28|url-status=bot: unknown}}</ref>. Il-[[Lingwa tas-Sinjali Maltija]] tintuża minn firmaturi f'Malta<ref>{{Ċita web|url=https://mlrs.research.um.edu.mt/resources/lsm|titlu=Dizzjunarju tal-Lingwa tas-Sinjali Maltija|sit=mlrs.research.um.edu.mt|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20241226161346/https://mlrs.research.um.edu.mt/resources/lsm|arkivju-data=2024-12-26|url-status=dead}}</ref>. '''<big>Reliġjon</big>''' [[Stampa:Statue of Saint Publius.jpg|nofs|daqsminuri|Statwa ta’ [[San Publju]]]] Ir-reliġjon predominanti f’Malta hija l-Kattoliċiżmu Ruman. It-tieni artiklu tal-Kostituzzjoni ta’ Malta jistabbilixxi l-Kattoliċiżmu Ruman bħala r-reliġjon tal-istat u huwa rifless ukoll f’diversi elementi tal-kultura Maltija, għalkemm hemm dispożizzjonijiet sodi għal-libertà tar-reliġjon. Hemm aktar minn 360 knisja f’[[Malta (gżira)|Malta]], [[Għawdex]], u [[Kemmuna]], jew knisja waħda għal kull 1,000 resident. Il-knisja parrokkjali hija l-punt fokali arkitettoniku u ġeografiku ta' kull belt u raħal Malti<ref>{{Ċita web|url=https://knisja.mt/|titlu=Home|sit=Arċidjoċesi ta' Malta|lingwa=mt-MT|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. Malta hija Sede Appostolika; l-Atti tal-Appostli (Atti 28) jirrakkonta kif [[San Pawl]] nawfraġ fil-gżira ta’ “Melite”, li ħafna studjużi Bibliċi jidentifikawha ma’ Malta, episodju datat madwar is-sena 60 AD. Jingħad li l-ewwel qaddis Malti, [[San Publju]]. saru l-ewwel isqof ta’ Malta. Aktar evidenza ta’ prattiċi u twemmin Insara matul il-perjodu tal-persekuzzjoni Rumana tidher f’katakombi li jinsabu taħt diversi siti madwar Malta, fosthom il-[[Katakombi ta’ San Pawl]]. Hemm ukoll numru ta’ knejjes tal-grotta, fosthom il-[[Santwarju tal-Madonna tal-Mellieħa|grotta tal-Mellieħa]], li hija [[Santwarju tat-Twelid tal-Madonna]] fejn, skont il-leġġenda, [[San Luqa]] pinġa ritratt tal-[[Santa Marija|Verġni Marija]]. Ilu post ta’ pellegrinaġġ mill-perjodu medjevali<ref>{{Ċita web|url=https://www.quddies.com.mt/churches/182/Madonna-tal-Mellieha/Mellieha|titlu=Madonna tal-Mellieha - Sanctuary - Mellieha, Malta|sit=www.quddies.com.mt|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. Għal sekli sħaħ, [[Knisja f’Malta|il-Knisja f’Malta]] kienet subordinata għad-[[Djoċesi ta’ Palermo]], ħlief meta kienet taħt Karlu ta’ Anjou, li ħatar isqfijiet għal Malta, kif għamlu – f’okkażjonijiet rari – l-Ispanjoli u wara, il-Kavallieri. Mill-1808 l-isqfijiet kollha ta’ Malta kienu Maltin. Il-qaddisin patruni ta’ Malta huma [[San Pawl]], [[San Publju]], u [[Sant’Agata]]. Għalkemm mhux patrun, [[San Ġorġ Preca]] huwa meqjum ħafna bħala t-tieni qaddis Malti kanonizzat wara [[San Publju]]. F’Malta hemm preżenti diversi ordnijiet reliġjużi [[Kattoliċi Rumani]] fosthom il-Ġiżwiti, Franġiskani, Dumnikani, Karmelitani u Little Sisters of the Poor. [[Stampa:The Beheading of Saint John-Caravaggio (1608).jpg|nofs|daqsminuri|''Il-Qtugħ tar-ras ta’ San Ġwann'', ta’ [[Caravaggio]]. Żejt fuq tila, 361 cm × 520 cm (142.13 in × 204.72 in). Oratorju tal-[[Konkatidral ta' San Ġwann|Kon-Katidral]].]] F’Malta teżisti minoranza konsiderevoli ta’ Kristjani Ortodossi tal-Lvant, li minnhom hemm 16,457, skont iċ-ċensiment tal-2021; għalkemm in-numru jista 'jinkludi wkoll Kristjani Ortodossi Orjentali, li mhumiex f'komunjoni ma' tal-ewwel. Hemm numru żgħir ta’ parroċċi li jappartjenu għal kull Knisja awtoċefali, tipikament waħda għal kull waħda. Hemm parroċċi Ortodossi [[Greċja|Griegi]], [[Russja|Russi]], [[Serbja|Serbi]], [[Rumanija|Rumeni]], u [[Bulgarija|Bulgari]] li jinsabu madwar Malta<ref>{{Ċita web|url=https://www.exarmalta.com/|titlu=Holy Patriarchal Exarchate of Malta -|sit=Holy Patriarchal Exarchate of Malta|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260105031816/https://www.exarmalta.com/|arkivju-data=2026-01-05|url-status=dead}}</ref>. Ħafna mill-kongreganti tal-knejjes Protestanti lokali mhumiex Maltin; il-kongregazzjonijiet tagħhom prinċipalment jiġbdu minn vacationers u irtirati Brittaniċi li jgħixu fil-pajjiż. Hemm ukoll knisja Avventista tas-Seba’ Jum f’[[Birkirkara]], u kongregazzjoni tal-Knisja Appostolika Ġdida mwaqqfa fl-1983 fi [[Gwardamanġa]]. Hemm madwar 600 Xhud taʼ Ġeħova. Il-Mormoniżmu huwa rappreżentat ukoll b’241 membru f’kongregazzjoni waħda fil-[[Mosta]]<ref>{{Ċita web|url=https://newsroom.churchofjesuschrist.org/facts-and-statistics/country/malta|titlu=Statistics and Church Facts {{!}} Total Church Membership|sit=newsroom.churchofjesuschrist.org|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html|titlu=MaltaToday|data=2015-10-16|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151016010540/http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html|arkivju-data=2015-10-16|url-status=bot: unknown}}</ref>. Il-popolazzjoni Lhudija ta’ Malta laħqet il-quċċata tagħha fil-Medju Evu taħt il-ħakma Normanna. Fl-1479, Malta u Sqallija ġew taħt il-ħakma Aragonese u d-Digriet tal-Alhambra tal-1492 ġiegħel lill-Lhud kollha jitilqu mill-pajjiż. Illum, hemm żewġ kongregazzjonijiet Lhud. Fl-2019 il-komunità Lhudija f'Malta ġabret madwar 150 persuna, ftit aktar mill-120 (li minnhom 80 kienu attivi) stmati fl-2003, u l-aktar anzjani. Ħafna fost il-ġenerazzjonijiet ġodda ddeċidew li joqgħodu barra, inkluż fl-Ingilterra u l-Iżrael. Il-biċċa l-kbira tal-Lhud Maltin kontemporanji huma Sefardi, madankollu, jintuża ktieb tat-talb Ashkenazi. Fl-2013 twaqqaf iċ-Ċentru Lhudi Chabad f’Malta<ref>{{Ċita web|url=http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html|titlu=MaltaToday|data=2015-10-16|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151016010540/http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html|arkivju-data=2015-10-16|url-status=bot: unknown}}</ref>. [[Stampa:Malta - Paola - Triq Kordin - Mosque 01 ies.jpg|nofs|daqsminuri|Ċentru Iżlamiku ta’ Malta]] Hemm moskea [[Iżlam|Musulmana]] waħda mibnija apposta, il-[[Moskea Mariam Al-Batool]], għalkemm hemm ukoll ftit moskej improvizzati li jinsabu fi djar Musulmani mifruxa madwar il-gżira. Mit-3,000 Musulmani stmati f’Malta, madwar 2,250 huma barranin, madwar 600 huma ċittadini naturalizzati, u madwar 150 huma Maltin imwielda fil-pajjiż. Il-Buddiżmu Zen u l-Fidi Baháʼí jippretendu madwar 40 membru. Fi stħarriġ li sar mill-Malta Today, il-maġġoranza assoluta tal-popolazzjoni Maltija taderixxi mal-Kristjaneżmu (95.2%) bil-Kattoliċiżmu Ruman bħala d-denominazzjoni ewlenija (93.9%); 4.5% tal-popolazzjoni ddikjaraw lilhom infushom jew atei jew agnostiċi, waħda mill-inqas ċifri fl-Ewropa. Skont stħarriġ tal-Ewrobarometru tal-2019, 83% tal-popolazzjoni identifikata bħala [[Kattolika Rumana]]. In-numru ta’ atei rdoppja mill-2014 għall-2018. Persuni mhux reliġjużi għandhom riskju akbar li jsofru minn diskriminazzjoni. Fl-edizzjoni tal-2015 tar-Rapport annwali dwar il-Libertà tal-Ħsieb mill-Unjoni Internazzjonali Umanista u Etika, Malta kienet fil-kategorija ta’ “diskriminazzjoni severa”. Fl-2016, wara t-tneħħija tal-liġi dwar id-dagħa, Malta ġiet mibdula għall-kategorija ta’ “diskriminazzjoni sistematika” (l-istess bħall-biċċa l-kbira tal-pajjiżi tal-UE)<ref>{{Ċita web|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20161209/local/malta-still-discriminating-against-the-non-religious-report.633311|titlu=Malta still discriminating against the non-religious - report - timesofmalta.com|data=2016-12-10|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20161210140814/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20161209/local/malta-still-discriminating-against-the-non-religious-report.633311|arkivju-data=2016-12-10|url-status=bot: unknown}}</ref>. == Malta fl-UE == Malta daħlet fl-Unjoni Ewropea (UE) fl-2004 fejn għandha sitt membri jirrapreżentawha. <ref name="EU"/> Fil-[[Kunsill tal-UE]], il-ministri tal-pajjiżi membri jiltaqgħu b'mod regolari biex jadottaw il-liġijiet tal-UE u jikkoordinaw il-politika ta' bejniethom. Il-laqgħat tal-Kunsill jattendu għalihom regolarment rappreżentanti mill-gvern ta' Malta, skont il-qasam ta' politika li jkun qed jiġi indirizzat.<ref name="EU"/> Il-Kunsill tal-UE m'għandux persuna waħda permanenti bħala President (bħal pereżempju l-Kummissjoni jew il-Parlament). Minflok, ix-xogħol jitmexxa mill-pajjiż li jkollu l-Presidenza tal-Kunsill, li jinbidel kull sitt xhur.<ref name="EU"/> Matul dawn is-sitt xhur, il-ministri mill-gvern ta' dak il-pajjiż jippresiedu u jgħinu jiddeterminaw l-aġenda tal-laqgħat tal-Kunsill f'kull qasam ta' politika, u jiffaċilitaw id-djalogu ma' istituzzjonijiet oħra tal-UE. Dati tal-Presidenza Maltija: Jan-Ġun 2017<ref name="EU"/> Il-Kummissarju nominat minn Malta għall-[[Kummissjoni Ewropea]] hi [[Helena Dalli]], li hi responsabbli għall-Ugwaljanza.<ref name="EU">{{ċita web|url=https://europa.eu/european-union/about-eu/countries/member-countries/malta_mt|titlu=Malta|sit=europa.eu|lingwa=mt}}</ref> Il-Kummissjoni hija rrappreżentata f'kull pajjiż tal-UE minn uffiċċju lokali, imsejjaħ "rappreżentanza".<ref name="EU"/> Malta għandha ħames rappreżentanti fil-[[Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew]]. Dan il-korp konsultattiv – li jirrappreżenta lil dawk li jħaddmu, il-ħaddiema u gruppi oħra ta' interess – huwa kkonsultat dwar il-liġijiet proposti, biex ikun hemm idea aħjar tal-bidliet possibbli tas-sitwazzjonijiet soċjali u tax-xogħol fil-pajjiżi membri.<ref name="EU"/> Malta għandha rappreżentant wieħed fil-[[Kumitat Ewropew tar-Reġjuni]], l-assemblea tal-UE tar-rappreżentanti reġjonali u lokali. Dan il-korp konsultattiv jiġi kkonsultat dwar il-liġijiet proposti, biex jiżgura li dawn il-liġijiet iqisu l-perspettiva minn kull reġjun tal-UE.<ref name="EU"/> Malta tikkomunika wkoll mal-istituzzjonijiet tal-UE permezz tar-rappreżentanza permanenti tagħha fi [[Brussell]]. L-"ambaxxata għall-UE" ta' Malta, il-kompitu ewlieni tagħha hu li tiżgura li l-interessi u l-politiki tal-pajjiż huma segwiti b'mod effettiv kemm jista' jkun fl-UE.<ref name="EU"/> L-ammont li jħallas kull pajjiż tal-UE fil-baġit tal-UE huwa kkalkulat b'mod ġust, skont il-mezzi. Aktar ma tkun b'saħħitha l-ekonomija tal-pajjiż, akbar hi l-kontribuzzjoni finanzjarja. L-għan tal-baġit tal-UE mhuwiex li jipprova jqassam mill-ġdid il-ġid, iżda pjuttost li jiffoka fuq il-ħtiġijiet tal-Ewropej b'mod ġenerali. <ref name="EU"/> Ċifri tal-2018 għal Malta: <ref name="EU"/> * Nefqa totali tal-UE f'Malta – € 0.156 biljun (ekwivalenti għal 1.38% tal-ekonomija ta' Malta) * Kontribuzzjoni totali għall-baġit tal-UE – € 0.102 biljun (ekwivalenti għal 0.91% tal-ekonomija ta' Malta) Il-flus imħallsa fil-baġit tal-UE minn Malta jgħinu biex jiġu ffinanzjati programmi u proġetti fil-pajjiżi kollha tal-UE – bħall-bini ta' toroq, is-sussidjar ta' riċerkaturi u l-ħarsien tal-ambjent.<ref name="EU"/> == Ara wkoll == * [[Irħula ta' Malta]] * [[Parroċċi ta' Malta]] * [[Lista tal-għasafar ta' Malta]] * [[Flora ta' Malta]] * [[Fortifikazzjonijet ta' Żmien l-Ingliżi f'Malta]] * [[Fortifikazzjonijiet ta' Żmien il-Kavallieri f'Malta]] * [[Muniti tal-ewro ta' Malta]] * [[Nies prominenti Maltin]] * [[Kolonja ta' Malta]] * [[Stat ta' Malta]] == Referenzi == {{referenzi|2}} == Ħoloq Esterni == === Gvern === {{Commonscat}} * [http://www.gov.mt/ Sit uffiċjali tal-gvern Malti] * [https://web.archive.org/web/20130926165007/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-m/malta.html Kap tal-Istat u l-Membri tal-Kabinett] * [http://www.afm.gov.mt/ Sit uffiċjali tal-Forzi Armati ta' Malta] * [http://www.mepa.org.mt/ L-Awtorità tal-Ambjent u l-Ippjanar] * [https://web.archive.org/web/20091026055425/http://victorcauchi.fortunecity.com/EuCmp/lex/lexindex.htm Liġijiet ta' Malta] – Taqsira ta' liġijiet prinċipali u glossarju ta' xi termini ;Aħbarijiet * [http://www.timesofmalta.com/ The Times of Malta] * [https://web.archive.org/web/20121110123848/http://www.maltatoday.com.mt/en/home Malta Today] * [http://www.independent.com.mt/ The Malta Independent] * [http://www.inewsmalta.com/ iNewsMalta] * [https://web.archive.org/web/20140103172519/http://www.maltastar.com/ MaltaStar] * [http://www.newsbook.com.mt/ Newsbook] * [http://www.maltarightnow.com/ MaltaRightNow] ;Vjaġġar * [http://www.visitmalta.com/ Sit uffiċjali tal-Awtorità tat-Turiżmu] * [[wikivoyage:Malta|Gwida għall-ivjaġġar għal Malta]] fuq Wikivjaġġar * (en) [https://web.archive.org/web/20090909013026/http://malta.world-travel.com.mt/ Malta Travel Guide] patronized by Malta Tourism Authority ;Oħrajn * [https://web.archive.org/web/20151016010540/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mt.html Malta] fuq il-[[CIA World Factbook|Ktieb tal-Fatti tad-Dinja]] {{Repubblika ta' Malta}} {{Pajjiżi tal-Unjoni Ewropea}} {{Ewropa}} {{Pajjiżi tal-Commonwealth}} {{Awtorità}} [[Kategorija:Stati membri tal-Unjoni Ewropea]] [[Kategorija:Pajjiżi gżejjer]] [[Kategorija:Repubbliki]] [[Kategorija:Gżejjer Mediterranji]] [[Kategorija:Commonwealth tan-Nazzjonijiet]] [[Kategorija:Malta]] [[Kategorija:Pajjiżi stabbiliti fl-1974]] gwqapb8dpr2uor87lw64dnaag8rw0wn 333899 333898 2026-11-10T01:33:52Z Kim Nito 29241 333899 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_nattiv = Repubblika ta' Malta<br />''Republic of Malta'' |isem_komuni = Malta |stampa_bandiera = Flag of Malta.svg |stampa_emblema = Coat of arms of Malta.svg |stampa_mappa = Location Malta EU Europe.png |deskrizzjoni_mappa = Lokazzjoni ta' Malta (aħdar skur) <br /> – fi ħdan l-[[Unjoni Ewropea]] (aħdar ċar) fil-[[Ewropa|kontinent Ewropew]] (griż skur) <br /> |ħolqa_bandiera = Bandiera ta' Malta |ħolqa_emblema = Emblema ta' Malta |ħolqa_demografija = Demografija ta' Malta |mottu_nazzjonali =''Virtute et constantia'' <Br>(Qawwa u persistenza) |innu_nazzjonali = ''[[L-Innu Malti]]'' [[Stampa:Malta National Anthem.ogg|nofs]] |lingwi_uffiċjali = [[Lingwa Maltija|Malti]] u [[Lingwa Ingliża|ingliż]] |gruppi_etniċi = [[Maltin]] |kapitali = [[Valletta]] |latd=35 |latm=53 |lats=42 |latNS=N |lonġd=14 |lonġm=30 |lonġs=36 |lonġEW=E |l-ikbar_belt = [[San Pawl il-Baħar]] |tip_gvern = [[Repubblika parlamentari]] |titlu_kap1 = [[President ta' Malta|President]] |titlu_kap2 = [[Prim Ministru ta' Malta|Prim Ministru]] |isem_kap1 = [[Myriam Spiteri Debono]] |isem_kap2 = [[Robert Abela]] |data_sħubija_UE = 1 ta' Mejju, 2004 |poż_erja = 200 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |erja_km2 = 316 |erja_mi_kw = 121 |perċentwal_ilma = 0.001 |sena_stima_popolazzjoni = 2019 |stima_popolazzjoni = 514,564 |poż_stima_popolazzjoni = 173 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |ċensiment_popolazzjoni = 404,962¹ |sena_ċensiment_popolazzjoni = 2011 |densità_popolazzjoni_km2 = 1,633 <!--2019--> |densità_popolazzjoni_mi_kw = 4,229.5 |poż_densità_popolazzjoni = 4 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |sena_PGD_PSX = 2019 |PGD_PSX = $11.260&nbsp;biljun<ref name=imf2>{{ċita web |titlu=Malta |sit=International Monetary Fund |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=66&pr.y=3&sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=181&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |data-aċċess=2013-04-17 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150324055128/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=66&pr.y=3&sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=181&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |arkivju-data=2015-03-24 |lingwa=en}}</ref> |poż_PGD_PSX = 125 |PGD_PSX_per_capita = $27,022<ref name=imf2/> |poż_PGD_PSX_per_capita = 32 |sena_IŻU = 2019 |IŻU = {{profitt}}0.895<ref name=HDI>{{ċita rapport |titlu=Human Development Report 2013 - The Rise of the South: Human Progress in a Diverse World |pubblikatur=United Nations Development Programme |data=2013 |isbn=978-92-1-126340-4 |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130319002613/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf |arkivju-data=2013-03-19 |lingwa=en}}</ref> |poż_IŻU = 28 |kategorija_IŻU = <span style="color:#090;">għoli ħafna</span> |tip_sovranità = Indipendenza |avveniment_stabbilit1 = mir-[[Renju Unit]] |data_stabbilit1 = 21 ta' Settembru, 1964 |avveniment_stabbilit2 = Repubblika |data_stabbilit2 = 13 ta' Diċembru, 1974 |avveniment_stabbilit3 = Ħelsien |data_stabbilit3 = 31 ta' Marzu, 1979 |valuta = [[Ewro]] ([[Simbolu tal-Ewro|€]])²[[Lista ta' banek f'Malta|Banek]] |kodiċi_valuta = EUR |żona_ħin = [[Ħin tal-Ewropa Ċentrali|CET]] |differenza_ħku = +1 |żona_ħin_legali = [[Ħin tas-sajf tal-Ewropa Ċentrali|CEST]] |differenza_żona_ħin_legali = +2 |cctld = [[.mt]]³ |kodiċi_telefoniku = 356 |sena_PGD_nominali = 2019 |PGD_nominali = $16,476&nbsp;biljun<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali = 125 |PGD_nominali_per_capita = $32,021<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali_per_capita = 32 |noti = ¹ Il-popolazzjoni totali tinkludi wkoll lir-residenti barranin. Il-popolazzjoni ta' residenti Maltin fl-2004 kien ta' madwar 389,764. Kull data uffiċjali ta' popolazzjoni hi pprovduta mill-Uffiċċju Nazzjonali tal-Istatistika (NSO).<ref>{{ċita rapport |awtur=National Statistics Office |titlu=Census of Population and Housing 2005: Preliminary Report |data=2006 |url=http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1653 |isbn=978-99909-73-38-9 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070311025208/http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1653 |arkivju-data=2007-03-11 |lingwa=en}}</ref><br />²Qabel l-2008: [[Lira Maltija]]<br />³ Ukoll [[.eu]], li hi maqsuma flimkien mal-istati membri l-oħra tal-[[Unjoni Ewropea]]. |leġislatura=[[Kamra tad-Deputati ta' Malta]]}} '''Malta''', magħrufa uffiċjalment bħala r-'''Repubblika ta' Malta,''' hija repubblika indipendenti, kostituzzjonali, żviluppata fl-[[Unjoni Ewropea]].<ref>{{ċita web |url=http://www.traveltips24.com/European_Microstates.htm |titlu=European Microstates |sit=TravelTips24.com |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090523094108/http://www.traveltips24.com/European_Microstates.htm |arkivju-data=2009-03-23 |lingwa=en}}</ref><ref>{{ċita rivista |kunjom1=Sultana |isem1=Ronald G. |titlu=Career guidance in Malta: A Mediterranean microstate in transition |rivista=International Journal for the Advancement of Counselling |volum=20 |paġni=3-15 |data=1998 |doi=10.1023/A:1005386004103 |lingwa=en}}</ref><ref>{{ċita web |url=http://www.environmentalgraffiti.com/offbeat-news/the-microstate-environmental-world-cup-malta-vs-san-marino/613 |titlu=The Microstate Environmental World Cup: Malta vs. San Marino |sit=EnvironmentalGraffiti.com |data=2007-12-15 |arkivju-url= |arkivju-data=2008-02-16 |lingwa=en}}</ref> Il-pajjiż jikkonsisti minn [[arċipelagu]] ta' seba' gżejjer li jinsabu fil-[[Baħar Mediterran]], u meqjus pajjiż parti mill-[[Ewropa t'Isfel]], 80 km mill-kosta ta' [[Sqallija]] (l-[[Italja]]), 288 km fil-Lvant tat-[[Tuneżija]] u 300 km fit-Tramuntana tal-[[Libja]]. Dawn il-gżejjer igawdu minn klima Mediterranja.<ref>{{ċita web |titlu=Malta: Geography |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/#geographyhttps://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mt.html |data-aċċess=2021-03-30 |lingwa=en |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210402195116/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/#geographyhttps://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mt.html |arkivju-data=2021-04-02 |url-status=dead }}</ref><ref>{{ċita web |titlu=Il-Gżejjer Maltin |url=https://www.gov.mt/mt/About%20Malta/Pages/il-Gzejjer%20Maltin.aspx |sit=gov.mt |lingwa=mt}}</ref> Matul l-[[storja|istorja]], il-pożizzjoni ta' Malta fil-Baħar Mediterran dejjem ġiet meqjusa t'importanza strateġika.<ref>{{ċita web |url=http://home.wanadoo.nl/bezver/introduc.html |sit=A History of Malta |titlu=A History of Malta - Introduction |data-aċċess=2008-02-06 |lingwa=en}}</ref> Minħabba f'hekk, bosta nazzjonijiet u qawwiet militari, fosthom il-[[Feniċi]], il-[[Kartaġiniżi]], ir-[[Imperu Ruman|Rumani]], l-[[Għarab]], ir-rejiet u l-imperaturi ta' [[Spanja]], il-[[Kavallieri ta' San Ġwann]], il-[[Franza|Franċiżi]] u l-[[Renju Unit|Brittaniċi]], ħakmu lil Malta. Fl-1964, Malta kisbet l-indipendenza tagħha mir-Renju Unit u mill-ewwel ġiet aċċettata bħala membru tan-[[Ġnus Magħquda|Nazzjonijiet Uniti]]. Għaxar snin wara, fl-1974, Malta saret Repubblika imma Malta żammet l-istatus tagħha bħala membru tal-[[Commonwealth tan-Nazzjonijiet|Commonwealth]]. Fl-2004, Malta saret membru tal-Unjoni Ewropea. Fl-2008, Malta bdiet tuża l-[[ewro]] bħala l-munita tagħha. Il-lingwa ewlenija hija l-[[Lingwa Maltija|Malti]], ilsien li ġej kemm mis-[[Semitiku]] u r-[[Lingwa Latina|Rumanz]]. Illum dan l-ilsien tħallat ħafna bi kliem li ġej mill-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]. L-[[Storja ta' Malta|istorja ta' Malta]] tmur lura daqs 7,000 sena. It-[[Tempji Megalitiċi ta’ Malta u Għawdex|Tempji Megalitiċi]] li jmorru lura daqs 5,500 sena huma rikonoxxuti mill-[[UNESCO]] bħala [[Sit ta’ Wirt Dinji|Wirt Dinji]].<ref name=Unesco>{{ċita web |titlu= Megalithic Temples of Malta |url= http://whc.unesco.org/en/list/132 |sit=UNESCO |lingwa=en |data-aċċess=2009-09-28}}</ref> Ma' dawn, il-UNESCO tirrikonoxxi wkoll il-[[Valletta|Belt Valletta]] u l-[[Ipoġew ta’ Ħal Saflieni|Ipoġew ta' Ħal Saflieni]] bħala Siti ta' Wirt Dinji.<ref>{{ċita web |url=http://www.bradshawfoundation.com/malta/ |titlu=The Prehistoric Archaeology of the Temples of Malta |sit=BradshawFoundation.com |data-aċċess=2009-04-28 |lingwa=en }}</ref><ref>{{ċita web |url=https://otsf.org/otsf-in-malta |titlu=OTSF in Malta |sit=The OTS Foundation for Neolithic Studies |data-aċċess=2009-04-28 |lingwa=en |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201205171731/https://otsf.org/otsf-in-malta |arkivju-data=2020-12-05 |url-status=dead }}</ref><ref>{{ċita ktieb |editur-kunjom1=Cilia |editur-isem1=Daniel |titlu=Malta Before History: The World's Oldest Free-Standing Stone Architecture |data=2004 |pubblikatur=Miranda Publishers |isbn=9789990985085 |lingwa=en}}</ref> Skont l-[[Atti tal-Appostli]], Kap. 28, fis-sena 60 W.K., wara li l-bastiment li kien qed jivvjaġġa fuqu nkalja fuq il-kosta ta' Malta, [[Pawlu minn Tarsu|San Pawl]] qatta' tliet xhur jgħix fuq il-gżira. Il-kitba fit-[[Testment il-Ġdid]] ma ssemmi xejn li San Pawl ikkonverta lill-[[Maltin]] għall-[[Kristjaneżmu|Kristjaneżimu]]. Biss, dan seta' ġara minħabba l-fatt li l-Maltin raw il-qawwa ta' dan il-bniedem meta ħelisha mill-għarqa kif ukoll mill-gidma velenuża tal-lifgħa u San Pawl seta' daħal f'widen il-Maltin wara li kien ukoll fejjaq lill-Missier Pubbliju, il-Gvernatur Ruman ta' Malta. Fl-Atti tal-Appostli lanqas ma jissemma li San Pawl għamel lil Pubbliju bħala l-ewwel Isqof ta' Malta. L-eqdem provi tal-eqdem komunità Nisranija f'Malta ġejjin minn xi katakombi li tħaffru u ntużaw xi ftit mijiet ta' snin wara il-miġja ta' San Pawl. Il-[[belt kapitali]] ta' Malta hi l-Belt Valletta. Il-lingwi uffiċjali tal-pajjiż huma l-Malti u l-Ingiż, u dawn it-tnejn ħadu post it-[[Lingwa Taljana|Taljan]] fl-1935. Malta għandha konnessjoni qawwija mal-[[Knisja Kattolika|Kattoliċiżmu Ruman]], li għadu r-[[reliġjon]] uffiċjali u l-aktar wieħed ipprattikat f'Malta. == Etimoloġija == Id-definizzjoni tal-kelma '[[etimoloġija]]' tista' tiġi deskritta bħala l-istudju tal-oriġini preċiża tal-kliem semantiku (tifsir) preżenti f'lingwa. L-oriġini tat-terminu "Malta" hu inċert u l-varjazzjoni moderna hi derivata mil-lingwa Maltija. L-isem x'aktarx ġej mill-[[Lingwa Griega Antika|Grieg]] μέλι (''meli'') ('għasel'). Il-Griegi kienu jsejħu lill-gżira Μελίτη (''Melite'') li tfisser "għasel" jew "għasel ħelu" possibbilment minħabba l-produzzjoni ta' kwalità tal-għasel bnin Malti. Speċi endemika ta' [[Naħla|naħal]] tgħix f'din il-gżira.<ref>{{ċita aħbar |kunjom1=Manduca |isem1=Julian |url=http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |pubblikatur=Malta Today |titlu=Controversy over unique Maltese bee population |data=2003-06-29 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20030823104545/http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |arkivju-data=2003-08-23 |lingwa=en}}</ref> == Storja == {{artiklu prinċipali|Storja ta' Malta}} === [[Preistorja|Il-Preistorja]] === L-ewwel abitazzjoni tal-Gżejjer Maltin tmur lura għal madwar is-sena 6500 [[Ante Christum natum|Q.K]]. bil-wasla ta' kaċċaturi [[Mesolitiku|Mesolitiċi]] li probabbilment oriġinaw minn Sqallija. Dan nistgħu narawh minn skoperti mmexxija mill-arkeologa Eleanor Scerri f'Għar tal-Latnija fejn sabu fdalijiet ta' fuklari, għodod tal-ġebel u diversi tipi ta' għadam tal-annimali. Għall-ħabta ta' madwar il-5400 Q.K. waslu f'Malta bdiewa [[Neolitiku|Neolotiċi]] minn Sqallija. Għal mijiet ta' snin dawn kienu jgħixu fi kmamar żgħar bħal giren u fl-għerien. Minn dawn il-bdiewa twieldu bennejja [[Megalitiku|Megalitiċi]] li bnew it-tempji Megalitiċi minn madwar it-3800 sal-2800 Q.K. Malta ġiet diżabitata għal bosta żmien sakemm mbagħad waslu nies ta' [[Żmien il-Bronż]] u abitaw il-gżejjer minn madwar l-2000 sas-750 Q.K. === Il-Feniċi, il-Kartaġiniżi u r-Rumani === Warajhom ġew kummerċjanti Feniċi li kkonoloizzaw lil Malta qrib it-800 Q.K taħt l-isem Ann jew Għonan (𐤀𐤍𐤍‎, ʾNN). Wara l-waqa ta' Feniċja fit-332 Q.K., Malta ġiet taħt [[Kartaġni]] fejn matul dan iż-żmien in-nies f'Malta kkultivaw primarjament iż-żebbuġ u l-ħarrub. Fil-bidu tat-Tieni [[Gwerer Puniċi|Gwerra Punika]] (218 Q.K.), il-gżejjer Maltin waqgħu f'idejn ir-Rumani li għamlu lil Malta u lil [[Għawdex]] muniċipalitajiet. Iżda, f'dan iż-żmien l-influenza Punika baqgħet preżenti f'Malta kif nistgħu naraw miċ-Ċippi ta' Melqart. Meta l-[[Imperu Ruman]] inqasam fi tnejn, Malta għaddiet f'idejn l-Imperu Ruman tal-Punent fit-395. Matul il-waqgħa ta' dan l-Imperu, Malta għaddiet minn bosta ħakmiet differenti waqt l-hekk imsejjaħ Żmien il-Migrazzjoni. Mill-454 sal-464 Malta nħakment mill-Vandali u wara l-464 mill-Ostrogoti. Fil-533, il-gżejjer ġew taħt l-Imperu Ruman tal-Lvant iġifieri l-Imperu Biżantin permezz ta' Belisarius u baqgħet sat-870 fejn ġiet involuta fil-Gwerer bejn l-Għarab u l-Biżantini. === L-Għarab === Fit-870 l-Għarab tad-dinistà Aglabida invadew u ħakmu Malta ħallewha diżabitata sakemm għaddiet minn risistemazzjoni mill-Għarab ta' Sqallija qrib l-1048 fejn din id-distinità laħqet inħakmet taħt id-distinità Fatimida. I-Revoluzzjoni Agrikula Għarbija introduċiet tisqija ġdida, il-qoton, u xi tipi ta' frott. L-lingwa [[Għarbi Sqalli|Sikulo-Għarbija]] ukoll ġiet adettata minn Sqallija li evenwalment evolviet fil-lingwa Maltija. F'dan i-żmien l-Għarab xerrdu t-twemmin [[Iżlam|Iżlamiku]] fost il-Maltin u ta' dan hemm xhieda fl-oqbra Musulmani li nstabu qrib id-Domus Rumana fir-[[Rabat (Malta)|Rabat]]. === Il-Kuruna ta' Aragona === Fl-1091, [[Ruġġieru I ta' Sqallija|il-Konti Ruġġieru]] żbarka Malta b'qawwa militari biex juri l-kobor u s-sovranità tiegħu bħala l-mexxej ta' Malta. Biss hu ma għamel xejn biex ibiddel l-amministrazzjoni Għarbija-Musulmana. Kien fi żmien ir-renju tat-tifel tiegħu, [[Ruġġieru II]], li f'Malta beda jseħħ xi ċaqliq fl-amministrazzjoni influwenzata jew immexxija minn Sqallija. Bil-mod il-mod, l-influwenza tar-renju l-ġdid fi Sqallija u ta' dawk li ġew wara bdiet kulma jmur tinħass, u sal-aħħar tas-seklu ħdax bdiet dieħla sew f'Malta il-kultura Ewropea u t-twemmin Nisrani. Fis-sekli ta' wara u sa ma ġie l-[[Ordni Militari Sovran ta' Malta|Ordni ta' San Ġwann]], Malta ngħatat kemm-il darba mir-Re ta' Spanja lil diversi nies ta' poter li kienu jgħinuh jew finanzjarjament jew inkella militarment. Fl-1492 b'ordni tar-Re Ferdinandu u r-Reġina Isabella, tkeċċew minn Malta l-aħħar nies ta' twemmin Għarbi kif ukoll dawk ta' twemmin [[Ġudaiżmu|Lhudi]]. === [[Ordni ta' San Ġwann|L-Ordni ta' San Ġwann]] === Fl-1530, il-gżejjer Maltin ingħataw lill-Ordni ta' San Ġwann mill-Imperatur [[Karlu V]]. Dawn il-Kavallieri ta' [[demm]] nobbli kienu qed ifittxu art ġdida wara li kienu tkeċċew minn [[Rodi (belt)|Rodi]] mis-Sultan [[Imperu Ottoman|Ottoman]] fl-1522. Meta l-Ordni wasal Malta, il-popolazzjoni tal-Gżejjer Maltin kienet tlaħħaq madwar 20,000 ruħ. Bosta kienu jgħixu fl-[[Mdina|Imdina]], fir-Rabat u fl-irħula ż-żgħar mxerrda ma' Malta u Għawdex. L-Ordni ddeċida li juża l-Forti ta' Sant'Anġlu bħala l-kwartier il-ġdid tiegħu minn fejn imexxi, u r-raħal iż-żgħir tal-[[Birgu]] bħala l-post fejn bosta mill-Kavallieri setgħu jgħixu fi djar separati skont l-ilsien tagħhom. Din l-għażla saret minħabba li l-Ordni kellu x-xwieni tiegħu x'jieħu ħsieb għax dawn kienu importanti bħala servizz ta' komunikazzjoni u utli biex ikunu impurtati f'Malta oġġetti essenzjali. Wara xi ftit żmien, l-Ordni beda jsaħħaħ xi swar kemm ta' Sant'Anġlu kif ukoll madwar il-Birgu. Fuq l-[[L-Isla|Isla]] ttella' l-Forti San Mikiel. Matul is-snin ta' wara, l-attakki tal-furbani Musulmani ma naqsu xejn, u fl-1551, Dragut attakka l-ewwel il-Birgu, imbagħad l-Imdina u wara salpa lejn Għawdex fejn minn hemm kaxkar il-popolazzjoni kollha għal fuq il-bastimenti bħala [[Skjavitù|skjavi]]. Fl-1565, seħħ l-[[Assedju l-Kbir]] hekk kif fit-18 ta' Mejju qawwiet militari Ottomani żbarkaw f'[[Marsaxlokk]] u ħadu posthom f'diversi lokalitajiet strateġiċi madwar il-[[Il-Port il-Kbir|Port il-Kbir]]. Dan l-Assedju dam sejjer sat-8 ta' Settembru, meta l-armata Ottomana ddeċidiet li ssalpa lura minn fejn ġiet. Il-ġurnata tar-rebħa tal-Ordni u l-Maltin fuq l-armata Ottomana għadha sal-lum titfakkar kull sena u hi meqjusa bħala festa nazzjonali. Dan il-jum fil-fatt hu magħruf bħala ''Jum il-Vitorja''. Din ir-rebħa ġiegħlet lil [[Jean Parisot de la Valette|Gran Mastru La Valette]] u l-Kavallieri tal-Ordni jifhmu li issa li ddifendew lilhom infushom u lil Malta u li rebħu l-battalja għandhom iħarsu lejn il-gżejjer Maltin bħala r-residenza l-ġdida tagħhom b'mod permanenti. Dlonk La Valette ordna li tinbena belt ġdida ffortifikata fuq l-Għolja Xiberras. Din il-belt setgħet tiddefendi l-Port il-Kbir, dak ta' [[Port ta’ Marsamxett|Marsamxett]] u l-ibliet tal-madwar. Din il-belt il-ġdida ngħatat l-isem tal-Gran Mastru fundatur tagħha u saret il-belt kapitali ta' Malta. === Il-Franċiż === L-Ordni dam Malta sal-1798 meta mbagħad kellu jċedi għall-qawwa militari u r-rieda ta' [[Napuljun Bonaparte|Napuljun]] hekk kif dan wasal Malta fid-9 ta' Ġunju. Fit-2 ta' Settembru ta' wara, il-Maltin qamu kontra l-[[Malta taħt il-Franċiżi|Franċiżi]] u bdew imblokk militari kontra t-truppi barranin li kellhom jissakkru wara s-swar tal-Belt u t-Tlett Ibliet tal-Kottonera. Bl-għajnuna tat-truppi Brittaniċi li Nelson stazzjona kemm fuq l-art kif ukoll bil-bastimenti Brittaniċi li żammew l-imblokk minn fuq il-baħar qrib il-kosta, wara sentejn il-Franċiżi kellhom iċedu l-armi u tkeċċew minn Malta. Il-Patt ta' Paċi li sar, kien iffirmat bejn il-Franċiżi u l-Brittaniċi, għax il-Maltin ma tħallewx jipparteċipaw f'dan il-ftehim. === L-Imperu Brittaniku === B'hekk Malta waqgħet taħt amministrazzjoni ta' 'protettorat' taħt il-Gran Brittanja. Sir Alexander John Ball sar l-ewwel Kummissarju Ċivili. Fl-1814, bħala parti mit-Trattat ta' Pariġi, Malta uffiċjalment saret tagħmel parti mill-[[Imperu Brittaniku|Imperu Brittanniku]] biex b'hekk saret bażi navali ta' importanza kbira għall-Gran Brittanja fil-[[Baħar Mediterran|Mediterran]]. Dan ir-rwol baqa' dejjem importanti kemm fis-seklu 19 kif ukoll fis-seklu 20. Malta kellha rwol importanti ħafna fit-[[Tieni Gwerra Dinjija]], minħabba li kienet fuq ir-rotta strateġika u importanti tal-Forzi tal-Assi, bejn l-[[Italja]] u t-Tramuntana tal-[[Afrika]], fejn Rommel kien qed jieħu l-artijiet minn taħt idejn l-għadu. Malta sofriet aktar minn 3,000 attakk mill-ajru, għall-ewwel mill-Qawwa Ajrunawtika Taljana u mbagħad mill-Fliegerkorps [[Ġermanja|Ġermaniż]] li kien stazzjonat fi Sqallija. === L-Indipendenza === Malta ngħatat l-indipendenza tagħha fil-21 ta' Settembru 1964, b'arranġament li kien iħalli l-flotta Brittanika tibqa' tuża lil Malta bħala bażi navali - dan biex jagħti n-nifs lill-Gvern Malti jibni l-ekonomija l-ġdida b'mod kummerċjali u liberu u mhux aktar ibbażata fuq il-preżenza militari tal-Brittaniċi. Dan il-ftehim iġġedded fl-1971 u l-Flotta Navali Rjali Brittanika baqgħet tuża lil Malta bħala bażi militari sal-31 ta' Marzu 1979. Malta baqgħet membru tal-[[Commonwealth tan-Nazzjonijiet|Commonwealth]] u saret Repubblika fl-1974. F'referendum li sar f'April 2003, il-votanti wrew ir-rieda tagħhom li Malta tidħol fl-Unjoni Ewropea, biex b'hekk Malta saret membru sħiħ fl-1 ta' Mejju 2004. == Lingwa == {{artiklu prinċipali|Lingwa Maltija}} [[Stampa:Malta - Zurrieq - Triq il-Belt Valletta 01 ies.jpg|nofs|daqsminuri|Sinjal tat-triq fiż-[[Żurrieq]] ]] Illum il-Malti stabbilit u meqjus bħala l-lingwa franka tal-poplu Malti waqt li l-Ingliż fl-istess ħin jaqsam mal-Malti l-istat ta' lingwa uffiċjali. Il-lingwa Maltija tmur lura lejn l-aħħar parti tad-disa' seklu għall-ħabta tat-870 W.K. meta l-Għarab invadew lil Malta. L-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]] baqa' jinfluwenza lill-Malti għal bosta sekli, kif naraw mill-''[[Cantilena]]'' ta' [[Pietru Caxaro]] li nkitbet lejn l-aħħar kwart tas-seklu ħmistax. Il-kliem kollu ta' din il-[[poeżija]], ħlief għal kelma waħda, huma kollha kliem li ġejjin mill-Għarbi. Aktar ma għadda ż-żmien, it-Taljan u l-Isqalli bdew jinfluwenzaw il-vokabularju li l-Maltin kienu jużaw. [[Mikiel Anton Vassalli]] (1764-1829) jgħid li l-Malti ta' madwar il-Port kien difettuż għax bosta minnu kien kliem li ġej mit-Taljan. Mas-seklu dsatax ħafna kliem Taljan kien stabbilixxa ruħu sew. Mal-ewwel deċennji tas-seklu għoxrin daħlu ħafna kliem fl-ilsien Malti tant li meta wieħed jifli r-riklami fil-kotba ta' dak iż-żmien, insibu li bosta termini bdew ikunu bl-Ingliż. Fl-1935, l-Ingliż u l-Malti ħadu post it-Taljan b'mod uffiċjali. Ironikament, kien fiż-żmien li l-Brittaniċi kienu bdew jitilfu, lejn l-aħħar tas-snin ħamsin u tas-snin sittin, li l-interess f'Malta lejn l-Ingliż beda jikber b'pass aktar mgħaġġel u sar l-aktar ilsien barrani studjat fl-iskejjel. Dan anki minħabba l-ħtieġa ta' bosta eluf ta' Maltin li xtaqu jemigraw lejn pajjiżi u kontinenti fejn l-Ingliż kien mitkellem. Il-ħajra lejn l-ilsien Ingliż kompliet kibret aktar u aktar meta l-films u l-[[mużika]] kif ukoll il-qari tal-kotba u r-rivisti Ingliżi u [[Stati Uniti|Amerikani]] kienu saru aktar popolari fost il-Maltin. == Festi nazzjonali == Dawn huma l-ħames festi nazzjonali ċċelebrati f'Malta: * [[Jum il-Ħelsien (Malta)|Jum il-Ħelsien]] (31 ta' Marzu 1979) * [[Is-Sette Giugno|Sette Giugno]] (7 ta' Ġunju 1919) * [[Jum il-Vitorja]] (8 ta' Settembru 1565 u 8 ta' Settembru 1943) * [[Jum l-Indipendenza (Malta)|Jum l-Indipendenza]] (21 ta' Settembru 1964) * [[Jum ir-Repubblika (Malta)|Jum ir-Repubblika]] (13 ta' Diċembru 1974) Uħud minn dawn il-festi huma marbuta ma' diversi tradizzjonijiet, fosthom ir-[[Regatta Nazzjonali Maltija|regatta]] fil-Port il-Kbir nhar [[Jum il-Ħelsien (Malta)|Jum il-Ħelsien]] u [[Jum il-Vitorja]]. Minbarra dawn il-ħames festi, hemm ukoll għadd ta' festi pubbliċi marbuta mar-reliġjon u t-tradizzjonijiet li ssawru magħhom. Fosthom insibu l-[[Imnarja]] (29 ta' Ġunju), [[Santa Marija]] (15 ta' Awissu), il-miġja ta' San Pawl f'Malta (10 ta' Frar) u l-festa tal-Immakulata Kunċizzjoni ([[8 ta' Diċembru]]). == Politika == {{artiklu prinċipali|Politika ta' Malta}} [[Stampa:Malta’s Parliament building in Valletta (cropped).jpg|nofs|daqsminuri|Il-bini tal-[[Parlament ta' Malta|Parlament ta’ Malta]] fil-[[Belt Valletta]]]] Malta hija repubblika demokratika b'parlament elett kull ħames snin jew kif ikun hemm il-ħtieġa skont is-sitwazzjoni politika. <gallery mode="packed"> Stampa:Robert Abela - Official Portrait 2022 (cropped).jpg|Il-Prim Ministru [[Robert Abela]] </gallery>Il-poteri eżekuttivi tal-Gvern huma f'idejn il-[[Prim Ministru ta' Malta|Prim Ministru]], magħżul mill-partit rebbieħ fl-elezzjoni. Il-[[President ta' Malta|President]] għandu r-rwol li jirrappreżenta lil Malta barra l-pajjiż u li jaġixxi b'mod imparzjali f'affarijiet ta' importanza kostituzzjonali. Il-Gvern hu wkoll assistit fit-tmexxija tiegħu f'kull belt u raħal f'Malta u Għawdex minn kumitati amministrattivi, magħrufa bħala [[Kunsilli lokali ta' Malta|Kunsilli Lokali]]. Malta hi repubblika<ref>{{ċita web|url=https://legislation.mt/eli/const/mlt |titlu=Kostituzzjoni ta' Malta |sit=Leġiżlazzjoni Malta |lingwa=mt |data-aċċess=2021-03-30}}</ref> li għandha s-sistema parlamentari u l-amministrazzjoni pubblika mfassla fuq is-[[sistema Westminster|sistema ta' Westminster]]. Mill-1960 sal-1995, skont l-istatistika li nġabret fl-elezzjonijiet tal-kunsilli lokali, Malta kellha t-tieni l-ogħla rata fid-dinja ta' nies li kienu eleġibbli li jivvutaw u li ħarġu jivvutaw (u l-ogħla waħda minn nazzjonijiet mingħajr votazzjoni obbligatorja).<ref>{{ċita ktieb |kunjom1=Franklin |isem1=Mark N. |kapitlu=Electoral Participation |editur-kunjom1=Niemi |editur-isem1=Richard |editur-kunjom2=Weisberg |editur-isem2=Herbert |titlu=Controversies in Voting Behavior |edizzjoni=4ba |pubblikatur=CQ Press |data=2001 |lingwa=en |isbn=978-1568023342}}</ref> Il-[[Kamra tad-Deputati ta' Malta|Kamra tad-Deputati]] tiġi eletta kull ħames snin u hi magħmula minn ħamsa u sittin membru parlamentari. Madanakollu, meta partit jikseb il-maġġoranza tal-voti imma mhux tas-siġġijiet, il-partit jingħata aktar siġġijiet biex jiġi assigurat maġġoranza parlamentari. Il-[[Kostituzzjoni ta’ Malta|Kostituzzjoni ta' Malta]] tgħid li l-President għandu jaħtar bħala Prim Ministru dak il-membru tal-Kamra li hu l-aktar kapaċi li jmexxi l-maġġoranza fil-Kabinett. L-istess President normalment jaħtar, fuq rakkomandazzjoni tal-Prim Ministru, il-ministri li għandhom imexxu kull ministeru.<ref>[https://web.archive.org/web/20160311114142/http://opm.gov.mt/segretarjat-tal-prim-ministru?l=2 Segratarjat tal-Prim Ministru], Uffiċċju tal-Prim Ministru</ref> Kandidati għal xi postijiet vakanti jiġu determinati bil-maġġoranza tal-voti li jkunu ġabu fl-elezzjoni preċedenti. Il-President tar-Repubblika jiġi elett kull ħames snin mill-Kamra tad-Deputati. F'Malta hawn diversi partiti. Il-partiti politiċi l-kbar huma l-[[Partit Nazzjonalista (Malta)|Partit Nazzjonalista]], li hu partit [[Demokrazija Kristjana|Demokratiku Kristjan]], u l-[[Partit Laburista (Malta)|Partit Laburista]], li hu partit [[Soċjaliżmu Demokratiku|Soċjal-Demokratiku]]. Il-Partit Laburista jinsab attwalment fil-Gvern u l-Prim Ministru huwa [[Robert Abela]]. Il-Partit Nazzjonalista jinsab fl-oppożizzjoni. Il-[[Partit Demokratiku (Malta)|Partit Demokratiku]] li tela' fuq il-lista tal-Partit Nazzjonalista, għandu żewġ siġġijiet. Apparti dawn il-partiti, hemm ukoll partiti iżgħar li mhumiex eletti u rrappreżentati fil-Kamra tad-Deputati. Malta saret membru fl-Unjoni Ewropea fl-2004. Fl-2008, Malta bdiet tagħmel parti miż-żona tal-ewro. Fil-21 ta' Diċembru 2007, Malta implimentat it-[[Trattat ta' Schengen]].<ref>{{ċita web|url=http://ec.europa.eu/snapshot2007/travel/travel_mt.htm|titlu=L-Ewropa u int fl-2007, Estiż l-ivvjaġġar mingħajr passaport|sit=Kummissjoni Ewropea|lingwa=mt|data-aċċess=2009-04-29|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110323212527/http://ec.europa.eu/snapshot2007/travel/travel_mt.htm|arkivju-data=2011-03-23}}</ref> Il-kontrolli fil-fruntieri baqgħu jsiru fl-ajruporti sa Marzu 2008. === Diviżjonijiet amministrattivi === {{artiklu prinċipali|Kunsilli lokali ta' Malta}} [[Stampa:Malta - administrative division.svg|daqsminuri|250x250px|Diviżjonijiet amministrattivi ta' Malta]] L-Att tal-Kunsilli Lokali tal-1993 (Att XV tal-1993) ġie ppubblikat fit-30 ta' Ġunju 1993, fejn qasam lill-gżejjer Maltin f'54 kunsill lokali f'Malta u 14-il kunsill lokali f'Għawdex b'kull kunsill responsabbli għall-amministrazzjoni tal-belt jew tar-raħal tiegħu. Ir-responsabbiltà amministrattiva hi mqassma bejn il-kunsilli lokali u l-gvern ċentrali. L-abitanti li huma eleġibbli għall-votazzjoni jeleġġu l-kunsill tagħhom kull tliet snin. Is-sindku hu l-kap tal-kunsill lokali u r-rappreżentant tal-kunsill b'kull effett taħt l-Att. Is-Segretarju Eżekuttiv, li jiġi appuntat mill-Kunsill, hu l-kap eżekuttiv, amministrattiv u finanzjarju tal-Kunsill. Il-kunsilliera l-oħra eletti mill-elezzjoni tal-kunsilli jieħdu d-deċiżjonijiet flimkien mas-sindku. Il-kunsilli lokali huma responsabbli għall-ħarsien u tisbiħ tal-lokalità, l-allokazzjoni tal-gwardjani lokali u l-ġbir tal-iskart. Il-kunsilli lokali jieħdu ħsieb ċerti doveri amministrattivi għall-Gvern Ċentrali, bħal ġbir ta' fondi u kirjiet tal-gvern u jirrispondu għall-ilmenti li għandhom x'jaqsmu mal-ambjent tal-lokalità u kif dan jaffettwa lir-residenti. '''<big>Militari</big>''' [[Stampa:Malta armed forces marine ships 02.jpg|nofs|daqsminuri|Vapur tal-għassa Malti f’[[Hay Wharf]], [[Furjana|il-Furjana]]]] L-għanijiet tal-[[Forzi Armati ta’ Malta]] (AFM) huma li żżomm organizzazzjoni militari bl-għan primarju li tiddefendi l-integrità tal-gżejjer skont ir-rwoli tad-difiża kif stabbiliti mill-gvern b’mod effiċjenti u kost-effettiv<ref>{{Ċita web|url=https://afm.gov.mt/en/Pages/AFM.aspx|titlu=Armed Forces of Malta|sit=afm.gov.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. Dan jinkiseb billi ssir enfasi fuq iż-żamma tal-ilmijiet territorjali ta’ Malta u l-integrità tal-ispazju tal-ajru. L-AFM tinvolvi ruħha wkoll fil-ġlieda kontra t-terroriżmu, il-ġlieda kontra t-traffikar illeċitu tad-droga, it-tmexxija ta’ operazzjonijiet u rondi kontra l-immigranti illegali, u operazzjonijiet ta’ sajd kontra l-illegali, it-tħaddim ta’ servizzi ta’ tfittxija u salvataġġ (SAR), u sigurtà fiżika jew elettronika u sorveljanza ta’ postijiet sensittivi. Iż-żona ta' tfittxija u salvataġġ ta' Malta testendi mil-lvant tat-Tuneżija sal-punent ta' Kreta, żona ta' madwar 250,000 km2 (97,000 sq mi). [[Stampa:Police car in Malta 02.JPG|nofs|daqsminuri|Karozza tal-pulizija]] Bħala organizzazzjoni militari, l-AFM tipprovdi appoġġ ta’ backup lill-Korp tal-[[Il-Korp tal-Pulizija ta’ Malta|Pulizija ta’ Malta]] (MPF) u dipartimenti/aġenziji oħra tal-gvern f’sitwazzjonijiet kif meħtieġ b’mod organizzat u dixxiplinat f’każ ta’ emerġenzi nazzjonali (bħal diżastri naturali) jew sigurtà interna u rimi tal-bombi<ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/bir-ritratti-il-korp-tal-pulizija-buniformi-gdida-1/|titlu=|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20241226155407/https://one.com.mt/bir-ritratti-il-korp-tal-pulizija-buniformi-gdida-1/|arkivju-data=2024-12-26|url-status=dead}}</ref>. Fl-2020, Malta ffirmat u rratifikat it-trattat tan-NU dwar il-Projbizzjoni tal-Armi Nukleari<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/104847/nuclear_arms_prohibition_treaty_ratified_by_foreign_minister|titlu=Nuclear arms prohibition treaty ratified by foreign minister|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en|titlu=United Nations Treaty Collection|sit=treaties.un.org|lingwa=EN|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. '''<big>Drittijiet tal-bniedem</big>''' Malta hija meqjusa bħala wieħed mill-aktar pajjiżi li jappoġġjaw lill-[[LGBT]] fid-dinja, u kienet l-ewwel nazzjon fl-[[Unjoni Ewropea]] li pprojbixxa t-terapija ta’ konverżjoni. Malta wkoll tipprojbixxi kostituzzjonalment id-diskriminazzjoni bbażata fuq id-diżabilità. Il-leġislazzjoni Maltija tirrikonoxxi żwiġijiet kemm ċivili kif ukoll kanoniċi (ekkleżjastiċi). Annullamenti mill-qrati ekkleżjastiċi u ċivili mhumiex relatati u mhux bilfors ikunu approvati reċiprokament. Malta vvutat favur il-leġiżlazzjoni tad-divorzju f’referendum li sar fit-28 ta’ Mejju 2011<ref>{{Ċita web|url=https://www.illum.com.mt/ahbarijiet/politika/41271/iddifferenza_bejn_ilvoti_li_ma_nabrux_bejn_dawk_tarreferendum_huma_biss_ta_150|titlu=150 biss id-differenza bejn il-voti li ma nġabrux fir-referendum tad-divorzju|sit=Illum.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2017-09-27/local-news/UN-equality-head-praises-Malta-as-beacon-of-human-rights-for-LGBTIQ-issues-6736179515|titlu=UN equality head praises Malta as ‘beacon of human rights for LGBTIQ issues’ - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/57877/malta_ranked_first_in_european_rainbow_map_of_lgbtiq_rights|titlu=}}</ref>. L-abort f’Malta huwa illegali. Hija u l-Polonja huma l-uniċi membri tal-[[Unjoni Ewropea]] bi projbizzjonijiet kważi totali fuq il-proċedura. M'hemm l-ebda eċċezzjoni għall-istupru jew l-inċest. Fil-21 ta’ Novembru 2022, il-gvern immexxi mill-Partit Laburista ppropona abbozz ta’ liġi li “jintroduċi klawżola ġdida fil-kodiċi kriminali tal-pajjiż li tippermetti t-tmiem ta’ tqala jekk il-ħajja tal-omm tkun f’riskju jew jekk saħħtha tkun f’periklu serju”. Mill-2023, ġiet miżjuda eċċezzjoni biex tippermetti l-abort biss jekk il-ħajja tal-omm tkun f’riskju<ref>{{Ċita web|url=https://charliehebdo.fr/2022/03/societe/feminisme/malte-alors-accouchement-ivg-ca-vient/|titlu=Malte : Alors, l’accouchement de l’IVG, ça vient ?|kunjom=Charlie|isem=Je suis|data=2022-03-23|sit=charliehebdo.fr|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://apnews.com/article/abortion-health-religion-europe-malta-4a20fcad6313c1414a843dbbb364e726|titlu=Malta proposes bill to ease EU's strictest anti-abortion law|data=2022-11-21|sit=AP News|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. == Ġeografija == {{artiklu prinċipali|Ġeografija ta' Malta}} [[Stampa:Malta from space via laser ESA378503.jpg|nofs|daqsminuri|Malta mill-ispazju ]] Il-gżejjer Maltin huma arċipelagu li jinsabu f'nofs il-Baħar Mediterran madwar 93 km fin-Nofsinhar ta' Sqallija. Huma biss it-tliet gżejjer, Malta, Għawdex u [[Kemmuna]] li huma abitati. Il-gżejjer iż-żgħar, bħal [[Filfla]], [[Kemmunett]] u l-[[Gżejjer ta' San Pawl]] huma diżabitati. Malta hi miżgħuda b'bajjiet u wħud minnhom jipprovdu wkoll portijiet tajbin. Il-gżejjer tal-arċipelagu ġew iffurmati mis-sediment ta' qiegħ il-baħar miljuni ta' snin ilu (fiż-Żmien Plioċen). Meta dan is-sediment issolidifika u bil-mod il-mod inkixef f'wiċċ l-ilma dawn biż-żmien, l-aktar dak Tas-Silġ, ingħaqdu ma' Sqallija. Dan il-pont ma kienx jibqa' sejjer lejn l-Afrika minħabba l-widien profondi immens ta' taħt il-baħar li jeżistu bejn Malta u l-Afrika.<ref>{{ċita rivista |kunjom1=Mannion |isem1=A. M. |kunjom2=Vogiatzakis |isem2=I. N. |url=http://www.reading.ac.uk/web/files/geographyandenvironmentalscience/GP183_Island_Landscapes_AMMINV_1Aa.pdf |titlu=Island Landscape Dynamics: Examples from the Mediterranean |data=2007 |rivista=Geographical Paper |numru=183 |lingwa=en}}</ref> L-arċipelagu jinsab f'tarf il-plakka tettonika Afrikana, bil-konfini tiegħu jmissu mal-plakka Ewroasjatika.<ref>{{ċita mappa |url=http://earth.geology.yale.edu/RETREAT/maps/Mediterranean%20map2001sheet1%20tectonics&kinematics.jpg |titlu=Geodynamic Map of the Mediterranean |pubblikatur=Commission for the Geological Map of the World |edizzjoni=1el |skala=1:13,000,000 |format=JPG |data-aċċess=2009-04-29 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100214144714/http://earth.geology.yale.edu/RETREAT/maps/Mediterranean%20map2001sheet1%20tectonics&kinematics.jpg |arkivju-data=2010-02-14}}</ref> Għal mijiet ta' snin, Malta kienet meqjusa bħala gżira tal-Afrika ta' fuq.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Falconer|isem=William|kunjom2=Falconer|isem2=Thomas|data=2009-09|titlu=Dissertation on St. Paul's Voyage|url=https://books.google.com.mt/books?id=B3Q29kWRdtgC&pg=PA50&redir_esc=y|lingwa=en|iktar=Google-Books-ID: B3Q29kWRdtgC|pubblikatur=BiblioBazaar}}</ref> Il-qiegħ tal-baħar madwar il-gżejjer ta’ Malta jżomm traċċi ta’ karatteristiċi ġeomarini antiki, li jissuġġerixxu skoperti arkeoloġiċi potenzjali li jistgħu jitfgħu dawl fuq l-ambjent preistoriku tar-reġjun.<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltainfoguide.com/where-is-malta.html|titlu=Where Is Malta? {{!}} World Map, Facts, People & History of Malta|sit=Malta Info Guide|lingwa=en|data-aċċess=2024-11-17}}</ref> Il-pajsaġġ tal-gżejjer Maltin attwalment huwa kkaraterizzat minn għoljiet baxxi b'għelieqi mtarrġin. L-ogħla punt hu [[Ta' Dmejrek]], 253 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar, qrib [[Ħad-Dingli]]. Ċerti widien fil-gżejjer Maltin jimtlew bl-ilma ġieri tax-xita li jdum għaddej għal ċertu żmien biss, u li jinxef wara ċertu żmien, l-aktar fis-sajf. Ma jeżistux [[xmara|xmajjar]] jew għadajjar ta' ċertu kobor b'mod permanenti. Postijiet f'Malta fejn hemm xi sorsi tal-ilma magħrufa huma, Wied il-Qlejgħa (iċ-Chadwick Lakes), il-[[Baħrija]], l-[[L-Imtaħleb|Imtaħleb]] u San Martin, waqt li f'Għawdex hemm il-[[Wied tal-Lunzjata]]. === Gżejjer żgħar, blat fil-baħar u skolli === Gżejjer żgħar li jiffurmaw parti mill-arċipelagu jinkludu lil Kemmunett (diżabitata), Filfla (riżerva naturali diżabitata), il-[[Ġebla tal-Ġeneral]] (diżabitata), il-[[Gżira Manoel]] (li hi magħquda mal-lokalità tal-[[Gżira (lokalità)|Gżira]] permezz ta' pont żgħir), u l-Gżejjer ta' San Pawl (diżabitati). Il-gżejjer Maltin huma dawn is-segwenti: {| class="multicol" style="width:100%;" | width="33%" align="left" valign="top" | * Delmarva * Filfla * Ġebel Fessej * Ġebel ta' Bejn il-Kmiemen * Ġebla ta' Sala * Ġebla taċ-Ċawla * Ġebla tal-Ġeneral * Ġebla tal-Għallis * Ġebla tal-Ħalfa * Gżejjer ta' San Paw<nowiki/>l/Selmunett | width="33%" align="left" valign="top" | * Gżira ta' Malta * Gżira Manoel * Għawdex * Kemmuna * Kemmunett * Mistra * Skoll tal-Barbaġanni * Ta' Fraben * Xrob l-Għaġin |} === Klima === {{artiklu prinċipali|Klima ta' Malta}} [[Stampa:Valletta-view-from-senglea.jpg|thumb|left|500px|Malta ġeneralment tgawdi minn klima Mediterranja]] Il-[[Klima ta' Malta|klima]] hi waħda Mediterranja, bi xtiewi moderati u umdużi, u bi sjuf sħan u xotti. M'hemm l-ebda staġun sħun fejn il-pjanti jorqdu, minkejja li l-iżvilupp tal-pjanti jista' jiġi osservat xi ftit f'xitwa b'kesħa li ma tkunx normali, u s-sħana u l-aridità tas-sajf jistgħu jwasslu biex il-veġetazzjoni tkun dgħajfa. L-inqas temperatura qatt irreġistrata kienet fid-19 ta' Frar 1895, fil-Belt Valletta, meta t-temperatura niżlet għal 1.2°C, waqt li l-ogħla waħda laħqet it-43.8°C f'Awwissu tal-1999.<ref>{{ċita web |url=http://www.maltaweather.com/archives/tmaxhigh.shtml |titlu=Highest Maximum Temperature (Celsius) |sit=MaltaWeather.com |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150330062131/http://maltaweather.com/archives/tmaxhigh.shtml |arkivju-data=2015-03-30 |lingwa=en}}</ref> Kienu ftit l-okkażjonijiet fejn ġiet irreġistrata xi preċipitazzjoni ta' borra, u dawn kienu fi Frar 1895, f'Jannar 1905 u fil-31 ta' Jannar 1962. Il-bidla fil-klima wasslet biex id-differenza li hemm bejn l-ogħla u l-inqas temperaturi tiżdied, u dan ħafna drabi jwassal għal staġuni b'temp instabbli. Dawn l-aħħar snin kienu rreġistrati wkoll każi aktar frekwenti ta' borra u silġ li laqtu lill-gżejjer.<ref>{{ċita aħbar |kunjom1=Fenech |isem1=Ingrid |url=http://www.maltarightnow.com/Default.asp?module=news&at=It-Temp+fl-2008&t=a&aid=99809315&cid=19 |titlu=It-Temp fl-2008 |pubblikatur=MaltaRightNow.com |data=2009-01-01 |data-aċċess=2009-04-03 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120109231709/http://www.maltarightnow.com/Default.asp?module=news&at=It-Temp+fl-2008&t=a&aid=99809315&cid=19 |arkivju-data=2012-01-09 |lingwa=mt }}</ref> Il-provista tal-ilma toffri sfida għal Malta, peress li fiż-żmien sħun tas-sajf il-preċipitazzjoni tkun waħda minima filwaqt li dan ikun ukoll iż-żmien fejn l-ilma jkun użat l-iktar. Din il-problema tinħass ukoll matul ix-xitwa minħabba x-xita qawwija li tagħmel, li ħafna drabi tkompli nieżla fil-baħar minflok tippenetra fl-art. Malta tiddependi fuq ir-riżervi ta' taħt l-art tal-ilma ħelu (40 fil-mija), li jinġieb minn sistema ta' riżervi tal-ilma msejħin galleriji, bħal pereżempju, [[Ta' Kandja]], b'fond ta' madwar 97 metru. Aktar minn nofs l-ilma tax-xorb ta' Malta huwa prodott permezz tad-desalinazzjoni (60 fil-mija), li twassal għal aktar użu ta' kombustibbli fossili u għal aktar tniġġis.<ref>{{ċita aħbar|kunjom1=McGrath|isem1=Matt|data=2007-04-04|titlu=Briney future for vulnerable Malta|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6525069.stm|lingwa=en|pubblikatur=BBC News}}</ref> {{Infobox Temp |l-ewwel_metrika=yes |linja_waħda=yes |post=&nbsp;Malta |Jan_Hi_°C = 15 |Fra_Hi_°C = 15 |Mar_Hi_°C = 16 |Apr_Hi_°C = 18 |Mej_Hi_°C = 22 |Ġun_Hi_°C = 26 |Lul_Hi_°C = 30 |Aww_Hi_°C = 30 |Set_Hi_°C = 27 |Ott_Hi_°C = 23 |Nov_Hi_°C = 19 |Diċ_Hi_°C = 16 |Year_Hi_°C = 21 |Jan_Lo_°C = 9 |Fra_Lo_°C = 9 |Mar_Lo_°C = 10 |Apr_Lo_°C = 12 |Mej_Lo_°C = 15 |Ġun_Lo_°C = 18 |Lul_Lo_°C = 21 |Aww_Lo_°C = 22 |Set_Lo_°C = 20 |Ott_Lo_°C = 17 |Nov_Lo_°C = 13 |Diċ_Lo_°C = 11 |Year_Lo_°C = 15 |Jan_MEDJA_°C = 12 |Fra_MEDJA_°C = 12 |Mar_MEDJA_°C = 13 |Apr_MEDJA_°C = 15 |Mej_MEDJA_°C = 18 |Ġun_MEDJA_°C = 22 |Lul_MEDJA_°C = 26 |Aww_MEDJA_°C = 26 |Set_MEDJA_°C = 24 |Ott_MEDJA_°C = 21 |Nov_MEDJA_°C = 16 |Diċ_MEDJA_°C = 13 |Year_MEDJA_°C = 18 |Jan_Preċip_ċm = 8 |Fra_Preċip_ċm = 5 |Mar_Preċip_ċm = 4 |Apr_Preċip_ċm = 2 |Mej_Preċip_ċm = 1 |Ġun_Preċip_ċm = 0 |Lul_Preċip_ċm = 0 |Aww_Preċip_ċm = 0 |Set_Preċip_ċm = 3 |Ott_Preċip_ċm = 7 |Nov_Preċip_ċm = 9 |Diċ_Preċip_ċm = 10 |Year_Preċip_ċm = 53 |sors1 = Weatherbase<ref>{{Ċita web|url=http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=79561&refer=&units=metric|titlu=Valletta, Malta Travel Weather Averages (Weatherbase)|sit=Weatherbase|data-aċċess=2024-08-25|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160403141404/http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?refer=&s=79561&units=metric|arkivju-data=2016-04-03|url-status=dead}}</ref> |aċċess = }} == Ekonomija == {{artiklu prinċipali|Ekonomija ta' Malta}} [[Stampa:Malta - Valletta - Triq il-Papa Piju V - Central Bank of Malta 03 ies.jpg|nofs|daqsminuri|[[Bank Ċentrali ta' Malta|Bank Ċentrali ta’ Malta]], [[Triq il-Papa Piju V]] fil-[[Belt Valletta]].]] L-ekonomija ta' Malta hi bbażata fuq diversi setturi, kemm dawk tal-manifattura kif ukoll tas-servizzi. L-uniċi riżorsi naturali u tanġibbli huma l-blat tal-Franka u tal-Qawwi/taż-Żonqor, u l-baħar ta' madwar il-gżejjer. Minn tal-ewwel jitqatta' l-ġebel tal-franka għall-bini kif ukoll jittieħed żrar u trab mill-ġebla ta' qawwi l-aktar biex titħallat mas-siment<ref>{{Ċita web|url=https://ekonomija.gov.mt/|titlu=Home|sit=ekonomija|lingwa=mt|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. L-ekonomija tiddependi ħafna fuq il-kummerċ u l-investiment barrani, l-aktar fil-manifattura ta' bosta prodotti. Hawn ħames żoni industrijali fejn jiġu prodotti tant kwalitajiet ta' oġġetti bħal, għodda ta' inġinerija speċjalizzata, u komponenti tagħhom, oġġetti tal-plastik, kimika, oġġetti elettroniċi jew komponenti tagħhom, tessuti, ikel, xorb u tant affarijiet oħra. Dawn kollha jaħdmu f'suq liberu. L-aktar setturi importanti tal-ekonomija ta' Malta fl-2018 kienet il-manifattura u l-esportazzjoni tal-prodotti tagħhom, it-turiżmu, il-qasam finanzjarju, l-avjazzjoni, il-Port frank u s-servizzi tal-ikel. Il-kummerċ fl-UE jammonta għal 57% tal-esportazzjonijiet ta' Malta (il-[[Ġermanja]] 16%, l-[[Italja]] 12% u [[Franza]] 11%), filwaqt li barra mill-UE 6% jmorru kemm f'[[Singapor|Singapore]] kif ukoll fil-[[Ġappun]].<ref name="EU"/> F'termini ta' importazzjonijiet, 72% jiġu minn Stati Membri tal-UE (l-[[Italja]] 25% u l-[[Ġermanja]] 8%), filwaqt li barra mill-UE 4% jiġu miċ-[[Ċina]] u 3% mill-[[Indja]].<ref name="EU"/> === Storja tal-ekonomija === Qabel l-1800, Malta kellha vera ftit industriji, apparti dik tal-[[qoton]], it-[[tabakk]], u tat-tarzna. L-Ingliżi bdew jibnu it-tarzna u bosta baċiri mill-1848 'l hinn. Fi żmien il-gwerer fil-Mediterran li l-Ingliżi kienu involuti fihom, l-ekonomija ta' Malta kienet tmur tajjeb. Eżempju ta' dan kienet il-Gwerra tal-Krimea (1854 - 1856). Fl-1869, mal-ftuħ tal-Kanal tas-Swejz kien hemm żieda massiva fil-vapuri li kienu jidħlu Malta. L-ekonomija tal-Mediterran ġiet ideskritta bħala "Awtostrada" tan-negozju tad-dinja, u numru ta' vapuri kienu jidħlu Malta għal [[faħam]] u proviżjon ieħor qabel ikomplu bil-vjaġġi tagħhom lejn l-Eġittu u [[Oċean Indjan|l-Oċean Indjan]]. Bejn l-1871 u l-1881, 8,000 ħaddiem sabu xogħol fit-tarzni. In-negozjanti kienu ngħaqdu bħala assoċjazzjoni u fl-1856 inbniet ''La Borsa'' (''The Exchange'') fi triq ir-Repubblika (dak iż-żmien imsejħa Strada Rjali). Fil-Borsa kien hemm żewġ banek. '''<big>Bankarja u finanzi</big>''' [[Stampa:Portomaso Business Tower (25689178531).jpg|xellug|daqsminuri|[[Portomaso|Portomaso Business Tower]], it-tieni l-ogħla bini f’Malta]] L-akbar żewġ banek kummerċjali huma l-[[Bank of Valetta|Bank of Valletta]] u l-[[HSBC Bank Malta]]. Banek diġitali bħal Revolut żdiedu wkoll fil-popolarità. Il-[[Bank Ċentrali ta' Malta]] għandu żewġ oqsma ewlenin ta' responsabbiltà: il-formulazzjoni u l-implimentazzjoni tal-politika monetarja u l-promozzjoni ta' sistema finanzjarja soda u effiċjenti. Il-[[Gvern ta' Malta|gvern Malti]] daħal fl-ERM II fl-4 ta’ Mejju 2005, u adotta l-ewro bħala l-munita tal-pajjiż fl-1 ta’ Jannar 2008. '''<big>Turiżmu</big>''' [[Stampa:Malta - Ghajnsielem - Comino + Large Blue Lagoon Rock + Small Blue Lagoon Rock + Cominotto + Blue Lagoon 02 ies.jpg|nofs|daqsminuri|[[Blue Lagoon]] ([[Kemmuna]])]] Malta hija destinazzjoni turistika popolari, b’1.6 miljun turist fis-sena, tliet darbiet aktar turisti jżuru milli hemm residenti. L-infrastruttura tat-turiżmu żdiedet b'mod drammatiku matul is-snin u għadd ta' lukandi huma preżenti fil-gżira, għalkemm l-iżvilupp żejjed u l-qerda tad-djar tradizzjonali huma ta' tħassib dejjem jikber. Fl-2019, Malta kellha sena rekord fit-turiżmu, fejn irreġistrat aktar minn 2.1 miljun turist f’sena waħda<ref>{{Ċita web|url=https://turizmu.gov.mt/|titlu=Home|sit=turiżmu|lingwa=mt|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. F’dawn l-aħħar snin, Malta rreklamat ruħha bħala destinazzjoni tat-turiżmu mediku, u numru ta’ fornituri tat-turiżmu tas-saħħa qed jiżviluppaw l-industrija. Madankollu, l-ebda sptar Malti ma għadda minn akkreditazzjoni indipendenti tal-kura tas-saħħa internazzjonali. Malta hija popolari mat-turisti mediċi Brittaniċi, u tindika lill-isptarijiet Maltin lejn li jfittxu akkreditazzjoni minn sorsi tar-[[Renju Unit]], bħall-Iskema ta' Akkreditazzjoni Trent. [[Stampa:Mercury Tower seen from a drone.jpg|nofs|daqsminuri|[[Torri tal-Merkurju]] ([[San Ġiljan (lokalità)|San Ġiljan)]]]] It-turiżmu f’Malta jikkontribwixxi madwar 11.6 fil-mija tal-prodott gross domestiku tal-pajjiż<ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/en/news/malta-presents-proposals-for-the-recovery-of-tourism-sector-from-pandemic-effects/|titlu=Malta presents proposals for the recovery of tourism sector from pandemic effects|kunjom=Galea|isem=Rachel|data=2020-04-27|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. '''<big>Xjenza u teknoloġija</big>''' Malta ffirmat ftehim ta’ kooperazzjoni mal-Aġenzija Spazjali Ewropea (ESA) għal kooperazzjoni aktar intensiva fi proġetti tal-ESA<ref>{{Ċita web|url=https://www.esa.int/About_Us/Corporate_news/Member_States_Cooperating_States|titlu=Member States & Cooperating States|sit=www.esa.int|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. Il-Kunsill Malti għax-Xjenza u t-Teknoloġija (MCST) huwa l-korp ċivili responsabbli għall-iżvilupp tax-xjenza u t-teknoloġija fuq livell edukattiv u soċjali. Il-biċċa l-kbira tal-istudenti tax-xjenza f'Malta jiggradwaw mill-Università ta' Malta u huma rappreżentati minn S-Cubed (Science Student's Society), UESA (University Engineering Students Association) u ICTSA (University of Malta ICT Students' Association). Malta kienet ikklassifikata fid-29 post fl-Indiċi tal-Innovazzjoni Globali fl-2024<ref>{{Ċita ktieb|titlu=Global Innovation Index 2024|url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2024/en/|lingwa=en}}</ref>. == Demografija == {{artiklu prinċipali|Demografija ta' Malta}} Il-popolazzjoni tal-gzejjer Maltin hi ta' madwar 500,000 ruħ. Hu mifhum li f'kull kilometru kwadru jgħixu madwar 1,400 ruħ. Malta tista' titqies bħala wieħed mill-iktar pajjiżi b'densità tal-popolazzjoni fid-dinja. '''<big>Lingwi</big>''' [[Stampa:Il-Kantilena.png|nofs|daqsminuri|[[Il Cantilena|Il-Kantilena]] ta' [[Pietru Caxaro]], l-eqdem test bil-[[Maltin|Malti]], seklu 15.]] Il-Malti huwa wieħed miż-żewġ lingwi kostituzzjonali ta' Malta u huwa meqjus bħala l-lingwa nazzjonali. It-tieni lingwa uffiċjali hija l-Ingliż u għalhekk il-liġijiet jiġu promulgati kemm bil-Malti kif ukoll bl-Ingliż. Madankollu, l-artikolu 74 tal-Kostituzzjoni jgħid li "jekk ikun hemm xi kunflitt bejn it-testi Malti u Ingliż ta' xi liġi, it-test Malti għandu jipprevali."<ref>{{Ċita web|url=http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8566|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20181001103554/http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8566|arkivju-data=2018-10-01|url-status=bot: unknown}}</ref> Fl-2022, l-Uffiċċju Nazzjonali tal-Istatistika ta’ Malta jgħid li 90 fil-mija tal-popolazzjoni Maltija għandha mill-inqas għarfien bażiku tal-Malti, 96 fil-mija tal-Ingliż, 62 fil-mija tat-Taljan, u 20 fil-mija tal-Franċiż. Dan l-għarfien mifrux tat-tieni lingwa jagħmel lil Malta wieħed mill-aktar pajjiżi multilingwi fl-[[Unjoni Ewropea]]. Studju li ġabar l-opinjoni pubblika dwar liema lingwa kienet “preferuta” skopra li 86 fil-mija tal-popolazzjoni ppreferew il-Malti, 12 fil-mija l-Ingliż, u 2 fil-mija t-Taljan. Stazzjonijiet tat-televiżjoni Taljani minn xandara bbażati fl-Italja, bħal Mediaset u RAI, jaslu Malta u jibqgħu popolari<ref>{{Ċita web|url=http://www6.gencat.cat/llengcat/noves/hm04primavera-estiu/a_badia2_3.htm|titlu=NOVES SL. SPRING-SUMMER 2004. A VIEW OF THE LINGUISTIC SITUATION IN MALTA (2)|data=2012-03-12|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120312145908/http://www6.gencat.cat/llengcat/noves/hm04primavera-estiu/a_badia2_3.htm|arkivju-data=2012-03-12|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_237.en.pdf|titlu=|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070128095746/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_237.en.pdf|arkivju-data=2007-01-28|url-status=bot: unknown}}</ref>. Il-[[Lingwa tas-Sinjali Maltija]] tintuża minn firmaturi f'Malta<ref>{{Ċita web|url=https://mlrs.research.um.edu.mt/resources/lsm|titlu=Dizzjunarju tal-Lingwa tas-Sinjali Maltija|sit=mlrs.research.um.edu.mt|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20241226161346/https://mlrs.research.um.edu.mt/resources/lsm|arkivju-data=2024-12-26|url-status=dead}}</ref>. '''<big>Reliġjon</big>''' [[Stampa:Statue of Saint Publius.jpg|nofs|daqsminuri|Statwa ta’ [[San Publju]]]] Ir-reliġjon predominanti f’Malta hija l-Kattoliċiżmu Ruman. It-tieni artiklu tal-Kostituzzjoni ta’ Malta jistabbilixxi l-Kattoliċiżmu Ruman bħala r-reliġjon tal-istat u huwa rifless ukoll f’diversi elementi tal-kultura Maltija, għalkemm hemm dispożizzjonijiet sodi għal-libertà tar-reliġjon. Hemm aktar minn 360 knisja f’[[Malta (gżira)|Malta]], [[Għawdex]], u [[Kemmuna]], jew knisja waħda għal kull 1,000 resident. Il-knisja parrokkjali hija l-punt fokali arkitettoniku u ġeografiku ta' kull belt u raħal Malti<ref>{{Ċita web|url=https://knisja.mt/|titlu=Home|sit=Arċidjoċesi ta' Malta|lingwa=mt-MT|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. Malta hija Sede Appostolika; l-Atti tal-Appostli (Atti 28) jirrakkonta kif [[San Pawl]] nawfraġ fil-gżira ta’ “Melite”, li ħafna studjużi Bibliċi jidentifikawha ma’ Malta, episodju datat madwar is-sena 60 AD. Jingħad li l-ewwel qaddis Malti, [[San Publju]]. saru l-ewwel isqof ta’ Malta. Aktar evidenza ta’ prattiċi u twemmin Insara matul il-perjodu tal-persekuzzjoni Rumana tidher f’katakombi li jinsabu taħt diversi siti madwar Malta, fosthom il-[[Katakombi ta’ San Pawl]]. Hemm ukoll numru ta’ knejjes tal-grotta, fosthom il-[[Santwarju tal-Madonna tal-Mellieħa|grotta tal-Mellieħa]], li hija [[Santwarju tat-Twelid tal-Madonna]] fejn, skont il-leġġenda, [[San Luqa]] pinġa ritratt tal-[[Santa Marija|Verġni Marija]]. Ilu post ta’ pellegrinaġġ mill-perjodu medjevali<ref>{{Ċita web|url=https://www.quddies.com.mt/churches/182/Madonna-tal-Mellieha/Mellieha|titlu=Madonna tal-Mellieha - Sanctuary - Mellieha, Malta|sit=www.quddies.com.mt|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. Għal sekli sħaħ, [[Knisja f’Malta|il-Knisja f’Malta]] kienet subordinata għad-[[Djoċesi ta’ Palermo]], ħlief meta kienet taħt Karlu ta’ Anjou, li ħatar isqfijiet għal Malta, kif għamlu – f’okkażjonijiet rari – l-Ispanjoli u wara, il-Kavallieri. Mill-1808 l-isqfijiet kollha ta’ Malta kienu Maltin. Il-qaddisin patruni ta’ Malta huma [[San Pawl]], [[San Publju]], u [[Sant’Agata]]. Għalkemm mhux patrun, [[San Ġorġ Preca]] huwa meqjum ħafna bħala t-tieni qaddis Malti kanonizzat wara [[San Publju]]. F’Malta hemm preżenti diversi ordnijiet reliġjużi [[Kattoliċi Rumani]] fosthom il-Ġiżwiti, Franġiskani, Dumnikani, Karmelitani u Little Sisters of the Poor. [[Stampa:The Beheading of Saint John-Caravaggio (1608).jpg|nofs|daqsminuri|''Il-Qtugħ tar-ras ta’ San Ġwann'', ta’ [[Caravaggio]]. Żejt fuq tila, 361 cm × 520 cm (142.13 in × 204.72 in). Oratorju tal-[[Konkatidral ta' San Ġwann|Kon-Katidral]].]] F’Malta teżisti minoranza konsiderevoli ta’ Kristjani Ortodossi tal-Lvant, li minnhom hemm 16,457, skont iċ-ċensiment tal-2021; għalkemm in-numru jista 'jinkludi wkoll Kristjani Ortodossi Orjentali, li mhumiex f'komunjoni ma' tal-ewwel. Hemm numru żgħir ta’ parroċċi li jappartjenu għal kull Knisja awtoċefali, tipikament waħda għal kull waħda. Hemm parroċċi Ortodossi [[Greċja|Griegi]], [[Russja|Russi]], [[Serbja|Serbi]], [[Rumanija|Rumeni]], u [[Bulgarija|Bulgari]] li jinsabu madwar Malta<ref>{{Ċita web|url=https://www.exarmalta.com/|titlu=Holy Patriarchal Exarchate of Malta -|sit=Holy Patriarchal Exarchate of Malta|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260105031816/https://www.exarmalta.com/|arkivju-data=2026-01-05|url-status=dead}}</ref>. Ħafna mill-kongreganti tal-knejjes Protestanti lokali mhumiex Maltin; il-kongregazzjonijiet tagħhom prinċipalment jiġbdu minn vacationers u irtirati Brittaniċi li jgħixu fil-pajjiż. Hemm ukoll knisja Avventista tas-Seba’ Jum f’[[Birkirkara]], u kongregazzjoni tal-Knisja Appostolika Ġdida mwaqqfa fl-1983 fi [[Gwardamanġa]]. Hemm madwar 600 Xhud taʼ Ġeħova. Il-Mormoniżmu huwa rappreżentat ukoll b’241 membru f’kongregazzjoni waħda fil-[[Mosta]]<ref>{{Ċita web|url=https://newsroom.churchofjesuschrist.org/facts-and-statistics/country/malta|titlu=Statistics and Church Facts {{!}} Total Church Membership|sit=newsroom.churchofjesuschrist.org|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html|titlu=MaltaToday|data=2015-10-16|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151016010540/http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html|arkivju-data=2015-10-16|url-status=bot: unknown}}</ref>. Il-popolazzjoni Lhudija ta’ Malta laħqet il-quċċata tagħha fil-Medju Evu taħt il-ħakma Normanna. Fl-1479, Malta u Sqallija ġew taħt il-ħakma Aragonese u d-Digriet tal-Alhambra tal-1492 ġiegħel lill-Lhud kollha jitilqu mill-pajjiż. Illum, hemm żewġ kongregazzjonijiet Lhud. Fl-2019 il-komunità Lhudija f'Malta ġabret madwar 150 persuna, ftit aktar mill-120 (li minnhom 80 kienu attivi) stmati fl-2003, u l-aktar anzjani. Ħafna fost il-ġenerazzjonijiet ġodda ddeċidew li joqgħodu barra, inkluż fl-Ingilterra u l-Iżrael. Il-biċċa l-kbira tal-Lhud Maltin kontemporanji huma Sefardi, madankollu, jintuża ktieb tat-talb Ashkenazi. Fl-2013 twaqqaf iċ-Ċentru Lhudi Chabad f’Malta<ref>{{Ċita web|url=http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html|titlu=MaltaToday|data=2015-10-16|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151016010540/http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html|arkivju-data=2015-10-16|url-status=bot: unknown}}</ref>. [[Stampa:Malta - Paola - Triq Kordin - Mosque 01 ies.jpg|nofs|daqsminuri|Ċentru Iżlamiku ta’ Malta]] Hemm moskea [[Iżlam|Musulmana]] waħda mibnija apposta, il-[[Moskea Mariam Al-Batool]], għalkemm hemm ukoll ftit moskej improvizzati li jinsabu fi djar Musulmani mifruxa madwar il-gżira. Mit-3,000 Musulmani stmati f’Malta, madwar 2,250 huma barranin, madwar 600 huma ċittadini naturalizzati, u madwar 150 huma Maltin imwielda fil-pajjiż. Il-Buddiżmu Zen u l-Fidi Baháʼí jippretendu madwar 40 membru. Fi stħarriġ li sar mill-Malta Today, il-maġġoranza assoluta tal-popolazzjoni Maltija taderixxi mal-Kristjaneżmu (95.2%) bil-Kattoliċiżmu Ruman bħala d-denominazzjoni ewlenija (93.9%); 4.5% tal-popolazzjoni ddikjaraw lilhom infushom jew atei jew agnostiċi, waħda mill-inqas ċifri fl-Ewropa. Skont stħarriġ tal-Ewrobarometru tal-2019, 83% tal-popolazzjoni identifikata bħala [[Kattolika Rumana]]. In-numru ta’ atei rdoppja mill-2014 għall-2018. Persuni mhux reliġjużi għandhom riskju akbar li jsofru minn diskriminazzjoni. Fl-edizzjoni tal-2015 tar-Rapport annwali dwar il-Libertà tal-Ħsieb mill-Unjoni Internazzjonali Umanista u Etika, Malta kienet fil-kategorija ta’ “diskriminazzjoni severa”. Fl-2016, wara t-tneħħija tal-liġi dwar id-dagħa, Malta ġiet mibdula għall-kategorija ta’ “diskriminazzjoni sistematika” (l-istess bħall-biċċa l-kbira tal-pajjiżi tal-UE)<ref>{{Ċita web|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20161209/local/malta-still-discriminating-against-the-non-religious-report.633311|titlu=Malta still discriminating against the non-religious - report - timesofmalta.com|data=2016-12-10|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20161210140814/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20161209/local/malta-still-discriminating-against-the-non-religious-report.633311|arkivju-data=2016-12-10|url-status=bot: unknown}}</ref>. == Malta fl-UE == Malta daħlet fl-Unjoni Ewropea (UE) fl-2004 fejn għandha sitt membri jirrapreżentawha. <ref name="EU"/> Fil-[[Kunsill tal-UE]], il-ministri tal-pajjiżi membri jiltaqgħu b'mod regolari biex jadottaw il-liġijiet tal-UE u jikkoordinaw il-politika ta' bejniethom. Il-laqgħat tal-Kunsill jattendu għalihom regolarment rappreżentanti mill-gvern ta' Malta, skont il-qasam ta' politika li jkun qed jiġi indirizzat.<ref name="EU"/> Il-Kunsill tal-UE m'għandux persuna waħda permanenti bħala President (bħal pereżempju l-Kummissjoni jew il-Parlament). Minflok, ix-xogħol jitmexxa mill-pajjiż li jkollu l-Presidenza tal-Kunsill, li jinbidel kull sitt xhur.<ref name="EU"/> Matul dawn is-sitt xhur, il-ministri mill-gvern ta' dak il-pajjiż jippresiedu u jgħinu jiddeterminaw l-aġenda tal-laqgħat tal-Kunsill f'kull qasam ta' politika, u jiffaċilitaw id-djalogu ma' istituzzjonijiet oħra tal-UE. Dati tal-Presidenza Maltija: Jan-Ġun 2017<ref name="EU"/> Il-Kummissarju nominat minn Malta għall-[[Kummissjoni Ewropea]] hi [[Helena Dalli]], li hi responsabbli għall-Ugwaljanza.<ref name="EU">{{ċita web|url=https://europa.eu/european-union/about-eu/countries/member-countries/malta_mt|titlu=Malta|sit=europa.eu|lingwa=mt}}</ref> Il-Kummissjoni hija rrappreżentata f'kull pajjiż tal-UE minn uffiċċju lokali, imsejjaħ "rappreżentanza".<ref name="EU"/> Malta għandha ħames rappreżentanti fil-[[Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew]]. Dan il-korp konsultattiv – li jirrappreżenta lil dawk li jħaddmu, il-ħaddiema u gruppi oħra ta' interess – huwa kkonsultat dwar il-liġijiet proposti, biex ikun hemm idea aħjar tal-bidliet possibbli tas-sitwazzjonijiet soċjali u tax-xogħol fil-pajjiżi membri.<ref name="EU"/> Malta għandha rappreżentant wieħed fil-[[Kumitat Ewropew tar-Reġjuni]], l-assemblea tal-UE tar-rappreżentanti reġjonali u lokali. Dan il-korp konsultattiv jiġi kkonsultat dwar il-liġijiet proposti, biex jiżgura li dawn il-liġijiet iqisu l-perspettiva minn kull reġjun tal-UE.<ref name="EU"/> Malta tikkomunika wkoll mal-istituzzjonijiet tal-UE permezz tar-rappreżentanza permanenti tagħha fi [[Brussell]]. L-"ambaxxata għall-UE" ta' Malta, il-kompitu ewlieni tagħha hu li tiżgura li l-interessi u l-politiki tal-pajjiż huma segwiti b'mod effettiv kemm jista' jkun fl-UE.<ref name="EU"/> L-ammont li jħallas kull pajjiż tal-UE fil-baġit tal-UE huwa kkalkulat b'mod ġust, skont il-mezzi. Aktar ma tkun b'saħħitha l-ekonomija tal-pajjiż, akbar hi l-kontribuzzjoni finanzjarja. L-għan tal-baġit tal-UE mhuwiex li jipprova jqassam mill-ġdid il-ġid, iżda pjuttost li jiffoka fuq il-ħtiġijiet tal-Ewropej b'mod ġenerali. <ref name="EU"/> Ċifri tal-2018 għal Malta: <ref name="EU"/> * Nefqa totali tal-UE f'Malta – € 0.156 biljun (ekwivalenti għal 1.38% tal-ekonomija ta' Malta) * Kontribuzzjoni totali għall-baġit tal-UE – € 0.102 biljun (ekwivalenti għal 0.91% tal-ekonomija ta' Malta) Il-flus imħallsa fil-baġit tal-UE minn Malta jgħinu biex jiġu ffinanzjati programmi u proġetti fil-pajjiżi kollha tal-UE – bħall-bini ta' toroq, is-sussidjar ta' riċerkaturi u l-ħarsien tal-ambjent.<ref name="EU"/> == Ara wkoll == * [[Irħula ta' Malta]] * [[Parroċċi ta' Malta]] * [[Lista tal-għasafar ta' Malta]] * [[Flora ta' Malta]] * [[Fortifikazzjonijet ta' Żmien l-Ingliżi f'Malta]] * [[Fortifikazzjonijiet ta' Żmien il-Kavallieri f'Malta]] * [[Muniti tal-ewro ta' Malta]] * [[Nies prominenti Maltin]] * [[Kolonja ta' Malta]] * [[Stat ta' Malta]] == Referenzi == {{referenzi|2}} == Ħoloq Esterni == === Gvern === {{Commonscat}} * [http://www.gov.mt/ Sit uffiċjali tal-gvern Malti] * [https://web.archive.org/web/20130926165007/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-m/malta.html Kap tal-Istat u l-Membri tal-Kabinett] * [http://www.afm.gov.mt/ Sit uffiċjali tal-Forzi Armati ta' Malta] * [http://www.mepa.org.mt/ L-Awtorità tal-Ambjent u l-Ippjanar] * [https://web.archive.org/web/20091026055425/http://victorcauchi.fortunecity.com/EuCmp/lex/lexindex.htm Liġijiet ta' Malta] – Taqsira ta' liġijiet prinċipali u glossarju ta' xi termini ;Aħbarijiet * [http://www.timesofmalta.com/ The Times of Malta] * [https://web.archive.org/web/20121110123848/http://www.maltatoday.com.mt/en/home Malta Today] * [http://www.independent.com.mt/ The Malta Independent] * [http://www.inewsmalta.com/ iNewsMalta] * [https://web.archive.org/web/20140103172519/http://www.maltastar.com/ MaltaStar] * [http://www.newsbook.com.mt/ Newsbook] * [http://www.maltarightnow.com/ MaltaRightNow] ;Vjaġġar * [http://www.visitmalta.com/ Sit uffiċjali tal-Awtorità tat-Turiżmu] * [[wikivoyage:Malta|Gwida għall-ivjaġġar għal Malta]] fuq Wikivjaġġar * (en) [https://web.archive.org/web/20090909013026/http://malta.world-travel.com.mt/ Malta Travel Guide] patronized by Malta Tourism Authority ;Oħrajn * [https://web.archive.org/web/20151016010540/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mt.html Malta] fuq il-[[CIA World Factbook|Ktieb tal-Fatti tad-Dinja]] {{Repubblika ta' Malta}} {{Pajjiżi tal-Unjoni Ewropea}} {{Ewropa}} {{Pajjiżi tal-Commonwealth}} {{Awtorità}} [[Kategorija:Stati membri tal-Unjoni Ewropea]] [[Kategorija:Pajjiżi gżejjer]] [[Kategorija:Repubbliki]] [[Kategorija:Gżejjer Mediterranji]] [[Kategorija:Commonwealth tan-Nazzjonijiet]] [[Kategorija:Malta]] [[Kategorija:Pajjiżi stabbiliti fl-1974]] 5709rjnc1d5u5o0u3wwmbzexnng0of3 333901 333899 2026-11-10T06:04:11Z /* Malta fl-UE */ 333901 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_nattiv = Repubblika ta' Malta<br />''Republic of Malta'' |isem_komuni = Malta |stampa_bandiera = Flag of Malta.svg |stampa_emblema = Coat of arms of Malta.svg |stampa_mappa = Location Malta EU Europe.png |deskrizzjoni_mappa = Lokazzjoni ta' Malta (aħdar skur) <br /> – fi ħdan l-[[Unjoni Ewropea]] (aħdar ċar) fil-[[Ewropa|kontinent Ewropew]] (griż skur) <br /> |ħolqa_bandiera = Bandiera ta' Malta |ħolqa_emblema = Emblema ta' Malta |ħolqa_demografija = Demografija ta' Malta |mottu_nazzjonali =''Virtute et constantia'' <Br>(Qawwa u persistenza) |innu_nazzjonali = ''[[L-Innu Malti]]'' [[Stampa:Malta National Anthem.ogg|nofs]] |lingwi_uffiċjali = [[Lingwa Maltija|Malti]] u [[Lingwa Ingliża|ingliż]] |gruppi_etniċi = [[Maltin]] |kapitali = [[Valletta]] |latd=35 |latm=53 |lats=42 |latNS=N |lonġd=14 |lonġm=30 |lonġs=36 |lonġEW=E |l-ikbar_belt = [[San Pawl il-Baħar]] |tip_gvern = [[Repubblika parlamentari]] |titlu_kap1 = [[President ta' Malta|President]] |titlu_kap2 = [[Prim Ministru ta' Malta|Prim Ministru]] |isem_kap1 = [[Myriam Spiteri Debono]] |isem_kap2 = [[Robert Abela]] |data_sħubija_UE = 1 ta' Mejju, 2004 |poż_erja = 200 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |erja_km2 = 316 |erja_mi_kw = 121 |perċentwal_ilma = 0.001 |sena_stima_popolazzjoni = 2019 |stima_popolazzjoni = 514,564 |poż_stima_popolazzjoni = 173 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |ċensiment_popolazzjoni = 404,962¹ |sena_ċensiment_popolazzjoni = 2011 |densità_popolazzjoni_km2 = 1,633 <!--2019--> |densità_popolazzjoni_mi_kw = 4,229.5 |poż_densità_popolazzjoni = 4 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |sena_PGD_PSX = 2019 |PGD_PSX = $11.260&nbsp;biljun<ref name=imf2>{{ċita web |titlu=Malta |sit=International Monetary Fund |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=66&pr.y=3&sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=181&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |data-aċċess=2013-04-17 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150324055128/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=66&pr.y=3&sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=181&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |arkivju-data=2015-03-24 |lingwa=en}}</ref> |poż_PGD_PSX = 125 |PGD_PSX_per_capita = $27,022<ref name=imf2/> |poż_PGD_PSX_per_capita = 32 |sena_IŻU = 2019 |IŻU = {{profitt}}0.895<ref name=HDI>{{ċita rapport |titlu=Human Development Report 2013 - The Rise of the South: Human Progress in a Diverse World |pubblikatur=United Nations Development Programme |data=2013 |isbn=978-92-1-126340-4 |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130319002613/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf |arkivju-data=2013-03-19 |lingwa=en}}</ref> |poż_IŻU = 28 |kategorija_IŻU = <span style="color:#090;">għoli ħafna</span> |tip_sovranità = Indipendenza |avveniment_stabbilit1 = mir-[[Renju Unit]] |data_stabbilit1 = 21 ta' Settembru, 1964 |avveniment_stabbilit2 = Repubblika |data_stabbilit2 = 13 ta' Diċembru, 1974 |avveniment_stabbilit3 = Ħelsien |data_stabbilit3 = 31 ta' Marzu, 1979 |valuta = [[Ewro]] ([[Simbolu tal-Ewro|€]])²[[Lista ta' banek f'Malta|Banek]] |kodiċi_valuta = EUR |żona_ħin = [[Ħin tal-Ewropa Ċentrali|CET]] |differenza_ħku = +1 |żona_ħin_legali = [[Ħin tas-sajf tal-Ewropa Ċentrali|CEST]] |differenza_żona_ħin_legali = +2 |cctld = [[.mt]]³ |kodiċi_telefoniku = 356 |sena_PGD_nominali = 2019 |PGD_nominali = $16,476&nbsp;biljun<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali = 125 |PGD_nominali_per_capita = $32,021<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali_per_capita = 32 |noti = ¹ Il-popolazzjoni totali tinkludi wkoll lir-residenti barranin. Il-popolazzjoni ta' residenti Maltin fl-2004 kien ta' madwar 389,764. Kull data uffiċjali ta' popolazzjoni hi pprovduta mill-Uffiċċju Nazzjonali tal-Istatistika (NSO).<ref>{{ċita rapport |awtur=National Statistics Office |titlu=Census of Population and Housing 2005: Preliminary Report |data=2006 |url=http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1653 |isbn=978-99909-73-38-9 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070311025208/http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1653 |arkivju-data=2007-03-11 |lingwa=en}}</ref><br />²Qabel l-2008: [[Lira Maltija]]<br />³ Ukoll [[.eu]], li hi maqsuma flimkien mal-istati membri l-oħra tal-[[Unjoni Ewropea]]. |leġislatura=[[Kamra tad-Deputati ta' Malta]]}} '''Malta''', magħrufa uffiċjalment bħala r-'''Repubblika ta' Malta,''' hija repubblika indipendenti, kostituzzjonali, żviluppata fl-[[Unjoni Ewropea]].<ref>{{ċita web |url=http://www.traveltips24.com/European_Microstates.htm |titlu=European Microstates |sit=TravelTips24.com |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090523094108/http://www.traveltips24.com/European_Microstates.htm |arkivju-data=2009-03-23 |lingwa=en}}</ref><ref>{{ċita rivista |kunjom1=Sultana |isem1=Ronald G. |titlu=Career guidance in Malta: A Mediterranean microstate in transition |rivista=International Journal for the Advancement of Counselling |volum=20 |paġni=3-15 |data=1998 |doi=10.1023/A:1005386004103 |lingwa=en}}</ref><ref>{{ċita web |url=http://www.environmentalgraffiti.com/offbeat-news/the-microstate-environmental-world-cup-malta-vs-san-marino/613 |titlu=The Microstate Environmental World Cup: Malta vs. San Marino |sit=EnvironmentalGraffiti.com |data=2007-12-15 |arkivju-url= |arkivju-data=2008-02-16 |lingwa=en}}</ref> Il-pajjiż jikkonsisti minn [[arċipelagu]] ta' seba' gżejjer li jinsabu fil-[[Baħar Mediterran]], u meqjus pajjiż parti mill-[[Ewropa t'Isfel]], 80 km mill-kosta ta' [[Sqallija]] (l-[[Italja]]), 288 km fil-Lvant tat-[[Tuneżija]] u 300 km fit-Tramuntana tal-[[Libja]]. Dawn il-gżejjer igawdu minn klima Mediterranja.<ref>{{ċita web |titlu=Malta: Geography |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/#geographyhttps://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mt.html |data-aċċess=2021-03-30 |lingwa=en |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210402195116/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/#geographyhttps://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mt.html |arkivju-data=2021-04-02 |url-status=dead }}</ref><ref>{{ċita web |titlu=Il-Gżejjer Maltin |url=https://www.gov.mt/mt/About%20Malta/Pages/il-Gzejjer%20Maltin.aspx |sit=gov.mt |lingwa=mt}}</ref> Matul l-[[storja|istorja]], il-pożizzjoni ta' Malta fil-Baħar Mediterran dejjem ġiet meqjusa t'importanza strateġika.<ref>{{ċita web |url=http://home.wanadoo.nl/bezver/introduc.html |sit=A History of Malta |titlu=A History of Malta - Introduction |data-aċċess=2008-02-06 |lingwa=en}}</ref> Minħabba f'hekk, bosta nazzjonijiet u qawwiet militari, fosthom il-[[Feniċi]], il-[[Kartaġiniżi]], ir-[[Imperu Ruman|Rumani]], l-[[Għarab]], ir-rejiet u l-imperaturi ta' [[Spanja]], il-[[Kavallieri ta' San Ġwann]], il-[[Franza|Franċiżi]] u l-[[Renju Unit|Brittaniċi]], ħakmu lil Malta. Fl-1964, Malta kisbet l-indipendenza tagħha mir-Renju Unit u mill-ewwel ġiet aċċettata bħala membru tan-[[Ġnus Magħquda|Nazzjonijiet Uniti]]. Għaxar snin wara, fl-1974, Malta saret Repubblika imma Malta żammet l-istatus tagħha bħala membru tal-[[Commonwealth tan-Nazzjonijiet|Commonwealth]]. Fl-2004, Malta saret membru tal-Unjoni Ewropea. Fl-2008, Malta bdiet tuża l-[[ewro]] bħala l-munita tagħha. Il-lingwa ewlenija hija l-[[Lingwa Maltija|Malti]], ilsien li ġej kemm mis-[[Semitiku]] u r-[[Lingwa Latina|Rumanz]]. Illum dan l-ilsien tħallat ħafna bi kliem li ġej mill-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]. L-[[Storja ta' Malta|istorja ta' Malta]] tmur lura daqs 7,000 sena. It-[[Tempji Megalitiċi ta’ Malta u Għawdex|Tempji Megalitiċi]] li jmorru lura daqs 5,500 sena huma rikonoxxuti mill-[[UNESCO]] bħala [[Sit ta’ Wirt Dinji|Wirt Dinji]].<ref name=Unesco>{{ċita web |titlu= Megalithic Temples of Malta |url= http://whc.unesco.org/en/list/132 |sit=UNESCO |lingwa=en |data-aċċess=2009-09-28}}</ref> Ma' dawn, il-UNESCO tirrikonoxxi wkoll il-[[Valletta|Belt Valletta]] u l-[[Ipoġew ta’ Ħal Saflieni|Ipoġew ta' Ħal Saflieni]] bħala Siti ta' Wirt Dinji.<ref>{{ċita web |url=http://www.bradshawfoundation.com/malta/ |titlu=The Prehistoric Archaeology of the Temples of Malta |sit=BradshawFoundation.com |data-aċċess=2009-04-28 |lingwa=en }}</ref><ref>{{ċita web |url=https://otsf.org/otsf-in-malta |titlu=OTSF in Malta |sit=The OTS Foundation for Neolithic Studies |data-aċċess=2009-04-28 |lingwa=en |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201205171731/https://otsf.org/otsf-in-malta |arkivju-data=2020-12-05 |url-status=dead }}</ref><ref>{{ċita ktieb |editur-kunjom1=Cilia |editur-isem1=Daniel |titlu=Malta Before History: The World's Oldest Free-Standing Stone Architecture |data=2004 |pubblikatur=Miranda Publishers |isbn=9789990985085 |lingwa=en}}</ref> Skont l-[[Atti tal-Appostli]], Kap. 28, fis-sena 60 W.K., wara li l-bastiment li kien qed jivvjaġġa fuqu nkalja fuq il-kosta ta' Malta, [[Pawlu minn Tarsu|San Pawl]] qatta' tliet xhur jgħix fuq il-gżira. Il-kitba fit-[[Testment il-Ġdid]] ma ssemmi xejn li San Pawl ikkonverta lill-[[Maltin]] għall-[[Kristjaneżmu|Kristjaneżimu]]. Biss, dan seta' ġara minħabba l-fatt li l-Maltin raw il-qawwa ta' dan il-bniedem meta ħelisha mill-għarqa kif ukoll mill-gidma velenuża tal-lifgħa u San Pawl seta' daħal f'widen il-Maltin wara li kien ukoll fejjaq lill-Missier Pubbliju, il-Gvernatur Ruman ta' Malta. Fl-Atti tal-Appostli lanqas ma jissemma li San Pawl għamel lil Pubbliju bħala l-ewwel Isqof ta' Malta. L-eqdem provi tal-eqdem komunità Nisranija f'Malta ġejjin minn xi katakombi li tħaffru u ntużaw xi ftit mijiet ta' snin wara il-miġja ta' San Pawl. Il-[[belt kapitali]] ta' Malta hi l-Belt Valletta. Il-lingwi uffiċjali tal-pajjiż huma l-Malti u l-Ingiż, u dawn it-tnejn ħadu post it-[[Lingwa Taljana|Taljan]] fl-1935. Malta għandha konnessjoni qawwija mal-[[Knisja Kattolika|Kattoliċiżmu Ruman]], li għadu r-[[reliġjon]] uffiċjali u l-aktar wieħed ipprattikat f'Malta. == Etimoloġija == Id-definizzjoni tal-kelma '[[etimoloġija]]' tista' tiġi deskritta bħala l-istudju tal-oriġini preċiża tal-kliem semantiku (tifsir) preżenti f'lingwa. L-oriġini tat-terminu "Malta" hu inċert u l-varjazzjoni moderna hi derivata mil-lingwa Maltija. L-isem x'aktarx ġej mill-[[Lingwa Griega Antika|Grieg]] μέλι (''meli'') ('għasel'). Il-Griegi kienu jsejħu lill-gżira Μελίτη (''Melite'') li tfisser "għasel" jew "għasel ħelu" possibbilment minħabba l-produzzjoni ta' kwalità tal-għasel bnin Malti. Speċi endemika ta' [[Naħla|naħal]] tgħix f'din il-gżira.<ref>{{ċita aħbar |kunjom1=Manduca |isem1=Julian |url=http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |pubblikatur=Malta Today |titlu=Controversy over unique Maltese bee population |data=2003-06-29 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20030823104545/http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |arkivju-data=2003-08-23 |lingwa=en}}</ref> == Storja == {{artiklu prinċipali|Storja ta' Malta}} === [[Preistorja|Il-Preistorja]] === L-ewwel abitazzjoni tal-Gżejjer Maltin tmur lura għal madwar is-sena 6500 [[Ante Christum natum|Q.K]]. bil-wasla ta' kaċċaturi [[Mesolitiku|Mesolitiċi]] li probabbilment oriġinaw minn Sqallija. Dan nistgħu narawh minn skoperti mmexxija mill-arkeologa Eleanor Scerri f'Għar tal-Latnija fejn sabu fdalijiet ta' fuklari, għodod tal-ġebel u diversi tipi ta' għadam tal-annimali. Għall-ħabta ta' madwar il-5400 Q.K. waslu f'Malta bdiewa [[Neolitiku|Neolotiċi]] minn Sqallija. Għal mijiet ta' snin dawn kienu jgħixu fi kmamar żgħar bħal giren u fl-għerien. Minn dawn il-bdiewa twieldu bennejja [[Megalitiku|Megalitiċi]] li bnew it-tempji Megalitiċi minn madwar it-3800 sal-2800 Q.K. Malta ġiet diżabitata għal bosta żmien sakemm mbagħad waslu nies ta' [[Żmien il-Bronż]] u abitaw il-gżejjer minn madwar l-2000 sas-750 Q.K. === Il-Feniċi, il-Kartaġiniżi u r-Rumani === Warajhom ġew kummerċjanti Feniċi li kkonoloizzaw lil Malta qrib it-800 Q.K taħt l-isem Ann jew Għonan (𐤀𐤍𐤍‎, ʾNN). Wara l-waqa ta' Feniċja fit-332 Q.K., Malta ġiet taħt [[Kartaġni]] fejn matul dan iż-żmien in-nies f'Malta kkultivaw primarjament iż-żebbuġ u l-ħarrub. Fil-bidu tat-Tieni [[Gwerer Puniċi|Gwerra Punika]] (218 Q.K.), il-gżejjer Maltin waqgħu f'idejn ir-Rumani li għamlu lil Malta u lil [[Għawdex]] muniċipalitajiet. Iżda, f'dan iż-żmien l-influenza Punika baqgħet preżenti f'Malta kif nistgħu naraw miċ-Ċippi ta' Melqart. Meta l-[[Imperu Ruman]] inqasam fi tnejn, Malta għaddiet f'idejn l-Imperu Ruman tal-Punent fit-395. Matul il-waqgħa ta' dan l-Imperu, Malta għaddiet minn bosta ħakmiet differenti waqt l-hekk imsejjaħ Żmien il-Migrazzjoni. Mill-454 sal-464 Malta nħakment mill-Vandali u wara l-464 mill-Ostrogoti. Fil-533, il-gżejjer ġew taħt l-Imperu Ruman tal-Lvant iġifieri l-Imperu Biżantin permezz ta' Belisarius u baqgħet sat-870 fejn ġiet involuta fil-Gwerer bejn l-Għarab u l-Biżantini. === L-Għarab === Fit-870 l-Għarab tad-dinistà Aglabida invadew u ħakmu Malta ħallewha diżabitata sakemm għaddiet minn risistemazzjoni mill-Għarab ta' Sqallija qrib l-1048 fejn din id-distinità laħqet inħakmet taħt id-distinità Fatimida. I-Revoluzzjoni Agrikula Għarbija introduċiet tisqija ġdida, il-qoton, u xi tipi ta' frott. L-lingwa [[Għarbi Sqalli|Sikulo-Għarbija]] ukoll ġiet adettata minn Sqallija li evenwalment evolviet fil-lingwa Maltija. F'dan i-żmien l-Għarab xerrdu t-twemmin [[Iżlam|Iżlamiku]] fost il-Maltin u ta' dan hemm xhieda fl-oqbra Musulmani li nstabu qrib id-Domus Rumana fir-[[Rabat (Malta)|Rabat]]. === Il-Kuruna ta' Aragona === Fl-1091, [[Ruġġieru I ta' Sqallija|il-Konti Ruġġieru]] żbarka Malta b'qawwa militari biex juri l-kobor u s-sovranità tiegħu bħala l-mexxej ta' Malta. Biss hu ma għamel xejn biex ibiddel l-amministrazzjoni Għarbija-Musulmana. Kien fi żmien ir-renju tat-tifel tiegħu, [[Ruġġieru II]], li f'Malta beda jseħħ xi ċaqliq fl-amministrazzjoni influwenzata jew immexxija minn Sqallija. Bil-mod il-mod, l-influwenza tar-renju l-ġdid fi Sqallija u ta' dawk li ġew wara bdiet kulma jmur tinħass, u sal-aħħar tas-seklu ħdax bdiet dieħla sew f'Malta il-kultura Ewropea u t-twemmin Nisrani. Fis-sekli ta' wara u sa ma ġie l-[[Ordni Militari Sovran ta' Malta|Ordni ta' San Ġwann]], Malta ngħatat kemm-il darba mir-Re ta' Spanja lil diversi nies ta' poter li kienu jgħinuh jew finanzjarjament jew inkella militarment. Fl-1492 b'ordni tar-Re Ferdinandu u r-Reġina Isabella, tkeċċew minn Malta l-aħħar nies ta' twemmin Għarbi kif ukoll dawk ta' twemmin [[Ġudaiżmu|Lhudi]]. === [[Ordni ta' San Ġwann|L-Ordni ta' San Ġwann]] === Fl-1530, il-gżejjer Maltin ingħataw lill-Ordni ta' San Ġwann mill-Imperatur [[Karlu V]]. Dawn il-Kavallieri ta' [[demm]] nobbli kienu qed ifittxu art ġdida wara li kienu tkeċċew minn [[Rodi (belt)|Rodi]] mis-Sultan [[Imperu Ottoman|Ottoman]] fl-1522. Meta l-Ordni wasal Malta, il-popolazzjoni tal-Gżejjer Maltin kienet tlaħħaq madwar 20,000 ruħ. Bosta kienu jgħixu fl-[[Mdina|Imdina]], fir-Rabat u fl-irħula ż-żgħar mxerrda ma' Malta u Għawdex. L-Ordni ddeċida li juża l-Forti ta' Sant'Anġlu bħala l-kwartier il-ġdid tiegħu minn fejn imexxi, u r-raħal iż-żgħir tal-[[Birgu]] bħala l-post fejn bosta mill-Kavallieri setgħu jgħixu fi djar separati skont l-ilsien tagħhom. Din l-għażla saret minħabba li l-Ordni kellu x-xwieni tiegħu x'jieħu ħsieb għax dawn kienu importanti bħala servizz ta' komunikazzjoni u utli biex ikunu impurtati f'Malta oġġetti essenzjali. Wara xi ftit żmien, l-Ordni beda jsaħħaħ xi swar kemm ta' Sant'Anġlu kif ukoll madwar il-Birgu. Fuq l-[[L-Isla|Isla]] ttella' l-Forti San Mikiel. Matul is-snin ta' wara, l-attakki tal-furbani Musulmani ma naqsu xejn, u fl-1551, Dragut attakka l-ewwel il-Birgu, imbagħad l-Imdina u wara salpa lejn Għawdex fejn minn hemm kaxkar il-popolazzjoni kollha għal fuq il-bastimenti bħala [[Skjavitù|skjavi]]. Fl-1565, seħħ l-[[Assedju l-Kbir]] hekk kif fit-18 ta' Mejju qawwiet militari Ottomani żbarkaw f'[[Marsaxlokk]] u ħadu posthom f'diversi lokalitajiet strateġiċi madwar il-[[Il-Port il-Kbir|Port il-Kbir]]. Dan l-Assedju dam sejjer sat-8 ta' Settembru, meta l-armata Ottomana ddeċidiet li ssalpa lura minn fejn ġiet. Il-ġurnata tar-rebħa tal-Ordni u l-Maltin fuq l-armata Ottomana għadha sal-lum titfakkar kull sena u hi meqjusa bħala festa nazzjonali. Dan il-jum fil-fatt hu magħruf bħala ''Jum il-Vitorja''. Din ir-rebħa ġiegħlet lil [[Jean Parisot de la Valette|Gran Mastru La Valette]] u l-Kavallieri tal-Ordni jifhmu li issa li ddifendew lilhom infushom u lil Malta u li rebħu l-battalja għandhom iħarsu lejn il-gżejjer Maltin bħala r-residenza l-ġdida tagħhom b'mod permanenti. Dlonk La Valette ordna li tinbena belt ġdida ffortifikata fuq l-Għolja Xiberras. Din il-belt setgħet tiddefendi l-Port il-Kbir, dak ta' [[Port ta’ Marsamxett|Marsamxett]] u l-ibliet tal-madwar. Din il-belt il-ġdida ngħatat l-isem tal-Gran Mastru fundatur tagħha u saret il-belt kapitali ta' Malta. === Il-Franċiż === L-Ordni dam Malta sal-1798 meta mbagħad kellu jċedi għall-qawwa militari u r-rieda ta' [[Napuljun Bonaparte|Napuljun]] hekk kif dan wasal Malta fid-9 ta' Ġunju. Fit-2 ta' Settembru ta' wara, il-Maltin qamu kontra l-[[Malta taħt il-Franċiżi|Franċiżi]] u bdew imblokk militari kontra t-truppi barranin li kellhom jissakkru wara s-swar tal-Belt u t-Tlett Ibliet tal-Kottonera. Bl-għajnuna tat-truppi Brittaniċi li Nelson stazzjona kemm fuq l-art kif ukoll bil-bastimenti Brittaniċi li żammew l-imblokk minn fuq il-baħar qrib il-kosta, wara sentejn il-Franċiżi kellhom iċedu l-armi u tkeċċew minn Malta. Il-Patt ta' Paċi li sar, kien iffirmat bejn il-Franċiżi u l-Brittaniċi, għax il-Maltin ma tħallewx jipparteċipaw f'dan il-ftehim. === L-Imperu Brittaniku === B'hekk Malta waqgħet taħt amministrazzjoni ta' 'protettorat' taħt il-Gran Brittanja. Sir Alexander John Ball sar l-ewwel Kummissarju Ċivili. Fl-1814, bħala parti mit-Trattat ta' Pariġi, Malta uffiċjalment saret tagħmel parti mill-[[Imperu Brittaniku|Imperu Brittanniku]] biex b'hekk saret bażi navali ta' importanza kbira għall-Gran Brittanja fil-[[Baħar Mediterran|Mediterran]]. Dan ir-rwol baqa' dejjem importanti kemm fis-seklu 19 kif ukoll fis-seklu 20. Malta kellha rwol importanti ħafna fit-[[Tieni Gwerra Dinjija]], minħabba li kienet fuq ir-rotta strateġika u importanti tal-Forzi tal-Assi, bejn l-[[Italja]] u t-Tramuntana tal-[[Afrika]], fejn Rommel kien qed jieħu l-artijiet minn taħt idejn l-għadu. Malta sofriet aktar minn 3,000 attakk mill-ajru, għall-ewwel mill-Qawwa Ajrunawtika Taljana u mbagħad mill-Fliegerkorps [[Ġermanja|Ġermaniż]] li kien stazzjonat fi Sqallija. === L-Indipendenza === Malta ngħatat l-indipendenza tagħha fil-21 ta' Settembru 1964, b'arranġament li kien iħalli l-flotta Brittanika tibqa' tuża lil Malta bħala bażi navali - dan biex jagħti n-nifs lill-Gvern Malti jibni l-ekonomija l-ġdida b'mod kummerċjali u liberu u mhux aktar ibbażata fuq il-preżenza militari tal-Brittaniċi. Dan il-ftehim iġġedded fl-1971 u l-Flotta Navali Rjali Brittanika baqgħet tuża lil Malta bħala bażi militari sal-31 ta' Marzu 1979. Malta baqgħet membru tal-[[Commonwealth tan-Nazzjonijiet|Commonwealth]] u saret Repubblika fl-1974. F'referendum li sar f'April 2003, il-votanti wrew ir-rieda tagħhom li Malta tidħol fl-Unjoni Ewropea, biex b'hekk Malta saret membru sħiħ fl-1 ta' Mejju 2004. == Lingwa == {{artiklu prinċipali|Lingwa Maltija}} [[Stampa:Malta - Zurrieq - Triq il-Belt Valletta 01 ies.jpg|nofs|daqsminuri|Sinjal tat-triq fiż-[[Żurrieq]] ]] Illum il-Malti stabbilit u meqjus bħala l-lingwa franka tal-poplu Malti waqt li l-Ingliż fl-istess ħin jaqsam mal-Malti l-istat ta' lingwa uffiċjali. Il-lingwa Maltija tmur lura lejn l-aħħar parti tad-disa' seklu għall-ħabta tat-870 W.K. meta l-Għarab invadew lil Malta. L-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]] baqa' jinfluwenza lill-Malti għal bosta sekli, kif naraw mill-''[[Cantilena]]'' ta' [[Pietru Caxaro]] li nkitbet lejn l-aħħar kwart tas-seklu ħmistax. Il-kliem kollu ta' din il-[[poeżija]], ħlief għal kelma waħda, huma kollha kliem li ġejjin mill-Għarbi. Aktar ma għadda ż-żmien, it-Taljan u l-Isqalli bdew jinfluwenzaw il-vokabularju li l-Maltin kienu jużaw. [[Mikiel Anton Vassalli]] (1764-1829) jgħid li l-Malti ta' madwar il-Port kien difettuż għax bosta minnu kien kliem li ġej mit-Taljan. Mas-seklu dsatax ħafna kliem Taljan kien stabbilixxa ruħu sew. Mal-ewwel deċennji tas-seklu għoxrin daħlu ħafna kliem fl-ilsien Malti tant li meta wieħed jifli r-riklami fil-kotba ta' dak iż-żmien, insibu li bosta termini bdew ikunu bl-Ingliż. Fl-1935, l-Ingliż u l-Malti ħadu post it-Taljan b'mod uffiċjali. Ironikament, kien fiż-żmien li l-Brittaniċi kienu bdew jitilfu, lejn l-aħħar tas-snin ħamsin u tas-snin sittin, li l-interess f'Malta lejn l-Ingliż beda jikber b'pass aktar mgħaġġel u sar l-aktar ilsien barrani studjat fl-iskejjel. Dan anki minħabba l-ħtieġa ta' bosta eluf ta' Maltin li xtaqu jemigraw lejn pajjiżi u kontinenti fejn l-Ingliż kien mitkellem. Il-ħajra lejn l-ilsien Ingliż kompliet kibret aktar u aktar meta l-films u l-[[mużika]] kif ukoll il-qari tal-kotba u r-rivisti Ingliżi u [[Stati Uniti|Amerikani]] kienu saru aktar popolari fost il-Maltin. == Festi nazzjonali == Dawn huma l-ħames festi nazzjonali ċċelebrati f'Malta: * [[Jum il-Ħelsien (Malta)|Jum il-Ħelsien]] (31 ta' Marzu 1979) * [[Is-Sette Giugno|Sette Giugno]] (7 ta' Ġunju 1919) * [[Jum il-Vitorja]] (8 ta' Settembru 1565 u 8 ta' Settembru 1943) * [[Jum l-Indipendenza (Malta)|Jum l-Indipendenza]] (21 ta' Settembru 1964) * [[Jum ir-Repubblika (Malta)|Jum ir-Repubblika]] (13 ta' Diċembru 1974) Uħud minn dawn il-festi huma marbuta ma' diversi tradizzjonijiet, fosthom ir-[[Regatta Nazzjonali Maltija|regatta]] fil-Port il-Kbir nhar [[Jum il-Ħelsien (Malta)|Jum il-Ħelsien]] u [[Jum il-Vitorja]]. Minbarra dawn il-ħames festi, hemm ukoll għadd ta' festi pubbliċi marbuta mar-reliġjon u t-tradizzjonijiet li ssawru magħhom. Fosthom insibu l-[[Imnarja]] (29 ta' Ġunju), [[Santa Marija]] (15 ta' Awissu), il-miġja ta' San Pawl f'Malta (10 ta' Frar) u l-festa tal-Immakulata Kunċizzjoni ([[8 ta' Diċembru]]). == Politika == {{artiklu prinċipali|Politika ta' Malta}} [[Stampa:Malta’s Parliament building in Valletta (cropped).jpg|nofs|daqsminuri|Il-bini tal-[[Parlament ta' Malta|Parlament ta’ Malta]] fil-[[Belt Valletta]]]] Malta hija repubblika demokratika b'parlament elett kull ħames snin jew kif ikun hemm il-ħtieġa skont is-sitwazzjoni politika. <gallery mode="packed"> Stampa:Robert Abela - Official Portrait 2022 (cropped).jpg|Il-Prim Ministru [[Robert Abela]] </gallery>Il-poteri eżekuttivi tal-Gvern huma f'idejn il-[[Prim Ministru ta' Malta|Prim Ministru]], magħżul mill-partit rebbieħ fl-elezzjoni. Il-[[President ta' Malta|President]] għandu r-rwol li jirrappreżenta lil Malta barra l-pajjiż u li jaġixxi b'mod imparzjali f'affarijiet ta' importanza kostituzzjonali. Il-Gvern hu wkoll assistit fit-tmexxija tiegħu f'kull belt u raħal f'Malta u Għawdex minn kumitati amministrattivi, magħrufa bħala [[Kunsilli lokali ta' Malta|Kunsilli Lokali]]. Malta hi repubblika<ref>{{ċita web|url=https://legislation.mt/eli/const/mlt |titlu=Kostituzzjoni ta' Malta |sit=Leġiżlazzjoni Malta |lingwa=mt |data-aċċess=2021-03-30}}</ref> li għandha s-sistema parlamentari u l-amministrazzjoni pubblika mfassla fuq is-[[sistema Westminster|sistema ta' Westminster]]. Mill-1960 sal-1995, skont l-istatistika li nġabret fl-elezzjonijiet tal-kunsilli lokali, Malta kellha t-tieni l-ogħla rata fid-dinja ta' nies li kienu eleġibbli li jivvutaw u li ħarġu jivvutaw (u l-ogħla waħda minn nazzjonijiet mingħajr votazzjoni obbligatorja).<ref>{{ċita ktieb |kunjom1=Franklin |isem1=Mark N. |kapitlu=Electoral Participation |editur-kunjom1=Niemi |editur-isem1=Richard |editur-kunjom2=Weisberg |editur-isem2=Herbert |titlu=Controversies in Voting Behavior |edizzjoni=4ba |pubblikatur=CQ Press |data=2001 |lingwa=en |isbn=978-1568023342}}</ref> Il-[[Kamra tad-Deputati ta' Malta|Kamra tad-Deputati]] tiġi eletta kull ħames snin u hi magħmula minn ħamsa u sittin membru parlamentari. Madanakollu, meta partit jikseb il-maġġoranza tal-voti imma mhux tas-siġġijiet, il-partit jingħata aktar siġġijiet biex jiġi assigurat maġġoranza parlamentari. Il-[[Kostituzzjoni ta’ Malta|Kostituzzjoni ta' Malta]] tgħid li l-President għandu jaħtar bħala Prim Ministru dak il-membru tal-Kamra li hu l-aktar kapaċi li jmexxi l-maġġoranza fil-Kabinett. L-istess President normalment jaħtar, fuq rakkomandazzjoni tal-Prim Ministru, il-ministri li għandhom imexxu kull ministeru.<ref>[https://web.archive.org/web/20160311114142/http://opm.gov.mt/segretarjat-tal-prim-ministru?l=2 Segratarjat tal-Prim Ministru], Uffiċċju tal-Prim Ministru</ref> Kandidati għal xi postijiet vakanti jiġu determinati bil-maġġoranza tal-voti li jkunu ġabu fl-elezzjoni preċedenti. Il-President tar-Repubblika jiġi elett kull ħames snin mill-Kamra tad-Deputati. F'Malta hawn diversi partiti. Il-partiti politiċi l-kbar huma l-[[Partit Nazzjonalista (Malta)|Partit Nazzjonalista]], li hu partit [[Demokrazija Kristjana|Demokratiku Kristjan]], u l-[[Partit Laburista (Malta)|Partit Laburista]], li hu partit [[Soċjaliżmu Demokratiku|Soċjal-Demokratiku]]. Il-Partit Laburista jinsab attwalment fil-Gvern u l-Prim Ministru huwa [[Robert Abela]]. Il-Partit Nazzjonalista jinsab fl-oppożizzjoni. Il-[[Partit Demokratiku (Malta)|Partit Demokratiku]] li tela' fuq il-lista tal-Partit Nazzjonalista, għandu żewġ siġġijiet. Apparti dawn il-partiti, hemm ukoll partiti iżgħar li mhumiex eletti u rrappreżentati fil-Kamra tad-Deputati. Malta saret membru fl-Unjoni Ewropea fl-2004. Fl-2008, Malta bdiet tagħmel parti miż-żona tal-ewro. Fil-21 ta' Diċembru 2007, Malta implimentat it-[[Trattat ta' Schengen]].<ref>{{ċita web|url=http://ec.europa.eu/snapshot2007/travel/travel_mt.htm|titlu=L-Ewropa u int fl-2007, Estiż l-ivvjaġġar mingħajr passaport|sit=Kummissjoni Ewropea|lingwa=mt|data-aċċess=2009-04-29|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110323212527/http://ec.europa.eu/snapshot2007/travel/travel_mt.htm|arkivju-data=2011-03-23}}</ref> Il-kontrolli fil-fruntieri baqgħu jsiru fl-ajruporti sa Marzu 2008. === Diviżjonijiet amministrattivi === {{artiklu prinċipali|Kunsilli lokali ta' Malta}} [[Stampa:Malta - administrative division.svg|daqsminuri|250x250px|Diviżjonijiet amministrattivi ta' Malta]] L-Att tal-Kunsilli Lokali tal-1993 (Att XV tal-1993) ġie ppubblikat fit-30 ta' Ġunju 1993, fejn qasam lill-gżejjer Maltin f'54 kunsill lokali f'Malta u 14-il kunsill lokali f'Għawdex b'kull kunsill responsabbli għall-amministrazzjoni tal-belt jew tar-raħal tiegħu. Ir-responsabbiltà amministrattiva hi mqassma bejn il-kunsilli lokali u l-gvern ċentrali. L-abitanti li huma eleġibbli għall-votazzjoni jeleġġu l-kunsill tagħhom kull tliet snin. Is-sindku hu l-kap tal-kunsill lokali u r-rappreżentant tal-kunsill b'kull effett taħt l-Att. Is-Segretarju Eżekuttiv, li jiġi appuntat mill-Kunsill, hu l-kap eżekuttiv, amministrattiv u finanzjarju tal-Kunsill. Il-kunsilliera l-oħra eletti mill-elezzjoni tal-kunsilli jieħdu d-deċiżjonijiet flimkien mas-sindku. Il-kunsilli lokali huma responsabbli għall-ħarsien u tisbiħ tal-lokalità, l-allokazzjoni tal-gwardjani lokali u l-ġbir tal-iskart. Il-kunsilli lokali jieħdu ħsieb ċerti doveri amministrattivi għall-Gvern Ċentrali, bħal ġbir ta' fondi u kirjiet tal-gvern u jirrispondu għall-ilmenti li għandhom x'jaqsmu mal-ambjent tal-lokalità u kif dan jaffettwa lir-residenti. '''<big>Militari</big>''' [[Stampa:Malta armed forces marine ships 02.jpg|nofs|daqsminuri|Vapur tal-għassa Malti f’[[Hay Wharf]], [[Furjana|il-Furjana]]]] L-għanijiet tal-[[Forzi Armati ta’ Malta]] (AFM) huma li żżomm organizzazzjoni militari bl-għan primarju li tiddefendi l-integrità tal-gżejjer skont ir-rwoli tad-difiża kif stabbiliti mill-gvern b’mod effiċjenti u kost-effettiv<ref>{{Ċita web|url=https://afm.gov.mt/en/Pages/AFM.aspx|titlu=Armed Forces of Malta|sit=afm.gov.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. Dan jinkiseb billi ssir enfasi fuq iż-żamma tal-ilmijiet territorjali ta’ Malta u l-integrità tal-ispazju tal-ajru. L-AFM tinvolvi ruħha wkoll fil-ġlieda kontra t-terroriżmu, il-ġlieda kontra t-traffikar illeċitu tad-droga, it-tmexxija ta’ operazzjonijiet u rondi kontra l-immigranti illegali, u operazzjonijiet ta’ sajd kontra l-illegali, it-tħaddim ta’ servizzi ta’ tfittxija u salvataġġ (SAR), u sigurtà fiżika jew elettronika u sorveljanza ta’ postijiet sensittivi. Iż-żona ta' tfittxija u salvataġġ ta' Malta testendi mil-lvant tat-Tuneżija sal-punent ta' Kreta, żona ta' madwar 250,000 km2 (97,000 sq mi). [[Stampa:Police car in Malta 02.JPG|nofs|daqsminuri|Karozza tal-pulizija]] Bħala organizzazzjoni militari, l-AFM tipprovdi appoġġ ta’ backup lill-Korp tal-[[Il-Korp tal-Pulizija ta’ Malta|Pulizija ta’ Malta]] (MPF) u dipartimenti/aġenziji oħra tal-gvern f’sitwazzjonijiet kif meħtieġ b’mod organizzat u dixxiplinat f’każ ta’ emerġenzi nazzjonali (bħal diżastri naturali) jew sigurtà interna u rimi tal-bombi<ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/bir-ritratti-il-korp-tal-pulizija-buniformi-gdida-1/|titlu=|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20241226155407/https://one.com.mt/bir-ritratti-il-korp-tal-pulizija-buniformi-gdida-1/|arkivju-data=2024-12-26|url-status=dead}}</ref>. Fl-2020, Malta ffirmat u rratifikat it-trattat tan-NU dwar il-Projbizzjoni tal-Armi Nukleari<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/104847/nuclear_arms_prohibition_treaty_ratified_by_foreign_minister|titlu=Nuclear arms prohibition treaty ratified by foreign minister|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en|titlu=United Nations Treaty Collection|sit=treaties.un.org|lingwa=EN|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. '''<big>Drittijiet tal-bniedem</big>''' Malta hija meqjusa bħala wieħed mill-aktar pajjiżi li jappoġġjaw lill-[[LGBT]] fid-dinja, u kienet l-ewwel nazzjon fl-[[Unjoni Ewropea]] li pprojbixxa t-terapija ta’ konverżjoni. Malta wkoll tipprojbixxi kostituzzjonalment id-diskriminazzjoni bbażata fuq id-diżabilità. Il-leġislazzjoni Maltija tirrikonoxxi żwiġijiet kemm ċivili kif ukoll kanoniċi (ekkleżjastiċi). Annullamenti mill-qrati ekkleżjastiċi u ċivili mhumiex relatati u mhux bilfors ikunu approvati reċiprokament. Malta vvutat favur il-leġiżlazzjoni tad-divorzju f’referendum li sar fit-28 ta’ Mejju 2011<ref>{{Ċita web|url=https://www.illum.com.mt/ahbarijiet/politika/41271/iddifferenza_bejn_ilvoti_li_ma_nabrux_bejn_dawk_tarreferendum_huma_biss_ta_150|titlu=150 biss id-differenza bejn il-voti li ma nġabrux fir-referendum tad-divorzju|sit=Illum.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2017-09-27/local-news/UN-equality-head-praises-Malta-as-beacon-of-human-rights-for-LGBTIQ-issues-6736179515|titlu=UN equality head praises Malta as ‘beacon of human rights for LGBTIQ issues’ - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/57877/malta_ranked_first_in_european_rainbow_map_of_lgbtiq_rights|titlu=}}</ref>. L-abort f’Malta huwa illegali. Hija u l-Polonja huma l-uniċi membri tal-[[Unjoni Ewropea]] bi projbizzjonijiet kważi totali fuq il-proċedura. M'hemm l-ebda eċċezzjoni għall-istupru jew l-inċest. Fil-21 ta’ Novembru 2022, il-gvern immexxi mill-Partit Laburista ppropona abbozz ta’ liġi li “jintroduċi klawżola ġdida fil-kodiċi kriminali tal-pajjiż li tippermetti t-tmiem ta’ tqala jekk il-ħajja tal-omm tkun f’riskju jew jekk saħħtha tkun f’periklu serju”. Mill-2023, ġiet miżjuda eċċezzjoni biex tippermetti l-abort biss jekk il-ħajja tal-omm tkun f’riskju<ref>{{Ċita web|url=https://charliehebdo.fr/2022/03/societe/feminisme/malte-alors-accouchement-ivg-ca-vient/|titlu=Malte : Alors, l’accouchement de l’IVG, ça vient ?|kunjom=Charlie|isem=Je suis|data=2022-03-23|sit=charliehebdo.fr|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://apnews.com/article/abortion-health-religion-europe-malta-4a20fcad6313c1414a843dbbb364e726|titlu=Malta proposes bill to ease EU's strictest anti-abortion law|data=2022-11-21|sit=AP News|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. == Ġeografija == {{artiklu prinċipali|Ġeografija ta' Malta}} [[Stampa:Malta from space via laser ESA378503.jpg|nofs|daqsminuri|Malta mill-ispazju ]] Il-gżejjer Maltin huma arċipelagu li jinsabu f'nofs il-Baħar Mediterran madwar 93 km fin-Nofsinhar ta' Sqallija. Huma biss it-tliet gżejjer, Malta, Għawdex u [[Kemmuna]] li huma abitati. Il-gżejjer iż-żgħar, bħal [[Filfla]], [[Kemmunett]] u l-[[Gżejjer ta' San Pawl]] huma diżabitati. Malta hi miżgħuda b'bajjiet u wħud minnhom jipprovdu wkoll portijiet tajbin. Il-gżejjer tal-arċipelagu ġew iffurmati mis-sediment ta' qiegħ il-baħar miljuni ta' snin ilu (fiż-Żmien Plioċen). Meta dan is-sediment issolidifika u bil-mod il-mod inkixef f'wiċċ l-ilma dawn biż-żmien, l-aktar dak Tas-Silġ, ingħaqdu ma' Sqallija. Dan il-pont ma kienx jibqa' sejjer lejn l-Afrika minħabba l-widien profondi immens ta' taħt il-baħar li jeżistu bejn Malta u l-Afrika.<ref>{{ċita rivista |kunjom1=Mannion |isem1=A. M. |kunjom2=Vogiatzakis |isem2=I. N. |url=http://www.reading.ac.uk/web/files/geographyandenvironmentalscience/GP183_Island_Landscapes_AMMINV_1Aa.pdf |titlu=Island Landscape Dynamics: Examples from the Mediterranean |data=2007 |rivista=Geographical Paper |numru=183 |lingwa=en}}</ref> L-arċipelagu jinsab f'tarf il-plakka tettonika Afrikana, bil-konfini tiegħu jmissu mal-plakka Ewroasjatika.<ref>{{ċita mappa |url=http://earth.geology.yale.edu/RETREAT/maps/Mediterranean%20map2001sheet1%20tectonics&kinematics.jpg |titlu=Geodynamic Map of the Mediterranean |pubblikatur=Commission for the Geological Map of the World |edizzjoni=1el |skala=1:13,000,000 |format=JPG |data-aċċess=2009-04-29 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100214144714/http://earth.geology.yale.edu/RETREAT/maps/Mediterranean%20map2001sheet1%20tectonics&kinematics.jpg |arkivju-data=2010-02-14}}</ref> Għal mijiet ta' snin, Malta kienet meqjusa bħala gżira tal-Afrika ta' fuq.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Falconer|isem=William|kunjom2=Falconer|isem2=Thomas|data=2009-09|titlu=Dissertation on St. Paul's Voyage|url=https://books.google.com.mt/books?id=B3Q29kWRdtgC&pg=PA50&redir_esc=y|lingwa=en|iktar=Google-Books-ID: B3Q29kWRdtgC|pubblikatur=BiblioBazaar}}</ref> Il-qiegħ tal-baħar madwar il-gżejjer ta’ Malta jżomm traċċi ta’ karatteristiċi ġeomarini antiki, li jissuġġerixxu skoperti arkeoloġiċi potenzjali li jistgħu jitfgħu dawl fuq l-ambjent preistoriku tar-reġjun.<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltainfoguide.com/where-is-malta.html|titlu=Where Is Malta? {{!}} World Map, Facts, People & History of Malta|sit=Malta Info Guide|lingwa=en|data-aċċess=2024-11-17}}</ref> Il-pajsaġġ tal-gżejjer Maltin attwalment huwa kkaraterizzat minn għoljiet baxxi b'għelieqi mtarrġin. L-ogħla punt hu [[Ta' Dmejrek]], 253 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar, qrib [[Ħad-Dingli]]. Ċerti widien fil-gżejjer Maltin jimtlew bl-ilma ġieri tax-xita li jdum għaddej għal ċertu żmien biss, u li jinxef wara ċertu żmien, l-aktar fis-sajf. Ma jeżistux [[xmara|xmajjar]] jew għadajjar ta' ċertu kobor b'mod permanenti. Postijiet f'Malta fejn hemm xi sorsi tal-ilma magħrufa huma, Wied il-Qlejgħa (iċ-Chadwick Lakes), il-[[Baħrija]], l-[[L-Imtaħleb|Imtaħleb]] u San Martin, waqt li f'Għawdex hemm il-[[Wied tal-Lunzjata]]. === Gżejjer żgħar, blat fil-baħar u skolli === Gżejjer żgħar li jiffurmaw parti mill-arċipelagu jinkludu lil Kemmunett (diżabitata), Filfla (riżerva naturali diżabitata), il-[[Ġebla tal-Ġeneral]] (diżabitata), il-[[Gżira Manoel]] (li hi magħquda mal-lokalità tal-[[Gżira (lokalità)|Gżira]] permezz ta' pont żgħir), u l-Gżejjer ta' San Pawl (diżabitati). Il-gżejjer Maltin huma dawn is-segwenti: {| class="multicol" style="width:100%;" | width="33%" align="left" valign="top" | * Delmarva * Filfla * Ġebel Fessej * Ġebel ta' Bejn il-Kmiemen * Ġebla ta' Sala * Ġebla taċ-Ċawla * Ġebla tal-Ġeneral * Ġebla tal-Għallis * Ġebla tal-Ħalfa * Gżejjer ta' San Paw<nowiki/>l/Selmunett | width="33%" align="left" valign="top" | * Gżira ta' Malta * Gżira Manoel * Għawdex * Kemmuna * Kemmunett * Mistra * Skoll tal-Barbaġanni * Ta' Fraben * Xrob l-Għaġin |} === Klima === {{artiklu prinċipali|Klima ta' Malta}} [[Stampa:Valletta-view-from-senglea.jpg|thumb|left|500px|Malta ġeneralment tgawdi minn klima Mediterranja]] Il-[[Klima ta' Malta|klima]] hi waħda Mediterranja, bi xtiewi moderati u umdużi, u bi sjuf sħan u xotti. M'hemm l-ebda staġun sħun fejn il-pjanti jorqdu, minkejja li l-iżvilupp tal-pjanti jista' jiġi osservat xi ftit f'xitwa b'kesħa li ma tkunx normali, u s-sħana u l-aridità tas-sajf jistgħu jwasslu biex il-veġetazzjoni tkun dgħajfa. L-inqas temperatura qatt irreġistrata kienet fid-19 ta' Frar 1895, fil-Belt Valletta, meta t-temperatura niżlet għal 1.2°C, waqt li l-ogħla waħda laħqet it-43.8°C f'Awwissu tal-1999.<ref>{{ċita web |url=http://www.maltaweather.com/archives/tmaxhigh.shtml |titlu=Highest Maximum Temperature (Celsius) |sit=MaltaWeather.com |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150330062131/http://maltaweather.com/archives/tmaxhigh.shtml |arkivju-data=2015-03-30 |lingwa=en}}</ref> Kienu ftit l-okkażjonijiet fejn ġiet irreġistrata xi preċipitazzjoni ta' borra, u dawn kienu fi Frar 1895, f'Jannar 1905 u fil-31 ta' Jannar 1962. Il-bidla fil-klima wasslet biex id-differenza li hemm bejn l-ogħla u l-inqas temperaturi tiżdied, u dan ħafna drabi jwassal għal staġuni b'temp instabbli. Dawn l-aħħar snin kienu rreġistrati wkoll każi aktar frekwenti ta' borra u silġ li laqtu lill-gżejjer.<ref>{{ċita aħbar |kunjom1=Fenech |isem1=Ingrid |url=http://www.maltarightnow.com/Default.asp?module=news&at=It-Temp+fl-2008&t=a&aid=99809315&cid=19 |titlu=It-Temp fl-2008 |pubblikatur=MaltaRightNow.com |data=2009-01-01 |data-aċċess=2009-04-03 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120109231709/http://www.maltarightnow.com/Default.asp?module=news&at=It-Temp+fl-2008&t=a&aid=99809315&cid=19 |arkivju-data=2012-01-09 |lingwa=mt }}</ref> Il-provista tal-ilma toffri sfida għal Malta, peress li fiż-żmien sħun tas-sajf il-preċipitazzjoni tkun waħda minima filwaqt li dan ikun ukoll iż-żmien fejn l-ilma jkun użat l-iktar. Din il-problema tinħass ukoll matul ix-xitwa minħabba x-xita qawwija li tagħmel, li ħafna drabi tkompli nieżla fil-baħar minflok tippenetra fl-art. Malta tiddependi fuq ir-riżervi ta' taħt l-art tal-ilma ħelu (40 fil-mija), li jinġieb minn sistema ta' riżervi tal-ilma msejħin galleriji, bħal pereżempju, [[Ta' Kandja]], b'fond ta' madwar 97 metru. Aktar minn nofs l-ilma tax-xorb ta' Malta huwa prodott permezz tad-desalinazzjoni (60 fil-mija), li twassal għal aktar użu ta' kombustibbli fossili u għal aktar tniġġis.<ref>{{ċita aħbar|kunjom1=McGrath|isem1=Matt|data=2007-04-04|titlu=Briney future for vulnerable Malta|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6525069.stm|lingwa=en|pubblikatur=BBC News}}</ref> {{Infobox Temp |l-ewwel_metrika=yes |linja_waħda=yes |post=&nbsp;Malta |Jan_Hi_°C = 15 |Fra_Hi_°C = 15 |Mar_Hi_°C = 16 |Apr_Hi_°C = 18 |Mej_Hi_°C = 22 |Ġun_Hi_°C = 26 |Lul_Hi_°C = 30 |Aww_Hi_°C = 30 |Set_Hi_°C = 27 |Ott_Hi_°C = 23 |Nov_Hi_°C = 19 |Diċ_Hi_°C = 16 |Year_Hi_°C = 21 |Jan_Lo_°C = 9 |Fra_Lo_°C = 9 |Mar_Lo_°C = 10 |Apr_Lo_°C = 12 |Mej_Lo_°C = 15 |Ġun_Lo_°C = 18 |Lul_Lo_°C = 21 |Aww_Lo_°C = 22 |Set_Lo_°C = 20 |Ott_Lo_°C = 17 |Nov_Lo_°C = 13 |Diċ_Lo_°C = 11 |Year_Lo_°C = 15 |Jan_MEDJA_°C = 12 |Fra_MEDJA_°C = 12 |Mar_MEDJA_°C = 13 |Apr_MEDJA_°C = 15 |Mej_MEDJA_°C = 18 |Ġun_MEDJA_°C = 22 |Lul_MEDJA_°C = 26 |Aww_MEDJA_°C = 26 |Set_MEDJA_°C = 24 |Ott_MEDJA_°C = 21 |Nov_MEDJA_°C = 16 |Diċ_MEDJA_°C = 13 |Year_MEDJA_°C = 18 |Jan_Preċip_ċm = 8 |Fra_Preċip_ċm = 5 |Mar_Preċip_ċm = 4 |Apr_Preċip_ċm = 2 |Mej_Preċip_ċm = 1 |Ġun_Preċip_ċm = 0 |Lul_Preċip_ċm = 0 |Aww_Preċip_ċm = 0 |Set_Preċip_ċm = 3 |Ott_Preċip_ċm = 7 |Nov_Preċip_ċm = 9 |Diċ_Preċip_ċm = 10 |Year_Preċip_ċm = 53 |sors1 = Weatherbase<ref>{{Ċita web|url=http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=79561&refer=&units=metric|titlu=Valletta, Malta Travel Weather Averages (Weatherbase)|sit=Weatherbase|data-aċċess=2024-08-25|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160403141404/http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?refer=&s=79561&units=metric|arkivju-data=2016-04-03|url-status=dead}}</ref> |aċċess = }} == Ekonomija == {{artiklu prinċipali|Ekonomija ta' Malta}} [[Stampa:Malta - Valletta - Triq il-Papa Piju V - Central Bank of Malta 03 ies.jpg|nofs|daqsminuri|[[Bank Ċentrali ta' Malta|Bank Ċentrali ta’ Malta]], [[Triq il-Papa Piju V]] fil-[[Belt Valletta]].]] L-ekonomija ta' Malta hi bbażata fuq diversi setturi, kemm dawk tal-manifattura kif ukoll tas-servizzi. L-uniċi riżorsi naturali u tanġibbli huma l-blat tal-Franka u tal-Qawwi/taż-Żonqor, u l-baħar ta' madwar il-gżejjer. Minn tal-ewwel jitqatta' l-ġebel tal-franka għall-bini kif ukoll jittieħed żrar u trab mill-ġebla ta' qawwi l-aktar biex titħallat mas-siment<ref>{{Ċita web|url=https://ekonomija.gov.mt/|titlu=Home|sit=ekonomija|lingwa=mt|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. L-ekonomija tiddependi ħafna fuq il-kummerċ u l-investiment barrani, l-aktar fil-manifattura ta' bosta prodotti. Hawn ħames żoni industrijali fejn jiġu prodotti tant kwalitajiet ta' oġġetti bħal, għodda ta' inġinerija speċjalizzata, u komponenti tagħhom, oġġetti tal-plastik, kimika, oġġetti elettroniċi jew komponenti tagħhom, tessuti, ikel, xorb u tant affarijiet oħra. Dawn kollha jaħdmu f'suq liberu. L-aktar setturi importanti tal-ekonomija ta' Malta fl-2018 kienet il-manifattura u l-esportazzjoni tal-prodotti tagħhom, it-turiżmu, il-qasam finanzjarju, l-avjazzjoni, il-Port frank u s-servizzi tal-ikel. Il-kummerċ fl-UE jammonta għal 57% tal-esportazzjonijiet ta' Malta (il-[[Ġermanja]] 16%, l-[[Italja]] 12% u [[Franza]] 11%), filwaqt li barra mill-UE 6% jmorru kemm f'[[Singapor|Singapore]] kif ukoll fil-[[Ġappun]].<ref name="EU"/> F'termini ta' importazzjonijiet, 72% jiġu minn Stati Membri tal-UE (l-[[Italja]] 25% u l-[[Ġermanja]] 8%), filwaqt li barra mill-UE 4% jiġu miċ-[[Ċina]] u 3% mill-[[Indja]].<ref name="EU"/> === Storja tal-ekonomija === Qabel l-1800, Malta kellha vera ftit industriji, apparti dik tal-[[qoton]], it-[[tabakk]], u tat-tarzna. L-Ingliżi bdew jibnu it-tarzna u bosta baċiri mill-1848 'l hinn. Fi żmien il-gwerer fil-Mediterran li l-Ingliżi kienu involuti fihom, l-ekonomija ta' Malta kienet tmur tajjeb. Eżempju ta' dan kienet il-Gwerra tal-Krimea (1854 - 1856). Fl-1869, mal-ftuħ tal-Kanal tas-Swejz kien hemm żieda massiva fil-vapuri li kienu jidħlu Malta. L-ekonomija tal-Mediterran ġiet ideskritta bħala "Awtostrada" tan-negozju tad-dinja, u numru ta' vapuri kienu jidħlu Malta għal [[faħam]] u proviżjon ieħor qabel ikomplu bil-vjaġġi tagħhom lejn l-Eġittu u [[Oċean Indjan|l-Oċean Indjan]]. Bejn l-1871 u l-1881, 8,000 ħaddiem sabu xogħol fit-tarzni. In-negozjanti kienu ngħaqdu bħala assoċjazzjoni u fl-1856 inbniet ''La Borsa'' (''The Exchange'') fi triq ir-Repubblika (dak iż-żmien imsejħa Strada Rjali). Fil-Borsa kien hemm żewġ banek. '''<big>Bankarja u finanzi</big>''' [[Stampa:Portomaso Business Tower (25689178531).jpg|xellug|daqsminuri|[[Portomaso|Portomaso Business Tower]], it-tieni l-ogħla bini f’Malta]] L-akbar żewġ banek kummerċjali huma l-[[Bank of Valetta|Bank of Valletta]] u l-[[HSBC Bank Malta]]. Banek diġitali bħal Revolut żdiedu wkoll fil-popolarità. Il-[[Bank Ċentrali ta' Malta]] għandu żewġ oqsma ewlenin ta' responsabbiltà: il-formulazzjoni u l-implimentazzjoni tal-politika monetarja u l-promozzjoni ta' sistema finanzjarja soda u effiċjenti. Il-[[Gvern ta' Malta|gvern Malti]] daħal fl-ERM II fl-4 ta’ Mejju 2005, u adotta l-ewro bħala l-munita tal-pajjiż fl-1 ta’ Jannar 2008. '''<big>Turiżmu</big>''' [[Stampa:Malta - Ghajnsielem - Comino + Large Blue Lagoon Rock + Small Blue Lagoon Rock + Cominotto + Blue Lagoon 02 ies.jpg|nofs|daqsminuri|[[Blue Lagoon]] ([[Kemmuna]])]] Malta hija destinazzjoni turistika popolari, b’1.6 miljun turist fis-sena, tliet darbiet aktar turisti jżuru milli hemm residenti. L-infrastruttura tat-turiżmu żdiedet b'mod drammatiku matul is-snin u għadd ta' lukandi huma preżenti fil-gżira, għalkemm l-iżvilupp żejjed u l-qerda tad-djar tradizzjonali huma ta' tħassib dejjem jikber. Fl-2019, Malta kellha sena rekord fit-turiżmu, fejn irreġistrat aktar minn 2.1 miljun turist f’sena waħda<ref>{{Ċita web|url=https://turizmu.gov.mt/|titlu=Home|sit=turiżmu|lingwa=mt|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. F’dawn l-aħħar snin, Malta rreklamat ruħha bħala destinazzjoni tat-turiżmu mediku, u numru ta’ fornituri tat-turiżmu tas-saħħa qed jiżviluppaw l-industrija. Madankollu, l-ebda sptar Malti ma għadda minn akkreditazzjoni indipendenti tal-kura tas-saħħa internazzjonali. Malta hija popolari mat-turisti mediċi Brittaniċi, u tindika lill-isptarijiet Maltin lejn li jfittxu akkreditazzjoni minn sorsi tar-[[Renju Unit]], bħall-Iskema ta' Akkreditazzjoni Trent. [[Stampa:Mercury Tower seen from a drone.jpg|nofs|daqsminuri|[[Torri tal-Merkurju]] ([[San Ġiljan (lokalità)|San Ġiljan)]]]] It-turiżmu f’Malta jikkontribwixxi madwar 11.6 fil-mija tal-prodott gross domestiku tal-pajjiż<ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/en/news/malta-presents-proposals-for-the-recovery-of-tourism-sector-from-pandemic-effects/|titlu=Malta presents proposals for the recovery of tourism sector from pandemic effects|kunjom=Galea|isem=Rachel|data=2020-04-27|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. '''<big>Xjenza u teknoloġija</big>''' Malta ffirmat ftehim ta’ kooperazzjoni mal-Aġenzija Spazjali Ewropea (ESA) għal kooperazzjoni aktar intensiva fi proġetti tal-ESA<ref>{{Ċita web|url=https://www.esa.int/About_Us/Corporate_news/Member_States_Cooperating_States|titlu=Member States & Cooperating States|sit=www.esa.int|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. Il-Kunsill Malti għax-Xjenza u t-Teknoloġija (MCST) huwa l-korp ċivili responsabbli għall-iżvilupp tax-xjenza u t-teknoloġija fuq livell edukattiv u soċjali. Il-biċċa l-kbira tal-istudenti tax-xjenza f'Malta jiggradwaw mill-Università ta' Malta u huma rappreżentati minn S-Cubed (Science Student's Society), UESA (University Engineering Students Association) u ICTSA (University of Malta ICT Students' Association). Malta kienet ikklassifikata fid-29 post fl-Indiċi tal-Innovazzjoni Globali fl-2024<ref>{{Ċita ktieb|titlu=Global Innovation Index 2024|url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2024/en/|lingwa=en}}</ref>. == Demografija == {{artiklu prinċipali|Demografija ta' Malta}} Il-popolazzjoni tal-gzejjer Maltin hi ta' madwar 500,000 ruħ. Hu mifhum li f'kull kilometru kwadru jgħixu madwar 1,400 ruħ. Malta tista' titqies bħala wieħed mill-iktar pajjiżi b'densità tal-popolazzjoni fid-dinja. '''<big>Lingwi</big>''' [[Stampa:Il-Kantilena.png|nofs|daqsminuri|[[Il Cantilena|Il-Kantilena]] ta' [[Pietru Caxaro]], l-eqdem test bil-[[Maltin|Malti]], seklu 15.]] Il-Malti huwa wieħed miż-żewġ lingwi kostituzzjonali ta' Malta u huwa meqjus bħala l-lingwa nazzjonali. It-tieni lingwa uffiċjali hija l-Ingliż u għalhekk il-liġijiet jiġu promulgati kemm bil-Malti kif ukoll bl-Ingliż. Madankollu, l-artikolu 74 tal-Kostituzzjoni jgħid li "jekk ikun hemm xi kunflitt bejn it-testi Malti u Ingliż ta' xi liġi, it-test Malti għandu jipprevali."<ref>{{Ċita web|url=http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8566|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20181001103554/http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8566|arkivju-data=2018-10-01|url-status=bot: unknown}}</ref> Fl-2022, l-Uffiċċju Nazzjonali tal-Istatistika ta’ Malta jgħid li 90 fil-mija tal-popolazzjoni Maltija għandha mill-inqas għarfien bażiku tal-Malti, 96 fil-mija tal-Ingliż, 62 fil-mija tat-Taljan, u 20 fil-mija tal-Franċiż. Dan l-għarfien mifrux tat-tieni lingwa jagħmel lil Malta wieħed mill-aktar pajjiżi multilingwi fl-[[Unjoni Ewropea]]. Studju li ġabar l-opinjoni pubblika dwar liema lingwa kienet “preferuta” skopra li 86 fil-mija tal-popolazzjoni ppreferew il-Malti, 12 fil-mija l-Ingliż, u 2 fil-mija t-Taljan. Stazzjonijiet tat-televiżjoni Taljani minn xandara bbażati fl-Italja, bħal Mediaset u RAI, jaslu Malta u jibqgħu popolari<ref>{{Ċita web|url=http://www6.gencat.cat/llengcat/noves/hm04primavera-estiu/a_badia2_3.htm|titlu=NOVES SL. SPRING-SUMMER 2004. A VIEW OF THE LINGUISTIC SITUATION IN MALTA (2)|data=2012-03-12|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120312145908/http://www6.gencat.cat/llengcat/noves/hm04primavera-estiu/a_badia2_3.htm|arkivju-data=2012-03-12|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_237.en.pdf|titlu=|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070128095746/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_237.en.pdf|arkivju-data=2007-01-28|url-status=bot: unknown}}</ref>. Il-[[Lingwa tas-Sinjali Maltija]] tintuża minn firmaturi f'Malta<ref>{{Ċita web|url=https://mlrs.research.um.edu.mt/resources/lsm|titlu=Dizzjunarju tal-Lingwa tas-Sinjali Maltija|sit=mlrs.research.um.edu.mt|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20241226161346/https://mlrs.research.um.edu.mt/resources/lsm|arkivju-data=2024-12-26|url-status=dead}}</ref>. '''<big>Reliġjon</big>''' [[Stampa:Statue of Saint Publius.jpg|nofs|daqsminuri|Statwa ta’ [[San Publju]]]] Ir-reliġjon predominanti f’Malta hija l-Kattoliċiżmu Ruman. It-tieni artiklu tal-Kostituzzjoni ta’ Malta jistabbilixxi l-Kattoliċiżmu Ruman bħala r-reliġjon tal-istat u huwa rifless ukoll f’diversi elementi tal-kultura Maltija, għalkemm hemm dispożizzjonijiet sodi għal-libertà tar-reliġjon. Hemm aktar minn 360 knisja f’[[Malta (gżira)|Malta]], [[Għawdex]], u [[Kemmuna]], jew knisja waħda għal kull 1,000 resident. Il-knisja parrokkjali hija l-punt fokali arkitettoniku u ġeografiku ta' kull belt u raħal Malti<ref>{{Ċita web|url=https://knisja.mt/|titlu=Home|sit=Arċidjoċesi ta' Malta|lingwa=mt-MT|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. Malta hija Sede Appostolika; l-Atti tal-Appostli (Atti 28) jirrakkonta kif [[San Pawl]] nawfraġ fil-gżira ta’ “Melite”, li ħafna studjużi Bibliċi jidentifikawha ma’ Malta, episodju datat madwar is-sena 60 AD. Jingħad li l-ewwel qaddis Malti, [[San Publju]]. saru l-ewwel isqof ta’ Malta. Aktar evidenza ta’ prattiċi u twemmin Insara matul il-perjodu tal-persekuzzjoni Rumana tidher f’katakombi li jinsabu taħt diversi siti madwar Malta, fosthom il-[[Katakombi ta’ San Pawl]]. Hemm ukoll numru ta’ knejjes tal-grotta, fosthom il-[[Santwarju tal-Madonna tal-Mellieħa|grotta tal-Mellieħa]], li hija [[Santwarju tat-Twelid tal-Madonna]] fejn, skont il-leġġenda, [[San Luqa]] pinġa ritratt tal-[[Santa Marija|Verġni Marija]]. Ilu post ta’ pellegrinaġġ mill-perjodu medjevali<ref>{{Ċita web|url=https://www.quddies.com.mt/churches/182/Madonna-tal-Mellieha/Mellieha|titlu=Madonna tal-Mellieha - Sanctuary - Mellieha, Malta|sit=www.quddies.com.mt|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. Għal sekli sħaħ, [[Knisja f’Malta|il-Knisja f’Malta]] kienet subordinata għad-[[Djoċesi ta’ Palermo]], ħlief meta kienet taħt Karlu ta’ Anjou, li ħatar isqfijiet għal Malta, kif għamlu – f’okkażjonijiet rari – l-Ispanjoli u wara, il-Kavallieri. Mill-1808 l-isqfijiet kollha ta’ Malta kienu Maltin. Il-qaddisin patruni ta’ Malta huma [[San Pawl]], [[San Publju]], u [[Sant’Agata]]. Għalkemm mhux patrun, [[San Ġorġ Preca]] huwa meqjum ħafna bħala t-tieni qaddis Malti kanonizzat wara [[San Publju]]. F’Malta hemm preżenti diversi ordnijiet reliġjużi [[Kattoliċi Rumani]] fosthom il-Ġiżwiti, Franġiskani, Dumnikani, Karmelitani u Little Sisters of the Poor. [[Stampa:The Beheading of Saint John-Caravaggio (1608).jpg|nofs|daqsminuri|''Il-Qtugħ tar-ras ta’ San Ġwann'', ta’ [[Caravaggio]]. Żejt fuq tila, 361 cm × 520 cm (142.13 in × 204.72 in). Oratorju tal-[[Konkatidral ta' San Ġwann|Kon-Katidral]].]] F’Malta teżisti minoranza konsiderevoli ta’ Kristjani Ortodossi tal-Lvant, li minnhom hemm 16,457, skont iċ-ċensiment tal-2021; għalkemm in-numru jista 'jinkludi wkoll Kristjani Ortodossi Orjentali, li mhumiex f'komunjoni ma' tal-ewwel. Hemm numru żgħir ta’ parroċċi li jappartjenu għal kull Knisja awtoċefali, tipikament waħda għal kull waħda. Hemm parroċċi Ortodossi [[Greċja|Griegi]], [[Russja|Russi]], [[Serbja|Serbi]], [[Rumanija|Rumeni]], u [[Bulgarija|Bulgari]] li jinsabu madwar Malta<ref>{{Ċita web|url=https://www.exarmalta.com/|titlu=Holy Patriarchal Exarchate of Malta -|sit=Holy Patriarchal Exarchate of Malta|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260105031816/https://www.exarmalta.com/|arkivju-data=2026-01-05|url-status=dead}}</ref>. Ħafna mill-kongreganti tal-knejjes Protestanti lokali mhumiex Maltin; il-kongregazzjonijiet tagħhom prinċipalment jiġbdu minn vacationers u irtirati Brittaniċi li jgħixu fil-pajjiż. Hemm ukoll knisja Avventista tas-Seba’ Jum f’[[Birkirkara]], u kongregazzjoni tal-Knisja Appostolika Ġdida mwaqqfa fl-1983 fi [[Gwardamanġa]]. Hemm madwar 600 Xhud taʼ Ġeħova. Il-Mormoniżmu huwa rappreżentat ukoll b’241 membru f’kongregazzjoni waħda fil-[[Mosta]]<ref>{{Ċita web|url=https://newsroom.churchofjesuschrist.org/facts-and-statistics/country/malta|titlu=Statistics and Church Facts {{!}} Total Church Membership|sit=newsroom.churchofjesuschrist.org|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html|titlu=MaltaToday|data=2015-10-16|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151016010540/http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html|arkivju-data=2015-10-16|url-status=bot: unknown}}</ref>. Il-popolazzjoni Lhudija ta’ Malta laħqet il-quċċata tagħha fil-Medju Evu taħt il-ħakma Normanna. Fl-1479, Malta u Sqallija ġew taħt il-ħakma Aragonese u d-Digriet tal-Alhambra tal-1492 ġiegħel lill-Lhud kollha jitilqu mill-pajjiż. Illum, hemm żewġ kongregazzjonijiet Lhud. Fl-2019 il-komunità Lhudija f'Malta ġabret madwar 150 persuna, ftit aktar mill-120 (li minnhom 80 kienu attivi) stmati fl-2003, u l-aktar anzjani. Ħafna fost il-ġenerazzjonijiet ġodda ddeċidew li joqgħodu barra, inkluż fl-Ingilterra u l-Iżrael. Il-biċċa l-kbira tal-Lhud Maltin kontemporanji huma Sefardi, madankollu, jintuża ktieb tat-talb Ashkenazi. Fl-2013 twaqqaf iċ-Ċentru Lhudi Chabad f’Malta<ref>{{Ċita web|url=http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html|titlu=MaltaToday|data=2015-10-16|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151016010540/http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html|arkivju-data=2015-10-16|url-status=bot: unknown}}</ref>. [[Stampa:Malta - Paola - Triq Kordin - Mosque 01 ies.jpg|nofs|daqsminuri|Ċentru Iżlamiku ta’ Malta]] Hemm moskea [[Iżlam|Musulmana]] waħda mibnija apposta, il-[[Moskea Mariam Al-Batool]], għalkemm hemm ukoll ftit moskej improvizzati li jinsabu fi djar Musulmani mifruxa madwar il-gżira. Mit-3,000 Musulmani stmati f’Malta, madwar 2,250 huma barranin, madwar 600 huma ċittadini naturalizzati, u madwar 150 huma Maltin imwielda fil-pajjiż. Il-Buddiżmu Zen u l-Fidi Baháʼí jippretendu madwar 40 membru. Fi stħarriġ li sar mill-Malta Today, il-maġġoranza assoluta tal-popolazzjoni Maltija taderixxi mal-Kristjaneżmu (95.2%) bil-Kattoliċiżmu Ruman bħala d-denominazzjoni ewlenija (93.9%); 4.5% tal-popolazzjoni ddikjaraw lilhom infushom jew atei jew agnostiċi, waħda mill-inqas ċifri fl-Ewropa. Skont stħarriġ tal-Ewrobarometru tal-2019, 83% tal-popolazzjoni identifikata bħala [[Kattolika Rumana]]. In-numru ta’ atei rdoppja mill-2014 għall-2018. Persuni mhux reliġjużi għandhom riskju akbar li jsofru minn diskriminazzjoni. Fl-edizzjoni tal-2015 tar-Rapport annwali dwar il-Libertà tal-Ħsieb mill-Unjoni Internazzjonali Umanista u Etika, Malta kienet fil-kategorija ta’ “diskriminazzjoni severa”. Fl-2016, wara t-tneħħija tal-liġi dwar id-dagħa, Malta ġiet mibdula għall-kategorija ta’ “diskriminazzjoni sistematika” (l-istess bħall-biċċa l-kbira tal-pajjiżi tal-UE)<ref>{{Ċita web|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20161209/local/malta-still-discriminating-against-the-non-religious-report.633311|titlu=Malta still discriminating against the non-religious - report - timesofmalta.com|data=2016-12-10|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20161210140814/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20161209/local/malta-still-discriminating-against-the-non-religious-report.633311|arkivju-data=2016-12-10|url-status=bot: unknown}}</ref>. == Malta fl-UE == Malta daħlet fl-Unjoni Ewropea (UE) fl-2004 fejn għandha sitt membri jirrapreżentawha. <ref name="EU"/> Fil-[[Kunsill tal-UE]], il-ministri tal-pajjiżi membri jiltaqgħu b'mod regolari biex jadottaw il-liġijiet tal-UE u jikkoordinaw il-politika ta' bejniethom. Il-laqgħat tal-Kunsill jattendu għalihom regolarment rappreżentanti mill-gvern ta' Malta, skont il-qasam ta' politika li jkun qed jiġi indirizzat.<ref name="EU"/> Il-Kunsill tal-UE m'għandux persuna waħda permanenti bħala President (bħal pereżempju l-Kummissjoni jew il-Parlament). Minflok, ix-xogħol jitmexxa mill-pajjiż li jkollu l-Presidenza tal-Kunsill, li jinbidel kull sitt xhur.<ref name="EU"/> Matul dawn is-sitt xhur, il-ministri mill-gvern ta' dak il-pajjiż jippresiedu u jgħinu jiddeterminaw l-aġenda tal-laqgħat tal-Kunsill f'kull qasam ta' politika, u jiffaċilitaw id-djalogu ma' istituzzjonijiet oħra tal-UE. Dati tal-Presidenza Maltija: Jan-Ġun 2017<ref name="EU"/> Il-Kummissarju nominat minn Malta għall-[[Kummissjoni Ewropea]] hi [[Helena Dalli]], li hi responsabbli għall-Ugwaljanza.<ref name="EU">{{ċita web|url=https://europa.eu/european-union/about-eu/countries/member-countries/malta_mt|titlu=Malta|sit=europa.eu|lingwa=mt}}</ref> Il-Kummissjoni hija rrappreżentata f'kull pajjiż tal-UE minn uffiċċju lokali, imsejjaħ "rappreżentanza".<ref name="EU"/> Malta għandha ħames rappreżentanti fil-[[Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew]]. Dan il-korp konsultattiv – li jirrappreżenta lil dawk li jħaddmu, il-ħaddiema u gruppi oħra ta' interess – huwa kkonsultat dwar il-liġijiet proposti, biex ikun hemm idea aħjar tal-bidliet possibbli tas-sitwazzjonijiet soċjali u tax-xogħol fil-pajjiżi membri.<ref name="EU"/> Malta għandha rappreżentant wieħed fil-[[Kumitat Ewropew tar-Reġjuni]], l-assemblea tal-UE tar-rappreżentanti reġjonali u lokali. Dan il-korp konsultattiv jiġi kkonsultat dwar il-liġijiet proposti, biex jiżgura li dawn il-liġijiet iqisu l-perspettiva minn kull reġjun tal-UE.<ref name="EU"/> Malta tikkomunika wkoll mal-istituzzjonijiet tal-UE permezz tar-rappreżentanza permanenti tagħha fi [[Brussell]]. L-"ambaxxata għall-UE" ta' Malta, il-kompitu ewlieni tagħha hu li tiżgura li l-interessi u l-politiki tal-pajjiż huma segwiti b'mod effettiv kemm jista' jkun fl-UE.<ref name="EU"/> L-ammont li jħallas kull pajjiż tal-UE fil-baġit tal-UE huwa kkalkulat b'mod ġust, skont il-mezzi. Aktar ma tkun b'saħħitha l-ekonomija tal-pajjiż, akbar hi l-kontribuzzjoni finanzjarja. L-għan tal-baġit tal-UE mhuwiex li jipprova jqassam mill-ġdid il-ġid, iżda pjuttost li jiffoka fuq il-ħtiġijiet tal-Ewropej b'mod ġenerali. <ref name="EU"/> Ċifri tal-2018 għal Malta: <ref name="EU"/> * Nefqa totali tal-UE f'Malta – € 0.156 biljun (ekwivalenti għal 1.38% tal-ekonomija ta' Malta) * Kontribuzzjoni totali għall-baġit tal-UE – € 0.102 biljun (ekwivalenti għal 0.91% tal-ekonomija ta' Malta) Il-flus imħallsa fil-baġit tal-UE minn Malta jgħinu biex jiġu ffinanzjati programmi u proġetti fil-pajjiżi kollha tal-UE – bħall-bini ta' toroq, is-sussidjar ta' riċerkaturi u l-ħarsien tal-ambjent.<ref name="EU"/> == Med.tv Susannah Camilleri Cornerline, Triq Dun Karm, Birkirkara BKR 9039, Malta == Med.tv: Explore the Mediterranean Like Never Before. Med.tv is your ultimate gateway to the Mediterranean's vibrant culture, fascinating history, thriving business landscape, breathtaking travel destinations, and stunning natural beauty. Whether you're an avid traveller, a business professional, or simply captivated by the charm of this region, Med.tv offers an immersive experience that brings the Mediterranean to life. A Journey Through the Mediterranean From the sun-drenched shores of Greece to the rolling hills of Tuscany, and from the vibrant traditions of the Middle East to the cosmopolitan cities of Spain, Med.tv offers a closer look at this extraordinary region. Our diverse content caters to every interest: Travel & Tourism - Explore iconic destinations, hidden gems, and cultural festivals. Whether seeking historic landmarks or seaside escapes, Med.tv is your guide. Culture & Heritage - Discover centuries of Mediterranean history through art, architecture, music, and traditions with exclusive documentaries and expert interviews. Business & Investment - Get insights into the Mediterranean's thriving economy, from tourism and real estate to agriculture and technology. Stay informed with market trends and industry leader perspectives. Cuisine & Gastronomy - Indulge in the flavors of the Mediterranean. From traditional recipes to modern interpretations, Med.tv connects you to local chefs, culinary events, and so very delicious. = Med.tv Susannah Camilleri Cornerline, Triq Dun Karm, Birkirkara BKR 9039, Malta == Ara wkoll == * [[Irħula ta' Malta]] * [[Parroċċi ta' Malta]] * [[Lista tal-għasafar ta' Malta]] * [[Flora ta' Malta]] * [[Fortifikazzjonijet ta' Żmien l-Ingliżi f'Malta]] * [[Fortifikazzjonijiet ta' Żmien il-Kavallieri f'Malta]] * [[Muniti tal-ewro ta' Malta]] * [[Nies prominenti Maltin]] * [[Kolonja ta' Malta]] * [[Stat ta' Malta]] == Referenzi == {{referenzi|2}} == Ħoloq Esterni == === Gvern === {{Commonscat}} * [http://www.gov.mt/ Sit uffiċjali tal-gvern Malti] * [https://web.archive.org/web/20130926165007/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-m/malta.html Kap tal-Istat u l-Membri tal-Kabinett] * [http://www.afm.gov.mt/ Sit uffiċjali tal-Forzi Armati ta' Malta] * [http://www.mepa.org.mt/ L-Awtorità tal-Ambjent u l-Ippjanar] * [https://web.archive.org/web/20091026055425/http://victorcauchi.fortunecity.com/EuCmp/lex/lexindex.htm Liġijiet ta' Malta] – Taqsira ta' liġijiet prinċipali u glossarju ta' xi termini ;Aħbarijiet * [http://www.timesofmalta.com/ The Times of Malta] * [https://web.archive.org/web/20121110123848/http://www.maltatoday.com.mt/en/home Malta Today] * [http://www.independent.com.mt/ The Malta Independent] * [http://www.inewsmalta.com/ iNewsMalta] * [https://web.archive.org/web/20140103172519/http://www.maltastar.com/ MaltaStar] * [http://www.newsbook.com.mt/ Newsbook] * [http://www.maltarightnow.com/ MaltaRightNow] ;Vjaġġar * [http://www.visitmalta.com/ Sit uffiċjali tal-Awtorità tat-Turiżmu] * [[wikivoyage:Malta|Gwida għall-ivjaġġar għal Malta]] fuq Wikivjaġġar * (en) [https://web.archive.org/web/20090909013026/http://malta.world-travel.com.mt/ Malta Travel Guide] patronized by Malta Tourism Authority ;Oħrajn * [https://web.archive.org/web/20151016010540/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mt.html Malta] fuq il-[[CIA World Factbook|Ktieb tal-Fatti tad-Dinja]] {{Repubblika ta' Malta}} {{Pajjiżi tal-Unjoni Ewropea}} {{Ewropa}} {{Pajjiżi tal-Commonwealth}} {{Awtorità}} [[Kategorija:Stati membri tal-Unjoni Ewropea]] [[Kategorija:Pajjiżi gżejjer]] [[Kategorija:Repubbliki]] [[Kategorija:Gżejjer Mediterranji]] [[Kategorija:Commonwealth tan-Nazzjonijiet]] [[Kategorija:Malta]] [[Kategorija:Pajjiżi stabbiliti fl-1974]] 15upmx1a3dpi8ncpkb56cj33j8tnham 333902 333901 2026-11-10T06:04:46Z /* Med.tv Susannah Camilleri Cornerline, Triq Dun Karm, Birkirkara BKR 9039, Malta */ 333902 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_nattiv = Repubblika ta' Malta<br />''Republic of Malta'' |isem_komuni = Malta |stampa_bandiera = Flag of Malta.svg |stampa_emblema = Coat of arms of Malta.svg |stampa_mappa = Location Malta EU Europe.png |deskrizzjoni_mappa = Lokazzjoni ta' Malta (aħdar skur) <br /> – fi ħdan l-[[Unjoni Ewropea]] (aħdar ċar) fil-[[Ewropa|kontinent Ewropew]] (griż skur) <br /> |ħolqa_bandiera = Bandiera ta' Malta |ħolqa_emblema = Emblema ta' Malta |ħolqa_demografija = Demografija ta' Malta |mottu_nazzjonali =''Virtute et constantia'' <Br>(Qawwa u persistenza) |innu_nazzjonali = ''[[L-Innu Malti]]'' [[Stampa:Malta National Anthem.ogg|nofs]] |lingwi_uffiċjali = [[Lingwa Maltija|Malti]] u [[Lingwa Ingliża|ingliż]] |gruppi_etniċi = [[Maltin]] |kapitali = [[Valletta]] |latd=35 |latm=53 |lats=42 |latNS=N |lonġd=14 |lonġm=30 |lonġs=36 |lonġEW=E |l-ikbar_belt = [[San Pawl il-Baħar]] |tip_gvern = [[Repubblika parlamentari]] |titlu_kap1 = [[President ta' Malta|President]] |titlu_kap2 = [[Prim Ministru ta' Malta|Prim Ministru]] |isem_kap1 = [[Myriam Spiteri Debono]] |isem_kap2 = [[Robert Abela]] |data_sħubija_UE = 1 ta' Mejju, 2004 |poż_erja = 200 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |erja_km2 = 316 |erja_mi_kw = 121 |perċentwal_ilma = 0.001 |sena_stima_popolazzjoni = 2019 |stima_popolazzjoni = 514,564 |poż_stima_popolazzjoni = 173 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |ċensiment_popolazzjoni = 404,962¹ |sena_ċensiment_popolazzjoni = 2011 |densità_popolazzjoni_km2 = 1,633 <!--2019--> |densità_popolazzjoni_mi_kw = 4,229.5 |poż_densità_popolazzjoni = 4 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |sena_PGD_PSX = 2019 |PGD_PSX = $11.260&nbsp;biljun<ref name=imf2>{{ċita web |titlu=Malta |sit=International Monetary Fund |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=66&pr.y=3&sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=181&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |data-aċċess=2013-04-17 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150324055128/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=66&pr.y=3&sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=181&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |arkivju-data=2015-03-24 |lingwa=en}}</ref> |poż_PGD_PSX = 125 |PGD_PSX_per_capita = $27,022<ref name=imf2/> |poż_PGD_PSX_per_capita = 32 |sena_IŻU = 2019 |IŻU = {{profitt}}0.895<ref name=HDI>{{ċita rapport |titlu=Human Development Report 2013 - The Rise of the South: Human Progress in a Diverse World |pubblikatur=United Nations Development Programme |data=2013 |isbn=978-92-1-126340-4 |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130319002613/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf |arkivju-data=2013-03-19 |lingwa=en}}</ref> |poż_IŻU = 28 |kategorija_IŻU = <span style="color:#090;">għoli ħafna</span> |tip_sovranità = Indipendenza |avveniment_stabbilit1 = mir-[[Renju Unit]] |data_stabbilit1 = 21 ta' Settembru, 1964 |avveniment_stabbilit2 = Repubblika |data_stabbilit2 = 13 ta' Diċembru, 1974 |avveniment_stabbilit3 = Ħelsien |data_stabbilit3 = 31 ta' Marzu, 1979 |valuta = [[Ewro]] ([[Simbolu tal-Ewro|€]])²[[Lista ta' banek f'Malta|Banek]] |kodiċi_valuta = EUR |żona_ħin = [[Ħin tal-Ewropa Ċentrali|CET]] |differenza_ħku = +1 |żona_ħin_legali = [[Ħin tas-sajf tal-Ewropa Ċentrali|CEST]] |differenza_żona_ħin_legali = +2 |cctld = [[.mt]]³ |kodiċi_telefoniku = 356 |sena_PGD_nominali = 2019 |PGD_nominali = $16,476&nbsp;biljun<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali = 125 |PGD_nominali_per_capita = $32,021<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali_per_capita = 32 |noti = ¹ Il-popolazzjoni totali tinkludi wkoll lir-residenti barranin. Il-popolazzjoni ta' residenti Maltin fl-2004 kien ta' madwar 389,764. Kull data uffiċjali ta' popolazzjoni hi pprovduta mill-Uffiċċju Nazzjonali tal-Istatistika (NSO).<ref>{{ċita rapport |awtur=National Statistics Office |titlu=Census of Population and Housing 2005: Preliminary Report |data=2006 |url=http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1653 |isbn=978-99909-73-38-9 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070311025208/http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1653 |arkivju-data=2007-03-11 |lingwa=en}}</ref><br />²Qabel l-2008: [[Lira Maltija]]<br />³ Ukoll [[.eu]], li hi maqsuma flimkien mal-istati membri l-oħra tal-[[Unjoni Ewropea]]. |leġislatura=[[Kamra tad-Deputati ta' Malta]]}} '''Malta''', magħrufa uffiċjalment bħala r-'''Repubblika ta' Malta,''' hija repubblika indipendenti, kostituzzjonali, żviluppata fl-[[Unjoni Ewropea]].<ref>{{ċita web |url=http://www.traveltips24.com/European_Microstates.htm |titlu=European Microstates |sit=TravelTips24.com |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090523094108/http://www.traveltips24.com/European_Microstates.htm |arkivju-data=2009-03-23 |lingwa=en}}</ref><ref>{{ċita rivista |kunjom1=Sultana |isem1=Ronald G. |titlu=Career guidance in Malta: A Mediterranean microstate in transition |rivista=International Journal for the Advancement of Counselling |volum=20 |paġni=3-15 |data=1998 |doi=10.1023/A:1005386004103 |lingwa=en}}</ref><ref>{{ċita web |url=http://www.environmentalgraffiti.com/offbeat-news/the-microstate-environmental-world-cup-malta-vs-san-marino/613 |titlu=The Microstate Environmental World Cup: Malta vs. San Marino |sit=EnvironmentalGraffiti.com |data=2007-12-15 |arkivju-url= |arkivju-data=2008-02-16 |lingwa=en}}</ref> Il-pajjiż jikkonsisti minn [[arċipelagu]] ta' seba' gżejjer li jinsabu fil-[[Baħar Mediterran]], u meqjus pajjiż parti mill-[[Ewropa t'Isfel]], 80 km mill-kosta ta' [[Sqallija]] (l-[[Italja]]), 288 km fil-Lvant tat-[[Tuneżija]] u 300 km fit-Tramuntana tal-[[Libja]]. Dawn il-gżejjer igawdu minn klima Mediterranja.<ref>{{ċita web |titlu=Malta: Geography |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/#geographyhttps://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mt.html |data-aċċess=2021-03-30 |lingwa=en |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210402195116/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/#geographyhttps://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mt.html |arkivju-data=2021-04-02 |url-status=dead }}</ref><ref>{{ċita web |titlu=Il-Gżejjer Maltin |url=https://www.gov.mt/mt/About%20Malta/Pages/il-Gzejjer%20Maltin.aspx |sit=gov.mt |lingwa=mt}}</ref> Matul l-[[storja|istorja]], il-pożizzjoni ta' Malta fil-Baħar Mediterran dejjem ġiet meqjusa t'importanza strateġika.<ref>{{ċita web |url=http://home.wanadoo.nl/bezver/introduc.html |sit=A History of Malta |titlu=A History of Malta - Introduction |data-aċċess=2008-02-06 |lingwa=en}}</ref> Minħabba f'hekk, bosta nazzjonijiet u qawwiet militari, fosthom il-[[Feniċi]], il-[[Kartaġiniżi]], ir-[[Imperu Ruman|Rumani]], l-[[Għarab]], ir-rejiet u l-imperaturi ta' [[Spanja]], il-[[Kavallieri ta' San Ġwann]], il-[[Franza|Franċiżi]] u l-[[Renju Unit|Brittaniċi]], ħakmu lil Malta. Fl-1964, Malta kisbet l-indipendenza tagħha mir-Renju Unit u mill-ewwel ġiet aċċettata bħala membru tan-[[Ġnus Magħquda|Nazzjonijiet Uniti]]. Għaxar snin wara, fl-1974, Malta saret Repubblika imma Malta żammet l-istatus tagħha bħala membru tal-[[Commonwealth tan-Nazzjonijiet|Commonwealth]]. Fl-2004, Malta saret membru tal-Unjoni Ewropea. Fl-2008, Malta bdiet tuża l-[[ewro]] bħala l-munita tagħha. Il-lingwa ewlenija hija l-[[Lingwa Maltija|Malti]], ilsien li ġej kemm mis-[[Semitiku]] u r-[[Lingwa Latina|Rumanz]]. Illum dan l-ilsien tħallat ħafna bi kliem li ġej mill-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]. L-[[Storja ta' Malta|istorja ta' Malta]] tmur lura daqs 7,000 sena. It-[[Tempji Megalitiċi ta’ Malta u Għawdex|Tempji Megalitiċi]] li jmorru lura daqs 5,500 sena huma rikonoxxuti mill-[[UNESCO]] bħala [[Sit ta’ Wirt Dinji|Wirt Dinji]].<ref name=Unesco>{{ċita web |titlu= Megalithic Temples of Malta |url= http://whc.unesco.org/en/list/132 |sit=UNESCO |lingwa=en |data-aċċess=2009-09-28}}</ref> Ma' dawn, il-UNESCO tirrikonoxxi wkoll il-[[Valletta|Belt Valletta]] u l-[[Ipoġew ta’ Ħal Saflieni|Ipoġew ta' Ħal Saflieni]] bħala Siti ta' Wirt Dinji.<ref>{{ċita web |url=http://www.bradshawfoundation.com/malta/ |titlu=The Prehistoric Archaeology of the Temples of Malta |sit=BradshawFoundation.com |data-aċċess=2009-04-28 |lingwa=en }}</ref><ref>{{ċita web |url=https://otsf.org/otsf-in-malta |titlu=OTSF in Malta |sit=The OTS Foundation for Neolithic Studies |data-aċċess=2009-04-28 |lingwa=en |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201205171731/https://otsf.org/otsf-in-malta |arkivju-data=2020-12-05 |url-status=dead }}</ref><ref>{{ċita ktieb |editur-kunjom1=Cilia |editur-isem1=Daniel |titlu=Malta Before History: The World's Oldest Free-Standing Stone Architecture |data=2004 |pubblikatur=Miranda Publishers |isbn=9789990985085 |lingwa=en}}</ref> Skont l-[[Atti tal-Appostli]], Kap. 28, fis-sena 60 W.K., wara li l-bastiment li kien qed jivvjaġġa fuqu nkalja fuq il-kosta ta' Malta, [[Pawlu minn Tarsu|San Pawl]] qatta' tliet xhur jgħix fuq il-gżira. Il-kitba fit-[[Testment il-Ġdid]] ma ssemmi xejn li San Pawl ikkonverta lill-[[Maltin]] għall-[[Kristjaneżmu|Kristjaneżimu]]. Biss, dan seta' ġara minħabba l-fatt li l-Maltin raw il-qawwa ta' dan il-bniedem meta ħelisha mill-għarqa kif ukoll mill-gidma velenuża tal-lifgħa u San Pawl seta' daħal f'widen il-Maltin wara li kien ukoll fejjaq lill-Missier Pubbliju, il-Gvernatur Ruman ta' Malta. Fl-Atti tal-Appostli lanqas ma jissemma li San Pawl għamel lil Pubbliju bħala l-ewwel Isqof ta' Malta. L-eqdem provi tal-eqdem komunità Nisranija f'Malta ġejjin minn xi katakombi li tħaffru u ntużaw xi ftit mijiet ta' snin wara il-miġja ta' San Pawl. Il-[[belt kapitali]] ta' Malta hi l-Belt Valletta. Il-lingwi uffiċjali tal-pajjiż huma l-Malti u l-Ingiż, u dawn it-tnejn ħadu post it-[[Lingwa Taljana|Taljan]] fl-1935. Malta għandha konnessjoni qawwija mal-[[Knisja Kattolika|Kattoliċiżmu Ruman]], li għadu r-[[reliġjon]] uffiċjali u l-aktar wieħed ipprattikat f'Malta. == Etimoloġija == Id-definizzjoni tal-kelma '[[etimoloġija]]' tista' tiġi deskritta bħala l-istudju tal-oriġini preċiża tal-kliem semantiku (tifsir) preżenti f'lingwa. L-oriġini tat-terminu "Malta" hu inċert u l-varjazzjoni moderna hi derivata mil-lingwa Maltija. L-isem x'aktarx ġej mill-[[Lingwa Griega Antika|Grieg]] μέλι (''meli'') ('għasel'). Il-Griegi kienu jsejħu lill-gżira Μελίτη (''Melite'') li tfisser "għasel" jew "għasel ħelu" possibbilment minħabba l-produzzjoni ta' kwalità tal-għasel bnin Malti. Speċi endemika ta' [[Naħla|naħal]] tgħix f'din il-gżira.<ref>{{ċita aħbar |kunjom1=Manduca |isem1=Julian |url=http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |pubblikatur=Malta Today |titlu=Controversy over unique Maltese bee population |data=2003-06-29 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20030823104545/http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |arkivju-data=2003-08-23 |lingwa=en}}</ref> == Storja == {{artiklu prinċipali|Storja ta' Malta}} === [[Preistorja|Il-Preistorja]] === L-ewwel abitazzjoni tal-Gżejjer Maltin tmur lura għal madwar is-sena 6500 [[Ante Christum natum|Q.K]]. bil-wasla ta' kaċċaturi [[Mesolitiku|Mesolitiċi]] li probabbilment oriġinaw minn Sqallija. Dan nistgħu narawh minn skoperti mmexxija mill-arkeologa Eleanor Scerri f'Għar tal-Latnija fejn sabu fdalijiet ta' fuklari, għodod tal-ġebel u diversi tipi ta' għadam tal-annimali. Għall-ħabta ta' madwar il-5400 Q.K. waslu f'Malta bdiewa [[Neolitiku|Neolotiċi]] minn Sqallija. Għal mijiet ta' snin dawn kienu jgħixu fi kmamar żgħar bħal giren u fl-għerien. Minn dawn il-bdiewa twieldu bennejja [[Megalitiku|Megalitiċi]] li bnew it-tempji Megalitiċi minn madwar it-3800 sal-2800 Q.K. Malta ġiet diżabitata għal bosta żmien sakemm mbagħad waslu nies ta' [[Żmien il-Bronż]] u abitaw il-gżejjer minn madwar l-2000 sas-750 Q.K. === Il-Feniċi, il-Kartaġiniżi u r-Rumani === Warajhom ġew kummerċjanti Feniċi li kkonoloizzaw lil Malta qrib it-800 Q.K taħt l-isem Ann jew Għonan (𐤀𐤍𐤍‎, ʾNN). Wara l-waqa ta' Feniċja fit-332 Q.K., Malta ġiet taħt [[Kartaġni]] fejn matul dan iż-żmien in-nies f'Malta kkultivaw primarjament iż-żebbuġ u l-ħarrub. Fil-bidu tat-Tieni [[Gwerer Puniċi|Gwerra Punika]] (218 Q.K.), il-gżejjer Maltin waqgħu f'idejn ir-Rumani li għamlu lil Malta u lil [[Għawdex]] muniċipalitajiet. Iżda, f'dan iż-żmien l-influenza Punika baqgħet preżenti f'Malta kif nistgħu naraw miċ-Ċippi ta' Melqart. Meta l-[[Imperu Ruman]] inqasam fi tnejn, Malta għaddiet f'idejn l-Imperu Ruman tal-Punent fit-395. Matul il-waqgħa ta' dan l-Imperu, Malta għaddiet minn bosta ħakmiet differenti waqt l-hekk imsejjaħ Żmien il-Migrazzjoni. Mill-454 sal-464 Malta nħakment mill-Vandali u wara l-464 mill-Ostrogoti. Fil-533, il-gżejjer ġew taħt l-Imperu Ruman tal-Lvant iġifieri l-Imperu Biżantin permezz ta' Belisarius u baqgħet sat-870 fejn ġiet involuta fil-Gwerer bejn l-Għarab u l-Biżantini. === L-Għarab === Fit-870 l-Għarab tad-dinistà Aglabida invadew u ħakmu Malta ħallewha diżabitata sakemm għaddiet minn risistemazzjoni mill-Għarab ta' Sqallija qrib l-1048 fejn din id-distinità laħqet inħakmet taħt id-distinità Fatimida. I-Revoluzzjoni Agrikula Għarbija introduċiet tisqija ġdida, il-qoton, u xi tipi ta' frott. L-lingwa [[Għarbi Sqalli|Sikulo-Għarbija]] ukoll ġiet adettata minn Sqallija li evenwalment evolviet fil-lingwa Maltija. F'dan i-żmien l-Għarab xerrdu t-twemmin [[Iżlam|Iżlamiku]] fost il-Maltin u ta' dan hemm xhieda fl-oqbra Musulmani li nstabu qrib id-Domus Rumana fir-[[Rabat (Malta)|Rabat]]. === Il-Kuruna ta' Aragona === Fl-1091, [[Ruġġieru I ta' Sqallija|il-Konti Ruġġieru]] żbarka Malta b'qawwa militari biex juri l-kobor u s-sovranità tiegħu bħala l-mexxej ta' Malta. Biss hu ma għamel xejn biex ibiddel l-amministrazzjoni Għarbija-Musulmana. Kien fi żmien ir-renju tat-tifel tiegħu, [[Ruġġieru II]], li f'Malta beda jseħħ xi ċaqliq fl-amministrazzjoni influwenzata jew immexxija minn Sqallija. Bil-mod il-mod, l-influwenza tar-renju l-ġdid fi Sqallija u ta' dawk li ġew wara bdiet kulma jmur tinħass, u sal-aħħar tas-seklu ħdax bdiet dieħla sew f'Malta il-kultura Ewropea u t-twemmin Nisrani. Fis-sekli ta' wara u sa ma ġie l-[[Ordni Militari Sovran ta' Malta|Ordni ta' San Ġwann]], Malta ngħatat kemm-il darba mir-Re ta' Spanja lil diversi nies ta' poter li kienu jgħinuh jew finanzjarjament jew inkella militarment. Fl-1492 b'ordni tar-Re Ferdinandu u r-Reġina Isabella, tkeċċew minn Malta l-aħħar nies ta' twemmin Għarbi kif ukoll dawk ta' twemmin [[Ġudaiżmu|Lhudi]]. === [[Ordni ta' San Ġwann|L-Ordni ta' San Ġwann]] === Fl-1530, il-gżejjer Maltin ingħataw lill-Ordni ta' San Ġwann mill-Imperatur [[Karlu V]]. Dawn il-Kavallieri ta' [[demm]] nobbli kienu qed ifittxu art ġdida wara li kienu tkeċċew minn [[Rodi (belt)|Rodi]] mis-Sultan [[Imperu Ottoman|Ottoman]] fl-1522. Meta l-Ordni wasal Malta, il-popolazzjoni tal-Gżejjer Maltin kienet tlaħħaq madwar 20,000 ruħ. Bosta kienu jgħixu fl-[[Mdina|Imdina]], fir-Rabat u fl-irħula ż-żgħar mxerrda ma' Malta u Għawdex. L-Ordni ddeċida li juża l-Forti ta' Sant'Anġlu bħala l-kwartier il-ġdid tiegħu minn fejn imexxi, u r-raħal iż-żgħir tal-[[Birgu]] bħala l-post fejn bosta mill-Kavallieri setgħu jgħixu fi djar separati skont l-ilsien tagħhom. Din l-għażla saret minħabba li l-Ordni kellu x-xwieni tiegħu x'jieħu ħsieb għax dawn kienu importanti bħala servizz ta' komunikazzjoni u utli biex ikunu impurtati f'Malta oġġetti essenzjali. Wara xi ftit żmien, l-Ordni beda jsaħħaħ xi swar kemm ta' Sant'Anġlu kif ukoll madwar il-Birgu. Fuq l-[[L-Isla|Isla]] ttella' l-Forti San Mikiel. Matul is-snin ta' wara, l-attakki tal-furbani Musulmani ma naqsu xejn, u fl-1551, Dragut attakka l-ewwel il-Birgu, imbagħad l-Imdina u wara salpa lejn Għawdex fejn minn hemm kaxkar il-popolazzjoni kollha għal fuq il-bastimenti bħala [[Skjavitù|skjavi]]. Fl-1565, seħħ l-[[Assedju l-Kbir]] hekk kif fit-18 ta' Mejju qawwiet militari Ottomani żbarkaw f'[[Marsaxlokk]] u ħadu posthom f'diversi lokalitajiet strateġiċi madwar il-[[Il-Port il-Kbir|Port il-Kbir]]. Dan l-Assedju dam sejjer sat-8 ta' Settembru, meta l-armata Ottomana ddeċidiet li ssalpa lura minn fejn ġiet. Il-ġurnata tar-rebħa tal-Ordni u l-Maltin fuq l-armata Ottomana għadha sal-lum titfakkar kull sena u hi meqjusa bħala festa nazzjonali. Dan il-jum fil-fatt hu magħruf bħala ''Jum il-Vitorja''. Din ir-rebħa ġiegħlet lil [[Jean Parisot de la Valette|Gran Mastru La Valette]] u l-Kavallieri tal-Ordni jifhmu li issa li ddifendew lilhom infushom u lil Malta u li rebħu l-battalja għandhom iħarsu lejn il-gżejjer Maltin bħala r-residenza l-ġdida tagħhom b'mod permanenti. Dlonk La Valette ordna li tinbena belt ġdida ffortifikata fuq l-Għolja Xiberras. Din il-belt setgħet tiddefendi l-Port il-Kbir, dak ta' [[Port ta’ Marsamxett|Marsamxett]] u l-ibliet tal-madwar. Din il-belt il-ġdida ngħatat l-isem tal-Gran Mastru fundatur tagħha u saret il-belt kapitali ta' Malta. === Il-Franċiż === L-Ordni dam Malta sal-1798 meta mbagħad kellu jċedi għall-qawwa militari u r-rieda ta' [[Napuljun Bonaparte|Napuljun]] hekk kif dan wasal Malta fid-9 ta' Ġunju. Fit-2 ta' Settembru ta' wara, il-Maltin qamu kontra l-[[Malta taħt il-Franċiżi|Franċiżi]] u bdew imblokk militari kontra t-truppi barranin li kellhom jissakkru wara s-swar tal-Belt u t-Tlett Ibliet tal-Kottonera. Bl-għajnuna tat-truppi Brittaniċi li Nelson stazzjona kemm fuq l-art kif ukoll bil-bastimenti Brittaniċi li żammew l-imblokk minn fuq il-baħar qrib il-kosta, wara sentejn il-Franċiżi kellhom iċedu l-armi u tkeċċew minn Malta. Il-Patt ta' Paċi li sar, kien iffirmat bejn il-Franċiżi u l-Brittaniċi, għax il-Maltin ma tħallewx jipparteċipaw f'dan il-ftehim. === L-Imperu Brittaniku === B'hekk Malta waqgħet taħt amministrazzjoni ta' 'protettorat' taħt il-Gran Brittanja. Sir Alexander John Ball sar l-ewwel Kummissarju Ċivili. Fl-1814, bħala parti mit-Trattat ta' Pariġi, Malta uffiċjalment saret tagħmel parti mill-[[Imperu Brittaniku|Imperu Brittanniku]] biex b'hekk saret bażi navali ta' importanza kbira għall-Gran Brittanja fil-[[Baħar Mediterran|Mediterran]]. Dan ir-rwol baqa' dejjem importanti kemm fis-seklu 19 kif ukoll fis-seklu 20. Malta kellha rwol importanti ħafna fit-[[Tieni Gwerra Dinjija]], minħabba li kienet fuq ir-rotta strateġika u importanti tal-Forzi tal-Assi, bejn l-[[Italja]] u t-Tramuntana tal-[[Afrika]], fejn Rommel kien qed jieħu l-artijiet minn taħt idejn l-għadu. Malta sofriet aktar minn 3,000 attakk mill-ajru, għall-ewwel mill-Qawwa Ajrunawtika Taljana u mbagħad mill-Fliegerkorps [[Ġermanja|Ġermaniż]] li kien stazzjonat fi Sqallija. === L-Indipendenza === Malta ngħatat l-indipendenza tagħha fil-21 ta' Settembru 1964, b'arranġament li kien iħalli l-flotta Brittanika tibqa' tuża lil Malta bħala bażi navali - dan biex jagħti n-nifs lill-Gvern Malti jibni l-ekonomija l-ġdida b'mod kummerċjali u liberu u mhux aktar ibbażata fuq il-preżenza militari tal-Brittaniċi. Dan il-ftehim iġġedded fl-1971 u l-Flotta Navali Rjali Brittanika baqgħet tuża lil Malta bħala bażi militari sal-31 ta' Marzu 1979. Malta baqgħet membru tal-[[Commonwealth tan-Nazzjonijiet|Commonwealth]] u saret Repubblika fl-1974. F'referendum li sar f'April 2003, il-votanti wrew ir-rieda tagħhom li Malta tidħol fl-Unjoni Ewropea, biex b'hekk Malta saret membru sħiħ fl-1 ta' Mejju 2004. == Lingwa == {{artiklu prinċipali|Lingwa Maltija}} [[Stampa:Malta - Zurrieq - Triq il-Belt Valletta 01 ies.jpg|nofs|daqsminuri|Sinjal tat-triq fiż-[[Żurrieq]] ]] Illum il-Malti stabbilit u meqjus bħala l-lingwa franka tal-poplu Malti waqt li l-Ingliż fl-istess ħin jaqsam mal-Malti l-istat ta' lingwa uffiċjali. Il-lingwa Maltija tmur lura lejn l-aħħar parti tad-disa' seklu għall-ħabta tat-870 W.K. meta l-Għarab invadew lil Malta. L-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]] baqa' jinfluwenza lill-Malti għal bosta sekli, kif naraw mill-''[[Cantilena]]'' ta' [[Pietru Caxaro]] li nkitbet lejn l-aħħar kwart tas-seklu ħmistax. Il-kliem kollu ta' din il-[[poeżija]], ħlief għal kelma waħda, huma kollha kliem li ġejjin mill-Għarbi. Aktar ma għadda ż-żmien, it-Taljan u l-Isqalli bdew jinfluwenzaw il-vokabularju li l-Maltin kienu jużaw. [[Mikiel Anton Vassalli]] (1764-1829) jgħid li l-Malti ta' madwar il-Port kien difettuż għax bosta minnu kien kliem li ġej mit-Taljan. Mas-seklu dsatax ħafna kliem Taljan kien stabbilixxa ruħu sew. Mal-ewwel deċennji tas-seklu għoxrin daħlu ħafna kliem fl-ilsien Malti tant li meta wieħed jifli r-riklami fil-kotba ta' dak iż-żmien, insibu li bosta termini bdew ikunu bl-Ingliż. Fl-1935, l-Ingliż u l-Malti ħadu post it-Taljan b'mod uffiċjali. Ironikament, kien fiż-żmien li l-Brittaniċi kienu bdew jitilfu, lejn l-aħħar tas-snin ħamsin u tas-snin sittin, li l-interess f'Malta lejn l-Ingliż beda jikber b'pass aktar mgħaġġel u sar l-aktar ilsien barrani studjat fl-iskejjel. Dan anki minħabba l-ħtieġa ta' bosta eluf ta' Maltin li xtaqu jemigraw lejn pajjiżi u kontinenti fejn l-Ingliż kien mitkellem. Il-ħajra lejn l-ilsien Ingliż kompliet kibret aktar u aktar meta l-films u l-[[mużika]] kif ukoll il-qari tal-kotba u r-rivisti Ingliżi u [[Stati Uniti|Amerikani]] kienu saru aktar popolari fost il-Maltin. == Festi nazzjonali == Dawn huma l-ħames festi nazzjonali ċċelebrati f'Malta: * [[Jum il-Ħelsien (Malta)|Jum il-Ħelsien]] (31 ta' Marzu 1979) * [[Is-Sette Giugno|Sette Giugno]] (7 ta' Ġunju 1919) * [[Jum il-Vitorja]] (8 ta' Settembru 1565 u 8 ta' Settembru 1943) * [[Jum l-Indipendenza (Malta)|Jum l-Indipendenza]] (21 ta' Settembru 1964) * [[Jum ir-Repubblika (Malta)|Jum ir-Repubblika]] (13 ta' Diċembru 1974) Uħud minn dawn il-festi huma marbuta ma' diversi tradizzjonijiet, fosthom ir-[[Regatta Nazzjonali Maltija|regatta]] fil-Port il-Kbir nhar [[Jum il-Ħelsien (Malta)|Jum il-Ħelsien]] u [[Jum il-Vitorja]]. Minbarra dawn il-ħames festi, hemm ukoll għadd ta' festi pubbliċi marbuta mar-reliġjon u t-tradizzjonijiet li ssawru magħhom. Fosthom insibu l-[[Imnarja]] (29 ta' Ġunju), [[Santa Marija]] (15 ta' Awissu), il-miġja ta' San Pawl f'Malta (10 ta' Frar) u l-festa tal-Immakulata Kunċizzjoni ([[8 ta' Diċembru]]). == Politika == {{artiklu prinċipali|Politika ta' Malta}} [[Stampa:Malta’s Parliament building in Valletta (cropped).jpg|nofs|daqsminuri|Il-bini tal-[[Parlament ta' Malta|Parlament ta’ Malta]] fil-[[Belt Valletta]]]] Malta hija repubblika demokratika b'parlament elett kull ħames snin jew kif ikun hemm il-ħtieġa skont is-sitwazzjoni politika. <gallery mode="packed"> Stampa:Robert Abela - Official Portrait 2022 (cropped).jpg|Il-Prim Ministru [[Robert Abela]] </gallery>Il-poteri eżekuttivi tal-Gvern huma f'idejn il-[[Prim Ministru ta' Malta|Prim Ministru]], magħżul mill-partit rebbieħ fl-elezzjoni. Il-[[President ta' Malta|President]] għandu r-rwol li jirrappreżenta lil Malta barra l-pajjiż u li jaġixxi b'mod imparzjali f'affarijiet ta' importanza kostituzzjonali. Il-Gvern hu wkoll assistit fit-tmexxija tiegħu f'kull belt u raħal f'Malta u Għawdex minn kumitati amministrattivi, magħrufa bħala [[Kunsilli lokali ta' Malta|Kunsilli Lokali]]. Malta hi repubblika<ref>{{ċita web|url=https://legislation.mt/eli/const/mlt |titlu=Kostituzzjoni ta' Malta |sit=Leġiżlazzjoni Malta |lingwa=mt |data-aċċess=2021-03-30}}</ref> li għandha s-sistema parlamentari u l-amministrazzjoni pubblika mfassla fuq is-[[sistema Westminster|sistema ta' Westminster]]. Mill-1960 sal-1995, skont l-istatistika li nġabret fl-elezzjonijiet tal-kunsilli lokali, Malta kellha t-tieni l-ogħla rata fid-dinja ta' nies li kienu eleġibbli li jivvutaw u li ħarġu jivvutaw (u l-ogħla waħda minn nazzjonijiet mingħajr votazzjoni obbligatorja).<ref>{{ċita ktieb |kunjom1=Franklin |isem1=Mark N. |kapitlu=Electoral Participation |editur-kunjom1=Niemi |editur-isem1=Richard |editur-kunjom2=Weisberg |editur-isem2=Herbert |titlu=Controversies in Voting Behavior |edizzjoni=4ba |pubblikatur=CQ Press |data=2001 |lingwa=en |isbn=978-1568023342}}</ref> Il-[[Kamra tad-Deputati ta' Malta|Kamra tad-Deputati]] tiġi eletta kull ħames snin u hi magħmula minn ħamsa u sittin membru parlamentari. Madanakollu, meta partit jikseb il-maġġoranza tal-voti imma mhux tas-siġġijiet, il-partit jingħata aktar siġġijiet biex jiġi assigurat maġġoranza parlamentari. Il-[[Kostituzzjoni ta’ Malta|Kostituzzjoni ta' Malta]] tgħid li l-President għandu jaħtar bħala Prim Ministru dak il-membru tal-Kamra li hu l-aktar kapaċi li jmexxi l-maġġoranza fil-Kabinett. L-istess President normalment jaħtar, fuq rakkomandazzjoni tal-Prim Ministru, il-ministri li għandhom imexxu kull ministeru.<ref>[https://web.archive.org/web/20160311114142/http://opm.gov.mt/segretarjat-tal-prim-ministru?l=2 Segratarjat tal-Prim Ministru], Uffiċċju tal-Prim Ministru</ref> Kandidati għal xi postijiet vakanti jiġu determinati bil-maġġoranza tal-voti li jkunu ġabu fl-elezzjoni preċedenti. Il-President tar-Repubblika jiġi elett kull ħames snin mill-Kamra tad-Deputati. F'Malta hawn diversi partiti. Il-partiti politiċi l-kbar huma l-[[Partit Nazzjonalista (Malta)|Partit Nazzjonalista]], li hu partit [[Demokrazija Kristjana|Demokratiku Kristjan]], u l-[[Partit Laburista (Malta)|Partit Laburista]], li hu partit [[Soċjaliżmu Demokratiku|Soċjal-Demokratiku]]. Il-Partit Laburista jinsab attwalment fil-Gvern u l-Prim Ministru huwa [[Robert Abela]]. Il-Partit Nazzjonalista jinsab fl-oppożizzjoni. Il-[[Partit Demokratiku (Malta)|Partit Demokratiku]] li tela' fuq il-lista tal-Partit Nazzjonalista, għandu żewġ siġġijiet. Apparti dawn il-partiti, hemm ukoll partiti iżgħar li mhumiex eletti u rrappreżentati fil-Kamra tad-Deputati. Malta saret membru fl-Unjoni Ewropea fl-2004. Fl-2008, Malta bdiet tagħmel parti miż-żona tal-ewro. Fil-21 ta' Diċembru 2007, Malta implimentat it-[[Trattat ta' Schengen]].<ref>{{ċita web|url=http://ec.europa.eu/snapshot2007/travel/travel_mt.htm|titlu=L-Ewropa u int fl-2007, Estiż l-ivvjaġġar mingħajr passaport|sit=Kummissjoni Ewropea|lingwa=mt|data-aċċess=2009-04-29|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110323212527/http://ec.europa.eu/snapshot2007/travel/travel_mt.htm|arkivju-data=2011-03-23}}</ref> Il-kontrolli fil-fruntieri baqgħu jsiru fl-ajruporti sa Marzu 2008. === Diviżjonijiet amministrattivi === {{artiklu prinċipali|Kunsilli lokali ta' Malta}} [[Stampa:Malta - administrative division.svg|daqsminuri|250x250px|Diviżjonijiet amministrattivi ta' Malta]] L-Att tal-Kunsilli Lokali tal-1993 (Att XV tal-1993) ġie ppubblikat fit-30 ta' Ġunju 1993, fejn qasam lill-gżejjer Maltin f'54 kunsill lokali f'Malta u 14-il kunsill lokali f'Għawdex b'kull kunsill responsabbli għall-amministrazzjoni tal-belt jew tar-raħal tiegħu. Ir-responsabbiltà amministrattiva hi mqassma bejn il-kunsilli lokali u l-gvern ċentrali. L-abitanti li huma eleġibbli għall-votazzjoni jeleġġu l-kunsill tagħhom kull tliet snin. Is-sindku hu l-kap tal-kunsill lokali u r-rappreżentant tal-kunsill b'kull effett taħt l-Att. Is-Segretarju Eżekuttiv, li jiġi appuntat mill-Kunsill, hu l-kap eżekuttiv, amministrattiv u finanzjarju tal-Kunsill. Il-kunsilliera l-oħra eletti mill-elezzjoni tal-kunsilli jieħdu d-deċiżjonijiet flimkien mas-sindku. Il-kunsilli lokali huma responsabbli għall-ħarsien u tisbiħ tal-lokalità, l-allokazzjoni tal-gwardjani lokali u l-ġbir tal-iskart. Il-kunsilli lokali jieħdu ħsieb ċerti doveri amministrattivi għall-Gvern Ċentrali, bħal ġbir ta' fondi u kirjiet tal-gvern u jirrispondu għall-ilmenti li għandhom x'jaqsmu mal-ambjent tal-lokalità u kif dan jaffettwa lir-residenti. '''<big>Militari</big>''' [[Stampa:Malta armed forces marine ships 02.jpg|nofs|daqsminuri|Vapur tal-għassa Malti f’[[Hay Wharf]], [[Furjana|il-Furjana]]]] L-għanijiet tal-[[Forzi Armati ta’ Malta]] (AFM) huma li żżomm organizzazzjoni militari bl-għan primarju li tiddefendi l-integrità tal-gżejjer skont ir-rwoli tad-difiża kif stabbiliti mill-gvern b’mod effiċjenti u kost-effettiv<ref>{{Ċita web|url=https://afm.gov.mt/en/Pages/AFM.aspx|titlu=Armed Forces of Malta|sit=afm.gov.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. Dan jinkiseb billi ssir enfasi fuq iż-żamma tal-ilmijiet territorjali ta’ Malta u l-integrità tal-ispazju tal-ajru. L-AFM tinvolvi ruħha wkoll fil-ġlieda kontra t-terroriżmu, il-ġlieda kontra t-traffikar illeċitu tad-droga, it-tmexxija ta’ operazzjonijiet u rondi kontra l-immigranti illegali, u operazzjonijiet ta’ sajd kontra l-illegali, it-tħaddim ta’ servizzi ta’ tfittxija u salvataġġ (SAR), u sigurtà fiżika jew elettronika u sorveljanza ta’ postijiet sensittivi. Iż-żona ta' tfittxija u salvataġġ ta' Malta testendi mil-lvant tat-Tuneżija sal-punent ta' Kreta, żona ta' madwar 250,000 km2 (97,000 sq mi). [[Stampa:Police car in Malta 02.JPG|nofs|daqsminuri|Karozza tal-pulizija]] Bħala organizzazzjoni militari, l-AFM tipprovdi appoġġ ta’ backup lill-Korp tal-[[Il-Korp tal-Pulizija ta’ Malta|Pulizija ta’ Malta]] (MPF) u dipartimenti/aġenziji oħra tal-gvern f’sitwazzjonijiet kif meħtieġ b’mod organizzat u dixxiplinat f’każ ta’ emerġenzi nazzjonali (bħal diżastri naturali) jew sigurtà interna u rimi tal-bombi<ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/bir-ritratti-il-korp-tal-pulizija-buniformi-gdida-1/|titlu=|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20241226155407/https://one.com.mt/bir-ritratti-il-korp-tal-pulizija-buniformi-gdida-1/|arkivju-data=2024-12-26|url-status=dead}}</ref>. Fl-2020, Malta ffirmat u rratifikat it-trattat tan-NU dwar il-Projbizzjoni tal-Armi Nukleari<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/104847/nuclear_arms_prohibition_treaty_ratified_by_foreign_minister|titlu=Nuclear arms prohibition treaty ratified by foreign minister|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en|titlu=United Nations Treaty Collection|sit=treaties.un.org|lingwa=EN|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. '''<big>Drittijiet tal-bniedem</big>''' Malta hija meqjusa bħala wieħed mill-aktar pajjiżi li jappoġġjaw lill-[[LGBT]] fid-dinja, u kienet l-ewwel nazzjon fl-[[Unjoni Ewropea]] li pprojbixxa t-terapija ta’ konverżjoni. Malta wkoll tipprojbixxi kostituzzjonalment id-diskriminazzjoni bbażata fuq id-diżabilità. Il-leġislazzjoni Maltija tirrikonoxxi żwiġijiet kemm ċivili kif ukoll kanoniċi (ekkleżjastiċi). Annullamenti mill-qrati ekkleżjastiċi u ċivili mhumiex relatati u mhux bilfors ikunu approvati reċiprokament. Malta vvutat favur il-leġiżlazzjoni tad-divorzju f’referendum li sar fit-28 ta’ Mejju 2011<ref>{{Ċita web|url=https://www.illum.com.mt/ahbarijiet/politika/41271/iddifferenza_bejn_ilvoti_li_ma_nabrux_bejn_dawk_tarreferendum_huma_biss_ta_150|titlu=150 biss id-differenza bejn il-voti li ma nġabrux fir-referendum tad-divorzju|sit=Illum.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2017-09-27/local-news/UN-equality-head-praises-Malta-as-beacon-of-human-rights-for-LGBTIQ-issues-6736179515|titlu=UN equality head praises Malta as ‘beacon of human rights for LGBTIQ issues’ - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/57877/malta_ranked_first_in_european_rainbow_map_of_lgbtiq_rights|titlu=}}</ref>. L-abort f’Malta huwa illegali. Hija u l-Polonja huma l-uniċi membri tal-[[Unjoni Ewropea]] bi projbizzjonijiet kważi totali fuq il-proċedura. M'hemm l-ebda eċċezzjoni għall-istupru jew l-inċest. Fil-21 ta’ Novembru 2022, il-gvern immexxi mill-Partit Laburista ppropona abbozz ta’ liġi li “jintroduċi klawżola ġdida fil-kodiċi kriminali tal-pajjiż li tippermetti t-tmiem ta’ tqala jekk il-ħajja tal-omm tkun f’riskju jew jekk saħħtha tkun f’periklu serju”. Mill-2023, ġiet miżjuda eċċezzjoni biex tippermetti l-abort biss jekk il-ħajja tal-omm tkun f’riskju<ref>{{Ċita web|url=https://charliehebdo.fr/2022/03/societe/feminisme/malte-alors-accouchement-ivg-ca-vient/|titlu=Malte : Alors, l’accouchement de l’IVG, ça vient ?|kunjom=Charlie|isem=Je suis|data=2022-03-23|sit=charliehebdo.fr|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://apnews.com/article/abortion-health-religion-europe-malta-4a20fcad6313c1414a843dbbb364e726|titlu=Malta proposes bill to ease EU's strictest anti-abortion law|data=2022-11-21|sit=AP News|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. == Ġeografija == {{artiklu prinċipali|Ġeografija ta' Malta}} [[Stampa:Malta from space via laser ESA378503.jpg|nofs|daqsminuri|Malta mill-ispazju ]] Il-gżejjer Maltin huma arċipelagu li jinsabu f'nofs il-Baħar Mediterran madwar 93 km fin-Nofsinhar ta' Sqallija. Huma biss it-tliet gżejjer, Malta, Għawdex u [[Kemmuna]] li huma abitati. Il-gżejjer iż-żgħar, bħal [[Filfla]], [[Kemmunett]] u l-[[Gżejjer ta' San Pawl]] huma diżabitati. Malta hi miżgħuda b'bajjiet u wħud minnhom jipprovdu wkoll portijiet tajbin. Il-gżejjer tal-arċipelagu ġew iffurmati mis-sediment ta' qiegħ il-baħar miljuni ta' snin ilu (fiż-Żmien Plioċen). Meta dan is-sediment issolidifika u bil-mod il-mod inkixef f'wiċċ l-ilma dawn biż-żmien, l-aktar dak Tas-Silġ, ingħaqdu ma' Sqallija. Dan il-pont ma kienx jibqa' sejjer lejn l-Afrika minħabba l-widien profondi immens ta' taħt il-baħar li jeżistu bejn Malta u l-Afrika.<ref>{{ċita rivista |kunjom1=Mannion |isem1=A. M. |kunjom2=Vogiatzakis |isem2=I. N. |url=http://www.reading.ac.uk/web/files/geographyandenvironmentalscience/GP183_Island_Landscapes_AMMINV_1Aa.pdf |titlu=Island Landscape Dynamics: Examples from the Mediterranean |data=2007 |rivista=Geographical Paper |numru=183 |lingwa=en}}</ref> L-arċipelagu jinsab f'tarf il-plakka tettonika Afrikana, bil-konfini tiegħu jmissu mal-plakka Ewroasjatika.<ref>{{ċita mappa |url=http://earth.geology.yale.edu/RETREAT/maps/Mediterranean%20map2001sheet1%20tectonics&kinematics.jpg |titlu=Geodynamic Map of the Mediterranean |pubblikatur=Commission for the Geological Map of the World |edizzjoni=1el |skala=1:13,000,000 |format=JPG |data-aċċess=2009-04-29 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100214144714/http://earth.geology.yale.edu/RETREAT/maps/Mediterranean%20map2001sheet1%20tectonics&kinematics.jpg |arkivju-data=2010-02-14}}</ref> Għal mijiet ta' snin, Malta kienet meqjusa bħala gżira tal-Afrika ta' fuq.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Falconer|isem=William|kunjom2=Falconer|isem2=Thomas|data=2009-09|titlu=Dissertation on St. Paul's Voyage|url=https://books.google.com.mt/books?id=B3Q29kWRdtgC&pg=PA50&redir_esc=y|lingwa=en|iktar=Google-Books-ID: B3Q29kWRdtgC|pubblikatur=BiblioBazaar}}</ref> Il-qiegħ tal-baħar madwar il-gżejjer ta’ Malta jżomm traċċi ta’ karatteristiċi ġeomarini antiki, li jissuġġerixxu skoperti arkeoloġiċi potenzjali li jistgħu jitfgħu dawl fuq l-ambjent preistoriku tar-reġjun.<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltainfoguide.com/where-is-malta.html|titlu=Where Is Malta? {{!}} World Map, Facts, People & History of Malta|sit=Malta Info Guide|lingwa=en|data-aċċess=2024-11-17}}</ref> Il-pajsaġġ tal-gżejjer Maltin attwalment huwa kkaraterizzat minn għoljiet baxxi b'għelieqi mtarrġin. L-ogħla punt hu [[Ta' Dmejrek]], 253 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar, qrib [[Ħad-Dingli]]. Ċerti widien fil-gżejjer Maltin jimtlew bl-ilma ġieri tax-xita li jdum għaddej għal ċertu żmien biss, u li jinxef wara ċertu żmien, l-aktar fis-sajf. Ma jeżistux [[xmara|xmajjar]] jew għadajjar ta' ċertu kobor b'mod permanenti. Postijiet f'Malta fejn hemm xi sorsi tal-ilma magħrufa huma, Wied il-Qlejgħa (iċ-Chadwick Lakes), il-[[Baħrija]], l-[[L-Imtaħleb|Imtaħleb]] u San Martin, waqt li f'Għawdex hemm il-[[Wied tal-Lunzjata]]. === Gżejjer żgħar, blat fil-baħar u skolli === Gżejjer żgħar li jiffurmaw parti mill-arċipelagu jinkludu lil Kemmunett (diżabitata), Filfla (riżerva naturali diżabitata), il-[[Ġebla tal-Ġeneral]] (diżabitata), il-[[Gżira Manoel]] (li hi magħquda mal-lokalità tal-[[Gżira (lokalità)|Gżira]] permezz ta' pont żgħir), u l-Gżejjer ta' San Pawl (diżabitati). Il-gżejjer Maltin huma dawn is-segwenti: {| class="multicol" style="width:100%;" | width="33%" align="left" valign="top" | * Delmarva * Filfla * Ġebel Fessej * Ġebel ta' Bejn il-Kmiemen * Ġebla ta' Sala * Ġebla taċ-Ċawla * Ġebla tal-Ġeneral * Ġebla tal-Għallis * Ġebla tal-Ħalfa * Gżejjer ta' San Paw<nowiki/>l/Selmunett | width="33%" align="left" valign="top" | * Gżira ta' Malta * Gżira Manoel * Għawdex * Kemmuna * Kemmunett * Mistra * Skoll tal-Barbaġanni * Ta' Fraben * Xrob l-Għaġin |} === Klima === {{artiklu prinċipali|Klima ta' Malta}} [[Stampa:Valletta-view-from-senglea.jpg|thumb|left|500px|Malta ġeneralment tgawdi minn klima Mediterranja]] Il-[[Klima ta' Malta|klima]] hi waħda Mediterranja, bi xtiewi moderati u umdużi, u bi sjuf sħan u xotti. M'hemm l-ebda staġun sħun fejn il-pjanti jorqdu, minkejja li l-iżvilupp tal-pjanti jista' jiġi osservat xi ftit f'xitwa b'kesħa li ma tkunx normali, u s-sħana u l-aridità tas-sajf jistgħu jwasslu biex il-veġetazzjoni tkun dgħajfa. L-inqas temperatura qatt irreġistrata kienet fid-19 ta' Frar 1895, fil-Belt Valletta, meta t-temperatura niżlet għal 1.2°C, waqt li l-ogħla waħda laħqet it-43.8°C f'Awwissu tal-1999.<ref>{{ċita web |url=http://www.maltaweather.com/archives/tmaxhigh.shtml |titlu=Highest Maximum Temperature (Celsius) |sit=MaltaWeather.com |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150330062131/http://maltaweather.com/archives/tmaxhigh.shtml |arkivju-data=2015-03-30 |lingwa=en}}</ref> Kienu ftit l-okkażjonijiet fejn ġiet irreġistrata xi preċipitazzjoni ta' borra, u dawn kienu fi Frar 1895, f'Jannar 1905 u fil-31 ta' Jannar 1962. Il-bidla fil-klima wasslet biex id-differenza li hemm bejn l-ogħla u l-inqas temperaturi tiżdied, u dan ħafna drabi jwassal għal staġuni b'temp instabbli. Dawn l-aħħar snin kienu rreġistrati wkoll każi aktar frekwenti ta' borra u silġ li laqtu lill-gżejjer.<ref>{{ċita aħbar |kunjom1=Fenech |isem1=Ingrid |url=http://www.maltarightnow.com/Default.asp?module=news&at=It-Temp+fl-2008&t=a&aid=99809315&cid=19 |titlu=It-Temp fl-2008 |pubblikatur=MaltaRightNow.com |data=2009-01-01 |data-aċċess=2009-04-03 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120109231709/http://www.maltarightnow.com/Default.asp?module=news&at=It-Temp+fl-2008&t=a&aid=99809315&cid=19 |arkivju-data=2012-01-09 |lingwa=mt }}</ref> Il-provista tal-ilma toffri sfida għal Malta, peress li fiż-żmien sħun tas-sajf il-preċipitazzjoni tkun waħda minima filwaqt li dan ikun ukoll iż-żmien fejn l-ilma jkun użat l-iktar. Din il-problema tinħass ukoll matul ix-xitwa minħabba x-xita qawwija li tagħmel, li ħafna drabi tkompli nieżla fil-baħar minflok tippenetra fl-art. Malta tiddependi fuq ir-riżervi ta' taħt l-art tal-ilma ħelu (40 fil-mija), li jinġieb minn sistema ta' riżervi tal-ilma msejħin galleriji, bħal pereżempju, [[Ta' Kandja]], b'fond ta' madwar 97 metru. Aktar minn nofs l-ilma tax-xorb ta' Malta huwa prodott permezz tad-desalinazzjoni (60 fil-mija), li twassal għal aktar użu ta' kombustibbli fossili u għal aktar tniġġis.<ref>{{ċita aħbar|kunjom1=McGrath|isem1=Matt|data=2007-04-04|titlu=Briney future for vulnerable Malta|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6525069.stm|lingwa=en|pubblikatur=BBC News}}</ref> {{Infobox Temp |l-ewwel_metrika=yes |linja_waħda=yes |post=&nbsp;Malta |Jan_Hi_°C = 15 |Fra_Hi_°C = 15 |Mar_Hi_°C = 16 |Apr_Hi_°C = 18 |Mej_Hi_°C = 22 |Ġun_Hi_°C = 26 |Lul_Hi_°C = 30 |Aww_Hi_°C = 30 |Set_Hi_°C = 27 |Ott_Hi_°C = 23 |Nov_Hi_°C = 19 |Diċ_Hi_°C = 16 |Year_Hi_°C = 21 |Jan_Lo_°C = 9 |Fra_Lo_°C = 9 |Mar_Lo_°C = 10 |Apr_Lo_°C = 12 |Mej_Lo_°C = 15 |Ġun_Lo_°C = 18 |Lul_Lo_°C = 21 |Aww_Lo_°C = 22 |Set_Lo_°C = 20 |Ott_Lo_°C = 17 |Nov_Lo_°C = 13 |Diċ_Lo_°C = 11 |Year_Lo_°C = 15 |Jan_MEDJA_°C = 12 |Fra_MEDJA_°C = 12 |Mar_MEDJA_°C = 13 |Apr_MEDJA_°C = 15 |Mej_MEDJA_°C = 18 |Ġun_MEDJA_°C = 22 |Lul_MEDJA_°C = 26 |Aww_MEDJA_°C = 26 |Set_MEDJA_°C = 24 |Ott_MEDJA_°C = 21 |Nov_MEDJA_°C = 16 |Diċ_MEDJA_°C = 13 |Year_MEDJA_°C = 18 |Jan_Preċip_ċm = 8 |Fra_Preċip_ċm = 5 |Mar_Preċip_ċm = 4 |Apr_Preċip_ċm = 2 |Mej_Preċip_ċm = 1 |Ġun_Preċip_ċm = 0 |Lul_Preċip_ċm = 0 |Aww_Preċip_ċm = 0 |Set_Preċip_ċm = 3 |Ott_Preċip_ċm = 7 |Nov_Preċip_ċm = 9 |Diċ_Preċip_ċm = 10 |Year_Preċip_ċm = 53 |sors1 = Weatherbase<ref>{{Ċita web|url=http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=79561&refer=&units=metric|titlu=Valletta, Malta Travel Weather Averages (Weatherbase)|sit=Weatherbase|data-aċċess=2024-08-25|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160403141404/http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?refer=&s=79561&units=metric|arkivju-data=2016-04-03|url-status=dead}}</ref> |aċċess = }} == Ekonomija == {{artiklu prinċipali|Ekonomija ta' Malta}} [[Stampa:Malta - Valletta - Triq il-Papa Piju V - Central Bank of Malta 03 ies.jpg|nofs|daqsminuri|[[Bank Ċentrali ta' Malta|Bank Ċentrali ta’ Malta]], [[Triq il-Papa Piju V]] fil-[[Belt Valletta]].]] L-ekonomija ta' Malta hi bbażata fuq diversi setturi, kemm dawk tal-manifattura kif ukoll tas-servizzi. L-uniċi riżorsi naturali u tanġibbli huma l-blat tal-Franka u tal-Qawwi/taż-Żonqor, u l-baħar ta' madwar il-gżejjer. Minn tal-ewwel jitqatta' l-ġebel tal-franka għall-bini kif ukoll jittieħed żrar u trab mill-ġebla ta' qawwi l-aktar biex titħallat mas-siment<ref>{{Ċita web|url=https://ekonomija.gov.mt/|titlu=Home|sit=ekonomija|lingwa=mt|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. L-ekonomija tiddependi ħafna fuq il-kummerċ u l-investiment barrani, l-aktar fil-manifattura ta' bosta prodotti. Hawn ħames żoni industrijali fejn jiġu prodotti tant kwalitajiet ta' oġġetti bħal, għodda ta' inġinerija speċjalizzata, u komponenti tagħhom, oġġetti tal-plastik, kimika, oġġetti elettroniċi jew komponenti tagħhom, tessuti, ikel, xorb u tant affarijiet oħra. Dawn kollha jaħdmu f'suq liberu. L-aktar setturi importanti tal-ekonomija ta' Malta fl-2018 kienet il-manifattura u l-esportazzjoni tal-prodotti tagħhom, it-turiżmu, il-qasam finanzjarju, l-avjazzjoni, il-Port frank u s-servizzi tal-ikel. Il-kummerċ fl-UE jammonta għal 57% tal-esportazzjonijiet ta' Malta (il-[[Ġermanja]] 16%, l-[[Italja]] 12% u [[Franza]] 11%), filwaqt li barra mill-UE 6% jmorru kemm f'[[Singapor|Singapore]] kif ukoll fil-[[Ġappun]].<ref name="EU"/> F'termini ta' importazzjonijiet, 72% jiġu minn Stati Membri tal-UE (l-[[Italja]] 25% u l-[[Ġermanja]] 8%), filwaqt li barra mill-UE 4% jiġu miċ-[[Ċina]] u 3% mill-[[Indja]].<ref name="EU"/> === Storja tal-ekonomija === Qabel l-1800, Malta kellha vera ftit industriji, apparti dik tal-[[qoton]], it-[[tabakk]], u tat-tarzna. L-Ingliżi bdew jibnu it-tarzna u bosta baċiri mill-1848 'l hinn. Fi żmien il-gwerer fil-Mediterran li l-Ingliżi kienu involuti fihom, l-ekonomija ta' Malta kienet tmur tajjeb. Eżempju ta' dan kienet il-Gwerra tal-Krimea (1854 - 1856). Fl-1869, mal-ftuħ tal-Kanal tas-Swejz kien hemm żieda massiva fil-vapuri li kienu jidħlu Malta. L-ekonomija tal-Mediterran ġiet ideskritta bħala "Awtostrada" tan-negozju tad-dinja, u numru ta' vapuri kienu jidħlu Malta għal [[faħam]] u proviżjon ieħor qabel ikomplu bil-vjaġġi tagħhom lejn l-Eġittu u [[Oċean Indjan|l-Oċean Indjan]]. Bejn l-1871 u l-1881, 8,000 ħaddiem sabu xogħol fit-tarzni. In-negozjanti kienu ngħaqdu bħala assoċjazzjoni u fl-1856 inbniet ''La Borsa'' (''The Exchange'') fi triq ir-Repubblika (dak iż-żmien imsejħa Strada Rjali). Fil-Borsa kien hemm żewġ banek. '''<big>Bankarja u finanzi</big>''' [[Stampa:Portomaso Business Tower (25689178531).jpg|xellug|daqsminuri|[[Portomaso|Portomaso Business Tower]], it-tieni l-ogħla bini f’Malta]] L-akbar żewġ banek kummerċjali huma l-[[Bank of Valetta|Bank of Valletta]] u l-[[HSBC Bank Malta]]. Banek diġitali bħal Revolut żdiedu wkoll fil-popolarità. Il-[[Bank Ċentrali ta' Malta]] għandu żewġ oqsma ewlenin ta' responsabbiltà: il-formulazzjoni u l-implimentazzjoni tal-politika monetarja u l-promozzjoni ta' sistema finanzjarja soda u effiċjenti. Il-[[Gvern ta' Malta|gvern Malti]] daħal fl-ERM II fl-4 ta’ Mejju 2005, u adotta l-ewro bħala l-munita tal-pajjiż fl-1 ta’ Jannar 2008. '''<big>Turiżmu</big>''' [[Stampa:Malta - Ghajnsielem - Comino + Large Blue Lagoon Rock + Small Blue Lagoon Rock + Cominotto + Blue Lagoon 02 ies.jpg|nofs|daqsminuri|[[Blue Lagoon]] ([[Kemmuna]])]] Malta hija destinazzjoni turistika popolari, b’1.6 miljun turist fis-sena, tliet darbiet aktar turisti jżuru milli hemm residenti. L-infrastruttura tat-turiżmu żdiedet b'mod drammatiku matul is-snin u għadd ta' lukandi huma preżenti fil-gżira, għalkemm l-iżvilupp żejjed u l-qerda tad-djar tradizzjonali huma ta' tħassib dejjem jikber. Fl-2019, Malta kellha sena rekord fit-turiżmu, fejn irreġistrat aktar minn 2.1 miljun turist f’sena waħda<ref>{{Ċita web|url=https://turizmu.gov.mt/|titlu=Home|sit=turiżmu|lingwa=mt|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. F’dawn l-aħħar snin, Malta rreklamat ruħha bħala destinazzjoni tat-turiżmu mediku, u numru ta’ fornituri tat-turiżmu tas-saħħa qed jiżviluppaw l-industrija. Madankollu, l-ebda sptar Malti ma għadda minn akkreditazzjoni indipendenti tal-kura tas-saħħa internazzjonali. Malta hija popolari mat-turisti mediċi Brittaniċi, u tindika lill-isptarijiet Maltin lejn li jfittxu akkreditazzjoni minn sorsi tar-[[Renju Unit]], bħall-Iskema ta' Akkreditazzjoni Trent. [[Stampa:Mercury Tower seen from a drone.jpg|nofs|daqsminuri|[[Torri tal-Merkurju]] ([[San Ġiljan (lokalità)|San Ġiljan)]]]] It-turiżmu f’Malta jikkontribwixxi madwar 11.6 fil-mija tal-prodott gross domestiku tal-pajjiż<ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/en/news/malta-presents-proposals-for-the-recovery-of-tourism-sector-from-pandemic-effects/|titlu=Malta presents proposals for the recovery of tourism sector from pandemic effects|kunjom=Galea|isem=Rachel|data=2020-04-27|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. '''<big>Xjenza u teknoloġija</big>''' Malta ffirmat ftehim ta’ kooperazzjoni mal-Aġenzija Spazjali Ewropea (ESA) għal kooperazzjoni aktar intensiva fi proġetti tal-ESA<ref>{{Ċita web|url=https://www.esa.int/About_Us/Corporate_news/Member_States_Cooperating_States|titlu=Member States & Cooperating States|sit=www.esa.int|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. Il-Kunsill Malti għax-Xjenza u t-Teknoloġija (MCST) huwa l-korp ċivili responsabbli għall-iżvilupp tax-xjenza u t-teknoloġija fuq livell edukattiv u soċjali. Il-biċċa l-kbira tal-istudenti tax-xjenza f'Malta jiggradwaw mill-Università ta' Malta u huma rappreżentati minn S-Cubed (Science Student's Society), UESA (University Engineering Students Association) u ICTSA (University of Malta ICT Students' Association). Malta kienet ikklassifikata fid-29 post fl-Indiċi tal-Innovazzjoni Globali fl-2024<ref>{{Ċita ktieb|titlu=Global Innovation Index 2024|url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2024/en/|lingwa=en}}</ref>. == Demografija == {{artiklu prinċipali|Demografija ta' Malta}} Il-popolazzjoni tal-gzejjer Maltin hi ta' madwar 500,000 ruħ. Hu mifhum li f'kull kilometru kwadru jgħixu madwar 1,400 ruħ. Malta tista' titqies bħala wieħed mill-iktar pajjiżi b'densità tal-popolazzjoni fid-dinja. '''<big>Lingwi</big>''' [[Stampa:Il-Kantilena.png|nofs|daqsminuri|[[Il Cantilena|Il-Kantilena]] ta' [[Pietru Caxaro]], l-eqdem test bil-[[Maltin|Malti]], seklu 15.]] Il-Malti huwa wieħed miż-żewġ lingwi kostituzzjonali ta' Malta u huwa meqjus bħala l-lingwa nazzjonali. It-tieni lingwa uffiċjali hija l-Ingliż u għalhekk il-liġijiet jiġu promulgati kemm bil-Malti kif ukoll bl-Ingliż. Madankollu, l-artikolu 74 tal-Kostituzzjoni jgħid li "jekk ikun hemm xi kunflitt bejn it-testi Malti u Ingliż ta' xi liġi, it-test Malti għandu jipprevali."<ref>{{Ċita web|url=http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8566|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20181001103554/http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8566|arkivju-data=2018-10-01|url-status=bot: unknown}}</ref> Fl-2022, l-Uffiċċju Nazzjonali tal-Istatistika ta’ Malta jgħid li 90 fil-mija tal-popolazzjoni Maltija għandha mill-inqas għarfien bażiku tal-Malti, 96 fil-mija tal-Ingliż, 62 fil-mija tat-Taljan, u 20 fil-mija tal-Franċiż. Dan l-għarfien mifrux tat-tieni lingwa jagħmel lil Malta wieħed mill-aktar pajjiżi multilingwi fl-[[Unjoni Ewropea]]. Studju li ġabar l-opinjoni pubblika dwar liema lingwa kienet “preferuta” skopra li 86 fil-mija tal-popolazzjoni ppreferew il-Malti, 12 fil-mija l-Ingliż, u 2 fil-mija t-Taljan. Stazzjonijiet tat-televiżjoni Taljani minn xandara bbażati fl-Italja, bħal Mediaset u RAI, jaslu Malta u jibqgħu popolari<ref>{{Ċita web|url=http://www6.gencat.cat/llengcat/noves/hm04primavera-estiu/a_badia2_3.htm|titlu=NOVES SL. SPRING-SUMMER 2004. A VIEW OF THE LINGUISTIC SITUATION IN MALTA (2)|data=2012-03-12|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120312145908/http://www6.gencat.cat/llengcat/noves/hm04primavera-estiu/a_badia2_3.htm|arkivju-data=2012-03-12|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_237.en.pdf|titlu=|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070128095746/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_237.en.pdf|arkivju-data=2007-01-28|url-status=bot: unknown}}</ref>. Il-[[Lingwa tas-Sinjali Maltija]] tintuża minn firmaturi f'Malta<ref>{{Ċita web|url=https://mlrs.research.um.edu.mt/resources/lsm|titlu=Dizzjunarju tal-Lingwa tas-Sinjali Maltija|sit=mlrs.research.um.edu.mt|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20241226161346/https://mlrs.research.um.edu.mt/resources/lsm|arkivju-data=2024-12-26|url-status=dead}}</ref>. '''<big>Reliġjon</big>''' [[Stampa:Statue of Saint Publius.jpg|nofs|daqsminuri|Statwa ta’ [[San Publju]]]] Ir-reliġjon predominanti f’Malta hija l-Kattoliċiżmu Ruman. It-tieni artiklu tal-Kostituzzjoni ta’ Malta jistabbilixxi l-Kattoliċiżmu Ruman bħala r-reliġjon tal-istat u huwa rifless ukoll f’diversi elementi tal-kultura Maltija, għalkemm hemm dispożizzjonijiet sodi għal-libertà tar-reliġjon. Hemm aktar minn 360 knisja f’[[Malta (gżira)|Malta]], [[Għawdex]], u [[Kemmuna]], jew knisja waħda għal kull 1,000 resident. Il-knisja parrokkjali hija l-punt fokali arkitettoniku u ġeografiku ta' kull belt u raħal Malti<ref>{{Ċita web|url=https://knisja.mt/|titlu=Home|sit=Arċidjoċesi ta' Malta|lingwa=mt-MT|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. Malta hija Sede Appostolika; l-Atti tal-Appostli (Atti 28) jirrakkonta kif [[San Pawl]] nawfraġ fil-gżira ta’ “Melite”, li ħafna studjużi Bibliċi jidentifikawha ma’ Malta, episodju datat madwar is-sena 60 AD. Jingħad li l-ewwel qaddis Malti, [[San Publju]]. saru l-ewwel isqof ta’ Malta. Aktar evidenza ta’ prattiċi u twemmin Insara matul il-perjodu tal-persekuzzjoni Rumana tidher f’katakombi li jinsabu taħt diversi siti madwar Malta, fosthom il-[[Katakombi ta’ San Pawl]]. Hemm ukoll numru ta’ knejjes tal-grotta, fosthom il-[[Santwarju tal-Madonna tal-Mellieħa|grotta tal-Mellieħa]], li hija [[Santwarju tat-Twelid tal-Madonna]] fejn, skont il-leġġenda, [[San Luqa]] pinġa ritratt tal-[[Santa Marija|Verġni Marija]]. Ilu post ta’ pellegrinaġġ mill-perjodu medjevali<ref>{{Ċita web|url=https://www.quddies.com.mt/churches/182/Madonna-tal-Mellieha/Mellieha|titlu=Madonna tal-Mellieha - Sanctuary - Mellieha, Malta|sit=www.quddies.com.mt|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. Għal sekli sħaħ, [[Knisja f’Malta|il-Knisja f’Malta]] kienet subordinata għad-[[Djoċesi ta’ Palermo]], ħlief meta kienet taħt Karlu ta’ Anjou, li ħatar isqfijiet għal Malta, kif għamlu – f’okkażjonijiet rari – l-Ispanjoli u wara, il-Kavallieri. Mill-1808 l-isqfijiet kollha ta’ Malta kienu Maltin. Il-qaddisin patruni ta’ Malta huma [[San Pawl]], [[San Publju]], u [[Sant’Agata]]. Għalkemm mhux patrun, [[San Ġorġ Preca]] huwa meqjum ħafna bħala t-tieni qaddis Malti kanonizzat wara [[San Publju]]. F’Malta hemm preżenti diversi ordnijiet reliġjużi [[Kattoliċi Rumani]] fosthom il-Ġiżwiti, Franġiskani, Dumnikani, Karmelitani u Little Sisters of the Poor. [[Stampa:The Beheading of Saint John-Caravaggio (1608).jpg|nofs|daqsminuri|''Il-Qtugħ tar-ras ta’ San Ġwann'', ta’ [[Caravaggio]]. Żejt fuq tila, 361 cm × 520 cm (142.13 in × 204.72 in). Oratorju tal-[[Konkatidral ta' San Ġwann|Kon-Katidral]].]] F’Malta teżisti minoranza konsiderevoli ta’ Kristjani Ortodossi tal-Lvant, li minnhom hemm 16,457, skont iċ-ċensiment tal-2021; għalkemm in-numru jista 'jinkludi wkoll Kristjani Ortodossi Orjentali, li mhumiex f'komunjoni ma' tal-ewwel. Hemm numru żgħir ta’ parroċċi li jappartjenu għal kull Knisja awtoċefali, tipikament waħda għal kull waħda. Hemm parroċċi Ortodossi [[Greċja|Griegi]], [[Russja|Russi]], [[Serbja|Serbi]], [[Rumanija|Rumeni]], u [[Bulgarija|Bulgari]] li jinsabu madwar Malta<ref>{{Ċita web|url=https://www.exarmalta.com/|titlu=Holy Patriarchal Exarchate of Malta -|sit=Holy Patriarchal Exarchate of Malta|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260105031816/https://www.exarmalta.com/|arkivju-data=2026-01-05|url-status=dead}}</ref>. Ħafna mill-kongreganti tal-knejjes Protestanti lokali mhumiex Maltin; il-kongregazzjonijiet tagħhom prinċipalment jiġbdu minn vacationers u irtirati Brittaniċi li jgħixu fil-pajjiż. Hemm ukoll knisja Avventista tas-Seba’ Jum f’[[Birkirkara]], u kongregazzjoni tal-Knisja Appostolika Ġdida mwaqqfa fl-1983 fi [[Gwardamanġa]]. Hemm madwar 600 Xhud taʼ Ġeħova. Il-Mormoniżmu huwa rappreżentat ukoll b’241 membru f’kongregazzjoni waħda fil-[[Mosta]]<ref>{{Ċita web|url=https://newsroom.churchofjesuschrist.org/facts-and-statistics/country/malta|titlu=Statistics and Church Facts {{!}} Total Church Membership|sit=newsroom.churchofjesuschrist.org|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html|titlu=MaltaToday|data=2015-10-16|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151016010540/http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html|arkivju-data=2015-10-16|url-status=bot: unknown}}</ref>. Il-popolazzjoni Lhudija ta’ Malta laħqet il-quċċata tagħha fil-Medju Evu taħt il-ħakma Normanna. Fl-1479, Malta u Sqallija ġew taħt il-ħakma Aragonese u d-Digriet tal-Alhambra tal-1492 ġiegħel lill-Lhud kollha jitilqu mill-pajjiż. Illum, hemm żewġ kongregazzjonijiet Lhud. Fl-2019 il-komunità Lhudija f'Malta ġabret madwar 150 persuna, ftit aktar mill-120 (li minnhom 80 kienu attivi) stmati fl-2003, u l-aktar anzjani. Ħafna fost il-ġenerazzjonijiet ġodda ddeċidew li joqgħodu barra, inkluż fl-Ingilterra u l-Iżrael. Il-biċċa l-kbira tal-Lhud Maltin kontemporanji huma Sefardi, madankollu, jintuża ktieb tat-talb Ashkenazi. Fl-2013 twaqqaf iċ-Ċentru Lhudi Chabad f’Malta<ref>{{Ċita web|url=http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html|titlu=MaltaToday|data=2015-10-16|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151016010540/http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html|arkivju-data=2015-10-16|url-status=bot: unknown}}</ref>. [[Stampa:Malta - Paola - Triq Kordin - Mosque 01 ies.jpg|nofs|daqsminuri|Ċentru Iżlamiku ta’ Malta]] Hemm moskea [[Iżlam|Musulmana]] waħda mibnija apposta, il-[[Moskea Mariam Al-Batool]], għalkemm hemm ukoll ftit moskej improvizzati li jinsabu fi djar Musulmani mifruxa madwar il-gżira. Mit-3,000 Musulmani stmati f’Malta, madwar 2,250 huma barranin, madwar 600 huma ċittadini naturalizzati, u madwar 150 huma Maltin imwielda fil-pajjiż. Il-Buddiżmu Zen u l-Fidi Baháʼí jippretendu madwar 40 membru. Fi stħarriġ li sar mill-Malta Today, il-maġġoranza assoluta tal-popolazzjoni Maltija taderixxi mal-Kristjaneżmu (95.2%) bil-Kattoliċiżmu Ruman bħala d-denominazzjoni ewlenija (93.9%); 4.5% tal-popolazzjoni ddikjaraw lilhom infushom jew atei jew agnostiċi, waħda mill-inqas ċifri fl-Ewropa. Skont stħarriġ tal-Ewrobarometru tal-2019, 83% tal-popolazzjoni identifikata bħala [[Kattolika Rumana]]. In-numru ta’ atei rdoppja mill-2014 għall-2018. Persuni mhux reliġjużi għandhom riskju akbar li jsofru minn diskriminazzjoni. Fl-edizzjoni tal-2015 tar-Rapport annwali dwar il-Libertà tal-Ħsieb mill-Unjoni Internazzjonali Umanista u Etika, Malta kienet fil-kategorija ta’ “diskriminazzjoni severa”. Fl-2016, wara t-tneħħija tal-liġi dwar id-dagħa, Malta ġiet mibdula għall-kategorija ta’ “diskriminazzjoni sistematika” (l-istess bħall-biċċa l-kbira tal-pajjiżi tal-UE)<ref>{{Ċita web|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20161209/local/malta-still-discriminating-against-the-non-religious-report.633311|titlu=Malta still discriminating against the non-religious - report - timesofmalta.com|data=2016-12-10|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20161210140814/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20161209/local/malta-still-discriminating-against-the-non-religious-report.633311|arkivju-data=2016-12-10|url-status=bot: unknown}}</ref>. == Malta fl-UE == Malta daħlet fl-Unjoni Ewropea (UE) fl-2004 fejn għandha sitt membri jirrapreżentawha. <ref name="EU"/> Fil-[[Kunsill tal-UE]], il-ministri tal-pajjiżi membri jiltaqgħu b'mod regolari biex jadottaw il-liġijiet tal-UE u jikkoordinaw il-politika ta' bejniethom. Il-laqgħat tal-Kunsill jattendu għalihom regolarment rappreżentanti mill-gvern ta' Malta, skont il-qasam ta' politika li jkun qed jiġi indirizzat.<ref name="EU"/> Il-Kunsill tal-UE m'għandux persuna waħda permanenti bħala President (bħal pereżempju l-Kummissjoni jew il-Parlament). Minflok, ix-xogħol jitmexxa mill-pajjiż li jkollu l-Presidenza tal-Kunsill, li jinbidel kull sitt xhur.<ref name="EU"/> Matul dawn is-sitt xhur, il-ministri mill-gvern ta' dak il-pajjiż jippresiedu u jgħinu jiddeterminaw l-aġenda tal-laqgħat tal-Kunsill f'kull qasam ta' politika, u jiffaċilitaw id-djalogu ma' istituzzjonijiet oħra tal-UE. Dati tal-Presidenza Maltija: Jan-Ġun 2017<ref name="EU"/> Il-Kummissarju nominat minn Malta għall-[[Kummissjoni Ewropea]] hi [[Helena Dalli]], li hi responsabbli għall-Ugwaljanza.<ref name="EU">{{ċita web|url=https://europa.eu/european-union/about-eu/countries/member-countries/malta_mt|titlu=Malta|sit=europa.eu|lingwa=mt}}</ref> Il-Kummissjoni hija rrappreżentata f'kull pajjiż tal-UE minn uffiċċju lokali, imsejjaħ "rappreżentanza".<ref name="EU"/> Malta għandha ħames rappreżentanti fil-[[Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew]]. Dan il-korp konsultattiv – li jirrappreżenta lil dawk li jħaddmu, il-ħaddiema u gruppi oħra ta' interess – huwa kkonsultat dwar il-liġijiet proposti, biex ikun hemm idea aħjar tal-bidliet possibbli tas-sitwazzjonijiet soċjali u tax-xogħol fil-pajjiżi membri.<ref name="EU"/> Malta għandha rappreżentant wieħed fil-[[Kumitat Ewropew tar-Reġjuni]], l-assemblea tal-UE tar-rappreżentanti reġjonali u lokali. Dan il-korp konsultattiv jiġi kkonsultat dwar il-liġijiet proposti, biex jiżgura li dawn il-liġijiet iqisu l-perspettiva minn kull reġjun tal-UE.<ref name="EU"/> Malta tikkomunika wkoll mal-istituzzjonijiet tal-UE permezz tar-rappreżentanza permanenti tagħha fi [[Brussell]]. L-"ambaxxata għall-UE" ta' Malta, il-kompitu ewlieni tagħha hu li tiżgura li l-interessi u l-politiki tal-pajjiż huma segwiti b'mod effettiv kemm jista' jkun fl-UE.<ref name="EU"/> L-ammont li jħallas kull pajjiż tal-UE fil-baġit tal-UE huwa kkalkulat b'mod ġust, skont il-mezzi. Aktar ma tkun b'saħħitha l-ekonomija tal-pajjiż, akbar hi l-kontribuzzjoni finanzjarja. L-għan tal-baġit tal-UE mhuwiex li jipprova jqassam mill-ġdid il-ġid, iżda pjuttost li jiffoka fuq il-ħtiġijiet tal-Ewropej b'mod ġenerali. <ref name="EU"/> Ċifri tal-2018 għal Malta: <ref name="EU"/> * Nefqa totali tal-UE f'Malta – € 0.156 biljun (ekwivalenti għal 1.38% tal-ekonomija ta' Malta) * Kontribuzzjoni totali għall-baġit tal-UE – € 0.102 biljun (ekwivalenti għal 0.91% tal-ekonomija ta' Malta) Il-flus imħallsa fil-baġit tal-UE minn Malta jgħinu biex jiġu ffinanzjati programmi u proġetti fil-pajjiżi kollha tal-UE – bħall-bini ta' toroq, is-sussidjar ta' riċerkaturi u l-ħarsien tal-ambjent.<ref name="EU"/> == Med.tv Susannah Camilleri Cornerline, Triq Dun Karm, Birkirkara BKR 9039, Malta == Med.tv: Explore the Mediterranean Like Never Before. Med.tv is your ultimate gateway to the Mediterranean's vibrant culture, fascinating history, thriving business landscape, breathtaking travel destinations, and stunning natural beauty. Whether you're an avid traveller, a business professional, or simply captivated by the charm of this region, Med.tv offers an immersive experience that brings the Mediterranean to life. A Journey Through the Mediterranean From the sun-drenched shores of Greece to the rolling hills of Tuscany, and from the vibrant traditions of the Middle East to the cosmopolitan cities of Spain, Med.tv offers a closer look at this extraordinary region. Our diverse content caters to every interest: Travel & Tourism - Explore iconic destinations, hidden gems, and cultural festivals. Whether seeking historic landmarks or seaside escapes, Med.tv is your guide. Culture & Heritage - Discover centuries of Mediterranean history through art, architecture, music, and traditions with exclusive documentaries and expert interviews. Business & Investment - Get insights into the Mediterranean's thriving economy, from tourism and real estate to agriculture and technology. Stay informed with market trends and industry leader perspectives. Cuisine & Gastronomy - Indulge in the flavors of the Mediterranean. From traditional recipes to modern interpretations, Med.tv connects you to local chefs, culinary events, and so very delicious. = Med.tv Susannah Camilleri Cornerline, Triq Dun Karm, Birkirkara BKR 9039, Malta == Ara wkoll == * [[Irħula ta' Malta]] * [[Parroċċi ta' Malta]] * [[Lista tal-għasafar ta' Malta]] * [[Flora ta' Malta]] * [[Fortifikazzjonijet ta' Żmien l-Ingliżi f'Malta]] * [[Fortifikazzjonijiet ta' Żmien il-Kavallieri f'Malta]] * [[Muniti tal-ewro ta' Malta]] * [[Nies prominenti Maltin]] * [[Kolonja ta' Malta]] * [[Stat ta' Malta]] == Referenzi == {{referenzi|2}} == Ħoloq Esterni == === Gvern === {{Commonscat}} * [http://www.gov.mt/ Sit uffiċjali tal-gvern Malti] * [https://web.archive.org/web/20130926165007/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-m/malta.html Kap tal-Istat u l-Membri tal-Kabinett] * [http://www.afm.gov.mt/ Sit uffiċjali tal-Forzi Armati ta' Malta] * [http://www.mepa.org.mt/ L-Awtorità tal-Ambjent u l-Ippjanar] * [https://web.archive.org/web/20091026055425/http://victorcauchi.fortunecity.com/EuCmp/lex/lexindex.htm Liġijiet ta' Malta] – Taqsira ta' liġijiet prinċipali u glossarju ta' xi termini ;Aħbarijiet * [http://www.timesofmalta.com/ The Times of Malta] * [https://web.archive.org/web/20121110123848/http://www.maltatoday.com.mt/en/home Malta Today] * [http://www.independent.com.mt/ The Malta Independent] * [http://www.inewsmalta.com/ iNewsMalta] * [https://web.archive.org/web/20140103172519/http://www.maltastar.com/ MaltaStar] * [http://www.newsbook.com.mt/ Newsbook] * [http://www.maltarightnow.com/ MaltaRightNow] ;Vjaġġar * [http://www.visitmalta.com/ Sit uffiċjali tal-Awtorità tat-Turiżmu] * [[wikivoyage:Malta|Gwida għall-ivjaġġar għal Malta]] fuq Wikivjaġġar * (en) [https://web.archive.org/web/20090909013026/http://malta.world-travel.com.mt/ Malta Travel Guide] patronized by Malta Tourism Authority ;Oħrajn * [https://web.archive.org/web/20151016010540/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mt.html Malta] fuq il-[[CIA World Factbook|Ktieb tal-Fatti tad-Dinja]] {{Repubblika ta' Malta}} {{Pajjiżi tal-Unjoni Ewropea}} {{Ewropa}} {{Pajjiżi tal-Commonwealth}} {{Awtorità}} [[Kategorija:Stati membri tal-Unjoni Ewropea]] [[Kategorija:Pajjiżi gżejjer]] [[Kategorija:Repubbliki]] [[Kategorija:Gżejjer Mediterranji]] [[Kategorija:Commonwealth tan-Nazzjonijiet]] [[Kategorija:Malta]] [[Kategorija:Pajjiżi stabbiliti fl-1974]] b58j1o78putdep27873crfyrqzzjh3a 333906 333902 2026-11-10T06:12:51Z Morkoz 28391 - 333899 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_nattiv = Repubblika ta' Malta<br />''Republic of Malta'' |isem_komuni = Malta |stampa_bandiera = Flag of Malta.svg |stampa_emblema = Coat of arms of Malta.svg |stampa_mappa = Location Malta EU Europe.png |deskrizzjoni_mappa = Lokazzjoni ta' Malta (aħdar skur) <br /> – fi ħdan l-[[Unjoni Ewropea]] (aħdar ċar) fil-[[Ewropa|kontinent Ewropew]] (griż skur) <br /> |ħolqa_bandiera = Bandiera ta' Malta |ħolqa_emblema = Emblema ta' Malta |ħolqa_demografija = Demografija ta' Malta |mottu_nazzjonali =''Virtute et constantia'' <Br>(Qawwa u persistenza) |innu_nazzjonali = ''[[L-Innu Malti]]'' [[Stampa:Malta National Anthem.ogg|nofs]] |lingwi_uffiċjali = [[Lingwa Maltija|Malti]] u [[Lingwa Ingliża|ingliż]] |gruppi_etniċi = [[Maltin]] |kapitali = [[Valletta]] |latd=35 |latm=53 |lats=42 |latNS=N |lonġd=14 |lonġm=30 |lonġs=36 |lonġEW=E |l-ikbar_belt = [[San Pawl il-Baħar]] |tip_gvern = [[Repubblika parlamentari]] |titlu_kap1 = [[President ta' Malta|President]] |titlu_kap2 = [[Prim Ministru ta' Malta|Prim Ministru]] |isem_kap1 = [[Myriam Spiteri Debono]] |isem_kap2 = [[Robert Abela]] |data_sħubija_UE = 1 ta' Mejju, 2004 |poż_erja = 200 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |erja_km2 = 316 |erja_mi_kw = 121 |perċentwal_ilma = 0.001 |sena_stima_popolazzjoni = 2019 |stima_popolazzjoni = 514,564 |poż_stima_popolazzjoni = 173 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |ċensiment_popolazzjoni = 404,962¹ |sena_ċensiment_popolazzjoni = 2011 |densità_popolazzjoni_km2 = 1,633 <!--2019--> |densità_popolazzjoni_mi_kw = 4,229.5 |poż_densità_popolazzjoni = 4 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |sena_PGD_PSX = 2019 |PGD_PSX = $11.260&nbsp;biljun<ref name=imf2>{{ċita web |titlu=Malta |sit=International Monetary Fund |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=66&pr.y=3&sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=181&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |data-aċċess=2013-04-17 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150324055128/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=66&pr.y=3&sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=181&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |arkivju-data=2015-03-24 |lingwa=en}}</ref> |poż_PGD_PSX = 125 |PGD_PSX_per_capita = $27,022<ref name=imf2/> |poż_PGD_PSX_per_capita = 32 |sena_IŻU = 2019 |IŻU = {{profitt}}0.895<ref name=HDI>{{ċita rapport |titlu=Human Development Report 2013 - The Rise of the South: Human Progress in a Diverse World |pubblikatur=United Nations Development Programme |data=2013 |isbn=978-92-1-126340-4 |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130319002613/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf |arkivju-data=2013-03-19 |lingwa=en}}</ref> |poż_IŻU = 28 |kategorija_IŻU = <span style="color:#090;">għoli ħafna</span> |tip_sovranità = Indipendenza |avveniment_stabbilit1 = mir-[[Renju Unit]] |data_stabbilit1 = 21 ta' Settembru, 1964 |avveniment_stabbilit2 = Repubblika |data_stabbilit2 = 13 ta' Diċembru, 1974 |avveniment_stabbilit3 = Ħelsien |data_stabbilit3 = 31 ta' Marzu, 1979 |valuta = [[Ewro]] ([[Simbolu tal-Ewro|€]])²[[Lista ta' banek f'Malta|Banek]] |kodiċi_valuta = EUR |żona_ħin = [[Ħin tal-Ewropa Ċentrali|CET]] |differenza_ħku = +1 |żona_ħin_legali = [[Ħin tas-sajf tal-Ewropa Ċentrali|CEST]] |differenza_żona_ħin_legali = +2 |cctld = [[.mt]]³ |kodiċi_telefoniku = 356 |sena_PGD_nominali = 2019 |PGD_nominali = $16,476&nbsp;biljun<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali = 125 |PGD_nominali_per_capita = $32,021<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali_per_capita = 32 |noti = ¹ Il-popolazzjoni totali tinkludi wkoll lir-residenti barranin. Il-popolazzjoni ta' residenti Maltin fl-2004 kien ta' madwar 389,764. Kull data uffiċjali ta' popolazzjoni hi pprovduta mill-Uffiċċju Nazzjonali tal-Istatistika (NSO).<ref>{{ċita rapport |awtur=National Statistics Office |titlu=Census of Population and Housing 2005: Preliminary Report |data=2006 |url=http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1653 |isbn=978-99909-73-38-9 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070311025208/http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1653 |arkivju-data=2007-03-11 |lingwa=en}}</ref><br />²Qabel l-2008: [[Lira Maltija]]<br />³ Ukoll [[.eu]], li hi maqsuma flimkien mal-istati membri l-oħra tal-[[Unjoni Ewropea]]. |leġislatura=[[Kamra tad-Deputati ta' Malta]]}} '''Malta''', magħrufa uffiċjalment bħala r-'''Repubblika ta' Malta,''' hija repubblika indipendenti, kostituzzjonali, żviluppata fl-[[Unjoni Ewropea]].<ref>{{ċita web |url=http://www.traveltips24.com/European_Microstates.htm |titlu=European Microstates |sit=TravelTips24.com |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090523094108/http://www.traveltips24.com/European_Microstates.htm |arkivju-data=2009-03-23 |lingwa=en}}</ref><ref>{{ċita rivista |kunjom1=Sultana |isem1=Ronald G. |titlu=Career guidance in Malta: A Mediterranean microstate in transition |rivista=International Journal for the Advancement of Counselling |volum=20 |paġni=3-15 |data=1998 |doi=10.1023/A:1005386004103 |lingwa=en}}</ref><ref>{{ċita web |url=http://www.environmentalgraffiti.com/offbeat-news/the-microstate-environmental-world-cup-malta-vs-san-marino/613 |titlu=The Microstate Environmental World Cup: Malta vs. San Marino |sit=EnvironmentalGraffiti.com |data=2007-12-15 |arkivju-url= |arkivju-data=2008-02-16 |lingwa=en}}</ref> Il-pajjiż jikkonsisti minn [[arċipelagu]] ta' seba' gżejjer li jinsabu fil-[[Baħar Mediterran]], u meqjus pajjiż parti mill-[[Ewropa t'Isfel]], 80 km mill-kosta ta' [[Sqallija]] (l-[[Italja]]), 288 km fil-Lvant tat-[[Tuneżija]] u 300 km fit-Tramuntana tal-[[Libja]]. Dawn il-gżejjer igawdu minn klima Mediterranja.<ref>{{ċita web |titlu=Malta: Geography |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/#geographyhttps://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mt.html |data-aċċess=2021-03-30 |lingwa=en |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210402195116/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/#geographyhttps://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mt.html |arkivju-data=2021-04-02 |url-status=dead }}</ref><ref>{{ċita web |titlu=Il-Gżejjer Maltin |url=https://www.gov.mt/mt/About%20Malta/Pages/il-Gzejjer%20Maltin.aspx |sit=gov.mt |lingwa=mt}}</ref> Matul l-[[storja|istorja]], il-pożizzjoni ta' Malta fil-Baħar Mediterran dejjem ġiet meqjusa t'importanza strateġika.<ref>{{ċita web |url=http://home.wanadoo.nl/bezver/introduc.html |sit=A History of Malta |titlu=A History of Malta - Introduction |data-aċċess=2008-02-06 |lingwa=en}}</ref> Minħabba f'hekk, bosta nazzjonijiet u qawwiet militari, fosthom il-[[Feniċi]], il-[[Kartaġiniżi]], ir-[[Imperu Ruman|Rumani]], l-[[Għarab]], ir-rejiet u l-imperaturi ta' [[Spanja]], il-[[Kavallieri ta' San Ġwann]], il-[[Franza|Franċiżi]] u l-[[Renju Unit|Brittaniċi]], ħakmu lil Malta. Fl-1964, Malta kisbet l-indipendenza tagħha mir-Renju Unit u mill-ewwel ġiet aċċettata bħala membru tan-[[Ġnus Magħquda|Nazzjonijiet Uniti]]. Għaxar snin wara, fl-1974, Malta saret Repubblika imma Malta żammet l-istatus tagħha bħala membru tal-[[Commonwealth tan-Nazzjonijiet|Commonwealth]]. Fl-2004, Malta saret membru tal-Unjoni Ewropea. Fl-2008, Malta bdiet tuża l-[[ewro]] bħala l-munita tagħha. Il-lingwa ewlenija hija l-[[Lingwa Maltija|Malti]], ilsien li ġej kemm mis-[[Semitiku]] u r-[[Lingwa Latina|Rumanz]]. Illum dan l-ilsien tħallat ħafna bi kliem li ġej mill-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]. L-[[Storja ta' Malta|istorja ta' Malta]] tmur lura daqs 7,000 sena. It-[[Tempji Megalitiċi ta’ Malta u Għawdex|Tempji Megalitiċi]] li jmorru lura daqs 5,500 sena huma rikonoxxuti mill-[[UNESCO]] bħala [[Sit ta’ Wirt Dinji|Wirt Dinji]].<ref name=Unesco>{{ċita web |titlu= Megalithic Temples of Malta |url= http://whc.unesco.org/en/list/132 |sit=UNESCO |lingwa=en |data-aċċess=2009-09-28}}</ref> Ma' dawn, il-UNESCO tirrikonoxxi wkoll il-[[Valletta|Belt Valletta]] u l-[[Ipoġew ta’ Ħal Saflieni|Ipoġew ta' Ħal Saflieni]] bħala Siti ta' Wirt Dinji.<ref>{{ċita web |url=http://www.bradshawfoundation.com/malta/ |titlu=The Prehistoric Archaeology of the Temples of Malta |sit=BradshawFoundation.com |data-aċċess=2009-04-28 |lingwa=en }}</ref><ref>{{ċita web |url=https://otsf.org/otsf-in-malta |titlu=OTSF in Malta |sit=The OTS Foundation for Neolithic Studies |data-aċċess=2009-04-28 |lingwa=en |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201205171731/https://otsf.org/otsf-in-malta |arkivju-data=2020-12-05 |url-status=dead }}</ref><ref>{{ċita ktieb |editur-kunjom1=Cilia |editur-isem1=Daniel |titlu=Malta Before History: The World's Oldest Free-Standing Stone Architecture |data=2004 |pubblikatur=Miranda Publishers |isbn=9789990985085 |lingwa=en}}</ref> Skont l-[[Atti tal-Appostli]], Kap. 28, fis-sena 60 W.K., wara li l-bastiment li kien qed jivvjaġġa fuqu nkalja fuq il-kosta ta' Malta, [[Pawlu minn Tarsu|San Pawl]] qatta' tliet xhur jgħix fuq il-gżira. Il-kitba fit-[[Testment il-Ġdid]] ma ssemmi xejn li San Pawl ikkonverta lill-[[Maltin]] għall-[[Kristjaneżmu|Kristjaneżimu]]. Biss, dan seta' ġara minħabba l-fatt li l-Maltin raw il-qawwa ta' dan il-bniedem meta ħelisha mill-għarqa kif ukoll mill-gidma velenuża tal-lifgħa u San Pawl seta' daħal f'widen il-Maltin wara li kien ukoll fejjaq lill-Missier Pubbliju, il-Gvernatur Ruman ta' Malta. Fl-Atti tal-Appostli lanqas ma jissemma li San Pawl għamel lil Pubbliju bħala l-ewwel Isqof ta' Malta. L-eqdem provi tal-eqdem komunità Nisranija f'Malta ġejjin minn xi katakombi li tħaffru u ntużaw xi ftit mijiet ta' snin wara il-miġja ta' San Pawl. Il-[[belt kapitali]] ta' Malta hi l-Belt Valletta. Il-lingwi uffiċjali tal-pajjiż huma l-Malti u l-Ingiż, u dawn it-tnejn ħadu post it-[[Lingwa Taljana|Taljan]] fl-1935. Malta għandha konnessjoni qawwija mal-[[Knisja Kattolika|Kattoliċiżmu Ruman]], li għadu r-[[reliġjon]] uffiċjali u l-aktar wieħed ipprattikat f'Malta. == Etimoloġija == Id-definizzjoni tal-kelma '[[etimoloġija]]' tista' tiġi deskritta bħala l-istudju tal-oriġini preċiża tal-kliem semantiku (tifsir) preżenti f'lingwa. L-oriġini tat-terminu "Malta" hu inċert u l-varjazzjoni moderna hi derivata mil-lingwa Maltija. L-isem x'aktarx ġej mill-[[Lingwa Griega Antika|Grieg]] μέλι (''meli'') ('għasel'). Il-Griegi kienu jsejħu lill-gżira Μελίτη (''Melite'') li tfisser "għasel" jew "għasel ħelu" possibbilment minħabba l-produzzjoni ta' kwalità tal-għasel bnin Malti. Speċi endemika ta' [[Naħla|naħal]] tgħix f'din il-gżira.<ref>{{ċita aħbar |kunjom1=Manduca |isem1=Julian |url=http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |pubblikatur=Malta Today |titlu=Controversy over unique Maltese bee population |data=2003-06-29 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20030823104545/http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |arkivju-data=2003-08-23 |lingwa=en}}</ref> == Storja == {{artiklu prinċipali|Storja ta' Malta}} === [[Preistorja|Il-Preistorja]] === L-ewwel abitazzjoni tal-Gżejjer Maltin tmur lura għal madwar is-sena 6500 [[Ante Christum natum|Q.K]]. bil-wasla ta' kaċċaturi [[Mesolitiku|Mesolitiċi]] li probabbilment oriġinaw minn Sqallija. Dan nistgħu narawh minn skoperti mmexxija mill-arkeologa Eleanor Scerri f'Għar tal-Latnija fejn sabu fdalijiet ta' fuklari, għodod tal-ġebel u diversi tipi ta' għadam tal-annimali. Għall-ħabta ta' madwar il-5400 Q.K. waslu f'Malta bdiewa [[Neolitiku|Neolotiċi]] minn Sqallija. Għal mijiet ta' snin dawn kienu jgħixu fi kmamar żgħar bħal giren u fl-għerien. Minn dawn il-bdiewa twieldu bennejja [[Megalitiku|Megalitiċi]] li bnew it-tempji Megalitiċi minn madwar it-3800 sal-2800 Q.K. Malta ġiet diżabitata għal bosta żmien sakemm mbagħad waslu nies ta' [[Żmien il-Bronż]] u abitaw il-gżejjer minn madwar l-2000 sas-750 Q.K. === Il-Feniċi, il-Kartaġiniżi u r-Rumani === Warajhom ġew kummerċjanti Feniċi li kkonoloizzaw lil Malta qrib it-800 Q.K taħt l-isem Ann jew Għonan (𐤀𐤍𐤍‎, ʾNN). Wara l-waqa ta' Feniċja fit-332 Q.K., Malta ġiet taħt [[Kartaġni]] fejn matul dan iż-żmien in-nies f'Malta kkultivaw primarjament iż-żebbuġ u l-ħarrub. Fil-bidu tat-Tieni [[Gwerer Puniċi|Gwerra Punika]] (218 Q.K.), il-gżejjer Maltin waqgħu f'idejn ir-Rumani li għamlu lil Malta u lil [[Għawdex]] muniċipalitajiet. Iżda, f'dan iż-żmien l-influenza Punika baqgħet preżenti f'Malta kif nistgħu naraw miċ-Ċippi ta' Melqart. Meta l-[[Imperu Ruman]] inqasam fi tnejn, Malta għaddiet f'idejn l-Imperu Ruman tal-Punent fit-395. Matul il-waqgħa ta' dan l-Imperu, Malta għaddiet minn bosta ħakmiet differenti waqt l-hekk imsejjaħ Żmien il-Migrazzjoni. Mill-454 sal-464 Malta nħakment mill-Vandali u wara l-464 mill-Ostrogoti. Fil-533, il-gżejjer ġew taħt l-Imperu Ruman tal-Lvant iġifieri l-Imperu Biżantin permezz ta' Belisarius u baqgħet sat-870 fejn ġiet involuta fil-Gwerer bejn l-Għarab u l-Biżantini. === L-Għarab === Fit-870 l-Għarab tad-dinistà Aglabida invadew u ħakmu Malta ħallewha diżabitata sakemm għaddiet minn risistemazzjoni mill-Għarab ta' Sqallija qrib l-1048 fejn din id-distinità laħqet inħakmet taħt id-distinità Fatimida. I-Revoluzzjoni Agrikula Għarbija introduċiet tisqija ġdida, il-qoton, u xi tipi ta' frott. L-lingwa [[Għarbi Sqalli|Sikulo-Għarbija]] ukoll ġiet adettata minn Sqallija li evenwalment evolviet fil-lingwa Maltija. F'dan i-żmien l-Għarab xerrdu t-twemmin [[Iżlam|Iżlamiku]] fost il-Maltin u ta' dan hemm xhieda fl-oqbra Musulmani li nstabu qrib id-Domus Rumana fir-[[Rabat (Malta)|Rabat]]. === Il-Kuruna ta' Aragona === Fl-1091, [[Ruġġieru I ta' Sqallija|il-Konti Ruġġieru]] żbarka Malta b'qawwa militari biex juri l-kobor u s-sovranità tiegħu bħala l-mexxej ta' Malta. Biss hu ma għamel xejn biex ibiddel l-amministrazzjoni Għarbija-Musulmana. Kien fi żmien ir-renju tat-tifel tiegħu, [[Ruġġieru II]], li f'Malta beda jseħħ xi ċaqliq fl-amministrazzjoni influwenzata jew immexxija minn Sqallija. Bil-mod il-mod, l-influwenza tar-renju l-ġdid fi Sqallija u ta' dawk li ġew wara bdiet kulma jmur tinħass, u sal-aħħar tas-seklu ħdax bdiet dieħla sew f'Malta il-kultura Ewropea u t-twemmin Nisrani. Fis-sekli ta' wara u sa ma ġie l-[[Ordni Militari Sovran ta' Malta|Ordni ta' San Ġwann]], Malta ngħatat kemm-il darba mir-Re ta' Spanja lil diversi nies ta' poter li kienu jgħinuh jew finanzjarjament jew inkella militarment. Fl-1492 b'ordni tar-Re Ferdinandu u r-Reġina Isabella, tkeċċew minn Malta l-aħħar nies ta' twemmin Għarbi kif ukoll dawk ta' twemmin [[Ġudaiżmu|Lhudi]]. === [[Ordni ta' San Ġwann|L-Ordni ta' San Ġwann]] === Fl-1530, il-gżejjer Maltin ingħataw lill-Ordni ta' San Ġwann mill-Imperatur [[Karlu V]]. Dawn il-Kavallieri ta' [[demm]] nobbli kienu qed ifittxu art ġdida wara li kienu tkeċċew minn [[Rodi (belt)|Rodi]] mis-Sultan [[Imperu Ottoman|Ottoman]] fl-1522. Meta l-Ordni wasal Malta, il-popolazzjoni tal-Gżejjer Maltin kienet tlaħħaq madwar 20,000 ruħ. Bosta kienu jgħixu fl-[[Mdina|Imdina]], fir-Rabat u fl-irħula ż-żgħar mxerrda ma' Malta u Għawdex. L-Ordni ddeċida li juża l-Forti ta' Sant'Anġlu bħala l-kwartier il-ġdid tiegħu minn fejn imexxi, u r-raħal iż-żgħir tal-[[Birgu]] bħala l-post fejn bosta mill-Kavallieri setgħu jgħixu fi djar separati skont l-ilsien tagħhom. Din l-għażla saret minħabba li l-Ordni kellu x-xwieni tiegħu x'jieħu ħsieb għax dawn kienu importanti bħala servizz ta' komunikazzjoni u utli biex ikunu impurtati f'Malta oġġetti essenzjali. Wara xi ftit żmien, l-Ordni beda jsaħħaħ xi swar kemm ta' Sant'Anġlu kif ukoll madwar il-Birgu. Fuq l-[[L-Isla|Isla]] ttella' l-Forti San Mikiel. Matul is-snin ta' wara, l-attakki tal-furbani Musulmani ma naqsu xejn, u fl-1551, Dragut attakka l-ewwel il-Birgu, imbagħad l-Imdina u wara salpa lejn Għawdex fejn minn hemm kaxkar il-popolazzjoni kollha għal fuq il-bastimenti bħala [[Skjavitù|skjavi]]. Fl-1565, seħħ l-[[Assedju l-Kbir]] hekk kif fit-18 ta' Mejju qawwiet militari Ottomani żbarkaw f'[[Marsaxlokk]] u ħadu posthom f'diversi lokalitajiet strateġiċi madwar il-[[Il-Port il-Kbir|Port il-Kbir]]. Dan l-Assedju dam sejjer sat-8 ta' Settembru, meta l-armata Ottomana ddeċidiet li ssalpa lura minn fejn ġiet. Il-ġurnata tar-rebħa tal-Ordni u l-Maltin fuq l-armata Ottomana għadha sal-lum titfakkar kull sena u hi meqjusa bħala festa nazzjonali. Dan il-jum fil-fatt hu magħruf bħala ''Jum il-Vitorja''. Din ir-rebħa ġiegħlet lil [[Jean Parisot de la Valette|Gran Mastru La Valette]] u l-Kavallieri tal-Ordni jifhmu li issa li ddifendew lilhom infushom u lil Malta u li rebħu l-battalja għandhom iħarsu lejn il-gżejjer Maltin bħala r-residenza l-ġdida tagħhom b'mod permanenti. Dlonk La Valette ordna li tinbena belt ġdida ffortifikata fuq l-Għolja Xiberras. Din il-belt setgħet tiddefendi l-Port il-Kbir, dak ta' [[Port ta’ Marsamxett|Marsamxett]] u l-ibliet tal-madwar. Din il-belt il-ġdida ngħatat l-isem tal-Gran Mastru fundatur tagħha u saret il-belt kapitali ta' Malta. === Il-Franċiż === L-Ordni dam Malta sal-1798 meta mbagħad kellu jċedi għall-qawwa militari u r-rieda ta' [[Napuljun Bonaparte|Napuljun]] hekk kif dan wasal Malta fid-9 ta' Ġunju. Fit-2 ta' Settembru ta' wara, il-Maltin qamu kontra l-[[Malta taħt il-Franċiżi|Franċiżi]] u bdew imblokk militari kontra t-truppi barranin li kellhom jissakkru wara s-swar tal-Belt u t-Tlett Ibliet tal-Kottonera. Bl-għajnuna tat-truppi Brittaniċi li Nelson stazzjona kemm fuq l-art kif ukoll bil-bastimenti Brittaniċi li żammew l-imblokk minn fuq il-baħar qrib il-kosta, wara sentejn il-Franċiżi kellhom iċedu l-armi u tkeċċew minn Malta. Il-Patt ta' Paċi li sar, kien iffirmat bejn il-Franċiżi u l-Brittaniċi, għax il-Maltin ma tħallewx jipparteċipaw f'dan il-ftehim. === L-Imperu Brittaniku === B'hekk Malta waqgħet taħt amministrazzjoni ta' 'protettorat' taħt il-Gran Brittanja. Sir Alexander John Ball sar l-ewwel Kummissarju Ċivili. Fl-1814, bħala parti mit-Trattat ta' Pariġi, Malta uffiċjalment saret tagħmel parti mill-[[Imperu Brittaniku|Imperu Brittanniku]] biex b'hekk saret bażi navali ta' importanza kbira għall-Gran Brittanja fil-[[Baħar Mediterran|Mediterran]]. Dan ir-rwol baqa' dejjem importanti kemm fis-seklu 19 kif ukoll fis-seklu 20. Malta kellha rwol importanti ħafna fit-[[Tieni Gwerra Dinjija]], minħabba li kienet fuq ir-rotta strateġika u importanti tal-Forzi tal-Assi, bejn l-[[Italja]] u t-Tramuntana tal-[[Afrika]], fejn Rommel kien qed jieħu l-artijiet minn taħt idejn l-għadu. Malta sofriet aktar minn 3,000 attakk mill-ajru, għall-ewwel mill-Qawwa Ajrunawtika Taljana u mbagħad mill-Fliegerkorps [[Ġermanja|Ġermaniż]] li kien stazzjonat fi Sqallija. === L-Indipendenza === Malta ngħatat l-indipendenza tagħha fil-21 ta' Settembru 1964, b'arranġament li kien iħalli l-flotta Brittanika tibqa' tuża lil Malta bħala bażi navali - dan biex jagħti n-nifs lill-Gvern Malti jibni l-ekonomija l-ġdida b'mod kummerċjali u liberu u mhux aktar ibbażata fuq il-preżenza militari tal-Brittaniċi. Dan il-ftehim iġġedded fl-1971 u l-Flotta Navali Rjali Brittanika baqgħet tuża lil Malta bħala bażi militari sal-31 ta' Marzu 1979. Malta baqgħet membru tal-[[Commonwealth tan-Nazzjonijiet|Commonwealth]] u saret Repubblika fl-1974. F'referendum li sar f'April 2003, il-votanti wrew ir-rieda tagħhom li Malta tidħol fl-Unjoni Ewropea, biex b'hekk Malta saret membru sħiħ fl-1 ta' Mejju 2004. == Lingwa == {{artiklu prinċipali|Lingwa Maltija}} [[Stampa:Malta - Zurrieq - Triq il-Belt Valletta 01 ies.jpg|nofs|daqsminuri|Sinjal tat-triq fiż-[[Żurrieq]] ]] Illum il-Malti stabbilit u meqjus bħala l-lingwa franka tal-poplu Malti waqt li l-Ingliż fl-istess ħin jaqsam mal-Malti l-istat ta' lingwa uffiċjali. Il-lingwa Maltija tmur lura lejn l-aħħar parti tad-disa' seklu għall-ħabta tat-870 W.K. meta l-Għarab invadew lil Malta. L-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]] baqa' jinfluwenza lill-Malti għal bosta sekli, kif naraw mill-''[[Cantilena]]'' ta' [[Pietru Caxaro]] li nkitbet lejn l-aħħar kwart tas-seklu ħmistax. Il-kliem kollu ta' din il-[[poeżija]], ħlief għal kelma waħda, huma kollha kliem li ġejjin mill-Għarbi. Aktar ma għadda ż-żmien, it-Taljan u l-Isqalli bdew jinfluwenzaw il-vokabularju li l-Maltin kienu jużaw. [[Mikiel Anton Vassalli]] (1764-1829) jgħid li l-Malti ta' madwar il-Port kien difettuż għax bosta minnu kien kliem li ġej mit-Taljan. Mas-seklu dsatax ħafna kliem Taljan kien stabbilixxa ruħu sew. Mal-ewwel deċennji tas-seklu għoxrin daħlu ħafna kliem fl-ilsien Malti tant li meta wieħed jifli r-riklami fil-kotba ta' dak iż-żmien, insibu li bosta termini bdew ikunu bl-Ingliż. Fl-1935, l-Ingliż u l-Malti ħadu post it-Taljan b'mod uffiċjali. Ironikament, kien fiż-żmien li l-Brittaniċi kienu bdew jitilfu, lejn l-aħħar tas-snin ħamsin u tas-snin sittin, li l-interess f'Malta lejn l-Ingliż beda jikber b'pass aktar mgħaġġel u sar l-aktar ilsien barrani studjat fl-iskejjel. Dan anki minħabba l-ħtieġa ta' bosta eluf ta' Maltin li xtaqu jemigraw lejn pajjiżi u kontinenti fejn l-Ingliż kien mitkellem. Il-ħajra lejn l-ilsien Ingliż kompliet kibret aktar u aktar meta l-films u l-[[mużika]] kif ukoll il-qari tal-kotba u r-rivisti Ingliżi u [[Stati Uniti|Amerikani]] kienu saru aktar popolari fost il-Maltin. == Festi nazzjonali == Dawn huma l-ħames festi nazzjonali ċċelebrati f'Malta: * [[Jum il-Ħelsien (Malta)|Jum il-Ħelsien]] (31 ta' Marzu 1979) * [[Is-Sette Giugno|Sette Giugno]] (7 ta' Ġunju 1919) * [[Jum il-Vitorja]] (8 ta' Settembru 1565 u 8 ta' Settembru 1943) * [[Jum l-Indipendenza (Malta)|Jum l-Indipendenza]] (21 ta' Settembru 1964) * [[Jum ir-Repubblika (Malta)|Jum ir-Repubblika]] (13 ta' Diċembru 1974) Uħud minn dawn il-festi huma marbuta ma' diversi tradizzjonijiet, fosthom ir-[[Regatta Nazzjonali Maltija|regatta]] fil-Port il-Kbir nhar [[Jum il-Ħelsien (Malta)|Jum il-Ħelsien]] u [[Jum il-Vitorja]]. Minbarra dawn il-ħames festi, hemm ukoll għadd ta' festi pubbliċi marbuta mar-reliġjon u t-tradizzjonijiet li ssawru magħhom. Fosthom insibu l-[[Imnarja]] (29 ta' Ġunju), [[Santa Marija]] (15 ta' Awissu), il-miġja ta' San Pawl f'Malta (10 ta' Frar) u l-festa tal-Immakulata Kunċizzjoni ([[8 ta' Diċembru]]). == Politika == {{artiklu prinċipali|Politika ta' Malta}} [[Stampa:Malta’s Parliament building in Valletta (cropped).jpg|nofs|daqsminuri|Il-bini tal-[[Parlament ta' Malta|Parlament ta’ Malta]] fil-[[Belt Valletta]]]] Malta hija repubblika demokratika b'parlament elett kull ħames snin jew kif ikun hemm il-ħtieġa skont is-sitwazzjoni politika. <gallery mode="packed"> Stampa:Robert Abela - Official Portrait 2022 (cropped).jpg|Il-Prim Ministru [[Robert Abela]] </gallery>Il-poteri eżekuttivi tal-Gvern huma f'idejn il-[[Prim Ministru ta' Malta|Prim Ministru]], magħżul mill-partit rebbieħ fl-elezzjoni. Il-[[President ta' Malta|President]] għandu r-rwol li jirrappreżenta lil Malta barra l-pajjiż u li jaġixxi b'mod imparzjali f'affarijiet ta' importanza kostituzzjonali. Il-Gvern hu wkoll assistit fit-tmexxija tiegħu f'kull belt u raħal f'Malta u Għawdex minn kumitati amministrattivi, magħrufa bħala [[Kunsilli lokali ta' Malta|Kunsilli Lokali]]. Malta hi repubblika<ref>{{ċita web|url=https://legislation.mt/eli/const/mlt |titlu=Kostituzzjoni ta' Malta |sit=Leġiżlazzjoni Malta |lingwa=mt |data-aċċess=2021-03-30}}</ref> li għandha s-sistema parlamentari u l-amministrazzjoni pubblika mfassla fuq is-[[sistema Westminster|sistema ta' Westminster]]. Mill-1960 sal-1995, skont l-istatistika li nġabret fl-elezzjonijiet tal-kunsilli lokali, Malta kellha t-tieni l-ogħla rata fid-dinja ta' nies li kienu eleġibbli li jivvutaw u li ħarġu jivvutaw (u l-ogħla waħda minn nazzjonijiet mingħajr votazzjoni obbligatorja).<ref>{{ċita ktieb |kunjom1=Franklin |isem1=Mark N. |kapitlu=Electoral Participation |editur-kunjom1=Niemi |editur-isem1=Richard |editur-kunjom2=Weisberg |editur-isem2=Herbert |titlu=Controversies in Voting Behavior |edizzjoni=4ba |pubblikatur=CQ Press |data=2001 |lingwa=en |isbn=978-1568023342}}</ref> Il-[[Kamra tad-Deputati ta' Malta|Kamra tad-Deputati]] tiġi eletta kull ħames snin u hi magħmula minn ħamsa u sittin membru parlamentari. Madanakollu, meta partit jikseb il-maġġoranza tal-voti imma mhux tas-siġġijiet, il-partit jingħata aktar siġġijiet biex jiġi assigurat maġġoranza parlamentari. Il-[[Kostituzzjoni ta’ Malta|Kostituzzjoni ta' Malta]] tgħid li l-President għandu jaħtar bħala Prim Ministru dak il-membru tal-Kamra li hu l-aktar kapaċi li jmexxi l-maġġoranza fil-Kabinett. L-istess President normalment jaħtar, fuq rakkomandazzjoni tal-Prim Ministru, il-ministri li għandhom imexxu kull ministeru.<ref>[https://web.archive.org/web/20160311114142/http://opm.gov.mt/segretarjat-tal-prim-ministru?l=2 Segratarjat tal-Prim Ministru], Uffiċċju tal-Prim Ministru</ref> Kandidati għal xi postijiet vakanti jiġu determinati bil-maġġoranza tal-voti li jkunu ġabu fl-elezzjoni preċedenti. Il-President tar-Repubblika jiġi elett kull ħames snin mill-Kamra tad-Deputati. F'Malta hawn diversi partiti. Il-partiti politiċi l-kbar huma l-[[Partit Nazzjonalista (Malta)|Partit Nazzjonalista]], li hu partit [[Demokrazija Kristjana|Demokratiku Kristjan]], u l-[[Partit Laburista (Malta)|Partit Laburista]], li hu partit [[Soċjaliżmu Demokratiku|Soċjal-Demokratiku]]. Il-Partit Laburista jinsab attwalment fil-Gvern u l-Prim Ministru huwa [[Robert Abela]]. Il-Partit Nazzjonalista jinsab fl-oppożizzjoni. Il-[[Partit Demokratiku (Malta)|Partit Demokratiku]] li tela' fuq il-lista tal-Partit Nazzjonalista, għandu żewġ siġġijiet. Apparti dawn il-partiti, hemm ukoll partiti iżgħar li mhumiex eletti u rrappreżentati fil-Kamra tad-Deputati. Malta saret membru fl-Unjoni Ewropea fl-2004. Fl-2008, Malta bdiet tagħmel parti miż-żona tal-ewro. Fil-21 ta' Diċembru 2007, Malta implimentat it-[[Trattat ta' Schengen]].<ref>{{ċita web|url=http://ec.europa.eu/snapshot2007/travel/travel_mt.htm|titlu=L-Ewropa u int fl-2007, Estiż l-ivvjaġġar mingħajr passaport|sit=Kummissjoni Ewropea|lingwa=mt|data-aċċess=2009-04-29|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110323212527/http://ec.europa.eu/snapshot2007/travel/travel_mt.htm|arkivju-data=2011-03-23}}</ref> Il-kontrolli fil-fruntieri baqgħu jsiru fl-ajruporti sa Marzu 2008. === Diviżjonijiet amministrattivi === {{artiklu prinċipali|Kunsilli lokali ta' Malta}} [[Stampa:Malta - administrative division.svg|daqsminuri|250x250px|Diviżjonijiet amministrattivi ta' Malta]] L-Att tal-Kunsilli Lokali tal-1993 (Att XV tal-1993) ġie ppubblikat fit-30 ta' Ġunju 1993, fejn qasam lill-gżejjer Maltin f'54 kunsill lokali f'Malta u 14-il kunsill lokali f'Għawdex b'kull kunsill responsabbli għall-amministrazzjoni tal-belt jew tar-raħal tiegħu. Ir-responsabbiltà amministrattiva hi mqassma bejn il-kunsilli lokali u l-gvern ċentrali. L-abitanti li huma eleġibbli għall-votazzjoni jeleġġu l-kunsill tagħhom kull tliet snin. Is-sindku hu l-kap tal-kunsill lokali u r-rappreżentant tal-kunsill b'kull effett taħt l-Att. Is-Segretarju Eżekuttiv, li jiġi appuntat mill-Kunsill, hu l-kap eżekuttiv, amministrattiv u finanzjarju tal-Kunsill. Il-kunsilliera l-oħra eletti mill-elezzjoni tal-kunsilli jieħdu d-deċiżjonijiet flimkien mas-sindku. Il-kunsilli lokali huma responsabbli għall-ħarsien u tisbiħ tal-lokalità, l-allokazzjoni tal-gwardjani lokali u l-ġbir tal-iskart. Il-kunsilli lokali jieħdu ħsieb ċerti doveri amministrattivi għall-Gvern Ċentrali, bħal ġbir ta' fondi u kirjiet tal-gvern u jirrispondu għall-ilmenti li għandhom x'jaqsmu mal-ambjent tal-lokalità u kif dan jaffettwa lir-residenti. '''<big>Militari</big>''' [[Stampa:Malta armed forces marine ships 02.jpg|nofs|daqsminuri|Vapur tal-għassa Malti f’[[Hay Wharf]], [[Furjana|il-Furjana]]]] L-għanijiet tal-[[Forzi Armati ta’ Malta]] (AFM) huma li żżomm organizzazzjoni militari bl-għan primarju li tiddefendi l-integrità tal-gżejjer skont ir-rwoli tad-difiża kif stabbiliti mill-gvern b’mod effiċjenti u kost-effettiv<ref>{{Ċita web|url=https://afm.gov.mt/en/Pages/AFM.aspx|titlu=Armed Forces of Malta|sit=afm.gov.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. Dan jinkiseb billi ssir enfasi fuq iż-żamma tal-ilmijiet territorjali ta’ Malta u l-integrità tal-ispazju tal-ajru. L-AFM tinvolvi ruħha wkoll fil-ġlieda kontra t-terroriżmu, il-ġlieda kontra t-traffikar illeċitu tad-droga, it-tmexxija ta’ operazzjonijiet u rondi kontra l-immigranti illegali, u operazzjonijiet ta’ sajd kontra l-illegali, it-tħaddim ta’ servizzi ta’ tfittxija u salvataġġ (SAR), u sigurtà fiżika jew elettronika u sorveljanza ta’ postijiet sensittivi. Iż-żona ta' tfittxija u salvataġġ ta' Malta testendi mil-lvant tat-Tuneżija sal-punent ta' Kreta, żona ta' madwar 250,000 km2 (97,000 sq mi). [[Stampa:Police car in Malta 02.JPG|nofs|daqsminuri|Karozza tal-pulizija]] Bħala organizzazzjoni militari, l-AFM tipprovdi appoġġ ta’ backup lill-Korp tal-[[Il-Korp tal-Pulizija ta’ Malta|Pulizija ta’ Malta]] (MPF) u dipartimenti/aġenziji oħra tal-gvern f’sitwazzjonijiet kif meħtieġ b’mod organizzat u dixxiplinat f’każ ta’ emerġenzi nazzjonali (bħal diżastri naturali) jew sigurtà interna u rimi tal-bombi<ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/bir-ritratti-il-korp-tal-pulizija-buniformi-gdida-1/|titlu=|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20241226155407/https://one.com.mt/bir-ritratti-il-korp-tal-pulizija-buniformi-gdida-1/|arkivju-data=2024-12-26|url-status=dead}}</ref>. Fl-2020, Malta ffirmat u rratifikat it-trattat tan-NU dwar il-Projbizzjoni tal-Armi Nukleari<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/104847/nuclear_arms_prohibition_treaty_ratified_by_foreign_minister|titlu=Nuclear arms prohibition treaty ratified by foreign minister|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en|titlu=United Nations Treaty Collection|sit=treaties.un.org|lingwa=EN|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. '''<big>Drittijiet tal-bniedem</big>''' Malta hija meqjusa bħala wieħed mill-aktar pajjiżi li jappoġġjaw lill-[[LGBT]] fid-dinja, u kienet l-ewwel nazzjon fl-[[Unjoni Ewropea]] li pprojbixxa t-terapija ta’ konverżjoni. Malta wkoll tipprojbixxi kostituzzjonalment id-diskriminazzjoni bbażata fuq id-diżabilità. Il-leġislazzjoni Maltija tirrikonoxxi żwiġijiet kemm ċivili kif ukoll kanoniċi (ekkleżjastiċi). Annullamenti mill-qrati ekkleżjastiċi u ċivili mhumiex relatati u mhux bilfors ikunu approvati reċiprokament. Malta vvutat favur il-leġiżlazzjoni tad-divorzju f’referendum li sar fit-28 ta’ Mejju 2011<ref>{{Ċita web|url=https://www.illum.com.mt/ahbarijiet/politika/41271/iddifferenza_bejn_ilvoti_li_ma_nabrux_bejn_dawk_tarreferendum_huma_biss_ta_150|titlu=150 biss id-differenza bejn il-voti li ma nġabrux fir-referendum tad-divorzju|sit=Illum.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2017-09-27/local-news/UN-equality-head-praises-Malta-as-beacon-of-human-rights-for-LGBTIQ-issues-6736179515|titlu=UN equality head praises Malta as ‘beacon of human rights for LGBTIQ issues’ - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/57877/malta_ranked_first_in_european_rainbow_map_of_lgbtiq_rights|titlu=}}</ref>. L-abort f’Malta huwa illegali. Hija u l-Polonja huma l-uniċi membri tal-[[Unjoni Ewropea]] bi projbizzjonijiet kważi totali fuq il-proċedura. M'hemm l-ebda eċċezzjoni għall-istupru jew l-inċest. Fil-21 ta’ Novembru 2022, il-gvern immexxi mill-Partit Laburista ppropona abbozz ta’ liġi li “jintroduċi klawżola ġdida fil-kodiċi kriminali tal-pajjiż li tippermetti t-tmiem ta’ tqala jekk il-ħajja tal-omm tkun f’riskju jew jekk saħħtha tkun f’periklu serju”. Mill-2023, ġiet miżjuda eċċezzjoni biex tippermetti l-abort biss jekk il-ħajja tal-omm tkun f’riskju<ref>{{Ċita web|url=https://charliehebdo.fr/2022/03/societe/feminisme/malte-alors-accouchement-ivg-ca-vient/|titlu=Malte : Alors, l’accouchement de l’IVG, ça vient ?|kunjom=Charlie|isem=Je suis|data=2022-03-23|sit=charliehebdo.fr|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://apnews.com/article/abortion-health-religion-europe-malta-4a20fcad6313c1414a843dbbb364e726|titlu=Malta proposes bill to ease EU's strictest anti-abortion law|data=2022-11-21|sit=AP News|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. == Ġeografija == {{artiklu prinċipali|Ġeografija ta' Malta}} [[Stampa:Malta from space via laser ESA378503.jpg|nofs|daqsminuri|Malta mill-ispazju ]] Il-gżejjer Maltin huma arċipelagu li jinsabu f'nofs il-Baħar Mediterran madwar 93 km fin-Nofsinhar ta' Sqallija. Huma biss it-tliet gżejjer, Malta, Għawdex u [[Kemmuna]] li huma abitati. Il-gżejjer iż-żgħar, bħal [[Filfla]], [[Kemmunett]] u l-[[Gżejjer ta' San Pawl]] huma diżabitati. Malta hi miżgħuda b'bajjiet u wħud minnhom jipprovdu wkoll portijiet tajbin. Il-gżejjer tal-arċipelagu ġew iffurmati mis-sediment ta' qiegħ il-baħar miljuni ta' snin ilu (fiż-Żmien Plioċen). Meta dan is-sediment issolidifika u bil-mod il-mod inkixef f'wiċċ l-ilma dawn biż-żmien, l-aktar dak Tas-Silġ, ingħaqdu ma' Sqallija. Dan il-pont ma kienx jibqa' sejjer lejn l-Afrika minħabba l-widien profondi immens ta' taħt il-baħar li jeżistu bejn Malta u l-Afrika.<ref>{{ċita rivista |kunjom1=Mannion |isem1=A. M. |kunjom2=Vogiatzakis |isem2=I. N. |url=http://www.reading.ac.uk/web/files/geographyandenvironmentalscience/GP183_Island_Landscapes_AMMINV_1Aa.pdf |titlu=Island Landscape Dynamics: Examples from the Mediterranean |data=2007 |rivista=Geographical Paper |numru=183 |lingwa=en}}</ref> L-arċipelagu jinsab f'tarf il-plakka tettonika Afrikana, bil-konfini tiegħu jmissu mal-plakka Ewroasjatika.<ref>{{ċita mappa |url=http://earth.geology.yale.edu/RETREAT/maps/Mediterranean%20map2001sheet1%20tectonics&kinematics.jpg |titlu=Geodynamic Map of the Mediterranean |pubblikatur=Commission for the Geological Map of the World |edizzjoni=1el |skala=1:13,000,000 |format=JPG |data-aċċess=2009-04-29 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100214144714/http://earth.geology.yale.edu/RETREAT/maps/Mediterranean%20map2001sheet1%20tectonics&kinematics.jpg |arkivju-data=2010-02-14}}</ref> Għal mijiet ta' snin, Malta kienet meqjusa bħala gżira tal-Afrika ta' fuq.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Falconer|isem=William|kunjom2=Falconer|isem2=Thomas|data=2009-09|titlu=Dissertation on St. Paul's Voyage|url=https://books.google.com.mt/books?id=B3Q29kWRdtgC&pg=PA50&redir_esc=y|lingwa=en|iktar=Google-Books-ID: B3Q29kWRdtgC|pubblikatur=BiblioBazaar}}</ref> Il-qiegħ tal-baħar madwar il-gżejjer ta’ Malta jżomm traċċi ta’ karatteristiċi ġeomarini antiki, li jissuġġerixxu skoperti arkeoloġiċi potenzjali li jistgħu jitfgħu dawl fuq l-ambjent preistoriku tar-reġjun.<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltainfoguide.com/where-is-malta.html|titlu=Where Is Malta? {{!}} World Map, Facts, People & History of Malta|sit=Malta Info Guide|lingwa=en|data-aċċess=2024-11-17}}</ref> Il-pajsaġġ tal-gżejjer Maltin attwalment huwa kkaraterizzat minn għoljiet baxxi b'għelieqi mtarrġin. L-ogħla punt hu [[Ta' Dmejrek]], 253 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar, qrib [[Ħad-Dingli]]. Ċerti widien fil-gżejjer Maltin jimtlew bl-ilma ġieri tax-xita li jdum għaddej għal ċertu żmien biss, u li jinxef wara ċertu żmien, l-aktar fis-sajf. Ma jeżistux [[xmara|xmajjar]] jew għadajjar ta' ċertu kobor b'mod permanenti. Postijiet f'Malta fejn hemm xi sorsi tal-ilma magħrufa huma, Wied il-Qlejgħa (iċ-Chadwick Lakes), il-[[Baħrija]], l-[[L-Imtaħleb|Imtaħleb]] u San Martin, waqt li f'Għawdex hemm il-[[Wied tal-Lunzjata]]. === Gżejjer żgħar, blat fil-baħar u skolli === Gżejjer żgħar li jiffurmaw parti mill-arċipelagu jinkludu lil Kemmunett (diżabitata), Filfla (riżerva naturali diżabitata), il-[[Ġebla tal-Ġeneral]] (diżabitata), il-[[Gżira Manoel]] (li hi magħquda mal-lokalità tal-[[Gżira (lokalità)|Gżira]] permezz ta' pont żgħir), u l-Gżejjer ta' San Pawl (diżabitati). Il-gżejjer Maltin huma dawn is-segwenti: {| class="multicol" style="width:100%;" | width="33%" align="left" valign="top" | * Delmarva * Filfla * Ġebel Fessej * Ġebel ta' Bejn il-Kmiemen * Ġebla ta' Sala * Ġebla taċ-Ċawla * Ġebla tal-Ġeneral * Ġebla tal-Għallis * Ġebla tal-Ħalfa * Gżejjer ta' San Paw<nowiki/>l/Selmunett | width="33%" align="left" valign="top" | * Gżira ta' Malta * Gżira Manoel * Għawdex * Kemmuna * Kemmunett * Mistra * Skoll tal-Barbaġanni * Ta' Fraben * Xrob l-Għaġin |} === Klima === {{artiklu prinċipali|Klima ta' Malta}} [[Stampa:Valletta-view-from-senglea.jpg|thumb|left|500px|Malta ġeneralment tgawdi minn klima Mediterranja]] Il-[[Klima ta' Malta|klima]] hi waħda Mediterranja, bi xtiewi moderati u umdużi, u bi sjuf sħan u xotti. M'hemm l-ebda staġun sħun fejn il-pjanti jorqdu, minkejja li l-iżvilupp tal-pjanti jista' jiġi osservat xi ftit f'xitwa b'kesħa li ma tkunx normali, u s-sħana u l-aridità tas-sajf jistgħu jwasslu biex il-veġetazzjoni tkun dgħajfa. L-inqas temperatura qatt irreġistrata kienet fid-19 ta' Frar 1895, fil-Belt Valletta, meta t-temperatura niżlet għal 1.2°C, waqt li l-ogħla waħda laħqet it-43.8°C f'Awwissu tal-1999.<ref>{{ċita web |url=http://www.maltaweather.com/archives/tmaxhigh.shtml |titlu=Highest Maximum Temperature (Celsius) |sit=MaltaWeather.com |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150330062131/http://maltaweather.com/archives/tmaxhigh.shtml |arkivju-data=2015-03-30 |lingwa=en}}</ref> Kienu ftit l-okkażjonijiet fejn ġiet irreġistrata xi preċipitazzjoni ta' borra, u dawn kienu fi Frar 1895, f'Jannar 1905 u fil-31 ta' Jannar 1962. Il-bidla fil-klima wasslet biex id-differenza li hemm bejn l-ogħla u l-inqas temperaturi tiżdied, u dan ħafna drabi jwassal għal staġuni b'temp instabbli. Dawn l-aħħar snin kienu rreġistrati wkoll każi aktar frekwenti ta' borra u silġ li laqtu lill-gżejjer.<ref>{{ċita aħbar |kunjom1=Fenech |isem1=Ingrid |url=http://www.maltarightnow.com/Default.asp?module=news&at=It-Temp+fl-2008&t=a&aid=99809315&cid=19 |titlu=It-Temp fl-2008 |pubblikatur=MaltaRightNow.com |data=2009-01-01 |data-aċċess=2009-04-03 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120109231709/http://www.maltarightnow.com/Default.asp?module=news&at=It-Temp+fl-2008&t=a&aid=99809315&cid=19 |arkivju-data=2012-01-09 |lingwa=mt }}</ref> Il-provista tal-ilma toffri sfida għal Malta, peress li fiż-żmien sħun tas-sajf il-preċipitazzjoni tkun waħda minima filwaqt li dan ikun ukoll iż-żmien fejn l-ilma jkun użat l-iktar. Din il-problema tinħass ukoll matul ix-xitwa minħabba x-xita qawwija li tagħmel, li ħafna drabi tkompli nieżla fil-baħar minflok tippenetra fl-art. Malta tiddependi fuq ir-riżervi ta' taħt l-art tal-ilma ħelu (40 fil-mija), li jinġieb minn sistema ta' riżervi tal-ilma msejħin galleriji, bħal pereżempju, [[Ta' Kandja]], b'fond ta' madwar 97 metru. Aktar minn nofs l-ilma tax-xorb ta' Malta huwa prodott permezz tad-desalinazzjoni (60 fil-mija), li twassal għal aktar użu ta' kombustibbli fossili u għal aktar tniġġis.<ref>{{ċita aħbar|kunjom1=McGrath|isem1=Matt|data=2007-04-04|titlu=Briney future for vulnerable Malta|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6525069.stm|lingwa=en|pubblikatur=BBC News}}</ref> {{Infobox Temp |l-ewwel_metrika=yes |linja_waħda=yes |post=&nbsp;Malta |Jan_Hi_°C = 15 |Fra_Hi_°C = 15 |Mar_Hi_°C = 16 |Apr_Hi_°C = 18 |Mej_Hi_°C = 22 |Ġun_Hi_°C = 26 |Lul_Hi_°C = 30 |Aww_Hi_°C = 30 |Set_Hi_°C = 27 |Ott_Hi_°C = 23 |Nov_Hi_°C = 19 |Diċ_Hi_°C = 16 |Year_Hi_°C = 21 |Jan_Lo_°C = 9 |Fra_Lo_°C = 9 |Mar_Lo_°C = 10 |Apr_Lo_°C = 12 |Mej_Lo_°C = 15 |Ġun_Lo_°C = 18 |Lul_Lo_°C = 21 |Aww_Lo_°C = 22 |Set_Lo_°C = 20 |Ott_Lo_°C = 17 |Nov_Lo_°C = 13 |Diċ_Lo_°C = 11 |Year_Lo_°C = 15 |Jan_MEDJA_°C = 12 |Fra_MEDJA_°C = 12 |Mar_MEDJA_°C = 13 |Apr_MEDJA_°C = 15 |Mej_MEDJA_°C = 18 |Ġun_MEDJA_°C = 22 |Lul_MEDJA_°C = 26 |Aww_MEDJA_°C = 26 |Set_MEDJA_°C = 24 |Ott_MEDJA_°C = 21 |Nov_MEDJA_°C = 16 |Diċ_MEDJA_°C = 13 |Year_MEDJA_°C = 18 |Jan_Preċip_ċm = 8 |Fra_Preċip_ċm = 5 |Mar_Preċip_ċm = 4 |Apr_Preċip_ċm = 2 |Mej_Preċip_ċm = 1 |Ġun_Preċip_ċm = 0 |Lul_Preċip_ċm = 0 |Aww_Preċip_ċm = 0 |Set_Preċip_ċm = 3 |Ott_Preċip_ċm = 7 |Nov_Preċip_ċm = 9 |Diċ_Preċip_ċm = 10 |Year_Preċip_ċm = 53 |sors1 = Weatherbase<ref>{{Ċita web|url=http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=79561&refer=&units=metric|titlu=Valletta, Malta Travel Weather Averages (Weatherbase)|sit=Weatherbase|data-aċċess=2024-08-25|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160403141404/http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?refer=&s=79561&units=metric|arkivju-data=2016-04-03|url-status=dead}}</ref> |aċċess = }} == Ekonomija == {{artiklu prinċipali|Ekonomija ta' Malta}} [[Stampa:Malta - Valletta - Triq il-Papa Piju V - Central Bank of Malta 03 ies.jpg|nofs|daqsminuri|[[Bank Ċentrali ta' Malta|Bank Ċentrali ta’ Malta]], [[Triq il-Papa Piju V]] fil-[[Belt Valletta]].]] L-ekonomija ta' Malta hi bbażata fuq diversi setturi, kemm dawk tal-manifattura kif ukoll tas-servizzi. L-uniċi riżorsi naturali u tanġibbli huma l-blat tal-Franka u tal-Qawwi/taż-Żonqor, u l-baħar ta' madwar il-gżejjer. Minn tal-ewwel jitqatta' l-ġebel tal-franka għall-bini kif ukoll jittieħed żrar u trab mill-ġebla ta' qawwi l-aktar biex titħallat mas-siment<ref>{{Ċita web|url=https://ekonomija.gov.mt/|titlu=Home|sit=ekonomija|lingwa=mt|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. L-ekonomija tiddependi ħafna fuq il-kummerċ u l-investiment barrani, l-aktar fil-manifattura ta' bosta prodotti. Hawn ħames żoni industrijali fejn jiġu prodotti tant kwalitajiet ta' oġġetti bħal, għodda ta' inġinerija speċjalizzata, u komponenti tagħhom, oġġetti tal-plastik, kimika, oġġetti elettroniċi jew komponenti tagħhom, tessuti, ikel, xorb u tant affarijiet oħra. Dawn kollha jaħdmu f'suq liberu. L-aktar setturi importanti tal-ekonomija ta' Malta fl-2018 kienet il-manifattura u l-esportazzjoni tal-prodotti tagħhom, it-turiżmu, il-qasam finanzjarju, l-avjazzjoni, il-Port frank u s-servizzi tal-ikel. Il-kummerċ fl-UE jammonta għal 57% tal-esportazzjonijiet ta' Malta (il-[[Ġermanja]] 16%, l-[[Italja]] 12% u [[Franza]] 11%), filwaqt li barra mill-UE 6% jmorru kemm f'[[Singapor|Singapore]] kif ukoll fil-[[Ġappun]].<ref name="EU"/> F'termini ta' importazzjonijiet, 72% jiġu minn Stati Membri tal-UE (l-[[Italja]] 25% u l-[[Ġermanja]] 8%), filwaqt li barra mill-UE 4% jiġu miċ-[[Ċina]] u 3% mill-[[Indja]].<ref name="EU"/> === Storja tal-ekonomija === Qabel l-1800, Malta kellha vera ftit industriji, apparti dik tal-[[qoton]], it-[[tabakk]], u tat-tarzna. L-Ingliżi bdew jibnu it-tarzna u bosta baċiri mill-1848 'l hinn. Fi żmien il-gwerer fil-Mediterran li l-Ingliżi kienu involuti fihom, l-ekonomija ta' Malta kienet tmur tajjeb. Eżempju ta' dan kienet il-Gwerra tal-Krimea (1854 - 1856). Fl-1869, mal-ftuħ tal-Kanal tas-Swejz kien hemm żieda massiva fil-vapuri li kienu jidħlu Malta. L-ekonomija tal-Mediterran ġiet ideskritta bħala "Awtostrada" tan-negozju tad-dinja, u numru ta' vapuri kienu jidħlu Malta għal [[faħam]] u proviżjon ieħor qabel ikomplu bil-vjaġġi tagħhom lejn l-Eġittu u [[Oċean Indjan|l-Oċean Indjan]]. Bejn l-1871 u l-1881, 8,000 ħaddiem sabu xogħol fit-tarzni. In-negozjanti kienu ngħaqdu bħala assoċjazzjoni u fl-1856 inbniet ''La Borsa'' (''The Exchange'') fi triq ir-Repubblika (dak iż-żmien imsejħa Strada Rjali). Fil-Borsa kien hemm żewġ banek. '''<big>Bankarja u finanzi</big>''' [[Stampa:Portomaso Business Tower (25689178531).jpg|xellug|daqsminuri|[[Portomaso|Portomaso Business Tower]], it-tieni l-ogħla bini f’Malta]] L-akbar żewġ banek kummerċjali huma l-[[Bank of Valetta|Bank of Valletta]] u l-[[HSBC Bank Malta]]. Banek diġitali bħal Revolut żdiedu wkoll fil-popolarità. Il-[[Bank Ċentrali ta' Malta]] għandu żewġ oqsma ewlenin ta' responsabbiltà: il-formulazzjoni u l-implimentazzjoni tal-politika monetarja u l-promozzjoni ta' sistema finanzjarja soda u effiċjenti. Il-[[Gvern ta' Malta|gvern Malti]] daħal fl-ERM II fl-4 ta’ Mejju 2005, u adotta l-ewro bħala l-munita tal-pajjiż fl-1 ta’ Jannar 2008. '''<big>Turiżmu</big>''' [[Stampa:Malta - Ghajnsielem - Comino + Large Blue Lagoon Rock + Small Blue Lagoon Rock + Cominotto + Blue Lagoon 02 ies.jpg|nofs|daqsminuri|[[Blue Lagoon]] ([[Kemmuna]])]] Malta hija destinazzjoni turistika popolari, b’1.6 miljun turist fis-sena, tliet darbiet aktar turisti jżuru milli hemm residenti. L-infrastruttura tat-turiżmu żdiedet b'mod drammatiku matul is-snin u għadd ta' lukandi huma preżenti fil-gżira, għalkemm l-iżvilupp żejjed u l-qerda tad-djar tradizzjonali huma ta' tħassib dejjem jikber. Fl-2019, Malta kellha sena rekord fit-turiżmu, fejn irreġistrat aktar minn 2.1 miljun turist f’sena waħda<ref>{{Ċita web|url=https://turizmu.gov.mt/|titlu=Home|sit=turiżmu|lingwa=mt|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. F’dawn l-aħħar snin, Malta rreklamat ruħha bħala destinazzjoni tat-turiżmu mediku, u numru ta’ fornituri tat-turiżmu tas-saħħa qed jiżviluppaw l-industrija. Madankollu, l-ebda sptar Malti ma għadda minn akkreditazzjoni indipendenti tal-kura tas-saħħa internazzjonali. Malta hija popolari mat-turisti mediċi Brittaniċi, u tindika lill-isptarijiet Maltin lejn li jfittxu akkreditazzjoni minn sorsi tar-[[Renju Unit]], bħall-Iskema ta' Akkreditazzjoni Trent. [[Stampa:Mercury Tower seen from a drone.jpg|nofs|daqsminuri|[[Torri tal-Merkurju]] ([[San Ġiljan (lokalità)|San Ġiljan)]]]] It-turiżmu f’Malta jikkontribwixxi madwar 11.6 fil-mija tal-prodott gross domestiku tal-pajjiż<ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/en/news/malta-presents-proposals-for-the-recovery-of-tourism-sector-from-pandemic-effects/|titlu=Malta presents proposals for the recovery of tourism sector from pandemic effects|kunjom=Galea|isem=Rachel|data=2020-04-27|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. '''<big>Xjenza u teknoloġija</big>''' Malta ffirmat ftehim ta’ kooperazzjoni mal-Aġenzija Spazjali Ewropea (ESA) għal kooperazzjoni aktar intensiva fi proġetti tal-ESA<ref>{{Ċita web|url=https://www.esa.int/About_Us/Corporate_news/Member_States_Cooperating_States|titlu=Member States & Cooperating States|sit=www.esa.int|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. Il-Kunsill Malti għax-Xjenza u t-Teknoloġija (MCST) huwa l-korp ċivili responsabbli għall-iżvilupp tax-xjenza u t-teknoloġija fuq livell edukattiv u soċjali. Il-biċċa l-kbira tal-istudenti tax-xjenza f'Malta jiggradwaw mill-Università ta' Malta u huma rappreżentati minn S-Cubed (Science Student's Society), UESA (University Engineering Students Association) u ICTSA (University of Malta ICT Students' Association). Malta kienet ikklassifikata fid-29 post fl-Indiċi tal-Innovazzjoni Globali fl-2024<ref>{{Ċita ktieb|titlu=Global Innovation Index 2024|url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2024/en/|lingwa=en}}</ref>. == Demografija == {{artiklu prinċipali|Demografija ta' Malta}} Il-popolazzjoni tal-gzejjer Maltin hi ta' madwar 500,000 ruħ. Hu mifhum li f'kull kilometru kwadru jgħixu madwar 1,400 ruħ. Malta tista' titqies bħala wieħed mill-iktar pajjiżi b'densità tal-popolazzjoni fid-dinja. '''<big>Lingwi</big>''' [[Stampa:Il-Kantilena.png|nofs|daqsminuri|[[Il Cantilena|Il-Kantilena]] ta' [[Pietru Caxaro]], l-eqdem test bil-[[Maltin|Malti]], seklu 15.]] Il-Malti huwa wieħed miż-żewġ lingwi kostituzzjonali ta' Malta u huwa meqjus bħala l-lingwa nazzjonali. It-tieni lingwa uffiċjali hija l-Ingliż u għalhekk il-liġijiet jiġu promulgati kemm bil-Malti kif ukoll bl-Ingliż. Madankollu, l-artikolu 74 tal-Kostituzzjoni jgħid li "jekk ikun hemm xi kunflitt bejn it-testi Malti u Ingliż ta' xi liġi, it-test Malti għandu jipprevali."<ref>{{Ċita web|url=http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8566|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20181001103554/http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8566|arkivju-data=2018-10-01|url-status=bot: unknown}}</ref> Fl-2022, l-Uffiċċju Nazzjonali tal-Istatistika ta’ Malta jgħid li 90 fil-mija tal-popolazzjoni Maltija għandha mill-inqas għarfien bażiku tal-Malti, 96 fil-mija tal-Ingliż, 62 fil-mija tat-Taljan, u 20 fil-mija tal-Franċiż. Dan l-għarfien mifrux tat-tieni lingwa jagħmel lil Malta wieħed mill-aktar pajjiżi multilingwi fl-[[Unjoni Ewropea]]. Studju li ġabar l-opinjoni pubblika dwar liema lingwa kienet “preferuta” skopra li 86 fil-mija tal-popolazzjoni ppreferew il-Malti, 12 fil-mija l-Ingliż, u 2 fil-mija t-Taljan. Stazzjonijiet tat-televiżjoni Taljani minn xandara bbażati fl-Italja, bħal Mediaset u RAI, jaslu Malta u jibqgħu popolari<ref>{{Ċita web|url=http://www6.gencat.cat/llengcat/noves/hm04primavera-estiu/a_badia2_3.htm|titlu=NOVES SL. SPRING-SUMMER 2004. A VIEW OF THE LINGUISTIC SITUATION IN MALTA (2)|data=2012-03-12|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120312145908/http://www6.gencat.cat/llengcat/noves/hm04primavera-estiu/a_badia2_3.htm|arkivju-data=2012-03-12|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_237.en.pdf|titlu=|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070128095746/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_237.en.pdf|arkivju-data=2007-01-28|url-status=bot: unknown}}</ref>. Il-[[Lingwa tas-Sinjali Maltija]] tintuża minn firmaturi f'Malta<ref>{{Ċita web|url=https://mlrs.research.um.edu.mt/resources/lsm|titlu=Dizzjunarju tal-Lingwa tas-Sinjali Maltija|sit=mlrs.research.um.edu.mt|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20241226161346/https://mlrs.research.um.edu.mt/resources/lsm|arkivju-data=2024-12-26|url-status=dead}}</ref>. '''<big>Reliġjon</big>''' [[Stampa:Statue of Saint Publius.jpg|nofs|daqsminuri|Statwa ta’ [[San Publju]]]] Ir-reliġjon predominanti f’Malta hija l-Kattoliċiżmu Ruman. It-tieni artiklu tal-Kostituzzjoni ta’ Malta jistabbilixxi l-Kattoliċiżmu Ruman bħala r-reliġjon tal-istat u huwa rifless ukoll f’diversi elementi tal-kultura Maltija, għalkemm hemm dispożizzjonijiet sodi għal-libertà tar-reliġjon. Hemm aktar minn 360 knisja f’[[Malta (gżira)|Malta]], [[Għawdex]], u [[Kemmuna]], jew knisja waħda għal kull 1,000 resident. Il-knisja parrokkjali hija l-punt fokali arkitettoniku u ġeografiku ta' kull belt u raħal Malti<ref>{{Ċita web|url=https://knisja.mt/|titlu=Home|sit=Arċidjoċesi ta' Malta|lingwa=mt-MT|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. Malta hija Sede Appostolika; l-Atti tal-Appostli (Atti 28) jirrakkonta kif [[San Pawl]] nawfraġ fil-gżira ta’ “Melite”, li ħafna studjużi Bibliċi jidentifikawha ma’ Malta, episodju datat madwar is-sena 60 AD. Jingħad li l-ewwel qaddis Malti, [[San Publju]]. saru l-ewwel isqof ta’ Malta. Aktar evidenza ta’ prattiċi u twemmin Insara matul il-perjodu tal-persekuzzjoni Rumana tidher f’katakombi li jinsabu taħt diversi siti madwar Malta, fosthom il-[[Katakombi ta’ San Pawl]]. Hemm ukoll numru ta’ knejjes tal-grotta, fosthom il-[[Santwarju tal-Madonna tal-Mellieħa|grotta tal-Mellieħa]], li hija [[Santwarju tat-Twelid tal-Madonna]] fejn, skont il-leġġenda, [[San Luqa]] pinġa ritratt tal-[[Santa Marija|Verġni Marija]]. Ilu post ta’ pellegrinaġġ mill-perjodu medjevali<ref>{{Ċita web|url=https://www.quddies.com.mt/churches/182/Madonna-tal-Mellieha/Mellieha|titlu=Madonna tal-Mellieha - Sanctuary - Mellieha, Malta|sit=www.quddies.com.mt|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. Għal sekli sħaħ, [[Knisja f’Malta|il-Knisja f’Malta]] kienet subordinata għad-[[Djoċesi ta’ Palermo]], ħlief meta kienet taħt Karlu ta’ Anjou, li ħatar isqfijiet għal Malta, kif għamlu – f’okkażjonijiet rari – l-Ispanjoli u wara, il-Kavallieri. Mill-1808 l-isqfijiet kollha ta’ Malta kienu Maltin. Il-qaddisin patruni ta’ Malta huma [[San Pawl]], [[San Publju]], u [[Sant’Agata]]. Għalkemm mhux patrun, [[San Ġorġ Preca]] huwa meqjum ħafna bħala t-tieni qaddis Malti kanonizzat wara [[San Publju]]. F’Malta hemm preżenti diversi ordnijiet reliġjużi [[Kattoliċi Rumani]] fosthom il-Ġiżwiti, Franġiskani, Dumnikani, Karmelitani u Little Sisters of the Poor. [[Stampa:The Beheading of Saint John-Caravaggio (1608).jpg|nofs|daqsminuri|''Il-Qtugħ tar-ras ta’ San Ġwann'', ta’ [[Caravaggio]]. Żejt fuq tila, 361 cm × 520 cm (142.13 in × 204.72 in). Oratorju tal-[[Konkatidral ta' San Ġwann|Kon-Katidral]].]] F’Malta teżisti minoranza konsiderevoli ta’ Kristjani Ortodossi tal-Lvant, li minnhom hemm 16,457, skont iċ-ċensiment tal-2021; għalkemm in-numru jista 'jinkludi wkoll Kristjani Ortodossi Orjentali, li mhumiex f'komunjoni ma' tal-ewwel. Hemm numru żgħir ta’ parroċċi li jappartjenu għal kull Knisja awtoċefali, tipikament waħda għal kull waħda. Hemm parroċċi Ortodossi [[Greċja|Griegi]], [[Russja|Russi]], [[Serbja|Serbi]], [[Rumanija|Rumeni]], u [[Bulgarija|Bulgari]] li jinsabu madwar Malta<ref>{{Ċita web|url=https://www.exarmalta.com/|titlu=Holy Patriarchal Exarchate of Malta -|sit=Holy Patriarchal Exarchate of Malta|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260105031816/https://www.exarmalta.com/|arkivju-data=2026-01-05|url-status=dead}}</ref>. Ħafna mill-kongreganti tal-knejjes Protestanti lokali mhumiex Maltin; il-kongregazzjonijiet tagħhom prinċipalment jiġbdu minn vacationers u irtirati Brittaniċi li jgħixu fil-pajjiż. Hemm ukoll knisja Avventista tas-Seba’ Jum f’[[Birkirkara]], u kongregazzjoni tal-Knisja Appostolika Ġdida mwaqqfa fl-1983 fi [[Gwardamanġa]]. Hemm madwar 600 Xhud taʼ Ġeħova. Il-Mormoniżmu huwa rappreżentat ukoll b’241 membru f’kongregazzjoni waħda fil-[[Mosta]]<ref>{{Ċita web|url=https://newsroom.churchofjesuschrist.org/facts-and-statistics/country/malta|titlu=Statistics and Church Facts {{!}} Total Church Membership|sit=newsroom.churchofjesuschrist.org|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html|titlu=MaltaToday|data=2015-10-16|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151016010540/http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html|arkivju-data=2015-10-16|url-status=bot: unknown}}</ref>. Il-popolazzjoni Lhudija ta’ Malta laħqet il-quċċata tagħha fil-Medju Evu taħt il-ħakma Normanna. Fl-1479, Malta u Sqallija ġew taħt il-ħakma Aragonese u d-Digriet tal-Alhambra tal-1492 ġiegħel lill-Lhud kollha jitilqu mill-pajjiż. Illum, hemm żewġ kongregazzjonijiet Lhud. Fl-2019 il-komunità Lhudija f'Malta ġabret madwar 150 persuna, ftit aktar mill-120 (li minnhom 80 kienu attivi) stmati fl-2003, u l-aktar anzjani. Ħafna fost il-ġenerazzjonijiet ġodda ddeċidew li joqgħodu barra, inkluż fl-Ingilterra u l-Iżrael. Il-biċċa l-kbira tal-Lhud Maltin kontemporanji huma Sefardi, madankollu, jintuża ktieb tat-talb Ashkenazi. Fl-2013 twaqqaf iċ-Ċentru Lhudi Chabad f’Malta<ref>{{Ċita web|url=http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html|titlu=MaltaToday|data=2015-10-16|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151016010540/http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html|arkivju-data=2015-10-16|url-status=bot: unknown}}</ref>. [[Stampa:Malta - Paola - Triq Kordin - Mosque 01 ies.jpg|nofs|daqsminuri|Ċentru Iżlamiku ta’ Malta]] Hemm moskea [[Iżlam|Musulmana]] waħda mibnija apposta, il-[[Moskea Mariam Al-Batool]], għalkemm hemm ukoll ftit moskej improvizzati li jinsabu fi djar Musulmani mifruxa madwar il-gżira. Mit-3,000 Musulmani stmati f’Malta, madwar 2,250 huma barranin, madwar 600 huma ċittadini naturalizzati, u madwar 150 huma Maltin imwielda fil-pajjiż. Il-Buddiżmu Zen u l-Fidi Baháʼí jippretendu madwar 40 membru. Fi stħarriġ li sar mill-Malta Today, il-maġġoranza assoluta tal-popolazzjoni Maltija taderixxi mal-Kristjaneżmu (95.2%) bil-Kattoliċiżmu Ruman bħala d-denominazzjoni ewlenija (93.9%); 4.5% tal-popolazzjoni ddikjaraw lilhom infushom jew atei jew agnostiċi, waħda mill-inqas ċifri fl-Ewropa. Skont stħarriġ tal-Ewrobarometru tal-2019, 83% tal-popolazzjoni identifikata bħala [[Kattolika Rumana]]. In-numru ta’ atei rdoppja mill-2014 għall-2018. Persuni mhux reliġjużi għandhom riskju akbar li jsofru minn diskriminazzjoni. Fl-edizzjoni tal-2015 tar-Rapport annwali dwar il-Libertà tal-Ħsieb mill-Unjoni Internazzjonali Umanista u Etika, Malta kienet fil-kategorija ta’ “diskriminazzjoni severa”. Fl-2016, wara t-tneħħija tal-liġi dwar id-dagħa, Malta ġiet mibdula għall-kategorija ta’ “diskriminazzjoni sistematika” (l-istess bħall-biċċa l-kbira tal-pajjiżi tal-UE)<ref>{{Ċita web|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20161209/local/malta-still-discriminating-against-the-non-religious-report.633311|titlu=Malta still discriminating against the non-religious - report - timesofmalta.com|data=2016-12-10|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20161210140814/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20161209/local/malta-still-discriminating-against-the-non-religious-report.633311|arkivju-data=2016-12-10|url-status=bot: unknown}}</ref>. == Malta fl-UE == Malta daħlet fl-Unjoni Ewropea (UE) fl-2004 fejn għandha sitt membri jirrapreżentawha. <ref name="EU"/> Fil-[[Kunsill tal-UE]], il-ministri tal-pajjiżi membri jiltaqgħu b'mod regolari biex jadottaw il-liġijiet tal-UE u jikkoordinaw il-politika ta' bejniethom. Il-laqgħat tal-Kunsill jattendu għalihom regolarment rappreżentanti mill-gvern ta' Malta, skont il-qasam ta' politika li jkun qed jiġi indirizzat.<ref name="EU"/> Il-Kunsill tal-UE m'għandux persuna waħda permanenti bħala President (bħal pereżempju l-Kummissjoni jew il-Parlament). Minflok, ix-xogħol jitmexxa mill-pajjiż li jkollu l-Presidenza tal-Kunsill, li jinbidel kull sitt xhur.<ref name="EU"/> Matul dawn is-sitt xhur, il-ministri mill-gvern ta' dak il-pajjiż jippresiedu u jgħinu jiddeterminaw l-aġenda tal-laqgħat tal-Kunsill f'kull qasam ta' politika, u jiffaċilitaw id-djalogu ma' istituzzjonijiet oħra tal-UE. Dati tal-Presidenza Maltija: Jan-Ġun 2017<ref name="EU"/> Il-Kummissarju nominat minn Malta għall-[[Kummissjoni Ewropea]] hi [[Helena Dalli]], li hi responsabbli għall-Ugwaljanza.<ref name="EU">{{ċita web|url=https://europa.eu/european-union/about-eu/countries/member-countries/malta_mt|titlu=Malta|sit=europa.eu|lingwa=mt}}</ref> Il-Kummissjoni hija rrappreżentata f'kull pajjiż tal-UE minn uffiċċju lokali, imsejjaħ "rappreżentanza".<ref name="EU"/> Malta għandha ħames rappreżentanti fil-[[Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew]]. Dan il-korp konsultattiv – li jirrappreżenta lil dawk li jħaddmu, il-ħaddiema u gruppi oħra ta' interess – huwa kkonsultat dwar il-liġijiet proposti, biex ikun hemm idea aħjar tal-bidliet possibbli tas-sitwazzjonijiet soċjali u tax-xogħol fil-pajjiżi membri.<ref name="EU"/> Malta għandha rappreżentant wieħed fil-[[Kumitat Ewropew tar-Reġjuni]], l-assemblea tal-UE tar-rappreżentanti reġjonali u lokali. Dan il-korp konsultattiv jiġi kkonsultat dwar il-liġijiet proposti, biex jiżgura li dawn il-liġijiet iqisu l-perspettiva minn kull reġjun tal-UE.<ref name="EU"/> Malta tikkomunika wkoll mal-istituzzjonijiet tal-UE permezz tar-rappreżentanza permanenti tagħha fi [[Brussell]]. L-"ambaxxata għall-UE" ta' Malta, il-kompitu ewlieni tagħha hu li tiżgura li l-interessi u l-politiki tal-pajjiż huma segwiti b'mod effettiv kemm jista' jkun fl-UE.<ref name="EU"/> L-ammont li jħallas kull pajjiż tal-UE fil-baġit tal-UE huwa kkalkulat b'mod ġust, skont il-mezzi. Aktar ma tkun b'saħħitha l-ekonomija tal-pajjiż, akbar hi l-kontribuzzjoni finanzjarja. L-għan tal-baġit tal-UE mhuwiex li jipprova jqassam mill-ġdid il-ġid, iżda pjuttost li jiffoka fuq il-ħtiġijiet tal-Ewropej b'mod ġenerali. <ref name="EU"/> Ċifri tal-2018 għal Malta: <ref name="EU"/> * Nefqa totali tal-UE f'Malta – € 0.156 biljun (ekwivalenti għal 1.38% tal-ekonomija ta' Malta) * Kontribuzzjoni totali għall-baġit tal-UE – € 0.102 biljun (ekwivalenti għal 0.91% tal-ekonomija ta' Malta) Il-flus imħallsa fil-baġit tal-UE minn Malta jgħinu biex jiġu ffinanzjati programmi u proġetti fil-pajjiżi kollha tal-UE – bħall-bini ta' toroq, is-sussidjar ta' riċerkaturi u l-ħarsien tal-ambjent.<ref name="EU"/> == Ara wkoll == * [[Irħula ta' Malta]] * [[Parroċċi ta' Malta]] * [[Lista tal-għasafar ta' Malta]] * [[Flora ta' Malta]] * [[Fortifikazzjonijet ta' Żmien l-Ingliżi f'Malta]] * [[Fortifikazzjonijiet ta' Żmien il-Kavallieri f'Malta]] * [[Muniti tal-ewro ta' Malta]] * [[Nies prominenti Maltin]] * [[Kolonja ta' Malta]] * [[Stat ta' Malta]] == Referenzi == {{referenzi|2}} == Ħoloq Esterni == === Gvern === {{Commonscat}} * [http://www.gov.mt/ Sit uffiċjali tal-gvern Malti] * [https://web.archive.org/web/20130926165007/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-m/malta.html Kap tal-Istat u l-Membri tal-Kabinett] * [http://www.afm.gov.mt/ Sit uffiċjali tal-Forzi Armati ta' Malta] * [http://www.mepa.org.mt/ L-Awtorità tal-Ambjent u l-Ippjanar] * [https://web.archive.org/web/20091026055425/http://victorcauchi.fortunecity.com/EuCmp/lex/lexindex.htm Liġijiet ta' Malta] – Taqsira ta' liġijiet prinċipali u glossarju ta' xi termini ;Aħbarijiet * [http://www.timesofmalta.com/ The Times of Malta] * [https://web.archive.org/web/20121110123848/http://www.maltatoday.com.mt/en/home Malta Today] * [http://www.independent.com.mt/ The Malta Independent] * [http://www.inewsmalta.com/ iNewsMalta] * [https://web.archive.org/web/20140103172519/http://www.maltastar.com/ MaltaStar] * [http://www.newsbook.com.mt/ Newsbook] * [http://www.maltarightnow.com/ MaltaRightNow] ;Vjaġġar * [http://www.visitmalta.com/ Sit uffiċjali tal-Awtorità tat-Turiżmu] * [[wikivoyage:Malta|Gwida għall-ivjaġġar għal Malta]] fuq Wikivjaġġar * (en) [https://web.archive.org/web/20090909013026/http://malta.world-travel.com.mt/ Malta Travel Guide] patronized by Malta Tourism Authority ;Oħrajn * [https://web.archive.org/web/20151016010540/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mt.html Malta] fuq il-[[CIA World Factbook|Ktieb tal-Fatti tad-Dinja]] {{Repubblika ta' Malta}} {{Pajjiżi tal-Unjoni Ewropea}} {{Ewropa}} {{Pajjiżi tal-Commonwealth}} {{Awtorità}} [[Kategorija:Stati membri tal-Unjoni Ewropea]] [[Kategorija:Pajjiżi gżejjer]] [[Kategorija:Repubbliki]] [[Kategorija:Gżejjer Mediterranji]] [[Kategorija:Commonwealth tan-Nazzjonijiet]] [[Kategorija:Malta]] [[Kategorija:Pajjiżi stabbiliti fl-1974]] 5709rjnc1d5u5o0u3wwmbzexnng0of3 333909 333906 2026-11-10T06:21:59Z Susannah Camilleri (Med.tv) 222 Our Lady of Sorrows Street, Malta, PTA1420 29245 /* Festi nazzjonali */ 333909 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_nattiv = Repubblika ta' Malta<br />''Republic of Malta'' |isem_komuni = Malta |stampa_bandiera = Flag of Malta.svg |stampa_emblema = Coat of arms of Malta.svg |stampa_mappa = Location Malta EU Europe.png |deskrizzjoni_mappa = Lokazzjoni ta' Malta (aħdar skur) <br /> – fi ħdan l-[[Unjoni Ewropea]] (aħdar ċar) fil-[[Ewropa|kontinent Ewropew]] (griż skur) <br /> |ħolqa_bandiera = Bandiera ta' Malta |ħolqa_emblema = Emblema ta' Malta |ħolqa_demografija = Demografija ta' Malta |mottu_nazzjonali =''Virtute et constantia'' <Br>(Qawwa u persistenza) |innu_nazzjonali = ''[[L-Innu Malti]]'' [[Stampa:Malta National Anthem.ogg|nofs]] |lingwi_uffiċjali = [[Lingwa Maltija|Malti]] u [[Lingwa Ingliża|ingliż]] |gruppi_etniċi = [[Maltin]] |kapitali = [[Valletta]] |latd=35 |latm=53 |lats=42 |latNS=N |lonġd=14 |lonġm=30 |lonġs=36 |lonġEW=E |l-ikbar_belt = [[San Pawl il-Baħar]] |tip_gvern = [[Repubblika parlamentari]] |titlu_kap1 = [[President ta' Malta|President]] |titlu_kap2 = [[Prim Ministru ta' Malta|Prim Ministru]] |isem_kap1 = [[Myriam Spiteri Debono]] |isem_kap2 = [[Robert Abela]] |data_sħubija_UE = 1 ta' Mejju, 2004 |poż_erja = 200 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |erja_km2 = 316 |erja_mi_kw = 121 |perċentwal_ilma = 0.001 |sena_stima_popolazzjoni = 2019 |stima_popolazzjoni = 514,564 |poż_stima_popolazzjoni = 173 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |ċensiment_popolazzjoni = 404,962¹ |sena_ċensiment_popolazzjoni = 2011 |densità_popolazzjoni_km2 = 1,633 <!--2019--> |densità_popolazzjoni_mi_kw = 4,229.5 |poż_densità_popolazzjoni = 4 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |sena_PGD_PSX = 2019 |PGD_PSX = $11.260&nbsp;biljun<ref name=imf2>{{ċita web |titlu=Malta |sit=International Monetary Fund |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=66&pr.y=3&sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=181&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |data-aċċess=2013-04-17 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150324055128/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=66&pr.y=3&sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=181&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |arkivju-data=2015-03-24 |lingwa=en}}</ref> |poż_PGD_PSX = 125 |PGD_PSX_per_capita = $27,022<ref name=imf2/> |poż_PGD_PSX_per_capita = 32 |sena_IŻU = 2019 |IŻU = {{profitt}}0.895<ref name=HDI>{{ċita rapport |titlu=Human Development Report 2013 - The Rise of the South: Human Progress in a Diverse World |pubblikatur=United Nations Development Programme |data=2013 |isbn=978-92-1-126340-4 |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130319002613/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf |arkivju-data=2013-03-19 |lingwa=en}}</ref> |poż_IŻU = 28 |kategorija_IŻU = <span style="color:#090;">għoli ħafna</span> |tip_sovranità = Indipendenza |avveniment_stabbilit1 = mir-[[Renju Unit]] |data_stabbilit1 = 21 ta' Settembru, 1964 |avveniment_stabbilit2 = Repubblika |data_stabbilit2 = 13 ta' Diċembru, 1974 |avveniment_stabbilit3 = Ħelsien |data_stabbilit3 = 31 ta' Marzu, 1979 |valuta = [[Ewro]] ([[Simbolu tal-Ewro|€]])²[[Lista ta' banek f'Malta|Banek]] |kodiċi_valuta = EUR |żona_ħin = [[Ħin tal-Ewropa Ċentrali|CET]] |differenza_ħku = +1 |żona_ħin_legali = [[Ħin tas-sajf tal-Ewropa Ċentrali|CEST]] |differenza_żona_ħin_legali = +2 |cctld = [[.mt]]³ |kodiċi_telefoniku = 356 |sena_PGD_nominali = 2019 |PGD_nominali = $16,476&nbsp;biljun<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali = 125 |PGD_nominali_per_capita = $32,021<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali_per_capita = 32 |noti = ¹ Il-popolazzjoni totali tinkludi wkoll lir-residenti barranin. Il-popolazzjoni ta' residenti Maltin fl-2004 kien ta' madwar 389,764. Kull data uffiċjali ta' popolazzjoni hi pprovduta mill-Uffiċċju Nazzjonali tal-Istatistika (NSO).<ref>{{ċita rapport |awtur=National Statistics Office |titlu=Census of Population and Housing 2005: Preliminary Report |data=2006 |url=http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1653 |isbn=978-99909-73-38-9 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070311025208/http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1653 |arkivju-data=2007-03-11 |lingwa=en}}</ref><br />²Qabel l-2008: [[Lira Maltija]]<br />³ Ukoll [[.eu]], li hi maqsuma flimkien mal-istati membri l-oħra tal-[[Unjoni Ewropea]]. |leġislatura=[[Kamra tad-Deputati ta' Malta]]}} '''Malta''', magħrufa uffiċjalment bħala r-'''Repubblika ta' Malta,''' hija repubblika indipendenti, kostituzzjonali, żviluppata fl-[[Unjoni Ewropea]].<ref>{{ċita web |url=http://www.traveltips24.com/European_Microstates.htm |titlu=European Microstates |sit=TravelTips24.com |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090523094108/http://www.traveltips24.com/European_Microstates.htm |arkivju-data=2009-03-23 |lingwa=en}}</ref><ref>{{ċita rivista |kunjom1=Sultana |isem1=Ronald G. |titlu=Career guidance in Malta: A Mediterranean microstate in transition |rivista=International Journal for the Advancement of Counselling |volum=20 |paġni=3-15 |data=1998 |doi=10.1023/A:1005386004103 |lingwa=en}}</ref><ref>{{ċita web |url=http://www.environmentalgraffiti.com/offbeat-news/the-microstate-environmental-world-cup-malta-vs-san-marino/613 |titlu=The Microstate Environmental World Cup: Malta vs. San Marino |sit=EnvironmentalGraffiti.com |data=2007-12-15 |arkivju-url= |arkivju-data=2008-02-16 |lingwa=en}}</ref> Il-pajjiż jikkonsisti minn [[arċipelagu]] ta' seba' gżejjer li jinsabu fil-[[Baħar Mediterran]], u meqjus pajjiż parti mill-[[Ewropa t'Isfel]], 80 km mill-kosta ta' [[Sqallija]] (l-[[Italja]]), 288 km fil-Lvant tat-[[Tuneżija]] u 300 km fit-Tramuntana tal-[[Libja]]. Dawn il-gżejjer igawdu minn klima Mediterranja.<ref>{{ċita web |titlu=Malta: Geography |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/#geographyhttps://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mt.html |data-aċċess=2021-03-30 |lingwa=en |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210402195116/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/#geographyhttps://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mt.html |arkivju-data=2021-04-02 |url-status=dead }}</ref><ref>{{ċita web |titlu=Il-Gżejjer Maltin |url=https://www.gov.mt/mt/About%20Malta/Pages/il-Gzejjer%20Maltin.aspx |sit=gov.mt |lingwa=mt}}</ref> Matul l-[[storja|istorja]], il-pożizzjoni ta' Malta fil-Baħar Mediterran dejjem ġiet meqjusa t'importanza strateġika.<ref>{{ċita web |url=http://home.wanadoo.nl/bezver/introduc.html |sit=A History of Malta |titlu=A History of Malta - Introduction |data-aċċess=2008-02-06 |lingwa=en}}</ref> Minħabba f'hekk, bosta nazzjonijiet u qawwiet militari, fosthom il-[[Feniċi]], il-[[Kartaġiniżi]], ir-[[Imperu Ruman|Rumani]], l-[[Għarab]], ir-rejiet u l-imperaturi ta' [[Spanja]], il-[[Kavallieri ta' San Ġwann]], il-[[Franza|Franċiżi]] u l-[[Renju Unit|Brittaniċi]], ħakmu lil Malta. Fl-1964, Malta kisbet l-indipendenza tagħha mir-Renju Unit u mill-ewwel ġiet aċċettata bħala membru tan-[[Ġnus Magħquda|Nazzjonijiet Uniti]]. Għaxar snin wara, fl-1974, Malta saret Repubblika imma Malta żammet l-istatus tagħha bħala membru tal-[[Commonwealth tan-Nazzjonijiet|Commonwealth]]. Fl-2004, Malta saret membru tal-Unjoni Ewropea. Fl-2008, Malta bdiet tuża l-[[ewro]] bħala l-munita tagħha. Il-lingwa ewlenija hija l-[[Lingwa Maltija|Malti]], ilsien li ġej kemm mis-[[Semitiku]] u r-[[Lingwa Latina|Rumanz]]. Illum dan l-ilsien tħallat ħafna bi kliem li ġej mill-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]. L-[[Storja ta' Malta|istorja ta' Malta]] tmur lura daqs 7,000 sena. It-[[Tempji Megalitiċi ta’ Malta u Għawdex|Tempji Megalitiċi]] li jmorru lura daqs 5,500 sena huma rikonoxxuti mill-[[UNESCO]] bħala [[Sit ta’ Wirt Dinji|Wirt Dinji]].<ref name=Unesco>{{ċita web |titlu= Megalithic Temples of Malta |url= http://whc.unesco.org/en/list/132 |sit=UNESCO |lingwa=en |data-aċċess=2009-09-28}}</ref> Ma' dawn, il-UNESCO tirrikonoxxi wkoll il-[[Valletta|Belt Valletta]] u l-[[Ipoġew ta’ Ħal Saflieni|Ipoġew ta' Ħal Saflieni]] bħala Siti ta' Wirt Dinji.<ref>{{ċita web |url=http://www.bradshawfoundation.com/malta/ |titlu=The Prehistoric Archaeology of the Temples of Malta |sit=BradshawFoundation.com |data-aċċess=2009-04-28 |lingwa=en }}</ref><ref>{{ċita web |url=https://otsf.org/otsf-in-malta |titlu=OTSF in Malta |sit=The OTS Foundation for Neolithic Studies |data-aċċess=2009-04-28 |lingwa=en |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201205171731/https://otsf.org/otsf-in-malta |arkivju-data=2020-12-05 |url-status=dead }}</ref><ref>{{ċita ktieb |editur-kunjom1=Cilia |editur-isem1=Daniel |titlu=Malta Before History: The World's Oldest Free-Standing Stone Architecture |data=2004 |pubblikatur=Miranda Publishers |isbn=9789990985085 |lingwa=en}}</ref> Skont l-[[Atti tal-Appostli]], Kap. 28, fis-sena 60 W.K., wara li l-bastiment li kien qed jivvjaġġa fuqu nkalja fuq il-kosta ta' Malta, [[Pawlu minn Tarsu|San Pawl]] qatta' tliet xhur jgħix fuq il-gżira. Il-kitba fit-[[Testment il-Ġdid]] ma ssemmi xejn li San Pawl ikkonverta lill-[[Maltin]] għall-[[Kristjaneżmu|Kristjaneżimu]]. Biss, dan seta' ġara minħabba l-fatt li l-Maltin raw il-qawwa ta' dan il-bniedem meta ħelisha mill-għarqa kif ukoll mill-gidma velenuża tal-lifgħa u San Pawl seta' daħal f'widen il-Maltin wara li kien ukoll fejjaq lill-Missier Pubbliju, il-Gvernatur Ruman ta' Malta. Fl-Atti tal-Appostli lanqas ma jissemma li San Pawl għamel lil Pubbliju bħala l-ewwel Isqof ta' Malta. L-eqdem provi tal-eqdem komunità Nisranija f'Malta ġejjin minn xi katakombi li tħaffru u ntużaw xi ftit mijiet ta' snin wara il-miġja ta' San Pawl. Il-[[belt kapitali]] ta' Malta hi l-Belt Valletta. Il-lingwi uffiċjali tal-pajjiż huma l-Malti u l-Ingiż, u dawn it-tnejn ħadu post it-[[Lingwa Taljana|Taljan]] fl-1935. Malta għandha konnessjoni qawwija mal-[[Knisja Kattolika|Kattoliċiżmu Ruman]], li għadu r-[[reliġjon]] uffiċjali u l-aktar wieħed ipprattikat f'Malta. == Etimoloġija == Id-definizzjoni tal-kelma '[[etimoloġija]]' tista' tiġi deskritta bħala l-istudju tal-oriġini preċiża tal-kliem semantiku (tifsir) preżenti f'lingwa. L-oriġini tat-terminu "Malta" hu inċert u l-varjazzjoni moderna hi derivata mil-lingwa Maltija. L-isem x'aktarx ġej mill-[[Lingwa Griega Antika|Grieg]] μέλι (''meli'') ('għasel'). Il-Griegi kienu jsejħu lill-gżira Μελίτη (''Melite'') li tfisser "għasel" jew "għasel ħelu" possibbilment minħabba l-produzzjoni ta' kwalità tal-għasel bnin Malti. Speċi endemika ta' [[Naħla|naħal]] tgħix f'din il-gżira.<ref>{{ċita aħbar |kunjom1=Manduca |isem1=Julian |url=http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |pubblikatur=Malta Today |titlu=Controversy over unique Maltese bee population |data=2003-06-29 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20030823104545/http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |arkivju-data=2003-08-23 |lingwa=en}}</ref> == Storja == {{artiklu prinċipali|Storja ta' Malta}} === [[Preistorja|Il-Preistorja]] === L-ewwel abitazzjoni tal-Gżejjer Maltin tmur lura għal madwar is-sena 6500 [[Ante Christum natum|Q.K]]. bil-wasla ta' kaċċaturi [[Mesolitiku|Mesolitiċi]] li probabbilment oriġinaw minn Sqallija. Dan nistgħu narawh minn skoperti mmexxija mill-arkeologa Eleanor Scerri f'Għar tal-Latnija fejn sabu fdalijiet ta' fuklari, għodod tal-ġebel u diversi tipi ta' għadam tal-annimali. Għall-ħabta ta' madwar il-5400 Q.K. waslu f'Malta bdiewa [[Neolitiku|Neolotiċi]] minn Sqallija. Għal mijiet ta' snin dawn kienu jgħixu fi kmamar żgħar bħal giren u fl-għerien. Minn dawn il-bdiewa twieldu bennejja [[Megalitiku|Megalitiċi]] li bnew it-tempji Megalitiċi minn madwar it-3800 sal-2800 Q.K. Malta ġiet diżabitata għal bosta żmien sakemm mbagħad waslu nies ta' [[Żmien il-Bronż]] u abitaw il-gżejjer minn madwar l-2000 sas-750 Q.K. === Il-Feniċi, il-Kartaġiniżi u r-Rumani === Warajhom ġew kummerċjanti Feniċi li kkonoloizzaw lil Malta qrib it-800 Q.K taħt l-isem Ann jew Għonan (𐤀𐤍𐤍‎, ʾNN). Wara l-waqa ta' Feniċja fit-332 Q.K., Malta ġiet taħt [[Kartaġni]] fejn matul dan iż-żmien in-nies f'Malta kkultivaw primarjament iż-żebbuġ u l-ħarrub. Fil-bidu tat-Tieni [[Gwerer Puniċi|Gwerra Punika]] (218 Q.K.), il-gżejjer Maltin waqgħu f'idejn ir-Rumani li għamlu lil Malta u lil [[Għawdex]] muniċipalitajiet. Iżda, f'dan iż-żmien l-influenza Punika baqgħet preżenti f'Malta kif nistgħu naraw miċ-Ċippi ta' Melqart. Meta l-[[Imperu Ruman]] inqasam fi tnejn, Malta għaddiet f'idejn l-Imperu Ruman tal-Punent fit-395. Matul il-waqgħa ta' dan l-Imperu, Malta għaddiet minn bosta ħakmiet differenti waqt l-hekk imsejjaħ Żmien il-Migrazzjoni. Mill-454 sal-464 Malta nħakment mill-Vandali u wara l-464 mill-Ostrogoti. Fil-533, il-gżejjer ġew taħt l-Imperu Ruman tal-Lvant iġifieri l-Imperu Biżantin permezz ta' Belisarius u baqgħet sat-870 fejn ġiet involuta fil-Gwerer bejn l-Għarab u l-Biżantini. === L-Għarab === Fit-870 l-Għarab tad-dinistà Aglabida invadew u ħakmu Malta ħallewha diżabitata sakemm għaddiet minn risistemazzjoni mill-Għarab ta' Sqallija qrib l-1048 fejn din id-distinità laħqet inħakmet taħt id-distinità Fatimida. I-Revoluzzjoni Agrikula Għarbija introduċiet tisqija ġdida, il-qoton, u xi tipi ta' frott. L-lingwa [[Għarbi Sqalli|Sikulo-Għarbija]] ukoll ġiet adettata minn Sqallija li evenwalment evolviet fil-lingwa Maltija. F'dan i-żmien l-Għarab xerrdu t-twemmin [[Iżlam|Iżlamiku]] fost il-Maltin u ta' dan hemm xhieda fl-oqbra Musulmani li nstabu qrib id-Domus Rumana fir-[[Rabat (Malta)|Rabat]]. === Il-Kuruna ta' Aragona === Fl-1091, [[Ruġġieru I ta' Sqallija|il-Konti Ruġġieru]] żbarka Malta b'qawwa militari biex juri l-kobor u s-sovranità tiegħu bħala l-mexxej ta' Malta. Biss hu ma għamel xejn biex ibiddel l-amministrazzjoni Għarbija-Musulmana. Kien fi żmien ir-renju tat-tifel tiegħu, [[Ruġġieru II]], li f'Malta beda jseħħ xi ċaqliq fl-amministrazzjoni influwenzata jew immexxija minn Sqallija. Bil-mod il-mod, l-influwenza tar-renju l-ġdid fi Sqallija u ta' dawk li ġew wara bdiet kulma jmur tinħass, u sal-aħħar tas-seklu ħdax bdiet dieħla sew f'Malta il-kultura Ewropea u t-twemmin Nisrani. Fis-sekli ta' wara u sa ma ġie l-[[Ordni Militari Sovran ta' Malta|Ordni ta' San Ġwann]], Malta ngħatat kemm-il darba mir-Re ta' Spanja lil diversi nies ta' poter li kienu jgħinuh jew finanzjarjament jew inkella militarment. Fl-1492 b'ordni tar-Re Ferdinandu u r-Reġina Isabella, tkeċċew minn Malta l-aħħar nies ta' twemmin Għarbi kif ukoll dawk ta' twemmin [[Ġudaiżmu|Lhudi]]. === [[Ordni ta' San Ġwann|L-Ordni ta' San Ġwann]] === Fl-1530, il-gżejjer Maltin ingħataw lill-Ordni ta' San Ġwann mill-Imperatur [[Karlu V]]. Dawn il-Kavallieri ta' [[demm]] nobbli kienu qed ifittxu art ġdida wara li kienu tkeċċew minn [[Rodi (belt)|Rodi]] mis-Sultan [[Imperu Ottoman|Ottoman]] fl-1522. Meta l-Ordni wasal Malta, il-popolazzjoni tal-Gżejjer Maltin kienet tlaħħaq madwar 20,000 ruħ. Bosta kienu jgħixu fl-[[Mdina|Imdina]], fir-Rabat u fl-irħula ż-żgħar mxerrda ma' Malta u Għawdex. L-Ordni ddeċida li juża l-Forti ta' Sant'Anġlu bħala l-kwartier il-ġdid tiegħu minn fejn imexxi, u r-raħal iż-żgħir tal-[[Birgu]] bħala l-post fejn bosta mill-Kavallieri setgħu jgħixu fi djar separati skont l-ilsien tagħhom. Din l-għażla saret minħabba li l-Ordni kellu x-xwieni tiegħu x'jieħu ħsieb għax dawn kienu importanti bħala servizz ta' komunikazzjoni u utli biex ikunu impurtati f'Malta oġġetti essenzjali. Wara xi ftit żmien, l-Ordni beda jsaħħaħ xi swar kemm ta' Sant'Anġlu kif ukoll madwar il-Birgu. Fuq l-[[L-Isla|Isla]] ttella' l-Forti San Mikiel. Matul is-snin ta' wara, l-attakki tal-furbani Musulmani ma naqsu xejn, u fl-1551, Dragut attakka l-ewwel il-Birgu, imbagħad l-Imdina u wara salpa lejn Għawdex fejn minn hemm kaxkar il-popolazzjoni kollha għal fuq il-bastimenti bħala [[Skjavitù|skjavi]]. Fl-1565, seħħ l-[[Assedju l-Kbir]] hekk kif fit-18 ta' Mejju qawwiet militari Ottomani żbarkaw f'[[Marsaxlokk]] u ħadu posthom f'diversi lokalitajiet strateġiċi madwar il-[[Il-Port il-Kbir|Port il-Kbir]]. Dan l-Assedju dam sejjer sat-8 ta' Settembru, meta l-armata Ottomana ddeċidiet li ssalpa lura minn fejn ġiet. Il-ġurnata tar-rebħa tal-Ordni u l-Maltin fuq l-armata Ottomana għadha sal-lum titfakkar kull sena u hi meqjusa bħala festa nazzjonali. Dan il-jum fil-fatt hu magħruf bħala ''Jum il-Vitorja''. Din ir-rebħa ġiegħlet lil [[Jean Parisot de la Valette|Gran Mastru La Valette]] u l-Kavallieri tal-Ordni jifhmu li issa li ddifendew lilhom infushom u lil Malta u li rebħu l-battalja għandhom iħarsu lejn il-gżejjer Maltin bħala r-residenza l-ġdida tagħhom b'mod permanenti. Dlonk La Valette ordna li tinbena belt ġdida ffortifikata fuq l-Għolja Xiberras. Din il-belt setgħet tiddefendi l-Port il-Kbir, dak ta' [[Port ta’ Marsamxett|Marsamxett]] u l-ibliet tal-madwar. Din il-belt il-ġdida ngħatat l-isem tal-Gran Mastru fundatur tagħha u saret il-belt kapitali ta' Malta. === Il-Franċiż === L-Ordni dam Malta sal-1798 meta mbagħad kellu jċedi għall-qawwa militari u r-rieda ta' [[Napuljun Bonaparte|Napuljun]] hekk kif dan wasal Malta fid-9 ta' Ġunju. Fit-2 ta' Settembru ta' wara, il-Maltin qamu kontra l-[[Malta taħt il-Franċiżi|Franċiżi]] u bdew imblokk militari kontra t-truppi barranin li kellhom jissakkru wara s-swar tal-Belt u t-Tlett Ibliet tal-Kottonera. Bl-għajnuna tat-truppi Brittaniċi li Nelson stazzjona kemm fuq l-art kif ukoll bil-bastimenti Brittaniċi li żammew l-imblokk minn fuq il-baħar qrib il-kosta, wara sentejn il-Franċiżi kellhom iċedu l-armi u tkeċċew minn Malta. Il-Patt ta' Paċi li sar, kien iffirmat bejn il-Franċiżi u l-Brittaniċi, għax il-Maltin ma tħallewx jipparteċipaw f'dan il-ftehim. === L-Imperu Brittaniku === B'hekk Malta waqgħet taħt amministrazzjoni ta' 'protettorat' taħt il-Gran Brittanja. Sir Alexander John Ball sar l-ewwel Kummissarju Ċivili. Fl-1814, bħala parti mit-Trattat ta' Pariġi, Malta uffiċjalment saret tagħmel parti mill-[[Imperu Brittaniku|Imperu Brittanniku]] biex b'hekk saret bażi navali ta' importanza kbira għall-Gran Brittanja fil-[[Baħar Mediterran|Mediterran]]. Dan ir-rwol baqa' dejjem importanti kemm fis-seklu 19 kif ukoll fis-seklu 20. Malta kellha rwol importanti ħafna fit-[[Tieni Gwerra Dinjija]], minħabba li kienet fuq ir-rotta strateġika u importanti tal-Forzi tal-Assi, bejn l-[[Italja]] u t-Tramuntana tal-[[Afrika]], fejn Rommel kien qed jieħu l-artijiet minn taħt idejn l-għadu. Malta sofriet aktar minn 3,000 attakk mill-ajru, għall-ewwel mill-Qawwa Ajrunawtika Taljana u mbagħad mill-Fliegerkorps [[Ġermanja|Ġermaniż]] li kien stazzjonat fi Sqallija. === L-Indipendenza === Malta ngħatat l-indipendenza tagħha fil-21 ta' Settembru 1964, b'arranġament li kien iħalli l-flotta Brittanika tibqa' tuża lil Malta bħala bażi navali - dan biex jagħti n-nifs lill-Gvern Malti jibni l-ekonomija l-ġdida b'mod kummerċjali u liberu u mhux aktar ibbażata fuq il-preżenza militari tal-Brittaniċi. Dan il-ftehim iġġedded fl-1971 u l-Flotta Navali Rjali Brittanika baqgħet tuża lil Malta bħala bażi militari sal-31 ta' Marzu 1979. Malta baqgħet membru tal-[[Commonwealth tan-Nazzjonijiet|Commonwealth]] u saret Repubblika fl-1974. F'referendum li sar f'April 2003, il-votanti wrew ir-rieda tagħhom li Malta tidħol fl-Unjoni Ewropea, biex b'hekk Malta saret membru sħiħ fl-1 ta' Mejju 2004. == Lingwa == {{artiklu prinċipali|Lingwa Maltija}} [[Stampa:Malta - Zurrieq - Triq il-Belt Valletta 01 ies.jpg|nofs|daqsminuri|Sinjal tat-triq fiż-[[Żurrieq]] ]] Illum il-Malti stabbilit u meqjus bħala l-lingwa franka tal-poplu Malti waqt li l-Ingliż fl-istess ħin jaqsam mal-Malti l-istat ta' lingwa uffiċjali. Il-lingwa Maltija tmur lura lejn l-aħħar parti tad-disa' seklu għall-ħabta tat-870 W.K. meta l-Għarab invadew lil Malta. L-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]] baqa' jinfluwenza lill-Malti għal bosta sekli, kif naraw mill-''[[Cantilena]]'' ta' [[Pietru Caxaro]] li nkitbet lejn l-aħħar kwart tas-seklu ħmistax. Il-kliem kollu ta' din il-[[poeżija]], ħlief għal kelma waħda, huma kollha kliem li ġejjin mill-Għarbi. Aktar ma għadda ż-żmien, it-Taljan u l-Isqalli bdew jinfluwenzaw il-vokabularju li l-Maltin kienu jużaw. [[Mikiel Anton Vassalli]] (1764-1829) jgħid li l-Malti ta' madwar il-Port kien difettuż għax bosta minnu kien kliem li ġej mit-Taljan. Mas-seklu dsatax ħafna kliem Taljan kien stabbilixxa ruħu sew. Mal-ewwel deċennji tas-seklu għoxrin daħlu ħafna kliem fl-ilsien Malti tant li meta wieħed jifli r-riklami fil-kotba ta' dak iż-żmien, insibu li bosta termini bdew ikunu bl-Ingliż. Fl-1935, l-Ingliż u l-Malti ħadu post it-Taljan b'mod uffiċjali. Ironikament, kien fiż-żmien li l-Brittaniċi kienu bdew jitilfu, lejn l-aħħar tas-snin ħamsin u tas-snin sittin, li l-interess f'Malta lejn l-Ingliż beda jikber b'pass aktar mgħaġġel u sar l-aktar ilsien barrani studjat fl-iskejjel. Dan anki minħabba l-ħtieġa ta' bosta eluf ta' Maltin li xtaqu jemigraw lejn pajjiżi u kontinenti fejn l-Ingliż kien mitkellem. Il-ħajra lejn l-ilsien Ingliż kompliet kibret aktar u aktar meta l-films u l-[[mużika]] kif ukoll il-qari tal-kotba u r-rivisti Ingliżi u [[Stati Uniti|Amerikani]] kienu saru aktar popolari fost il-Maltin. == Festi nazzjonali == Dawn huma l-ħames festi nazzjonali ċċelebrati f'Malta: * [[Jum il-Ħelsien (Malta)|Jum il-Ħelsien]] (31 ta' Marzu 1979) * [[Is-Sette Giugno|Sette Giugno]] (7 ta' Ġunju 1919) * [[Jum il-Vitorja]] (8 ta' Settembru 1565 u 8 ta' Settembru 1943) * [[Jum l-Indipendenza (Malta)|Jum l-Indipendenza]] (21 ta' Settembru 1964) * [[Jum ir-Repubblika (Malta)|Jum ir-Repubblika]] (13 ta' Diċembru 1974) Uħud minn dawn il-festi huma marbuta ma' diversi tradizzjonijiet, fosthom ir-[[Regatta Nazzjonali Maltija|regatta]] fil-Port il-Kbir nhar [[Jum il-Ħelsien (Malta)|Jum il-Ħelsien]] u [[Jum il-Vitorja]]. Minbarra dawn il-ħames festi, hemm ukoll għadd ta' festi pubbliċi marbuta mar-reliġjon u t-tradizzjonijiet li ssawru magħhom. Fosthom insibu l-[[Imnarja]] (29 ta' Ġunju), [[Santa Marija]] (15 ta' Awissu), il-miġja ta' San Pawl f'Malta (10 ta' Frar) u l-festa tal-Immakulata Kunċizzjoni ([[8 ta' Diċembru]]). == Med.tv Susannah Camilleri Cornerline, Triq Dun Karm, Birkirkara BKR 9039, Malta == Med.tv: Explore the Mediterranean Like Never Before. Med.tv is your ultimate gateway to the Mediterranean's vibrant culture, fascinating history, thriving business landscape, breathtaking travel destinations, and stunning natural beauty. Whether you're an avid traveller, a business professional, or simply captivated by the charm of this region, Med.tv offers an immersive experience that brings the Mediterranean to life. A Journey Through the Mediterranean From the sun-drenched shores of Greece to the rolling hills of Tuscany, and from the vibrant traditions of the Middle East to the cosmopolitan cities of Spain, Med.tv offers a closer look at this extraordinary region. Our diverse content caters to every interest: Travel & Tourism - Explore iconic destinations, hidden gems, and cultural festivals. Whether seeking historic landmarks or seaside escapes, Med.tv is your guide. Culture & Heritage - Discover centuries of Mediterranean history through art, architecture, music, and traditions with exclusive documentaries and expert interviews. Business & Investment - Get insights into the Mediterranean's thriving economy, from tourism and real estate to agriculture and technology. Stay informed with market trends and industry leader perspectives. Cuisine & Gastronomy - Indulge in the flavors of the Mediterranean. From traditional recipes to modern interpretations, Med.tv connects you to local chefs, culinary events, and so very delicious. = Med.tv Susannah Camilleri Cornerline, Triq Dun Karm, Birkirkara BKR 9039, Malta == Politika == {{artiklu prinċipali|Politika ta' Malta}} [[Stampa:Malta’s Parliament building in Valletta (cropped).jpg|nofs|daqsminuri|Il-bini tal-[[Parlament ta' Malta|Parlament ta’ Malta]] fil-[[Belt Valletta]]]] Malta hija repubblika demokratika b'parlament elett kull ħames snin jew kif ikun hemm il-ħtieġa skont is-sitwazzjoni politika. <gallery mode="packed"> Stampa:Robert Abela - Official Portrait 2022 (cropped).jpg|Il-Prim Ministru [[Robert Abela]] </gallery>Il-poteri eżekuttivi tal-Gvern huma f'idejn il-[[Prim Ministru ta' Malta|Prim Ministru]], magħżul mill-partit rebbieħ fl-elezzjoni. Il-[[President ta' Malta|President]] għandu r-rwol li jirrappreżenta lil Malta barra l-pajjiż u li jaġixxi b'mod imparzjali f'affarijiet ta' importanza kostituzzjonali. Il-Gvern hu wkoll assistit fit-tmexxija tiegħu f'kull belt u raħal f'Malta u Għawdex minn kumitati amministrattivi, magħrufa bħala [[Kunsilli lokali ta' Malta|Kunsilli Lokali]]. Malta hi repubblika<ref>{{ċita web|url=https://legislation.mt/eli/const/mlt |titlu=Kostituzzjoni ta' Malta |sit=Leġiżlazzjoni Malta |lingwa=mt |data-aċċess=2021-03-30}}</ref> li għandha s-sistema parlamentari u l-amministrazzjoni pubblika mfassla fuq is-[[sistema Westminster|sistema ta' Westminster]]. Mill-1960 sal-1995, skont l-istatistika li nġabret fl-elezzjonijiet tal-kunsilli lokali, Malta kellha t-tieni l-ogħla rata fid-dinja ta' nies li kienu eleġibbli li jivvutaw u li ħarġu jivvutaw (u l-ogħla waħda minn nazzjonijiet mingħajr votazzjoni obbligatorja).<ref>{{ċita ktieb |kunjom1=Franklin |isem1=Mark N. |kapitlu=Electoral Participation |editur-kunjom1=Niemi |editur-isem1=Richard |editur-kunjom2=Weisberg |editur-isem2=Herbert |titlu=Controversies in Voting Behavior |edizzjoni=4ba |pubblikatur=CQ Press |data=2001 |lingwa=en |isbn=978-1568023342}}</ref> Il-[[Kamra tad-Deputati ta' Malta|Kamra tad-Deputati]] tiġi eletta kull ħames snin u hi magħmula minn ħamsa u sittin membru parlamentari. Madanakollu, meta partit jikseb il-maġġoranza tal-voti imma mhux tas-siġġijiet, il-partit jingħata aktar siġġijiet biex jiġi assigurat maġġoranza parlamentari. Il-[[Kostituzzjoni ta’ Malta|Kostituzzjoni ta' Malta]] tgħid li l-President għandu jaħtar bħala Prim Ministru dak il-membru tal-Kamra li hu l-aktar kapaċi li jmexxi l-maġġoranza fil-Kabinett. L-istess President normalment jaħtar, fuq rakkomandazzjoni tal-Prim Ministru, il-ministri li għandhom imexxu kull ministeru.<ref>[https://web.archive.org/web/20160311114142/http://opm.gov.mt/segretarjat-tal-prim-ministru?l=2 Segratarjat tal-Prim Ministru], Uffiċċju tal-Prim Ministru</ref> Kandidati għal xi postijiet vakanti jiġu determinati bil-maġġoranza tal-voti li jkunu ġabu fl-elezzjoni preċedenti. Il-President tar-Repubblika jiġi elett kull ħames snin mill-Kamra tad-Deputati. F'Malta hawn diversi partiti. Il-partiti politiċi l-kbar huma l-[[Partit Nazzjonalista (Malta)|Partit Nazzjonalista]], li hu partit [[Demokrazija Kristjana|Demokratiku Kristjan]], u l-[[Partit Laburista (Malta)|Partit Laburista]], li hu partit [[Soċjaliżmu Demokratiku|Soċjal-Demokratiku]]. Il-Partit Laburista jinsab attwalment fil-Gvern u l-Prim Ministru huwa [[Robert Abela]]. Il-Partit Nazzjonalista jinsab fl-oppożizzjoni. Il-[[Partit Demokratiku (Malta)|Partit Demokratiku]] li tela' fuq il-lista tal-Partit Nazzjonalista, għandu żewġ siġġijiet. Apparti dawn il-partiti, hemm ukoll partiti iżgħar li mhumiex eletti u rrappreżentati fil-Kamra tad-Deputati. Malta saret membru fl-Unjoni Ewropea fl-2004. Fl-2008, Malta bdiet tagħmel parti miż-żona tal-ewro. Fil-21 ta' Diċembru 2007, Malta implimentat it-[[Trattat ta' Schengen]].<ref>{{ċita web|url=http://ec.europa.eu/snapshot2007/travel/travel_mt.htm|titlu=L-Ewropa u int fl-2007, Estiż l-ivvjaġġar mingħajr passaport|sit=Kummissjoni Ewropea|lingwa=mt|data-aċċess=2009-04-29|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110323212527/http://ec.europa.eu/snapshot2007/travel/travel_mt.htm|arkivju-data=2011-03-23}}</ref> Il-kontrolli fil-fruntieri baqgħu jsiru fl-ajruporti sa Marzu 2008. === Diviżjonijiet amministrattivi === {{artiklu prinċipali|Kunsilli lokali ta' Malta}} [[Stampa:Malta - administrative division.svg|daqsminuri|250x250px|Diviżjonijiet amministrattivi ta' Malta]] L-Att tal-Kunsilli Lokali tal-1993 (Att XV tal-1993) ġie ppubblikat fit-30 ta' Ġunju 1993, fejn qasam lill-gżejjer Maltin f'54 kunsill lokali f'Malta u 14-il kunsill lokali f'Għawdex b'kull kunsill responsabbli għall-amministrazzjoni tal-belt jew tar-raħal tiegħu. Ir-responsabbiltà amministrattiva hi mqassma bejn il-kunsilli lokali u l-gvern ċentrali. L-abitanti li huma eleġibbli għall-votazzjoni jeleġġu l-kunsill tagħhom kull tliet snin. Is-sindku hu l-kap tal-kunsill lokali u r-rappreżentant tal-kunsill b'kull effett taħt l-Att. Is-Segretarju Eżekuttiv, li jiġi appuntat mill-Kunsill, hu l-kap eżekuttiv, amministrattiv u finanzjarju tal-Kunsill. Il-kunsilliera l-oħra eletti mill-elezzjoni tal-kunsilli jieħdu d-deċiżjonijiet flimkien mas-sindku. Il-kunsilli lokali huma responsabbli għall-ħarsien u tisbiħ tal-lokalità, l-allokazzjoni tal-gwardjani lokali u l-ġbir tal-iskart. Il-kunsilli lokali jieħdu ħsieb ċerti doveri amministrattivi għall-Gvern Ċentrali, bħal ġbir ta' fondi u kirjiet tal-gvern u jirrispondu għall-ilmenti li għandhom x'jaqsmu mal-ambjent tal-lokalità u kif dan jaffettwa lir-residenti. '''<big>Militari</big>''' [[Stampa:Malta armed forces marine ships 02.jpg|nofs|daqsminuri|Vapur tal-għassa Malti f’[[Hay Wharf]], [[Furjana|il-Furjana]]]] L-għanijiet tal-[[Forzi Armati ta’ Malta]] (AFM) huma li żżomm organizzazzjoni militari bl-għan primarju li tiddefendi l-integrità tal-gżejjer skont ir-rwoli tad-difiża kif stabbiliti mill-gvern b’mod effiċjenti u kost-effettiv<ref>{{Ċita web|url=https://afm.gov.mt/en/Pages/AFM.aspx|titlu=Armed Forces of Malta|sit=afm.gov.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. Dan jinkiseb billi ssir enfasi fuq iż-żamma tal-ilmijiet territorjali ta’ Malta u l-integrità tal-ispazju tal-ajru. L-AFM tinvolvi ruħha wkoll fil-ġlieda kontra t-terroriżmu, il-ġlieda kontra t-traffikar illeċitu tad-droga, it-tmexxija ta’ operazzjonijiet u rondi kontra l-immigranti illegali, u operazzjonijiet ta’ sajd kontra l-illegali, it-tħaddim ta’ servizzi ta’ tfittxija u salvataġġ (SAR), u sigurtà fiżika jew elettronika u sorveljanza ta’ postijiet sensittivi. Iż-żona ta' tfittxija u salvataġġ ta' Malta testendi mil-lvant tat-Tuneżija sal-punent ta' Kreta, żona ta' madwar 250,000 km2 (97,000 sq mi). [[Stampa:Police car in Malta 02.JPG|nofs|daqsminuri|Karozza tal-pulizija]] Bħala organizzazzjoni militari, l-AFM tipprovdi appoġġ ta’ backup lill-Korp tal-[[Il-Korp tal-Pulizija ta’ Malta|Pulizija ta’ Malta]] (MPF) u dipartimenti/aġenziji oħra tal-gvern f’sitwazzjonijiet kif meħtieġ b’mod organizzat u dixxiplinat f’każ ta’ emerġenzi nazzjonali (bħal diżastri naturali) jew sigurtà interna u rimi tal-bombi<ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/bir-ritratti-il-korp-tal-pulizija-buniformi-gdida-1/|titlu=|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20241226155407/https://one.com.mt/bir-ritratti-il-korp-tal-pulizija-buniformi-gdida-1/|arkivju-data=2024-12-26|url-status=dead}}</ref>. Fl-2020, Malta ffirmat u rratifikat it-trattat tan-NU dwar il-Projbizzjoni tal-Armi Nukleari<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/104847/nuclear_arms_prohibition_treaty_ratified_by_foreign_minister|titlu=Nuclear arms prohibition treaty ratified by foreign minister|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en|titlu=United Nations Treaty Collection|sit=treaties.un.org|lingwa=EN|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. '''<big>Drittijiet tal-bniedem</big>''' Malta hija meqjusa bħala wieħed mill-aktar pajjiżi li jappoġġjaw lill-[[LGBT]] fid-dinja, u kienet l-ewwel nazzjon fl-[[Unjoni Ewropea]] li pprojbixxa t-terapija ta’ konverżjoni. Malta wkoll tipprojbixxi kostituzzjonalment id-diskriminazzjoni bbażata fuq id-diżabilità. Il-leġislazzjoni Maltija tirrikonoxxi żwiġijiet kemm ċivili kif ukoll kanoniċi (ekkleżjastiċi). Annullamenti mill-qrati ekkleżjastiċi u ċivili mhumiex relatati u mhux bilfors ikunu approvati reċiprokament. Malta vvutat favur il-leġiżlazzjoni tad-divorzju f’referendum li sar fit-28 ta’ Mejju 2011<ref>{{Ċita web|url=https://www.illum.com.mt/ahbarijiet/politika/41271/iddifferenza_bejn_ilvoti_li_ma_nabrux_bejn_dawk_tarreferendum_huma_biss_ta_150|titlu=150 biss id-differenza bejn il-voti li ma nġabrux fir-referendum tad-divorzju|sit=Illum.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2017-09-27/local-news/UN-equality-head-praises-Malta-as-beacon-of-human-rights-for-LGBTIQ-issues-6736179515|titlu=UN equality head praises Malta as ‘beacon of human rights for LGBTIQ issues’ - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/57877/malta_ranked_first_in_european_rainbow_map_of_lgbtiq_rights|titlu=}}</ref>. L-abort f’Malta huwa illegali. Hija u l-Polonja huma l-uniċi membri tal-[[Unjoni Ewropea]] bi projbizzjonijiet kważi totali fuq il-proċedura. M'hemm l-ebda eċċezzjoni għall-istupru jew l-inċest. Fil-21 ta’ Novembru 2022, il-gvern immexxi mill-Partit Laburista ppropona abbozz ta’ liġi li “jintroduċi klawżola ġdida fil-kodiċi kriminali tal-pajjiż li tippermetti t-tmiem ta’ tqala jekk il-ħajja tal-omm tkun f’riskju jew jekk saħħtha tkun f’periklu serju”. Mill-2023, ġiet miżjuda eċċezzjoni biex tippermetti l-abort biss jekk il-ħajja tal-omm tkun f’riskju<ref>{{Ċita web|url=https://charliehebdo.fr/2022/03/societe/feminisme/malte-alors-accouchement-ivg-ca-vient/|titlu=Malte : Alors, l’accouchement de l’IVG, ça vient ?|kunjom=Charlie|isem=Je suis|data=2022-03-23|sit=charliehebdo.fr|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://apnews.com/article/abortion-health-religion-europe-malta-4a20fcad6313c1414a843dbbb364e726|titlu=Malta proposes bill to ease EU's strictest anti-abortion law|data=2022-11-21|sit=AP News|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. == Ġeografija == {{artiklu prinċipali|Ġeografija ta' Malta}} [[Stampa:Malta from space via laser ESA378503.jpg|nofs|daqsminuri|Malta mill-ispazju ]] Il-gżejjer Maltin huma arċipelagu li jinsabu f'nofs il-Baħar Mediterran madwar 93 km fin-Nofsinhar ta' Sqallija. Huma biss it-tliet gżejjer, Malta, Għawdex u [[Kemmuna]] li huma abitati. Il-gżejjer iż-żgħar, bħal [[Filfla]], [[Kemmunett]] u l-[[Gżejjer ta' San Pawl]] huma diżabitati. Malta hi miżgħuda b'bajjiet u wħud minnhom jipprovdu wkoll portijiet tajbin. Il-gżejjer tal-arċipelagu ġew iffurmati mis-sediment ta' qiegħ il-baħar miljuni ta' snin ilu (fiż-Żmien Plioċen). Meta dan is-sediment issolidifika u bil-mod il-mod inkixef f'wiċċ l-ilma dawn biż-żmien, l-aktar dak Tas-Silġ, ingħaqdu ma' Sqallija. Dan il-pont ma kienx jibqa' sejjer lejn l-Afrika minħabba l-widien profondi immens ta' taħt il-baħar li jeżistu bejn Malta u l-Afrika.<ref>{{ċita rivista |kunjom1=Mannion |isem1=A. M. |kunjom2=Vogiatzakis |isem2=I. N. |url=http://www.reading.ac.uk/web/files/geographyandenvironmentalscience/GP183_Island_Landscapes_AMMINV_1Aa.pdf |titlu=Island Landscape Dynamics: Examples from the Mediterranean |data=2007 |rivista=Geographical Paper |numru=183 |lingwa=en}}</ref> L-arċipelagu jinsab f'tarf il-plakka tettonika Afrikana, bil-konfini tiegħu jmissu mal-plakka Ewroasjatika.<ref>{{ċita mappa |url=http://earth.geology.yale.edu/RETREAT/maps/Mediterranean%20map2001sheet1%20tectonics&kinematics.jpg |titlu=Geodynamic Map of the Mediterranean |pubblikatur=Commission for the Geological Map of the World |edizzjoni=1el |skala=1:13,000,000 |format=JPG |data-aċċess=2009-04-29 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100214144714/http://earth.geology.yale.edu/RETREAT/maps/Mediterranean%20map2001sheet1%20tectonics&kinematics.jpg |arkivju-data=2010-02-14}}</ref> Għal mijiet ta' snin, Malta kienet meqjusa bħala gżira tal-Afrika ta' fuq.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Falconer|isem=William|kunjom2=Falconer|isem2=Thomas|data=2009-09|titlu=Dissertation on St. Paul's Voyage|url=https://books.google.com.mt/books?id=B3Q29kWRdtgC&pg=PA50&redir_esc=y|lingwa=en|iktar=Google-Books-ID: B3Q29kWRdtgC|pubblikatur=BiblioBazaar}}</ref> Il-qiegħ tal-baħar madwar il-gżejjer ta’ Malta jżomm traċċi ta’ karatteristiċi ġeomarini antiki, li jissuġġerixxu skoperti arkeoloġiċi potenzjali li jistgħu jitfgħu dawl fuq l-ambjent preistoriku tar-reġjun.<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltainfoguide.com/where-is-malta.html|titlu=Where Is Malta? {{!}} World Map, Facts, People & History of Malta|sit=Malta Info Guide|lingwa=en|data-aċċess=2024-11-17}}</ref> Il-pajsaġġ tal-gżejjer Maltin attwalment huwa kkaraterizzat minn għoljiet baxxi b'għelieqi mtarrġin. L-ogħla punt hu [[Ta' Dmejrek]], 253 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar, qrib [[Ħad-Dingli]]. Ċerti widien fil-gżejjer Maltin jimtlew bl-ilma ġieri tax-xita li jdum għaddej għal ċertu żmien biss, u li jinxef wara ċertu żmien, l-aktar fis-sajf. Ma jeżistux [[xmara|xmajjar]] jew għadajjar ta' ċertu kobor b'mod permanenti. Postijiet f'Malta fejn hemm xi sorsi tal-ilma magħrufa huma, Wied il-Qlejgħa (iċ-Chadwick Lakes), il-[[Baħrija]], l-[[L-Imtaħleb|Imtaħleb]] u San Martin, waqt li f'Għawdex hemm il-[[Wied tal-Lunzjata]]. === Gżejjer żgħar, blat fil-baħar u skolli === Gżejjer żgħar li jiffurmaw parti mill-arċipelagu jinkludu lil Kemmunett (diżabitata), Filfla (riżerva naturali diżabitata), il-[[Ġebla tal-Ġeneral]] (diżabitata), il-[[Gżira Manoel]] (li hi magħquda mal-lokalità tal-[[Gżira (lokalità)|Gżira]] permezz ta' pont żgħir), u l-Gżejjer ta' San Pawl (diżabitati). Il-gżejjer Maltin huma dawn is-segwenti: {| class="multicol" style="width:100%;" | width="33%" align="left" valign="top" | * Delmarva * Filfla * Ġebel Fessej * Ġebel ta' Bejn il-Kmiemen * Ġebla ta' Sala * Ġebla taċ-Ċawla * Ġebla tal-Ġeneral * Ġebla tal-Għallis * Ġebla tal-Ħalfa * Gżejjer ta' San Paw<nowiki/>l/Selmunett | width="33%" align="left" valign="top" | * Gżira ta' Malta * Gżira Manoel * Għawdex * Kemmuna * Kemmunett * Mistra * Skoll tal-Barbaġanni * Ta' Fraben * Xrob l-Għaġin |} === Klima === {{artiklu prinċipali|Klima ta' Malta}} [[Stampa:Valletta-view-from-senglea.jpg|thumb|left|500px|Malta ġeneralment tgawdi minn klima Mediterranja]] Il-[[Klima ta' Malta|klima]] hi waħda Mediterranja, bi xtiewi moderati u umdużi, u bi sjuf sħan u xotti. M'hemm l-ebda staġun sħun fejn il-pjanti jorqdu, minkejja li l-iżvilupp tal-pjanti jista' jiġi osservat xi ftit f'xitwa b'kesħa li ma tkunx normali, u s-sħana u l-aridità tas-sajf jistgħu jwasslu biex il-veġetazzjoni tkun dgħajfa. L-inqas temperatura qatt irreġistrata kienet fid-19 ta' Frar 1895, fil-Belt Valletta, meta t-temperatura niżlet għal 1.2°C, waqt li l-ogħla waħda laħqet it-43.8°C f'Awwissu tal-1999.<ref>{{ċita web |url=http://www.maltaweather.com/archives/tmaxhigh.shtml |titlu=Highest Maximum Temperature (Celsius) |sit=MaltaWeather.com |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150330062131/http://maltaweather.com/archives/tmaxhigh.shtml |arkivju-data=2015-03-30 |lingwa=en}}</ref> Kienu ftit l-okkażjonijiet fejn ġiet irreġistrata xi preċipitazzjoni ta' borra, u dawn kienu fi Frar 1895, f'Jannar 1905 u fil-31 ta' Jannar 1962. Il-bidla fil-klima wasslet biex id-differenza li hemm bejn l-ogħla u l-inqas temperaturi tiżdied, u dan ħafna drabi jwassal għal staġuni b'temp instabbli. Dawn l-aħħar snin kienu rreġistrati wkoll każi aktar frekwenti ta' borra u silġ li laqtu lill-gżejjer.<ref>{{ċita aħbar |kunjom1=Fenech |isem1=Ingrid |url=http://www.maltarightnow.com/Default.asp?module=news&at=It-Temp+fl-2008&t=a&aid=99809315&cid=19 |titlu=It-Temp fl-2008 |pubblikatur=MaltaRightNow.com |data=2009-01-01 |data-aċċess=2009-04-03 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120109231709/http://www.maltarightnow.com/Default.asp?module=news&at=It-Temp+fl-2008&t=a&aid=99809315&cid=19 |arkivju-data=2012-01-09 |lingwa=mt }}</ref> Il-provista tal-ilma toffri sfida għal Malta, peress li fiż-żmien sħun tas-sajf il-preċipitazzjoni tkun waħda minima filwaqt li dan ikun ukoll iż-żmien fejn l-ilma jkun użat l-iktar. Din il-problema tinħass ukoll matul ix-xitwa minħabba x-xita qawwija li tagħmel, li ħafna drabi tkompli nieżla fil-baħar minflok tippenetra fl-art. Malta tiddependi fuq ir-riżervi ta' taħt l-art tal-ilma ħelu (40 fil-mija), li jinġieb minn sistema ta' riżervi tal-ilma msejħin galleriji, bħal pereżempju, [[Ta' Kandja]], b'fond ta' madwar 97 metru. Aktar minn nofs l-ilma tax-xorb ta' Malta huwa prodott permezz tad-desalinazzjoni (60 fil-mija), li twassal għal aktar użu ta' kombustibbli fossili u għal aktar tniġġis.<ref>{{ċita aħbar|kunjom1=McGrath|isem1=Matt|data=2007-04-04|titlu=Briney future for vulnerable Malta|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6525069.stm|lingwa=en|pubblikatur=BBC News}}</ref> {{Infobox Temp |l-ewwel_metrika=yes |linja_waħda=yes |post=&nbsp;Malta |Jan_Hi_°C = 15 |Fra_Hi_°C = 15 |Mar_Hi_°C = 16 |Apr_Hi_°C = 18 |Mej_Hi_°C = 22 |Ġun_Hi_°C = 26 |Lul_Hi_°C = 30 |Aww_Hi_°C = 30 |Set_Hi_°C = 27 |Ott_Hi_°C = 23 |Nov_Hi_°C = 19 |Diċ_Hi_°C = 16 |Year_Hi_°C = 21 |Jan_Lo_°C = 9 |Fra_Lo_°C = 9 |Mar_Lo_°C = 10 |Apr_Lo_°C = 12 |Mej_Lo_°C = 15 |Ġun_Lo_°C = 18 |Lul_Lo_°C = 21 |Aww_Lo_°C = 22 |Set_Lo_°C = 20 |Ott_Lo_°C = 17 |Nov_Lo_°C = 13 |Diċ_Lo_°C = 11 |Year_Lo_°C = 15 |Jan_MEDJA_°C = 12 |Fra_MEDJA_°C = 12 |Mar_MEDJA_°C = 13 |Apr_MEDJA_°C = 15 |Mej_MEDJA_°C = 18 |Ġun_MEDJA_°C = 22 |Lul_MEDJA_°C = 26 |Aww_MEDJA_°C = 26 |Set_MEDJA_°C = 24 |Ott_MEDJA_°C = 21 |Nov_MEDJA_°C = 16 |Diċ_MEDJA_°C = 13 |Year_MEDJA_°C = 18 |Jan_Preċip_ċm = 8 |Fra_Preċip_ċm = 5 |Mar_Preċip_ċm = 4 |Apr_Preċip_ċm = 2 |Mej_Preċip_ċm = 1 |Ġun_Preċip_ċm = 0 |Lul_Preċip_ċm = 0 |Aww_Preċip_ċm = 0 |Set_Preċip_ċm = 3 |Ott_Preċip_ċm = 7 |Nov_Preċip_ċm = 9 |Diċ_Preċip_ċm = 10 |Year_Preċip_ċm = 53 |sors1 = Weatherbase<ref>{{Ċita web|url=http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=79561&refer=&units=metric|titlu=Valletta, Malta Travel Weather Averages (Weatherbase)|sit=Weatherbase|data-aċċess=2024-08-25|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160403141404/http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?refer=&s=79561&units=metric|arkivju-data=2016-04-03|url-status=dead}}</ref> |aċċess = }} == Ekonomija == {{artiklu prinċipali|Ekonomija ta' Malta}} [[Stampa:Malta - Valletta - Triq il-Papa Piju V - Central Bank of Malta 03 ies.jpg|nofs|daqsminuri|[[Bank Ċentrali ta' Malta|Bank Ċentrali ta’ Malta]], [[Triq il-Papa Piju V]] fil-[[Belt Valletta]].]] L-ekonomija ta' Malta hi bbażata fuq diversi setturi, kemm dawk tal-manifattura kif ukoll tas-servizzi. L-uniċi riżorsi naturali u tanġibbli huma l-blat tal-Franka u tal-Qawwi/taż-Żonqor, u l-baħar ta' madwar il-gżejjer. Minn tal-ewwel jitqatta' l-ġebel tal-franka għall-bini kif ukoll jittieħed żrar u trab mill-ġebla ta' qawwi l-aktar biex titħallat mas-siment<ref>{{Ċita web|url=https://ekonomija.gov.mt/|titlu=Home|sit=ekonomija|lingwa=mt|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. L-ekonomija tiddependi ħafna fuq il-kummerċ u l-investiment barrani, l-aktar fil-manifattura ta' bosta prodotti. Hawn ħames żoni industrijali fejn jiġu prodotti tant kwalitajiet ta' oġġetti bħal, għodda ta' inġinerija speċjalizzata, u komponenti tagħhom, oġġetti tal-plastik, kimika, oġġetti elettroniċi jew komponenti tagħhom, tessuti, ikel, xorb u tant affarijiet oħra. Dawn kollha jaħdmu f'suq liberu. L-aktar setturi importanti tal-ekonomija ta' Malta fl-2018 kienet il-manifattura u l-esportazzjoni tal-prodotti tagħhom, it-turiżmu, il-qasam finanzjarju, l-avjazzjoni, il-Port frank u s-servizzi tal-ikel. Il-kummerċ fl-UE jammonta għal 57% tal-esportazzjonijiet ta' Malta (il-[[Ġermanja]] 16%, l-[[Italja]] 12% u [[Franza]] 11%), filwaqt li barra mill-UE 6% jmorru kemm f'[[Singapor|Singapore]] kif ukoll fil-[[Ġappun]].<ref name="EU"/> F'termini ta' importazzjonijiet, 72% jiġu minn Stati Membri tal-UE (l-[[Italja]] 25% u l-[[Ġermanja]] 8%), filwaqt li barra mill-UE 4% jiġu miċ-[[Ċina]] u 3% mill-[[Indja]].<ref name="EU"/> === Storja tal-ekonomija === Qabel l-1800, Malta kellha vera ftit industriji, apparti dik tal-[[qoton]], it-[[tabakk]], u tat-tarzna. L-Ingliżi bdew jibnu it-tarzna u bosta baċiri mill-1848 'l hinn. Fi żmien il-gwerer fil-Mediterran li l-Ingliżi kienu involuti fihom, l-ekonomija ta' Malta kienet tmur tajjeb. Eżempju ta' dan kienet il-Gwerra tal-Krimea (1854 - 1856). Fl-1869, mal-ftuħ tal-Kanal tas-Swejz kien hemm żieda massiva fil-vapuri li kienu jidħlu Malta. L-ekonomija tal-Mediterran ġiet ideskritta bħala "Awtostrada" tan-negozju tad-dinja, u numru ta' vapuri kienu jidħlu Malta għal [[faħam]] u proviżjon ieħor qabel ikomplu bil-vjaġġi tagħhom lejn l-Eġittu u [[Oċean Indjan|l-Oċean Indjan]]. Bejn l-1871 u l-1881, 8,000 ħaddiem sabu xogħol fit-tarzni. In-negozjanti kienu ngħaqdu bħala assoċjazzjoni u fl-1856 inbniet ''La Borsa'' (''The Exchange'') fi triq ir-Repubblika (dak iż-żmien imsejħa Strada Rjali). Fil-Borsa kien hemm żewġ banek. '''<big>Bankarja u finanzi</big>''' [[Stampa:Portomaso Business Tower (25689178531).jpg|xellug|daqsminuri|[[Portomaso|Portomaso Business Tower]], it-tieni l-ogħla bini f’Malta]] L-akbar żewġ banek kummerċjali huma l-[[Bank of Valetta|Bank of Valletta]] u l-[[HSBC Bank Malta]]. Banek diġitali bħal Revolut żdiedu wkoll fil-popolarità. Il-[[Bank Ċentrali ta' Malta]] għandu żewġ oqsma ewlenin ta' responsabbiltà: il-formulazzjoni u l-implimentazzjoni tal-politika monetarja u l-promozzjoni ta' sistema finanzjarja soda u effiċjenti. Il-[[Gvern ta' Malta|gvern Malti]] daħal fl-ERM II fl-4 ta’ Mejju 2005, u adotta l-ewro bħala l-munita tal-pajjiż fl-1 ta’ Jannar 2008. '''<big>Turiżmu</big>''' [[Stampa:Malta - Ghajnsielem - Comino + Large Blue Lagoon Rock + Small Blue Lagoon Rock + Cominotto + Blue Lagoon 02 ies.jpg|nofs|daqsminuri|[[Blue Lagoon]] ([[Kemmuna]])]] Malta hija destinazzjoni turistika popolari, b’1.6 miljun turist fis-sena, tliet darbiet aktar turisti jżuru milli hemm residenti. L-infrastruttura tat-turiżmu żdiedet b'mod drammatiku matul is-snin u għadd ta' lukandi huma preżenti fil-gżira, għalkemm l-iżvilupp żejjed u l-qerda tad-djar tradizzjonali huma ta' tħassib dejjem jikber. Fl-2019, Malta kellha sena rekord fit-turiżmu, fejn irreġistrat aktar minn 2.1 miljun turist f’sena waħda<ref>{{Ċita web|url=https://turizmu.gov.mt/|titlu=Home|sit=turiżmu|lingwa=mt|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. F’dawn l-aħħar snin, Malta rreklamat ruħha bħala destinazzjoni tat-turiżmu mediku, u numru ta’ fornituri tat-turiżmu tas-saħħa qed jiżviluppaw l-industrija. Madankollu, l-ebda sptar Malti ma għadda minn akkreditazzjoni indipendenti tal-kura tas-saħħa internazzjonali. Malta hija popolari mat-turisti mediċi Brittaniċi, u tindika lill-isptarijiet Maltin lejn li jfittxu akkreditazzjoni minn sorsi tar-[[Renju Unit]], bħall-Iskema ta' Akkreditazzjoni Trent. [[Stampa:Mercury Tower seen from a drone.jpg|nofs|daqsminuri|[[Torri tal-Merkurju]] ([[San Ġiljan (lokalità)|San Ġiljan)]]]] It-turiżmu f’Malta jikkontribwixxi madwar 11.6 fil-mija tal-prodott gross domestiku tal-pajjiż<ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/en/news/malta-presents-proposals-for-the-recovery-of-tourism-sector-from-pandemic-effects/|titlu=Malta presents proposals for the recovery of tourism sector from pandemic effects|kunjom=Galea|isem=Rachel|data=2020-04-27|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. '''<big>Xjenza u teknoloġija</big>''' Malta ffirmat ftehim ta’ kooperazzjoni mal-Aġenzija Spazjali Ewropea (ESA) għal kooperazzjoni aktar intensiva fi proġetti tal-ESA<ref>{{Ċita web|url=https://www.esa.int/About_Us/Corporate_news/Member_States_Cooperating_States|titlu=Member States & Cooperating States|sit=www.esa.int|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. Il-Kunsill Malti għax-Xjenza u t-Teknoloġija (MCST) huwa l-korp ċivili responsabbli għall-iżvilupp tax-xjenza u t-teknoloġija fuq livell edukattiv u soċjali. Il-biċċa l-kbira tal-istudenti tax-xjenza f'Malta jiggradwaw mill-Università ta' Malta u huma rappreżentati minn S-Cubed (Science Student's Society), UESA (University Engineering Students Association) u ICTSA (University of Malta ICT Students' Association). Malta kienet ikklassifikata fid-29 post fl-Indiċi tal-Innovazzjoni Globali fl-2024<ref>{{Ċita ktieb|titlu=Global Innovation Index 2024|url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2024/en/|lingwa=en}}</ref>. == Demografija == {{artiklu prinċipali|Demografija ta' Malta}} Il-popolazzjoni tal-gzejjer Maltin hi ta' madwar 500,000 ruħ. Hu mifhum li f'kull kilometru kwadru jgħixu madwar 1,400 ruħ. Malta tista' titqies bħala wieħed mill-iktar pajjiżi b'densità tal-popolazzjoni fid-dinja. '''<big>Lingwi</big>''' [[Stampa:Il-Kantilena.png|nofs|daqsminuri|[[Il Cantilena|Il-Kantilena]] ta' [[Pietru Caxaro]], l-eqdem test bil-[[Maltin|Malti]], seklu 15.]] Il-Malti huwa wieħed miż-żewġ lingwi kostituzzjonali ta' Malta u huwa meqjus bħala l-lingwa nazzjonali. It-tieni lingwa uffiċjali hija l-Ingliż u għalhekk il-liġijiet jiġu promulgati kemm bil-Malti kif ukoll bl-Ingliż. Madankollu, l-artikolu 74 tal-Kostituzzjoni jgħid li "jekk ikun hemm xi kunflitt bejn it-testi Malti u Ingliż ta' xi liġi, it-test Malti għandu jipprevali."<ref>{{Ċita web|url=http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8566|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20181001103554/http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8566|arkivju-data=2018-10-01|url-status=bot: unknown}}</ref> Fl-2022, l-Uffiċċju Nazzjonali tal-Istatistika ta’ Malta jgħid li 90 fil-mija tal-popolazzjoni Maltija għandha mill-inqas għarfien bażiku tal-Malti, 96 fil-mija tal-Ingliż, 62 fil-mija tat-Taljan, u 20 fil-mija tal-Franċiż. Dan l-għarfien mifrux tat-tieni lingwa jagħmel lil Malta wieħed mill-aktar pajjiżi multilingwi fl-[[Unjoni Ewropea]]. Studju li ġabar l-opinjoni pubblika dwar liema lingwa kienet “preferuta” skopra li 86 fil-mija tal-popolazzjoni ppreferew il-Malti, 12 fil-mija l-Ingliż, u 2 fil-mija t-Taljan. Stazzjonijiet tat-televiżjoni Taljani minn xandara bbażati fl-Italja, bħal Mediaset u RAI, jaslu Malta u jibqgħu popolari<ref>{{Ċita web|url=http://www6.gencat.cat/llengcat/noves/hm04primavera-estiu/a_badia2_3.htm|titlu=NOVES SL. SPRING-SUMMER 2004. A VIEW OF THE LINGUISTIC SITUATION IN MALTA (2)|data=2012-03-12|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120312145908/http://www6.gencat.cat/llengcat/noves/hm04primavera-estiu/a_badia2_3.htm|arkivju-data=2012-03-12|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_237.en.pdf|titlu=|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070128095746/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_237.en.pdf|arkivju-data=2007-01-28|url-status=bot: unknown}}</ref>. Il-[[Lingwa tas-Sinjali Maltija]] tintuża minn firmaturi f'Malta<ref>{{Ċita web|url=https://mlrs.research.um.edu.mt/resources/lsm|titlu=Dizzjunarju tal-Lingwa tas-Sinjali Maltija|sit=mlrs.research.um.edu.mt|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20241226161346/https://mlrs.research.um.edu.mt/resources/lsm|arkivju-data=2024-12-26|url-status=dead}}</ref>. '''<big>Reliġjon</big>''' [[Stampa:Statue of Saint Publius.jpg|nofs|daqsminuri|Statwa ta’ [[San Publju]]]] Ir-reliġjon predominanti f’Malta hija l-Kattoliċiżmu Ruman. It-tieni artiklu tal-Kostituzzjoni ta’ Malta jistabbilixxi l-Kattoliċiżmu Ruman bħala r-reliġjon tal-istat u huwa rifless ukoll f’diversi elementi tal-kultura Maltija, għalkemm hemm dispożizzjonijiet sodi għal-libertà tar-reliġjon. Hemm aktar minn 360 knisja f’[[Malta (gżira)|Malta]], [[Għawdex]], u [[Kemmuna]], jew knisja waħda għal kull 1,000 resident. Il-knisja parrokkjali hija l-punt fokali arkitettoniku u ġeografiku ta' kull belt u raħal Malti<ref>{{Ċita web|url=https://knisja.mt/|titlu=Home|sit=Arċidjoċesi ta' Malta|lingwa=mt-MT|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. Malta hija Sede Appostolika; l-Atti tal-Appostli (Atti 28) jirrakkonta kif [[San Pawl]] nawfraġ fil-gżira ta’ “Melite”, li ħafna studjużi Bibliċi jidentifikawha ma’ Malta, episodju datat madwar is-sena 60 AD. Jingħad li l-ewwel qaddis Malti, [[San Publju]]. saru l-ewwel isqof ta’ Malta. Aktar evidenza ta’ prattiċi u twemmin Insara matul il-perjodu tal-persekuzzjoni Rumana tidher f’katakombi li jinsabu taħt diversi siti madwar Malta, fosthom il-[[Katakombi ta’ San Pawl]]. Hemm ukoll numru ta’ knejjes tal-grotta, fosthom il-[[Santwarju tal-Madonna tal-Mellieħa|grotta tal-Mellieħa]], li hija [[Santwarju tat-Twelid tal-Madonna]] fejn, skont il-leġġenda, [[San Luqa]] pinġa ritratt tal-[[Santa Marija|Verġni Marija]]. Ilu post ta’ pellegrinaġġ mill-perjodu medjevali<ref>{{Ċita web|url=https://www.quddies.com.mt/churches/182/Madonna-tal-Mellieha/Mellieha|titlu=Madonna tal-Mellieha - Sanctuary - Mellieha, Malta|sit=www.quddies.com.mt|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. Għal sekli sħaħ, [[Knisja f’Malta|il-Knisja f’Malta]] kienet subordinata għad-[[Djoċesi ta’ Palermo]], ħlief meta kienet taħt Karlu ta’ Anjou, li ħatar isqfijiet għal Malta, kif għamlu – f’okkażjonijiet rari – l-Ispanjoli u wara, il-Kavallieri. Mill-1808 l-isqfijiet kollha ta’ Malta kienu Maltin. Il-qaddisin patruni ta’ Malta huma [[San Pawl]], [[San Publju]], u [[Sant’Agata]]. Għalkemm mhux patrun, [[San Ġorġ Preca]] huwa meqjum ħafna bħala t-tieni qaddis Malti kanonizzat wara [[San Publju]]. F’Malta hemm preżenti diversi ordnijiet reliġjużi [[Kattoliċi Rumani]] fosthom il-Ġiżwiti, Franġiskani, Dumnikani, Karmelitani u Little Sisters of the Poor. [[Stampa:The Beheading of Saint John-Caravaggio (1608).jpg|nofs|daqsminuri|''Il-Qtugħ tar-ras ta’ San Ġwann'', ta’ [[Caravaggio]]. Żejt fuq tila, 361 cm × 520 cm (142.13 in × 204.72 in). Oratorju tal-[[Konkatidral ta' San Ġwann|Kon-Katidral]].]] F’Malta teżisti minoranza konsiderevoli ta’ Kristjani Ortodossi tal-Lvant, li minnhom hemm 16,457, skont iċ-ċensiment tal-2021; għalkemm in-numru jista 'jinkludi wkoll Kristjani Ortodossi Orjentali, li mhumiex f'komunjoni ma' tal-ewwel. Hemm numru żgħir ta’ parroċċi li jappartjenu għal kull Knisja awtoċefali, tipikament waħda għal kull waħda. Hemm parroċċi Ortodossi [[Greċja|Griegi]], [[Russja|Russi]], [[Serbja|Serbi]], [[Rumanija|Rumeni]], u [[Bulgarija|Bulgari]] li jinsabu madwar Malta<ref>{{Ċita web|url=https://www.exarmalta.com/|titlu=Holy Patriarchal Exarchate of Malta -|sit=Holy Patriarchal Exarchate of Malta|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260105031816/https://www.exarmalta.com/|arkivju-data=2026-01-05|url-status=dead}}</ref>. Ħafna mill-kongreganti tal-knejjes Protestanti lokali mhumiex Maltin; il-kongregazzjonijiet tagħhom prinċipalment jiġbdu minn vacationers u irtirati Brittaniċi li jgħixu fil-pajjiż. Hemm ukoll knisja Avventista tas-Seba’ Jum f’[[Birkirkara]], u kongregazzjoni tal-Knisja Appostolika Ġdida mwaqqfa fl-1983 fi [[Gwardamanġa]]. Hemm madwar 600 Xhud taʼ Ġeħova. Il-Mormoniżmu huwa rappreżentat ukoll b’241 membru f’kongregazzjoni waħda fil-[[Mosta]]<ref>{{Ċita web|url=https://newsroom.churchofjesuschrist.org/facts-and-statistics/country/malta|titlu=Statistics and Church Facts {{!}} Total Church Membership|sit=newsroom.churchofjesuschrist.org|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html|titlu=MaltaToday|data=2015-10-16|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151016010540/http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html|arkivju-data=2015-10-16|url-status=bot: unknown}}</ref>. Il-popolazzjoni Lhudija ta’ Malta laħqet il-quċċata tagħha fil-Medju Evu taħt il-ħakma Normanna. Fl-1479, Malta u Sqallija ġew taħt il-ħakma Aragonese u d-Digriet tal-Alhambra tal-1492 ġiegħel lill-Lhud kollha jitilqu mill-pajjiż. Illum, hemm żewġ kongregazzjonijiet Lhud. Fl-2019 il-komunità Lhudija f'Malta ġabret madwar 150 persuna, ftit aktar mill-120 (li minnhom 80 kienu attivi) stmati fl-2003, u l-aktar anzjani. Ħafna fost il-ġenerazzjonijiet ġodda ddeċidew li joqgħodu barra, inkluż fl-Ingilterra u l-Iżrael. Il-biċċa l-kbira tal-Lhud Maltin kontemporanji huma Sefardi, madankollu, jintuża ktieb tat-talb Ashkenazi. Fl-2013 twaqqaf iċ-Ċentru Lhudi Chabad f’Malta<ref>{{Ċita web|url=http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html|titlu=MaltaToday|data=2015-10-16|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151016010540/http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html|arkivju-data=2015-10-16|url-status=bot: unknown}}</ref>. [[Stampa:Malta - Paola - Triq Kordin - Mosque 01 ies.jpg|nofs|daqsminuri|Ċentru Iżlamiku ta’ Malta]] Hemm moskea [[Iżlam|Musulmana]] waħda mibnija apposta, il-[[Moskea Mariam Al-Batool]], għalkemm hemm ukoll ftit moskej improvizzati li jinsabu fi djar Musulmani mifruxa madwar il-gżira. Mit-3,000 Musulmani stmati f’Malta, madwar 2,250 huma barranin, madwar 600 huma ċittadini naturalizzati, u madwar 150 huma Maltin imwielda fil-pajjiż. Il-Buddiżmu Zen u l-Fidi Baháʼí jippretendu madwar 40 membru. Fi stħarriġ li sar mill-Malta Today, il-maġġoranza assoluta tal-popolazzjoni Maltija taderixxi mal-Kristjaneżmu (95.2%) bil-Kattoliċiżmu Ruman bħala d-denominazzjoni ewlenija (93.9%); 4.5% tal-popolazzjoni ddikjaraw lilhom infushom jew atei jew agnostiċi, waħda mill-inqas ċifri fl-Ewropa. Skont stħarriġ tal-Ewrobarometru tal-2019, 83% tal-popolazzjoni identifikata bħala [[Kattolika Rumana]]. In-numru ta’ atei rdoppja mill-2014 għall-2018. Persuni mhux reliġjużi għandhom riskju akbar li jsofru minn diskriminazzjoni. Fl-edizzjoni tal-2015 tar-Rapport annwali dwar il-Libertà tal-Ħsieb mill-Unjoni Internazzjonali Umanista u Etika, Malta kienet fil-kategorija ta’ “diskriminazzjoni severa”. Fl-2016, wara t-tneħħija tal-liġi dwar id-dagħa, Malta ġiet mibdula għall-kategorija ta’ “diskriminazzjoni sistematika” (l-istess bħall-biċċa l-kbira tal-pajjiżi tal-UE)<ref>{{Ċita web|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20161209/local/malta-still-discriminating-against-the-non-religious-report.633311|titlu=Malta still discriminating against the non-religious - report - timesofmalta.com|data=2016-12-10|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20161210140814/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20161209/local/malta-still-discriminating-against-the-non-religious-report.633311|arkivju-data=2016-12-10|url-status=bot: unknown}}</ref>. == Malta fl-UE == Malta daħlet fl-Unjoni Ewropea (UE) fl-2004 fejn għandha sitt membri jirrapreżentawha. <ref name="EU"/> Fil-[[Kunsill tal-UE]], il-ministri tal-pajjiżi membri jiltaqgħu b'mod regolari biex jadottaw il-liġijiet tal-UE u jikkoordinaw il-politika ta' bejniethom. Il-laqgħat tal-Kunsill jattendu għalihom regolarment rappreżentanti mill-gvern ta' Malta, skont il-qasam ta' politika li jkun qed jiġi indirizzat.<ref name="EU"/> Il-Kunsill tal-UE m'għandux persuna waħda permanenti bħala President (bħal pereżempju l-Kummissjoni jew il-Parlament). Minflok, ix-xogħol jitmexxa mill-pajjiż li jkollu l-Presidenza tal-Kunsill, li jinbidel kull sitt xhur.<ref name="EU"/> Matul dawn is-sitt xhur, il-ministri mill-gvern ta' dak il-pajjiż jippresiedu u jgħinu jiddeterminaw l-aġenda tal-laqgħat tal-Kunsill f'kull qasam ta' politika, u jiffaċilitaw id-djalogu ma' istituzzjonijiet oħra tal-UE. Dati tal-Presidenza Maltija: Jan-Ġun 2017<ref name="EU"/> Il-Kummissarju nominat minn Malta għall-[[Kummissjoni Ewropea]] hi [[Helena Dalli]], li hi responsabbli għall-Ugwaljanza.<ref name="EU">{{ċita web|url=https://europa.eu/european-union/about-eu/countries/member-countries/malta_mt|titlu=Malta|sit=europa.eu|lingwa=mt}}</ref> Il-Kummissjoni hija rrappreżentata f'kull pajjiż tal-UE minn uffiċċju lokali, imsejjaħ "rappreżentanza".<ref name="EU"/> Malta għandha ħames rappreżentanti fil-[[Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew]]. Dan il-korp konsultattiv – li jirrappreżenta lil dawk li jħaddmu, il-ħaddiema u gruppi oħra ta' interess – huwa kkonsultat dwar il-liġijiet proposti, biex ikun hemm idea aħjar tal-bidliet possibbli tas-sitwazzjonijiet soċjali u tax-xogħol fil-pajjiżi membri.<ref name="EU"/> Malta għandha rappreżentant wieħed fil-[[Kumitat Ewropew tar-Reġjuni]], l-assemblea tal-UE tar-rappreżentanti reġjonali u lokali. Dan il-korp konsultattiv jiġi kkonsultat dwar il-liġijiet proposti, biex jiżgura li dawn il-liġijiet iqisu l-perspettiva minn kull reġjun tal-UE.<ref name="EU"/> Malta tikkomunika wkoll mal-istituzzjonijiet tal-UE permezz tar-rappreżentanza permanenti tagħha fi [[Brussell]]. L-"ambaxxata għall-UE" ta' Malta, il-kompitu ewlieni tagħha hu li tiżgura li l-interessi u l-politiki tal-pajjiż huma segwiti b'mod effettiv kemm jista' jkun fl-UE.<ref name="EU"/> L-ammont li jħallas kull pajjiż tal-UE fil-baġit tal-UE huwa kkalkulat b'mod ġust, skont il-mezzi. Aktar ma tkun b'saħħitha l-ekonomija tal-pajjiż, akbar hi l-kontribuzzjoni finanzjarja. L-għan tal-baġit tal-UE mhuwiex li jipprova jqassam mill-ġdid il-ġid, iżda pjuttost li jiffoka fuq il-ħtiġijiet tal-Ewropej b'mod ġenerali. <ref name="EU"/> Ċifri tal-2018 għal Malta: <ref name="EU"/> * Nefqa totali tal-UE f'Malta – € 0.156 biljun (ekwivalenti għal 1.38% tal-ekonomija ta' Malta) * Kontribuzzjoni totali għall-baġit tal-UE – € 0.102 biljun (ekwivalenti għal 0.91% tal-ekonomija ta' Malta) Il-flus imħallsa fil-baġit tal-UE minn Malta jgħinu biex jiġu ffinanzjati programmi u proġetti fil-pajjiżi kollha tal-UE – bħall-bini ta' toroq, is-sussidjar ta' riċerkaturi u l-ħarsien tal-ambjent.<ref name="EU"/> == Ara wkoll == * [[Irħula ta' Malta]] * [[Parroċċi ta' Malta]] * [[Lista tal-għasafar ta' Malta]] * [[Flora ta' Malta]] * [[Fortifikazzjonijet ta' Żmien l-Ingliżi f'Malta]] * [[Fortifikazzjonijiet ta' Żmien il-Kavallieri f'Malta]] * [[Muniti tal-ewro ta' Malta]] * [[Nies prominenti Maltin]] * [[Kolonja ta' Malta]] * [[Stat ta' Malta]] == Referenzi == {{referenzi|2}} == Ħoloq Esterni == === Gvern === {{Commonscat}} * [http://www.gov.mt/ Sit uffiċjali tal-gvern Malti] * [https://web.archive.org/web/20130926165007/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-m/malta.html Kap tal-Istat u l-Membri tal-Kabinett] * [http://www.afm.gov.mt/ Sit uffiċjali tal-Forzi Armati ta' Malta] * [http://www.mepa.org.mt/ L-Awtorità tal-Ambjent u l-Ippjanar] * [https://web.archive.org/web/20091026055425/http://victorcauchi.fortunecity.com/EuCmp/lex/lexindex.htm Liġijiet ta' Malta] – Taqsira ta' liġijiet prinċipali u glossarju ta' xi termini ;Aħbarijiet * [http://www.timesofmalta.com/ The Times of Malta] * [https://web.archive.org/web/20121110123848/http://www.maltatoday.com.mt/en/home Malta Today] * [http://www.independent.com.mt/ The Malta Independent] * [http://www.inewsmalta.com/ iNewsMalta] * [https://web.archive.org/web/20140103172519/http://www.maltastar.com/ MaltaStar] * [http://www.newsbook.com.mt/ Newsbook] * [http://www.maltarightnow.com/ MaltaRightNow] ;Vjaġġar * [http://www.visitmalta.com/ Sit uffiċjali tal-Awtorità tat-Turiżmu] * [[wikivoyage:Malta|Gwida għall-ivjaġġar għal Malta]] fuq Wikivjaġġar * (en) [https://web.archive.org/web/20090909013026/http://malta.world-travel.com.mt/ Malta Travel Guide] patronized by Malta Tourism Authority ;Oħrajn * [https://web.archive.org/web/20151016010540/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mt.html Malta] fuq il-[[CIA World Factbook|Ktieb tal-Fatti tad-Dinja]] {{Repubblika ta' Malta}} {{Pajjiżi tal-Unjoni Ewropea}} {{Ewropa}} {{Pajjiżi tal-Commonwealth}} {{Awtorità}} [[Kategorija:Stati membri tal-Unjoni Ewropea]] [[Kategorija:Pajjiżi gżejjer]] [[Kategorija:Repubbliki]] [[Kategorija:Gżejjer Mediterranji]] [[Kategorija:Commonwealth tan-Nazzjonijiet]] [[Kategorija:Malta]] [[Kategorija:Pajjiżi stabbiliti fl-1974]] apfztuomu80p10m78zt3w6ksdgp0d09 333910 333909 2026-11-10T06:22:21Z Susannah Camilleri (Med.tv) 222 Our Lady of Sorrows Street, Malta, PTA1420 29245 /* Med.tv Susannah Camilleri Cornerline, Triq Dun Karm, Birkirkara BKR 9039, Malta */ 333910 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_nattiv = Repubblika ta' Malta<br />''Republic of Malta'' |isem_komuni = Malta |stampa_bandiera = Flag of Malta.svg |stampa_emblema = Coat of arms of Malta.svg |stampa_mappa = Location Malta EU Europe.png |deskrizzjoni_mappa = Lokazzjoni ta' Malta (aħdar skur) <br /> – fi ħdan l-[[Unjoni Ewropea]] (aħdar ċar) fil-[[Ewropa|kontinent Ewropew]] (griż skur) <br /> |ħolqa_bandiera = Bandiera ta' Malta |ħolqa_emblema = Emblema ta' Malta |ħolqa_demografija = Demografija ta' Malta |mottu_nazzjonali =''Virtute et constantia'' <Br>(Qawwa u persistenza) |innu_nazzjonali = ''[[L-Innu Malti]]'' [[Stampa:Malta National Anthem.ogg|nofs]] |lingwi_uffiċjali = [[Lingwa Maltija|Malti]] u [[Lingwa Ingliża|ingliż]] |gruppi_etniċi = [[Maltin]] |kapitali = [[Valletta]] |latd=35 |latm=53 |lats=42 |latNS=N |lonġd=14 |lonġm=30 |lonġs=36 |lonġEW=E |l-ikbar_belt = [[San Pawl il-Baħar]] |tip_gvern = [[Repubblika parlamentari]] |titlu_kap1 = [[President ta' Malta|President]] |titlu_kap2 = [[Prim Ministru ta' Malta|Prim Ministru]] |isem_kap1 = [[Myriam Spiteri Debono]] |isem_kap2 = [[Robert Abela]] |data_sħubija_UE = 1 ta' Mejju, 2004 |poż_erja = 200 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |erja_km2 = 316 |erja_mi_kw = 121 |perċentwal_ilma = 0.001 |sena_stima_popolazzjoni = 2019 |stima_popolazzjoni = 514,564 |poż_stima_popolazzjoni = 173 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |ċensiment_popolazzjoni = 404,962¹ |sena_ċensiment_popolazzjoni = 2011 |densità_popolazzjoni_km2 = 1,633 <!--2019--> |densità_popolazzjoni_mi_kw = 4,229.5 |poż_densità_popolazzjoni = 4 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |sena_PGD_PSX = 2019 |PGD_PSX = $11.260&nbsp;biljun<ref name=imf2>{{ċita web |titlu=Malta |sit=International Monetary Fund |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=66&pr.y=3&sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=181&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |data-aċċess=2013-04-17 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150324055128/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=66&pr.y=3&sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=181&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |arkivju-data=2015-03-24 |lingwa=en}}</ref> |poż_PGD_PSX = 125 |PGD_PSX_per_capita = $27,022<ref name=imf2/> |poż_PGD_PSX_per_capita = 32 |sena_IŻU = 2019 |IŻU = {{profitt}}0.895<ref name=HDI>{{ċita rapport |titlu=Human Development Report 2013 - The Rise of the South: Human Progress in a Diverse World |pubblikatur=United Nations Development Programme |data=2013 |isbn=978-92-1-126340-4 |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130319002613/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf |arkivju-data=2013-03-19 |lingwa=en}}</ref> |poż_IŻU = 28 |kategorija_IŻU = <span style="color:#090;">għoli ħafna</span> |tip_sovranità = Indipendenza |avveniment_stabbilit1 = mir-[[Renju Unit]] |data_stabbilit1 = 21 ta' Settembru, 1964 |avveniment_stabbilit2 = Repubblika |data_stabbilit2 = 13 ta' Diċembru, 1974 |avveniment_stabbilit3 = Ħelsien |data_stabbilit3 = 31 ta' Marzu, 1979 |valuta = [[Ewro]] ([[Simbolu tal-Ewro|€]])²[[Lista ta' banek f'Malta|Banek]] |kodiċi_valuta = EUR |żona_ħin = [[Ħin tal-Ewropa Ċentrali|CET]] |differenza_ħku = +1 |żona_ħin_legali = [[Ħin tas-sajf tal-Ewropa Ċentrali|CEST]] |differenza_żona_ħin_legali = +2 |cctld = [[.mt]]³ |kodiċi_telefoniku = 356 |sena_PGD_nominali = 2019 |PGD_nominali = $16,476&nbsp;biljun<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali = 125 |PGD_nominali_per_capita = $32,021<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali_per_capita = 32 |noti = ¹ Il-popolazzjoni totali tinkludi wkoll lir-residenti barranin. Il-popolazzjoni ta' residenti Maltin fl-2004 kien ta' madwar 389,764. Kull data uffiċjali ta' popolazzjoni hi pprovduta mill-Uffiċċju Nazzjonali tal-Istatistika (NSO).<ref>{{ċita rapport |awtur=National Statistics Office |titlu=Census of Population and Housing 2005: Preliminary Report |data=2006 |url=http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1653 |isbn=978-99909-73-38-9 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070311025208/http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1653 |arkivju-data=2007-03-11 |lingwa=en}}</ref><br />²Qabel l-2008: [[Lira Maltija]]<br />³ Ukoll [[.eu]], li hi maqsuma flimkien mal-istati membri l-oħra tal-[[Unjoni Ewropea]]. |leġislatura=[[Kamra tad-Deputati ta' Malta]]}} '''Malta''', magħrufa uffiċjalment bħala r-'''Repubblika ta' Malta,''' hija repubblika indipendenti, kostituzzjonali, żviluppata fl-[[Unjoni Ewropea]].<ref>{{ċita web |url=http://www.traveltips24.com/European_Microstates.htm |titlu=European Microstates |sit=TravelTips24.com |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090523094108/http://www.traveltips24.com/European_Microstates.htm |arkivju-data=2009-03-23 |lingwa=en}}</ref><ref>{{ċita rivista |kunjom1=Sultana |isem1=Ronald G. |titlu=Career guidance in Malta: A Mediterranean microstate in transition |rivista=International Journal for the Advancement of Counselling |volum=20 |paġni=3-15 |data=1998 |doi=10.1023/A:1005386004103 |lingwa=en}}</ref><ref>{{ċita web |url=http://www.environmentalgraffiti.com/offbeat-news/the-microstate-environmental-world-cup-malta-vs-san-marino/613 |titlu=The Microstate Environmental World Cup: Malta vs. San Marino |sit=EnvironmentalGraffiti.com |data=2007-12-15 |arkivju-url= |arkivju-data=2008-02-16 |lingwa=en}}</ref> Il-pajjiż jikkonsisti minn [[arċipelagu]] ta' seba' gżejjer li jinsabu fil-[[Baħar Mediterran]], u meqjus pajjiż parti mill-[[Ewropa t'Isfel]], 80 km mill-kosta ta' [[Sqallija]] (l-[[Italja]]), 288 km fil-Lvant tat-[[Tuneżija]] u 300 km fit-Tramuntana tal-[[Libja]]. Dawn il-gżejjer igawdu minn klima Mediterranja.<ref>{{ċita web |titlu=Malta: Geography |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/#geographyhttps://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mt.html |data-aċċess=2021-03-30 |lingwa=en |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210402195116/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/#geographyhttps://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mt.html |arkivju-data=2021-04-02 |url-status=dead }}</ref><ref>{{ċita web |titlu=Il-Gżejjer Maltin |url=https://www.gov.mt/mt/About%20Malta/Pages/il-Gzejjer%20Maltin.aspx |sit=gov.mt |lingwa=mt}}</ref> Matul l-[[storja|istorja]], il-pożizzjoni ta' Malta fil-Baħar Mediterran dejjem ġiet meqjusa t'importanza strateġika.<ref>{{ċita web |url=http://home.wanadoo.nl/bezver/introduc.html |sit=A History of Malta |titlu=A History of Malta - Introduction |data-aċċess=2008-02-06 |lingwa=en}}</ref> Minħabba f'hekk, bosta nazzjonijiet u qawwiet militari, fosthom il-[[Feniċi]], il-[[Kartaġiniżi]], ir-[[Imperu Ruman|Rumani]], l-[[Għarab]], ir-rejiet u l-imperaturi ta' [[Spanja]], il-[[Kavallieri ta' San Ġwann]], il-[[Franza|Franċiżi]] u l-[[Renju Unit|Brittaniċi]], ħakmu lil Malta. Fl-1964, Malta kisbet l-indipendenza tagħha mir-Renju Unit u mill-ewwel ġiet aċċettata bħala membru tan-[[Ġnus Magħquda|Nazzjonijiet Uniti]]. Għaxar snin wara, fl-1974, Malta saret Repubblika imma Malta żammet l-istatus tagħha bħala membru tal-[[Commonwealth tan-Nazzjonijiet|Commonwealth]]. Fl-2004, Malta saret membru tal-Unjoni Ewropea. Fl-2008, Malta bdiet tuża l-[[ewro]] bħala l-munita tagħha. Il-lingwa ewlenija hija l-[[Lingwa Maltija|Malti]], ilsien li ġej kemm mis-[[Semitiku]] u r-[[Lingwa Latina|Rumanz]]. Illum dan l-ilsien tħallat ħafna bi kliem li ġej mill-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]. L-[[Storja ta' Malta|istorja ta' Malta]] tmur lura daqs 7,000 sena. It-[[Tempji Megalitiċi ta’ Malta u Għawdex|Tempji Megalitiċi]] li jmorru lura daqs 5,500 sena huma rikonoxxuti mill-[[UNESCO]] bħala [[Sit ta’ Wirt Dinji|Wirt Dinji]].<ref name=Unesco>{{ċita web |titlu= Megalithic Temples of Malta |url= http://whc.unesco.org/en/list/132 |sit=UNESCO |lingwa=en |data-aċċess=2009-09-28}}</ref> Ma' dawn, il-UNESCO tirrikonoxxi wkoll il-[[Valletta|Belt Valletta]] u l-[[Ipoġew ta’ Ħal Saflieni|Ipoġew ta' Ħal Saflieni]] bħala Siti ta' Wirt Dinji.<ref>{{ċita web |url=http://www.bradshawfoundation.com/malta/ |titlu=The Prehistoric Archaeology of the Temples of Malta |sit=BradshawFoundation.com |data-aċċess=2009-04-28 |lingwa=en }}</ref><ref>{{ċita web |url=https://otsf.org/otsf-in-malta |titlu=OTSF in Malta |sit=The OTS Foundation for Neolithic Studies |data-aċċess=2009-04-28 |lingwa=en |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201205171731/https://otsf.org/otsf-in-malta |arkivju-data=2020-12-05 |url-status=dead }}</ref><ref>{{ċita ktieb |editur-kunjom1=Cilia |editur-isem1=Daniel |titlu=Malta Before History: The World's Oldest Free-Standing Stone Architecture |data=2004 |pubblikatur=Miranda Publishers |isbn=9789990985085 |lingwa=en}}</ref> Skont l-[[Atti tal-Appostli]], Kap. 28, fis-sena 60 W.K., wara li l-bastiment li kien qed jivvjaġġa fuqu nkalja fuq il-kosta ta' Malta, [[Pawlu minn Tarsu|San Pawl]] qatta' tliet xhur jgħix fuq il-gżira. Il-kitba fit-[[Testment il-Ġdid]] ma ssemmi xejn li San Pawl ikkonverta lill-[[Maltin]] għall-[[Kristjaneżmu|Kristjaneżimu]]. Biss, dan seta' ġara minħabba l-fatt li l-Maltin raw il-qawwa ta' dan il-bniedem meta ħelisha mill-għarqa kif ukoll mill-gidma velenuża tal-lifgħa u San Pawl seta' daħal f'widen il-Maltin wara li kien ukoll fejjaq lill-Missier Pubbliju, il-Gvernatur Ruman ta' Malta. Fl-Atti tal-Appostli lanqas ma jissemma li San Pawl għamel lil Pubbliju bħala l-ewwel Isqof ta' Malta. L-eqdem provi tal-eqdem komunità Nisranija f'Malta ġejjin minn xi katakombi li tħaffru u ntużaw xi ftit mijiet ta' snin wara il-miġja ta' San Pawl. Il-[[belt kapitali]] ta' Malta hi l-Belt Valletta. Il-lingwi uffiċjali tal-pajjiż huma l-Malti u l-Ingiż, u dawn it-tnejn ħadu post it-[[Lingwa Taljana|Taljan]] fl-1935. Malta għandha konnessjoni qawwija mal-[[Knisja Kattolika|Kattoliċiżmu Ruman]], li għadu r-[[reliġjon]] uffiċjali u l-aktar wieħed ipprattikat f'Malta. == Etimoloġija == Id-definizzjoni tal-kelma '[[etimoloġija]]' tista' tiġi deskritta bħala l-istudju tal-oriġini preċiża tal-kliem semantiku (tifsir) preżenti f'lingwa. L-oriġini tat-terminu "Malta" hu inċert u l-varjazzjoni moderna hi derivata mil-lingwa Maltija. L-isem x'aktarx ġej mill-[[Lingwa Griega Antika|Grieg]] μέλι (''meli'') ('għasel'). Il-Griegi kienu jsejħu lill-gżira Μελίτη (''Melite'') li tfisser "għasel" jew "għasel ħelu" possibbilment minħabba l-produzzjoni ta' kwalità tal-għasel bnin Malti. Speċi endemika ta' [[Naħla|naħal]] tgħix f'din il-gżira.<ref>{{ċita aħbar |kunjom1=Manduca |isem1=Julian |url=http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |pubblikatur=Malta Today |titlu=Controversy over unique Maltese bee population |data=2003-06-29 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20030823104545/http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |arkivju-data=2003-08-23 |lingwa=en}}</ref> == Storja == {{artiklu prinċipali|Storja ta' Malta}} === [[Preistorja|Il-Preistorja]] === L-ewwel abitazzjoni tal-Gżejjer Maltin tmur lura għal madwar is-sena 6500 [[Ante Christum natum|Q.K]]. bil-wasla ta' kaċċaturi [[Mesolitiku|Mesolitiċi]] li probabbilment oriġinaw minn Sqallija. Dan nistgħu narawh minn skoperti mmexxija mill-arkeologa Eleanor Scerri f'Għar tal-Latnija fejn sabu fdalijiet ta' fuklari, għodod tal-ġebel u diversi tipi ta' għadam tal-annimali. Għall-ħabta ta' madwar il-5400 Q.K. waslu f'Malta bdiewa [[Neolitiku|Neolotiċi]] minn Sqallija. Għal mijiet ta' snin dawn kienu jgħixu fi kmamar żgħar bħal giren u fl-għerien. Minn dawn il-bdiewa twieldu bennejja [[Megalitiku|Megalitiċi]] li bnew it-tempji Megalitiċi minn madwar it-3800 sal-2800 Q.K. Malta ġiet diżabitata għal bosta żmien sakemm mbagħad waslu nies ta' [[Żmien il-Bronż]] u abitaw il-gżejjer minn madwar l-2000 sas-750 Q.K. === Il-Feniċi, il-Kartaġiniżi u r-Rumani === Warajhom ġew kummerċjanti Feniċi li kkonoloizzaw lil Malta qrib it-800 Q.K taħt l-isem Ann jew Għonan (𐤀𐤍𐤍‎, ʾNN). Wara l-waqa ta' Feniċja fit-332 Q.K., Malta ġiet taħt [[Kartaġni]] fejn matul dan iż-żmien in-nies f'Malta kkultivaw primarjament iż-żebbuġ u l-ħarrub. Fil-bidu tat-Tieni [[Gwerer Puniċi|Gwerra Punika]] (218 Q.K.), il-gżejjer Maltin waqgħu f'idejn ir-Rumani li għamlu lil Malta u lil [[Għawdex]] muniċipalitajiet. Iżda, f'dan iż-żmien l-influenza Punika baqgħet preżenti f'Malta kif nistgħu naraw miċ-Ċippi ta' Melqart. Meta l-[[Imperu Ruman]] inqasam fi tnejn, Malta għaddiet f'idejn l-Imperu Ruman tal-Punent fit-395. Matul il-waqgħa ta' dan l-Imperu, Malta għaddiet minn bosta ħakmiet differenti waqt l-hekk imsejjaħ Żmien il-Migrazzjoni. Mill-454 sal-464 Malta nħakment mill-Vandali u wara l-464 mill-Ostrogoti. Fil-533, il-gżejjer ġew taħt l-Imperu Ruman tal-Lvant iġifieri l-Imperu Biżantin permezz ta' Belisarius u baqgħet sat-870 fejn ġiet involuta fil-Gwerer bejn l-Għarab u l-Biżantini. === L-Għarab === Fit-870 l-Għarab tad-dinistà Aglabida invadew u ħakmu Malta ħallewha diżabitata sakemm għaddiet minn risistemazzjoni mill-Għarab ta' Sqallija qrib l-1048 fejn din id-distinità laħqet inħakmet taħt id-distinità Fatimida. I-Revoluzzjoni Agrikula Għarbija introduċiet tisqija ġdida, il-qoton, u xi tipi ta' frott. L-lingwa [[Għarbi Sqalli|Sikulo-Għarbija]] ukoll ġiet adettata minn Sqallija li evenwalment evolviet fil-lingwa Maltija. F'dan i-żmien l-Għarab xerrdu t-twemmin [[Iżlam|Iżlamiku]] fost il-Maltin u ta' dan hemm xhieda fl-oqbra Musulmani li nstabu qrib id-Domus Rumana fir-[[Rabat (Malta)|Rabat]]. === Il-Kuruna ta' Aragona === Fl-1091, [[Ruġġieru I ta' Sqallija|il-Konti Ruġġieru]] żbarka Malta b'qawwa militari biex juri l-kobor u s-sovranità tiegħu bħala l-mexxej ta' Malta. Biss hu ma għamel xejn biex ibiddel l-amministrazzjoni Għarbija-Musulmana. Kien fi żmien ir-renju tat-tifel tiegħu, [[Ruġġieru II]], li f'Malta beda jseħħ xi ċaqliq fl-amministrazzjoni influwenzata jew immexxija minn Sqallija. Bil-mod il-mod, l-influwenza tar-renju l-ġdid fi Sqallija u ta' dawk li ġew wara bdiet kulma jmur tinħass, u sal-aħħar tas-seklu ħdax bdiet dieħla sew f'Malta il-kultura Ewropea u t-twemmin Nisrani. Fis-sekli ta' wara u sa ma ġie l-[[Ordni Militari Sovran ta' Malta|Ordni ta' San Ġwann]], Malta ngħatat kemm-il darba mir-Re ta' Spanja lil diversi nies ta' poter li kienu jgħinuh jew finanzjarjament jew inkella militarment. Fl-1492 b'ordni tar-Re Ferdinandu u r-Reġina Isabella, tkeċċew minn Malta l-aħħar nies ta' twemmin Għarbi kif ukoll dawk ta' twemmin [[Ġudaiżmu|Lhudi]]. === [[Ordni ta' San Ġwann|L-Ordni ta' San Ġwann]] === Fl-1530, il-gżejjer Maltin ingħataw lill-Ordni ta' San Ġwann mill-Imperatur [[Karlu V]]. Dawn il-Kavallieri ta' [[demm]] nobbli kienu qed ifittxu art ġdida wara li kienu tkeċċew minn [[Rodi (belt)|Rodi]] mis-Sultan [[Imperu Ottoman|Ottoman]] fl-1522. Meta l-Ordni wasal Malta, il-popolazzjoni tal-Gżejjer Maltin kienet tlaħħaq madwar 20,000 ruħ. Bosta kienu jgħixu fl-[[Mdina|Imdina]], fir-Rabat u fl-irħula ż-żgħar mxerrda ma' Malta u Għawdex. L-Ordni ddeċida li juża l-Forti ta' Sant'Anġlu bħala l-kwartier il-ġdid tiegħu minn fejn imexxi, u r-raħal iż-żgħir tal-[[Birgu]] bħala l-post fejn bosta mill-Kavallieri setgħu jgħixu fi djar separati skont l-ilsien tagħhom. Din l-għażla saret minħabba li l-Ordni kellu x-xwieni tiegħu x'jieħu ħsieb għax dawn kienu importanti bħala servizz ta' komunikazzjoni u utli biex ikunu impurtati f'Malta oġġetti essenzjali. Wara xi ftit żmien, l-Ordni beda jsaħħaħ xi swar kemm ta' Sant'Anġlu kif ukoll madwar il-Birgu. Fuq l-[[L-Isla|Isla]] ttella' l-Forti San Mikiel. Matul is-snin ta' wara, l-attakki tal-furbani Musulmani ma naqsu xejn, u fl-1551, Dragut attakka l-ewwel il-Birgu, imbagħad l-Imdina u wara salpa lejn Għawdex fejn minn hemm kaxkar il-popolazzjoni kollha għal fuq il-bastimenti bħala [[Skjavitù|skjavi]]. Fl-1565, seħħ l-[[Assedju l-Kbir]] hekk kif fit-18 ta' Mejju qawwiet militari Ottomani żbarkaw f'[[Marsaxlokk]] u ħadu posthom f'diversi lokalitajiet strateġiċi madwar il-[[Il-Port il-Kbir|Port il-Kbir]]. Dan l-Assedju dam sejjer sat-8 ta' Settembru, meta l-armata Ottomana ddeċidiet li ssalpa lura minn fejn ġiet. Il-ġurnata tar-rebħa tal-Ordni u l-Maltin fuq l-armata Ottomana għadha sal-lum titfakkar kull sena u hi meqjusa bħala festa nazzjonali. Dan il-jum fil-fatt hu magħruf bħala ''Jum il-Vitorja''. Din ir-rebħa ġiegħlet lil [[Jean Parisot de la Valette|Gran Mastru La Valette]] u l-Kavallieri tal-Ordni jifhmu li issa li ddifendew lilhom infushom u lil Malta u li rebħu l-battalja għandhom iħarsu lejn il-gżejjer Maltin bħala r-residenza l-ġdida tagħhom b'mod permanenti. Dlonk La Valette ordna li tinbena belt ġdida ffortifikata fuq l-Għolja Xiberras. Din il-belt setgħet tiddefendi l-Port il-Kbir, dak ta' [[Port ta’ Marsamxett|Marsamxett]] u l-ibliet tal-madwar. Din il-belt il-ġdida ngħatat l-isem tal-Gran Mastru fundatur tagħha u saret il-belt kapitali ta' Malta. === Il-Franċiż === L-Ordni dam Malta sal-1798 meta mbagħad kellu jċedi għall-qawwa militari u r-rieda ta' [[Napuljun Bonaparte|Napuljun]] hekk kif dan wasal Malta fid-9 ta' Ġunju. Fit-2 ta' Settembru ta' wara, il-Maltin qamu kontra l-[[Malta taħt il-Franċiżi|Franċiżi]] u bdew imblokk militari kontra t-truppi barranin li kellhom jissakkru wara s-swar tal-Belt u t-Tlett Ibliet tal-Kottonera. Bl-għajnuna tat-truppi Brittaniċi li Nelson stazzjona kemm fuq l-art kif ukoll bil-bastimenti Brittaniċi li żammew l-imblokk minn fuq il-baħar qrib il-kosta, wara sentejn il-Franċiżi kellhom iċedu l-armi u tkeċċew minn Malta. Il-Patt ta' Paċi li sar, kien iffirmat bejn il-Franċiżi u l-Brittaniċi, għax il-Maltin ma tħallewx jipparteċipaw f'dan il-ftehim. === L-Imperu Brittaniku === B'hekk Malta waqgħet taħt amministrazzjoni ta' 'protettorat' taħt il-Gran Brittanja. Sir Alexander John Ball sar l-ewwel Kummissarju Ċivili. Fl-1814, bħala parti mit-Trattat ta' Pariġi, Malta uffiċjalment saret tagħmel parti mill-[[Imperu Brittaniku|Imperu Brittanniku]] biex b'hekk saret bażi navali ta' importanza kbira għall-Gran Brittanja fil-[[Baħar Mediterran|Mediterran]]. Dan ir-rwol baqa' dejjem importanti kemm fis-seklu 19 kif ukoll fis-seklu 20. Malta kellha rwol importanti ħafna fit-[[Tieni Gwerra Dinjija]], minħabba li kienet fuq ir-rotta strateġika u importanti tal-Forzi tal-Assi, bejn l-[[Italja]] u t-Tramuntana tal-[[Afrika]], fejn Rommel kien qed jieħu l-artijiet minn taħt idejn l-għadu. Malta sofriet aktar minn 3,000 attakk mill-ajru, għall-ewwel mill-Qawwa Ajrunawtika Taljana u mbagħad mill-Fliegerkorps [[Ġermanja|Ġermaniż]] li kien stazzjonat fi Sqallija. === L-Indipendenza === Malta ngħatat l-indipendenza tagħha fil-21 ta' Settembru 1964, b'arranġament li kien iħalli l-flotta Brittanika tibqa' tuża lil Malta bħala bażi navali - dan biex jagħti n-nifs lill-Gvern Malti jibni l-ekonomija l-ġdida b'mod kummerċjali u liberu u mhux aktar ibbażata fuq il-preżenza militari tal-Brittaniċi. Dan il-ftehim iġġedded fl-1971 u l-Flotta Navali Rjali Brittanika baqgħet tuża lil Malta bħala bażi militari sal-31 ta' Marzu 1979. Malta baqgħet membru tal-[[Commonwealth tan-Nazzjonijiet|Commonwealth]] u saret Repubblika fl-1974. F'referendum li sar f'April 2003, il-votanti wrew ir-rieda tagħhom li Malta tidħol fl-Unjoni Ewropea, biex b'hekk Malta saret membru sħiħ fl-1 ta' Mejju 2004. == Lingwa == {{artiklu prinċipali|Lingwa Maltija}} [[Stampa:Malta - Zurrieq - Triq il-Belt Valletta 01 ies.jpg|nofs|daqsminuri|Sinjal tat-triq fiż-[[Żurrieq]] ]] Illum il-Malti stabbilit u meqjus bħala l-lingwa franka tal-poplu Malti waqt li l-Ingliż fl-istess ħin jaqsam mal-Malti l-istat ta' lingwa uffiċjali. Il-lingwa Maltija tmur lura lejn l-aħħar parti tad-disa' seklu għall-ħabta tat-870 W.K. meta l-Għarab invadew lil Malta. L-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]] baqa' jinfluwenza lill-Malti għal bosta sekli, kif naraw mill-''[[Cantilena]]'' ta' [[Pietru Caxaro]] li nkitbet lejn l-aħħar kwart tas-seklu ħmistax. Il-kliem kollu ta' din il-[[poeżija]], ħlief għal kelma waħda, huma kollha kliem li ġejjin mill-Għarbi. Aktar ma għadda ż-żmien, it-Taljan u l-Isqalli bdew jinfluwenzaw il-vokabularju li l-Maltin kienu jużaw. [[Mikiel Anton Vassalli]] (1764-1829) jgħid li l-Malti ta' madwar il-Port kien difettuż għax bosta minnu kien kliem li ġej mit-Taljan. Mas-seklu dsatax ħafna kliem Taljan kien stabbilixxa ruħu sew. Mal-ewwel deċennji tas-seklu għoxrin daħlu ħafna kliem fl-ilsien Malti tant li meta wieħed jifli r-riklami fil-kotba ta' dak iż-żmien, insibu li bosta termini bdew ikunu bl-Ingliż. Fl-1935, l-Ingliż u l-Malti ħadu post it-Taljan b'mod uffiċjali. Ironikament, kien fiż-żmien li l-Brittaniċi kienu bdew jitilfu, lejn l-aħħar tas-snin ħamsin u tas-snin sittin, li l-interess f'Malta lejn l-Ingliż beda jikber b'pass aktar mgħaġġel u sar l-aktar ilsien barrani studjat fl-iskejjel. Dan anki minħabba l-ħtieġa ta' bosta eluf ta' Maltin li xtaqu jemigraw lejn pajjiżi u kontinenti fejn l-Ingliż kien mitkellem. Il-ħajra lejn l-ilsien Ingliż kompliet kibret aktar u aktar meta l-films u l-[[mużika]] kif ukoll il-qari tal-kotba u r-rivisti Ingliżi u [[Stati Uniti|Amerikani]] kienu saru aktar popolari fost il-Maltin. == Festi nazzjonali == Dawn huma l-ħames festi nazzjonali ċċelebrati f'Malta: * [[Jum il-Ħelsien (Malta)|Jum il-Ħelsien]] (31 ta' Marzu 1979) * [[Is-Sette Giugno|Sette Giugno]] (7 ta' Ġunju 1919) * [[Jum il-Vitorja]] (8 ta' Settembru 1565 u 8 ta' Settembru 1943) * [[Jum l-Indipendenza (Malta)|Jum l-Indipendenza]] (21 ta' Settembru 1964) * [[Jum ir-Repubblika (Malta)|Jum ir-Repubblika]] (13 ta' Diċembru 1974) Uħud minn dawn il-festi huma marbuta ma' diversi tradizzjonijiet, fosthom ir-[[Regatta Nazzjonali Maltija|regatta]] fil-Port il-Kbir nhar [[Jum il-Ħelsien (Malta)|Jum il-Ħelsien]] u [[Jum il-Vitorja]]. Minbarra dawn il-ħames festi, hemm ukoll għadd ta' festi pubbliċi marbuta mar-reliġjon u t-tradizzjonijiet li ssawru magħhom. Fosthom insibu l-[[Imnarja]] (29 ta' Ġunju), [[Santa Marija]] (15 ta' Awissu), il-miġja ta' San Pawl f'Malta (10 ta' Frar) u l-festa tal-Immakulata Kunċizzjoni ([[8 ta' Diċembru]]). == Med.tv Susannah Camilleri Cornerline, Triq Dun Karm, Birkirkara BKR 9039, Malta == Med.tv: Explore the Mediterranean Like Never Before. Med.tv is your ultimate gateway to the Mediterranean's vibrant culture, fascinating history, thriving business landscape, breathtaking travel destinations, and stunning natural beauty. Whether you're an avid traveller, a business professional, or simply captivated by the charm of this region, Med.tv offers an immersive experience that brings the Mediterranean to life. A Journey Through the Mediterranean From the sun-drenched shores of Greece to the rolling hills of Tuscany, and from the vibrant traditions of the Middle East to the cosmopolitan cities of Spain, Med.tv offers a closer look at this extraordinary region. Our diverse content caters to every interest: Travel & Tourism - Explore iconic destinations, hidden gems, and cultural festivals. Whether seeking historic landmarks or seaside escapes, Med.tv is your guide. Culture & Heritage - Discover centuries of Mediterranean history through art, architecture, music, and traditions with exclusive documentaries and expert interviews. Business & Investment - Get insights into the Mediterranean's thriving economy, from tourism and real estate to agriculture and technology. Stay informed with market trends and industry leader perspectives. Cuisine & Gastronomy - Indulge in the flavors of the Mediterranean. From traditional recipes to modern interpretations, Med.tv connects you to local chefs, culinary events, and so very delicious. = Med.tv Susannah Camilleri Cornerline, Triq Dun Karm, Birkirkara BKR 9039, Malta == Politika == {{artiklu prinċipali|Politika ta' Malta}} [[Stampa:Malta’s Parliament building in Valletta (cropped).jpg|nofs|daqsminuri|Il-bini tal-[[Parlament ta' Malta|Parlament ta’ Malta]] fil-[[Belt Valletta]]]] Malta hija repubblika demokratika b'parlament elett kull ħames snin jew kif ikun hemm il-ħtieġa skont is-sitwazzjoni politika. <gallery mode="packed"> Stampa:Robert Abela - Official Portrait 2022 (cropped).jpg|Il-Prim Ministru [[Robert Abela]] </gallery>Il-poteri eżekuttivi tal-Gvern huma f'idejn il-[[Prim Ministru ta' Malta|Prim Ministru]], magħżul mill-partit rebbieħ fl-elezzjoni. Il-[[President ta' Malta|President]] għandu r-rwol li jirrappreżenta lil Malta barra l-pajjiż u li jaġixxi b'mod imparzjali f'affarijiet ta' importanza kostituzzjonali. Il-Gvern hu wkoll assistit fit-tmexxija tiegħu f'kull belt u raħal f'Malta u Għawdex minn kumitati amministrattivi, magħrufa bħala [[Kunsilli lokali ta' Malta|Kunsilli Lokali]]. Malta hi repubblika<ref>{{ċita web|url=https://legislation.mt/eli/const/mlt |titlu=Kostituzzjoni ta' Malta |sit=Leġiżlazzjoni Malta |lingwa=mt |data-aċċess=2021-03-30}}</ref> li għandha s-sistema parlamentari u l-amministrazzjoni pubblika mfassla fuq is-[[sistema Westminster|sistema ta' Westminster]]. Mill-1960 sal-1995, skont l-istatistika li nġabret fl-elezzjonijiet tal-kunsilli lokali, Malta kellha t-tieni l-ogħla rata fid-dinja ta' nies li kienu eleġibbli li jivvutaw u li ħarġu jivvutaw (u l-ogħla waħda minn nazzjonijiet mingħajr votazzjoni obbligatorja).<ref>{{ċita ktieb |kunjom1=Franklin |isem1=Mark N. |kapitlu=Electoral Participation |editur-kunjom1=Niemi |editur-isem1=Richard |editur-kunjom2=Weisberg |editur-isem2=Herbert |titlu=Controversies in Voting Behavior |edizzjoni=4ba |pubblikatur=CQ Press |data=2001 |lingwa=en |isbn=978-1568023342}}</ref> Il-[[Kamra tad-Deputati ta' Malta|Kamra tad-Deputati]] tiġi eletta kull ħames snin u hi magħmula minn ħamsa u sittin membru parlamentari. Madanakollu, meta partit jikseb il-maġġoranza tal-voti imma mhux tas-siġġijiet, il-partit jingħata aktar siġġijiet biex jiġi assigurat maġġoranza parlamentari. Il-[[Kostituzzjoni ta’ Malta|Kostituzzjoni ta' Malta]] tgħid li l-President għandu jaħtar bħala Prim Ministru dak il-membru tal-Kamra li hu l-aktar kapaċi li jmexxi l-maġġoranza fil-Kabinett. L-istess President normalment jaħtar, fuq rakkomandazzjoni tal-Prim Ministru, il-ministri li għandhom imexxu kull ministeru.<ref>[https://web.archive.org/web/20160311114142/http://opm.gov.mt/segretarjat-tal-prim-ministru?l=2 Segratarjat tal-Prim Ministru], Uffiċċju tal-Prim Ministru</ref> Kandidati għal xi postijiet vakanti jiġu determinati bil-maġġoranza tal-voti li jkunu ġabu fl-elezzjoni preċedenti. Il-President tar-Repubblika jiġi elett kull ħames snin mill-Kamra tad-Deputati. F'Malta hawn diversi partiti. Il-partiti politiċi l-kbar huma l-[[Partit Nazzjonalista (Malta)|Partit Nazzjonalista]], li hu partit [[Demokrazija Kristjana|Demokratiku Kristjan]], u l-[[Partit Laburista (Malta)|Partit Laburista]], li hu partit [[Soċjaliżmu Demokratiku|Soċjal-Demokratiku]]. Il-Partit Laburista jinsab attwalment fil-Gvern u l-Prim Ministru huwa [[Robert Abela]]. Il-Partit Nazzjonalista jinsab fl-oppożizzjoni. Il-[[Partit Demokratiku (Malta)|Partit Demokratiku]] li tela' fuq il-lista tal-Partit Nazzjonalista, għandu żewġ siġġijiet. Apparti dawn il-partiti, hemm ukoll partiti iżgħar li mhumiex eletti u rrappreżentati fil-Kamra tad-Deputati. Malta saret membru fl-Unjoni Ewropea fl-2004. Fl-2008, Malta bdiet tagħmel parti miż-żona tal-ewro. Fil-21 ta' Diċembru 2007, Malta implimentat it-[[Trattat ta' Schengen]].<ref>{{ċita web|url=http://ec.europa.eu/snapshot2007/travel/travel_mt.htm|titlu=L-Ewropa u int fl-2007, Estiż l-ivvjaġġar mingħajr passaport|sit=Kummissjoni Ewropea|lingwa=mt|data-aċċess=2009-04-29|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110323212527/http://ec.europa.eu/snapshot2007/travel/travel_mt.htm|arkivju-data=2011-03-23}}</ref> Il-kontrolli fil-fruntieri baqgħu jsiru fl-ajruporti sa Marzu 2008. === Diviżjonijiet amministrattivi === {{artiklu prinċipali|Kunsilli lokali ta' Malta}} [[Stampa:Malta - administrative division.svg|daqsminuri|250x250px|Diviżjonijiet amministrattivi ta' Malta]] L-Att tal-Kunsilli Lokali tal-1993 (Att XV tal-1993) ġie ppubblikat fit-30 ta' Ġunju 1993, fejn qasam lill-gżejjer Maltin f'54 kunsill lokali f'Malta u 14-il kunsill lokali f'Għawdex b'kull kunsill responsabbli għall-amministrazzjoni tal-belt jew tar-raħal tiegħu. Ir-responsabbiltà amministrattiva hi mqassma bejn il-kunsilli lokali u l-gvern ċentrali. L-abitanti li huma eleġibbli għall-votazzjoni jeleġġu l-kunsill tagħhom kull tliet snin. Is-sindku hu l-kap tal-kunsill lokali u r-rappreżentant tal-kunsill b'kull effett taħt l-Att. Is-Segretarju Eżekuttiv, li jiġi appuntat mill-Kunsill, hu l-kap eżekuttiv, amministrattiv u finanzjarju tal-Kunsill. Il-kunsilliera l-oħra eletti mill-elezzjoni tal-kunsilli jieħdu d-deċiżjonijiet flimkien mas-sindku. Il-kunsilli lokali huma responsabbli għall-ħarsien u tisbiħ tal-lokalità, l-allokazzjoni tal-gwardjani lokali u l-ġbir tal-iskart. Il-kunsilli lokali jieħdu ħsieb ċerti doveri amministrattivi għall-Gvern Ċentrali, bħal ġbir ta' fondi u kirjiet tal-gvern u jirrispondu għall-ilmenti li għandhom x'jaqsmu mal-ambjent tal-lokalità u kif dan jaffettwa lir-residenti. '''<big>Militari</big>''' [[Stampa:Malta armed forces marine ships 02.jpg|nofs|daqsminuri|Vapur tal-għassa Malti f’[[Hay Wharf]], [[Furjana|il-Furjana]]]] L-għanijiet tal-[[Forzi Armati ta’ Malta]] (AFM) huma li żżomm organizzazzjoni militari bl-għan primarju li tiddefendi l-integrità tal-gżejjer skont ir-rwoli tad-difiża kif stabbiliti mill-gvern b’mod effiċjenti u kost-effettiv<ref>{{Ċita web|url=https://afm.gov.mt/en/Pages/AFM.aspx|titlu=Armed Forces of Malta|sit=afm.gov.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. Dan jinkiseb billi ssir enfasi fuq iż-żamma tal-ilmijiet territorjali ta’ Malta u l-integrità tal-ispazju tal-ajru. L-AFM tinvolvi ruħha wkoll fil-ġlieda kontra t-terroriżmu, il-ġlieda kontra t-traffikar illeċitu tad-droga, it-tmexxija ta’ operazzjonijiet u rondi kontra l-immigranti illegali, u operazzjonijiet ta’ sajd kontra l-illegali, it-tħaddim ta’ servizzi ta’ tfittxija u salvataġġ (SAR), u sigurtà fiżika jew elettronika u sorveljanza ta’ postijiet sensittivi. Iż-żona ta' tfittxija u salvataġġ ta' Malta testendi mil-lvant tat-Tuneżija sal-punent ta' Kreta, żona ta' madwar 250,000 km2 (97,000 sq mi). [[Stampa:Police car in Malta 02.JPG|nofs|daqsminuri|Karozza tal-pulizija]] Bħala organizzazzjoni militari, l-AFM tipprovdi appoġġ ta’ backup lill-Korp tal-[[Il-Korp tal-Pulizija ta’ Malta|Pulizija ta’ Malta]] (MPF) u dipartimenti/aġenziji oħra tal-gvern f’sitwazzjonijiet kif meħtieġ b’mod organizzat u dixxiplinat f’każ ta’ emerġenzi nazzjonali (bħal diżastri naturali) jew sigurtà interna u rimi tal-bombi<ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/bir-ritratti-il-korp-tal-pulizija-buniformi-gdida-1/|titlu=|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20241226155407/https://one.com.mt/bir-ritratti-il-korp-tal-pulizija-buniformi-gdida-1/|arkivju-data=2024-12-26|url-status=dead}}</ref>. Fl-2020, Malta ffirmat u rratifikat it-trattat tan-NU dwar il-Projbizzjoni tal-Armi Nukleari<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/104847/nuclear_arms_prohibition_treaty_ratified_by_foreign_minister|titlu=Nuclear arms prohibition treaty ratified by foreign minister|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en|titlu=United Nations Treaty Collection|sit=treaties.un.org|lingwa=EN|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. '''<big>Drittijiet tal-bniedem</big>''' Malta hija meqjusa bħala wieħed mill-aktar pajjiżi li jappoġġjaw lill-[[LGBT]] fid-dinja, u kienet l-ewwel nazzjon fl-[[Unjoni Ewropea]] li pprojbixxa t-terapija ta’ konverżjoni. Malta wkoll tipprojbixxi kostituzzjonalment id-diskriminazzjoni bbażata fuq id-diżabilità. Il-leġislazzjoni Maltija tirrikonoxxi żwiġijiet kemm ċivili kif ukoll kanoniċi (ekkleżjastiċi). Annullamenti mill-qrati ekkleżjastiċi u ċivili mhumiex relatati u mhux bilfors ikunu approvati reċiprokament. Malta vvutat favur il-leġiżlazzjoni tad-divorzju f’referendum li sar fit-28 ta’ Mejju 2011<ref>{{Ċita web|url=https://www.illum.com.mt/ahbarijiet/politika/41271/iddifferenza_bejn_ilvoti_li_ma_nabrux_bejn_dawk_tarreferendum_huma_biss_ta_150|titlu=150 biss id-differenza bejn il-voti li ma nġabrux fir-referendum tad-divorzju|sit=Illum.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2017-09-27/local-news/UN-equality-head-praises-Malta-as-beacon-of-human-rights-for-LGBTIQ-issues-6736179515|titlu=UN equality head praises Malta as ‘beacon of human rights for LGBTIQ issues’ - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/57877/malta_ranked_first_in_european_rainbow_map_of_lgbtiq_rights|titlu=}}</ref>. L-abort f’Malta huwa illegali. Hija u l-Polonja huma l-uniċi membri tal-[[Unjoni Ewropea]] bi projbizzjonijiet kważi totali fuq il-proċedura. M'hemm l-ebda eċċezzjoni għall-istupru jew l-inċest. Fil-21 ta’ Novembru 2022, il-gvern immexxi mill-Partit Laburista ppropona abbozz ta’ liġi li “jintroduċi klawżola ġdida fil-kodiċi kriminali tal-pajjiż li tippermetti t-tmiem ta’ tqala jekk il-ħajja tal-omm tkun f’riskju jew jekk saħħtha tkun f’periklu serju”. Mill-2023, ġiet miżjuda eċċezzjoni biex tippermetti l-abort biss jekk il-ħajja tal-omm tkun f’riskju<ref>{{Ċita web|url=https://charliehebdo.fr/2022/03/societe/feminisme/malte-alors-accouchement-ivg-ca-vient/|titlu=Malte : Alors, l’accouchement de l’IVG, ça vient ?|kunjom=Charlie|isem=Je suis|data=2022-03-23|sit=charliehebdo.fr|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://apnews.com/article/abortion-health-religion-europe-malta-4a20fcad6313c1414a843dbbb364e726|titlu=Malta proposes bill to ease EU's strictest anti-abortion law|data=2022-11-21|sit=AP News|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. == Ġeografija == {{artiklu prinċipali|Ġeografija ta' Malta}} [[Stampa:Malta from space via laser ESA378503.jpg|nofs|daqsminuri|Malta mill-ispazju ]] Il-gżejjer Maltin huma arċipelagu li jinsabu f'nofs il-Baħar Mediterran madwar 93 km fin-Nofsinhar ta' Sqallija. Huma biss it-tliet gżejjer, Malta, Għawdex u [[Kemmuna]] li huma abitati. Il-gżejjer iż-żgħar, bħal [[Filfla]], [[Kemmunett]] u l-[[Gżejjer ta' San Pawl]] huma diżabitati. Malta hi miżgħuda b'bajjiet u wħud minnhom jipprovdu wkoll portijiet tajbin. Il-gżejjer tal-arċipelagu ġew iffurmati mis-sediment ta' qiegħ il-baħar miljuni ta' snin ilu (fiż-Żmien Plioċen). Meta dan is-sediment issolidifika u bil-mod il-mod inkixef f'wiċċ l-ilma dawn biż-żmien, l-aktar dak Tas-Silġ, ingħaqdu ma' Sqallija. Dan il-pont ma kienx jibqa' sejjer lejn l-Afrika minħabba l-widien profondi immens ta' taħt il-baħar li jeżistu bejn Malta u l-Afrika.<ref>{{ċita rivista |kunjom1=Mannion |isem1=A. M. |kunjom2=Vogiatzakis |isem2=I. N. |url=http://www.reading.ac.uk/web/files/geographyandenvironmentalscience/GP183_Island_Landscapes_AMMINV_1Aa.pdf |titlu=Island Landscape Dynamics: Examples from the Mediterranean |data=2007 |rivista=Geographical Paper |numru=183 |lingwa=en}}</ref> L-arċipelagu jinsab f'tarf il-plakka tettonika Afrikana, bil-konfini tiegħu jmissu mal-plakka Ewroasjatika.<ref>{{ċita mappa |url=http://earth.geology.yale.edu/RETREAT/maps/Mediterranean%20map2001sheet1%20tectonics&kinematics.jpg |titlu=Geodynamic Map of the Mediterranean |pubblikatur=Commission for the Geological Map of the World |edizzjoni=1el |skala=1:13,000,000 |format=JPG |data-aċċess=2009-04-29 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100214144714/http://earth.geology.yale.edu/RETREAT/maps/Mediterranean%20map2001sheet1%20tectonics&kinematics.jpg |arkivju-data=2010-02-14}}</ref> Għal mijiet ta' snin, Malta kienet meqjusa bħala gżira tal-Afrika ta' fuq.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Falconer|isem=William|kunjom2=Falconer|isem2=Thomas|data=2009-09|titlu=Dissertation on St. Paul's Voyage|url=https://books.google.com.mt/books?id=B3Q29kWRdtgC&pg=PA50&redir_esc=y|lingwa=en|iktar=Google-Books-ID: B3Q29kWRdtgC|pubblikatur=BiblioBazaar}}</ref> Il-qiegħ tal-baħar madwar il-gżejjer ta’ Malta jżomm traċċi ta’ karatteristiċi ġeomarini antiki, li jissuġġerixxu skoperti arkeoloġiċi potenzjali li jistgħu jitfgħu dawl fuq l-ambjent preistoriku tar-reġjun.<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltainfoguide.com/where-is-malta.html|titlu=Where Is Malta? {{!}} World Map, Facts, People & History of Malta|sit=Malta Info Guide|lingwa=en|data-aċċess=2024-11-17}}</ref> Il-pajsaġġ tal-gżejjer Maltin attwalment huwa kkaraterizzat minn għoljiet baxxi b'għelieqi mtarrġin. L-ogħla punt hu [[Ta' Dmejrek]], 253 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar, qrib [[Ħad-Dingli]]. Ċerti widien fil-gżejjer Maltin jimtlew bl-ilma ġieri tax-xita li jdum għaddej għal ċertu żmien biss, u li jinxef wara ċertu żmien, l-aktar fis-sajf. Ma jeżistux [[xmara|xmajjar]] jew għadajjar ta' ċertu kobor b'mod permanenti. Postijiet f'Malta fejn hemm xi sorsi tal-ilma magħrufa huma, Wied il-Qlejgħa (iċ-Chadwick Lakes), il-[[Baħrija]], l-[[L-Imtaħleb|Imtaħleb]] u San Martin, waqt li f'Għawdex hemm il-[[Wied tal-Lunzjata]]. === Gżejjer żgħar, blat fil-baħar u skolli === Gżejjer żgħar li jiffurmaw parti mill-arċipelagu jinkludu lil Kemmunett (diżabitata), Filfla (riżerva naturali diżabitata), il-[[Ġebla tal-Ġeneral]] (diżabitata), il-[[Gżira Manoel]] (li hi magħquda mal-lokalità tal-[[Gżira (lokalità)|Gżira]] permezz ta' pont żgħir), u l-Gżejjer ta' San Pawl (diżabitati). Il-gżejjer Maltin huma dawn is-segwenti: {| class="multicol" style="width:100%;" | width="33%" align="left" valign="top" | * Delmarva * Filfla * Ġebel Fessej * Ġebel ta' Bejn il-Kmiemen * Ġebla ta' Sala * Ġebla taċ-Ċawla * Ġebla tal-Ġeneral * Ġebla tal-Għallis * Ġebla tal-Ħalfa * Gżejjer ta' San Paw<nowiki/>l/Selmunett | width="33%" align="left" valign="top" | * Gżira ta' Malta * Gżira Manoel * Għawdex * Kemmuna * Kemmunett * Mistra * Skoll tal-Barbaġanni * Ta' Fraben * Xrob l-Għaġin |} === Klima === {{artiklu prinċipali|Klima ta' Malta}} [[Stampa:Valletta-view-from-senglea.jpg|thumb|left|500px|Malta ġeneralment tgawdi minn klima Mediterranja]] Il-[[Klima ta' Malta|klima]] hi waħda Mediterranja, bi xtiewi moderati u umdużi, u bi sjuf sħan u xotti. M'hemm l-ebda staġun sħun fejn il-pjanti jorqdu, minkejja li l-iżvilupp tal-pjanti jista' jiġi osservat xi ftit f'xitwa b'kesħa li ma tkunx normali, u s-sħana u l-aridità tas-sajf jistgħu jwasslu biex il-veġetazzjoni tkun dgħajfa. L-inqas temperatura qatt irreġistrata kienet fid-19 ta' Frar 1895, fil-Belt Valletta, meta t-temperatura niżlet għal 1.2°C, waqt li l-ogħla waħda laħqet it-43.8°C f'Awwissu tal-1999.<ref>{{ċita web |url=http://www.maltaweather.com/archives/tmaxhigh.shtml |titlu=Highest Maximum Temperature (Celsius) |sit=MaltaWeather.com |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150330062131/http://maltaweather.com/archives/tmaxhigh.shtml |arkivju-data=2015-03-30 |lingwa=en}}</ref> Kienu ftit l-okkażjonijiet fejn ġiet irreġistrata xi preċipitazzjoni ta' borra, u dawn kienu fi Frar 1895, f'Jannar 1905 u fil-31 ta' Jannar 1962. Il-bidla fil-klima wasslet biex id-differenza li hemm bejn l-ogħla u l-inqas temperaturi tiżdied, u dan ħafna drabi jwassal għal staġuni b'temp instabbli. Dawn l-aħħar snin kienu rreġistrati wkoll każi aktar frekwenti ta' borra u silġ li laqtu lill-gżejjer.<ref>{{ċita aħbar |kunjom1=Fenech |isem1=Ingrid |url=http://www.maltarightnow.com/Default.asp?module=news&at=It-Temp+fl-2008&t=a&aid=99809315&cid=19 |titlu=It-Temp fl-2008 |pubblikatur=MaltaRightNow.com |data=2009-01-01 |data-aċċess=2009-04-03 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120109231709/http://www.maltarightnow.com/Default.asp?module=news&at=It-Temp+fl-2008&t=a&aid=99809315&cid=19 |arkivju-data=2012-01-09 |lingwa=mt }}</ref> Il-provista tal-ilma toffri sfida għal Malta, peress li fiż-żmien sħun tas-sajf il-preċipitazzjoni tkun waħda minima filwaqt li dan ikun ukoll iż-żmien fejn l-ilma jkun użat l-iktar. Din il-problema tinħass ukoll matul ix-xitwa minħabba x-xita qawwija li tagħmel, li ħafna drabi tkompli nieżla fil-baħar minflok tippenetra fl-art. Malta tiddependi fuq ir-riżervi ta' taħt l-art tal-ilma ħelu (40 fil-mija), li jinġieb minn sistema ta' riżervi tal-ilma msejħin galleriji, bħal pereżempju, [[Ta' Kandja]], b'fond ta' madwar 97 metru. Aktar minn nofs l-ilma tax-xorb ta' Malta huwa prodott permezz tad-desalinazzjoni (60 fil-mija), li twassal għal aktar użu ta' kombustibbli fossili u għal aktar tniġġis.<ref>{{ċita aħbar|kunjom1=McGrath|isem1=Matt|data=2007-04-04|titlu=Briney future for vulnerable Malta|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6525069.stm|lingwa=en|pubblikatur=BBC News}}</ref> {{Infobox Temp |l-ewwel_metrika=yes |linja_waħda=yes |post=&nbsp;Malta |Jan_Hi_°C = 15 |Fra_Hi_°C = 15 |Mar_Hi_°C = 16 |Apr_Hi_°C = 18 |Mej_Hi_°C = 22 |Ġun_Hi_°C = 26 |Lul_Hi_°C = 30 |Aww_Hi_°C = 30 |Set_Hi_°C = 27 |Ott_Hi_°C = 23 |Nov_Hi_°C = 19 |Diċ_Hi_°C = 16 |Year_Hi_°C = 21 |Jan_Lo_°C = 9 |Fra_Lo_°C = 9 |Mar_Lo_°C = 10 |Apr_Lo_°C = 12 |Mej_Lo_°C = 15 |Ġun_Lo_°C = 18 |Lul_Lo_°C = 21 |Aww_Lo_°C = 22 |Set_Lo_°C = 20 |Ott_Lo_°C = 17 |Nov_Lo_°C = 13 |Diċ_Lo_°C = 11 |Year_Lo_°C = 15 |Jan_MEDJA_°C = 12 |Fra_MEDJA_°C = 12 |Mar_MEDJA_°C = 13 |Apr_MEDJA_°C = 15 |Mej_MEDJA_°C = 18 |Ġun_MEDJA_°C = 22 |Lul_MEDJA_°C = 26 |Aww_MEDJA_°C = 26 |Set_MEDJA_°C = 24 |Ott_MEDJA_°C = 21 |Nov_MEDJA_°C = 16 |Diċ_MEDJA_°C = 13 |Year_MEDJA_°C = 18 |Jan_Preċip_ċm = 8 |Fra_Preċip_ċm = 5 |Mar_Preċip_ċm = 4 |Apr_Preċip_ċm = 2 |Mej_Preċip_ċm = 1 |Ġun_Preċip_ċm = 0 |Lul_Preċip_ċm = 0 |Aww_Preċip_ċm = 0 |Set_Preċip_ċm = 3 |Ott_Preċip_ċm = 7 |Nov_Preċip_ċm = 9 |Diċ_Preċip_ċm = 10 |Year_Preċip_ċm = 53 |sors1 = Weatherbase<ref>{{Ċita web|url=http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=79561&refer=&units=metric|titlu=Valletta, Malta Travel Weather Averages (Weatherbase)|sit=Weatherbase|data-aċċess=2024-08-25|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160403141404/http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?refer=&s=79561&units=metric|arkivju-data=2016-04-03|url-status=dead}}</ref> |aċċess = }} == Ekonomija == {{artiklu prinċipali|Ekonomija ta' Malta}} [[Stampa:Malta - Valletta - Triq il-Papa Piju V - Central Bank of Malta 03 ies.jpg|nofs|daqsminuri|[[Bank Ċentrali ta' Malta|Bank Ċentrali ta’ Malta]], [[Triq il-Papa Piju V]] fil-[[Belt Valletta]].]] L-ekonomija ta' Malta hi bbażata fuq diversi setturi, kemm dawk tal-manifattura kif ukoll tas-servizzi. L-uniċi riżorsi naturali u tanġibbli huma l-blat tal-Franka u tal-Qawwi/taż-Żonqor, u l-baħar ta' madwar il-gżejjer. Minn tal-ewwel jitqatta' l-ġebel tal-franka għall-bini kif ukoll jittieħed żrar u trab mill-ġebla ta' qawwi l-aktar biex titħallat mas-siment<ref>{{Ċita web|url=https://ekonomija.gov.mt/|titlu=Home|sit=ekonomija|lingwa=mt|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. L-ekonomija tiddependi ħafna fuq il-kummerċ u l-investiment barrani, l-aktar fil-manifattura ta' bosta prodotti. Hawn ħames żoni industrijali fejn jiġu prodotti tant kwalitajiet ta' oġġetti bħal, għodda ta' inġinerija speċjalizzata, u komponenti tagħhom, oġġetti tal-plastik, kimika, oġġetti elettroniċi jew komponenti tagħhom, tessuti, ikel, xorb u tant affarijiet oħra. Dawn kollha jaħdmu f'suq liberu. L-aktar setturi importanti tal-ekonomija ta' Malta fl-2018 kienet il-manifattura u l-esportazzjoni tal-prodotti tagħhom, it-turiżmu, il-qasam finanzjarju, l-avjazzjoni, il-Port frank u s-servizzi tal-ikel. Il-kummerċ fl-UE jammonta għal 57% tal-esportazzjonijiet ta' Malta (il-[[Ġermanja]] 16%, l-[[Italja]] 12% u [[Franza]] 11%), filwaqt li barra mill-UE 6% jmorru kemm f'[[Singapor|Singapore]] kif ukoll fil-[[Ġappun]].<ref name="EU"/> F'termini ta' importazzjonijiet, 72% jiġu minn Stati Membri tal-UE (l-[[Italja]] 25% u l-[[Ġermanja]] 8%), filwaqt li barra mill-UE 4% jiġu miċ-[[Ċina]] u 3% mill-[[Indja]].<ref name="EU"/> === Storja tal-ekonomija === Qabel l-1800, Malta kellha vera ftit industriji, apparti dik tal-[[qoton]], it-[[tabakk]], u tat-tarzna. L-Ingliżi bdew jibnu it-tarzna u bosta baċiri mill-1848 'l hinn. Fi żmien il-gwerer fil-Mediterran li l-Ingliżi kienu involuti fihom, l-ekonomija ta' Malta kienet tmur tajjeb. Eżempju ta' dan kienet il-Gwerra tal-Krimea (1854 - 1856). Fl-1869, mal-ftuħ tal-Kanal tas-Swejz kien hemm żieda massiva fil-vapuri li kienu jidħlu Malta. L-ekonomija tal-Mediterran ġiet ideskritta bħala "Awtostrada" tan-negozju tad-dinja, u numru ta' vapuri kienu jidħlu Malta għal [[faħam]] u proviżjon ieħor qabel ikomplu bil-vjaġġi tagħhom lejn l-Eġittu u [[Oċean Indjan|l-Oċean Indjan]]. Bejn l-1871 u l-1881, 8,000 ħaddiem sabu xogħol fit-tarzni. In-negozjanti kienu ngħaqdu bħala assoċjazzjoni u fl-1856 inbniet ''La Borsa'' (''The Exchange'') fi triq ir-Repubblika (dak iż-żmien imsejħa Strada Rjali). Fil-Borsa kien hemm żewġ banek. '''<big>Bankarja u finanzi</big>''' [[Stampa:Portomaso Business Tower (25689178531).jpg|xellug|daqsminuri|[[Portomaso|Portomaso Business Tower]], it-tieni l-ogħla bini f’Malta]] L-akbar żewġ banek kummerċjali huma l-[[Bank of Valetta|Bank of Valletta]] u l-[[HSBC Bank Malta]]. Banek diġitali bħal Revolut żdiedu wkoll fil-popolarità. Il-[[Bank Ċentrali ta' Malta]] għandu żewġ oqsma ewlenin ta' responsabbiltà: il-formulazzjoni u l-implimentazzjoni tal-politika monetarja u l-promozzjoni ta' sistema finanzjarja soda u effiċjenti. Il-[[Gvern ta' Malta|gvern Malti]] daħal fl-ERM II fl-4 ta’ Mejju 2005, u adotta l-ewro bħala l-munita tal-pajjiż fl-1 ta’ Jannar 2008. '''<big>Turiżmu</big>''' [[Stampa:Malta - Ghajnsielem - Comino + Large Blue Lagoon Rock + Small Blue Lagoon Rock + Cominotto + Blue Lagoon 02 ies.jpg|nofs|daqsminuri|[[Blue Lagoon]] ([[Kemmuna]])]] Malta hija destinazzjoni turistika popolari, b’1.6 miljun turist fis-sena, tliet darbiet aktar turisti jżuru milli hemm residenti. L-infrastruttura tat-turiżmu żdiedet b'mod drammatiku matul is-snin u għadd ta' lukandi huma preżenti fil-gżira, għalkemm l-iżvilupp żejjed u l-qerda tad-djar tradizzjonali huma ta' tħassib dejjem jikber. Fl-2019, Malta kellha sena rekord fit-turiżmu, fejn irreġistrat aktar minn 2.1 miljun turist f’sena waħda<ref>{{Ċita web|url=https://turizmu.gov.mt/|titlu=Home|sit=turiżmu|lingwa=mt|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. F’dawn l-aħħar snin, Malta rreklamat ruħha bħala destinazzjoni tat-turiżmu mediku, u numru ta’ fornituri tat-turiżmu tas-saħħa qed jiżviluppaw l-industrija. Madankollu, l-ebda sptar Malti ma għadda minn akkreditazzjoni indipendenti tal-kura tas-saħħa internazzjonali. Malta hija popolari mat-turisti mediċi Brittaniċi, u tindika lill-isptarijiet Maltin lejn li jfittxu akkreditazzjoni minn sorsi tar-[[Renju Unit]], bħall-Iskema ta' Akkreditazzjoni Trent. [[Stampa:Mercury Tower seen from a drone.jpg|nofs|daqsminuri|[[Torri tal-Merkurju]] ([[San Ġiljan (lokalità)|San Ġiljan)]]]] It-turiżmu f’Malta jikkontribwixxi madwar 11.6 fil-mija tal-prodott gross domestiku tal-pajjiż<ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/en/news/malta-presents-proposals-for-the-recovery-of-tourism-sector-from-pandemic-effects/|titlu=Malta presents proposals for the recovery of tourism sector from pandemic effects|kunjom=Galea|isem=Rachel|data=2020-04-27|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. '''<big>Xjenza u teknoloġija</big>''' Malta ffirmat ftehim ta’ kooperazzjoni mal-Aġenzija Spazjali Ewropea (ESA) għal kooperazzjoni aktar intensiva fi proġetti tal-ESA<ref>{{Ċita web|url=https://www.esa.int/About_Us/Corporate_news/Member_States_Cooperating_States|titlu=Member States & Cooperating States|sit=www.esa.int|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. Il-Kunsill Malti għax-Xjenza u t-Teknoloġija (MCST) huwa l-korp ċivili responsabbli għall-iżvilupp tax-xjenza u t-teknoloġija fuq livell edukattiv u soċjali. Il-biċċa l-kbira tal-istudenti tax-xjenza f'Malta jiggradwaw mill-Università ta' Malta u huma rappreżentati minn S-Cubed (Science Student's Society), UESA (University Engineering Students Association) u ICTSA (University of Malta ICT Students' Association). Malta kienet ikklassifikata fid-29 post fl-Indiċi tal-Innovazzjoni Globali fl-2024<ref>{{Ċita ktieb|titlu=Global Innovation Index 2024|url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2024/en/|lingwa=en}}</ref>. == Demografija == {{artiklu prinċipali|Demografija ta' Malta}} Il-popolazzjoni tal-gzejjer Maltin hi ta' madwar 500,000 ruħ. Hu mifhum li f'kull kilometru kwadru jgħixu madwar 1,400 ruħ. Malta tista' titqies bħala wieħed mill-iktar pajjiżi b'densità tal-popolazzjoni fid-dinja. '''<big>Lingwi</big>''' [[Stampa:Il-Kantilena.png|nofs|daqsminuri|[[Il Cantilena|Il-Kantilena]] ta' [[Pietru Caxaro]], l-eqdem test bil-[[Maltin|Malti]], seklu 15.]] Il-Malti huwa wieħed miż-żewġ lingwi kostituzzjonali ta' Malta u huwa meqjus bħala l-lingwa nazzjonali. It-tieni lingwa uffiċjali hija l-Ingliż u għalhekk il-liġijiet jiġu promulgati kemm bil-Malti kif ukoll bl-Ingliż. Madankollu, l-artikolu 74 tal-Kostituzzjoni jgħid li "jekk ikun hemm xi kunflitt bejn it-testi Malti u Ingliż ta' xi liġi, it-test Malti għandu jipprevali."<ref>{{Ċita web|url=http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8566|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20181001103554/http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8566|arkivju-data=2018-10-01|url-status=bot: unknown}}</ref> Fl-2022, l-Uffiċċju Nazzjonali tal-Istatistika ta’ Malta jgħid li 90 fil-mija tal-popolazzjoni Maltija għandha mill-inqas għarfien bażiku tal-Malti, 96 fil-mija tal-Ingliż, 62 fil-mija tat-Taljan, u 20 fil-mija tal-Franċiż. Dan l-għarfien mifrux tat-tieni lingwa jagħmel lil Malta wieħed mill-aktar pajjiżi multilingwi fl-[[Unjoni Ewropea]]. Studju li ġabar l-opinjoni pubblika dwar liema lingwa kienet “preferuta” skopra li 86 fil-mija tal-popolazzjoni ppreferew il-Malti, 12 fil-mija l-Ingliż, u 2 fil-mija t-Taljan. Stazzjonijiet tat-televiżjoni Taljani minn xandara bbażati fl-Italja, bħal Mediaset u RAI, jaslu Malta u jibqgħu popolari<ref>{{Ċita web|url=http://www6.gencat.cat/llengcat/noves/hm04primavera-estiu/a_badia2_3.htm|titlu=NOVES SL. SPRING-SUMMER 2004. A VIEW OF THE LINGUISTIC SITUATION IN MALTA (2)|data=2012-03-12|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120312145908/http://www6.gencat.cat/llengcat/noves/hm04primavera-estiu/a_badia2_3.htm|arkivju-data=2012-03-12|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_237.en.pdf|titlu=|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070128095746/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_237.en.pdf|arkivju-data=2007-01-28|url-status=bot: unknown}}</ref>. Il-[[Lingwa tas-Sinjali Maltija]] tintuża minn firmaturi f'Malta<ref>{{Ċita web|url=https://mlrs.research.um.edu.mt/resources/lsm|titlu=Dizzjunarju tal-Lingwa tas-Sinjali Maltija|sit=mlrs.research.um.edu.mt|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20241226161346/https://mlrs.research.um.edu.mt/resources/lsm|arkivju-data=2024-12-26|url-status=dead}}</ref>. '''<big>Reliġjon</big>''' [[Stampa:Statue of Saint Publius.jpg|nofs|daqsminuri|Statwa ta’ [[San Publju]]]] Ir-reliġjon predominanti f’Malta hija l-Kattoliċiżmu Ruman. It-tieni artiklu tal-Kostituzzjoni ta’ Malta jistabbilixxi l-Kattoliċiżmu Ruman bħala r-reliġjon tal-istat u huwa rifless ukoll f’diversi elementi tal-kultura Maltija, għalkemm hemm dispożizzjonijiet sodi għal-libertà tar-reliġjon. Hemm aktar minn 360 knisja f’[[Malta (gżira)|Malta]], [[Għawdex]], u [[Kemmuna]], jew knisja waħda għal kull 1,000 resident. Il-knisja parrokkjali hija l-punt fokali arkitettoniku u ġeografiku ta' kull belt u raħal Malti<ref>{{Ċita web|url=https://knisja.mt/|titlu=Home|sit=Arċidjoċesi ta' Malta|lingwa=mt-MT|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. Malta hija Sede Appostolika; l-Atti tal-Appostli (Atti 28) jirrakkonta kif [[San Pawl]] nawfraġ fil-gżira ta’ “Melite”, li ħafna studjużi Bibliċi jidentifikawha ma’ Malta, episodju datat madwar is-sena 60 AD. Jingħad li l-ewwel qaddis Malti, [[San Publju]]. saru l-ewwel isqof ta’ Malta. Aktar evidenza ta’ prattiċi u twemmin Insara matul il-perjodu tal-persekuzzjoni Rumana tidher f’katakombi li jinsabu taħt diversi siti madwar Malta, fosthom il-[[Katakombi ta’ San Pawl]]. Hemm ukoll numru ta’ knejjes tal-grotta, fosthom il-[[Santwarju tal-Madonna tal-Mellieħa|grotta tal-Mellieħa]], li hija [[Santwarju tat-Twelid tal-Madonna]] fejn, skont il-leġġenda, [[San Luqa]] pinġa ritratt tal-[[Santa Marija|Verġni Marija]]. Ilu post ta’ pellegrinaġġ mill-perjodu medjevali<ref>{{Ċita web|url=https://www.quddies.com.mt/churches/182/Madonna-tal-Mellieha/Mellieha|titlu=Madonna tal-Mellieha - Sanctuary - Mellieha, Malta|sit=www.quddies.com.mt|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. Għal sekli sħaħ, [[Knisja f’Malta|il-Knisja f’Malta]] kienet subordinata għad-[[Djoċesi ta’ Palermo]], ħlief meta kienet taħt Karlu ta’ Anjou, li ħatar isqfijiet għal Malta, kif għamlu – f’okkażjonijiet rari – l-Ispanjoli u wara, il-Kavallieri. Mill-1808 l-isqfijiet kollha ta’ Malta kienu Maltin. Il-qaddisin patruni ta’ Malta huma [[San Pawl]], [[San Publju]], u [[Sant’Agata]]. Għalkemm mhux patrun, [[San Ġorġ Preca]] huwa meqjum ħafna bħala t-tieni qaddis Malti kanonizzat wara [[San Publju]]. F’Malta hemm preżenti diversi ordnijiet reliġjużi [[Kattoliċi Rumani]] fosthom il-Ġiżwiti, Franġiskani, Dumnikani, Karmelitani u Little Sisters of the Poor. [[Stampa:The Beheading of Saint John-Caravaggio (1608).jpg|nofs|daqsminuri|''Il-Qtugħ tar-ras ta’ San Ġwann'', ta’ [[Caravaggio]]. Żejt fuq tila, 361 cm × 520 cm (142.13 in × 204.72 in). Oratorju tal-[[Konkatidral ta' San Ġwann|Kon-Katidral]].]] F’Malta teżisti minoranza konsiderevoli ta’ Kristjani Ortodossi tal-Lvant, li minnhom hemm 16,457, skont iċ-ċensiment tal-2021; għalkemm in-numru jista 'jinkludi wkoll Kristjani Ortodossi Orjentali, li mhumiex f'komunjoni ma' tal-ewwel. Hemm numru żgħir ta’ parroċċi li jappartjenu għal kull Knisja awtoċefali, tipikament waħda għal kull waħda. Hemm parroċċi Ortodossi [[Greċja|Griegi]], [[Russja|Russi]], [[Serbja|Serbi]], [[Rumanija|Rumeni]], u [[Bulgarija|Bulgari]] li jinsabu madwar Malta<ref>{{Ċita web|url=https://www.exarmalta.com/|titlu=Holy Patriarchal Exarchate of Malta -|sit=Holy Patriarchal Exarchate of Malta|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260105031816/https://www.exarmalta.com/|arkivju-data=2026-01-05|url-status=dead}}</ref>. Ħafna mill-kongreganti tal-knejjes Protestanti lokali mhumiex Maltin; il-kongregazzjonijiet tagħhom prinċipalment jiġbdu minn vacationers u irtirati Brittaniċi li jgħixu fil-pajjiż. Hemm ukoll knisja Avventista tas-Seba’ Jum f’[[Birkirkara]], u kongregazzjoni tal-Knisja Appostolika Ġdida mwaqqfa fl-1983 fi [[Gwardamanġa]]. Hemm madwar 600 Xhud taʼ Ġeħova. Il-Mormoniżmu huwa rappreżentat ukoll b’241 membru f’kongregazzjoni waħda fil-[[Mosta]]<ref>{{Ċita web|url=https://newsroom.churchofjesuschrist.org/facts-and-statistics/country/malta|titlu=Statistics and Church Facts {{!}} Total Church Membership|sit=newsroom.churchofjesuschrist.org|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html|titlu=MaltaToday|data=2015-10-16|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151016010540/http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html|arkivju-data=2015-10-16|url-status=bot: unknown}}</ref>. Il-popolazzjoni Lhudija ta’ Malta laħqet il-quċċata tagħha fil-Medju Evu taħt il-ħakma Normanna. Fl-1479, Malta u Sqallija ġew taħt il-ħakma Aragonese u d-Digriet tal-Alhambra tal-1492 ġiegħel lill-Lhud kollha jitilqu mill-pajjiż. Illum, hemm żewġ kongregazzjonijiet Lhud. Fl-2019 il-komunità Lhudija f'Malta ġabret madwar 150 persuna, ftit aktar mill-120 (li minnhom 80 kienu attivi) stmati fl-2003, u l-aktar anzjani. Ħafna fost il-ġenerazzjonijiet ġodda ddeċidew li joqgħodu barra, inkluż fl-Ingilterra u l-Iżrael. Il-biċċa l-kbira tal-Lhud Maltin kontemporanji huma Sefardi, madankollu, jintuża ktieb tat-talb Ashkenazi. Fl-2013 twaqqaf iċ-Ċentru Lhudi Chabad f’Malta<ref>{{Ċita web|url=http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html|titlu=MaltaToday|data=2015-10-16|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151016010540/http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html|arkivju-data=2015-10-16|url-status=bot: unknown}}</ref>. [[Stampa:Malta - Paola - Triq Kordin - Mosque 01 ies.jpg|nofs|daqsminuri|Ċentru Iżlamiku ta’ Malta]] Hemm moskea [[Iżlam|Musulmana]] waħda mibnija apposta, il-[[Moskea Mariam Al-Batool]], għalkemm hemm ukoll ftit moskej improvizzati li jinsabu fi djar Musulmani mifruxa madwar il-gżira. Mit-3,000 Musulmani stmati f’Malta, madwar 2,250 huma barranin, madwar 600 huma ċittadini naturalizzati, u madwar 150 huma Maltin imwielda fil-pajjiż. Il-Buddiżmu Zen u l-Fidi Baháʼí jippretendu madwar 40 membru. Fi stħarriġ li sar mill-Malta Today, il-maġġoranza assoluta tal-popolazzjoni Maltija taderixxi mal-Kristjaneżmu (95.2%) bil-Kattoliċiżmu Ruman bħala d-denominazzjoni ewlenija (93.9%); 4.5% tal-popolazzjoni ddikjaraw lilhom infushom jew atei jew agnostiċi, waħda mill-inqas ċifri fl-Ewropa. Skont stħarriġ tal-Ewrobarometru tal-2019, 83% tal-popolazzjoni identifikata bħala [[Kattolika Rumana]]. In-numru ta’ atei rdoppja mill-2014 għall-2018. Persuni mhux reliġjużi għandhom riskju akbar li jsofru minn diskriminazzjoni. Fl-edizzjoni tal-2015 tar-Rapport annwali dwar il-Libertà tal-Ħsieb mill-Unjoni Internazzjonali Umanista u Etika, Malta kienet fil-kategorija ta’ “diskriminazzjoni severa”. Fl-2016, wara t-tneħħija tal-liġi dwar id-dagħa, Malta ġiet mibdula għall-kategorija ta’ “diskriminazzjoni sistematika” (l-istess bħall-biċċa l-kbira tal-pajjiżi tal-UE)<ref>{{Ċita web|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20161209/local/malta-still-discriminating-against-the-non-religious-report.633311|titlu=Malta still discriminating against the non-religious - report - timesofmalta.com|data=2016-12-10|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20161210140814/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20161209/local/malta-still-discriminating-against-the-non-religious-report.633311|arkivju-data=2016-12-10|url-status=bot: unknown}}</ref>. == Malta fl-UE == Malta daħlet fl-Unjoni Ewropea (UE) fl-2004 fejn għandha sitt membri jirrapreżentawha. <ref name="EU"/> Fil-[[Kunsill tal-UE]], il-ministri tal-pajjiżi membri jiltaqgħu b'mod regolari biex jadottaw il-liġijiet tal-UE u jikkoordinaw il-politika ta' bejniethom. Il-laqgħat tal-Kunsill jattendu għalihom regolarment rappreżentanti mill-gvern ta' Malta, skont il-qasam ta' politika li jkun qed jiġi indirizzat.<ref name="EU"/> Il-Kunsill tal-UE m'għandux persuna waħda permanenti bħala President (bħal pereżempju l-Kummissjoni jew il-Parlament). Minflok, ix-xogħol jitmexxa mill-pajjiż li jkollu l-Presidenza tal-Kunsill, li jinbidel kull sitt xhur.<ref name="EU"/> Matul dawn is-sitt xhur, il-ministri mill-gvern ta' dak il-pajjiż jippresiedu u jgħinu jiddeterminaw l-aġenda tal-laqgħat tal-Kunsill f'kull qasam ta' politika, u jiffaċilitaw id-djalogu ma' istituzzjonijiet oħra tal-UE. Dati tal-Presidenza Maltija: Jan-Ġun 2017<ref name="EU"/> Il-Kummissarju nominat minn Malta għall-[[Kummissjoni Ewropea]] hi [[Helena Dalli]], li hi responsabbli għall-Ugwaljanza.<ref name="EU">{{ċita web|url=https://europa.eu/european-union/about-eu/countries/member-countries/malta_mt|titlu=Malta|sit=europa.eu|lingwa=mt}}</ref> Il-Kummissjoni hija rrappreżentata f'kull pajjiż tal-UE minn uffiċċju lokali, imsejjaħ "rappreżentanza".<ref name="EU"/> Malta għandha ħames rappreżentanti fil-[[Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew]]. Dan il-korp konsultattiv – li jirrappreżenta lil dawk li jħaddmu, il-ħaddiema u gruppi oħra ta' interess – huwa kkonsultat dwar il-liġijiet proposti, biex ikun hemm idea aħjar tal-bidliet possibbli tas-sitwazzjonijiet soċjali u tax-xogħol fil-pajjiżi membri.<ref name="EU"/> Malta għandha rappreżentant wieħed fil-[[Kumitat Ewropew tar-Reġjuni]], l-assemblea tal-UE tar-rappreżentanti reġjonali u lokali. Dan il-korp konsultattiv jiġi kkonsultat dwar il-liġijiet proposti, biex jiżgura li dawn il-liġijiet iqisu l-perspettiva minn kull reġjun tal-UE.<ref name="EU"/> Malta tikkomunika wkoll mal-istituzzjonijiet tal-UE permezz tar-rappreżentanza permanenti tagħha fi [[Brussell]]. L-"ambaxxata għall-UE" ta' Malta, il-kompitu ewlieni tagħha hu li tiżgura li l-interessi u l-politiki tal-pajjiż huma segwiti b'mod effettiv kemm jista' jkun fl-UE.<ref name="EU"/> L-ammont li jħallas kull pajjiż tal-UE fil-baġit tal-UE huwa kkalkulat b'mod ġust, skont il-mezzi. Aktar ma tkun b'saħħitha l-ekonomija tal-pajjiż, akbar hi l-kontribuzzjoni finanzjarja. L-għan tal-baġit tal-UE mhuwiex li jipprova jqassam mill-ġdid il-ġid, iżda pjuttost li jiffoka fuq il-ħtiġijiet tal-Ewropej b'mod ġenerali. <ref name="EU"/> Ċifri tal-2018 għal Malta: <ref name="EU"/> * Nefqa totali tal-UE f'Malta – € 0.156 biljun (ekwivalenti għal 1.38% tal-ekonomija ta' Malta) * Kontribuzzjoni totali għall-baġit tal-UE – € 0.102 biljun (ekwivalenti għal 0.91% tal-ekonomija ta' Malta) Il-flus imħallsa fil-baġit tal-UE minn Malta jgħinu biex jiġu ffinanzjati programmi u proġetti fil-pajjiżi kollha tal-UE – bħall-bini ta' toroq, is-sussidjar ta' riċerkaturi u l-ħarsien tal-ambjent.<ref name="EU"/> == Ara wkoll == * [[Irħula ta' Malta]] * [[Parroċċi ta' Malta]] * [[Lista tal-għasafar ta' Malta]] * [[Flora ta' Malta]] * [[Fortifikazzjonijet ta' Żmien l-Ingliżi f'Malta]] * [[Fortifikazzjonijiet ta' Żmien il-Kavallieri f'Malta]] * [[Muniti tal-ewro ta' Malta]] * [[Nies prominenti Maltin]] * [[Kolonja ta' Malta]] * [[Stat ta' Malta]] == Referenzi == {{referenzi|2}} == Ħoloq Esterni == === Gvern === {{Commonscat}} * [http://www.gov.mt/ Sit uffiċjali tal-gvern Malti] * [https://web.archive.org/web/20130926165007/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-m/malta.html Kap tal-Istat u l-Membri tal-Kabinett] * [http://www.afm.gov.mt/ Sit uffiċjali tal-Forzi Armati ta' Malta] * [http://www.mepa.org.mt/ L-Awtorità tal-Ambjent u l-Ippjanar] * [https://web.archive.org/web/20091026055425/http://victorcauchi.fortunecity.com/EuCmp/lex/lexindex.htm Liġijiet ta' Malta] – Taqsira ta' liġijiet prinċipali u glossarju ta' xi termini ;Aħbarijiet * [http://www.timesofmalta.com/ The Times of Malta] * [https://web.archive.org/web/20121110123848/http://www.maltatoday.com.mt/en/home Malta Today] * [http://www.independent.com.mt/ The Malta Independent] * [http://www.inewsmalta.com/ iNewsMalta] * [https://web.archive.org/web/20140103172519/http://www.maltastar.com/ MaltaStar] * [http://www.newsbook.com.mt/ Newsbook] * [http://www.maltarightnow.com/ MaltaRightNow] ;Vjaġġar * [http://www.visitmalta.com/ Sit uffiċjali tal-Awtorità tat-Turiżmu] * [[wikivoyage:Malta|Gwida għall-ivjaġġar għal Malta]] fuq Wikivjaġġar * (en) [https://web.archive.org/web/20090909013026/http://malta.world-travel.com.mt/ Malta Travel Guide] patronized by Malta Tourism Authority ;Oħrajn * [https://web.archive.org/web/20151016010540/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mt.html Malta] fuq il-[[CIA World Factbook|Ktieb tal-Fatti tad-Dinja]] {{Repubblika ta' Malta}} {{Pajjiżi tal-Unjoni Ewropea}} {{Ewropa}} {{Pajjiżi tal-Commonwealth}} {{Awtorità}} [[Kategorija:Stati membri tal-Unjoni Ewropea]] [[Kategorija:Pajjiżi gżejjer]] [[Kategorija:Repubbliki]] [[Kategorija:Gżejjer Mediterranji]] [[Kategorija:Commonwealth tan-Nazzjonijiet]] [[Kategorija:Malta]] [[Kategorija:Pajjiżi stabbiliti fl-1974]] 7c73atammwk50jm8lbjxt1b4buqan03 333913 333910 2026-11-10T06:32:42Z /* Festi nazzjonali */ 333913 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_nattiv = Repubblika ta' Malta<br />''Republic of Malta'' |isem_komuni = Malta |stampa_bandiera = Flag of Malta.svg |stampa_emblema = Coat of arms of Malta.svg |stampa_mappa = Location Malta EU Europe.png |deskrizzjoni_mappa = Lokazzjoni ta' Malta (aħdar skur) <br /> – fi ħdan l-[[Unjoni Ewropea]] (aħdar ċar) fil-[[Ewropa|kontinent Ewropew]] (griż skur) <br /> |ħolqa_bandiera = Bandiera ta' Malta |ħolqa_emblema = Emblema ta' Malta |ħolqa_demografija = Demografija ta' Malta |mottu_nazzjonali =''Virtute et constantia'' <Br>(Qawwa u persistenza) |innu_nazzjonali = ''[[L-Innu Malti]]'' [[Stampa:Malta National Anthem.ogg|nofs]] |lingwi_uffiċjali = [[Lingwa Maltija|Malti]] u [[Lingwa Ingliża|ingliż]] |gruppi_etniċi = [[Maltin]] |kapitali = [[Valletta]] |latd=35 |latm=53 |lats=42 |latNS=N |lonġd=14 |lonġm=30 |lonġs=36 |lonġEW=E |l-ikbar_belt = [[San Pawl il-Baħar]] |tip_gvern = [[Repubblika parlamentari]] |titlu_kap1 = [[President ta' Malta|President]] |titlu_kap2 = [[Prim Ministru ta' Malta|Prim Ministru]] |isem_kap1 = [[Myriam Spiteri Debono]] |isem_kap2 = [[Robert Abela]] |data_sħubija_UE = 1 ta' Mejju, 2004 |poż_erja = 200 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |erja_km2 = 316 |erja_mi_kw = 121 |perċentwal_ilma = 0.001 |sena_stima_popolazzjoni = 2019 |stima_popolazzjoni = 514,564 |poż_stima_popolazzjoni = 173 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |ċensiment_popolazzjoni = 404,962¹ |sena_ċensiment_popolazzjoni = 2011 |densità_popolazzjoni_km2 = 1,633 <!--2019--> |densità_popolazzjoni_mi_kw = 4,229.5 |poż_densità_popolazzjoni = 4 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |sena_PGD_PSX = 2019 |PGD_PSX = $11.260&nbsp;biljun<ref name=imf2>{{ċita web |titlu=Malta |sit=International Monetary Fund |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=66&pr.y=3&sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=181&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |data-aċċess=2013-04-17 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150324055128/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=66&pr.y=3&sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=181&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |arkivju-data=2015-03-24 |lingwa=en}}</ref> |poż_PGD_PSX = 125 |PGD_PSX_per_capita = $27,022<ref name=imf2/> |poż_PGD_PSX_per_capita = 32 |sena_IŻU = 2019 |IŻU = {{profitt}}0.895<ref name=HDI>{{ċita rapport |titlu=Human Development Report 2013 - The Rise of the South: Human Progress in a Diverse World |pubblikatur=United Nations Development Programme |data=2013 |isbn=978-92-1-126340-4 |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130319002613/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf |arkivju-data=2013-03-19 |lingwa=en}}</ref> |poż_IŻU = 28 |kategorija_IŻU = <span style="color:#090;">għoli ħafna</span> |tip_sovranità = Indipendenza |avveniment_stabbilit1 = mir-[[Renju Unit]] |data_stabbilit1 = 21 ta' Settembru, 1964 |avveniment_stabbilit2 = Repubblika |data_stabbilit2 = 13 ta' Diċembru, 1974 |avveniment_stabbilit3 = Ħelsien |data_stabbilit3 = 31 ta' Marzu, 1979 |valuta = [[Ewro]] ([[Simbolu tal-Ewro|€]])²[[Lista ta' banek f'Malta|Banek]] |kodiċi_valuta = EUR |żona_ħin = [[Ħin tal-Ewropa Ċentrali|CET]] |differenza_ħku = +1 |żona_ħin_legali = [[Ħin tas-sajf tal-Ewropa Ċentrali|CEST]] |differenza_żona_ħin_legali = +2 |cctld = [[.mt]]³ |kodiċi_telefoniku = 356 |sena_PGD_nominali = 2019 |PGD_nominali = $16,476&nbsp;biljun<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali = 125 |PGD_nominali_per_capita = $32,021<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali_per_capita = 32 |noti = ¹ Il-popolazzjoni totali tinkludi wkoll lir-residenti barranin. Il-popolazzjoni ta' residenti Maltin fl-2004 kien ta' madwar 389,764. Kull data uffiċjali ta' popolazzjoni hi pprovduta mill-Uffiċċju Nazzjonali tal-Istatistika (NSO).<ref>{{ċita rapport |awtur=National Statistics Office |titlu=Census of Population and Housing 2005: Preliminary Report |data=2006 |url=http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1653 |isbn=978-99909-73-38-9 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070311025208/http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1653 |arkivju-data=2007-03-11 |lingwa=en}}</ref><br />²Qabel l-2008: [[Lira Maltija]]<br />³ Ukoll [[.eu]], li hi maqsuma flimkien mal-istati membri l-oħra tal-[[Unjoni Ewropea]]. |leġislatura=[[Kamra tad-Deputati ta' Malta]]}} '''Malta''', magħrufa uffiċjalment bħala r-'''Repubblika ta' Malta,''' hija repubblika indipendenti, kostituzzjonali, żviluppata fl-[[Unjoni Ewropea]].<ref>{{ċita web |url=http://www.traveltips24.com/European_Microstates.htm |titlu=European Microstates |sit=TravelTips24.com |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090523094108/http://www.traveltips24.com/European_Microstates.htm |arkivju-data=2009-03-23 |lingwa=en}}</ref><ref>{{ċita rivista |kunjom1=Sultana |isem1=Ronald G. |titlu=Career guidance in Malta: A Mediterranean microstate in transition |rivista=International Journal for the Advancement of Counselling |volum=20 |paġni=3-15 |data=1998 |doi=10.1023/A:1005386004103 |lingwa=en}}</ref><ref>{{ċita web |url=http://www.environmentalgraffiti.com/offbeat-news/the-microstate-environmental-world-cup-malta-vs-san-marino/613 |titlu=The Microstate Environmental World Cup: Malta vs. San Marino |sit=EnvironmentalGraffiti.com |data=2007-12-15 |arkivju-url= |arkivju-data=2008-02-16 |lingwa=en}}</ref> Il-pajjiż jikkonsisti minn [[arċipelagu]] ta' seba' gżejjer li jinsabu fil-[[Baħar Mediterran]], u meqjus pajjiż parti mill-[[Ewropa t'Isfel]], 80 km mill-kosta ta' [[Sqallija]] (l-[[Italja]]), 288 km fil-Lvant tat-[[Tuneżija]] u 300 km fit-Tramuntana tal-[[Libja]]. Dawn il-gżejjer igawdu minn klima Mediterranja.<ref>{{ċita web |titlu=Malta: Geography |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/#geographyhttps://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mt.html |data-aċċess=2021-03-30 |lingwa=en |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210402195116/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/#geographyhttps://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mt.html |arkivju-data=2021-04-02 |url-status=dead }}</ref><ref>{{ċita web |titlu=Il-Gżejjer Maltin |url=https://www.gov.mt/mt/About%20Malta/Pages/il-Gzejjer%20Maltin.aspx |sit=gov.mt |lingwa=mt}}</ref> Matul l-[[storja|istorja]], il-pożizzjoni ta' Malta fil-Baħar Mediterran dejjem ġiet meqjusa t'importanza strateġika.<ref>{{ċita web |url=http://home.wanadoo.nl/bezver/introduc.html |sit=A History of Malta |titlu=A History of Malta - Introduction |data-aċċess=2008-02-06 |lingwa=en}}</ref> Minħabba f'hekk, bosta nazzjonijiet u qawwiet militari, fosthom il-[[Feniċi]], il-[[Kartaġiniżi]], ir-[[Imperu Ruman|Rumani]], l-[[Għarab]], ir-rejiet u l-imperaturi ta' [[Spanja]], il-[[Kavallieri ta' San Ġwann]], il-[[Franza|Franċiżi]] u l-[[Renju Unit|Brittaniċi]], ħakmu lil Malta. Fl-1964, Malta kisbet l-indipendenza tagħha mir-Renju Unit u mill-ewwel ġiet aċċettata bħala membru tan-[[Ġnus Magħquda|Nazzjonijiet Uniti]]. Għaxar snin wara, fl-1974, Malta saret Repubblika imma Malta żammet l-istatus tagħha bħala membru tal-[[Commonwealth tan-Nazzjonijiet|Commonwealth]]. Fl-2004, Malta saret membru tal-Unjoni Ewropea. Fl-2008, Malta bdiet tuża l-[[ewro]] bħala l-munita tagħha. Il-lingwa ewlenija hija l-[[Lingwa Maltija|Malti]], ilsien li ġej kemm mis-[[Semitiku]] u r-[[Lingwa Latina|Rumanz]]. Illum dan l-ilsien tħallat ħafna bi kliem li ġej mill-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]. L-[[Storja ta' Malta|istorja ta' Malta]] tmur lura daqs 7,000 sena. It-[[Tempji Megalitiċi ta’ Malta u Għawdex|Tempji Megalitiċi]] li jmorru lura daqs 5,500 sena huma rikonoxxuti mill-[[UNESCO]] bħala [[Sit ta’ Wirt Dinji|Wirt Dinji]].<ref name=Unesco>{{ċita web |titlu= Megalithic Temples of Malta |url= http://whc.unesco.org/en/list/132 |sit=UNESCO |lingwa=en |data-aċċess=2009-09-28}}</ref> Ma' dawn, il-UNESCO tirrikonoxxi wkoll il-[[Valletta|Belt Valletta]] u l-[[Ipoġew ta’ Ħal Saflieni|Ipoġew ta' Ħal Saflieni]] bħala Siti ta' Wirt Dinji.<ref>{{ċita web |url=http://www.bradshawfoundation.com/malta/ |titlu=The Prehistoric Archaeology of the Temples of Malta |sit=BradshawFoundation.com |data-aċċess=2009-04-28 |lingwa=en }}</ref><ref>{{ċita web |url=https://otsf.org/otsf-in-malta |titlu=OTSF in Malta |sit=The OTS Foundation for Neolithic Studies |data-aċċess=2009-04-28 |lingwa=en |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201205171731/https://otsf.org/otsf-in-malta |arkivju-data=2020-12-05 |url-status=dead }}</ref><ref>{{ċita ktieb |editur-kunjom1=Cilia |editur-isem1=Daniel |titlu=Malta Before History: The World's Oldest Free-Standing Stone Architecture |data=2004 |pubblikatur=Miranda Publishers |isbn=9789990985085 |lingwa=en}}</ref> Skont l-[[Atti tal-Appostli]], Kap. 28, fis-sena 60 W.K., wara li l-bastiment li kien qed jivvjaġġa fuqu nkalja fuq il-kosta ta' Malta, [[Pawlu minn Tarsu|San Pawl]] qatta' tliet xhur jgħix fuq il-gżira. Il-kitba fit-[[Testment il-Ġdid]] ma ssemmi xejn li San Pawl ikkonverta lill-[[Maltin]] għall-[[Kristjaneżmu|Kristjaneżimu]]. Biss, dan seta' ġara minħabba l-fatt li l-Maltin raw il-qawwa ta' dan il-bniedem meta ħelisha mill-għarqa kif ukoll mill-gidma velenuża tal-lifgħa u San Pawl seta' daħal f'widen il-Maltin wara li kien ukoll fejjaq lill-Missier Pubbliju, il-Gvernatur Ruman ta' Malta. Fl-Atti tal-Appostli lanqas ma jissemma li San Pawl għamel lil Pubbliju bħala l-ewwel Isqof ta' Malta. L-eqdem provi tal-eqdem komunità Nisranija f'Malta ġejjin minn xi katakombi li tħaffru u ntużaw xi ftit mijiet ta' snin wara il-miġja ta' San Pawl. Il-[[belt kapitali]] ta' Malta hi l-Belt Valletta. Il-lingwi uffiċjali tal-pajjiż huma l-Malti u l-Ingiż, u dawn it-tnejn ħadu post it-[[Lingwa Taljana|Taljan]] fl-1935. Malta għandha konnessjoni qawwija mal-[[Knisja Kattolika|Kattoliċiżmu Ruman]], li għadu r-[[reliġjon]] uffiċjali u l-aktar wieħed ipprattikat f'Malta. == Etimoloġija == Id-definizzjoni tal-kelma '[[etimoloġija]]' tista' tiġi deskritta bħala l-istudju tal-oriġini preċiża tal-kliem semantiku (tifsir) preżenti f'lingwa. L-oriġini tat-terminu "Malta" hu inċert u l-varjazzjoni moderna hi derivata mil-lingwa Maltija. L-isem x'aktarx ġej mill-[[Lingwa Griega Antika|Grieg]] μέλι (''meli'') ('għasel'). Il-Griegi kienu jsejħu lill-gżira Μελίτη (''Melite'') li tfisser "għasel" jew "għasel ħelu" possibbilment minħabba l-produzzjoni ta' kwalità tal-għasel bnin Malti. Speċi endemika ta' [[Naħla|naħal]] tgħix f'din il-gżira.<ref>{{ċita aħbar |kunjom1=Manduca |isem1=Julian |url=http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |pubblikatur=Malta Today |titlu=Controversy over unique Maltese bee population |data=2003-06-29 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20030823104545/http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |arkivju-data=2003-08-23 |lingwa=en}}</ref> == Storja == {{artiklu prinċipali|Storja ta' Malta}} === [[Preistorja|Il-Preistorja]] === L-ewwel abitazzjoni tal-Gżejjer Maltin tmur lura għal madwar is-sena 6500 [[Ante Christum natum|Q.K]]. bil-wasla ta' kaċċaturi [[Mesolitiku|Mesolitiċi]] li probabbilment oriġinaw minn Sqallija. Dan nistgħu narawh minn skoperti mmexxija mill-arkeologa Eleanor Scerri f'Għar tal-Latnija fejn sabu fdalijiet ta' fuklari, għodod tal-ġebel u diversi tipi ta' għadam tal-annimali. Għall-ħabta ta' madwar il-5400 Q.K. waslu f'Malta bdiewa [[Neolitiku|Neolotiċi]] minn Sqallija. Għal mijiet ta' snin dawn kienu jgħixu fi kmamar żgħar bħal giren u fl-għerien. Minn dawn il-bdiewa twieldu bennejja [[Megalitiku|Megalitiċi]] li bnew it-tempji Megalitiċi minn madwar it-3800 sal-2800 Q.K. Malta ġiet diżabitata għal bosta żmien sakemm mbagħad waslu nies ta' [[Żmien il-Bronż]] u abitaw il-gżejjer minn madwar l-2000 sas-750 Q.K. === Il-Feniċi, il-Kartaġiniżi u r-Rumani === Warajhom ġew kummerċjanti Feniċi li kkonoloizzaw lil Malta qrib it-800 Q.K taħt l-isem Ann jew Għonan (𐤀𐤍𐤍‎, ʾNN). Wara l-waqa ta' Feniċja fit-332 Q.K., Malta ġiet taħt [[Kartaġni]] fejn matul dan iż-żmien in-nies f'Malta kkultivaw primarjament iż-żebbuġ u l-ħarrub. Fil-bidu tat-Tieni [[Gwerer Puniċi|Gwerra Punika]] (218 Q.K.), il-gżejjer Maltin waqgħu f'idejn ir-Rumani li għamlu lil Malta u lil [[Għawdex]] muniċipalitajiet. Iżda, f'dan iż-żmien l-influenza Punika baqgħet preżenti f'Malta kif nistgħu naraw miċ-Ċippi ta' Melqart. Meta l-[[Imperu Ruman]] inqasam fi tnejn, Malta għaddiet f'idejn l-Imperu Ruman tal-Punent fit-395. Matul il-waqgħa ta' dan l-Imperu, Malta għaddiet minn bosta ħakmiet differenti waqt l-hekk imsejjaħ Żmien il-Migrazzjoni. Mill-454 sal-464 Malta nħakment mill-Vandali u wara l-464 mill-Ostrogoti. Fil-533, il-gżejjer ġew taħt l-Imperu Ruman tal-Lvant iġifieri l-Imperu Biżantin permezz ta' Belisarius u baqgħet sat-870 fejn ġiet involuta fil-Gwerer bejn l-Għarab u l-Biżantini. === L-Għarab === Fit-870 l-Għarab tad-dinistà Aglabida invadew u ħakmu Malta ħallewha diżabitata sakemm għaddiet minn risistemazzjoni mill-Għarab ta' Sqallija qrib l-1048 fejn din id-distinità laħqet inħakmet taħt id-distinità Fatimida. I-Revoluzzjoni Agrikula Għarbija introduċiet tisqija ġdida, il-qoton, u xi tipi ta' frott. L-lingwa [[Għarbi Sqalli|Sikulo-Għarbija]] ukoll ġiet adettata minn Sqallija li evenwalment evolviet fil-lingwa Maltija. F'dan i-żmien l-Għarab xerrdu t-twemmin [[Iżlam|Iżlamiku]] fost il-Maltin u ta' dan hemm xhieda fl-oqbra Musulmani li nstabu qrib id-Domus Rumana fir-[[Rabat (Malta)|Rabat]]. === Il-Kuruna ta' Aragona === Fl-1091, [[Ruġġieru I ta' Sqallija|il-Konti Ruġġieru]] żbarka Malta b'qawwa militari biex juri l-kobor u s-sovranità tiegħu bħala l-mexxej ta' Malta. Biss hu ma għamel xejn biex ibiddel l-amministrazzjoni Għarbija-Musulmana. Kien fi żmien ir-renju tat-tifel tiegħu, [[Ruġġieru II]], li f'Malta beda jseħħ xi ċaqliq fl-amministrazzjoni influwenzata jew immexxija minn Sqallija. Bil-mod il-mod, l-influwenza tar-renju l-ġdid fi Sqallija u ta' dawk li ġew wara bdiet kulma jmur tinħass, u sal-aħħar tas-seklu ħdax bdiet dieħla sew f'Malta il-kultura Ewropea u t-twemmin Nisrani. Fis-sekli ta' wara u sa ma ġie l-[[Ordni Militari Sovran ta' Malta|Ordni ta' San Ġwann]], Malta ngħatat kemm-il darba mir-Re ta' Spanja lil diversi nies ta' poter li kienu jgħinuh jew finanzjarjament jew inkella militarment. Fl-1492 b'ordni tar-Re Ferdinandu u r-Reġina Isabella, tkeċċew minn Malta l-aħħar nies ta' twemmin Għarbi kif ukoll dawk ta' twemmin [[Ġudaiżmu|Lhudi]]. === [[Ordni ta' San Ġwann|L-Ordni ta' San Ġwann]] === Fl-1530, il-gżejjer Maltin ingħataw lill-Ordni ta' San Ġwann mill-Imperatur [[Karlu V]]. Dawn il-Kavallieri ta' [[demm]] nobbli kienu qed ifittxu art ġdida wara li kienu tkeċċew minn [[Rodi (belt)|Rodi]] mis-Sultan [[Imperu Ottoman|Ottoman]] fl-1522. Meta l-Ordni wasal Malta, il-popolazzjoni tal-Gżejjer Maltin kienet tlaħħaq madwar 20,000 ruħ. Bosta kienu jgħixu fl-[[Mdina|Imdina]], fir-Rabat u fl-irħula ż-żgħar mxerrda ma' Malta u Għawdex. L-Ordni ddeċida li juża l-Forti ta' Sant'Anġlu bħala l-kwartier il-ġdid tiegħu minn fejn imexxi, u r-raħal iż-żgħir tal-[[Birgu]] bħala l-post fejn bosta mill-Kavallieri setgħu jgħixu fi djar separati skont l-ilsien tagħhom. Din l-għażla saret minħabba li l-Ordni kellu x-xwieni tiegħu x'jieħu ħsieb għax dawn kienu importanti bħala servizz ta' komunikazzjoni u utli biex ikunu impurtati f'Malta oġġetti essenzjali. Wara xi ftit żmien, l-Ordni beda jsaħħaħ xi swar kemm ta' Sant'Anġlu kif ukoll madwar il-Birgu. Fuq l-[[L-Isla|Isla]] ttella' l-Forti San Mikiel. Matul is-snin ta' wara, l-attakki tal-furbani Musulmani ma naqsu xejn, u fl-1551, Dragut attakka l-ewwel il-Birgu, imbagħad l-Imdina u wara salpa lejn Għawdex fejn minn hemm kaxkar il-popolazzjoni kollha għal fuq il-bastimenti bħala [[Skjavitù|skjavi]]. Fl-1565, seħħ l-[[Assedju l-Kbir]] hekk kif fit-18 ta' Mejju qawwiet militari Ottomani żbarkaw f'[[Marsaxlokk]] u ħadu posthom f'diversi lokalitajiet strateġiċi madwar il-[[Il-Port il-Kbir|Port il-Kbir]]. Dan l-Assedju dam sejjer sat-8 ta' Settembru, meta l-armata Ottomana ddeċidiet li ssalpa lura minn fejn ġiet. Il-ġurnata tar-rebħa tal-Ordni u l-Maltin fuq l-armata Ottomana għadha sal-lum titfakkar kull sena u hi meqjusa bħala festa nazzjonali. Dan il-jum fil-fatt hu magħruf bħala ''Jum il-Vitorja''. Din ir-rebħa ġiegħlet lil [[Jean Parisot de la Valette|Gran Mastru La Valette]] u l-Kavallieri tal-Ordni jifhmu li issa li ddifendew lilhom infushom u lil Malta u li rebħu l-battalja għandhom iħarsu lejn il-gżejjer Maltin bħala r-residenza l-ġdida tagħhom b'mod permanenti. Dlonk La Valette ordna li tinbena belt ġdida ffortifikata fuq l-Għolja Xiberras. Din il-belt setgħet tiddefendi l-Port il-Kbir, dak ta' [[Port ta’ Marsamxett|Marsamxett]] u l-ibliet tal-madwar. Din il-belt il-ġdida ngħatat l-isem tal-Gran Mastru fundatur tagħha u saret il-belt kapitali ta' Malta. === Il-Franċiż === L-Ordni dam Malta sal-1798 meta mbagħad kellu jċedi għall-qawwa militari u r-rieda ta' [[Napuljun Bonaparte|Napuljun]] hekk kif dan wasal Malta fid-9 ta' Ġunju. Fit-2 ta' Settembru ta' wara, il-Maltin qamu kontra l-[[Malta taħt il-Franċiżi|Franċiżi]] u bdew imblokk militari kontra t-truppi barranin li kellhom jissakkru wara s-swar tal-Belt u t-Tlett Ibliet tal-Kottonera. Bl-għajnuna tat-truppi Brittaniċi li Nelson stazzjona kemm fuq l-art kif ukoll bil-bastimenti Brittaniċi li żammew l-imblokk minn fuq il-baħar qrib il-kosta, wara sentejn il-Franċiżi kellhom iċedu l-armi u tkeċċew minn Malta. Il-Patt ta' Paċi li sar, kien iffirmat bejn il-Franċiżi u l-Brittaniċi, għax il-Maltin ma tħallewx jipparteċipaw f'dan il-ftehim. === L-Imperu Brittaniku === B'hekk Malta waqgħet taħt amministrazzjoni ta' 'protettorat' taħt il-Gran Brittanja. Sir Alexander John Ball sar l-ewwel Kummissarju Ċivili. Fl-1814, bħala parti mit-Trattat ta' Pariġi, Malta uffiċjalment saret tagħmel parti mill-[[Imperu Brittaniku|Imperu Brittanniku]] biex b'hekk saret bażi navali ta' importanza kbira għall-Gran Brittanja fil-[[Baħar Mediterran|Mediterran]]. Dan ir-rwol baqa' dejjem importanti kemm fis-seklu 19 kif ukoll fis-seklu 20. Malta kellha rwol importanti ħafna fit-[[Tieni Gwerra Dinjija]], minħabba li kienet fuq ir-rotta strateġika u importanti tal-Forzi tal-Assi, bejn l-[[Italja]] u t-Tramuntana tal-[[Afrika]], fejn Rommel kien qed jieħu l-artijiet minn taħt idejn l-għadu. Malta sofriet aktar minn 3,000 attakk mill-ajru, għall-ewwel mill-Qawwa Ajrunawtika Taljana u mbagħad mill-Fliegerkorps [[Ġermanja|Ġermaniż]] li kien stazzjonat fi Sqallija. === L-Indipendenza === Malta ngħatat l-indipendenza tagħha fil-21 ta' Settembru 1964, b'arranġament li kien iħalli l-flotta Brittanika tibqa' tuża lil Malta bħala bażi navali - dan biex jagħti n-nifs lill-Gvern Malti jibni l-ekonomija l-ġdida b'mod kummerċjali u liberu u mhux aktar ibbażata fuq il-preżenza militari tal-Brittaniċi. Dan il-ftehim iġġedded fl-1971 u l-Flotta Navali Rjali Brittanika baqgħet tuża lil Malta bħala bażi militari sal-31 ta' Marzu 1979. Malta baqgħet membru tal-[[Commonwealth tan-Nazzjonijiet|Commonwealth]] u saret Repubblika fl-1974. F'referendum li sar f'April 2003, il-votanti wrew ir-rieda tagħhom li Malta tidħol fl-Unjoni Ewropea, biex b'hekk Malta saret membru sħiħ fl-1 ta' Mejju 2004. == Lingwa == {{artiklu prinċipali|Lingwa Maltija}} [[Stampa:Malta - Zurrieq - Triq il-Belt Valletta 01 ies.jpg|nofs|daqsminuri|Sinjal tat-triq fiż-[[Żurrieq]] ]] Illum il-Malti stabbilit u meqjus bħala l-lingwa franka tal-poplu Malti waqt li l-Ingliż fl-istess ħin jaqsam mal-Malti l-istat ta' lingwa uffiċjali. Il-lingwa Maltija tmur lura lejn l-aħħar parti tad-disa' seklu għall-ħabta tat-870 W.K. meta l-Għarab invadew lil Malta. L-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]] baqa' jinfluwenza lill-Malti għal bosta sekli, kif naraw mill-''[[Cantilena]]'' ta' [[Pietru Caxaro]] li nkitbet lejn l-aħħar kwart tas-seklu ħmistax. Il-kliem kollu ta' din il-[[poeżija]], ħlief għal kelma waħda, huma kollha kliem li ġejjin mill-Għarbi. Aktar ma għadda ż-żmien, it-Taljan u l-Isqalli bdew jinfluwenzaw il-vokabularju li l-Maltin kienu jużaw. [[Mikiel Anton Vassalli]] (1764-1829) jgħid li l-Malti ta' madwar il-Port kien difettuż għax bosta minnu kien kliem li ġej mit-Taljan. Mas-seklu dsatax ħafna kliem Taljan kien stabbilixxa ruħu sew. Mal-ewwel deċennji tas-seklu għoxrin daħlu ħafna kliem fl-ilsien Malti tant li meta wieħed jifli r-riklami fil-kotba ta' dak iż-żmien, insibu li bosta termini bdew ikunu bl-Ingliż. Fl-1935, l-Ingliż u l-Malti ħadu post it-Taljan b'mod uffiċjali. Ironikament, kien fiż-żmien li l-Brittaniċi kienu bdew jitilfu, lejn l-aħħar tas-snin ħamsin u tas-snin sittin, li l-interess f'Malta lejn l-Ingliż beda jikber b'pass aktar mgħaġġel u sar l-aktar ilsien barrani studjat fl-iskejjel. Dan anki minħabba l-ħtieġa ta' bosta eluf ta' Maltin li xtaqu jemigraw lejn pajjiżi u kontinenti fejn l-Ingliż kien mitkellem. Il-ħajra lejn l-ilsien Ingliż kompliet kibret aktar u aktar meta l-films u l-[[mużika]] kif ukoll il-qari tal-kotba u r-rivisti Ingliżi u [[Stati Uniti|Amerikani]] kienu saru aktar popolari fost il-Maltin. == Festi nazzjonali == Dawn huma l-ħames festi nazzjonali ċċelebrati f'Malta: * [[Jum il-Ħelsien (Malta)|Jum il-Ħelsien]] (31 ta' Marzu 1979) * [[Is-Sette Giugno|Sette Giugno]] (7 ta' Ġunju 1919) * [[Jum il-Vitorja]] (8 ta' Settembru 1565 u 8 ta' Settembru 1943) * [[Jum l-Indipendenza (Malta)|Jum l-Indipendenza]] (21 ta' Settembru 1964) * [[Jum ir-Repubblika (Malta)|Jum ir-Repubblika]] (13 ta' Diċembru 1974) Uħud minn dawn il-festi huma marbuta ma' diversi tradizzjonijiet, fosthom ir-[[Regatta Nazzjonali Maltija|regatta]] fil-Port il-Kbir nhar [[Jum il-Ħelsien (Malta)|Jum il-Ħelsien]] u [[Jum il-Vitorja]]. Minbarra dawn il-ħames festi, hemm ukoll għadd ta' festi pubbliċi marbuta mar-reliġjon u t-tradizzjonijiet li ssawru magħhom. Fosthom insibu l-[[Imnarja]] (29 ta' Ġunju), [[Santa Marija]] (15 ta' Awissu), il-miġja ta' San Pawl f'Malta (10 ta' Frar) u l-festa tal-Immakulata Kunċizzjoni ([[8 ta' Diċembru]]). == Med.tv Susannah Camilleri Cornerline, Triq Dun Karm, Birkirkara BKR 9039, Malta == Med.tv: Explore the Mediterranean Like Never Before. Med.tv is your ultimate gateway to the Mediterranean's vibrant culture, fascinating history, thriving business landscape, breathtaking travel destinations, and stunning natural beauty. Whether you're an avid traveller, a business professional, or simply captivated by the charm of this region, Med.tv offers an immersive experience that brings the Mediterranean to life. A Journey Through the Mediterranean From the sun-drenched shores of Greece to the rolling hills of Tuscany, and from the vibrant traditions of the Middle East to the cosmopolitan cities of Spain, Med.tv offers a closer look at this extraordinary region. Our diverse content caters to every interest: Travel & Tourism - Explore iconic destinations, hidden gems, and cultural festivals. Whether seeking historic landmarks or seaside escapes, Med.tv is your guide. Culture & Heritage - Discover centuries of Mediterranean history through art, architecture, music, and traditions with exclusive documentaries and expert interviews. Business & Investment - Get insights into the Mediterranean's thriving economy, from tourism and real estate to agriculture and technology. Stay informed with market trends and industry leader perspectives. Cuisine & Gastronomy - Indulge in the flavors of the Mediterranean. From traditional recipes to modern interpretations, Med.tv connects you to local chefs, culinary events, and so very delicious. = Med.tv Susannah Camilleri Cornerline, Triq Dun Karm, Birkirkara BKR 9039, Malta == Med.tv Susannah Camilleri Cornerline, Triq Dun Karm, Birkirkara BKR 9039, Malta == Med.tv: Explore the Mediterranean Like Never Before. Med.tv is your ultimate gateway to the Mediterranean's vibrant culture, fascinating history, thriving business landscape, breathtaking travel destinations, and stunning natural beauty. Whether you're an avid traveller, a business professional, or simply captivated by the charm of this region, Med.tv offers an immersive experience that brings the Mediterranean to life. A Journey Through the Mediterranean From the sun-drenched shores of Greece to the rolling hills of Tuscany, and from the vibrant traditions of the Middle East to the cosmopolitan cities of Spain, Med.tv offers a closer look at this extraordinary region. Our diverse content caters to every interest: Travel & Tourism - Explore iconic destinations, hidden gems, and cultural festivals. Whether seeking historic landmarks or seaside escapes, Med.tv is your guide. Culture & Heritage - Discover centuries of Mediterranean history through art, architecture, music, and traditions with exclusive documentaries and expert interviews. Business & Investment - Get insights into the Mediterranean's thriving economy, from tourism and real estate to agriculture and technology. Stay informed with market trends and industry leader perspectives. Cuisine & Gastronomy - Indulge in the flavors of the Mediterranean. From traditional recipes to modern interpretations, Med.tv connects you to local chefs, culinary events, and so very delicious. = Med.tv Susannah Camilleri Cornerline, Triq Dun Karm, Birkirkara BKR 9039, Malta == Politika == {{artiklu prinċipali|Politika ta' Malta}} [[Stampa:Malta’s Parliament building in Valletta (cropped).jpg|nofs|daqsminuri|Il-bini tal-[[Parlament ta' Malta|Parlament ta’ Malta]] fil-[[Belt Valletta]]]] Malta hija repubblika demokratika b'parlament elett kull ħames snin jew kif ikun hemm il-ħtieġa skont is-sitwazzjoni politika. <gallery mode="packed"> Stampa:Robert Abela - Official Portrait 2022 (cropped).jpg|Il-Prim Ministru [[Robert Abela]] </gallery>Il-poteri eżekuttivi tal-Gvern huma f'idejn il-[[Prim Ministru ta' Malta|Prim Ministru]], magħżul mill-partit rebbieħ fl-elezzjoni. Il-[[President ta' Malta|President]] għandu r-rwol li jirrappreżenta lil Malta barra l-pajjiż u li jaġixxi b'mod imparzjali f'affarijiet ta' importanza kostituzzjonali. Il-Gvern hu wkoll assistit fit-tmexxija tiegħu f'kull belt u raħal f'Malta u Għawdex minn kumitati amministrattivi, magħrufa bħala [[Kunsilli lokali ta' Malta|Kunsilli Lokali]]. Malta hi repubblika<ref>{{ċita web|url=https://legislation.mt/eli/const/mlt |titlu=Kostituzzjoni ta' Malta |sit=Leġiżlazzjoni Malta |lingwa=mt |data-aċċess=2021-03-30}}</ref> li għandha s-sistema parlamentari u l-amministrazzjoni pubblika mfassla fuq is-[[sistema Westminster|sistema ta' Westminster]]. Mill-1960 sal-1995, skont l-istatistika li nġabret fl-elezzjonijiet tal-kunsilli lokali, Malta kellha t-tieni l-ogħla rata fid-dinja ta' nies li kienu eleġibbli li jivvutaw u li ħarġu jivvutaw (u l-ogħla waħda minn nazzjonijiet mingħajr votazzjoni obbligatorja).<ref>{{ċita ktieb |kunjom1=Franklin |isem1=Mark N. |kapitlu=Electoral Participation |editur-kunjom1=Niemi |editur-isem1=Richard |editur-kunjom2=Weisberg |editur-isem2=Herbert |titlu=Controversies in Voting Behavior |edizzjoni=4ba |pubblikatur=CQ Press |data=2001 |lingwa=en |isbn=978-1568023342}}</ref> Il-[[Kamra tad-Deputati ta' Malta|Kamra tad-Deputati]] tiġi eletta kull ħames snin u hi magħmula minn ħamsa u sittin membru parlamentari. Madanakollu, meta partit jikseb il-maġġoranza tal-voti imma mhux tas-siġġijiet, il-partit jingħata aktar siġġijiet biex jiġi assigurat maġġoranza parlamentari. Il-[[Kostituzzjoni ta’ Malta|Kostituzzjoni ta' Malta]] tgħid li l-President għandu jaħtar bħala Prim Ministru dak il-membru tal-Kamra li hu l-aktar kapaċi li jmexxi l-maġġoranza fil-Kabinett. L-istess President normalment jaħtar, fuq rakkomandazzjoni tal-Prim Ministru, il-ministri li għandhom imexxu kull ministeru.<ref>[https://web.archive.org/web/20160311114142/http://opm.gov.mt/segretarjat-tal-prim-ministru?l=2 Segratarjat tal-Prim Ministru], Uffiċċju tal-Prim Ministru</ref> Kandidati għal xi postijiet vakanti jiġu determinati bil-maġġoranza tal-voti li jkunu ġabu fl-elezzjoni preċedenti. Il-President tar-Repubblika jiġi elett kull ħames snin mill-Kamra tad-Deputati. F'Malta hawn diversi partiti. Il-partiti politiċi l-kbar huma l-[[Partit Nazzjonalista (Malta)|Partit Nazzjonalista]], li hu partit [[Demokrazija Kristjana|Demokratiku Kristjan]], u l-[[Partit Laburista (Malta)|Partit Laburista]], li hu partit [[Soċjaliżmu Demokratiku|Soċjal-Demokratiku]]. Il-Partit Laburista jinsab attwalment fil-Gvern u l-Prim Ministru huwa [[Robert Abela]]. Il-Partit Nazzjonalista jinsab fl-oppożizzjoni. Il-[[Partit Demokratiku (Malta)|Partit Demokratiku]] li tela' fuq il-lista tal-Partit Nazzjonalista, għandu żewġ siġġijiet. Apparti dawn il-partiti, hemm ukoll partiti iżgħar li mhumiex eletti u rrappreżentati fil-Kamra tad-Deputati. Malta saret membru fl-Unjoni Ewropea fl-2004. Fl-2008, Malta bdiet tagħmel parti miż-żona tal-ewro. Fil-21 ta' Diċembru 2007, Malta implimentat it-[[Trattat ta' Schengen]].<ref>{{ċita web|url=http://ec.europa.eu/snapshot2007/travel/travel_mt.htm|titlu=L-Ewropa u int fl-2007, Estiż l-ivvjaġġar mingħajr passaport|sit=Kummissjoni Ewropea|lingwa=mt|data-aċċess=2009-04-29|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110323212527/http://ec.europa.eu/snapshot2007/travel/travel_mt.htm|arkivju-data=2011-03-23}}</ref> Il-kontrolli fil-fruntieri baqgħu jsiru fl-ajruporti sa Marzu 2008. === Diviżjonijiet amministrattivi === {{artiklu prinċipali|Kunsilli lokali ta' Malta}} [[Stampa:Malta - administrative division.svg|daqsminuri|250x250px|Diviżjonijiet amministrattivi ta' Malta]] L-Att tal-Kunsilli Lokali tal-1993 (Att XV tal-1993) ġie ppubblikat fit-30 ta' Ġunju 1993, fejn qasam lill-gżejjer Maltin f'54 kunsill lokali f'Malta u 14-il kunsill lokali f'Għawdex b'kull kunsill responsabbli għall-amministrazzjoni tal-belt jew tar-raħal tiegħu. Ir-responsabbiltà amministrattiva hi mqassma bejn il-kunsilli lokali u l-gvern ċentrali. L-abitanti li huma eleġibbli għall-votazzjoni jeleġġu l-kunsill tagħhom kull tliet snin. Is-sindku hu l-kap tal-kunsill lokali u r-rappreżentant tal-kunsill b'kull effett taħt l-Att. Is-Segretarju Eżekuttiv, li jiġi appuntat mill-Kunsill, hu l-kap eżekuttiv, amministrattiv u finanzjarju tal-Kunsill. Il-kunsilliera l-oħra eletti mill-elezzjoni tal-kunsilli jieħdu d-deċiżjonijiet flimkien mas-sindku. Il-kunsilli lokali huma responsabbli għall-ħarsien u tisbiħ tal-lokalità, l-allokazzjoni tal-gwardjani lokali u l-ġbir tal-iskart. Il-kunsilli lokali jieħdu ħsieb ċerti doveri amministrattivi għall-Gvern Ċentrali, bħal ġbir ta' fondi u kirjiet tal-gvern u jirrispondu għall-ilmenti li għandhom x'jaqsmu mal-ambjent tal-lokalità u kif dan jaffettwa lir-residenti. '''<big>Militari</big>''' [[Stampa:Malta armed forces marine ships 02.jpg|nofs|daqsminuri|Vapur tal-għassa Malti f’[[Hay Wharf]], [[Furjana|il-Furjana]]]] L-għanijiet tal-[[Forzi Armati ta’ Malta]] (AFM) huma li żżomm organizzazzjoni militari bl-għan primarju li tiddefendi l-integrità tal-gżejjer skont ir-rwoli tad-difiża kif stabbiliti mill-gvern b’mod effiċjenti u kost-effettiv<ref>{{Ċita web|url=https://afm.gov.mt/en/Pages/AFM.aspx|titlu=Armed Forces of Malta|sit=afm.gov.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. Dan jinkiseb billi ssir enfasi fuq iż-żamma tal-ilmijiet territorjali ta’ Malta u l-integrità tal-ispazju tal-ajru. L-AFM tinvolvi ruħha wkoll fil-ġlieda kontra t-terroriżmu, il-ġlieda kontra t-traffikar illeċitu tad-droga, it-tmexxija ta’ operazzjonijiet u rondi kontra l-immigranti illegali, u operazzjonijiet ta’ sajd kontra l-illegali, it-tħaddim ta’ servizzi ta’ tfittxija u salvataġġ (SAR), u sigurtà fiżika jew elettronika u sorveljanza ta’ postijiet sensittivi. Iż-żona ta' tfittxija u salvataġġ ta' Malta testendi mil-lvant tat-Tuneżija sal-punent ta' Kreta, żona ta' madwar 250,000 km2 (97,000 sq mi). [[Stampa:Police car in Malta 02.JPG|nofs|daqsminuri|Karozza tal-pulizija]] Bħala organizzazzjoni militari, l-AFM tipprovdi appoġġ ta’ backup lill-Korp tal-[[Il-Korp tal-Pulizija ta’ Malta|Pulizija ta’ Malta]] (MPF) u dipartimenti/aġenziji oħra tal-gvern f’sitwazzjonijiet kif meħtieġ b’mod organizzat u dixxiplinat f’każ ta’ emerġenzi nazzjonali (bħal diżastri naturali) jew sigurtà interna u rimi tal-bombi<ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/bir-ritratti-il-korp-tal-pulizija-buniformi-gdida-1/|titlu=|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20241226155407/https://one.com.mt/bir-ritratti-il-korp-tal-pulizija-buniformi-gdida-1/|arkivju-data=2024-12-26|url-status=dead}}</ref>. Fl-2020, Malta ffirmat u rratifikat it-trattat tan-NU dwar il-Projbizzjoni tal-Armi Nukleari<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/104847/nuclear_arms_prohibition_treaty_ratified_by_foreign_minister|titlu=Nuclear arms prohibition treaty ratified by foreign minister|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en|titlu=United Nations Treaty Collection|sit=treaties.un.org|lingwa=EN|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. '''<big>Drittijiet tal-bniedem</big>''' Malta hija meqjusa bħala wieħed mill-aktar pajjiżi li jappoġġjaw lill-[[LGBT]] fid-dinja, u kienet l-ewwel nazzjon fl-[[Unjoni Ewropea]] li pprojbixxa t-terapija ta’ konverżjoni. Malta wkoll tipprojbixxi kostituzzjonalment id-diskriminazzjoni bbażata fuq id-diżabilità. Il-leġislazzjoni Maltija tirrikonoxxi żwiġijiet kemm ċivili kif ukoll kanoniċi (ekkleżjastiċi). Annullamenti mill-qrati ekkleżjastiċi u ċivili mhumiex relatati u mhux bilfors ikunu approvati reċiprokament. Malta vvutat favur il-leġiżlazzjoni tad-divorzju f’referendum li sar fit-28 ta’ Mejju 2011<ref>{{Ċita web|url=https://www.illum.com.mt/ahbarijiet/politika/41271/iddifferenza_bejn_ilvoti_li_ma_nabrux_bejn_dawk_tarreferendum_huma_biss_ta_150|titlu=150 biss id-differenza bejn il-voti li ma nġabrux fir-referendum tad-divorzju|sit=Illum.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2017-09-27/local-news/UN-equality-head-praises-Malta-as-beacon-of-human-rights-for-LGBTIQ-issues-6736179515|titlu=UN equality head praises Malta as ‘beacon of human rights for LGBTIQ issues’ - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/57877/malta_ranked_first_in_european_rainbow_map_of_lgbtiq_rights|titlu=}}</ref>. L-abort f’Malta huwa illegali. Hija u l-Polonja huma l-uniċi membri tal-[[Unjoni Ewropea]] bi projbizzjonijiet kważi totali fuq il-proċedura. M'hemm l-ebda eċċezzjoni għall-istupru jew l-inċest. Fil-21 ta’ Novembru 2022, il-gvern immexxi mill-Partit Laburista ppropona abbozz ta’ liġi li “jintroduċi klawżola ġdida fil-kodiċi kriminali tal-pajjiż li tippermetti t-tmiem ta’ tqala jekk il-ħajja tal-omm tkun f’riskju jew jekk saħħtha tkun f’periklu serju”. Mill-2023, ġiet miżjuda eċċezzjoni biex tippermetti l-abort biss jekk il-ħajja tal-omm tkun f’riskju<ref>{{Ċita web|url=https://charliehebdo.fr/2022/03/societe/feminisme/malte-alors-accouchement-ivg-ca-vient/|titlu=Malte : Alors, l’accouchement de l’IVG, ça vient ?|kunjom=Charlie|isem=Je suis|data=2022-03-23|sit=charliehebdo.fr|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://apnews.com/article/abortion-health-religion-europe-malta-4a20fcad6313c1414a843dbbb364e726|titlu=Malta proposes bill to ease EU's strictest anti-abortion law|data=2022-11-21|sit=AP News|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. == Ġeografija == {{artiklu prinċipali|Ġeografija ta' Malta}} [[Stampa:Malta from space via laser ESA378503.jpg|nofs|daqsminuri|Malta mill-ispazju ]] Il-gżejjer Maltin huma arċipelagu li jinsabu f'nofs il-Baħar Mediterran madwar 93 km fin-Nofsinhar ta' Sqallija. Huma biss it-tliet gżejjer, Malta, Għawdex u [[Kemmuna]] li huma abitati. Il-gżejjer iż-żgħar, bħal [[Filfla]], [[Kemmunett]] u l-[[Gżejjer ta' San Pawl]] huma diżabitati. Malta hi miżgħuda b'bajjiet u wħud minnhom jipprovdu wkoll portijiet tajbin. Il-gżejjer tal-arċipelagu ġew iffurmati mis-sediment ta' qiegħ il-baħar miljuni ta' snin ilu (fiż-Żmien Plioċen). Meta dan is-sediment issolidifika u bil-mod il-mod inkixef f'wiċċ l-ilma dawn biż-żmien, l-aktar dak Tas-Silġ, ingħaqdu ma' Sqallija. Dan il-pont ma kienx jibqa' sejjer lejn l-Afrika minħabba l-widien profondi immens ta' taħt il-baħar li jeżistu bejn Malta u l-Afrika.<ref>{{ċita rivista |kunjom1=Mannion |isem1=A. M. |kunjom2=Vogiatzakis |isem2=I. N. |url=http://www.reading.ac.uk/web/files/geographyandenvironmentalscience/GP183_Island_Landscapes_AMMINV_1Aa.pdf |titlu=Island Landscape Dynamics: Examples from the Mediterranean |data=2007 |rivista=Geographical Paper |numru=183 |lingwa=en}}</ref> L-arċipelagu jinsab f'tarf il-plakka tettonika Afrikana, bil-konfini tiegħu jmissu mal-plakka Ewroasjatika.<ref>{{ċita mappa |url=http://earth.geology.yale.edu/RETREAT/maps/Mediterranean%20map2001sheet1%20tectonics&kinematics.jpg |titlu=Geodynamic Map of the Mediterranean |pubblikatur=Commission for the Geological Map of the World |edizzjoni=1el |skala=1:13,000,000 |format=JPG |data-aċċess=2009-04-29 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100214144714/http://earth.geology.yale.edu/RETREAT/maps/Mediterranean%20map2001sheet1%20tectonics&kinematics.jpg |arkivju-data=2010-02-14}}</ref> Għal mijiet ta' snin, Malta kienet meqjusa bħala gżira tal-Afrika ta' fuq.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Falconer|isem=William|kunjom2=Falconer|isem2=Thomas|data=2009-09|titlu=Dissertation on St. Paul's Voyage|url=https://books.google.com.mt/books?id=B3Q29kWRdtgC&pg=PA50&redir_esc=y|lingwa=en|iktar=Google-Books-ID: B3Q29kWRdtgC|pubblikatur=BiblioBazaar}}</ref> Il-qiegħ tal-baħar madwar il-gżejjer ta’ Malta jżomm traċċi ta’ karatteristiċi ġeomarini antiki, li jissuġġerixxu skoperti arkeoloġiċi potenzjali li jistgħu jitfgħu dawl fuq l-ambjent preistoriku tar-reġjun.<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltainfoguide.com/where-is-malta.html|titlu=Where Is Malta? {{!}} World Map, Facts, People & History of Malta|sit=Malta Info Guide|lingwa=en|data-aċċess=2024-11-17}}</ref> Il-pajsaġġ tal-gżejjer Maltin attwalment huwa kkaraterizzat minn għoljiet baxxi b'għelieqi mtarrġin. L-ogħla punt hu [[Ta' Dmejrek]], 253 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar, qrib [[Ħad-Dingli]]. Ċerti widien fil-gżejjer Maltin jimtlew bl-ilma ġieri tax-xita li jdum għaddej għal ċertu żmien biss, u li jinxef wara ċertu żmien, l-aktar fis-sajf. Ma jeżistux [[xmara|xmajjar]] jew għadajjar ta' ċertu kobor b'mod permanenti. Postijiet f'Malta fejn hemm xi sorsi tal-ilma magħrufa huma, Wied il-Qlejgħa (iċ-Chadwick Lakes), il-[[Baħrija]], l-[[L-Imtaħleb|Imtaħleb]] u San Martin, waqt li f'Għawdex hemm il-[[Wied tal-Lunzjata]]. === Gżejjer żgħar, blat fil-baħar u skolli === Gżejjer żgħar li jiffurmaw parti mill-arċipelagu jinkludu lil Kemmunett (diżabitata), Filfla (riżerva naturali diżabitata), il-[[Ġebla tal-Ġeneral]] (diżabitata), il-[[Gżira Manoel]] (li hi magħquda mal-lokalità tal-[[Gżira (lokalità)|Gżira]] permezz ta' pont żgħir), u l-Gżejjer ta' San Pawl (diżabitati). Il-gżejjer Maltin huma dawn is-segwenti: {| class="multicol" style="width:100%;" | width="33%" align="left" valign="top" | * Delmarva * Filfla * Ġebel Fessej * Ġebel ta' Bejn il-Kmiemen * Ġebla ta' Sala * Ġebla taċ-Ċawla * Ġebla tal-Ġeneral * Ġebla tal-Għallis * Ġebla tal-Ħalfa * Gżejjer ta' San Paw<nowiki/>l/Selmunett | width="33%" align="left" valign="top" | * Gżira ta' Malta * Gżira Manoel * Għawdex * Kemmuna * Kemmunett * Mistra * Skoll tal-Barbaġanni * Ta' Fraben * Xrob l-Għaġin |} === Klima === {{artiklu prinċipali|Klima ta' Malta}} [[Stampa:Valletta-view-from-senglea.jpg|thumb|left|500px|Malta ġeneralment tgawdi minn klima Mediterranja]] Il-[[Klima ta' Malta|klima]] hi waħda Mediterranja, bi xtiewi moderati u umdużi, u bi sjuf sħan u xotti. M'hemm l-ebda staġun sħun fejn il-pjanti jorqdu, minkejja li l-iżvilupp tal-pjanti jista' jiġi osservat xi ftit f'xitwa b'kesħa li ma tkunx normali, u s-sħana u l-aridità tas-sajf jistgħu jwasslu biex il-veġetazzjoni tkun dgħajfa. L-inqas temperatura qatt irreġistrata kienet fid-19 ta' Frar 1895, fil-Belt Valletta, meta t-temperatura niżlet għal 1.2°C, waqt li l-ogħla waħda laħqet it-43.8°C f'Awwissu tal-1999.<ref>{{ċita web |url=http://www.maltaweather.com/archives/tmaxhigh.shtml |titlu=Highest Maximum Temperature (Celsius) |sit=MaltaWeather.com |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150330062131/http://maltaweather.com/archives/tmaxhigh.shtml |arkivju-data=2015-03-30 |lingwa=en}}</ref> Kienu ftit l-okkażjonijiet fejn ġiet irreġistrata xi preċipitazzjoni ta' borra, u dawn kienu fi Frar 1895, f'Jannar 1905 u fil-31 ta' Jannar 1962. Il-bidla fil-klima wasslet biex id-differenza li hemm bejn l-ogħla u l-inqas temperaturi tiżdied, u dan ħafna drabi jwassal għal staġuni b'temp instabbli. Dawn l-aħħar snin kienu rreġistrati wkoll każi aktar frekwenti ta' borra u silġ li laqtu lill-gżejjer.<ref>{{ċita aħbar |kunjom1=Fenech |isem1=Ingrid |url=http://www.maltarightnow.com/Default.asp?module=news&at=It-Temp+fl-2008&t=a&aid=99809315&cid=19 |titlu=It-Temp fl-2008 |pubblikatur=MaltaRightNow.com |data=2009-01-01 |data-aċċess=2009-04-03 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120109231709/http://www.maltarightnow.com/Default.asp?module=news&at=It-Temp+fl-2008&t=a&aid=99809315&cid=19 |arkivju-data=2012-01-09 |lingwa=mt }}</ref> Il-provista tal-ilma toffri sfida għal Malta, peress li fiż-żmien sħun tas-sajf il-preċipitazzjoni tkun waħda minima filwaqt li dan ikun ukoll iż-żmien fejn l-ilma jkun użat l-iktar. Din il-problema tinħass ukoll matul ix-xitwa minħabba x-xita qawwija li tagħmel, li ħafna drabi tkompli nieżla fil-baħar minflok tippenetra fl-art. Malta tiddependi fuq ir-riżervi ta' taħt l-art tal-ilma ħelu (40 fil-mija), li jinġieb minn sistema ta' riżervi tal-ilma msejħin galleriji, bħal pereżempju, [[Ta' Kandja]], b'fond ta' madwar 97 metru. Aktar minn nofs l-ilma tax-xorb ta' Malta huwa prodott permezz tad-desalinazzjoni (60 fil-mija), li twassal għal aktar użu ta' kombustibbli fossili u għal aktar tniġġis.<ref>{{ċita aħbar|kunjom1=McGrath|isem1=Matt|data=2007-04-04|titlu=Briney future for vulnerable Malta|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6525069.stm|lingwa=en|pubblikatur=BBC News}}</ref> {{Infobox Temp |l-ewwel_metrika=yes |linja_waħda=yes |post=&nbsp;Malta |Jan_Hi_°C = 15 |Fra_Hi_°C = 15 |Mar_Hi_°C = 16 |Apr_Hi_°C = 18 |Mej_Hi_°C = 22 |Ġun_Hi_°C = 26 |Lul_Hi_°C = 30 |Aww_Hi_°C = 30 |Set_Hi_°C = 27 |Ott_Hi_°C = 23 |Nov_Hi_°C = 19 |Diċ_Hi_°C = 16 |Year_Hi_°C = 21 |Jan_Lo_°C = 9 |Fra_Lo_°C = 9 |Mar_Lo_°C = 10 |Apr_Lo_°C = 12 |Mej_Lo_°C = 15 |Ġun_Lo_°C = 18 |Lul_Lo_°C = 21 |Aww_Lo_°C = 22 |Set_Lo_°C = 20 |Ott_Lo_°C = 17 |Nov_Lo_°C = 13 |Diċ_Lo_°C = 11 |Year_Lo_°C = 15 |Jan_MEDJA_°C = 12 |Fra_MEDJA_°C = 12 |Mar_MEDJA_°C = 13 |Apr_MEDJA_°C = 15 |Mej_MEDJA_°C = 18 |Ġun_MEDJA_°C = 22 |Lul_MEDJA_°C = 26 |Aww_MEDJA_°C = 26 |Set_MEDJA_°C = 24 |Ott_MEDJA_°C = 21 |Nov_MEDJA_°C = 16 |Diċ_MEDJA_°C = 13 |Year_MEDJA_°C = 18 |Jan_Preċip_ċm = 8 |Fra_Preċip_ċm = 5 |Mar_Preċip_ċm = 4 |Apr_Preċip_ċm = 2 |Mej_Preċip_ċm = 1 |Ġun_Preċip_ċm = 0 |Lul_Preċip_ċm = 0 |Aww_Preċip_ċm = 0 |Set_Preċip_ċm = 3 |Ott_Preċip_ċm = 7 |Nov_Preċip_ċm = 9 |Diċ_Preċip_ċm = 10 |Year_Preċip_ċm = 53 |sors1 = Weatherbase<ref>{{Ċita web|url=http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=79561&refer=&units=metric|titlu=Valletta, Malta Travel Weather Averages (Weatherbase)|sit=Weatherbase|data-aċċess=2024-08-25|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160403141404/http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?refer=&s=79561&units=metric|arkivju-data=2016-04-03|url-status=dead}}</ref> |aċċess = }} == Ekonomija == {{artiklu prinċipali|Ekonomija ta' Malta}} [[Stampa:Malta - Valletta - Triq il-Papa Piju V - Central Bank of Malta 03 ies.jpg|nofs|daqsminuri|[[Bank Ċentrali ta' Malta|Bank Ċentrali ta’ Malta]], [[Triq il-Papa Piju V]] fil-[[Belt Valletta]].]] L-ekonomija ta' Malta hi bbażata fuq diversi setturi, kemm dawk tal-manifattura kif ukoll tas-servizzi. L-uniċi riżorsi naturali u tanġibbli huma l-blat tal-Franka u tal-Qawwi/taż-Żonqor, u l-baħar ta' madwar il-gżejjer. Minn tal-ewwel jitqatta' l-ġebel tal-franka għall-bini kif ukoll jittieħed żrar u trab mill-ġebla ta' qawwi l-aktar biex titħallat mas-siment<ref>{{Ċita web|url=https://ekonomija.gov.mt/|titlu=Home|sit=ekonomija|lingwa=mt|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. L-ekonomija tiddependi ħafna fuq il-kummerċ u l-investiment barrani, l-aktar fil-manifattura ta' bosta prodotti. Hawn ħames żoni industrijali fejn jiġu prodotti tant kwalitajiet ta' oġġetti bħal, għodda ta' inġinerija speċjalizzata, u komponenti tagħhom, oġġetti tal-plastik, kimika, oġġetti elettroniċi jew komponenti tagħhom, tessuti, ikel, xorb u tant affarijiet oħra. Dawn kollha jaħdmu f'suq liberu. L-aktar setturi importanti tal-ekonomija ta' Malta fl-2018 kienet il-manifattura u l-esportazzjoni tal-prodotti tagħhom, it-turiżmu, il-qasam finanzjarju, l-avjazzjoni, il-Port frank u s-servizzi tal-ikel. Il-kummerċ fl-UE jammonta għal 57% tal-esportazzjonijiet ta' Malta (il-[[Ġermanja]] 16%, l-[[Italja]] 12% u [[Franza]] 11%), filwaqt li barra mill-UE 6% jmorru kemm f'[[Singapor|Singapore]] kif ukoll fil-[[Ġappun]].<ref name="EU"/> F'termini ta' importazzjonijiet, 72% jiġu minn Stati Membri tal-UE (l-[[Italja]] 25% u l-[[Ġermanja]] 8%), filwaqt li barra mill-UE 4% jiġu miċ-[[Ċina]] u 3% mill-[[Indja]].<ref name="EU"/> === Storja tal-ekonomija === Qabel l-1800, Malta kellha vera ftit industriji, apparti dik tal-[[qoton]], it-[[tabakk]], u tat-tarzna. L-Ingliżi bdew jibnu it-tarzna u bosta baċiri mill-1848 'l hinn. Fi żmien il-gwerer fil-Mediterran li l-Ingliżi kienu involuti fihom, l-ekonomija ta' Malta kienet tmur tajjeb. Eżempju ta' dan kienet il-Gwerra tal-Krimea (1854 - 1856). Fl-1869, mal-ftuħ tal-Kanal tas-Swejz kien hemm żieda massiva fil-vapuri li kienu jidħlu Malta. L-ekonomija tal-Mediterran ġiet ideskritta bħala "Awtostrada" tan-negozju tad-dinja, u numru ta' vapuri kienu jidħlu Malta għal [[faħam]] u proviżjon ieħor qabel ikomplu bil-vjaġġi tagħhom lejn l-Eġittu u [[Oċean Indjan|l-Oċean Indjan]]. Bejn l-1871 u l-1881, 8,000 ħaddiem sabu xogħol fit-tarzni. In-negozjanti kienu ngħaqdu bħala assoċjazzjoni u fl-1856 inbniet ''La Borsa'' (''The Exchange'') fi triq ir-Repubblika (dak iż-żmien imsejħa Strada Rjali). Fil-Borsa kien hemm żewġ banek. '''<big>Bankarja u finanzi</big>''' [[Stampa:Portomaso Business Tower (25689178531).jpg|xellug|daqsminuri|[[Portomaso|Portomaso Business Tower]], it-tieni l-ogħla bini f’Malta]] L-akbar żewġ banek kummerċjali huma l-[[Bank of Valetta|Bank of Valletta]] u l-[[HSBC Bank Malta]]. Banek diġitali bħal Revolut żdiedu wkoll fil-popolarità. Il-[[Bank Ċentrali ta' Malta]] għandu żewġ oqsma ewlenin ta' responsabbiltà: il-formulazzjoni u l-implimentazzjoni tal-politika monetarja u l-promozzjoni ta' sistema finanzjarja soda u effiċjenti. Il-[[Gvern ta' Malta|gvern Malti]] daħal fl-ERM II fl-4 ta’ Mejju 2005, u adotta l-ewro bħala l-munita tal-pajjiż fl-1 ta’ Jannar 2008. '''<big>Turiżmu</big>''' [[Stampa:Malta - Ghajnsielem - Comino + Large Blue Lagoon Rock + Small Blue Lagoon Rock + Cominotto + Blue Lagoon 02 ies.jpg|nofs|daqsminuri|[[Blue Lagoon]] ([[Kemmuna]])]] Malta hija destinazzjoni turistika popolari, b’1.6 miljun turist fis-sena, tliet darbiet aktar turisti jżuru milli hemm residenti. L-infrastruttura tat-turiżmu żdiedet b'mod drammatiku matul is-snin u għadd ta' lukandi huma preżenti fil-gżira, għalkemm l-iżvilupp żejjed u l-qerda tad-djar tradizzjonali huma ta' tħassib dejjem jikber. Fl-2019, Malta kellha sena rekord fit-turiżmu, fejn irreġistrat aktar minn 2.1 miljun turist f’sena waħda<ref>{{Ċita web|url=https://turizmu.gov.mt/|titlu=Home|sit=turiżmu|lingwa=mt|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. F’dawn l-aħħar snin, Malta rreklamat ruħha bħala destinazzjoni tat-turiżmu mediku, u numru ta’ fornituri tat-turiżmu tas-saħħa qed jiżviluppaw l-industrija. Madankollu, l-ebda sptar Malti ma għadda minn akkreditazzjoni indipendenti tal-kura tas-saħħa internazzjonali. Malta hija popolari mat-turisti mediċi Brittaniċi, u tindika lill-isptarijiet Maltin lejn li jfittxu akkreditazzjoni minn sorsi tar-[[Renju Unit]], bħall-Iskema ta' Akkreditazzjoni Trent. [[Stampa:Mercury Tower seen from a drone.jpg|nofs|daqsminuri|[[Torri tal-Merkurju]] ([[San Ġiljan (lokalità)|San Ġiljan)]]]] It-turiżmu f’Malta jikkontribwixxi madwar 11.6 fil-mija tal-prodott gross domestiku tal-pajjiż<ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/en/news/malta-presents-proposals-for-the-recovery-of-tourism-sector-from-pandemic-effects/|titlu=Malta presents proposals for the recovery of tourism sector from pandemic effects|kunjom=Galea|isem=Rachel|data=2020-04-27|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. '''<big>Xjenza u teknoloġija</big>''' Malta ffirmat ftehim ta’ kooperazzjoni mal-Aġenzija Spazjali Ewropea (ESA) għal kooperazzjoni aktar intensiva fi proġetti tal-ESA<ref>{{Ċita web|url=https://www.esa.int/About_Us/Corporate_news/Member_States_Cooperating_States|titlu=Member States & Cooperating States|sit=www.esa.int|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. Il-Kunsill Malti għax-Xjenza u t-Teknoloġija (MCST) huwa l-korp ċivili responsabbli għall-iżvilupp tax-xjenza u t-teknoloġija fuq livell edukattiv u soċjali. Il-biċċa l-kbira tal-istudenti tax-xjenza f'Malta jiggradwaw mill-Università ta' Malta u huma rappreżentati minn S-Cubed (Science Student's Society), UESA (University Engineering Students Association) u ICTSA (University of Malta ICT Students' Association). Malta kienet ikklassifikata fid-29 post fl-Indiċi tal-Innovazzjoni Globali fl-2024<ref>{{Ċita ktieb|titlu=Global Innovation Index 2024|url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2024/en/|lingwa=en}}</ref>. == Demografija == {{artiklu prinċipali|Demografija ta' Malta}} Il-popolazzjoni tal-gzejjer Maltin hi ta' madwar 500,000 ruħ. Hu mifhum li f'kull kilometru kwadru jgħixu madwar 1,400 ruħ. Malta tista' titqies bħala wieħed mill-iktar pajjiżi b'densità tal-popolazzjoni fid-dinja. '''<big>Lingwi</big>''' [[Stampa:Il-Kantilena.png|nofs|daqsminuri|[[Il Cantilena|Il-Kantilena]] ta' [[Pietru Caxaro]], l-eqdem test bil-[[Maltin|Malti]], seklu 15.]] Il-Malti huwa wieħed miż-żewġ lingwi kostituzzjonali ta' Malta u huwa meqjus bħala l-lingwa nazzjonali. It-tieni lingwa uffiċjali hija l-Ingliż u għalhekk il-liġijiet jiġu promulgati kemm bil-Malti kif ukoll bl-Ingliż. Madankollu, l-artikolu 74 tal-Kostituzzjoni jgħid li "jekk ikun hemm xi kunflitt bejn it-testi Malti u Ingliż ta' xi liġi, it-test Malti għandu jipprevali."<ref>{{Ċita web|url=http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8566|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20181001103554/http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8566|arkivju-data=2018-10-01|url-status=bot: unknown}}</ref> Fl-2022, l-Uffiċċju Nazzjonali tal-Istatistika ta’ Malta jgħid li 90 fil-mija tal-popolazzjoni Maltija għandha mill-inqas għarfien bażiku tal-Malti, 96 fil-mija tal-Ingliż, 62 fil-mija tat-Taljan, u 20 fil-mija tal-Franċiż. Dan l-għarfien mifrux tat-tieni lingwa jagħmel lil Malta wieħed mill-aktar pajjiżi multilingwi fl-[[Unjoni Ewropea]]. Studju li ġabar l-opinjoni pubblika dwar liema lingwa kienet “preferuta” skopra li 86 fil-mija tal-popolazzjoni ppreferew il-Malti, 12 fil-mija l-Ingliż, u 2 fil-mija t-Taljan. Stazzjonijiet tat-televiżjoni Taljani minn xandara bbażati fl-Italja, bħal Mediaset u RAI, jaslu Malta u jibqgħu popolari<ref>{{Ċita web|url=http://www6.gencat.cat/llengcat/noves/hm04primavera-estiu/a_badia2_3.htm|titlu=NOVES SL. SPRING-SUMMER 2004. A VIEW OF THE LINGUISTIC SITUATION IN MALTA (2)|data=2012-03-12|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120312145908/http://www6.gencat.cat/llengcat/noves/hm04primavera-estiu/a_badia2_3.htm|arkivju-data=2012-03-12|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_237.en.pdf|titlu=|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070128095746/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_237.en.pdf|arkivju-data=2007-01-28|url-status=bot: unknown}}</ref>. Il-[[Lingwa tas-Sinjali Maltija]] tintuża minn firmaturi f'Malta<ref>{{Ċita web|url=https://mlrs.research.um.edu.mt/resources/lsm|titlu=Dizzjunarju tal-Lingwa tas-Sinjali Maltija|sit=mlrs.research.um.edu.mt|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20241226161346/https://mlrs.research.um.edu.mt/resources/lsm|arkivju-data=2024-12-26|url-status=dead}}</ref>. '''<big>Reliġjon</big>''' [[Stampa:Statue of Saint Publius.jpg|nofs|daqsminuri|Statwa ta’ [[San Publju]]]] Ir-reliġjon predominanti f’Malta hija l-Kattoliċiżmu Ruman. It-tieni artiklu tal-Kostituzzjoni ta’ Malta jistabbilixxi l-Kattoliċiżmu Ruman bħala r-reliġjon tal-istat u huwa rifless ukoll f’diversi elementi tal-kultura Maltija, għalkemm hemm dispożizzjonijiet sodi għal-libertà tar-reliġjon. Hemm aktar minn 360 knisja f’[[Malta (gżira)|Malta]], [[Għawdex]], u [[Kemmuna]], jew knisja waħda għal kull 1,000 resident. Il-knisja parrokkjali hija l-punt fokali arkitettoniku u ġeografiku ta' kull belt u raħal Malti<ref>{{Ċita web|url=https://knisja.mt/|titlu=Home|sit=Arċidjoċesi ta' Malta|lingwa=mt-MT|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. Malta hija Sede Appostolika; l-Atti tal-Appostli (Atti 28) jirrakkonta kif [[San Pawl]] nawfraġ fil-gżira ta’ “Melite”, li ħafna studjużi Bibliċi jidentifikawha ma’ Malta, episodju datat madwar is-sena 60 AD. Jingħad li l-ewwel qaddis Malti, [[San Publju]]. saru l-ewwel isqof ta’ Malta. Aktar evidenza ta’ prattiċi u twemmin Insara matul il-perjodu tal-persekuzzjoni Rumana tidher f’katakombi li jinsabu taħt diversi siti madwar Malta, fosthom il-[[Katakombi ta’ San Pawl]]. Hemm ukoll numru ta’ knejjes tal-grotta, fosthom il-[[Santwarju tal-Madonna tal-Mellieħa|grotta tal-Mellieħa]], li hija [[Santwarju tat-Twelid tal-Madonna]] fejn, skont il-leġġenda, [[San Luqa]] pinġa ritratt tal-[[Santa Marija|Verġni Marija]]. Ilu post ta’ pellegrinaġġ mill-perjodu medjevali<ref>{{Ċita web|url=https://www.quddies.com.mt/churches/182/Madonna-tal-Mellieha/Mellieha|titlu=Madonna tal-Mellieha - Sanctuary - Mellieha, Malta|sit=www.quddies.com.mt|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. Għal sekli sħaħ, [[Knisja f’Malta|il-Knisja f’Malta]] kienet subordinata għad-[[Djoċesi ta’ Palermo]], ħlief meta kienet taħt Karlu ta’ Anjou, li ħatar isqfijiet għal Malta, kif għamlu – f’okkażjonijiet rari – l-Ispanjoli u wara, il-Kavallieri. Mill-1808 l-isqfijiet kollha ta’ Malta kienu Maltin. Il-qaddisin patruni ta’ Malta huma [[San Pawl]], [[San Publju]], u [[Sant’Agata]]. Għalkemm mhux patrun, [[San Ġorġ Preca]] huwa meqjum ħafna bħala t-tieni qaddis Malti kanonizzat wara [[San Publju]]. F’Malta hemm preżenti diversi ordnijiet reliġjużi [[Kattoliċi Rumani]] fosthom il-Ġiżwiti, Franġiskani, Dumnikani, Karmelitani u Little Sisters of the Poor. [[Stampa:The Beheading of Saint John-Caravaggio (1608).jpg|nofs|daqsminuri|''Il-Qtugħ tar-ras ta’ San Ġwann'', ta’ [[Caravaggio]]. Żejt fuq tila, 361 cm × 520 cm (142.13 in × 204.72 in). Oratorju tal-[[Konkatidral ta' San Ġwann|Kon-Katidral]].]] F’Malta teżisti minoranza konsiderevoli ta’ Kristjani Ortodossi tal-Lvant, li minnhom hemm 16,457, skont iċ-ċensiment tal-2021; għalkemm in-numru jista 'jinkludi wkoll Kristjani Ortodossi Orjentali, li mhumiex f'komunjoni ma' tal-ewwel. Hemm numru żgħir ta’ parroċċi li jappartjenu għal kull Knisja awtoċefali, tipikament waħda għal kull waħda. Hemm parroċċi Ortodossi [[Greċja|Griegi]], [[Russja|Russi]], [[Serbja|Serbi]], [[Rumanija|Rumeni]], u [[Bulgarija|Bulgari]] li jinsabu madwar Malta<ref>{{Ċita web|url=https://www.exarmalta.com/|titlu=Holy Patriarchal Exarchate of Malta -|sit=Holy Patriarchal Exarchate of Malta|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260105031816/https://www.exarmalta.com/|arkivju-data=2026-01-05|url-status=dead}}</ref>. Ħafna mill-kongreganti tal-knejjes Protestanti lokali mhumiex Maltin; il-kongregazzjonijiet tagħhom prinċipalment jiġbdu minn vacationers u irtirati Brittaniċi li jgħixu fil-pajjiż. Hemm ukoll knisja Avventista tas-Seba’ Jum f’[[Birkirkara]], u kongregazzjoni tal-Knisja Appostolika Ġdida mwaqqfa fl-1983 fi [[Gwardamanġa]]. Hemm madwar 600 Xhud taʼ Ġeħova. Il-Mormoniżmu huwa rappreżentat ukoll b’241 membru f’kongregazzjoni waħda fil-[[Mosta]]<ref>{{Ċita web|url=https://newsroom.churchofjesuschrist.org/facts-and-statistics/country/malta|titlu=Statistics and Church Facts {{!}} Total Church Membership|sit=newsroom.churchofjesuschrist.org|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html|titlu=MaltaToday|data=2015-10-16|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151016010540/http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html|arkivju-data=2015-10-16|url-status=bot: unknown}}</ref>. Il-popolazzjoni Lhudija ta’ Malta laħqet il-quċċata tagħha fil-Medju Evu taħt il-ħakma Normanna. Fl-1479, Malta u Sqallija ġew taħt il-ħakma Aragonese u d-Digriet tal-Alhambra tal-1492 ġiegħel lill-Lhud kollha jitilqu mill-pajjiż. Illum, hemm żewġ kongregazzjonijiet Lhud. Fl-2019 il-komunità Lhudija f'Malta ġabret madwar 150 persuna, ftit aktar mill-120 (li minnhom 80 kienu attivi) stmati fl-2003, u l-aktar anzjani. Ħafna fost il-ġenerazzjonijiet ġodda ddeċidew li joqgħodu barra, inkluż fl-Ingilterra u l-Iżrael. Il-biċċa l-kbira tal-Lhud Maltin kontemporanji huma Sefardi, madankollu, jintuża ktieb tat-talb Ashkenazi. Fl-2013 twaqqaf iċ-Ċentru Lhudi Chabad f’Malta<ref>{{Ċita web|url=http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html|titlu=MaltaToday|data=2015-10-16|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151016010540/http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html|arkivju-data=2015-10-16|url-status=bot: unknown}}</ref>. [[Stampa:Malta - Paola - Triq Kordin - Mosque 01 ies.jpg|nofs|daqsminuri|Ċentru Iżlamiku ta’ Malta]] Hemm moskea [[Iżlam|Musulmana]] waħda mibnija apposta, il-[[Moskea Mariam Al-Batool]], għalkemm hemm ukoll ftit moskej improvizzati li jinsabu fi djar Musulmani mifruxa madwar il-gżira. Mit-3,000 Musulmani stmati f’Malta, madwar 2,250 huma barranin, madwar 600 huma ċittadini naturalizzati, u madwar 150 huma Maltin imwielda fil-pajjiż. Il-Buddiżmu Zen u l-Fidi Baháʼí jippretendu madwar 40 membru. Fi stħarriġ li sar mill-Malta Today, il-maġġoranza assoluta tal-popolazzjoni Maltija taderixxi mal-Kristjaneżmu (95.2%) bil-Kattoliċiżmu Ruman bħala d-denominazzjoni ewlenija (93.9%); 4.5% tal-popolazzjoni ddikjaraw lilhom infushom jew atei jew agnostiċi, waħda mill-inqas ċifri fl-Ewropa. Skont stħarriġ tal-Ewrobarometru tal-2019, 83% tal-popolazzjoni identifikata bħala [[Kattolika Rumana]]. In-numru ta’ atei rdoppja mill-2014 għall-2018. Persuni mhux reliġjużi għandhom riskju akbar li jsofru minn diskriminazzjoni. Fl-edizzjoni tal-2015 tar-Rapport annwali dwar il-Libertà tal-Ħsieb mill-Unjoni Internazzjonali Umanista u Etika, Malta kienet fil-kategorija ta’ “diskriminazzjoni severa”. Fl-2016, wara t-tneħħija tal-liġi dwar id-dagħa, Malta ġiet mibdula għall-kategorija ta’ “diskriminazzjoni sistematika” (l-istess bħall-biċċa l-kbira tal-pajjiżi tal-UE)<ref>{{Ċita web|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20161209/local/malta-still-discriminating-against-the-non-religious-report.633311|titlu=Malta still discriminating against the non-religious - report - timesofmalta.com|data=2016-12-10|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20161210140814/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20161209/local/malta-still-discriminating-against-the-non-religious-report.633311|arkivju-data=2016-12-10|url-status=bot: unknown}}</ref>. == Malta fl-UE == Malta daħlet fl-Unjoni Ewropea (UE) fl-2004 fejn għandha sitt membri jirrapreżentawha. <ref name="EU"/> Fil-[[Kunsill tal-UE]], il-ministri tal-pajjiżi membri jiltaqgħu b'mod regolari biex jadottaw il-liġijiet tal-UE u jikkoordinaw il-politika ta' bejniethom. Il-laqgħat tal-Kunsill jattendu għalihom regolarment rappreżentanti mill-gvern ta' Malta, skont il-qasam ta' politika li jkun qed jiġi indirizzat.<ref name="EU"/> Il-Kunsill tal-UE m'għandux persuna waħda permanenti bħala President (bħal pereżempju l-Kummissjoni jew il-Parlament). Minflok, ix-xogħol jitmexxa mill-pajjiż li jkollu l-Presidenza tal-Kunsill, li jinbidel kull sitt xhur.<ref name="EU"/> Matul dawn is-sitt xhur, il-ministri mill-gvern ta' dak il-pajjiż jippresiedu u jgħinu jiddeterminaw l-aġenda tal-laqgħat tal-Kunsill f'kull qasam ta' politika, u jiffaċilitaw id-djalogu ma' istituzzjonijiet oħra tal-UE. Dati tal-Presidenza Maltija: Jan-Ġun 2017<ref name="EU"/> Il-Kummissarju nominat minn Malta għall-[[Kummissjoni Ewropea]] hi [[Helena Dalli]], li hi responsabbli għall-Ugwaljanza.<ref name="EU">{{ċita web|url=https://europa.eu/european-union/about-eu/countries/member-countries/malta_mt|titlu=Malta|sit=europa.eu|lingwa=mt}}</ref> Il-Kummissjoni hija rrappreżentata f'kull pajjiż tal-UE minn uffiċċju lokali, imsejjaħ "rappreżentanza".<ref name="EU"/> Malta għandha ħames rappreżentanti fil-[[Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew]]. Dan il-korp konsultattiv – li jirrappreżenta lil dawk li jħaddmu, il-ħaddiema u gruppi oħra ta' interess – huwa kkonsultat dwar il-liġijiet proposti, biex ikun hemm idea aħjar tal-bidliet possibbli tas-sitwazzjonijiet soċjali u tax-xogħol fil-pajjiżi membri.<ref name="EU"/> Malta għandha rappreżentant wieħed fil-[[Kumitat Ewropew tar-Reġjuni]], l-assemblea tal-UE tar-rappreżentanti reġjonali u lokali. Dan il-korp konsultattiv jiġi kkonsultat dwar il-liġijiet proposti, biex jiżgura li dawn il-liġijiet iqisu l-perspettiva minn kull reġjun tal-UE.<ref name="EU"/> Malta tikkomunika wkoll mal-istituzzjonijiet tal-UE permezz tar-rappreżentanza permanenti tagħha fi [[Brussell]]. L-"ambaxxata għall-UE" ta' Malta, il-kompitu ewlieni tagħha hu li tiżgura li l-interessi u l-politiki tal-pajjiż huma segwiti b'mod effettiv kemm jista' jkun fl-UE.<ref name="EU"/> L-ammont li jħallas kull pajjiż tal-UE fil-baġit tal-UE huwa kkalkulat b'mod ġust, skont il-mezzi. Aktar ma tkun b'saħħitha l-ekonomija tal-pajjiż, akbar hi l-kontribuzzjoni finanzjarja. L-għan tal-baġit tal-UE mhuwiex li jipprova jqassam mill-ġdid il-ġid, iżda pjuttost li jiffoka fuq il-ħtiġijiet tal-Ewropej b'mod ġenerali. <ref name="EU"/> Ċifri tal-2018 għal Malta: <ref name="EU"/> * Nefqa totali tal-UE f'Malta – € 0.156 biljun (ekwivalenti għal 1.38% tal-ekonomija ta' Malta) * Kontribuzzjoni totali għall-baġit tal-UE – € 0.102 biljun (ekwivalenti għal 0.91% tal-ekonomija ta' Malta) Il-flus imħallsa fil-baġit tal-UE minn Malta jgħinu biex jiġu ffinanzjati programmi u proġetti fil-pajjiżi kollha tal-UE – bħall-bini ta' toroq, is-sussidjar ta' riċerkaturi u l-ħarsien tal-ambjent.<ref name="EU"/> == Ara wkoll == * [[Irħula ta' Malta]] * [[Parroċċi ta' Malta]] * [[Lista tal-għasafar ta' Malta]] * [[Flora ta' Malta]] * [[Fortifikazzjonijet ta' Żmien l-Ingliżi f'Malta]] * [[Fortifikazzjonijiet ta' Żmien il-Kavallieri f'Malta]] * [[Muniti tal-ewro ta' Malta]] * [[Nies prominenti Maltin]] * [[Kolonja ta' Malta]] * [[Stat ta' Malta]] == Referenzi == {{referenzi|2}} == Ħoloq Esterni == === Gvern === {{Commonscat}} * [http://www.gov.mt/ Sit uffiċjali tal-gvern Malti] * [https://web.archive.org/web/20130926165007/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-m/malta.html Kap tal-Istat u l-Membri tal-Kabinett] * [http://www.afm.gov.mt/ Sit uffiċjali tal-Forzi Armati ta' Malta] * [http://www.mepa.org.mt/ L-Awtorità tal-Ambjent u l-Ippjanar] * [https://web.archive.org/web/20091026055425/http://victorcauchi.fortunecity.com/EuCmp/lex/lexindex.htm Liġijiet ta' Malta] – Taqsira ta' liġijiet prinċipali u glossarju ta' xi termini ;Aħbarijiet * [http://www.timesofmalta.com/ The Times of Malta] * [https://web.archive.org/web/20121110123848/http://www.maltatoday.com.mt/en/home Malta Today] * [http://www.independent.com.mt/ The Malta Independent] * [http://www.inewsmalta.com/ iNewsMalta] * [https://web.archive.org/web/20140103172519/http://www.maltastar.com/ MaltaStar] * [http://www.newsbook.com.mt/ Newsbook] * [http://www.maltarightnow.com/ MaltaRightNow] ;Vjaġġar * [http://www.visitmalta.com/ Sit uffiċjali tal-Awtorità tat-Turiżmu] * [[wikivoyage:Malta|Gwida għall-ivjaġġar għal Malta]] fuq Wikivjaġġar * (en) [https://web.archive.org/web/20090909013026/http://malta.world-travel.com.mt/ Malta Travel Guide] patronized by Malta Tourism Authority ;Oħrajn * [https://web.archive.org/web/20151016010540/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mt.html Malta] fuq il-[[CIA World Factbook|Ktieb tal-Fatti tad-Dinja]] {{Repubblika ta' Malta}} {{Pajjiżi tal-Unjoni Ewropea}} {{Ewropa}} {{Pajjiżi tal-Commonwealth}} {{Awtorità}} [[Kategorija:Stati membri tal-Unjoni Ewropea]] [[Kategorija:Pajjiżi gżejjer]] [[Kategorija:Repubbliki]] [[Kategorija:Gżejjer Mediterranji]] [[Kategorija:Commonwealth tan-Nazzjonijiet]] [[Kategorija:Malta]] [[Kategorija:Pajjiżi stabbiliti fl-1974]] 3oxkcbljezd6g1orrb1glhnjoidevnr 333914 333913 2026-11-10T06:33:05Z /* Med.tv Susannah Camilleri Cornerline, Triq Dun Karm, Birkirkara BKR 9039, Malta */ 333914 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_nattiv = Repubblika ta' Malta<br />''Republic of Malta'' |isem_komuni = Malta |stampa_bandiera = Flag of Malta.svg |stampa_emblema = Coat of arms of Malta.svg |stampa_mappa = Location Malta EU Europe.png |deskrizzjoni_mappa = Lokazzjoni ta' Malta (aħdar skur) <br /> – fi ħdan l-[[Unjoni Ewropea]] (aħdar ċar) fil-[[Ewropa|kontinent Ewropew]] (griż skur) <br /> |ħolqa_bandiera = Bandiera ta' Malta |ħolqa_emblema = Emblema ta' Malta |ħolqa_demografija = Demografija ta' Malta |mottu_nazzjonali =''Virtute et constantia'' <Br>(Qawwa u persistenza) |innu_nazzjonali = ''[[L-Innu Malti]]'' [[Stampa:Malta National Anthem.ogg|nofs]] |lingwi_uffiċjali = [[Lingwa Maltija|Malti]] u [[Lingwa Ingliża|ingliż]] |gruppi_etniċi = [[Maltin]] |kapitali = [[Valletta]] |latd=35 |latm=53 |lats=42 |latNS=N |lonġd=14 |lonġm=30 |lonġs=36 |lonġEW=E |l-ikbar_belt = [[San Pawl il-Baħar]] |tip_gvern = [[Repubblika parlamentari]] |titlu_kap1 = [[President ta' Malta|President]] |titlu_kap2 = [[Prim Ministru ta' Malta|Prim Ministru]] |isem_kap1 = [[Myriam Spiteri Debono]] |isem_kap2 = [[Robert Abela]] |data_sħubija_UE = 1 ta' Mejju, 2004 |poż_erja = 200 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |erja_km2 = 316 |erja_mi_kw = 121 |perċentwal_ilma = 0.001 |sena_stima_popolazzjoni = 2019 |stima_popolazzjoni = 514,564 |poż_stima_popolazzjoni = 173 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |ċensiment_popolazzjoni = 404,962¹ |sena_ċensiment_popolazzjoni = 2011 |densità_popolazzjoni_km2 = 1,633 <!--2019--> |densità_popolazzjoni_mi_kw = 4,229.5 |poż_densità_popolazzjoni = 4 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |sena_PGD_PSX = 2019 |PGD_PSX = $11.260&nbsp;biljun<ref name=imf2>{{ċita web |titlu=Malta |sit=International Monetary Fund |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=66&pr.y=3&sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=181&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |data-aċċess=2013-04-17 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150324055128/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=66&pr.y=3&sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=181&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |arkivju-data=2015-03-24 |lingwa=en}}</ref> |poż_PGD_PSX = 125 |PGD_PSX_per_capita = $27,022<ref name=imf2/> |poż_PGD_PSX_per_capita = 32 |sena_IŻU = 2019 |IŻU = {{profitt}}0.895<ref name=HDI>{{ċita rapport |titlu=Human Development Report 2013 - The Rise of the South: Human Progress in a Diverse World |pubblikatur=United Nations Development Programme |data=2013 |isbn=978-92-1-126340-4 |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130319002613/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf |arkivju-data=2013-03-19 |lingwa=en}}</ref> |poż_IŻU = 28 |kategorija_IŻU = <span style="color:#090;">għoli ħafna</span> |tip_sovranità = Indipendenza |avveniment_stabbilit1 = mir-[[Renju Unit]] |data_stabbilit1 = 21 ta' Settembru, 1964 |avveniment_stabbilit2 = Repubblika |data_stabbilit2 = 13 ta' Diċembru, 1974 |avveniment_stabbilit3 = Ħelsien |data_stabbilit3 = 31 ta' Marzu, 1979 |valuta = [[Ewro]] ([[Simbolu tal-Ewro|€]])²[[Lista ta' banek f'Malta|Banek]] |kodiċi_valuta = EUR |żona_ħin = [[Ħin tal-Ewropa Ċentrali|CET]] |differenza_ħku = +1 |żona_ħin_legali = [[Ħin tas-sajf tal-Ewropa Ċentrali|CEST]] |differenza_żona_ħin_legali = +2 |cctld = [[.mt]]³ |kodiċi_telefoniku = 356 |sena_PGD_nominali = 2019 |PGD_nominali = $16,476&nbsp;biljun<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali = 125 |PGD_nominali_per_capita = $32,021<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali_per_capita = 32 |noti = ¹ Il-popolazzjoni totali tinkludi wkoll lir-residenti barranin. Il-popolazzjoni ta' residenti Maltin fl-2004 kien ta' madwar 389,764. Kull data uffiċjali ta' popolazzjoni hi pprovduta mill-Uffiċċju Nazzjonali tal-Istatistika (NSO).<ref>{{ċita rapport |awtur=National Statistics Office |titlu=Census of Population and Housing 2005: Preliminary Report |data=2006 |url=http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1653 |isbn=978-99909-73-38-9 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070311025208/http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1653 |arkivju-data=2007-03-11 |lingwa=en}}</ref><br />²Qabel l-2008: [[Lira Maltija]]<br />³ Ukoll [[.eu]], li hi maqsuma flimkien mal-istati membri l-oħra tal-[[Unjoni Ewropea]]. |leġislatura=[[Kamra tad-Deputati ta' Malta]]}} '''Malta''', magħrufa uffiċjalment bħala r-'''Repubblika ta' Malta,''' hija repubblika indipendenti, kostituzzjonali, żviluppata fl-[[Unjoni Ewropea]].<ref>{{ċita web |url=http://www.traveltips24.com/European_Microstates.htm |titlu=European Microstates |sit=TravelTips24.com |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090523094108/http://www.traveltips24.com/European_Microstates.htm |arkivju-data=2009-03-23 |lingwa=en}}</ref><ref>{{ċita rivista |kunjom1=Sultana |isem1=Ronald G. |titlu=Career guidance in Malta: A Mediterranean microstate in transition |rivista=International Journal for the Advancement of Counselling |volum=20 |paġni=3-15 |data=1998 |doi=10.1023/A:1005386004103 |lingwa=en}}</ref><ref>{{ċita web |url=http://www.environmentalgraffiti.com/offbeat-news/the-microstate-environmental-world-cup-malta-vs-san-marino/613 |titlu=The Microstate Environmental World Cup: Malta vs. San Marino |sit=EnvironmentalGraffiti.com |data=2007-12-15 |arkivju-url= |arkivju-data=2008-02-16 |lingwa=en}}</ref> Il-pajjiż jikkonsisti minn [[arċipelagu]] ta' seba' gżejjer li jinsabu fil-[[Baħar Mediterran]], u meqjus pajjiż parti mill-[[Ewropa t'Isfel]], 80 km mill-kosta ta' [[Sqallija]] (l-[[Italja]]), 288 km fil-Lvant tat-[[Tuneżija]] u 300 km fit-Tramuntana tal-[[Libja]]. Dawn il-gżejjer igawdu minn klima Mediterranja.<ref>{{ċita web |titlu=Malta: Geography |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/#geographyhttps://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mt.html |data-aċċess=2021-03-30 |lingwa=en |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210402195116/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/#geographyhttps://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mt.html |arkivju-data=2021-04-02 |url-status=dead }}</ref><ref>{{ċita web |titlu=Il-Gżejjer Maltin |url=https://www.gov.mt/mt/About%20Malta/Pages/il-Gzejjer%20Maltin.aspx |sit=gov.mt |lingwa=mt}}</ref> Matul l-[[storja|istorja]], il-pożizzjoni ta' Malta fil-Baħar Mediterran dejjem ġiet meqjusa t'importanza strateġika.<ref>{{ċita web |url=http://home.wanadoo.nl/bezver/introduc.html |sit=A History of Malta |titlu=A History of Malta - Introduction |data-aċċess=2008-02-06 |lingwa=en}}</ref> Minħabba f'hekk, bosta nazzjonijiet u qawwiet militari, fosthom il-[[Feniċi]], il-[[Kartaġiniżi]], ir-[[Imperu Ruman|Rumani]], l-[[Għarab]], ir-rejiet u l-imperaturi ta' [[Spanja]], il-[[Kavallieri ta' San Ġwann]], il-[[Franza|Franċiżi]] u l-[[Renju Unit|Brittaniċi]], ħakmu lil Malta. Fl-1964, Malta kisbet l-indipendenza tagħha mir-Renju Unit u mill-ewwel ġiet aċċettata bħala membru tan-[[Ġnus Magħquda|Nazzjonijiet Uniti]]. Għaxar snin wara, fl-1974, Malta saret Repubblika imma Malta żammet l-istatus tagħha bħala membru tal-[[Commonwealth tan-Nazzjonijiet|Commonwealth]]. Fl-2004, Malta saret membru tal-Unjoni Ewropea. Fl-2008, Malta bdiet tuża l-[[ewro]] bħala l-munita tagħha. Il-lingwa ewlenija hija l-[[Lingwa Maltija|Malti]], ilsien li ġej kemm mis-[[Semitiku]] u r-[[Lingwa Latina|Rumanz]]. Illum dan l-ilsien tħallat ħafna bi kliem li ġej mill-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]. L-[[Storja ta' Malta|istorja ta' Malta]] tmur lura daqs 7,000 sena. It-[[Tempji Megalitiċi ta’ Malta u Għawdex|Tempji Megalitiċi]] li jmorru lura daqs 5,500 sena huma rikonoxxuti mill-[[UNESCO]] bħala [[Sit ta’ Wirt Dinji|Wirt Dinji]].<ref name=Unesco>{{ċita web |titlu= Megalithic Temples of Malta |url= http://whc.unesco.org/en/list/132 |sit=UNESCO |lingwa=en |data-aċċess=2009-09-28}}</ref> Ma' dawn, il-UNESCO tirrikonoxxi wkoll il-[[Valletta|Belt Valletta]] u l-[[Ipoġew ta’ Ħal Saflieni|Ipoġew ta' Ħal Saflieni]] bħala Siti ta' Wirt Dinji.<ref>{{ċita web |url=http://www.bradshawfoundation.com/malta/ |titlu=The Prehistoric Archaeology of the Temples of Malta |sit=BradshawFoundation.com |data-aċċess=2009-04-28 |lingwa=en }}</ref><ref>{{ċita web |url=https://otsf.org/otsf-in-malta |titlu=OTSF in Malta |sit=The OTS Foundation for Neolithic Studies |data-aċċess=2009-04-28 |lingwa=en |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201205171731/https://otsf.org/otsf-in-malta |arkivju-data=2020-12-05 |url-status=dead }}</ref><ref>{{ċita ktieb |editur-kunjom1=Cilia |editur-isem1=Daniel |titlu=Malta Before History: The World's Oldest Free-Standing Stone Architecture |data=2004 |pubblikatur=Miranda Publishers |isbn=9789990985085 |lingwa=en}}</ref> Skont l-[[Atti tal-Appostli]], Kap. 28, fis-sena 60 W.K., wara li l-bastiment li kien qed jivvjaġġa fuqu nkalja fuq il-kosta ta' Malta, [[Pawlu minn Tarsu|San Pawl]] qatta' tliet xhur jgħix fuq il-gżira. Il-kitba fit-[[Testment il-Ġdid]] ma ssemmi xejn li San Pawl ikkonverta lill-[[Maltin]] għall-[[Kristjaneżmu|Kristjaneżimu]]. Biss, dan seta' ġara minħabba l-fatt li l-Maltin raw il-qawwa ta' dan il-bniedem meta ħelisha mill-għarqa kif ukoll mill-gidma velenuża tal-lifgħa u San Pawl seta' daħal f'widen il-Maltin wara li kien ukoll fejjaq lill-Missier Pubbliju, il-Gvernatur Ruman ta' Malta. Fl-Atti tal-Appostli lanqas ma jissemma li San Pawl għamel lil Pubbliju bħala l-ewwel Isqof ta' Malta. L-eqdem provi tal-eqdem komunità Nisranija f'Malta ġejjin minn xi katakombi li tħaffru u ntużaw xi ftit mijiet ta' snin wara il-miġja ta' San Pawl. Il-[[belt kapitali]] ta' Malta hi l-Belt Valletta. Il-lingwi uffiċjali tal-pajjiż huma l-Malti u l-Ingiż, u dawn it-tnejn ħadu post it-[[Lingwa Taljana|Taljan]] fl-1935. Malta għandha konnessjoni qawwija mal-[[Knisja Kattolika|Kattoliċiżmu Ruman]], li għadu r-[[reliġjon]] uffiċjali u l-aktar wieħed ipprattikat f'Malta. == Etimoloġija == Id-definizzjoni tal-kelma '[[etimoloġija]]' tista' tiġi deskritta bħala l-istudju tal-oriġini preċiża tal-kliem semantiku (tifsir) preżenti f'lingwa. L-oriġini tat-terminu "Malta" hu inċert u l-varjazzjoni moderna hi derivata mil-lingwa Maltija. L-isem x'aktarx ġej mill-[[Lingwa Griega Antika|Grieg]] μέλι (''meli'') ('għasel'). Il-Griegi kienu jsejħu lill-gżira Μελίτη (''Melite'') li tfisser "għasel" jew "għasel ħelu" possibbilment minħabba l-produzzjoni ta' kwalità tal-għasel bnin Malti. Speċi endemika ta' [[Naħla|naħal]] tgħix f'din il-gżira.<ref>{{ċita aħbar |kunjom1=Manduca |isem1=Julian |url=http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |pubblikatur=Malta Today |titlu=Controversy over unique Maltese bee population |data=2003-06-29 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20030823104545/http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |arkivju-data=2003-08-23 |lingwa=en}}</ref> == Storja == {{artiklu prinċipali|Storja ta' Malta}} === [[Preistorja|Il-Preistorja]] === L-ewwel abitazzjoni tal-Gżejjer Maltin tmur lura għal madwar is-sena 6500 [[Ante Christum natum|Q.K]]. bil-wasla ta' kaċċaturi [[Mesolitiku|Mesolitiċi]] li probabbilment oriġinaw minn Sqallija. Dan nistgħu narawh minn skoperti mmexxija mill-arkeologa Eleanor Scerri f'Għar tal-Latnija fejn sabu fdalijiet ta' fuklari, għodod tal-ġebel u diversi tipi ta' għadam tal-annimali. Għall-ħabta ta' madwar il-5400 Q.K. waslu f'Malta bdiewa [[Neolitiku|Neolotiċi]] minn Sqallija. Għal mijiet ta' snin dawn kienu jgħixu fi kmamar żgħar bħal giren u fl-għerien. Minn dawn il-bdiewa twieldu bennejja [[Megalitiku|Megalitiċi]] li bnew it-tempji Megalitiċi minn madwar it-3800 sal-2800 Q.K. Malta ġiet diżabitata għal bosta żmien sakemm mbagħad waslu nies ta' [[Żmien il-Bronż]] u abitaw il-gżejjer minn madwar l-2000 sas-750 Q.K. === Il-Feniċi, il-Kartaġiniżi u r-Rumani === Warajhom ġew kummerċjanti Feniċi li kkonoloizzaw lil Malta qrib it-800 Q.K taħt l-isem Ann jew Għonan (𐤀𐤍𐤍‎, ʾNN). Wara l-waqa ta' Feniċja fit-332 Q.K., Malta ġiet taħt [[Kartaġni]] fejn matul dan iż-żmien in-nies f'Malta kkultivaw primarjament iż-żebbuġ u l-ħarrub. Fil-bidu tat-Tieni [[Gwerer Puniċi|Gwerra Punika]] (218 Q.K.), il-gżejjer Maltin waqgħu f'idejn ir-Rumani li għamlu lil Malta u lil [[Għawdex]] muniċipalitajiet. Iżda, f'dan iż-żmien l-influenza Punika baqgħet preżenti f'Malta kif nistgħu naraw miċ-Ċippi ta' Melqart. Meta l-[[Imperu Ruman]] inqasam fi tnejn, Malta għaddiet f'idejn l-Imperu Ruman tal-Punent fit-395. Matul il-waqgħa ta' dan l-Imperu, Malta għaddiet minn bosta ħakmiet differenti waqt l-hekk imsejjaħ Żmien il-Migrazzjoni. Mill-454 sal-464 Malta nħakment mill-Vandali u wara l-464 mill-Ostrogoti. Fil-533, il-gżejjer ġew taħt l-Imperu Ruman tal-Lvant iġifieri l-Imperu Biżantin permezz ta' Belisarius u baqgħet sat-870 fejn ġiet involuta fil-Gwerer bejn l-Għarab u l-Biżantini. === L-Għarab === Fit-870 l-Għarab tad-dinistà Aglabida invadew u ħakmu Malta ħallewha diżabitata sakemm għaddiet minn risistemazzjoni mill-Għarab ta' Sqallija qrib l-1048 fejn din id-distinità laħqet inħakmet taħt id-distinità Fatimida. I-Revoluzzjoni Agrikula Għarbija introduċiet tisqija ġdida, il-qoton, u xi tipi ta' frott. L-lingwa [[Għarbi Sqalli|Sikulo-Għarbija]] ukoll ġiet adettata minn Sqallija li evenwalment evolviet fil-lingwa Maltija. F'dan i-żmien l-Għarab xerrdu t-twemmin [[Iżlam|Iżlamiku]] fost il-Maltin u ta' dan hemm xhieda fl-oqbra Musulmani li nstabu qrib id-Domus Rumana fir-[[Rabat (Malta)|Rabat]]. === Il-Kuruna ta' Aragona === Fl-1091, [[Ruġġieru I ta' Sqallija|il-Konti Ruġġieru]] żbarka Malta b'qawwa militari biex juri l-kobor u s-sovranità tiegħu bħala l-mexxej ta' Malta. Biss hu ma għamel xejn biex ibiddel l-amministrazzjoni Għarbija-Musulmana. Kien fi żmien ir-renju tat-tifel tiegħu, [[Ruġġieru II]], li f'Malta beda jseħħ xi ċaqliq fl-amministrazzjoni influwenzata jew immexxija minn Sqallija. Bil-mod il-mod, l-influwenza tar-renju l-ġdid fi Sqallija u ta' dawk li ġew wara bdiet kulma jmur tinħass, u sal-aħħar tas-seklu ħdax bdiet dieħla sew f'Malta il-kultura Ewropea u t-twemmin Nisrani. Fis-sekli ta' wara u sa ma ġie l-[[Ordni Militari Sovran ta' Malta|Ordni ta' San Ġwann]], Malta ngħatat kemm-il darba mir-Re ta' Spanja lil diversi nies ta' poter li kienu jgħinuh jew finanzjarjament jew inkella militarment. Fl-1492 b'ordni tar-Re Ferdinandu u r-Reġina Isabella, tkeċċew minn Malta l-aħħar nies ta' twemmin Għarbi kif ukoll dawk ta' twemmin [[Ġudaiżmu|Lhudi]]. === [[Ordni ta' San Ġwann|L-Ordni ta' San Ġwann]] === Fl-1530, il-gżejjer Maltin ingħataw lill-Ordni ta' San Ġwann mill-Imperatur [[Karlu V]]. Dawn il-Kavallieri ta' [[demm]] nobbli kienu qed ifittxu art ġdida wara li kienu tkeċċew minn [[Rodi (belt)|Rodi]] mis-Sultan [[Imperu Ottoman|Ottoman]] fl-1522. Meta l-Ordni wasal Malta, il-popolazzjoni tal-Gżejjer Maltin kienet tlaħħaq madwar 20,000 ruħ. Bosta kienu jgħixu fl-[[Mdina|Imdina]], fir-Rabat u fl-irħula ż-żgħar mxerrda ma' Malta u Għawdex. L-Ordni ddeċida li juża l-Forti ta' Sant'Anġlu bħala l-kwartier il-ġdid tiegħu minn fejn imexxi, u r-raħal iż-żgħir tal-[[Birgu]] bħala l-post fejn bosta mill-Kavallieri setgħu jgħixu fi djar separati skont l-ilsien tagħhom. Din l-għażla saret minħabba li l-Ordni kellu x-xwieni tiegħu x'jieħu ħsieb għax dawn kienu importanti bħala servizz ta' komunikazzjoni u utli biex ikunu impurtati f'Malta oġġetti essenzjali. Wara xi ftit żmien, l-Ordni beda jsaħħaħ xi swar kemm ta' Sant'Anġlu kif ukoll madwar il-Birgu. Fuq l-[[L-Isla|Isla]] ttella' l-Forti San Mikiel. Matul is-snin ta' wara, l-attakki tal-furbani Musulmani ma naqsu xejn, u fl-1551, Dragut attakka l-ewwel il-Birgu, imbagħad l-Imdina u wara salpa lejn Għawdex fejn minn hemm kaxkar il-popolazzjoni kollha għal fuq il-bastimenti bħala [[Skjavitù|skjavi]]. Fl-1565, seħħ l-[[Assedju l-Kbir]] hekk kif fit-18 ta' Mejju qawwiet militari Ottomani żbarkaw f'[[Marsaxlokk]] u ħadu posthom f'diversi lokalitajiet strateġiċi madwar il-[[Il-Port il-Kbir|Port il-Kbir]]. Dan l-Assedju dam sejjer sat-8 ta' Settembru, meta l-armata Ottomana ddeċidiet li ssalpa lura minn fejn ġiet. Il-ġurnata tar-rebħa tal-Ordni u l-Maltin fuq l-armata Ottomana għadha sal-lum titfakkar kull sena u hi meqjusa bħala festa nazzjonali. Dan il-jum fil-fatt hu magħruf bħala ''Jum il-Vitorja''. Din ir-rebħa ġiegħlet lil [[Jean Parisot de la Valette|Gran Mastru La Valette]] u l-Kavallieri tal-Ordni jifhmu li issa li ddifendew lilhom infushom u lil Malta u li rebħu l-battalja għandhom iħarsu lejn il-gżejjer Maltin bħala r-residenza l-ġdida tagħhom b'mod permanenti. Dlonk La Valette ordna li tinbena belt ġdida ffortifikata fuq l-Għolja Xiberras. Din il-belt setgħet tiddefendi l-Port il-Kbir, dak ta' [[Port ta’ Marsamxett|Marsamxett]] u l-ibliet tal-madwar. Din il-belt il-ġdida ngħatat l-isem tal-Gran Mastru fundatur tagħha u saret il-belt kapitali ta' Malta. === Il-Franċiż === L-Ordni dam Malta sal-1798 meta mbagħad kellu jċedi għall-qawwa militari u r-rieda ta' [[Napuljun Bonaparte|Napuljun]] hekk kif dan wasal Malta fid-9 ta' Ġunju. Fit-2 ta' Settembru ta' wara, il-Maltin qamu kontra l-[[Malta taħt il-Franċiżi|Franċiżi]] u bdew imblokk militari kontra t-truppi barranin li kellhom jissakkru wara s-swar tal-Belt u t-Tlett Ibliet tal-Kottonera. Bl-għajnuna tat-truppi Brittaniċi li Nelson stazzjona kemm fuq l-art kif ukoll bil-bastimenti Brittaniċi li żammew l-imblokk minn fuq il-baħar qrib il-kosta, wara sentejn il-Franċiżi kellhom iċedu l-armi u tkeċċew minn Malta. Il-Patt ta' Paċi li sar, kien iffirmat bejn il-Franċiżi u l-Brittaniċi, għax il-Maltin ma tħallewx jipparteċipaw f'dan il-ftehim. === L-Imperu Brittaniku === B'hekk Malta waqgħet taħt amministrazzjoni ta' 'protettorat' taħt il-Gran Brittanja. Sir Alexander John Ball sar l-ewwel Kummissarju Ċivili. Fl-1814, bħala parti mit-Trattat ta' Pariġi, Malta uffiċjalment saret tagħmel parti mill-[[Imperu Brittaniku|Imperu Brittanniku]] biex b'hekk saret bażi navali ta' importanza kbira għall-Gran Brittanja fil-[[Baħar Mediterran|Mediterran]]. Dan ir-rwol baqa' dejjem importanti kemm fis-seklu 19 kif ukoll fis-seklu 20. Malta kellha rwol importanti ħafna fit-[[Tieni Gwerra Dinjija]], minħabba li kienet fuq ir-rotta strateġika u importanti tal-Forzi tal-Assi, bejn l-[[Italja]] u t-Tramuntana tal-[[Afrika]], fejn Rommel kien qed jieħu l-artijiet minn taħt idejn l-għadu. Malta sofriet aktar minn 3,000 attakk mill-ajru, għall-ewwel mill-Qawwa Ajrunawtika Taljana u mbagħad mill-Fliegerkorps [[Ġermanja|Ġermaniż]] li kien stazzjonat fi Sqallija. === L-Indipendenza === Malta ngħatat l-indipendenza tagħha fil-21 ta' Settembru 1964, b'arranġament li kien iħalli l-flotta Brittanika tibqa' tuża lil Malta bħala bażi navali - dan biex jagħti n-nifs lill-Gvern Malti jibni l-ekonomija l-ġdida b'mod kummerċjali u liberu u mhux aktar ibbażata fuq il-preżenza militari tal-Brittaniċi. Dan il-ftehim iġġedded fl-1971 u l-Flotta Navali Rjali Brittanika baqgħet tuża lil Malta bħala bażi militari sal-31 ta' Marzu 1979. Malta baqgħet membru tal-[[Commonwealth tan-Nazzjonijiet|Commonwealth]] u saret Repubblika fl-1974. F'referendum li sar f'April 2003, il-votanti wrew ir-rieda tagħhom li Malta tidħol fl-Unjoni Ewropea, biex b'hekk Malta saret membru sħiħ fl-1 ta' Mejju 2004. == Lingwa == {{artiklu prinċipali|Lingwa Maltija}} [[Stampa:Malta - Zurrieq - Triq il-Belt Valletta 01 ies.jpg|nofs|daqsminuri|Sinjal tat-triq fiż-[[Żurrieq]] ]] Illum il-Malti stabbilit u meqjus bħala l-lingwa franka tal-poplu Malti waqt li l-Ingliż fl-istess ħin jaqsam mal-Malti l-istat ta' lingwa uffiċjali. Il-lingwa Maltija tmur lura lejn l-aħħar parti tad-disa' seklu għall-ħabta tat-870 W.K. meta l-Għarab invadew lil Malta. L-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]] baqa' jinfluwenza lill-Malti għal bosta sekli, kif naraw mill-''[[Cantilena]]'' ta' [[Pietru Caxaro]] li nkitbet lejn l-aħħar kwart tas-seklu ħmistax. Il-kliem kollu ta' din il-[[poeżija]], ħlief għal kelma waħda, huma kollha kliem li ġejjin mill-Għarbi. Aktar ma għadda ż-żmien, it-Taljan u l-Isqalli bdew jinfluwenzaw il-vokabularju li l-Maltin kienu jużaw. [[Mikiel Anton Vassalli]] (1764-1829) jgħid li l-Malti ta' madwar il-Port kien difettuż għax bosta minnu kien kliem li ġej mit-Taljan. Mas-seklu dsatax ħafna kliem Taljan kien stabbilixxa ruħu sew. Mal-ewwel deċennji tas-seklu għoxrin daħlu ħafna kliem fl-ilsien Malti tant li meta wieħed jifli r-riklami fil-kotba ta' dak iż-żmien, insibu li bosta termini bdew ikunu bl-Ingliż. Fl-1935, l-Ingliż u l-Malti ħadu post it-Taljan b'mod uffiċjali. Ironikament, kien fiż-żmien li l-Brittaniċi kienu bdew jitilfu, lejn l-aħħar tas-snin ħamsin u tas-snin sittin, li l-interess f'Malta lejn l-Ingliż beda jikber b'pass aktar mgħaġġel u sar l-aktar ilsien barrani studjat fl-iskejjel. Dan anki minħabba l-ħtieġa ta' bosta eluf ta' Maltin li xtaqu jemigraw lejn pajjiżi u kontinenti fejn l-Ingliż kien mitkellem. Il-ħajra lejn l-ilsien Ingliż kompliet kibret aktar u aktar meta l-films u l-[[mużika]] kif ukoll il-qari tal-kotba u r-rivisti Ingliżi u [[Stati Uniti|Amerikani]] kienu saru aktar popolari fost il-Maltin. == Festi nazzjonali == Dawn huma l-ħames festi nazzjonali ċċelebrati f'Malta: * [[Jum il-Ħelsien (Malta)|Jum il-Ħelsien]] (31 ta' Marzu 1979) * [[Is-Sette Giugno|Sette Giugno]] (7 ta' Ġunju 1919) * [[Jum il-Vitorja]] (8 ta' Settembru 1565 u 8 ta' Settembru 1943) * [[Jum l-Indipendenza (Malta)|Jum l-Indipendenza]] (21 ta' Settembru 1964) * [[Jum ir-Repubblika (Malta)|Jum ir-Repubblika]] (13 ta' Diċembru 1974) Uħud minn dawn il-festi huma marbuta ma' diversi tradizzjonijiet, fosthom ir-[[Regatta Nazzjonali Maltija|regatta]] fil-Port il-Kbir nhar [[Jum il-Ħelsien (Malta)|Jum il-Ħelsien]] u [[Jum il-Vitorja]]. Minbarra dawn il-ħames festi, hemm ukoll għadd ta' festi pubbliċi marbuta mar-reliġjon u t-tradizzjonijiet li ssawru magħhom. Fosthom insibu l-[[Imnarja]] (29 ta' Ġunju), [[Santa Marija]] (15 ta' Awissu), il-miġja ta' San Pawl f'Malta (10 ta' Frar) u l-festa tal-Immakulata Kunċizzjoni ([[8 ta' Diċembru]]). == Med.tv Susannah Camilleri Cornerline, Triq Dun Karm, Birkirkara BKR 9039, Malta == Med.tv: Explore the Mediterranean Like Never Before. Med.tv is your ultimate gateway to the Mediterranean's vibrant culture, fascinating history, thriving business landscape, breathtaking travel destinations, and stunning natural beauty. Whether you're an avid traveller, a business professional, or simply captivated by the charm of this region, Med.tv offers an immersive experience that brings the Mediterranean to life. A Journey Through the Mediterranean From the sun-drenched shores of Greece to the rolling hills of Tuscany, and from the vibrant traditions of the Middle East to the cosmopolitan cities of Spain, Med.tv offers a closer look at this extraordinary region. Our diverse content caters to every interest: Travel & Tourism - Explore iconic destinations, hidden gems, and cultural festivals. Whether seeking historic landmarks or seaside escapes, Med.tv is your guide. Culture & Heritage - Discover centuries of Mediterranean history through art, architecture, music, and traditions with exclusive documentaries and expert interviews. Business & Investment - Get insights into the Mediterranean's thriving economy, from tourism and real estate to agriculture and technology. Stay informed with market trends and industry leader perspectives. Cuisine & Gastronomy - Indulge in the flavors of the Mediterranean. From traditional recipes to modern interpretations, Med.tv connects you to local chefs, culinary events, and so very delicious. = Med.tv Susannah Camilleri Cornerline, Triq Dun Karm, Birkirkara BKR 9039, Malta == Med.tv Susannah Camilleri Cornerline, Triq Dun Karm, Birkirkara BKR 9039, Malta == Med.tv: Explore the Mediterranean Like Never Before. Med.tv is your ultimate gateway to the Mediterranean's vibrant culture, fascinating history, thriving business landscape, breathtaking travel destinations, and stunning natural beauty. Whether you're an avid traveller, a business professional, or simply captivated by the charm of this region, Med.tv offers an immersive experience that brings the Mediterranean to life. A Journey Through the Mediterranean From the sun-drenched shores of Greece to the rolling hills of Tuscany, and from the vibrant traditions of the Middle East to the cosmopolitan cities of Spain, Med.tv offers a closer look at this extraordinary region. Our diverse content caters to every interest: Travel & Tourism - Explore iconic destinations, hidden gems, and cultural festivals. Whether seeking historic landmarks or seaside escapes, Med.tv is your guide. Culture & Heritage - Discover centuries of Mediterranean history through art, architecture, music, and traditions with exclusive documentaries and expert interviews. Business & Investment - Get insights into the Mediterranean's thriving economy, from tourism and real estate to agriculture and technology. Stay informed with market trends and industry leader perspectives. Cuisine & Gastronomy - Indulge in the flavors of the Mediterranean. From traditional recipes to modern interpretations, Med.tv connects you to local chefs, culinary events, and so very delicious. = Med.tv Susannah Camilleri Cornerline, Triq Dun Karm, Birkirkara BKR 9039, Malta == Politika == {{artiklu prinċipali|Politika ta' Malta}} [[Stampa:Malta’s Parliament building in Valletta (cropped).jpg|nofs|daqsminuri|Il-bini tal-[[Parlament ta' Malta|Parlament ta’ Malta]] fil-[[Belt Valletta]]]] Malta hija repubblika demokratika b'parlament elett kull ħames snin jew kif ikun hemm il-ħtieġa skont is-sitwazzjoni politika. <gallery mode="packed"> Stampa:Robert Abela - Official Portrait 2022 (cropped).jpg|Il-Prim Ministru [[Robert Abela]] </gallery>Il-poteri eżekuttivi tal-Gvern huma f'idejn il-[[Prim Ministru ta' Malta|Prim Ministru]], magħżul mill-partit rebbieħ fl-elezzjoni. Il-[[President ta' Malta|President]] għandu r-rwol li jirrappreżenta lil Malta barra l-pajjiż u li jaġixxi b'mod imparzjali f'affarijiet ta' importanza kostituzzjonali. Il-Gvern hu wkoll assistit fit-tmexxija tiegħu f'kull belt u raħal f'Malta u Għawdex minn kumitati amministrattivi, magħrufa bħala [[Kunsilli lokali ta' Malta|Kunsilli Lokali]]. Malta hi repubblika<ref>{{ċita web|url=https://legislation.mt/eli/const/mlt |titlu=Kostituzzjoni ta' Malta |sit=Leġiżlazzjoni Malta |lingwa=mt |data-aċċess=2021-03-30}}</ref> li għandha s-sistema parlamentari u l-amministrazzjoni pubblika mfassla fuq is-[[sistema Westminster|sistema ta' Westminster]]. Mill-1960 sal-1995, skont l-istatistika li nġabret fl-elezzjonijiet tal-kunsilli lokali, Malta kellha t-tieni l-ogħla rata fid-dinja ta' nies li kienu eleġibbli li jivvutaw u li ħarġu jivvutaw (u l-ogħla waħda minn nazzjonijiet mingħajr votazzjoni obbligatorja).<ref>{{ċita ktieb |kunjom1=Franklin |isem1=Mark N. |kapitlu=Electoral Participation |editur-kunjom1=Niemi |editur-isem1=Richard |editur-kunjom2=Weisberg |editur-isem2=Herbert |titlu=Controversies in Voting Behavior |edizzjoni=4ba |pubblikatur=CQ Press |data=2001 |lingwa=en |isbn=978-1568023342}}</ref> Il-[[Kamra tad-Deputati ta' Malta|Kamra tad-Deputati]] tiġi eletta kull ħames snin u hi magħmula minn ħamsa u sittin membru parlamentari. Madanakollu, meta partit jikseb il-maġġoranza tal-voti imma mhux tas-siġġijiet, il-partit jingħata aktar siġġijiet biex jiġi assigurat maġġoranza parlamentari. Il-[[Kostituzzjoni ta’ Malta|Kostituzzjoni ta' Malta]] tgħid li l-President għandu jaħtar bħala Prim Ministru dak il-membru tal-Kamra li hu l-aktar kapaċi li jmexxi l-maġġoranza fil-Kabinett. L-istess President normalment jaħtar, fuq rakkomandazzjoni tal-Prim Ministru, il-ministri li għandhom imexxu kull ministeru.<ref>[https://web.archive.org/web/20160311114142/http://opm.gov.mt/segretarjat-tal-prim-ministru?l=2 Segratarjat tal-Prim Ministru], Uffiċċju tal-Prim Ministru</ref> Kandidati għal xi postijiet vakanti jiġu determinati bil-maġġoranza tal-voti li jkunu ġabu fl-elezzjoni preċedenti. Il-President tar-Repubblika jiġi elett kull ħames snin mill-Kamra tad-Deputati. F'Malta hawn diversi partiti. Il-partiti politiċi l-kbar huma l-[[Partit Nazzjonalista (Malta)|Partit Nazzjonalista]], li hu partit [[Demokrazija Kristjana|Demokratiku Kristjan]], u l-[[Partit Laburista (Malta)|Partit Laburista]], li hu partit [[Soċjaliżmu Demokratiku|Soċjal-Demokratiku]]. Il-Partit Laburista jinsab attwalment fil-Gvern u l-Prim Ministru huwa [[Robert Abela]]. Il-Partit Nazzjonalista jinsab fl-oppożizzjoni. Il-[[Partit Demokratiku (Malta)|Partit Demokratiku]] li tela' fuq il-lista tal-Partit Nazzjonalista, għandu żewġ siġġijiet. Apparti dawn il-partiti, hemm ukoll partiti iżgħar li mhumiex eletti u rrappreżentati fil-Kamra tad-Deputati. Malta saret membru fl-Unjoni Ewropea fl-2004. Fl-2008, Malta bdiet tagħmel parti miż-żona tal-ewro. Fil-21 ta' Diċembru 2007, Malta implimentat it-[[Trattat ta' Schengen]].<ref>{{ċita web|url=http://ec.europa.eu/snapshot2007/travel/travel_mt.htm|titlu=L-Ewropa u int fl-2007, Estiż l-ivvjaġġar mingħajr passaport|sit=Kummissjoni Ewropea|lingwa=mt|data-aċċess=2009-04-29|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110323212527/http://ec.europa.eu/snapshot2007/travel/travel_mt.htm|arkivju-data=2011-03-23}}</ref> Il-kontrolli fil-fruntieri baqgħu jsiru fl-ajruporti sa Marzu 2008. === Diviżjonijiet amministrattivi === {{artiklu prinċipali|Kunsilli lokali ta' Malta}} [[Stampa:Malta - administrative division.svg|daqsminuri|250x250px|Diviżjonijiet amministrattivi ta' Malta]] L-Att tal-Kunsilli Lokali tal-1993 (Att XV tal-1993) ġie ppubblikat fit-30 ta' Ġunju 1993, fejn qasam lill-gżejjer Maltin f'54 kunsill lokali f'Malta u 14-il kunsill lokali f'Għawdex b'kull kunsill responsabbli għall-amministrazzjoni tal-belt jew tar-raħal tiegħu. Ir-responsabbiltà amministrattiva hi mqassma bejn il-kunsilli lokali u l-gvern ċentrali. L-abitanti li huma eleġibbli għall-votazzjoni jeleġġu l-kunsill tagħhom kull tliet snin. Is-sindku hu l-kap tal-kunsill lokali u r-rappreżentant tal-kunsill b'kull effett taħt l-Att. Is-Segretarju Eżekuttiv, li jiġi appuntat mill-Kunsill, hu l-kap eżekuttiv, amministrattiv u finanzjarju tal-Kunsill. Il-kunsilliera l-oħra eletti mill-elezzjoni tal-kunsilli jieħdu d-deċiżjonijiet flimkien mas-sindku. Il-kunsilli lokali huma responsabbli għall-ħarsien u tisbiħ tal-lokalità, l-allokazzjoni tal-gwardjani lokali u l-ġbir tal-iskart. Il-kunsilli lokali jieħdu ħsieb ċerti doveri amministrattivi għall-Gvern Ċentrali, bħal ġbir ta' fondi u kirjiet tal-gvern u jirrispondu għall-ilmenti li għandhom x'jaqsmu mal-ambjent tal-lokalità u kif dan jaffettwa lir-residenti. '''<big>Militari</big>''' [[Stampa:Malta armed forces marine ships 02.jpg|nofs|daqsminuri|Vapur tal-għassa Malti f’[[Hay Wharf]], [[Furjana|il-Furjana]]]] L-għanijiet tal-[[Forzi Armati ta’ Malta]] (AFM) huma li żżomm organizzazzjoni militari bl-għan primarju li tiddefendi l-integrità tal-gżejjer skont ir-rwoli tad-difiża kif stabbiliti mill-gvern b’mod effiċjenti u kost-effettiv<ref>{{Ċita web|url=https://afm.gov.mt/en/Pages/AFM.aspx|titlu=Armed Forces of Malta|sit=afm.gov.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. Dan jinkiseb billi ssir enfasi fuq iż-żamma tal-ilmijiet territorjali ta’ Malta u l-integrità tal-ispazju tal-ajru. L-AFM tinvolvi ruħha wkoll fil-ġlieda kontra t-terroriżmu, il-ġlieda kontra t-traffikar illeċitu tad-droga, it-tmexxija ta’ operazzjonijiet u rondi kontra l-immigranti illegali, u operazzjonijiet ta’ sajd kontra l-illegali, it-tħaddim ta’ servizzi ta’ tfittxija u salvataġġ (SAR), u sigurtà fiżika jew elettronika u sorveljanza ta’ postijiet sensittivi. Iż-żona ta' tfittxija u salvataġġ ta' Malta testendi mil-lvant tat-Tuneżija sal-punent ta' Kreta, żona ta' madwar 250,000 km2 (97,000 sq mi). [[Stampa:Police car in Malta 02.JPG|nofs|daqsminuri|Karozza tal-pulizija]] Bħala organizzazzjoni militari, l-AFM tipprovdi appoġġ ta’ backup lill-Korp tal-[[Il-Korp tal-Pulizija ta’ Malta|Pulizija ta’ Malta]] (MPF) u dipartimenti/aġenziji oħra tal-gvern f’sitwazzjonijiet kif meħtieġ b’mod organizzat u dixxiplinat f’każ ta’ emerġenzi nazzjonali (bħal diżastri naturali) jew sigurtà interna u rimi tal-bombi<ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/bir-ritratti-il-korp-tal-pulizija-buniformi-gdida-1/|titlu=|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20241226155407/https://one.com.mt/bir-ritratti-il-korp-tal-pulizija-buniformi-gdida-1/|arkivju-data=2024-12-26|url-status=dead}}</ref>. Fl-2020, Malta ffirmat u rratifikat it-trattat tan-NU dwar il-Projbizzjoni tal-Armi Nukleari<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/104847/nuclear_arms_prohibition_treaty_ratified_by_foreign_minister|titlu=Nuclear arms prohibition treaty ratified by foreign minister|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en|titlu=United Nations Treaty Collection|sit=treaties.un.org|lingwa=EN|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. '''<big>Drittijiet tal-bniedem</big>''' Malta hija meqjusa bħala wieħed mill-aktar pajjiżi li jappoġġjaw lill-[[LGBT]] fid-dinja, u kienet l-ewwel nazzjon fl-[[Unjoni Ewropea]] li pprojbixxa t-terapija ta’ konverżjoni. Malta wkoll tipprojbixxi kostituzzjonalment id-diskriminazzjoni bbażata fuq id-diżabilità. Il-leġislazzjoni Maltija tirrikonoxxi żwiġijiet kemm ċivili kif ukoll kanoniċi (ekkleżjastiċi). Annullamenti mill-qrati ekkleżjastiċi u ċivili mhumiex relatati u mhux bilfors ikunu approvati reċiprokament. Malta vvutat favur il-leġiżlazzjoni tad-divorzju f’referendum li sar fit-28 ta’ Mejju 2011<ref>{{Ċita web|url=https://www.illum.com.mt/ahbarijiet/politika/41271/iddifferenza_bejn_ilvoti_li_ma_nabrux_bejn_dawk_tarreferendum_huma_biss_ta_150|titlu=150 biss id-differenza bejn il-voti li ma nġabrux fir-referendum tad-divorzju|sit=Illum.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2017-09-27/local-news/UN-equality-head-praises-Malta-as-beacon-of-human-rights-for-LGBTIQ-issues-6736179515|titlu=UN equality head praises Malta as ‘beacon of human rights for LGBTIQ issues’ - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/57877/malta_ranked_first_in_european_rainbow_map_of_lgbtiq_rights|titlu=}}</ref>. L-abort f’Malta huwa illegali. Hija u l-Polonja huma l-uniċi membri tal-[[Unjoni Ewropea]] bi projbizzjonijiet kważi totali fuq il-proċedura. M'hemm l-ebda eċċezzjoni għall-istupru jew l-inċest. Fil-21 ta’ Novembru 2022, il-gvern immexxi mill-Partit Laburista ppropona abbozz ta’ liġi li “jintroduċi klawżola ġdida fil-kodiċi kriminali tal-pajjiż li tippermetti t-tmiem ta’ tqala jekk il-ħajja tal-omm tkun f’riskju jew jekk saħħtha tkun f’periklu serju”. Mill-2023, ġiet miżjuda eċċezzjoni biex tippermetti l-abort biss jekk il-ħajja tal-omm tkun f’riskju<ref>{{Ċita web|url=https://charliehebdo.fr/2022/03/societe/feminisme/malte-alors-accouchement-ivg-ca-vient/|titlu=Malte : Alors, l’accouchement de l’IVG, ça vient ?|kunjom=Charlie|isem=Je suis|data=2022-03-23|sit=charliehebdo.fr|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://apnews.com/article/abortion-health-religion-europe-malta-4a20fcad6313c1414a843dbbb364e726|titlu=Malta proposes bill to ease EU's strictest anti-abortion law|data=2022-11-21|sit=AP News|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. == Ġeografija == {{artiklu prinċipali|Ġeografija ta' Malta}} [[Stampa:Malta from space via laser ESA378503.jpg|nofs|daqsminuri|Malta mill-ispazju ]] Il-gżejjer Maltin huma arċipelagu li jinsabu f'nofs il-Baħar Mediterran madwar 93 km fin-Nofsinhar ta' Sqallija. Huma biss it-tliet gżejjer, Malta, Għawdex u [[Kemmuna]] li huma abitati. Il-gżejjer iż-żgħar, bħal [[Filfla]], [[Kemmunett]] u l-[[Gżejjer ta' San Pawl]] huma diżabitati. Malta hi miżgħuda b'bajjiet u wħud minnhom jipprovdu wkoll portijiet tajbin. Il-gżejjer tal-arċipelagu ġew iffurmati mis-sediment ta' qiegħ il-baħar miljuni ta' snin ilu (fiż-Żmien Plioċen). Meta dan is-sediment issolidifika u bil-mod il-mod inkixef f'wiċċ l-ilma dawn biż-żmien, l-aktar dak Tas-Silġ, ingħaqdu ma' Sqallija. Dan il-pont ma kienx jibqa' sejjer lejn l-Afrika minħabba l-widien profondi immens ta' taħt il-baħar li jeżistu bejn Malta u l-Afrika.<ref>{{ċita rivista |kunjom1=Mannion |isem1=A. M. |kunjom2=Vogiatzakis |isem2=I. N. |url=http://www.reading.ac.uk/web/files/geographyandenvironmentalscience/GP183_Island_Landscapes_AMMINV_1Aa.pdf |titlu=Island Landscape Dynamics: Examples from the Mediterranean |data=2007 |rivista=Geographical Paper |numru=183 |lingwa=en}}</ref> L-arċipelagu jinsab f'tarf il-plakka tettonika Afrikana, bil-konfini tiegħu jmissu mal-plakka Ewroasjatika.<ref>{{ċita mappa |url=http://earth.geology.yale.edu/RETREAT/maps/Mediterranean%20map2001sheet1%20tectonics&kinematics.jpg |titlu=Geodynamic Map of the Mediterranean |pubblikatur=Commission for the Geological Map of the World |edizzjoni=1el |skala=1:13,000,000 |format=JPG |data-aċċess=2009-04-29 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100214144714/http://earth.geology.yale.edu/RETREAT/maps/Mediterranean%20map2001sheet1%20tectonics&kinematics.jpg |arkivju-data=2010-02-14}}</ref> Għal mijiet ta' snin, Malta kienet meqjusa bħala gżira tal-Afrika ta' fuq.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Falconer|isem=William|kunjom2=Falconer|isem2=Thomas|data=2009-09|titlu=Dissertation on St. Paul's Voyage|url=https://books.google.com.mt/books?id=B3Q29kWRdtgC&pg=PA50&redir_esc=y|lingwa=en|iktar=Google-Books-ID: B3Q29kWRdtgC|pubblikatur=BiblioBazaar}}</ref> Il-qiegħ tal-baħar madwar il-gżejjer ta’ Malta jżomm traċċi ta’ karatteristiċi ġeomarini antiki, li jissuġġerixxu skoperti arkeoloġiċi potenzjali li jistgħu jitfgħu dawl fuq l-ambjent preistoriku tar-reġjun.<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltainfoguide.com/where-is-malta.html|titlu=Where Is Malta? {{!}} World Map, Facts, People & History of Malta|sit=Malta Info Guide|lingwa=en|data-aċċess=2024-11-17}}</ref> Il-pajsaġġ tal-gżejjer Maltin attwalment huwa kkaraterizzat minn għoljiet baxxi b'għelieqi mtarrġin. L-ogħla punt hu [[Ta' Dmejrek]], 253 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar, qrib [[Ħad-Dingli]]. Ċerti widien fil-gżejjer Maltin jimtlew bl-ilma ġieri tax-xita li jdum għaddej għal ċertu żmien biss, u li jinxef wara ċertu żmien, l-aktar fis-sajf. Ma jeżistux [[xmara|xmajjar]] jew għadajjar ta' ċertu kobor b'mod permanenti. Postijiet f'Malta fejn hemm xi sorsi tal-ilma magħrufa huma, Wied il-Qlejgħa (iċ-Chadwick Lakes), il-[[Baħrija]], l-[[L-Imtaħleb|Imtaħleb]] u San Martin, waqt li f'Għawdex hemm il-[[Wied tal-Lunzjata]]. === Gżejjer żgħar, blat fil-baħar u skolli === Gżejjer żgħar li jiffurmaw parti mill-arċipelagu jinkludu lil Kemmunett (diżabitata), Filfla (riżerva naturali diżabitata), il-[[Ġebla tal-Ġeneral]] (diżabitata), il-[[Gżira Manoel]] (li hi magħquda mal-lokalità tal-[[Gżira (lokalità)|Gżira]] permezz ta' pont żgħir), u l-Gżejjer ta' San Pawl (diżabitati). Il-gżejjer Maltin huma dawn is-segwenti: {| class="multicol" style="width:100%;" | width="33%" align="left" valign="top" | * Delmarva * Filfla * Ġebel Fessej * Ġebel ta' Bejn il-Kmiemen * Ġebla ta' Sala * Ġebla taċ-Ċawla * Ġebla tal-Ġeneral * Ġebla tal-Għallis * Ġebla tal-Ħalfa * Gżejjer ta' San Paw<nowiki/>l/Selmunett | width="33%" align="left" valign="top" | * Gżira ta' Malta * Gżira Manoel * Għawdex * Kemmuna * Kemmunett * Mistra * Skoll tal-Barbaġanni * Ta' Fraben * Xrob l-Għaġin |} === Klima === {{artiklu prinċipali|Klima ta' Malta}} [[Stampa:Valletta-view-from-senglea.jpg|thumb|left|500px|Malta ġeneralment tgawdi minn klima Mediterranja]] Il-[[Klima ta' Malta|klima]] hi waħda Mediterranja, bi xtiewi moderati u umdużi, u bi sjuf sħan u xotti. M'hemm l-ebda staġun sħun fejn il-pjanti jorqdu, minkejja li l-iżvilupp tal-pjanti jista' jiġi osservat xi ftit f'xitwa b'kesħa li ma tkunx normali, u s-sħana u l-aridità tas-sajf jistgħu jwasslu biex il-veġetazzjoni tkun dgħajfa. L-inqas temperatura qatt irreġistrata kienet fid-19 ta' Frar 1895, fil-Belt Valletta, meta t-temperatura niżlet għal 1.2°C, waqt li l-ogħla waħda laħqet it-43.8°C f'Awwissu tal-1999.<ref>{{ċita web |url=http://www.maltaweather.com/archives/tmaxhigh.shtml |titlu=Highest Maximum Temperature (Celsius) |sit=MaltaWeather.com |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150330062131/http://maltaweather.com/archives/tmaxhigh.shtml |arkivju-data=2015-03-30 |lingwa=en}}</ref> Kienu ftit l-okkażjonijiet fejn ġiet irreġistrata xi preċipitazzjoni ta' borra, u dawn kienu fi Frar 1895, f'Jannar 1905 u fil-31 ta' Jannar 1962. Il-bidla fil-klima wasslet biex id-differenza li hemm bejn l-ogħla u l-inqas temperaturi tiżdied, u dan ħafna drabi jwassal għal staġuni b'temp instabbli. Dawn l-aħħar snin kienu rreġistrati wkoll każi aktar frekwenti ta' borra u silġ li laqtu lill-gżejjer.<ref>{{ċita aħbar |kunjom1=Fenech |isem1=Ingrid |url=http://www.maltarightnow.com/Default.asp?module=news&at=It-Temp+fl-2008&t=a&aid=99809315&cid=19 |titlu=It-Temp fl-2008 |pubblikatur=MaltaRightNow.com |data=2009-01-01 |data-aċċess=2009-04-03 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120109231709/http://www.maltarightnow.com/Default.asp?module=news&at=It-Temp+fl-2008&t=a&aid=99809315&cid=19 |arkivju-data=2012-01-09 |lingwa=mt }}</ref> Il-provista tal-ilma toffri sfida għal Malta, peress li fiż-żmien sħun tas-sajf il-preċipitazzjoni tkun waħda minima filwaqt li dan ikun ukoll iż-żmien fejn l-ilma jkun użat l-iktar. Din il-problema tinħass ukoll matul ix-xitwa minħabba x-xita qawwija li tagħmel, li ħafna drabi tkompli nieżla fil-baħar minflok tippenetra fl-art. Malta tiddependi fuq ir-riżervi ta' taħt l-art tal-ilma ħelu (40 fil-mija), li jinġieb minn sistema ta' riżervi tal-ilma msejħin galleriji, bħal pereżempju, [[Ta' Kandja]], b'fond ta' madwar 97 metru. Aktar minn nofs l-ilma tax-xorb ta' Malta huwa prodott permezz tad-desalinazzjoni (60 fil-mija), li twassal għal aktar użu ta' kombustibbli fossili u għal aktar tniġġis.<ref>{{ċita aħbar|kunjom1=McGrath|isem1=Matt|data=2007-04-04|titlu=Briney future for vulnerable Malta|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6525069.stm|lingwa=en|pubblikatur=BBC News}}</ref> {{Infobox Temp |l-ewwel_metrika=yes |linja_waħda=yes |post=&nbsp;Malta |Jan_Hi_°C = 15 |Fra_Hi_°C = 15 |Mar_Hi_°C = 16 |Apr_Hi_°C = 18 |Mej_Hi_°C = 22 |Ġun_Hi_°C = 26 |Lul_Hi_°C = 30 |Aww_Hi_°C = 30 |Set_Hi_°C = 27 |Ott_Hi_°C = 23 |Nov_Hi_°C = 19 |Diċ_Hi_°C = 16 |Year_Hi_°C = 21 |Jan_Lo_°C = 9 |Fra_Lo_°C = 9 |Mar_Lo_°C = 10 |Apr_Lo_°C = 12 |Mej_Lo_°C = 15 |Ġun_Lo_°C = 18 |Lul_Lo_°C = 21 |Aww_Lo_°C = 22 |Set_Lo_°C = 20 |Ott_Lo_°C = 17 |Nov_Lo_°C = 13 |Diċ_Lo_°C = 11 |Year_Lo_°C = 15 |Jan_MEDJA_°C = 12 |Fra_MEDJA_°C = 12 |Mar_MEDJA_°C = 13 |Apr_MEDJA_°C = 15 |Mej_MEDJA_°C = 18 |Ġun_MEDJA_°C = 22 |Lul_MEDJA_°C = 26 |Aww_MEDJA_°C = 26 |Set_MEDJA_°C = 24 |Ott_MEDJA_°C = 21 |Nov_MEDJA_°C = 16 |Diċ_MEDJA_°C = 13 |Year_MEDJA_°C = 18 |Jan_Preċip_ċm = 8 |Fra_Preċip_ċm = 5 |Mar_Preċip_ċm = 4 |Apr_Preċip_ċm = 2 |Mej_Preċip_ċm = 1 |Ġun_Preċip_ċm = 0 |Lul_Preċip_ċm = 0 |Aww_Preċip_ċm = 0 |Set_Preċip_ċm = 3 |Ott_Preċip_ċm = 7 |Nov_Preċip_ċm = 9 |Diċ_Preċip_ċm = 10 |Year_Preċip_ċm = 53 |sors1 = Weatherbase<ref>{{Ċita web|url=http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=79561&refer=&units=metric|titlu=Valletta, Malta Travel Weather Averages (Weatherbase)|sit=Weatherbase|data-aċċess=2024-08-25|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160403141404/http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?refer=&s=79561&units=metric|arkivju-data=2016-04-03|url-status=dead}}</ref> |aċċess = }} == Ekonomija == {{artiklu prinċipali|Ekonomija ta' Malta}} [[Stampa:Malta - Valletta - Triq il-Papa Piju V - Central Bank of Malta 03 ies.jpg|nofs|daqsminuri|[[Bank Ċentrali ta' Malta|Bank Ċentrali ta’ Malta]], [[Triq il-Papa Piju V]] fil-[[Belt Valletta]].]] L-ekonomija ta' Malta hi bbażata fuq diversi setturi, kemm dawk tal-manifattura kif ukoll tas-servizzi. L-uniċi riżorsi naturali u tanġibbli huma l-blat tal-Franka u tal-Qawwi/taż-Żonqor, u l-baħar ta' madwar il-gżejjer. Minn tal-ewwel jitqatta' l-ġebel tal-franka għall-bini kif ukoll jittieħed żrar u trab mill-ġebla ta' qawwi l-aktar biex titħallat mas-siment<ref>{{Ċita web|url=https://ekonomija.gov.mt/|titlu=Home|sit=ekonomija|lingwa=mt|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. L-ekonomija tiddependi ħafna fuq il-kummerċ u l-investiment barrani, l-aktar fil-manifattura ta' bosta prodotti. Hawn ħames żoni industrijali fejn jiġu prodotti tant kwalitajiet ta' oġġetti bħal, għodda ta' inġinerija speċjalizzata, u komponenti tagħhom, oġġetti tal-plastik, kimika, oġġetti elettroniċi jew komponenti tagħhom, tessuti, ikel, xorb u tant affarijiet oħra. Dawn kollha jaħdmu f'suq liberu. L-aktar setturi importanti tal-ekonomija ta' Malta fl-2018 kienet il-manifattura u l-esportazzjoni tal-prodotti tagħhom, it-turiżmu, il-qasam finanzjarju, l-avjazzjoni, il-Port frank u s-servizzi tal-ikel. Il-kummerċ fl-UE jammonta għal 57% tal-esportazzjonijiet ta' Malta (il-[[Ġermanja]] 16%, l-[[Italja]] 12% u [[Franza]] 11%), filwaqt li barra mill-UE 6% jmorru kemm f'[[Singapor|Singapore]] kif ukoll fil-[[Ġappun]].<ref name="EU"/> F'termini ta' importazzjonijiet, 72% jiġu minn Stati Membri tal-UE (l-[[Italja]] 25% u l-[[Ġermanja]] 8%), filwaqt li barra mill-UE 4% jiġu miċ-[[Ċina]] u 3% mill-[[Indja]].<ref name="EU"/> === Storja tal-ekonomija === Qabel l-1800, Malta kellha vera ftit industriji, apparti dik tal-[[qoton]], it-[[tabakk]], u tat-tarzna. L-Ingliżi bdew jibnu it-tarzna u bosta baċiri mill-1848 'l hinn. Fi żmien il-gwerer fil-Mediterran li l-Ingliżi kienu involuti fihom, l-ekonomija ta' Malta kienet tmur tajjeb. Eżempju ta' dan kienet il-Gwerra tal-Krimea (1854 - 1856). Fl-1869, mal-ftuħ tal-Kanal tas-Swejz kien hemm żieda massiva fil-vapuri li kienu jidħlu Malta. L-ekonomija tal-Mediterran ġiet ideskritta bħala "Awtostrada" tan-negozju tad-dinja, u numru ta' vapuri kienu jidħlu Malta għal [[faħam]] u proviżjon ieħor qabel ikomplu bil-vjaġġi tagħhom lejn l-Eġittu u [[Oċean Indjan|l-Oċean Indjan]]. Bejn l-1871 u l-1881, 8,000 ħaddiem sabu xogħol fit-tarzni. In-negozjanti kienu ngħaqdu bħala assoċjazzjoni u fl-1856 inbniet ''La Borsa'' (''The Exchange'') fi triq ir-Repubblika (dak iż-żmien imsejħa Strada Rjali). Fil-Borsa kien hemm żewġ banek. '''<big>Bankarja u finanzi</big>''' [[Stampa:Portomaso Business Tower (25689178531).jpg|xellug|daqsminuri|[[Portomaso|Portomaso Business Tower]], it-tieni l-ogħla bini f’Malta]] L-akbar żewġ banek kummerċjali huma l-[[Bank of Valetta|Bank of Valletta]] u l-[[HSBC Bank Malta]]. Banek diġitali bħal Revolut żdiedu wkoll fil-popolarità. Il-[[Bank Ċentrali ta' Malta]] għandu żewġ oqsma ewlenin ta' responsabbiltà: il-formulazzjoni u l-implimentazzjoni tal-politika monetarja u l-promozzjoni ta' sistema finanzjarja soda u effiċjenti. Il-[[Gvern ta' Malta|gvern Malti]] daħal fl-ERM II fl-4 ta’ Mejju 2005, u adotta l-ewro bħala l-munita tal-pajjiż fl-1 ta’ Jannar 2008. '''<big>Turiżmu</big>''' [[Stampa:Malta - Ghajnsielem - Comino + Large Blue Lagoon Rock + Small Blue Lagoon Rock + Cominotto + Blue Lagoon 02 ies.jpg|nofs|daqsminuri|[[Blue Lagoon]] ([[Kemmuna]])]] Malta hija destinazzjoni turistika popolari, b’1.6 miljun turist fis-sena, tliet darbiet aktar turisti jżuru milli hemm residenti. L-infrastruttura tat-turiżmu żdiedet b'mod drammatiku matul is-snin u għadd ta' lukandi huma preżenti fil-gżira, għalkemm l-iżvilupp żejjed u l-qerda tad-djar tradizzjonali huma ta' tħassib dejjem jikber. Fl-2019, Malta kellha sena rekord fit-turiżmu, fejn irreġistrat aktar minn 2.1 miljun turist f’sena waħda<ref>{{Ċita web|url=https://turizmu.gov.mt/|titlu=Home|sit=turiżmu|lingwa=mt|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. F’dawn l-aħħar snin, Malta rreklamat ruħha bħala destinazzjoni tat-turiżmu mediku, u numru ta’ fornituri tat-turiżmu tas-saħħa qed jiżviluppaw l-industrija. Madankollu, l-ebda sptar Malti ma għadda minn akkreditazzjoni indipendenti tal-kura tas-saħħa internazzjonali. Malta hija popolari mat-turisti mediċi Brittaniċi, u tindika lill-isptarijiet Maltin lejn li jfittxu akkreditazzjoni minn sorsi tar-[[Renju Unit]], bħall-Iskema ta' Akkreditazzjoni Trent. [[Stampa:Mercury Tower seen from a drone.jpg|nofs|daqsminuri|[[Torri tal-Merkurju]] ([[San Ġiljan (lokalità)|San Ġiljan)]]]] It-turiżmu f’Malta jikkontribwixxi madwar 11.6 fil-mija tal-prodott gross domestiku tal-pajjiż<ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/en/news/malta-presents-proposals-for-the-recovery-of-tourism-sector-from-pandemic-effects/|titlu=Malta presents proposals for the recovery of tourism sector from pandemic effects|kunjom=Galea|isem=Rachel|data=2020-04-27|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. '''<big>Xjenza u teknoloġija</big>''' Malta ffirmat ftehim ta’ kooperazzjoni mal-Aġenzija Spazjali Ewropea (ESA) għal kooperazzjoni aktar intensiva fi proġetti tal-ESA<ref>{{Ċita web|url=https://www.esa.int/About_Us/Corporate_news/Member_States_Cooperating_States|titlu=Member States & Cooperating States|sit=www.esa.int|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. Il-Kunsill Malti għax-Xjenza u t-Teknoloġija (MCST) huwa l-korp ċivili responsabbli għall-iżvilupp tax-xjenza u t-teknoloġija fuq livell edukattiv u soċjali. Il-biċċa l-kbira tal-istudenti tax-xjenza f'Malta jiggradwaw mill-Università ta' Malta u huma rappreżentati minn S-Cubed (Science Student's Society), UESA (University Engineering Students Association) u ICTSA (University of Malta ICT Students' Association). Malta kienet ikklassifikata fid-29 post fl-Indiċi tal-Innovazzjoni Globali fl-2024<ref>{{Ċita ktieb|titlu=Global Innovation Index 2024|url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2024/en/|lingwa=en}}</ref>. == Demografija == {{artiklu prinċipali|Demografija ta' Malta}} Il-popolazzjoni tal-gzejjer Maltin hi ta' madwar 500,000 ruħ. Hu mifhum li f'kull kilometru kwadru jgħixu madwar 1,400 ruħ. Malta tista' titqies bħala wieħed mill-iktar pajjiżi b'densità tal-popolazzjoni fid-dinja. '''<big>Lingwi</big>''' [[Stampa:Il-Kantilena.png|nofs|daqsminuri|[[Il Cantilena|Il-Kantilena]] ta' [[Pietru Caxaro]], l-eqdem test bil-[[Maltin|Malti]], seklu 15.]] Il-Malti huwa wieħed miż-żewġ lingwi kostituzzjonali ta' Malta u huwa meqjus bħala l-lingwa nazzjonali. It-tieni lingwa uffiċjali hija l-Ingliż u għalhekk il-liġijiet jiġu promulgati kemm bil-Malti kif ukoll bl-Ingliż. Madankollu, l-artikolu 74 tal-Kostituzzjoni jgħid li "jekk ikun hemm xi kunflitt bejn it-testi Malti u Ingliż ta' xi liġi, it-test Malti għandu jipprevali."<ref>{{Ċita web|url=http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8566|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20181001103554/http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8566|arkivju-data=2018-10-01|url-status=bot: unknown}}</ref> Fl-2022, l-Uffiċċju Nazzjonali tal-Istatistika ta’ Malta jgħid li 90 fil-mija tal-popolazzjoni Maltija għandha mill-inqas għarfien bażiku tal-Malti, 96 fil-mija tal-Ingliż, 62 fil-mija tat-Taljan, u 20 fil-mija tal-Franċiż. Dan l-għarfien mifrux tat-tieni lingwa jagħmel lil Malta wieħed mill-aktar pajjiżi multilingwi fl-[[Unjoni Ewropea]]. Studju li ġabar l-opinjoni pubblika dwar liema lingwa kienet “preferuta” skopra li 86 fil-mija tal-popolazzjoni ppreferew il-Malti, 12 fil-mija l-Ingliż, u 2 fil-mija t-Taljan. Stazzjonijiet tat-televiżjoni Taljani minn xandara bbażati fl-Italja, bħal Mediaset u RAI, jaslu Malta u jibqgħu popolari<ref>{{Ċita web|url=http://www6.gencat.cat/llengcat/noves/hm04primavera-estiu/a_badia2_3.htm|titlu=NOVES SL. SPRING-SUMMER 2004. A VIEW OF THE LINGUISTIC SITUATION IN MALTA (2)|data=2012-03-12|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120312145908/http://www6.gencat.cat/llengcat/noves/hm04primavera-estiu/a_badia2_3.htm|arkivju-data=2012-03-12|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_237.en.pdf|titlu=|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070128095746/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_237.en.pdf|arkivju-data=2007-01-28|url-status=bot: unknown}}</ref>. Il-[[Lingwa tas-Sinjali Maltija]] tintuża minn firmaturi f'Malta<ref>{{Ċita web|url=https://mlrs.research.um.edu.mt/resources/lsm|titlu=Dizzjunarju tal-Lingwa tas-Sinjali Maltija|sit=mlrs.research.um.edu.mt|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20241226161346/https://mlrs.research.um.edu.mt/resources/lsm|arkivju-data=2024-12-26|url-status=dead}}</ref>. '''<big>Reliġjon</big>''' [[Stampa:Statue of Saint Publius.jpg|nofs|daqsminuri|Statwa ta’ [[San Publju]]]] Ir-reliġjon predominanti f’Malta hija l-Kattoliċiżmu Ruman. It-tieni artiklu tal-Kostituzzjoni ta’ Malta jistabbilixxi l-Kattoliċiżmu Ruman bħala r-reliġjon tal-istat u huwa rifless ukoll f’diversi elementi tal-kultura Maltija, għalkemm hemm dispożizzjonijiet sodi għal-libertà tar-reliġjon. Hemm aktar minn 360 knisja f’[[Malta (gżira)|Malta]], [[Għawdex]], u [[Kemmuna]], jew knisja waħda għal kull 1,000 resident. Il-knisja parrokkjali hija l-punt fokali arkitettoniku u ġeografiku ta' kull belt u raħal Malti<ref>{{Ċita web|url=https://knisja.mt/|titlu=Home|sit=Arċidjoċesi ta' Malta|lingwa=mt-MT|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. Malta hija Sede Appostolika; l-Atti tal-Appostli (Atti 28) jirrakkonta kif [[San Pawl]] nawfraġ fil-gżira ta’ “Melite”, li ħafna studjużi Bibliċi jidentifikawha ma’ Malta, episodju datat madwar is-sena 60 AD. Jingħad li l-ewwel qaddis Malti, [[San Publju]]. saru l-ewwel isqof ta’ Malta. Aktar evidenza ta’ prattiċi u twemmin Insara matul il-perjodu tal-persekuzzjoni Rumana tidher f’katakombi li jinsabu taħt diversi siti madwar Malta, fosthom il-[[Katakombi ta’ San Pawl]]. Hemm ukoll numru ta’ knejjes tal-grotta, fosthom il-[[Santwarju tal-Madonna tal-Mellieħa|grotta tal-Mellieħa]], li hija [[Santwarju tat-Twelid tal-Madonna]] fejn, skont il-leġġenda, [[San Luqa]] pinġa ritratt tal-[[Santa Marija|Verġni Marija]]. Ilu post ta’ pellegrinaġġ mill-perjodu medjevali<ref>{{Ċita web|url=https://www.quddies.com.mt/churches/182/Madonna-tal-Mellieha/Mellieha|titlu=Madonna tal-Mellieha - Sanctuary - Mellieha, Malta|sit=www.quddies.com.mt|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. Għal sekli sħaħ, [[Knisja f’Malta|il-Knisja f’Malta]] kienet subordinata għad-[[Djoċesi ta’ Palermo]], ħlief meta kienet taħt Karlu ta’ Anjou, li ħatar isqfijiet għal Malta, kif għamlu – f’okkażjonijiet rari – l-Ispanjoli u wara, il-Kavallieri. Mill-1808 l-isqfijiet kollha ta’ Malta kienu Maltin. Il-qaddisin patruni ta’ Malta huma [[San Pawl]], [[San Publju]], u [[Sant’Agata]]. Għalkemm mhux patrun, [[San Ġorġ Preca]] huwa meqjum ħafna bħala t-tieni qaddis Malti kanonizzat wara [[San Publju]]. F’Malta hemm preżenti diversi ordnijiet reliġjużi [[Kattoliċi Rumani]] fosthom il-Ġiżwiti, Franġiskani, Dumnikani, Karmelitani u Little Sisters of the Poor. [[Stampa:The Beheading of Saint John-Caravaggio (1608).jpg|nofs|daqsminuri|''Il-Qtugħ tar-ras ta’ San Ġwann'', ta’ [[Caravaggio]]. Żejt fuq tila, 361 cm × 520 cm (142.13 in × 204.72 in). Oratorju tal-[[Konkatidral ta' San Ġwann|Kon-Katidral]].]] F’Malta teżisti minoranza konsiderevoli ta’ Kristjani Ortodossi tal-Lvant, li minnhom hemm 16,457, skont iċ-ċensiment tal-2021; għalkemm in-numru jista 'jinkludi wkoll Kristjani Ortodossi Orjentali, li mhumiex f'komunjoni ma' tal-ewwel. Hemm numru żgħir ta’ parroċċi li jappartjenu għal kull Knisja awtoċefali, tipikament waħda għal kull waħda. Hemm parroċċi Ortodossi [[Greċja|Griegi]], [[Russja|Russi]], [[Serbja|Serbi]], [[Rumanija|Rumeni]], u [[Bulgarija|Bulgari]] li jinsabu madwar Malta<ref>{{Ċita web|url=https://www.exarmalta.com/|titlu=Holy Patriarchal Exarchate of Malta -|sit=Holy Patriarchal Exarchate of Malta|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260105031816/https://www.exarmalta.com/|arkivju-data=2026-01-05|url-status=dead}}</ref>. Ħafna mill-kongreganti tal-knejjes Protestanti lokali mhumiex Maltin; il-kongregazzjonijiet tagħhom prinċipalment jiġbdu minn vacationers u irtirati Brittaniċi li jgħixu fil-pajjiż. Hemm ukoll knisja Avventista tas-Seba’ Jum f’[[Birkirkara]], u kongregazzjoni tal-Knisja Appostolika Ġdida mwaqqfa fl-1983 fi [[Gwardamanġa]]. Hemm madwar 600 Xhud taʼ Ġeħova. Il-Mormoniżmu huwa rappreżentat ukoll b’241 membru f’kongregazzjoni waħda fil-[[Mosta]]<ref>{{Ċita web|url=https://newsroom.churchofjesuschrist.org/facts-and-statistics/country/malta|titlu=Statistics and Church Facts {{!}} Total Church Membership|sit=newsroom.churchofjesuschrist.org|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html|titlu=MaltaToday|data=2015-10-16|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151016010540/http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html|arkivju-data=2015-10-16|url-status=bot: unknown}}</ref>. Il-popolazzjoni Lhudija ta’ Malta laħqet il-quċċata tagħha fil-Medju Evu taħt il-ħakma Normanna. Fl-1479, Malta u Sqallija ġew taħt il-ħakma Aragonese u d-Digriet tal-Alhambra tal-1492 ġiegħel lill-Lhud kollha jitilqu mill-pajjiż. Illum, hemm żewġ kongregazzjonijiet Lhud. Fl-2019 il-komunità Lhudija f'Malta ġabret madwar 150 persuna, ftit aktar mill-120 (li minnhom 80 kienu attivi) stmati fl-2003, u l-aktar anzjani. Ħafna fost il-ġenerazzjonijiet ġodda ddeċidew li joqgħodu barra, inkluż fl-Ingilterra u l-Iżrael. Il-biċċa l-kbira tal-Lhud Maltin kontemporanji huma Sefardi, madankollu, jintuża ktieb tat-talb Ashkenazi. Fl-2013 twaqqaf iċ-Ċentru Lhudi Chabad f’Malta<ref>{{Ċita web|url=http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html|titlu=MaltaToday|data=2015-10-16|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151016010540/http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html|arkivju-data=2015-10-16|url-status=bot: unknown}}</ref>. [[Stampa:Malta - Paola - Triq Kordin - Mosque 01 ies.jpg|nofs|daqsminuri|Ċentru Iżlamiku ta’ Malta]] Hemm moskea [[Iżlam|Musulmana]] waħda mibnija apposta, il-[[Moskea Mariam Al-Batool]], għalkemm hemm ukoll ftit moskej improvizzati li jinsabu fi djar Musulmani mifruxa madwar il-gżira. Mit-3,000 Musulmani stmati f’Malta, madwar 2,250 huma barranin, madwar 600 huma ċittadini naturalizzati, u madwar 150 huma Maltin imwielda fil-pajjiż. Il-Buddiżmu Zen u l-Fidi Baháʼí jippretendu madwar 40 membru. Fi stħarriġ li sar mill-Malta Today, il-maġġoranza assoluta tal-popolazzjoni Maltija taderixxi mal-Kristjaneżmu (95.2%) bil-Kattoliċiżmu Ruman bħala d-denominazzjoni ewlenija (93.9%); 4.5% tal-popolazzjoni ddikjaraw lilhom infushom jew atei jew agnostiċi, waħda mill-inqas ċifri fl-Ewropa. Skont stħarriġ tal-Ewrobarometru tal-2019, 83% tal-popolazzjoni identifikata bħala [[Kattolika Rumana]]. In-numru ta’ atei rdoppja mill-2014 għall-2018. Persuni mhux reliġjużi għandhom riskju akbar li jsofru minn diskriminazzjoni. Fl-edizzjoni tal-2015 tar-Rapport annwali dwar il-Libertà tal-Ħsieb mill-Unjoni Internazzjonali Umanista u Etika, Malta kienet fil-kategorija ta’ “diskriminazzjoni severa”. Fl-2016, wara t-tneħħija tal-liġi dwar id-dagħa, Malta ġiet mibdula għall-kategorija ta’ “diskriminazzjoni sistematika” (l-istess bħall-biċċa l-kbira tal-pajjiżi tal-UE)<ref>{{Ċita web|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20161209/local/malta-still-discriminating-against-the-non-religious-report.633311|titlu=Malta still discriminating against the non-religious - report - timesofmalta.com|data=2016-12-10|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20161210140814/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20161209/local/malta-still-discriminating-against-the-non-religious-report.633311|arkivju-data=2016-12-10|url-status=bot: unknown}}</ref>. == Malta fl-UE == Malta daħlet fl-Unjoni Ewropea (UE) fl-2004 fejn għandha sitt membri jirrapreżentawha. <ref name="EU"/> Fil-[[Kunsill tal-UE]], il-ministri tal-pajjiżi membri jiltaqgħu b'mod regolari biex jadottaw il-liġijiet tal-UE u jikkoordinaw il-politika ta' bejniethom. Il-laqgħat tal-Kunsill jattendu għalihom regolarment rappreżentanti mill-gvern ta' Malta, skont il-qasam ta' politika li jkun qed jiġi indirizzat.<ref name="EU"/> Il-Kunsill tal-UE m'għandux persuna waħda permanenti bħala President (bħal pereżempju l-Kummissjoni jew il-Parlament). Minflok, ix-xogħol jitmexxa mill-pajjiż li jkollu l-Presidenza tal-Kunsill, li jinbidel kull sitt xhur.<ref name="EU"/> Matul dawn is-sitt xhur, il-ministri mill-gvern ta' dak il-pajjiż jippresiedu u jgħinu jiddeterminaw l-aġenda tal-laqgħat tal-Kunsill f'kull qasam ta' politika, u jiffaċilitaw id-djalogu ma' istituzzjonijiet oħra tal-UE. Dati tal-Presidenza Maltija: Jan-Ġun 2017<ref name="EU"/> Il-Kummissarju nominat minn Malta għall-[[Kummissjoni Ewropea]] hi [[Helena Dalli]], li hi responsabbli għall-Ugwaljanza.<ref name="EU">{{ċita web|url=https://europa.eu/european-union/about-eu/countries/member-countries/malta_mt|titlu=Malta|sit=europa.eu|lingwa=mt}}</ref> Il-Kummissjoni hija rrappreżentata f'kull pajjiż tal-UE minn uffiċċju lokali, imsejjaħ "rappreżentanza".<ref name="EU"/> Malta għandha ħames rappreżentanti fil-[[Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew]]. Dan il-korp konsultattiv – li jirrappreżenta lil dawk li jħaddmu, il-ħaddiema u gruppi oħra ta' interess – huwa kkonsultat dwar il-liġijiet proposti, biex ikun hemm idea aħjar tal-bidliet possibbli tas-sitwazzjonijiet soċjali u tax-xogħol fil-pajjiżi membri.<ref name="EU"/> Malta għandha rappreżentant wieħed fil-[[Kumitat Ewropew tar-Reġjuni]], l-assemblea tal-UE tar-rappreżentanti reġjonali u lokali. Dan il-korp konsultattiv jiġi kkonsultat dwar il-liġijiet proposti, biex jiżgura li dawn il-liġijiet iqisu l-perspettiva minn kull reġjun tal-UE.<ref name="EU"/> Malta tikkomunika wkoll mal-istituzzjonijiet tal-UE permezz tar-rappreżentanza permanenti tagħha fi [[Brussell]]. L-"ambaxxata għall-UE" ta' Malta, il-kompitu ewlieni tagħha hu li tiżgura li l-interessi u l-politiki tal-pajjiż huma segwiti b'mod effettiv kemm jista' jkun fl-UE.<ref name="EU"/> L-ammont li jħallas kull pajjiż tal-UE fil-baġit tal-UE huwa kkalkulat b'mod ġust, skont il-mezzi. Aktar ma tkun b'saħħitha l-ekonomija tal-pajjiż, akbar hi l-kontribuzzjoni finanzjarja. L-għan tal-baġit tal-UE mhuwiex li jipprova jqassam mill-ġdid il-ġid, iżda pjuttost li jiffoka fuq il-ħtiġijiet tal-Ewropej b'mod ġenerali. <ref name="EU"/> Ċifri tal-2018 għal Malta: <ref name="EU"/> * Nefqa totali tal-UE f'Malta – € 0.156 biljun (ekwivalenti għal 1.38% tal-ekonomija ta' Malta) * Kontribuzzjoni totali għall-baġit tal-UE – € 0.102 biljun (ekwivalenti għal 0.91% tal-ekonomija ta' Malta) Il-flus imħallsa fil-baġit tal-UE minn Malta jgħinu biex jiġu ffinanzjati programmi u proġetti fil-pajjiżi kollha tal-UE – bħall-bini ta' toroq, is-sussidjar ta' riċerkaturi u l-ħarsien tal-ambjent.<ref name="EU"/> == Ara wkoll == * [[Irħula ta' Malta]] * [[Parroċċi ta' Malta]] * [[Lista tal-għasafar ta' Malta]] * [[Flora ta' Malta]] * [[Fortifikazzjonijet ta' Żmien l-Ingliżi f'Malta]] * [[Fortifikazzjonijiet ta' Żmien il-Kavallieri f'Malta]] * [[Muniti tal-ewro ta' Malta]] * [[Nies prominenti Maltin]] * [[Kolonja ta' Malta]] * [[Stat ta' Malta]] == Referenzi == {{referenzi|2}} == Ħoloq Esterni == === Gvern === {{Commonscat}} * [http://www.gov.mt/ Sit uffiċjali tal-gvern Malti] * [https://web.archive.org/web/20130926165007/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-m/malta.html Kap tal-Istat u l-Membri tal-Kabinett] * [http://www.afm.gov.mt/ Sit uffiċjali tal-Forzi Armati ta' Malta] * [http://www.mepa.org.mt/ L-Awtorità tal-Ambjent u l-Ippjanar] * [https://web.archive.org/web/20091026055425/http://victorcauchi.fortunecity.com/EuCmp/lex/lexindex.htm Liġijiet ta' Malta] – Taqsira ta' liġijiet prinċipali u glossarju ta' xi termini ;Aħbarijiet * [http://www.timesofmalta.com/ The Times of Malta] * [https://web.archive.org/web/20121110123848/http://www.maltatoday.com.mt/en/home Malta Today] * [http://www.independent.com.mt/ The Malta Independent] * [http://www.inewsmalta.com/ iNewsMalta] * [https://web.archive.org/web/20140103172519/http://www.maltastar.com/ MaltaStar] * [http://www.newsbook.com.mt/ Newsbook] * [http://www.maltarightnow.com/ MaltaRightNow] ;Vjaġġar * [http://www.visitmalta.com/ Sit uffiċjali tal-Awtorità tat-Turiżmu] * [[wikivoyage:Malta|Gwida għall-ivjaġġar għal Malta]] fuq Wikivjaġġar * (en) [https://web.archive.org/web/20090909013026/http://malta.world-travel.com.mt/ Malta Travel Guide] patronized by Malta Tourism Authority ;Oħrajn * [https://web.archive.org/web/20151016010540/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mt.html Malta] fuq il-[[CIA World Factbook|Ktieb tal-Fatti tad-Dinja]] {{Repubblika ta' Malta}} {{Pajjiżi tal-Unjoni Ewropea}} {{Ewropa}} {{Pajjiżi tal-Commonwealth}} {{Awtorità}} [[Kategorija:Stati membri tal-Unjoni Ewropea]] [[Kategorija:Pajjiżi gżejjer]] [[Kategorija:Repubbliki]] [[Kategorija:Gżejjer Mediterranji]] [[Kategorija:Commonwealth tan-Nazzjonijiet]] [[Kategorija:Malta]] [[Kategorija:Pajjiżi stabbiliti fl-1974]] t7rthc51jjq69fvd9qcgsu339gi2oue 333915 333914 2026-11-10T06:46:10Z Johannnes89 17483 Modifiki annullati ta' [[Speċjali:Kontribuzzjonijiet/Susannah Camilleri (Med.tv) Cornerline Triq Dun Karm, Birkirkara BKR 9039, Malta|Susannah Camilleri (Med.tv) Cornerline Triq Dun Karm, Birkirkara BKR 9039, Malta]] ([[Diskussjoni utent:Susannah Camilleri (Med.tv) Cornerline Triq Dun Karm, Birkirkara BKR 9039, Malta|diskussjoni]]) għall-aħħar verżjoni ta' [[Utent:Susannah Camilleri (Med.tv) 222 Our Lady of Sorrows Street, Malta, PTA1420|Susannah Camilleri (Med.tv) 222 Our Lady of Sorrows Str... 333910 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_nattiv = Repubblika ta' Malta<br />''Republic of Malta'' |isem_komuni = Malta |stampa_bandiera = Flag of Malta.svg |stampa_emblema = Coat of arms of Malta.svg |stampa_mappa = Location Malta EU Europe.png |deskrizzjoni_mappa = Lokazzjoni ta' Malta (aħdar skur) <br /> – fi ħdan l-[[Unjoni Ewropea]] (aħdar ċar) fil-[[Ewropa|kontinent Ewropew]] (griż skur) <br /> |ħolqa_bandiera = Bandiera ta' Malta |ħolqa_emblema = Emblema ta' Malta |ħolqa_demografija = Demografija ta' Malta |mottu_nazzjonali =''Virtute et constantia'' <Br>(Qawwa u persistenza) |innu_nazzjonali = ''[[L-Innu Malti]]'' [[Stampa:Malta National Anthem.ogg|nofs]] |lingwi_uffiċjali = [[Lingwa Maltija|Malti]] u [[Lingwa Ingliża|ingliż]] |gruppi_etniċi = [[Maltin]] |kapitali = [[Valletta]] |latd=35 |latm=53 |lats=42 |latNS=N |lonġd=14 |lonġm=30 |lonġs=36 |lonġEW=E |l-ikbar_belt = [[San Pawl il-Baħar]] |tip_gvern = [[Repubblika parlamentari]] |titlu_kap1 = [[President ta' Malta|President]] |titlu_kap2 = [[Prim Ministru ta' Malta|Prim Ministru]] |isem_kap1 = [[Myriam Spiteri Debono]] |isem_kap2 = [[Robert Abela]] |data_sħubija_UE = 1 ta' Mejju, 2004 |poż_erja = 200 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |erja_km2 = 316 |erja_mi_kw = 121 |perċentwal_ilma = 0.001 |sena_stima_popolazzjoni = 2019 |stima_popolazzjoni = 514,564 |poż_stima_popolazzjoni = 173 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |ċensiment_popolazzjoni = 404,962¹ |sena_ċensiment_popolazzjoni = 2011 |densità_popolazzjoni_km2 = 1,633 <!--2019--> |densità_popolazzjoni_mi_kw = 4,229.5 |poż_densità_popolazzjoni = 4 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |sena_PGD_PSX = 2019 |PGD_PSX = $11.260&nbsp;biljun<ref name=imf2>{{ċita web |titlu=Malta |sit=International Monetary Fund |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=66&pr.y=3&sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=181&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |data-aċċess=2013-04-17 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150324055128/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=66&pr.y=3&sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=181&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |arkivju-data=2015-03-24 |lingwa=en}}</ref> |poż_PGD_PSX = 125 |PGD_PSX_per_capita = $27,022<ref name=imf2/> |poż_PGD_PSX_per_capita = 32 |sena_IŻU = 2019 |IŻU = {{profitt}}0.895<ref name=HDI>{{ċita rapport |titlu=Human Development Report 2013 - The Rise of the South: Human Progress in a Diverse World |pubblikatur=United Nations Development Programme |data=2013 |isbn=978-92-1-126340-4 |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130319002613/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf |arkivju-data=2013-03-19 |lingwa=en}}</ref> |poż_IŻU = 28 |kategorija_IŻU = <span style="color:#090;">għoli ħafna</span> |tip_sovranità = Indipendenza |avveniment_stabbilit1 = mir-[[Renju Unit]] |data_stabbilit1 = 21 ta' Settembru, 1964 |avveniment_stabbilit2 = Repubblika |data_stabbilit2 = 13 ta' Diċembru, 1974 |avveniment_stabbilit3 = Ħelsien |data_stabbilit3 = 31 ta' Marzu, 1979 |valuta = [[Ewro]] ([[Simbolu tal-Ewro|€]])²[[Lista ta' banek f'Malta|Banek]] |kodiċi_valuta = EUR |żona_ħin = [[Ħin tal-Ewropa Ċentrali|CET]] |differenza_ħku = +1 |żona_ħin_legali = [[Ħin tas-sajf tal-Ewropa Ċentrali|CEST]] |differenza_żona_ħin_legali = +2 |cctld = [[.mt]]³ |kodiċi_telefoniku = 356 |sena_PGD_nominali = 2019 |PGD_nominali = $16,476&nbsp;biljun<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali = 125 |PGD_nominali_per_capita = $32,021<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali_per_capita = 32 |noti = ¹ Il-popolazzjoni totali tinkludi wkoll lir-residenti barranin. Il-popolazzjoni ta' residenti Maltin fl-2004 kien ta' madwar 389,764. Kull data uffiċjali ta' popolazzjoni hi pprovduta mill-Uffiċċju Nazzjonali tal-Istatistika (NSO).<ref>{{ċita rapport |awtur=National Statistics Office |titlu=Census of Population and Housing 2005: Preliminary Report |data=2006 |url=http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1653 |isbn=978-99909-73-38-9 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070311025208/http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1653 |arkivju-data=2007-03-11 |lingwa=en}}</ref><br />²Qabel l-2008: [[Lira Maltija]]<br />³ Ukoll [[.eu]], li hi maqsuma flimkien mal-istati membri l-oħra tal-[[Unjoni Ewropea]]. |leġislatura=[[Kamra tad-Deputati ta' Malta]]}} '''Malta''', magħrufa uffiċjalment bħala r-'''Repubblika ta' Malta,''' hija repubblika indipendenti, kostituzzjonali, żviluppata fl-[[Unjoni Ewropea]].<ref>{{ċita web |url=http://www.traveltips24.com/European_Microstates.htm |titlu=European Microstates |sit=TravelTips24.com |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090523094108/http://www.traveltips24.com/European_Microstates.htm |arkivju-data=2009-03-23 |lingwa=en}}</ref><ref>{{ċita rivista |kunjom1=Sultana |isem1=Ronald G. |titlu=Career guidance in Malta: A Mediterranean microstate in transition |rivista=International Journal for the Advancement of Counselling |volum=20 |paġni=3-15 |data=1998 |doi=10.1023/A:1005386004103 |lingwa=en}}</ref><ref>{{ċita web |url=http://www.environmentalgraffiti.com/offbeat-news/the-microstate-environmental-world-cup-malta-vs-san-marino/613 |titlu=The Microstate Environmental World Cup: Malta vs. San Marino |sit=EnvironmentalGraffiti.com |data=2007-12-15 |arkivju-url= |arkivju-data=2008-02-16 |lingwa=en}}</ref> Il-pajjiż jikkonsisti minn [[arċipelagu]] ta' seba' gżejjer li jinsabu fil-[[Baħar Mediterran]], u meqjus pajjiż parti mill-[[Ewropa t'Isfel]], 80 km mill-kosta ta' [[Sqallija]] (l-[[Italja]]), 288 km fil-Lvant tat-[[Tuneżija]] u 300 km fit-Tramuntana tal-[[Libja]]. Dawn il-gżejjer igawdu minn klima Mediterranja.<ref>{{ċita web |titlu=Malta: Geography |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/#geographyhttps://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mt.html |data-aċċess=2021-03-30 |lingwa=en |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210402195116/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/#geographyhttps://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mt.html |arkivju-data=2021-04-02 |url-status=dead }}</ref><ref>{{ċita web |titlu=Il-Gżejjer Maltin |url=https://www.gov.mt/mt/About%20Malta/Pages/il-Gzejjer%20Maltin.aspx |sit=gov.mt |lingwa=mt}}</ref> Matul l-[[storja|istorja]], il-pożizzjoni ta' Malta fil-Baħar Mediterran dejjem ġiet meqjusa t'importanza strateġika.<ref>{{ċita web |url=http://home.wanadoo.nl/bezver/introduc.html |sit=A History of Malta |titlu=A History of Malta - Introduction |data-aċċess=2008-02-06 |lingwa=en}}</ref> Minħabba f'hekk, bosta nazzjonijiet u qawwiet militari, fosthom il-[[Feniċi]], il-[[Kartaġiniżi]], ir-[[Imperu Ruman|Rumani]], l-[[Għarab]], ir-rejiet u l-imperaturi ta' [[Spanja]], il-[[Kavallieri ta' San Ġwann]], il-[[Franza|Franċiżi]] u l-[[Renju Unit|Brittaniċi]], ħakmu lil Malta. Fl-1964, Malta kisbet l-indipendenza tagħha mir-Renju Unit u mill-ewwel ġiet aċċettata bħala membru tan-[[Ġnus Magħquda|Nazzjonijiet Uniti]]. Għaxar snin wara, fl-1974, Malta saret Repubblika imma Malta żammet l-istatus tagħha bħala membru tal-[[Commonwealth tan-Nazzjonijiet|Commonwealth]]. Fl-2004, Malta saret membru tal-Unjoni Ewropea. Fl-2008, Malta bdiet tuża l-[[ewro]] bħala l-munita tagħha. Il-lingwa ewlenija hija l-[[Lingwa Maltija|Malti]], ilsien li ġej kemm mis-[[Semitiku]] u r-[[Lingwa Latina|Rumanz]]. Illum dan l-ilsien tħallat ħafna bi kliem li ġej mill-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]. L-[[Storja ta' Malta|istorja ta' Malta]] tmur lura daqs 7,000 sena. It-[[Tempji Megalitiċi ta’ Malta u Għawdex|Tempji Megalitiċi]] li jmorru lura daqs 5,500 sena huma rikonoxxuti mill-[[UNESCO]] bħala [[Sit ta’ Wirt Dinji|Wirt Dinji]].<ref name=Unesco>{{ċita web |titlu= Megalithic Temples of Malta |url= http://whc.unesco.org/en/list/132 |sit=UNESCO |lingwa=en |data-aċċess=2009-09-28}}</ref> Ma' dawn, il-UNESCO tirrikonoxxi wkoll il-[[Valletta|Belt Valletta]] u l-[[Ipoġew ta’ Ħal Saflieni|Ipoġew ta' Ħal Saflieni]] bħala Siti ta' Wirt Dinji.<ref>{{ċita web |url=http://www.bradshawfoundation.com/malta/ |titlu=The Prehistoric Archaeology of the Temples of Malta |sit=BradshawFoundation.com |data-aċċess=2009-04-28 |lingwa=en }}</ref><ref>{{ċita web |url=https://otsf.org/otsf-in-malta |titlu=OTSF in Malta |sit=The OTS Foundation for Neolithic Studies |data-aċċess=2009-04-28 |lingwa=en |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201205171731/https://otsf.org/otsf-in-malta |arkivju-data=2020-12-05 |url-status=dead }}</ref><ref>{{ċita ktieb |editur-kunjom1=Cilia |editur-isem1=Daniel |titlu=Malta Before History: The World's Oldest Free-Standing Stone Architecture |data=2004 |pubblikatur=Miranda Publishers |isbn=9789990985085 |lingwa=en}}</ref> Skont l-[[Atti tal-Appostli]], Kap. 28, fis-sena 60 W.K., wara li l-bastiment li kien qed jivvjaġġa fuqu nkalja fuq il-kosta ta' Malta, [[Pawlu minn Tarsu|San Pawl]] qatta' tliet xhur jgħix fuq il-gżira. Il-kitba fit-[[Testment il-Ġdid]] ma ssemmi xejn li San Pawl ikkonverta lill-[[Maltin]] għall-[[Kristjaneżmu|Kristjaneżimu]]. Biss, dan seta' ġara minħabba l-fatt li l-Maltin raw il-qawwa ta' dan il-bniedem meta ħelisha mill-għarqa kif ukoll mill-gidma velenuża tal-lifgħa u San Pawl seta' daħal f'widen il-Maltin wara li kien ukoll fejjaq lill-Missier Pubbliju, il-Gvernatur Ruman ta' Malta. Fl-Atti tal-Appostli lanqas ma jissemma li San Pawl għamel lil Pubbliju bħala l-ewwel Isqof ta' Malta. L-eqdem provi tal-eqdem komunità Nisranija f'Malta ġejjin minn xi katakombi li tħaffru u ntużaw xi ftit mijiet ta' snin wara il-miġja ta' San Pawl. Il-[[belt kapitali]] ta' Malta hi l-Belt Valletta. Il-lingwi uffiċjali tal-pajjiż huma l-Malti u l-Ingiż, u dawn it-tnejn ħadu post it-[[Lingwa Taljana|Taljan]] fl-1935. Malta għandha konnessjoni qawwija mal-[[Knisja Kattolika|Kattoliċiżmu Ruman]], li għadu r-[[reliġjon]] uffiċjali u l-aktar wieħed ipprattikat f'Malta. == Etimoloġija == Id-definizzjoni tal-kelma '[[etimoloġija]]' tista' tiġi deskritta bħala l-istudju tal-oriġini preċiża tal-kliem semantiku (tifsir) preżenti f'lingwa. L-oriġini tat-terminu "Malta" hu inċert u l-varjazzjoni moderna hi derivata mil-lingwa Maltija. L-isem x'aktarx ġej mill-[[Lingwa Griega Antika|Grieg]] μέλι (''meli'') ('għasel'). Il-Griegi kienu jsejħu lill-gżira Μελίτη (''Melite'') li tfisser "għasel" jew "għasel ħelu" possibbilment minħabba l-produzzjoni ta' kwalità tal-għasel bnin Malti. Speċi endemika ta' [[Naħla|naħal]] tgħix f'din il-gżira.<ref>{{ċita aħbar |kunjom1=Manduca |isem1=Julian |url=http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |pubblikatur=Malta Today |titlu=Controversy over unique Maltese bee population |data=2003-06-29 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20030823104545/http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |arkivju-data=2003-08-23 |lingwa=en}}</ref> == Storja == {{artiklu prinċipali|Storja ta' Malta}} === [[Preistorja|Il-Preistorja]] === L-ewwel abitazzjoni tal-Gżejjer Maltin tmur lura għal madwar is-sena 6500 [[Ante Christum natum|Q.K]]. bil-wasla ta' kaċċaturi [[Mesolitiku|Mesolitiċi]] li probabbilment oriġinaw minn Sqallija. Dan nistgħu narawh minn skoperti mmexxija mill-arkeologa Eleanor Scerri f'Għar tal-Latnija fejn sabu fdalijiet ta' fuklari, għodod tal-ġebel u diversi tipi ta' għadam tal-annimali. Għall-ħabta ta' madwar il-5400 Q.K. waslu f'Malta bdiewa [[Neolitiku|Neolotiċi]] minn Sqallija. Għal mijiet ta' snin dawn kienu jgħixu fi kmamar żgħar bħal giren u fl-għerien. Minn dawn il-bdiewa twieldu bennejja [[Megalitiku|Megalitiċi]] li bnew it-tempji Megalitiċi minn madwar it-3800 sal-2800 Q.K. Malta ġiet diżabitata għal bosta żmien sakemm mbagħad waslu nies ta' [[Żmien il-Bronż]] u abitaw il-gżejjer minn madwar l-2000 sas-750 Q.K. === Il-Feniċi, il-Kartaġiniżi u r-Rumani === Warajhom ġew kummerċjanti Feniċi li kkonoloizzaw lil Malta qrib it-800 Q.K taħt l-isem Ann jew Għonan (𐤀𐤍𐤍‎, ʾNN). Wara l-waqa ta' Feniċja fit-332 Q.K., Malta ġiet taħt [[Kartaġni]] fejn matul dan iż-żmien in-nies f'Malta kkultivaw primarjament iż-żebbuġ u l-ħarrub. Fil-bidu tat-Tieni [[Gwerer Puniċi|Gwerra Punika]] (218 Q.K.), il-gżejjer Maltin waqgħu f'idejn ir-Rumani li għamlu lil Malta u lil [[Għawdex]] muniċipalitajiet. Iżda, f'dan iż-żmien l-influenza Punika baqgħet preżenti f'Malta kif nistgħu naraw miċ-Ċippi ta' Melqart. Meta l-[[Imperu Ruman]] inqasam fi tnejn, Malta għaddiet f'idejn l-Imperu Ruman tal-Punent fit-395. Matul il-waqgħa ta' dan l-Imperu, Malta għaddiet minn bosta ħakmiet differenti waqt l-hekk imsejjaħ Żmien il-Migrazzjoni. Mill-454 sal-464 Malta nħakment mill-Vandali u wara l-464 mill-Ostrogoti. Fil-533, il-gżejjer ġew taħt l-Imperu Ruman tal-Lvant iġifieri l-Imperu Biżantin permezz ta' Belisarius u baqgħet sat-870 fejn ġiet involuta fil-Gwerer bejn l-Għarab u l-Biżantini. === L-Għarab === Fit-870 l-Għarab tad-dinistà Aglabida invadew u ħakmu Malta ħallewha diżabitata sakemm għaddiet minn risistemazzjoni mill-Għarab ta' Sqallija qrib l-1048 fejn din id-distinità laħqet inħakmet taħt id-distinità Fatimida. I-Revoluzzjoni Agrikula Għarbija introduċiet tisqija ġdida, il-qoton, u xi tipi ta' frott. L-lingwa [[Għarbi Sqalli|Sikulo-Għarbija]] ukoll ġiet adettata minn Sqallija li evenwalment evolviet fil-lingwa Maltija. F'dan i-żmien l-Għarab xerrdu t-twemmin [[Iżlam|Iżlamiku]] fost il-Maltin u ta' dan hemm xhieda fl-oqbra Musulmani li nstabu qrib id-Domus Rumana fir-[[Rabat (Malta)|Rabat]]. === Il-Kuruna ta' Aragona === Fl-1091, [[Ruġġieru I ta' Sqallija|il-Konti Ruġġieru]] żbarka Malta b'qawwa militari biex juri l-kobor u s-sovranità tiegħu bħala l-mexxej ta' Malta. Biss hu ma għamel xejn biex ibiddel l-amministrazzjoni Għarbija-Musulmana. Kien fi żmien ir-renju tat-tifel tiegħu, [[Ruġġieru II]], li f'Malta beda jseħħ xi ċaqliq fl-amministrazzjoni influwenzata jew immexxija minn Sqallija. Bil-mod il-mod, l-influwenza tar-renju l-ġdid fi Sqallija u ta' dawk li ġew wara bdiet kulma jmur tinħass, u sal-aħħar tas-seklu ħdax bdiet dieħla sew f'Malta il-kultura Ewropea u t-twemmin Nisrani. Fis-sekli ta' wara u sa ma ġie l-[[Ordni Militari Sovran ta' Malta|Ordni ta' San Ġwann]], Malta ngħatat kemm-il darba mir-Re ta' Spanja lil diversi nies ta' poter li kienu jgħinuh jew finanzjarjament jew inkella militarment. Fl-1492 b'ordni tar-Re Ferdinandu u r-Reġina Isabella, tkeċċew minn Malta l-aħħar nies ta' twemmin Għarbi kif ukoll dawk ta' twemmin [[Ġudaiżmu|Lhudi]]. === [[Ordni ta' San Ġwann|L-Ordni ta' San Ġwann]] === Fl-1530, il-gżejjer Maltin ingħataw lill-Ordni ta' San Ġwann mill-Imperatur [[Karlu V]]. Dawn il-Kavallieri ta' [[demm]] nobbli kienu qed ifittxu art ġdida wara li kienu tkeċċew minn [[Rodi (belt)|Rodi]] mis-Sultan [[Imperu Ottoman|Ottoman]] fl-1522. Meta l-Ordni wasal Malta, il-popolazzjoni tal-Gżejjer Maltin kienet tlaħħaq madwar 20,000 ruħ. Bosta kienu jgħixu fl-[[Mdina|Imdina]], fir-Rabat u fl-irħula ż-żgħar mxerrda ma' Malta u Għawdex. L-Ordni ddeċida li juża l-Forti ta' Sant'Anġlu bħala l-kwartier il-ġdid tiegħu minn fejn imexxi, u r-raħal iż-żgħir tal-[[Birgu]] bħala l-post fejn bosta mill-Kavallieri setgħu jgħixu fi djar separati skont l-ilsien tagħhom. Din l-għażla saret minħabba li l-Ordni kellu x-xwieni tiegħu x'jieħu ħsieb għax dawn kienu importanti bħala servizz ta' komunikazzjoni u utli biex ikunu impurtati f'Malta oġġetti essenzjali. Wara xi ftit żmien, l-Ordni beda jsaħħaħ xi swar kemm ta' Sant'Anġlu kif ukoll madwar il-Birgu. Fuq l-[[L-Isla|Isla]] ttella' l-Forti San Mikiel. Matul is-snin ta' wara, l-attakki tal-furbani Musulmani ma naqsu xejn, u fl-1551, Dragut attakka l-ewwel il-Birgu, imbagħad l-Imdina u wara salpa lejn Għawdex fejn minn hemm kaxkar il-popolazzjoni kollha għal fuq il-bastimenti bħala [[Skjavitù|skjavi]]. Fl-1565, seħħ l-[[Assedju l-Kbir]] hekk kif fit-18 ta' Mejju qawwiet militari Ottomani żbarkaw f'[[Marsaxlokk]] u ħadu posthom f'diversi lokalitajiet strateġiċi madwar il-[[Il-Port il-Kbir|Port il-Kbir]]. Dan l-Assedju dam sejjer sat-8 ta' Settembru, meta l-armata Ottomana ddeċidiet li ssalpa lura minn fejn ġiet. Il-ġurnata tar-rebħa tal-Ordni u l-Maltin fuq l-armata Ottomana għadha sal-lum titfakkar kull sena u hi meqjusa bħala festa nazzjonali. Dan il-jum fil-fatt hu magħruf bħala ''Jum il-Vitorja''. Din ir-rebħa ġiegħlet lil [[Jean Parisot de la Valette|Gran Mastru La Valette]] u l-Kavallieri tal-Ordni jifhmu li issa li ddifendew lilhom infushom u lil Malta u li rebħu l-battalja għandhom iħarsu lejn il-gżejjer Maltin bħala r-residenza l-ġdida tagħhom b'mod permanenti. Dlonk La Valette ordna li tinbena belt ġdida ffortifikata fuq l-Għolja Xiberras. Din il-belt setgħet tiddefendi l-Port il-Kbir, dak ta' [[Port ta’ Marsamxett|Marsamxett]] u l-ibliet tal-madwar. Din il-belt il-ġdida ngħatat l-isem tal-Gran Mastru fundatur tagħha u saret il-belt kapitali ta' Malta. === Il-Franċiż === L-Ordni dam Malta sal-1798 meta mbagħad kellu jċedi għall-qawwa militari u r-rieda ta' [[Napuljun Bonaparte|Napuljun]] hekk kif dan wasal Malta fid-9 ta' Ġunju. Fit-2 ta' Settembru ta' wara, il-Maltin qamu kontra l-[[Malta taħt il-Franċiżi|Franċiżi]] u bdew imblokk militari kontra t-truppi barranin li kellhom jissakkru wara s-swar tal-Belt u t-Tlett Ibliet tal-Kottonera. Bl-għajnuna tat-truppi Brittaniċi li Nelson stazzjona kemm fuq l-art kif ukoll bil-bastimenti Brittaniċi li żammew l-imblokk minn fuq il-baħar qrib il-kosta, wara sentejn il-Franċiżi kellhom iċedu l-armi u tkeċċew minn Malta. Il-Patt ta' Paċi li sar, kien iffirmat bejn il-Franċiżi u l-Brittaniċi, għax il-Maltin ma tħallewx jipparteċipaw f'dan il-ftehim. === L-Imperu Brittaniku === B'hekk Malta waqgħet taħt amministrazzjoni ta' 'protettorat' taħt il-Gran Brittanja. Sir Alexander John Ball sar l-ewwel Kummissarju Ċivili. Fl-1814, bħala parti mit-Trattat ta' Pariġi, Malta uffiċjalment saret tagħmel parti mill-[[Imperu Brittaniku|Imperu Brittanniku]] biex b'hekk saret bażi navali ta' importanza kbira għall-Gran Brittanja fil-[[Baħar Mediterran|Mediterran]]. Dan ir-rwol baqa' dejjem importanti kemm fis-seklu 19 kif ukoll fis-seklu 20. Malta kellha rwol importanti ħafna fit-[[Tieni Gwerra Dinjija]], minħabba li kienet fuq ir-rotta strateġika u importanti tal-Forzi tal-Assi, bejn l-[[Italja]] u t-Tramuntana tal-[[Afrika]], fejn Rommel kien qed jieħu l-artijiet minn taħt idejn l-għadu. Malta sofriet aktar minn 3,000 attakk mill-ajru, għall-ewwel mill-Qawwa Ajrunawtika Taljana u mbagħad mill-Fliegerkorps [[Ġermanja|Ġermaniż]] li kien stazzjonat fi Sqallija. === L-Indipendenza === Malta ngħatat l-indipendenza tagħha fil-21 ta' Settembru 1964, b'arranġament li kien iħalli l-flotta Brittanika tibqa' tuża lil Malta bħala bażi navali - dan biex jagħti n-nifs lill-Gvern Malti jibni l-ekonomija l-ġdida b'mod kummerċjali u liberu u mhux aktar ibbażata fuq il-preżenza militari tal-Brittaniċi. Dan il-ftehim iġġedded fl-1971 u l-Flotta Navali Rjali Brittanika baqgħet tuża lil Malta bħala bażi militari sal-31 ta' Marzu 1979. Malta baqgħet membru tal-[[Commonwealth tan-Nazzjonijiet|Commonwealth]] u saret Repubblika fl-1974. F'referendum li sar f'April 2003, il-votanti wrew ir-rieda tagħhom li Malta tidħol fl-Unjoni Ewropea, biex b'hekk Malta saret membru sħiħ fl-1 ta' Mejju 2004. == Lingwa == {{artiklu prinċipali|Lingwa Maltija}} [[Stampa:Malta - Zurrieq - Triq il-Belt Valletta 01 ies.jpg|nofs|daqsminuri|Sinjal tat-triq fiż-[[Żurrieq]] ]] Illum il-Malti stabbilit u meqjus bħala l-lingwa franka tal-poplu Malti waqt li l-Ingliż fl-istess ħin jaqsam mal-Malti l-istat ta' lingwa uffiċjali. Il-lingwa Maltija tmur lura lejn l-aħħar parti tad-disa' seklu għall-ħabta tat-870 W.K. meta l-Għarab invadew lil Malta. L-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]] baqa' jinfluwenza lill-Malti għal bosta sekli, kif naraw mill-''[[Cantilena]]'' ta' [[Pietru Caxaro]] li nkitbet lejn l-aħħar kwart tas-seklu ħmistax. Il-kliem kollu ta' din il-[[poeżija]], ħlief għal kelma waħda, huma kollha kliem li ġejjin mill-Għarbi. Aktar ma għadda ż-żmien, it-Taljan u l-Isqalli bdew jinfluwenzaw il-vokabularju li l-Maltin kienu jużaw. [[Mikiel Anton Vassalli]] (1764-1829) jgħid li l-Malti ta' madwar il-Port kien difettuż għax bosta minnu kien kliem li ġej mit-Taljan. Mas-seklu dsatax ħafna kliem Taljan kien stabbilixxa ruħu sew. Mal-ewwel deċennji tas-seklu għoxrin daħlu ħafna kliem fl-ilsien Malti tant li meta wieħed jifli r-riklami fil-kotba ta' dak iż-żmien, insibu li bosta termini bdew ikunu bl-Ingliż. Fl-1935, l-Ingliż u l-Malti ħadu post it-Taljan b'mod uffiċjali. Ironikament, kien fiż-żmien li l-Brittaniċi kienu bdew jitilfu, lejn l-aħħar tas-snin ħamsin u tas-snin sittin, li l-interess f'Malta lejn l-Ingliż beda jikber b'pass aktar mgħaġġel u sar l-aktar ilsien barrani studjat fl-iskejjel. Dan anki minħabba l-ħtieġa ta' bosta eluf ta' Maltin li xtaqu jemigraw lejn pajjiżi u kontinenti fejn l-Ingliż kien mitkellem. Il-ħajra lejn l-ilsien Ingliż kompliet kibret aktar u aktar meta l-films u l-[[mużika]] kif ukoll il-qari tal-kotba u r-rivisti Ingliżi u [[Stati Uniti|Amerikani]] kienu saru aktar popolari fost il-Maltin. == Festi nazzjonali == Dawn huma l-ħames festi nazzjonali ċċelebrati f'Malta: * [[Jum il-Ħelsien (Malta)|Jum il-Ħelsien]] (31 ta' Marzu 1979) * [[Is-Sette Giugno|Sette Giugno]] (7 ta' Ġunju 1919) * [[Jum il-Vitorja]] (8 ta' Settembru 1565 u 8 ta' Settembru 1943) * [[Jum l-Indipendenza (Malta)|Jum l-Indipendenza]] (21 ta' Settembru 1964) * [[Jum ir-Repubblika (Malta)|Jum ir-Repubblika]] (13 ta' Diċembru 1974) Uħud minn dawn il-festi huma marbuta ma' diversi tradizzjonijiet, fosthom ir-[[Regatta Nazzjonali Maltija|regatta]] fil-Port il-Kbir nhar [[Jum il-Ħelsien (Malta)|Jum il-Ħelsien]] u [[Jum il-Vitorja]]. Minbarra dawn il-ħames festi, hemm ukoll għadd ta' festi pubbliċi marbuta mar-reliġjon u t-tradizzjonijiet li ssawru magħhom. Fosthom insibu l-[[Imnarja]] (29 ta' Ġunju), [[Santa Marija]] (15 ta' Awissu), il-miġja ta' San Pawl f'Malta (10 ta' Frar) u l-festa tal-Immakulata Kunċizzjoni ([[8 ta' Diċembru]]). == Med.tv Susannah Camilleri Cornerline, Triq Dun Karm, Birkirkara BKR 9039, Malta == Med.tv: Explore the Mediterranean Like Never Before. Med.tv is your ultimate gateway to the Mediterranean's vibrant culture, fascinating history, thriving business landscape, breathtaking travel destinations, and stunning natural beauty. Whether you're an avid traveller, a business professional, or simply captivated by the charm of this region, Med.tv offers an immersive experience that brings the Mediterranean to life. A Journey Through the Mediterranean From the sun-drenched shores of Greece to the rolling hills of Tuscany, and from the vibrant traditions of the Middle East to the cosmopolitan cities of Spain, Med.tv offers a closer look at this extraordinary region. Our diverse content caters to every interest: Travel & Tourism - Explore iconic destinations, hidden gems, and cultural festivals. Whether seeking historic landmarks or seaside escapes, Med.tv is your guide. Culture & Heritage - Discover centuries of Mediterranean history through art, architecture, music, and traditions with exclusive documentaries and expert interviews. Business & Investment - Get insights into the Mediterranean's thriving economy, from tourism and real estate to agriculture and technology. Stay informed with market trends and industry leader perspectives. Cuisine & Gastronomy - Indulge in the flavors of the Mediterranean. From traditional recipes to modern interpretations, Med.tv connects you to local chefs, culinary events, and so very delicious. = Med.tv Susannah Camilleri Cornerline, Triq Dun Karm, Birkirkara BKR 9039, Malta == Politika == {{artiklu prinċipali|Politika ta' Malta}} [[Stampa:Malta’s Parliament building in Valletta (cropped).jpg|nofs|daqsminuri|Il-bini tal-[[Parlament ta' Malta|Parlament ta’ Malta]] fil-[[Belt Valletta]]]] Malta hija repubblika demokratika b'parlament elett kull ħames snin jew kif ikun hemm il-ħtieġa skont is-sitwazzjoni politika. <gallery mode="packed"> Stampa:Robert Abela - Official Portrait 2022 (cropped).jpg|Il-Prim Ministru [[Robert Abela]] </gallery>Il-poteri eżekuttivi tal-Gvern huma f'idejn il-[[Prim Ministru ta' Malta|Prim Ministru]], magħżul mill-partit rebbieħ fl-elezzjoni. Il-[[President ta' Malta|President]] għandu r-rwol li jirrappreżenta lil Malta barra l-pajjiż u li jaġixxi b'mod imparzjali f'affarijiet ta' importanza kostituzzjonali. Il-Gvern hu wkoll assistit fit-tmexxija tiegħu f'kull belt u raħal f'Malta u Għawdex minn kumitati amministrattivi, magħrufa bħala [[Kunsilli lokali ta' Malta|Kunsilli Lokali]]. Malta hi repubblika<ref>{{ċita web|url=https://legislation.mt/eli/const/mlt |titlu=Kostituzzjoni ta' Malta |sit=Leġiżlazzjoni Malta |lingwa=mt |data-aċċess=2021-03-30}}</ref> li għandha s-sistema parlamentari u l-amministrazzjoni pubblika mfassla fuq is-[[sistema Westminster|sistema ta' Westminster]]. Mill-1960 sal-1995, skont l-istatistika li nġabret fl-elezzjonijiet tal-kunsilli lokali, Malta kellha t-tieni l-ogħla rata fid-dinja ta' nies li kienu eleġibbli li jivvutaw u li ħarġu jivvutaw (u l-ogħla waħda minn nazzjonijiet mingħajr votazzjoni obbligatorja).<ref>{{ċita ktieb |kunjom1=Franklin |isem1=Mark N. |kapitlu=Electoral Participation |editur-kunjom1=Niemi |editur-isem1=Richard |editur-kunjom2=Weisberg |editur-isem2=Herbert |titlu=Controversies in Voting Behavior |edizzjoni=4ba |pubblikatur=CQ Press |data=2001 |lingwa=en |isbn=978-1568023342}}</ref> Il-[[Kamra tad-Deputati ta' Malta|Kamra tad-Deputati]] tiġi eletta kull ħames snin u hi magħmula minn ħamsa u sittin membru parlamentari. Madanakollu, meta partit jikseb il-maġġoranza tal-voti imma mhux tas-siġġijiet, il-partit jingħata aktar siġġijiet biex jiġi assigurat maġġoranza parlamentari. Il-[[Kostituzzjoni ta’ Malta|Kostituzzjoni ta' Malta]] tgħid li l-President għandu jaħtar bħala Prim Ministru dak il-membru tal-Kamra li hu l-aktar kapaċi li jmexxi l-maġġoranza fil-Kabinett. L-istess President normalment jaħtar, fuq rakkomandazzjoni tal-Prim Ministru, il-ministri li għandhom imexxu kull ministeru.<ref>[https://web.archive.org/web/20160311114142/http://opm.gov.mt/segretarjat-tal-prim-ministru?l=2 Segratarjat tal-Prim Ministru], Uffiċċju tal-Prim Ministru</ref> Kandidati għal xi postijiet vakanti jiġu determinati bil-maġġoranza tal-voti li jkunu ġabu fl-elezzjoni preċedenti. Il-President tar-Repubblika jiġi elett kull ħames snin mill-Kamra tad-Deputati. F'Malta hawn diversi partiti. Il-partiti politiċi l-kbar huma l-[[Partit Nazzjonalista (Malta)|Partit Nazzjonalista]], li hu partit [[Demokrazija Kristjana|Demokratiku Kristjan]], u l-[[Partit Laburista (Malta)|Partit Laburista]], li hu partit [[Soċjaliżmu Demokratiku|Soċjal-Demokratiku]]. Il-Partit Laburista jinsab attwalment fil-Gvern u l-Prim Ministru huwa [[Robert Abela]]. Il-Partit Nazzjonalista jinsab fl-oppożizzjoni. Il-[[Partit Demokratiku (Malta)|Partit Demokratiku]] li tela' fuq il-lista tal-Partit Nazzjonalista, għandu żewġ siġġijiet. Apparti dawn il-partiti, hemm ukoll partiti iżgħar li mhumiex eletti u rrappreżentati fil-Kamra tad-Deputati. Malta saret membru fl-Unjoni Ewropea fl-2004. Fl-2008, Malta bdiet tagħmel parti miż-żona tal-ewro. Fil-21 ta' Diċembru 2007, Malta implimentat it-[[Trattat ta' Schengen]].<ref>{{ċita web|url=http://ec.europa.eu/snapshot2007/travel/travel_mt.htm|titlu=L-Ewropa u int fl-2007, Estiż l-ivvjaġġar mingħajr passaport|sit=Kummissjoni Ewropea|lingwa=mt|data-aċċess=2009-04-29|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110323212527/http://ec.europa.eu/snapshot2007/travel/travel_mt.htm|arkivju-data=2011-03-23}}</ref> Il-kontrolli fil-fruntieri baqgħu jsiru fl-ajruporti sa Marzu 2008. === Diviżjonijiet amministrattivi === {{artiklu prinċipali|Kunsilli lokali ta' Malta}} [[Stampa:Malta - administrative division.svg|daqsminuri|250x250px|Diviżjonijiet amministrattivi ta' Malta]] L-Att tal-Kunsilli Lokali tal-1993 (Att XV tal-1993) ġie ppubblikat fit-30 ta' Ġunju 1993, fejn qasam lill-gżejjer Maltin f'54 kunsill lokali f'Malta u 14-il kunsill lokali f'Għawdex b'kull kunsill responsabbli għall-amministrazzjoni tal-belt jew tar-raħal tiegħu. Ir-responsabbiltà amministrattiva hi mqassma bejn il-kunsilli lokali u l-gvern ċentrali. L-abitanti li huma eleġibbli għall-votazzjoni jeleġġu l-kunsill tagħhom kull tliet snin. Is-sindku hu l-kap tal-kunsill lokali u r-rappreżentant tal-kunsill b'kull effett taħt l-Att. Is-Segretarju Eżekuttiv, li jiġi appuntat mill-Kunsill, hu l-kap eżekuttiv, amministrattiv u finanzjarju tal-Kunsill. Il-kunsilliera l-oħra eletti mill-elezzjoni tal-kunsilli jieħdu d-deċiżjonijiet flimkien mas-sindku. Il-kunsilli lokali huma responsabbli għall-ħarsien u tisbiħ tal-lokalità, l-allokazzjoni tal-gwardjani lokali u l-ġbir tal-iskart. Il-kunsilli lokali jieħdu ħsieb ċerti doveri amministrattivi għall-Gvern Ċentrali, bħal ġbir ta' fondi u kirjiet tal-gvern u jirrispondu għall-ilmenti li għandhom x'jaqsmu mal-ambjent tal-lokalità u kif dan jaffettwa lir-residenti. '''<big>Militari</big>''' [[Stampa:Malta armed forces marine ships 02.jpg|nofs|daqsminuri|Vapur tal-għassa Malti f’[[Hay Wharf]], [[Furjana|il-Furjana]]]] L-għanijiet tal-[[Forzi Armati ta’ Malta]] (AFM) huma li żżomm organizzazzjoni militari bl-għan primarju li tiddefendi l-integrità tal-gżejjer skont ir-rwoli tad-difiża kif stabbiliti mill-gvern b’mod effiċjenti u kost-effettiv<ref>{{Ċita web|url=https://afm.gov.mt/en/Pages/AFM.aspx|titlu=Armed Forces of Malta|sit=afm.gov.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. Dan jinkiseb billi ssir enfasi fuq iż-żamma tal-ilmijiet territorjali ta’ Malta u l-integrità tal-ispazju tal-ajru. L-AFM tinvolvi ruħha wkoll fil-ġlieda kontra t-terroriżmu, il-ġlieda kontra t-traffikar illeċitu tad-droga, it-tmexxija ta’ operazzjonijiet u rondi kontra l-immigranti illegali, u operazzjonijiet ta’ sajd kontra l-illegali, it-tħaddim ta’ servizzi ta’ tfittxija u salvataġġ (SAR), u sigurtà fiżika jew elettronika u sorveljanza ta’ postijiet sensittivi. Iż-żona ta' tfittxija u salvataġġ ta' Malta testendi mil-lvant tat-Tuneżija sal-punent ta' Kreta, żona ta' madwar 250,000 km2 (97,000 sq mi). [[Stampa:Police car in Malta 02.JPG|nofs|daqsminuri|Karozza tal-pulizija]] Bħala organizzazzjoni militari, l-AFM tipprovdi appoġġ ta’ backup lill-Korp tal-[[Il-Korp tal-Pulizija ta’ Malta|Pulizija ta’ Malta]] (MPF) u dipartimenti/aġenziji oħra tal-gvern f’sitwazzjonijiet kif meħtieġ b’mod organizzat u dixxiplinat f’każ ta’ emerġenzi nazzjonali (bħal diżastri naturali) jew sigurtà interna u rimi tal-bombi<ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/bir-ritratti-il-korp-tal-pulizija-buniformi-gdida-1/|titlu=|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20241226155407/https://one.com.mt/bir-ritratti-il-korp-tal-pulizija-buniformi-gdida-1/|arkivju-data=2024-12-26|url-status=dead}}</ref>. Fl-2020, Malta ffirmat u rratifikat it-trattat tan-NU dwar il-Projbizzjoni tal-Armi Nukleari<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/104847/nuclear_arms_prohibition_treaty_ratified_by_foreign_minister|titlu=Nuclear arms prohibition treaty ratified by foreign minister|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en|titlu=United Nations Treaty Collection|sit=treaties.un.org|lingwa=EN|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. '''<big>Drittijiet tal-bniedem</big>''' Malta hija meqjusa bħala wieħed mill-aktar pajjiżi li jappoġġjaw lill-[[LGBT]] fid-dinja, u kienet l-ewwel nazzjon fl-[[Unjoni Ewropea]] li pprojbixxa t-terapija ta’ konverżjoni. Malta wkoll tipprojbixxi kostituzzjonalment id-diskriminazzjoni bbażata fuq id-diżabilità. Il-leġislazzjoni Maltija tirrikonoxxi żwiġijiet kemm ċivili kif ukoll kanoniċi (ekkleżjastiċi). Annullamenti mill-qrati ekkleżjastiċi u ċivili mhumiex relatati u mhux bilfors ikunu approvati reċiprokament. Malta vvutat favur il-leġiżlazzjoni tad-divorzju f’referendum li sar fit-28 ta’ Mejju 2011<ref>{{Ċita web|url=https://www.illum.com.mt/ahbarijiet/politika/41271/iddifferenza_bejn_ilvoti_li_ma_nabrux_bejn_dawk_tarreferendum_huma_biss_ta_150|titlu=150 biss id-differenza bejn il-voti li ma nġabrux fir-referendum tad-divorzju|sit=Illum.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2017-09-27/local-news/UN-equality-head-praises-Malta-as-beacon-of-human-rights-for-LGBTIQ-issues-6736179515|titlu=UN equality head praises Malta as ‘beacon of human rights for LGBTIQ issues’ - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/57877/malta_ranked_first_in_european_rainbow_map_of_lgbtiq_rights|titlu=}}</ref>. L-abort f’Malta huwa illegali. Hija u l-Polonja huma l-uniċi membri tal-[[Unjoni Ewropea]] bi projbizzjonijiet kważi totali fuq il-proċedura. M'hemm l-ebda eċċezzjoni għall-istupru jew l-inċest. Fil-21 ta’ Novembru 2022, il-gvern immexxi mill-Partit Laburista ppropona abbozz ta’ liġi li “jintroduċi klawżola ġdida fil-kodiċi kriminali tal-pajjiż li tippermetti t-tmiem ta’ tqala jekk il-ħajja tal-omm tkun f’riskju jew jekk saħħtha tkun f’periklu serju”. Mill-2023, ġiet miżjuda eċċezzjoni biex tippermetti l-abort biss jekk il-ħajja tal-omm tkun f’riskju<ref>{{Ċita web|url=https://charliehebdo.fr/2022/03/societe/feminisme/malte-alors-accouchement-ivg-ca-vient/|titlu=Malte : Alors, l’accouchement de l’IVG, ça vient ?|kunjom=Charlie|isem=Je suis|data=2022-03-23|sit=charliehebdo.fr|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://apnews.com/article/abortion-health-religion-europe-malta-4a20fcad6313c1414a843dbbb364e726|titlu=Malta proposes bill to ease EU's strictest anti-abortion law|data=2022-11-21|sit=AP News|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. == Ġeografija == {{artiklu prinċipali|Ġeografija ta' Malta}} [[Stampa:Malta from space via laser ESA378503.jpg|nofs|daqsminuri|Malta mill-ispazju ]] Il-gżejjer Maltin huma arċipelagu li jinsabu f'nofs il-Baħar Mediterran madwar 93 km fin-Nofsinhar ta' Sqallija. Huma biss it-tliet gżejjer, Malta, Għawdex u [[Kemmuna]] li huma abitati. Il-gżejjer iż-żgħar, bħal [[Filfla]], [[Kemmunett]] u l-[[Gżejjer ta' San Pawl]] huma diżabitati. Malta hi miżgħuda b'bajjiet u wħud minnhom jipprovdu wkoll portijiet tajbin. Il-gżejjer tal-arċipelagu ġew iffurmati mis-sediment ta' qiegħ il-baħar miljuni ta' snin ilu (fiż-Żmien Plioċen). Meta dan is-sediment issolidifika u bil-mod il-mod inkixef f'wiċċ l-ilma dawn biż-żmien, l-aktar dak Tas-Silġ, ingħaqdu ma' Sqallija. Dan il-pont ma kienx jibqa' sejjer lejn l-Afrika minħabba l-widien profondi immens ta' taħt il-baħar li jeżistu bejn Malta u l-Afrika.<ref>{{ċita rivista |kunjom1=Mannion |isem1=A. M. |kunjom2=Vogiatzakis |isem2=I. N. |url=http://www.reading.ac.uk/web/files/geographyandenvironmentalscience/GP183_Island_Landscapes_AMMINV_1Aa.pdf |titlu=Island Landscape Dynamics: Examples from the Mediterranean |data=2007 |rivista=Geographical Paper |numru=183 |lingwa=en}}</ref> L-arċipelagu jinsab f'tarf il-plakka tettonika Afrikana, bil-konfini tiegħu jmissu mal-plakka Ewroasjatika.<ref>{{ċita mappa |url=http://earth.geology.yale.edu/RETREAT/maps/Mediterranean%20map2001sheet1%20tectonics&kinematics.jpg |titlu=Geodynamic Map of the Mediterranean |pubblikatur=Commission for the Geological Map of the World |edizzjoni=1el |skala=1:13,000,000 |format=JPG |data-aċċess=2009-04-29 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100214144714/http://earth.geology.yale.edu/RETREAT/maps/Mediterranean%20map2001sheet1%20tectonics&kinematics.jpg |arkivju-data=2010-02-14}}</ref> Għal mijiet ta' snin, Malta kienet meqjusa bħala gżira tal-Afrika ta' fuq.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Falconer|isem=William|kunjom2=Falconer|isem2=Thomas|data=2009-09|titlu=Dissertation on St. Paul's Voyage|url=https://books.google.com.mt/books?id=B3Q29kWRdtgC&pg=PA50&redir_esc=y|lingwa=en|iktar=Google-Books-ID: B3Q29kWRdtgC|pubblikatur=BiblioBazaar}}</ref> Il-qiegħ tal-baħar madwar il-gżejjer ta’ Malta jżomm traċċi ta’ karatteristiċi ġeomarini antiki, li jissuġġerixxu skoperti arkeoloġiċi potenzjali li jistgħu jitfgħu dawl fuq l-ambjent preistoriku tar-reġjun.<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltainfoguide.com/where-is-malta.html|titlu=Where Is Malta? {{!}} World Map, Facts, People & History of Malta|sit=Malta Info Guide|lingwa=en|data-aċċess=2024-11-17}}</ref> Il-pajsaġġ tal-gżejjer Maltin attwalment huwa kkaraterizzat minn għoljiet baxxi b'għelieqi mtarrġin. L-ogħla punt hu [[Ta' Dmejrek]], 253 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar, qrib [[Ħad-Dingli]]. Ċerti widien fil-gżejjer Maltin jimtlew bl-ilma ġieri tax-xita li jdum għaddej għal ċertu żmien biss, u li jinxef wara ċertu żmien, l-aktar fis-sajf. Ma jeżistux [[xmara|xmajjar]] jew għadajjar ta' ċertu kobor b'mod permanenti. Postijiet f'Malta fejn hemm xi sorsi tal-ilma magħrufa huma, Wied il-Qlejgħa (iċ-Chadwick Lakes), il-[[Baħrija]], l-[[L-Imtaħleb|Imtaħleb]] u San Martin, waqt li f'Għawdex hemm il-[[Wied tal-Lunzjata]]. === Gżejjer żgħar, blat fil-baħar u skolli === Gżejjer żgħar li jiffurmaw parti mill-arċipelagu jinkludu lil Kemmunett (diżabitata), Filfla (riżerva naturali diżabitata), il-[[Ġebla tal-Ġeneral]] (diżabitata), il-[[Gżira Manoel]] (li hi magħquda mal-lokalità tal-[[Gżira (lokalità)|Gżira]] permezz ta' pont żgħir), u l-Gżejjer ta' San Pawl (diżabitati). Il-gżejjer Maltin huma dawn is-segwenti: {| class="multicol" style="width:100%;" | width="33%" align="left" valign="top" | * Delmarva * Filfla * Ġebel Fessej * Ġebel ta' Bejn il-Kmiemen * Ġebla ta' Sala * Ġebla taċ-Ċawla * Ġebla tal-Ġeneral * Ġebla tal-Għallis * Ġebla tal-Ħalfa * Gżejjer ta' San Paw<nowiki/>l/Selmunett | width="33%" align="left" valign="top" | * Gżira ta' Malta * Gżira Manoel * Għawdex * Kemmuna * Kemmunett * Mistra * Skoll tal-Barbaġanni * Ta' Fraben * Xrob l-Għaġin |} === Klima === {{artiklu prinċipali|Klima ta' Malta}} [[Stampa:Valletta-view-from-senglea.jpg|thumb|left|500px|Malta ġeneralment tgawdi minn klima Mediterranja]] Il-[[Klima ta' Malta|klima]] hi waħda Mediterranja, bi xtiewi moderati u umdużi, u bi sjuf sħan u xotti. M'hemm l-ebda staġun sħun fejn il-pjanti jorqdu, minkejja li l-iżvilupp tal-pjanti jista' jiġi osservat xi ftit f'xitwa b'kesħa li ma tkunx normali, u s-sħana u l-aridità tas-sajf jistgħu jwasslu biex il-veġetazzjoni tkun dgħajfa. L-inqas temperatura qatt irreġistrata kienet fid-19 ta' Frar 1895, fil-Belt Valletta, meta t-temperatura niżlet għal 1.2°C, waqt li l-ogħla waħda laħqet it-43.8°C f'Awwissu tal-1999.<ref>{{ċita web |url=http://www.maltaweather.com/archives/tmaxhigh.shtml |titlu=Highest Maximum Temperature (Celsius) |sit=MaltaWeather.com |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150330062131/http://maltaweather.com/archives/tmaxhigh.shtml |arkivju-data=2015-03-30 |lingwa=en}}</ref> Kienu ftit l-okkażjonijiet fejn ġiet irreġistrata xi preċipitazzjoni ta' borra, u dawn kienu fi Frar 1895, f'Jannar 1905 u fil-31 ta' Jannar 1962. Il-bidla fil-klima wasslet biex id-differenza li hemm bejn l-ogħla u l-inqas temperaturi tiżdied, u dan ħafna drabi jwassal għal staġuni b'temp instabbli. Dawn l-aħħar snin kienu rreġistrati wkoll każi aktar frekwenti ta' borra u silġ li laqtu lill-gżejjer.<ref>{{ċita aħbar |kunjom1=Fenech |isem1=Ingrid |url=http://www.maltarightnow.com/Default.asp?module=news&at=It-Temp+fl-2008&t=a&aid=99809315&cid=19 |titlu=It-Temp fl-2008 |pubblikatur=MaltaRightNow.com |data=2009-01-01 |data-aċċess=2009-04-03 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120109231709/http://www.maltarightnow.com/Default.asp?module=news&at=It-Temp+fl-2008&t=a&aid=99809315&cid=19 |arkivju-data=2012-01-09 |lingwa=mt }}</ref> Il-provista tal-ilma toffri sfida għal Malta, peress li fiż-żmien sħun tas-sajf il-preċipitazzjoni tkun waħda minima filwaqt li dan ikun ukoll iż-żmien fejn l-ilma jkun użat l-iktar. Din il-problema tinħass ukoll matul ix-xitwa minħabba x-xita qawwija li tagħmel, li ħafna drabi tkompli nieżla fil-baħar minflok tippenetra fl-art. Malta tiddependi fuq ir-riżervi ta' taħt l-art tal-ilma ħelu (40 fil-mija), li jinġieb minn sistema ta' riżervi tal-ilma msejħin galleriji, bħal pereżempju, [[Ta' Kandja]], b'fond ta' madwar 97 metru. Aktar minn nofs l-ilma tax-xorb ta' Malta huwa prodott permezz tad-desalinazzjoni (60 fil-mija), li twassal għal aktar użu ta' kombustibbli fossili u għal aktar tniġġis.<ref>{{ċita aħbar|kunjom1=McGrath|isem1=Matt|data=2007-04-04|titlu=Briney future for vulnerable Malta|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6525069.stm|lingwa=en|pubblikatur=BBC News}}</ref> {{Infobox Temp |l-ewwel_metrika=yes |linja_waħda=yes |post=&nbsp;Malta |Jan_Hi_°C = 15 |Fra_Hi_°C = 15 |Mar_Hi_°C = 16 |Apr_Hi_°C = 18 |Mej_Hi_°C = 22 |Ġun_Hi_°C = 26 |Lul_Hi_°C = 30 |Aww_Hi_°C = 30 |Set_Hi_°C = 27 |Ott_Hi_°C = 23 |Nov_Hi_°C = 19 |Diċ_Hi_°C = 16 |Year_Hi_°C = 21 |Jan_Lo_°C = 9 |Fra_Lo_°C = 9 |Mar_Lo_°C = 10 |Apr_Lo_°C = 12 |Mej_Lo_°C = 15 |Ġun_Lo_°C = 18 |Lul_Lo_°C = 21 |Aww_Lo_°C = 22 |Set_Lo_°C = 20 |Ott_Lo_°C = 17 |Nov_Lo_°C = 13 |Diċ_Lo_°C = 11 |Year_Lo_°C = 15 |Jan_MEDJA_°C = 12 |Fra_MEDJA_°C = 12 |Mar_MEDJA_°C = 13 |Apr_MEDJA_°C = 15 |Mej_MEDJA_°C = 18 |Ġun_MEDJA_°C = 22 |Lul_MEDJA_°C = 26 |Aww_MEDJA_°C = 26 |Set_MEDJA_°C = 24 |Ott_MEDJA_°C = 21 |Nov_MEDJA_°C = 16 |Diċ_MEDJA_°C = 13 |Year_MEDJA_°C = 18 |Jan_Preċip_ċm = 8 |Fra_Preċip_ċm = 5 |Mar_Preċip_ċm = 4 |Apr_Preċip_ċm = 2 |Mej_Preċip_ċm = 1 |Ġun_Preċip_ċm = 0 |Lul_Preċip_ċm = 0 |Aww_Preċip_ċm = 0 |Set_Preċip_ċm = 3 |Ott_Preċip_ċm = 7 |Nov_Preċip_ċm = 9 |Diċ_Preċip_ċm = 10 |Year_Preċip_ċm = 53 |sors1 = Weatherbase<ref>{{Ċita web|url=http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=79561&refer=&units=metric|titlu=Valletta, Malta Travel Weather Averages (Weatherbase)|sit=Weatherbase|data-aċċess=2024-08-25|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160403141404/http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?refer=&s=79561&units=metric|arkivju-data=2016-04-03|url-status=dead}}</ref> |aċċess = }} == Ekonomija == {{artiklu prinċipali|Ekonomija ta' Malta}} [[Stampa:Malta - Valletta - Triq il-Papa Piju V - Central Bank of Malta 03 ies.jpg|nofs|daqsminuri|[[Bank Ċentrali ta' Malta|Bank Ċentrali ta’ Malta]], [[Triq il-Papa Piju V]] fil-[[Belt Valletta]].]] L-ekonomija ta' Malta hi bbażata fuq diversi setturi, kemm dawk tal-manifattura kif ukoll tas-servizzi. L-uniċi riżorsi naturali u tanġibbli huma l-blat tal-Franka u tal-Qawwi/taż-Żonqor, u l-baħar ta' madwar il-gżejjer. Minn tal-ewwel jitqatta' l-ġebel tal-franka għall-bini kif ukoll jittieħed żrar u trab mill-ġebla ta' qawwi l-aktar biex titħallat mas-siment<ref>{{Ċita web|url=https://ekonomija.gov.mt/|titlu=Home|sit=ekonomija|lingwa=mt|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. L-ekonomija tiddependi ħafna fuq il-kummerċ u l-investiment barrani, l-aktar fil-manifattura ta' bosta prodotti. Hawn ħames żoni industrijali fejn jiġu prodotti tant kwalitajiet ta' oġġetti bħal, għodda ta' inġinerija speċjalizzata, u komponenti tagħhom, oġġetti tal-plastik, kimika, oġġetti elettroniċi jew komponenti tagħhom, tessuti, ikel, xorb u tant affarijiet oħra. Dawn kollha jaħdmu f'suq liberu. L-aktar setturi importanti tal-ekonomija ta' Malta fl-2018 kienet il-manifattura u l-esportazzjoni tal-prodotti tagħhom, it-turiżmu, il-qasam finanzjarju, l-avjazzjoni, il-Port frank u s-servizzi tal-ikel. Il-kummerċ fl-UE jammonta għal 57% tal-esportazzjonijiet ta' Malta (il-[[Ġermanja]] 16%, l-[[Italja]] 12% u [[Franza]] 11%), filwaqt li barra mill-UE 6% jmorru kemm f'[[Singapor|Singapore]] kif ukoll fil-[[Ġappun]].<ref name="EU"/> F'termini ta' importazzjonijiet, 72% jiġu minn Stati Membri tal-UE (l-[[Italja]] 25% u l-[[Ġermanja]] 8%), filwaqt li barra mill-UE 4% jiġu miċ-[[Ċina]] u 3% mill-[[Indja]].<ref name="EU"/> === Storja tal-ekonomija === Qabel l-1800, Malta kellha vera ftit industriji, apparti dik tal-[[qoton]], it-[[tabakk]], u tat-tarzna. L-Ingliżi bdew jibnu it-tarzna u bosta baċiri mill-1848 'l hinn. Fi żmien il-gwerer fil-Mediterran li l-Ingliżi kienu involuti fihom, l-ekonomija ta' Malta kienet tmur tajjeb. Eżempju ta' dan kienet il-Gwerra tal-Krimea (1854 - 1856). Fl-1869, mal-ftuħ tal-Kanal tas-Swejz kien hemm żieda massiva fil-vapuri li kienu jidħlu Malta. L-ekonomija tal-Mediterran ġiet ideskritta bħala "Awtostrada" tan-negozju tad-dinja, u numru ta' vapuri kienu jidħlu Malta għal [[faħam]] u proviżjon ieħor qabel ikomplu bil-vjaġġi tagħhom lejn l-Eġittu u [[Oċean Indjan|l-Oċean Indjan]]. Bejn l-1871 u l-1881, 8,000 ħaddiem sabu xogħol fit-tarzni. In-negozjanti kienu ngħaqdu bħala assoċjazzjoni u fl-1856 inbniet ''La Borsa'' (''The Exchange'') fi triq ir-Repubblika (dak iż-żmien imsejħa Strada Rjali). Fil-Borsa kien hemm żewġ banek. '''<big>Bankarja u finanzi</big>''' [[Stampa:Portomaso Business Tower (25689178531).jpg|xellug|daqsminuri|[[Portomaso|Portomaso Business Tower]], it-tieni l-ogħla bini f’Malta]] L-akbar żewġ banek kummerċjali huma l-[[Bank of Valetta|Bank of Valletta]] u l-[[HSBC Bank Malta]]. Banek diġitali bħal Revolut żdiedu wkoll fil-popolarità. Il-[[Bank Ċentrali ta' Malta]] għandu żewġ oqsma ewlenin ta' responsabbiltà: il-formulazzjoni u l-implimentazzjoni tal-politika monetarja u l-promozzjoni ta' sistema finanzjarja soda u effiċjenti. Il-[[Gvern ta' Malta|gvern Malti]] daħal fl-ERM II fl-4 ta’ Mejju 2005, u adotta l-ewro bħala l-munita tal-pajjiż fl-1 ta’ Jannar 2008. '''<big>Turiżmu</big>''' [[Stampa:Malta - Ghajnsielem - Comino + Large Blue Lagoon Rock + Small Blue Lagoon Rock + Cominotto + Blue Lagoon 02 ies.jpg|nofs|daqsminuri|[[Blue Lagoon]] ([[Kemmuna]])]] Malta hija destinazzjoni turistika popolari, b’1.6 miljun turist fis-sena, tliet darbiet aktar turisti jżuru milli hemm residenti. L-infrastruttura tat-turiżmu żdiedet b'mod drammatiku matul is-snin u għadd ta' lukandi huma preżenti fil-gżira, għalkemm l-iżvilupp żejjed u l-qerda tad-djar tradizzjonali huma ta' tħassib dejjem jikber. Fl-2019, Malta kellha sena rekord fit-turiżmu, fejn irreġistrat aktar minn 2.1 miljun turist f’sena waħda<ref>{{Ċita web|url=https://turizmu.gov.mt/|titlu=Home|sit=turiżmu|lingwa=mt|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. F’dawn l-aħħar snin, Malta rreklamat ruħha bħala destinazzjoni tat-turiżmu mediku, u numru ta’ fornituri tat-turiżmu tas-saħħa qed jiżviluppaw l-industrija. Madankollu, l-ebda sptar Malti ma għadda minn akkreditazzjoni indipendenti tal-kura tas-saħħa internazzjonali. Malta hija popolari mat-turisti mediċi Brittaniċi, u tindika lill-isptarijiet Maltin lejn li jfittxu akkreditazzjoni minn sorsi tar-[[Renju Unit]], bħall-Iskema ta' Akkreditazzjoni Trent. [[Stampa:Mercury Tower seen from a drone.jpg|nofs|daqsminuri|[[Torri tal-Merkurju]] ([[San Ġiljan (lokalità)|San Ġiljan)]]]] It-turiżmu f’Malta jikkontribwixxi madwar 11.6 fil-mija tal-prodott gross domestiku tal-pajjiż<ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/en/news/malta-presents-proposals-for-the-recovery-of-tourism-sector-from-pandemic-effects/|titlu=Malta presents proposals for the recovery of tourism sector from pandemic effects|kunjom=Galea|isem=Rachel|data=2020-04-27|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. '''<big>Xjenza u teknoloġija</big>''' Malta ffirmat ftehim ta’ kooperazzjoni mal-Aġenzija Spazjali Ewropea (ESA) għal kooperazzjoni aktar intensiva fi proġetti tal-ESA<ref>{{Ċita web|url=https://www.esa.int/About_Us/Corporate_news/Member_States_Cooperating_States|titlu=Member States & Cooperating States|sit=www.esa.int|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. Il-Kunsill Malti għax-Xjenza u t-Teknoloġija (MCST) huwa l-korp ċivili responsabbli għall-iżvilupp tax-xjenza u t-teknoloġija fuq livell edukattiv u soċjali. Il-biċċa l-kbira tal-istudenti tax-xjenza f'Malta jiggradwaw mill-Università ta' Malta u huma rappreżentati minn S-Cubed (Science Student's Society), UESA (University Engineering Students Association) u ICTSA (University of Malta ICT Students' Association). Malta kienet ikklassifikata fid-29 post fl-Indiċi tal-Innovazzjoni Globali fl-2024<ref>{{Ċita ktieb|titlu=Global Innovation Index 2024|url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2024/en/|lingwa=en}}</ref>. == Demografija == {{artiklu prinċipali|Demografija ta' Malta}} Il-popolazzjoni tal-gzejjer Maltin hi ta' madwar 500,000 ruħ. Hu mifhum li f'kull kilometru kwadru jgħixu madwar 1,400 ruħ. Malta tista' titqies bħala wieħed mill-iktar pajjiżi b'densità tal-popolazzjoni fid-dinja. '''<big>Lingwi</big>''' [[Stampa:Il-Kantilena.png|nofs|daqsminuri|[[Il Cantilena|Il-Kantilena]] ta' [[Pietru Caxaro]], l-eqdem test bil-[[Maltin|Malti]], seklu 15.]] Il-Malti huwa wieħed miż-żewġ lingwi kostituzzjonali ta' Malta u huwa meqjus bħala l-lingwa nazzjonali. It-tieni lingwa uffiċjali hija l-Ingliż u għalhekk il-liġijiet jiġu promulgati kemm bil-Malti kif ukoll bl-Ingliż. Madankollu, l-artikolu 74 tal-Kostituzzjoni jgħid li "jekk ikun hemm xi kunflitt bejn it-testi Malti u Ingliż ta' xi liġi, it-test Malti għandu jipprevali."<ref>{{Ċita web|url=http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8566|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20181001103554/http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8566|arkivju-data=2018-10-01|url-status=bot: unknown}}</ref> Fl-2022, l-Uffiċċju Nazzjonali tal-Istatistika ta’ Malta jgħid li 90 fil-mija tal-popolazzjoni Maltija għandha mill-inqas għarfien bażiku tal-Malti, 96 fil-mija tal-Ingliż, 62 fil-mija tat-Taljan, u 20 fil-mija tal-Franċiż. Dan l-għarfien mifrux tat-tieni lingwa jagħmel lil Malta wieħed mill-aktar pajjiżi multilingwi fl-[[Unjoni Ewropea]]. Studju li ġabar l-opinjoni pubblika dwar liema lingwa kienet “preferuta” skopra li 86 fil-mija tal-popolazzjoni ppreferew il-Malti, 12 fil-mija l-Ingliż, u 2 fil-mija t-Taljan. Stazzjonijiet tat-televiżjoni Taljani minn xandara bbażati fl-Italja, bħal Mediaset u RAI, jaslu Malta u jibqgħu popolari<ref>{{Ċita web|url=http://www6.gencat.cat/llengcat/noves/hm04primavera-estiu/a_badia2_3.htm|titlu=NOVES SL. SPRING-SUMMER 2004. A VIEW OF THE LINGUISTIC SITUATION IN MALTA (2)|data=2012-03-12|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120312145908/http://www6.gencat.cat/llengcat/noves/hm04primavera-estiu/a_badia2_3.htm|arkivju-data=2012-03-12|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_237.en.pdf|titlu=|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070128095746/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_237.en.pdf|arkivju-data=2007-01-28|url-status=bot: unknown}}</ref>. Il-[[Lingwa tas-Sinjali Maltija]] tintuża minn firmaturi f'Malta<ref>{{Ċita web|url=https://mlrs.research.um.edu.mt/resources/lsm|titlu=Dizzjunarju tal-Lingwa tas-Sinjali Maltija|sit=mlrs.research.um.edu.mt|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20241226161346/https://mlrs.research.um.edu.mt/resources/lsm|arkivju-data=2024-12-26|url-status=dead}}</ref>. '''<big>Reliġjon</big>''' [[Stampa:Statue of Saint Publius.jpg|nofs|daqsminuri|Statwa ta’ [[San Publju]]]] Ir-reliġjon predominanti f’Malta hija l-Kattoliċiżmu Ruman. It-tieni artiklu tal-Kostituzzjoni ta’ Malta jistabbilixxi l-Kattoliċiżmu Ruman bħala r-reliġjon tal-istat u huwa rifless ukoll f’diversi elementi tal-kultura Maltija, għalkemm hemm dispożizzjonijiet sodi għal-libertà tar-reliġjon. Hemm aktar minn 360 knisja f’[[Malta (gżira)|Malta]], [[Għawdex]], u [[Kemmuna]], jew knisja waħda għal kull 1,000 resident. Il-knisja parrokkjali hija l-punt fokali arkitettoniku u ġeografiku ta' kull belt u raħal Malti<ref>{{Ċita web|url=https://knisja.mt/|titlu=Home|sit=Arċidjoċesi ta' Malta|lingwa=mt-MT|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. Malta hija Sede Appostolika; l-Atti tal-Appostli (Atti 28) jirrakkonta kif [[San Pawl]] nawfraġ fil-gżira ta’ “Melite”, li ħafna studjużi Bibliċi jidentifikawha ma’ Malta, episodju datat madwar is-sena 60 AD. Jingħad li l-ewwel qaddis Malti, [[San Publju]]. saru l-ewwel isqof ta’ Malta. Aktar evidenza ta’ prattiċi u twemmin Insara matul il-perjodu tal-persekuzzjoni Rumana tidher f’katakombi li jinsabu taħt diversi siti madwar Malta, fosthom il-[[Katakombi ta’ San Pawl]]. Hemm ukoll numru ta’ knejjes tal-grotta, fosthom il-[[Santwarju tal-Madonna tal-Mellieħa|grotta tal-Mellieħa]], li hija [[Santwarju tat-Twelid tal-Madonna]] fejn, skont il-leġġenda, [[San Luqa]] pinġa ritratt tal-[[Santa Marija|Verġni Marija]]. Ilu post ta’ pellegrinaġġ mill-perjodu medjevali<ref>{{Ċita web|url=https://www.quddies.com.mt/churches/182/Madonna-tal-Mellieha/Mellieha|titlu=Madonna tal-Mellieha - Sanctuary - Mellieha, Malta|sit=www.quddies.com.mt|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. Għal sekli sħaħ, [[Knisja f’Malta|il-Knisja f’Malta]] kienet subordinata għad-[[Djoċesi ta’ Palermo]], ħlief meta kienet taħt Karlu ta’ Anjou, li ħatar isqfijiet għal Malta, kif għamlu – f’okkażjonijiet rari – l-Ispanjoli u wara, il-Kavallieri. Mill-1808 l-isqfijiet kollha ta’ Malta kienu Maltin. Il-qaddisin patruni ta’ Malta huma [[San Pawl]], [[San Publju]], u [[Sant’Agata]]. Għalkemm mhux patrun, [[San Ġorġ Preca]] huwa meqjum ħafna bħala t-tieni qaddis Malti kanonizzat wara [[San Publju]]. F’Malta hemm preżenti diversi ordnijiet reliġjużi [[Kattoliċi Rumani]] fosthom il-Ġiżwiti, Franġiskani, Dumnikani, Karmelitani u Little Sisters of the Poor. [[Stampa:The Beheading of Saint John-Caravaggio (1608).jpg|nofs|daqsminuri|''Il-Qtugħ tar-ras ta’ San Ġwann'', ta’ [[Caravaggio]]. Żejt fuq tila, 361 cm × 520 cm (142.13 in × 204.72 in). Oratorju tal-[[Konkatidral ta' San Ġwann|Kon-Katidral]].]] F’Malta teżisti minoranza konsiderevoli ta’ Kristjani Ortodossi tal-Lvant, li minnhom hemm 16,457, skont iċ-ċensiment tal-2021; għalkemm in-numru jista 'jinkludi wkoll Kristjani Ortodossi Orjentali, li mhumiex f'komunjoni ma' tal-ewwel. Hemm numru żgħir ta’ parroċċi li jappartjenu għal kull Knisja awtoċefali, tipikament waħda għal kull waħda. Hemm parroċċi Ortodossi [[Greċja|Griegi]], [[Russja|Russi]], [[Serbja|Serbi]], [[Rumanija|Rumeni]], u [[Bulgarija|Bulgari]] li jinsabu madwar Malta<ref>{{Ċita web|url=https://www.exarmalta.com/|titlu=Holy Patriarchal Exarchate of Malta -|sit=Holy Patriarchal Exarchate of Malta|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260105031816/https://www.exarmalta.com/|arkivju-data=2026-01-05|url-status=dead}}</ref>. Ħafna mill-kongreganti tal-knejjes Protestanti lokali mhumiex Maltin; il-kongregazzjonijiet tagħhom prinċipalment jiġbdu minn vacationers u irtirati Brittaniċi li jgħixu fil-pajjiż. Hemm ukoll knisja Avventista tas-Seba’ Jum f’[[Birkirkara]], u kongregazzjoni tal-Knisja Appostolika Ġdida mwaqqfa fl-1983 fi [[Gwardamanġa]]. Hemm madwar 600 Xhud taʼ Ġeħova. Il-Mormoniżmu huwa rappreżentat ukoll b’241 membru f’kongregazzjoni waħda fil-[[Mosta]]<ref>{{Ċita web|url=https://newsroom.churchofjesuschrist.org/facts-and-statistics/country/malta|titlu=Statistics and Church Facts {{!}} Total Church Membership|sit=newsroom.churchofjesuschrist.org|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html|titlu=MaltaToday|data=2015-10-16|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151016010540/http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html|arkivju-data=2015-10-16|url-status=bot: unknown}}</ref>. Il-popolazzjoni Lhudija ta’ Malta laħqet il-quċċata tagħha fil-Medju Evu taħt il-ħakma Normanna. Fl-1479, Malta u Sqallija ġew taħt il-ħakma Aragonese u d-Digriet tal-Alhambra tal-1492 ġiegħel lill-Lhud kollha jitilqu mill-pajjiż. Illum, hemm żewġ kongregazzjonijiet Lhud. Fl-2019 il-komunità Lhudija f'Malta ġabret madwar 150 persuna, ftit aktar mill-120 (li minnhom 80 kienu attivi) stmati fl-2003, u l-aktar anzjani. Ħafna fost il-ġenerazzjonijiet ġodda ddeċidew li joqgħodu barra, inkluż fl-Ingilterra u l-Iżrael. Il-biċċa l-kbira tal-Lhud Maltin kontemporanji huma Sefardi, madankollu, jintuża ktieb tat-talb Ashkenazi. Fl-2013 twaqqaf iċ-Ċentru Lhudi Chabad f’Malta<ref>{{Ċita web|url=http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html|titlu=MaltaToday|data=2015-10-16|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151016010540/http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html|arkivju-data=2015-10-16|url-status=bot: unknown}}</ref>. [[Stampa:Malta - Paola - Triq Kordin - Mosque 01 ies.jpg|nofs|daqsminuri|Ċentru Iżlamiku ta’ Malta]] Hemm moskea [[Iżlam|Musulmana]] waħda mibnija apposta, il-[[Moskea Mariam Al-Batool]], għalkemm hemm ukoll ftit moskej improvizzati li jinsabu fi djar Musulmani mifruxa madwar il-gżira. Mit-3,000 Musulmani stmati f’Malta, madwar 2,250 huma barranin, madwar 600 huma ċittadini naturalizzati, u madwar 150 huma Maltin imwielda fil-pajjiż. Il-Buddiżmu Zen u l-Fidi Baháʼí jippretendu madwar 40 membru. Fi stħarriġ li sar mill-Malta Today, il-maġġoranza assoluta tal-popolazzjoni Maltija taderixxi mal-Kristjaneżmu (95.2%) bil-Kattoliċiżmu Ruman bħala d-denominazzjoni ewlenija (93.9%); 4.5% tal-popolazzjoni ddikjaraw lilhom infushom jew atei jew agnostiċi, waħda mill-inqas ċifri fl-Ewropa. Skont stħarriġ tal-Ewrobarometru tal-2019, 83% tal-popolazzjoni identifikata bħala [[Kattolika Rumana]]. In-numru ta’ atei rdoppja mill-2014 għall-2018. Persuni mhux reliġjużi għandhom riskju akbar li jsofru minn diskriminazzjoni. Fl-edizzjoni tal-2015 tar-Rapport annwali dwar il-Libertà tal-Ħsieb mill-Unjoni Internazzjonali Umanista u Etika, Malta kienet fil-kategorija ta’ “diskriminazzjoni severa”. Fl-2016, wara t-tneħħija tal-liġi dwar id-dagħa, Malta ġiet mibdula għall-kategorija ta’ “diskriminazzjoni sistematika” (l-istess bħall-biċċa l-kbira tal-pajjiżi tal-UE)<ref>{{Ċita web|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20161209/local/malta-still-discriminating-against-the-non-religious-report.633311|titlu=Malta still discriminating against the non-religious - report - timesofmalta.com|data=2016-12-10|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20161210140814/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20161209/local/malta-still-discriminating-against-the-non-religious-report.633311|arkivju-data=2016-12-10|url-status=bot: unknown}}</ref>. == Malta fl-UE == Malta daħlet fl-Unjoni Ewropea (UE) fl-2004 fejn għandha sitt membri jirrapreżentawha. <ref name="EU"/> Fil-[[Kunsill tal-UE]], il-ministri tal-pajjiżi membri jiltaqgħu b'mod regolari biex jadottaw il-liġijiet tal-UE u jikkoordinaw il-politika ta' bejniethom. Il-laqgħat tal-Kunsill jattendu għalihom regolarment rappreżentanti mill-gvern ta' Malta, skont il-qasam ta' politika li jkun qed jiġi indirizzat.<ref name="EU"/> Il-Kunsill tal-UE m'għandux persuna waħda permanenti bħala President (bħal pereżempju l-Kummissjoni jew il-Parlament). Minflok, ix-xogħol jitmexxa mill-pajjiż li jkollu l-Presidenza tal-Kunsill, li jinbidel kull sitt xhur.<ref name="EU"/> Matul dawn is-sitt xhur, il-ministri mill-gvern ta' dak il-pajjiż jippresiedu u jgħinu jiddeterminaw l-aġenda tal-laqgħat tal-Kunsill f'kull qasam ta' politika, u jiffaċilitaw id-djalogu ma' istituzzjonijiet oħra tal-UE. Dati tal-Presidenza Maltija: Jan-Ġun 2017<ref name="EU"/> Il-Kummissarju nominat minn Malta għall-[[Kummissjoni Ewropea]] hi [[Helena Dalli]], li hi responsabbli għall-Ugwaljanza.<ref name="EU">{{ċita web|url=https://europa.eu/european-union/about-eu/countries/member-countries/malta_mt|titlu=Malta|sit=europa.eu|lingwa=mt}}</ref> Il-Kummissjoni hija rrappreżentata f'kull pajjiż tal-UE minn uffiċċju lokali, imsejjaħ "rappreżentanza".<ref name="EU"/> Malta għandha ħames rappreżentanti fil-[[Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew]]. Dan il-korp konsultattiv – li jirrappreżenta lil dawk li jħaddmu, il-ħaddiema u gruppi oħra ta' interess – huwa kkonsultat dwar il-liġijiet proposti, biex ikun hemm idea aħjar tal-bidliet possibbli tas-sitwazzjonijiet soċjali u tax-xogħol fil-pajjiżi membri.<ref name="EU"/> Malta għandha rappreżentant wieħed fil-[[Kumitat Ewropew tar-Reġjuni]], l-assemblea tal-UE tar-rappreżentanti reġjonali u lokali. Dan il-korp konsultattiv jiġi kkonsultat dwar il-liġijiet proposti, biex jiżgura li dawn il-liġijiet iqisu l-perspettiva minn kull reġjun tal-UE.<ref name="EU"/> Malta tikkomunika wkoll mal-istituzzjonijiet tal-UE permezz tar-rappreżentanza permanenti tagħha fi [[Brussell]]. L-"ambaxxata għall-UE" ta' Malta, il-kompitu ewlieni tagħha hu li tiżgura li l-interessi u l-politiki tal-pajjiż huma segwiti b'mod effettiv kemm jista' jkun fl-UE.<ref name="EU"/> L-ammont li jħallas kull pajjiż tal-UE fil-baġit tal-UE huwa kkalkulat b'mod ġust, skont il-mezzi. Aktar ma tkun b'saħħitha l-ekonomija tal-pajjiż, akbar hi l-kontribuzzjoni finanzjarja. L-għan tal-baġit tal-UE mhuwiex li jipprova jqassam mill-ġdid il-ġid, iżda pjuttost li jiffoka fuq il-ħtiġijiet tal-Ewropej b'mod ġenerali. <ref name="EU"/> Ċifri tal-2018 għal Malta: <ref name="EU"/> * Nefqa totali tal-UE f'Malta – € 0.156 biljun (ekwivalenti għal 1.38% tal-ekonomija ta' Malta) * Kontribuzzjoni totali għall-baġit tal-UE – € 0.102 biljun (ekwivalenti għal 0.91% tal-ekonomija ta' Malta) Il-flus imħallsa fil-baġit tal-UE minn Malta jgħinu biex jiġu ffinanzjati programmi u proġetti fil-pajjiżi kollha tal-UE – bħall-bini ta' toroq, is-sussidjar ta' riċerkaturi u l-ħarsien tal-ambjent.<ref name="EU"/> == Ara wkoll == * [[Irħula ta' Malta]] * [[Parroċċi ta' Malta]] * [[Lista tal-għasafar ta' Malta]] * [[Flora ta' Malta]] * [[Fortifikazzjonijet ta' Żmien l-Ingliżi f'Malta]] * [[Fortifikazzjonijiet ta' Żmien il-Kavallieri f'Malta]] * [[Muniti tal-ewro ta' Malta]] * [[Nies prominenti Maltin]] * [[Kolonja ta' Malta]] * [[Stat ta' Malta]] == Referenzi == {{referenzi|2}} == Ħoloq Esterni == === Gvern === {{Commonscat}} * [http://www.gov.mt/ Sit uffiċjali tal-gvern Malti] * [https://web.archive.org/web/20130926165007/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-m/malta.html Kap tal-Istat u l-Membri tal-Kabinett] * [http://www.afm.gov.mt/ Sit uffiċjali tal-Forzi Armati ta' Malta] * [http://www.mepa.org.mt/ L-Awtorità tal-Ambjent u l-Ippjanar] * [https://web.archive.org/web/20091026055425/http://victorcauchi.fortunecity.com/EuCmp/lex/lexindex.htm Liġijiet ta' Malta] – Taqsira ta' liġijiet prinċipali u glossarju ta' xi termini ;Aħbarijiet * [http://www.timesofmalta.com/ The Times of Malta] * [https://web.archive.org/web/20121110123848/http://www.maltatoday.com.mt/en/home Malta Today] * [http://www.independent.com.mt/ The Malta Independent] * [http://www.inewsmalta.com/ iNewsMalta] * [https://web.archive.org/web/20140103172519/http://www.maltastar.com/ MaltaStar] * [http://www.newsbook.com.mt/ Newsbook] * [http://www.maltarightnow.com/ MaltaRightNow] ;Vjaġġar * [http://www.visitmalta.com/ Sit uffiċjali tal-Awtorità tat-Turiżmu] * [[wikivoyage:Malta|Gwida għall-ivjaġġar għal Malta]] fuq Wikivjaġġar * (en) [https://web.archive.org/web/20090909013026/http://malta.world-travel.com.mt/ Malta Travel Guide] patronized by Malta Tourism Authority ;Oħrajn * [https://web.archive.org/web/20151016010540/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mt.html Malta] fuq il-[[CIA World Factbook|Ktieb tal-Fatti tad-Dinja]] {{Repubblika ta' Malta}} {{Pajjiżi tal-Unjoni Ewropea}} {{Ewropa}} {{Pajjiżi tal-Commonwealth}} {{Awtorità}} [[Kategorija:Stati membri tal-Unjoni Ewropea]] [[Kategorija:Pajjiżi gżejjer]] [[Kategorija:Repubbliki]] [[Kategorija:Gżejjer Mediterranji]] [[Kategorija:Commonwealth tan-Nazzjonijiet]] [[Kategorija:Malta]] [[Kategorija:Pajjiżi stabbiliti fl-1974]] 7c73atammwk50jm8lbjxt1b4buqan03 333916 333915 2026-11-10T06:46:37Z Johannnes89 17483 Restored revision 332155 by [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[User talk:InternetArchiveBot|talk]]): -LTA ([[:metawiki:TwinkleGlobal|TwinkleGlobal]]) 333916 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_nattiv = Repubblika ta' Malta<br />''Republic of Malta'' |isem_komuni = Malta |stampa_bandiera = Flag of Malta.svg |stampa_emblema = Coat of arms of Malta.svg |stampa_mappa = Location Malta EU Europe.png |deskrizzjoni_mappa = Lokazzjoni ta' Malta (aħdar skur) <br /> – fi ħdan l-[[Unjoni Ewropea]] (aħdar ċar) fil-[[Ewropa|kontinent Ewropew]] (griż skur) <br /> |ħolqa_bandiera = Bandiera ta' Malta |ħolqa_emblema = Emblema ta' Malta |ħolqa_demografija = Demografija ta' Malta |mottu_nazzjonali =''Virtute et constantia'' <Br>(Qawwa u persistenza) |innu_nazzjonali = ''[[L-Innu Malti]]'' [[Stampa:Malta National Anthem.ogg|nofs]] |lingwi_uffiċjali = [[Lingwa Maltija|Malti]] u [[Lingwa Ingliża|ingliż]] |gruppi_etniċi = [[Maltin]] |kapitali = [[Valletta]] |latd=35 |latm=53 |lats=42 |latNS=N |lonġd=14 |lonġm=30 |lonġs=36 |lonġEW=E |l-ikbar_belt = [[San Pawl il-Baħar]] |tip_gvern = [[Repubblika parlamentari]] |titlu_kap1 = [[President ta' Malta|President]] |titlu_kap2 = [[Prim Ministru ta' Malta|Prim Ministru]] |isem_kap1 = [[Myriam Spiteri Debono]] |isem_kap2 = [[Robert Abela]] |data_sħubija_UE = 1 ta' Mejju, 2004 |poż_erja = 200 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |erja_km2 = 316 |erja_mi_kw = 121 |perċentwal_ilma = 0.001 |sena_stima_popolazzjoni = 2019 |stima_popolazzjoni = 514,564 |poż_stima_popolazzjoni = 173 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |ċensiment_popolazzjoni = 404,962¹ |sena_ċensiment_popolazzjoni = 2011 |densità_popolazzjoni_km2 = 1,633 <!--2019--> |densità_popolazzjoni_mi_kw = 4,229.5 |poż_densità_popolazzjoni = 4 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |sena_PGD_PSX = 2019 |PGD_PSX = $11.260&nbsp;biljun<ref name=imf2>{{ċita web |titlu=Malta |sit=International Monetary Fund |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=66&pr.y=3&sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=181&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |data-aċċess=2013-04-17 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150324055128/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=66&pr.y=3&sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=181&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |arkivju-data=2015-03-24 |lingwa=en}}</ref> |poż_PGD_PSX = 125 |PGD_PSX_per_capita = $27,022<ref name=imf2/> |poż_PGD_PSX_per_capita = 32 |sena_IŻU = 2019 |IŻU = {{profitt}}0.895<ref name=HDI>{{ċita rapport |titlu=Human Development Report 2013 - The Rise of the South: Human Progress in a Diverse World |pubblikatur=United Nations Development Programme |data=2013 |isbn=978-92-1-126340-4 |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130319002613/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf |arkivju-data=2013-03-19 |lingwa=en}}</ref> |poż_IŻU = 28 |kategorija_IŻU = <span style="color:#090;">għoli ħafna</span> |tip_sovranità = Indipendenza |avveniment_stabbilit1 = mir-[[Renju Unit]] |data_stabbilit1 = 21 ta' Settembru, 1964 |avveniment_stabbilit2 = Repubblika |data_stabbilit2 = 13 ta' Diċembru, 1974 |avveniment_stabbilit3 = Ħelsien |data_stabbilit3 = 31 ta' Marzu, 1979 |valuta = [[Ewro]] ([[Simbolu tal-Ewro|€]])²[[Lista ta' banek f'Malta|Banek]] |kodiċi_valuta = EUR |żona_ħin = [[Ħin tal-Ewropa Ċentrali|CET]] |differenza_ħku = +1 |żona_ħin_legali = [[Ħin tas-sajf tal-Ewropa Ċentrali|CEST]] |differenza_żona_ħin_legali = +2 |cctld = [[.mt]]³ |kodiċi_telefoniku = 356 |sena_PGD_nominali = 2019 |PGD_nominali = $16,476&nbsp;biljun<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali = 125 |PGD_nominali_per_capita = $32,021<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali_per_capita = 32 |noti = ¹ Il-popolazzjoni totali tinkludi wkoll lir-residenti barranin. Il-popolazzjoni ta' residenti Maltin fl-2004 kien ta' madwar 389,764. Kull data uffiċjali ta' popolazzjoni hi pprovduta mill-Uffiċċju Nazzjonali tal-Istatistika (NSO).<ref>{{ċita rapport |awtur=National Statistics Office |titlu=Census of Population and Housing 2005: Preliminary Report |data=2006 |url=http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1653 |isbn=978-99909-73-38-9 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070311025208/http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1653 |arkivju-data=2007-03-11 |lingwa=en}}</ref><br />²Qabel l-2008: [[Lira Maltija]]<br />³ Ukoll [[.eu]], li hi maqsuma flimkien mal-istati membri l-oħra tal-[[Unjoni Ewropea]]. |leġislatura=[[Kamra tad-Deputati ta' Malta]]}} '''Malta''', magħrufa uffiċjalment bħala r-'''Repubblika ta' Malta,''' hija repubblika indipendenti, kostituzzjonali, żviluppata fl-[[Unjoni Ewropea]].<ref>{{ċita web |url=http://www.traveltips24.com/European_Microstates.htm |titlu=European Microstates |sit=TravelTips24.com |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090523094108/http://www.traveltips24.com/European_Microstates.htm |arkivju-data=2009-03-23 |lingwa=en}}</ref><ref>{{ċita rivista |kunjom1=Sultana |isem1=Ronald G. |titlu=Career guidance in Malta: A Mediterranean microstate in transition |rivista=International Journal for the Advancement of Counselling |volum=20 |paġni=3-15 |data=1998 |doi=10.1023/A:1005386004103 |lingwa=en}}</ref><ref>{{ċita web |url=http://www.environmentalgraffiti.com/offbeat-news/the-microstate-environmental-world-cup-malta-vs-san-marino/613 |titlu=The Microstate Environmental World Cup: Malta vs. San Marino |sit=EnvironmentalGraffiti.com |data=2007-12-15 |arkivju-url= |arkivju-data=2008-02-16 |lingwa=en}}</ref> Il-pajjiż jikkonsisti minn [[arċipelagu]] ta' seba' gżejjer li jinsabu fil-[[Baħar Mediterran]], u meqjus pajjiż parti mill-[[Ewropa t'Isfel]], 80 km mill-kosta ta' [[Sqallija]] (l-[[Italja]]), 288 km fil-Lvant tat-[[Tuneżija]] u 300 km fit-Tramuntana tal-[[Libja]]. Dawn il-gżejjer igawdu minn klima Mediterranja.<ref>{{ċita web |titlu=Malta: Geography |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/#geographyhttps://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mt.html |data-aċċess=2021-03-30 |lingwa=en |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210402195116/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/#geographyhttps://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mt.html |arkivju-data=2021-04-02 |url-status=dead }}</ref><ref>{{ċita web |titlu=Il-Gżejjer Maltin |url=https://www.gov.mt/mt/About%20Malta/Pages/il-Gzejjer%20Maltin.aspx |sit=gov.mt |lingwa=mt}}</ref> Matul l-[[storja|istorja]], il-pożizzjoni ta' Malta fil-Baħar Mediterran dejjem ġiet meqjusa t'importanza strateġika.<ref>{{ċita web |url=http://home.wanadoo.nl/bezver/introduc.html |sit=A History of Malta |titlu=A History of Malta - Introduction |data-aċċess=2008-02-06 |lingwa=en}}</ref> Minħabba f'hekk, bosta nazzjonijiet u qawwiet militari, fosthom il-[[Feniċi]], il-[[Kartaġiniżi]], ir-[[Imperu Ruman|Rumani]], l-[[Għarab]], ir-rejiet u l-imperaturi ta' [[Spanja]], il-[[Kavallieri ta' San Ġwann]], il-[[Franza|Franċiżi]] u l-[[Renju Unit|Brittaniċi]], ħakmu lil Malta. Fl-1964, Malta kisbet l-indipendenza tagħha mir-Renju Unit u mill-ewwel ġiet aċċettata bħala membru tan-[[Ġnus Magħquda|Nazzjonijiet Uniti]]. Għaxar snin wara, fl-1974, Malta saret Repubblika imma Malta żammet l-istatus tagħha bħala membru tal-[[Commonwealth tan-Nazzjonijiet|Commonwealth]]. Fl-2004, Malta saret membru tal-Unjoni Ewropea. Fl-2008, Malta bdiet tuża l-[[ewro]] bħala l-munita tagħha. Il-lingwa ewlenija hija l-[[Lingwa Maltija|Malti]], ilsien li ġej kemm mis-[[Semitiku]] u r-[[Lingwa Latina|Rumanz]]. Illum dan l-ilsien tħallat ħafna bi kliem li ġej mill-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]. L-[[Storja ta' Malta|istorja ta' Malta]] tmur lura daqs 7,000 sena. It-[[Tempji Megalitiċi ta’ Malta u Għawdex|Tempji Megalitiċi]] li jmorru lura daqs 5,500 sena huma rikonoxxuti mill-[[UNESCO]] bħala [[Sit ta’ Wirt Dinji|Wirt Dinji]].<ref name=Unesco>{{ċita web |titlu= Megalithic Temples of Malta |url= http://whc.unesco.org/en/list/132 |sit=UNESCO |lingwa=en |data-aċċess=2009-09-28}}</ref> Ma' dawn, il-UNESCO tirrikonoxxi wkoll il-[[Valletta|Belt Valletta]] u l-[[Ipoġew ta’ Ħal Saflieni|Ipoġew ta' Ħal Saflieni]] bħala Siti ta' Wirt Dinji.<ref>{{ċita web |url=http://www.bradshawfoundation.com/malta/ |titlu=The Prehistoric Archaeology of the Temples of Malta |sit=BradshawFoundation.com |data-aċċess=2009-04-28 |lingwa=en }}</ref><ref>{{ċita web |url=https://otsf.org/otsf-in-malta |titlu=OTSF in Malta |sit=The OTS Foundation for Neolithic Studies |data-aċċess=2009-04-28 |lingwa=en |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201205171731/https://otsf.org/otsf-in-malta |arkivju-data=2020-12-05 |url-status=dead }}</ref><ref>{{ċita ktieb |editur-kunjom1=Cilia |editur-isem1=Daniel |titlu=Malta Before History: The World's Oldest Free-Standing Stone Architecture |data=2004 |pubblikatur=Miranda Publishers |isbn=9789990985085 |lingwa=en}}</ref> Skont l-[[Atti tal-Appostli]], Kap. 28, fis-sena 60 W.K., wara li l-bastiment li kien qed jivvjaġġa fuqu nkalja fuq il-kosta ta' Malta, [[Pawlu minn Tarsu|San Pawl]] qatta' tliet xhur jgħix fuq il-gżira. Il-kitba fit-[[Testment il-Ġdid]] ma ssemmi xejn li San Pawl ikkonverta lill-[[Maltin]] għall-[[Kristjaneżmu|Kristjaneżimu]]. Biss, dan seta' ġara minħabba l-fatt li l-Maltin raw il-qawwa ta' dan il-bniedem meta ħelisha mill-għarqa kif ukoll mill-gidma velenuża tal-lifgħa u San Pawl seta' daħal f'widen il-Maltin wara li kien ukoll fejjaq lill-Missier Pubbliju, il-Gvernatur Ruman ta' Malta. Fl-Atti tal-Appostli lanqas ma jissemma li San Pawl għamel lil Pubbliju bħala l-ewwel Isqof ta' Malta. L-eqdem provi tal-eqdem komunità Nisranija f'Malta ġejjin minn xi katakombi li tħaffru u ntużaw xi ftit mijiet ta' snin wara il-miġja ta' San Pawl. Il-[[belt kapitali]] ta' Malta hi l-Belt Valletta. Il-lingwi uffiċjali tal-pajjiż huma l-Malti u l-Ingiż, u dawn it-tnejn ħadu post it-[[Lingwa Taljana|Taljan]] fl-1935. Malta għandha konnessjoni qawwija mal-[[Knisja Kattolika|Kattoliċiżmu Ruman]], li għadu r-[[reliġjon]] uffiċjali u l-aktar wieħed ipprattikat f'Malta. == Etimoloġija == Id-definizzjoni tal-kelma '[[etimoloġija]]' tista' tiġi deskritta bħala l-istudju tal-oriġini preċiża tal-kliem semantiku (tifsir) preżenti f'lingwa. L-oriġini tat-terminu "Malta" hu inċert u l-varjazzjoni moderna hi derivata mil-lingwa Maltija. L-isem x'aktarx ġej mill-[[Lingwa Griega Antika|Grieg]] μέλι (''meli'') ('għasel'). Il-Griegi kienu jsejħu lill-gżira Μελίτη (''Melite'') li tfisser "għasel" jew "għasel ħelu" possibbilment minħabba l-produzzjoni ta' kwalità tal-għasel bnin Malti. Speċi endemika ta' [[Naħla|naħal]] tgħix f'din il-gżira.<ref>{{ċita aħbar |kunjom1=Manduca |isem1=Julian |url=http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |pubblikatur=Malta Today |titlu=Controversy over unique Maltese bee population |data=2003-06-29 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20030823104545/http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |arkivju-data=2003-08-23 |lingwa=en}}</ref> == Storja == {{artiklu prinċipali|Storja ta' Malta}} === [[Preistorja|Il-Preistorja]] === L-ewwel abitazzjoni tal-Gżejjer Maltin tmur lura għal madwar is-sena 6500 [[Ante Christum natum|Q.K]]. bil-wasla ta' kaċċaturi [[Mesolitiku|Mesolitiċi]] li probabbilment oriġinaw minn Sqallija. Dan nistgħu narawh minn skoperti mmexxija mill-arkeologa Eleanor Scerri f'Għar tal-Latnija fejn sabu fdalijiet ta' fuklari, għodod tal-ġebel u diversi tipi ta' għadam tal-annimali. Għall-ħabta ta' madwar il-5400 Q.K. waslu f'Malta bdiewa [[Neolitiku|Neolotiċi]] minn Sqallija. Għal mijiet ta' snin dawn kienu jgħixu fi kmamar żgħar bħal giren u fl-għerien. Minn dawn il-bdiewa twieldu bennejja [[Megalitiku|Megalitiċi]] li bnew it-tempji Megalitiċi minn madwar it-3800 sal-2800 Q.K. Malta ġiet diżabitata għal bosta żmien sakemm mbagħad waslu nies ta' [[Żmien il-Bronż]] u abitaw il-gżejjer minn madwar l-2000 sas-750 Q.K. === Il-Feniċi, il-Kartaġiniżi u r-Rumani === Warajhom ġew kummerċjanti Feniċi li kkonoloizzaw lil Malta qrib it-800 Q.K taħt l-isem Ann jew Għonan (𐤀𐤍𐤍‎, ʾNN). Wara l-waqa ta' Feniċja fit-332 Q.K., Malta ġiet taħt [[Kartaġni]] fejn matul dan iż-żmien in-nies f'Malta kkultivaw primarjament iż-żebbuġ u l-ħarrub. Fil-bidu tat-Tieni [[Gwerer Puniċi|Gwerra Punika]] (218 Q.K.), il-gżejjer Maltin waqgħu f'idejn ir-Rumani li għamlu lil Malta u lil [[Għawdex]] muniċipalitajiet. Iżda, f'dan iż-żmien l-influenza Punika baqgħet preżenti f'Malta kif nistgħu naraw miċ-Ċippi ta' Melqart. Meta l-[[Imperu Ruman]] inqasam fi tnejn, Malta għaddiet f'idejn l-Imperu Ruman tal-Punent fit-395. Matul il-waqgħa ta' dan l-Imperu, Malta għaddiet minn bosta ħakmiet differenti waqt l-hekk imsejjaħ Żmien il-Migrazzjoni. Mill-454 sal-464 Malta nħakment mill-Vandali u wara l-464 mill-Ostrogoti. Fil-533, il-gżejjer ġew taħt l-Imperu Ruman tal-Lvant iġifieri l-Imperu Biżantin permezz ta' Belisarius u baqgħet sat-870 fejn ġiet involuta fil-Gwerer bejn l-Għarab u l-Biżantini. === L-Għarab === Fit-870 l-Għarab tad-dinistà Aglabida invadew u ħakmu Malta ħallewha diżabitata sakemm għaddiet minn risistemazzjoni mill-Għarab ta' Sqallija qrib l-1048 fejn din id-distinità laħqet inħakmet taħt id-distinità Fatimida. I-Revoluzzjoni Agrikula Għarbija introduċiet tisqija ġdida, il-qoton, u xi tipi ta' frott. L-lingwa [[Għarbi Sqalli|Sikulo-Għarbija]] ukoll ġiet adettata minn Sqallija li evenwalment evolviet fil-lingwa Maltija. F'dan i-żmien l-Għarab xerrdu t-twemmin [[Iżlam|Iżlamiku]] fost il-Maltin u ta' dan hemm xhieda fl-oqbra Musulmani li nstabu qrib id-Domus Rumana fir-[[Rabat (Malta)|Rabat]]. === Il-Kuruna ta' Aragona === Fl-1091, [[Ruġġieru I ta' Sqallija|il-Konti Ruġġieru]] żbarka Malta b'qawwa militari biex juri l-kobor u s-sovranità tiegħu bħala l-mexxej ta' Malta. Biss hu ma għamel xejn biex ibiddel l-amministrazzjoni Għarbija-Musulmana. Kien fi żmien ir-renju tat-tifel tiegħu, [[Ruġġieru II]], li f'Malta beda jseħħ xi ċaqliq fl-amministrazzjoni influwenzata jew immexxija minn Sqallija. Bil-mod il-mod, l-influwenza tar-renju l-ġdid fi Sqallija u ta' dawk li ġew wara bdiet kulma jmur tinħass, u sal-aħħar tas-seklu ħdax bdiet dieħla sew f'Malta il-kultura Ewropea u t-twemmin Nisrani. Fis-sekli ta' wara u sa ma ġie l-[[Ordni Militari Sovran ta' Malta|Ordni ta' San Ġwann]], Malta ngħatat kemm-il darba mir-Re ta' Spanja lil diversi nies ta' poter li kienu jgħinuh jew finanzjarjament jew inkella militarment. Fl-1492 b'ordni tar-Re Ferdinandu u r-Reġina Isabella, tkeċċew minn Malta l-aħħar nies ta' twemmin Għarbi kif ukoll dawk ta' twemmin [[Ġudaiżmu|Lhudi]]. === [[Ordni ta' San Ġwann|L-Ordni ta' San Ġwann]] === Fl-1530, il-gżejjer Maltin ingħataw lill-Ordni ta' San Ġwann mill-Imperatur [[Karlu V]]. Dawn il-Kavallieri ta' [[demm]] nobbli kienu qed ifittxu art ġdida wara li kienu tkeċċew minn [[Rodi (belt)|Rodi]] mis-Sultan [[Imperu Ottoman|Ottoman]] fl-1522. Meta l-Ordni wasal Malta, il-popolazzjoni tal-Gżejjer Maltin kienet tlaħħaq madwar 20,000 ruħ. Bosta kienu jgħixu fl-[[Mdina|Imdina]], fir-Rabat u fl-irħula ż-żgħar mxerrda ma' Malta u Għawdex. L-Ordni ddeċida li juża l-Forti ta' Sant'Anġlu bħala l-kwartier il-ġdid tiegħu minn fejn imexxi, u r-raħal iż-żgħir tal-[[Birgu]] bħala l-post fejn bosta mill-Kavallieri setgħu jgħixu fi djar separati skont l-ilsien tagħhom. Din l-għażla saret minħabba li l-Ordni kellu x-xwieni tiegħu x'jieħu ħsieb għax dawn kienu importanti bħala servizz ta' komunikazzjoni u utli biex ikunu impurtati f'Malta oġġetti essenzjali. Wara xi ftit żmien, l-Ordni beda jsaħħaħ xi swar kemm ta' Sant'Anġlu kif ukoll madwar il-Birgu. Fuq l-[[L-Isla|Isla]] ttella' l-Forti San Mikiel. Matul is-snin ta' wara, l-attakki tal-furbani Musulmani ma naqsu xejn, u fl-1551, Dragut attakka l-ewwel il-Birgu, imbagħad l-Imdina u wara salpa lejn Għawdex fejn minn hemm kaxkar il-popolazzjoni kollha għal fuq il-bastimenti bħala [[Skjavitù|skjavi]]. Fl-1565, seħħ l-[[Assedju l-Kbir]] hekk kif fit-18 ta' Mejju qawwiet militari Ottomani żbarkaw f'[[Marsaxlokk]] u ħadu posthom f'diversi lokalitajiet strateġiċi madwar il-[[Il-Port il-Kbir|Port il-Kbir]]. Dan l-Assedju dam sejjer sat-8 ta' Settembru, meta l-armata Ottomana ddeċidiet li ssalpa lura minn fejn ġiet. Il-ġurnata tar-rebħa tal-Ordni u l-Maltin fuq l-armata Ottomana għadha sal-lum titfakkar kull sena u hi meqjusa bħala festa nazzjonali. Dan il-jum fil-fatt hu magħruf bħala ''Jum il-Vitorja''. Din ir-rebħa ġiegħlet lil [[Jean Parisot de la Valette|Gran Mastru La Valette]] u l-Kavallieri tal-Ordni jifhmu li issa li ddifendew lilhom infushom u lil Malta u li rebħu l-battalja għandhom iħarsu lejn il-gżejjer Maltin bħala r-residenza l-ġdida tagħhom b'mod permanenti. Dlonk La Valette ordna li tinbena belt ġdida ffortifikata fuq l-Għolja Xiberras. Din il-belt setgħet tiddefendi l-Port il-Kbir, dak ta' [[Port ta’ Marsamxett|Marsamxett]] u l-ibliet tal-madwar. Din il-belt il-ġdida ngħatat l-isem tal-Gran Mastru fundatur tagħha u saret il-belt kapitali ta' Malta. === Il-Franċiż === L-Ordni dam Malta sal-1798 meta mbagħad kellu jċedi għall-qawwa militari u r-rieda ta' [[Napuljun Bonaparte|Napuljun]] hekk kif dan wasal Malta fid-9 ta' Ġunju. Fit-2 ta' Settembru ta' wara, il-Maltin qamu kontra l-[[Malta taħt il-Franċiżi|Franċiżi]] u bdew imblokk militari kontra t-truppi barranin li kellhom jissakkru wara s-swar tal-Belt u t-Tlett Ibliet tal-Kottonera. Bl-għajnuna tat-truppi Brittaniċi li Nelson stazzjona kemm fuq l-art kif ukoll bil-bastimenti Brittaniċi li żammew l-imblokk minn fuq il-baħar qrib il-kosta, wara sentejn il-Franċiżi kellhom iċedu l-armi u tkeċċew minn Malta. Il-Patt ta' Paċi li sar, kien iffirmat bejn il-Franċiżi u l-Brittaniċi, għax il-Maltin ma tħallewx jipparteċipaw f'dan il-ftehim. === L-Imperu Brittaniku === B'hekk Malta waqgħet taħt amministrazzjoni ta' 'protettorat' taħt il-Gran Brittanja. Sir Alexander John Ball sar l-ewwel Kummissarju Ċivili. Fl-1814, bħala parti mit-Trattat ta' Pariġi, Malta uffiċjalment saret tagħmel parti mill-[[Imperu Brittaniku|Imperu Brittanniku]] biex b'hekk saret bażi navali ta' importanza kbira għall-Gran Brittanja fil-[[Baħar Mediterran|Mediterran]]. Dan ir-rwol baqa' dejjem importanti kemm fis-seklu 19 kif ukoll fis-seklu 20. Malta kellha rwol importanti ħafna fit-[[Tieni Gwerra Dinjija]], minħabba li kienet fuq ir-rotta strateġika u importanti tal-Forzi tal-Assi, bejn l-[[Italja]] u t-Tramuntana tal-[[Afrika]], fejn Rommel kien qed jieħu l-artijiet minn taħt idejn l-għadu. Malta sofriet aktar minn 3,000 attakk mill-ajru, għall-ewwel mill-Qawwa Ajrunawtika Taljana u mbagħad mill-Fliegerkorps [[Ġermanja|Ġermaniż]] li kien stazzjonat fi Sqallija. === L-Indipendenza === Malta ngħatat l-indipendenza tagħha fil-21 ta' Settembru 1964, b'arranġament li kien iħalli l-flotta Brittanika tibqa' tuża lil Malta bħala bażi navali - dan biex jagħti n-nifs lill-Gvern Malti jibni l-ekonomija l-ġdida b'mod kummerċjali u liberu u mhux aktar ibbażata fuq il-preżenza militari tal-Brittaniċi. Dan il-ftehim iġġedded fl-1971 u l-Flotta Navali Rjali Brittanika baqgħet tuża lil Malta bħala bażi militari sal-31 ta' Marzu 1979. Malta baqgħet membru tal-[[Commonwealth tan-Nazzjonijiet|Commonwealth]] u saret Repubblika fl-1974. F'referendum li sar f'April 2003, il-votanti wrew ir-rieda tagħhom li Malta tidħol fl-Unjoni Ewropea, biex b'hekk Malta saret membru sħiħ fl-1 ta' Mejju 2004. == Lingwa == {{artiklu prinċipali|Lingwa Maltija}} [[Stampa:Malta - Zurrieq - Triq il-Belt Valletta 01 ies.jpg|nofs|daqsminuri|Sinjal tat-triq fiż-[[Żurrieq]] ]] Illum il-Malti stabbilit u meqjus bħala l-lingwa franka tal-poplu Malti waqt li l-Ingliż fl-istess ħin jaqsam mal-Malti l-istat ta' lingwa uffiċjali. Il-lingwa Maltija tmur lura lejn l-aħħar parti tad-disa' seklu għall-ħabta tat-870 W.K. meta l-Għarab invadew lil Malta. L-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]] baqa' jinfluwenza lill-Malti għal bosta sekli, kif naraw mill-''[[Cantilena]]'' ta' [[Pietru Caxaro]] li nkitbet lejn l-aħħar kwart tas-seklu ħmistax. Il-kliem kollu ta' din il-[[poeżija]], ħlief għal kelma waħda, huma kollha kliem li ġejjin mill-Għarbi. Aktar ma għadda ż-żmien, it-Taljan u l-Isqalli bdew jinfluwenzaw il-vokabularju li l-Maltin kienu jużaw. [[Mikiel Anton Vassalli]] (1764-1829) jgħid li l-Malti ta' madwar il-Port kien difettuż għax bosta minnu kien kliem li ġej mit-Taljan. Mas-seklu dsatax ħafna kliem Taljan kien stabbilixxa ruħu sew. Mal-ewwel deċennji tas-seklu għoxrin daħlu ħafna kliem fl-ilsien Malti tant li meta wieħed jifli r-riklami fil-kotba ta' dak iż-żmien, insibu li bosta termini bdew ikunu bl-Ingliż. Fl-1935, l-Ingliż u l-Malti ħadu post it-Taljan b'mod uffiċjali. Ironikament, kien fiż-żmien li l-Brittaniċi kienu bdew jitilfu, lejn l-aħħar tas-snin ħamsin u tas-snin sittin, li l-interess f'Malta lejn l-Ingliż beda jikber b'pass aktar mgħaġġel u sar l-aktar ilsien barrani studjat fl-iskejjel. Dan anki minħabba l-ħtieġa ta' bosta eluf ta' Maltin li xtaqu jemigraw lejn pajjiżi u kontinenti fejn l-Ingliż kien mitkellem. Il-ħajra lejn l-ilsien Ingliż kompliet kibret aktar u aktar meta l-films u l-[[mużika]] kif ukoll il-qari tal-kotba u r-rivisti Ingliżi u [[Stati Uniti|Amerikani]] kienu saru aktar popolari fost il-Maltin. == Festi nazzjonali == Dawn huma l-ħames festi nazzjonali ċċelebrati f'Malta: * [[Jum il-Ħelsien (Malta)|Jum il-Ħelsien]] (31 ta' Marzu 1979) * [[Is-Sette Giugno|Sette Giugno]] (7 ta' Ġunju 1919) * [[Jum il-Vitorja]] (8 ta' Settembru 1565 u 8 ta' Settembru 1943) * [[Jum l-Indipendenza (Malta)|Jum l-Indipendenza]] (21 ta' Settembru 1964) * [[Jum ir-Repubblika (Malta)|Jum ir-Repubblika]] (13 ta' Diċembru 1974) Uħud minn dawn il-festi huma marbuta ma' diversi tradizzjonijiet, fosthom ir-[[Regatta Nazzjonali Maltija|regatta]] fil-Port il-Kbir nhar [[Jum il-Ħelsien (Malta)|Jum il-Ħelsien]] u [[Jum il-Vitorja]]. Minbarra dawn il-ħames festi, hemm ukoll għadd ta' festi pubbliċi marbuta mar-reliġjon u t-tradizzjonijiet li ssawru magħhom. Fosthom insibu l-[[Imnarja]] (29 ta' Ġunju), [[Santa Marija]] (15 ta' Awissu), il-miġja ta' San Pawl f'Malta (10 ta' Frar) u l-festa tal-Immakulata Kunċizzjoni ([[8 ta' Diċembru]]). == Politika == {{artiklu prinċipali|Politika ta' Malta}} [[Stampa:Malta’s Parliament building in Valletta (cropped).jpg|nofs|daqsminuri|Il-bini tal-[[Parlament ta' Malta|Parlament ta’ Malta]] fil-[[Belt Valletta]]]] Malta hija repubblika demokratika b'parlament elett kull ħames snin jew kif ikun hemm il-ħtieġa skont is-sitwazzjoni politika. <gallery mode="packed"> Stampa:Robert Abela - Official Portrait 2022 (cropped).jpg|Il-Prim Ministru [[Robert Abela]] </gallery>Il-poteri eżekuttivi tal-Gvern huma f'idejn il-[[Prim Ministru ta' Malta|Prim Ministru]], magħżul mill-partit rebbieħ fl-elezzjoni. Il-[[President ta' Malta|President]] għandu r-rwol li jirrappreżenta lil Malta barra l-pajjiż u li jaġixxi b'mod imparzjali f'affarijiet ta' importanza kostituzzjonali. Il-Gvern hu wkoll assistit fit-tmexxija tiegħu f'kull belt u raħal f'Malta u Għawdex minn kumitati amministrattivi, magħrufa bħala [[Kunsilli lokali ta' Malta|Kunsilli Lokali]]. Malta hi repubblika<ref>{{ċita web|url=https://legislation.mt/eli/const/mlt |titlu=Kostituzzjoni ta' Malta |sit=Leġiżlazzjoni Malta |lingwa=mt |data-aċċess=2021-03-30}}</ref> li għandha s-sistema parlamentari u l-amministrazzjoni pubblika mfassla fuq is-[[sistema Westminster|sistema ta' Westminster]]. Mill-1960 sal-1995, skont l-istatistika li nġabret fl-elezzjonijiet tal-kunsilli lokali, Malta kellha t-tieni l-ogħla rata fid-dinja ta' nies li kienu eleġibbli li jivvutaw u li ħarġu jivvutaw (u l-ogħla waħda minn nazzjonijiet mingħajr votazzjoni obbligatorja).<ref>{{ċita ktieb |kunjom1=Franklin |isem1=Mark N. |kapitlu=Electoral Participation |editur-kunjom1=Niemi |editur-isem1=Richard |editur-kunjom2=Weisberg |editur-isem2=Herbert |titlu=Controversies in Voting Behavior |edizzjoni=4ba |pubblikatur=CQ Press |data=2001 |lingwa=en |isbn=978-1568023342}}</ref> Il-[[Kamra tad-Deputati ta' Malta|Kamra tad-Deputati]] tiġi eletta kull ħames snin u hi magħmula minn ħamsa u sittin membru parlamentari. Madanakollu, meta partit jikseb il-maġġoranza tal-voti imma mhux tas-siġġijiet, il-partit jingħata aktar siġġijiet biex jiġi assigurat maġġoranza parlamentari. Il-[[Kostituzzjoni ta’ Malta|Kostituzzjoni ta' Malta]] tgħid li l-President għandu jaħtar bħala Prim Ministru dak il-membru tal-Kamra li hu l-aktar kapaċi li jmexxi l-maġġoranza fil-Kabinett. L-istess President normalment jaħtar, fuq rakkomandazzjoni tal-Prim Ministru, il-ministri li għandhom imexxu kull ministeru.<ref>[https://web.archive.org/web/20160311114142/http://opm.gov.mt/segretarjat-tal-prim-ministru?l=2 Segratarjat tal-Prim Ministru], Uffiċċju tal-Prim Ministru</ref> Kandidati għal xi postijiet vakanti jiġu determinati bil-maġġoranza tal-voti li jkunu ġabu fl-elezzjoni preċedenti. Il-President tar-Repubblika jiġi elett kull ħames snin mill-Kamra tad-Deputati. F'Malta hawn diversi partiti. Il-partiti politiċi l-kbar huma l-[[Partit Nazzjonalista (Malta)|Partit Nazzjonalista]], li hu partit [[Demokrazija Kristjana|Demokratiku Kristjan]], u l-[[Partit Laburista (Malta)|Partit Laburista]], li hu partit [[Soċjaliżmu Demokratiku|Soċjal-Demokratiku]]. Il-Partit Laburista jinsab attwalment fil-Gvern u l-Prim Ministru huwa [[Robert Abela]]. Il-Partit Nazzjonalista jinsab fl-oppożizzjoni. Il-[[Partit Demokratiku (Malta)|Partit Demokratiku]] li tela' fuq il-lista tal-Partit Nazzjonalista, għandu żewġ siġġijiet. Apparti dawn il-partiti, hemm ukoll partiti iżgħar li mhumiex eletti u rrappreżentati fil-Kamra tad-Deputati. Malta saret membru fl-Unjoni Ewropea fl-2004. Fl-2008, Malta bdiet tagħmel parti miż-żona tal-ewro. Fil-21 ta' Diċembru 2007, Malta implimentat it-[[Trattat ta' Schengen]].<ref>{{ċita web|url=http://ec.europa.eu/snapshot2007/travel/travel_mt.htm|titlu=L-Ewropa u int fl-2007, Estiż l-ivvjaġġar mingħajr passaport|sit=Kummissjoni Ewropea|lingwa=mt|data-aċċess=2009-04-29|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110323212527/http://ec.europa.eu/snapshot2007/travel/travel_mt.htm|arkivju-data=2011-03-23}}</ref> Il-kontrolli fil-fruntieri baqgħu jsiru fl-ajruporti sa Marzu 2008. === Diviżjonijiet amministrattivi === {{artiklu prinċipali|Kunsilli lokali ta' Malta}} [[Stampa:Malta - administrative division.svg|daqsminuri|250x250px|Diviżjonijiet amministrattivi ta' Malta]] L-Att tal-Kunsilli Lokali tal-1993 (Att XV tal-1993) ġie ppubblikat fit-30 ta' Ġunju 1993, fejn qasam lill-gżejjer Maltin f'54 kunsill lokali f'Malta u 14-il kunsill lokali f'Għawdex b'kull kunsill responsabbli għall-amministrazzjoni tal-belt jew tar-raħal tiegħu. Ir-responsabbiltà amministrattiva hi mqassma bejn il-kunsilli lokali u l-gvern ċentrali. L-abitanti li huma eleġibbli għall-votazzjoni jeleġġu l-kunsill tagħhom kull tliet snin. Is-sindku hu l-kap tal-kunsill lokali u r-rappreżentant tal-kunsill b'kull effett taħt l-Att. Is-Segretarju Eżekuttiv, li jiġi appuntat mill-Kunsill, hu l-kap eżekuttiv, amministrattiv u finanzjarju tal-Kunsill. Il-kunsilliera l-oħra eletti mill-elezzjoni tal-kunsilli jieħdu d-deċiżjonijiet flimkien mas-sindku. Il-kunsilli lokali huma responsabbli għall-ħarsien u tisbiħ tal-lokalità, l-allokazzjoni tal-gwardjani lokali u l-ġbir tal-iskart. Il-kunsilli lokali jieħdu ħsieb ċerti doveri amministrattivi għall-Gvern Ċentrali, bħal ġbir ta' fondi u kirjiet tal-gvern u jirrispondu għall-ilmenti li għandhom x'jaqsmu mal-ambjent tal-lokalità u kif dan jaffettwa lir-residenti. '''<big>Militari</big>''' [[Stampa:Malta armed forces marine ships 02.jpg|nofs|daqsminuri|Vapur tal-għassa Malti f’[[Hay Wharf]], [[Furjana|il-Furjana]]]] L-għanijiet tal-[[Forzi Armati ta’ Malta]] (AFM) huma li żżomm organizzazzjoni militari bl-għan primarju li tiddefendi l-integrità tal-gżejjer skont ir-rwoli tad-difiża kif stabbiliti mill-gvern b’mod effiċjenti u kost-effettiv<ref>{{Ċita web|url=https://afm.gov.mt/en/Pages/AFM.aspx|titlu=Armed Forces of Malta|sit=afm.gov.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. Dan jinkiseb billi ssir enfasi fuq iż-żamma tal-ilmijiet territorjali ta’ Malta u l-integrità tal-ispazju tal-ajru. L-AFM tinvolvi ruħha wkoll fil-ġlieda kontra t-terroriżmu, il-ġlieda kontra t-traffikar illeċitu tad-droga, it-tmexxija ta’ operazzjonijiet u rondi kontra l-immigranti illegali, u operazzjonijiet ta’ sajd kontra l-illegali, it-tħaddim ta’ servizzi ta’ tfittxija u salvataġġ (SAR), u sigurtà fiżika jew elettronika u sorveljanza ta’ postijiet sensittivi. Iż-żona ta' tfittxija u salvataġġ ta' Malta testendi mil-lvant tat-Tuneżija sal-punent ta' Kreta, żona ta' madwar 250,000 km2 (97,000 sq mi). [[Stampa:Police car in Malta 02.JPG|nofs|daqsminuri|Karozza tal-pulizija]] Bħala organizzazzjoni militari, l-AFM tipprovdi appoġġ ta’ backup lill-Korp tal-[[Il-Korp tal-Pulizija ta’ Malta|Pulizija ta’ Malta]] (MPF) u dipartimenti/aġenziji oħra tal-gvern f’sitwazzjonijiet kif meħtieġ b’mod organizzat u dixxiplinat f’każ ta’ emerġenzi nazzjonali (bħal diżastri naturali) jew sigurtà interna u rimi tal-bombi<ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/bir-ritratti-il-korp-tal-pulizija-buniformi-gdida-1/|titlu=|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20241226155407/https://one.com.mt/bir-ritratti-il-korp-tal-pulizija-buniformi-gdida-1/|arkivju-data=2024-12-26|url-status=dead}}</ref>. Fl-2020, Malta ffirmat u rratifikat it-trattat tan-NU dwar il-Projbizzjoni tal-Armi Nukleari<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/104847/nuclear_arms_prohibition_treaty_ratified_by_foreign_minister|titlu=Nuclear arms prohibition treaty ratified by foreign minister|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en|titlu=United Nations Treaty Collection|sit=treaties.un.org|lingwa=EN|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. '''<big>Drittijiet tal-bniedem</big>''' Malta hija meqjusa bħala wieħed mill-aktar pajjiżi li jappoġġjaw lill-[[LGBT]] fid-dinja, u kienet l-ewwel nazzjon fl-[[Unjoni Ewropea]] li pprojbixxa t-terapija ta’ konverżjoni. Malta wkoll tipprojbixxi kostituzzjonalment id-diskriminazzjoni bbażata fuq id-diżabilità. Il-leġislazzjoni Maltija tirrikonoxxi żwiġijiet kemm ċivili kif ukoll kanoniċi (ekkleżjastiċi). Annullamenti mill-qrati ekkleżjastiċi u ċivili mhumiex relatati u mhux bilfors ikunu approvati reċiprokament. Malta vvutat favur il-leġiżlazzjoni tad-divorzju f’referendum li sar fit-28 ta’ Mejju 2011<ref>{{Ċita web|url=https://www.illum.com.mt/ahbarijiet/politika/41271/iddifferenza_bejn_ilvoti_li_ma_nabrux_bejn_dawk_tarreferendum_huma_biss_ta_150|titlu=150 biss id-differenza bejn il-voti li ma nġabrux fir-referendum tad-divorzju|sit=Illum.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2017-09-27/local-news/UN-equality-head-praises-Malta-as-beacon-of-human-rights-for-LGBTIQ-issues-6736179515|titlu=UN equality head praises Malta as ‘beacon of human rights for LGBTIQ issues’ - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/57877/malta_ranked_first_in_european_rainbow_map_of_lgbtiq_rights|titlu=}}</ref>. L-abort f’Malta huwa illegali. Hija u l-Polonja huma l-uniċi membri tal-[[Unjoni Ewropea]] bi projbizzjonijiet kważi totali fuq il-proċedura. M'hemm l-ebda eċċezzjoni għall-istupru jew l-inċest. Fil-21 ta’ Novembru 2022, il-gvern immexxi mill-Partit Laburista ppropona abbozz ta’ liġi li “jintroduċi klawżola ġdida fil-kodiċi kriminali tal-pajjiż li tippermetti t-tmiem ta’ tqala jekk il-ħajja tal-omm tkun f’riskju jew jekk saħħtha tkun f’periklu serju”. Mill-2023, ġiet miżjuda eċċezzjoni biex tippermetti l-abort biss jekk il-ħajja tal-omm tkun f’riskju<ref>{{Ċita web|url=https://charliehebdo.fr/2022/03/societe/feminisme/malte-alors-accouchement-ivg-ca-vient/|titlu=Malte : Alors, l’accouchement de l’IVG, ça vient ?|kunjom=Charlie|isem=Je suis|data=2022-03-23|sit=charliehebdo.fr|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://apnews.com/article/abortion-health-religion-europe-malta-4a20fcad6313c1414a843dbbb364e726|titlu=Malta proposes bill to ease EU's strictest anti-abortion law|data=2022-11-21|sit=AP News|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. == Ġeografija == {{artiklu prinċipali|Ġeografija ta' Malta}} [[Stampa:Malta from space via laser ESA378503.jpg|nofs|daqsminuri|Malta mill-ispazju ]] Il-gżejjer Maltin huma arċipelagu li jinsabu f'nofs il-Baħar Mediterran madwar 93 km fin-Nofsinhar ta' Sqallija. Huma biss it-tliet gżejjer, Malta, Għawdex u [[Kemmuna]] li huma abitati. Il-gżejjer iż-żgħar, bħal [[Filfla]], [[Kemmunett]] u l-[[Gżejjer ta' San Pawl]] huma diżabitati. Malta hi miżgħuda b'bajjiet u wħud minnhom jipprovdu wkoll portijiet tajbin. Il-gżejjer tal-arċipelagu ġew iffurmati mis-sediment ta' qiegħ il-baħar miljuni ta' snin ilu (fiż-Żmien Plioċen). Meta dan is-sediment issolidifika u bil-mod il-mod inkixef f'wiċċ l-ilma dawn biż-żmien, l-aktar dak Tas-Silġ, ingħaqdu ma' Sqallija. Dan il-pont ma kienx jibqa' sejjer lejn l-Afrika minħabba l-widien profondi immens ta' taħt il-baħar li jeżistu bejn Malta u l-Afrika.<ref>{{ċita rivista |kunjom1=Mannion |isem1=A. M. |kunjom2=Vogiatzakis |isem2=I. N. |url=http://www.reading.ac.uk/web/files/geographyandenvironmentalscience/GP183_Island_Landscapes_AMMINV_1Aa.pdf |titlu=Island Landscape Dynamics: Examples from the Mediterranean |data=2007 |rivista=Geographical Paper |numru=183 |lingwa=en}}</ref> L-arċipelagu jinsab f'tarf il-plakka tettonika Afrikana, bil-konfini tiegħu jmissu mal-plakka Ewroasjatika.<ref>{{ċita mappa |url=http://earth.geology.yale.edu/RETREAT/maps/Mediterranean%20map2001sheet1%20tectonics&kinematics.jpg |titlu=Geodynamic Map of the Mediterranean |pubblikatur=Commission for the Geological Map of the World |edizzjoni=1el |skala=1:13,000,000 |format=JPG |data-aċċess=2009-04-29 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100214144714/http://earth.geology.yale.edu/RETREAT/maps/Mediterranean%20map2001sheet1%20tectonics&kinematics.jpg |arkivju-data=2010-02-14}}</ref> Għal mijiet ta' snin, Malta kienet meqjusa bħala gżira tal-Afrika ta' fuq.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Falconer|isem=William|kunjom2=Falconer|isem2=Thomas|data=2009-09|titlu=Dissertation on St. Paul's Voyage|url=https://books.google.com.mt/books?id=B3Q29kWRdtgC&pg=PA50&redir_esc=y|lingwa=en|iktar=Google-Books-ID: B3Q29kWRdtgC|pubblikatur=BiblioBazaar}}</ref> Il-qiegħ tal-baħar madwar il-gżejjer ta’ Malta jżomm traċċi ta’ karatteristiċi ġeomarini antiki, li jissuġġerixxu skoperti arkeoloġiċi potenzjali li jistgħu jitfgħu dawl fuq l-ambjent preistoriku tar-reġjun.<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltainfoguide.com/where-is-malta.html|titlu=Where Is Malta? {{!}} World Map, Facts, People & History of Malta|sit=Malta Info Guide|lingwa=en|data-aċċess=2024-11-17}}</ref> Il-pajsaġġ tal-gżejjer Maltin attwalment huwa kkaraterizzat minn għoljiet baxxi b'għelieqi mtarrġin. L-ogħla punt hu [[Ta' Dmejrek]], 253 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar, qrib [[Ħad-Dingli]]. Ċerti widien fil-gżejjer Maltin jimtlew bl-ilma ġieri tax-xita li jdum għaddej għal ċertu żmien biss, u li jinxef wara ċertu żmien, l-aktar fis-sajf. Ma jeżistux [[xmara|xmajjar]] jew għadajjar ta' ċertu kobor b'mod permanenti. Postijiet f'Malta fejn hemm xi sorsi tal-ilma magħrufa huma, Wied il-Qlejgħa (iċ-Chadwick Lakes), il-[[Baħrija]], l-[[L-Imtaħleb|Imtaħleb]] u San Martin, waqt li f'Għawdex hemm il-[[Wied tal-Lunzjata]]. === Gżejjer żgħar, blat fil-baħar u skolli === Gżejjer żgħar li jiffurmaw parti mill-arċipelagu jinkludu lil Kemmunett (diżabitata), Filfla (riżerva naturali diżabitata), il-[[Ġebla tal-Ġeneral]] (diżabitata), il-[[Gżira Manoel]] (li hi magħquda mal-lokalità tal-[[Gżira (lokalità)|Gżira]] permezz ta' pont żgħir), u l-Gżejjer ta' San Pawl (diżabitati). Il-gżejjer Maltin huma dawn is-segwenti: {| class="multicol" style="width:100%;" | width="33%" align="left" valign="top" | * Delmarva * Filfla * Ġebel Fessej * Ġebel ta' Bejn il-Kmiemen * Ġebla ta' Sala * Ġebla taċ-Ċawla * Ġebla tal-Ġeneral * Ġebla tal-Għallis * Ġebla tal-Ħalfa * Gżejjer ta' San Paw<nowiki/>l/Selmunett | width="33%" align="left" valign="top" | * Gżira ta' Malta * Gżira Manoel * Għawdex * Kemmuna * Kemmunett * Mistra * Skoll tal-Barbaġanni * Ta' Fraben * Xrob l-Għaġin |} === Klima === {{artiklu prinċipali|Klima ta' Malta}} [[Stampa:Valletta-view-from-senglea.jpg|thumb|left|500px|Malta ġeneralment tgawdi minn klima Mediterranja]] Il-[[Klima ta' Malta|klima]] hi waħda Mediterranja, bi xtiewi moderati u umdużi, u bi sjuf sħan u xotti. M'hemm l-ebda staġun sħun fejn il-pjanti jorqdu, minkejja li l-iżvilupp tal-pjanti jista' jiġi osservat xi ftit f'xitwa b'kesħa li ma tkunx normali, u s-sħana u l-aridità tas-sajf jistgħu jwasslu biex il-veġetazzjoni tkun dgħajfa. L-inqas temperatura qatt irreġistrata kienet fid-19 ta' Frar 1895, fil-Belt Valletta, meta t-temperatura niżlet għal 1.2°C, waqt li l-ogħla waħda laħqet it-43.8°C f'Awwissu tal-1999.<ref>{{ċita web |url=http://www.maltaweather.com/archives/tmaxhigh.shtml |titlu=Highest Maximum Temperature (Celsius) |sit=MaltaWeather.com |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150330062131/http://maltaweather.com/archives/tmaxhigh.shtml |arkivju-data=2015-03-30 |lingwa=en}}</ref> Kienu ftit l-okkażjonijiet fejn ġiet irreġistrata xi preċipitazzjoni ta' borra, u dawn kienu fi Frar 1895, f'Jannar 1905 u fil-31 ta' Jannar 1962. Il-bidla fil-klima wasslet biex id-differenza li hemm bejn l-ogħla u l-inqas temperaturi tiżdied, u dan ħafna drabi jwassal għal staġuni b'temp instabbli. Dawn l-aħħar snin kienu rreġistrati wkoll każi aktar frekwenti ta' borra u silġ li laqtu lill-gżejjer.<ref>{{ċita aħbar |kunjom1=Fenech |isem1=Ingrid |url=http://www.maltarightnow.com/Default.asp?module=news&at=It-Temp+fl-2008&t=a&aid=99809315&cid=19 |titlu=It-Temp fl-2008 |pubblikatur=MaltaRightNow.com |data=2009-01-01 |data-aċċess=2009-04-03 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120109231709/http://www.maltarightnow.com/Default.asp?module=news&at=It-Temp+fl-2008&t=a&aid=99809315&cid=19 |arkivju-data=2012-01-09 |lingwa=mt }}</ref> Il-provista tal-ilma toffri sfida għal Malta, peress li fiż-żmien sħun tas-sajf il-preċipitazzjoni tkun waħda minima filwaqt li dan ikun ukoll iż-żmien fejn l-ilma jkun użat l-iktar. Din il-problema tinħass ukoll matul ix-xitwa minħabba x-xita qawwija li tagħmel, li ħafna drabi tkompli nieżla fil-baħar minflok tippenetra fl-art. Malta tiddependi fuq ir-riżervi ta' taħt l-art tal-ilma ħelu (40 fil-mija), li jinġieb minn sistema ta' riżervi tal-ilma msejħin galleriji, bħal pereżempju, [[Ta' Kandja]], b'fond ta' madwar 97 metru. Aktar minn nofs l-ilma tax-xorb ta' Malta huwa prodott permezz tad-desalinazzjoni (60 fil-mija), li twassal għal aktar użu ta' kombustibbli fossili u għal aktar tniġġis.<ref>{{ċita aħbar|kunjom1=McGrath|isem1=Matt|data=2007-04-04|titlu=Briney future for vulnerable Malta|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6525069.stm|lingwa=en|pubblikatur=BBC News}}</ref> {{Infobox Temp |l-ewwel_metrika=yes |linja_waħda=yes |post=&nbsp;Malta |Jan_Hi_°C = 15 |Fra_Hi_°C = 15 |Mar_Hi_°C = 16 |Apr_Hi_°C = 18 |Mej_Hi_°C = 22 |Ġun_Hi_°C = 26 |Lul_Hi_°C = 30 |Aww_Hi_°C = 30 |Set_Hi_°C = 27 |Ott_Hi_°C = 23 |Nov_Hi_°C = 19 |Diċ_Hi_°C = 16 |Year_Hi_°C = 21 |Jan_Lo_°C = 9 |Fra_Lo_°C = 9 |Mar_Lo_°C = 10 |Apr_Lo_°C = 12 |Mej_Lo_°C = 15 |Ġun_Lo_°C = 18 |Lul_Lo_°C = 21 |Aww_Lo_°C = 22 |Set_Lo_°C = 20 |Ott_Lo_°C = 17 |Nov_Lo_°C = 13 |Diċ_Lo_°C = 11 |Year_Lo_°C = 15 |Jan_MEDJA_°C = 12 |Fra_MEDJA_°C = 12 |Mar_MEDJA_°C = 13 |Apr_MEDJA_°C = 15 |Mej_MEDJA_°C = 18 |Ġun_MEDJA_°C = 22 |Lul_MEDJA_°C = 26 |Aww_MEDJA_°C = 26 |Set_MEDJA_°C = 24 |Ott_MEDJA_°C = 21 |Nov_MEDJA_°C = 16 |Diċ_MEDJA_°C = 13 |Year_MEDJA_°C = 18 |Jan_Preċip_ċm = 8 |Fra_Preċip_ċm = 5 |Mar_Preċip_ċm = 4 |Apr_Preċip_ċm = 2 |Mej_Preċip_ċm = 1 |Ġun_Preċip_ċm = 0 |Lul_Preċip_ċm = 0 |Aww_Preċip_ċm = 0 |Set_Preċip_ċm = 3 |Ott_Preċip_ċm = 7 |Nov_Preċip_ċm = 9 |Diċ_Preċip_ċm = 10 |Year_Preċip_ċm = 53 |sors1 = Weatherbase<ref>{{Ċita web|url=http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=79561&refer=&units=metric|titlu=Valletta, Malta Travel Weather Averages (Weatherbase)|sit=Weatherbase|data-aċċess=2024-08-25|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160403141404/http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?refer=&s=79561&units=metric|arkivju-data=2016-04-03|url-status=dead}}</ref> |aċċess = }} == Ekonomija == {{artiklu prinċipali|Ekonomija ta' Malta}} [[Stampa:Malta - Valletta - Triq il-Papa Piju V - Central Bank of Malta 03 ies.jpg|nofs|daqsminuri|[[Bank Ċentrali ta' Malta|Bank Ċentrali ta’ Malta]], [[Triq il-Papa Piju V]] fil-[[Belt Valletta]].]] L-ekonomija ta' Malta hi bbażata fuq diversi setturi, kemm dawk tal-manifattura kif ukoll tas-servizzi. L-uniċi riżorsi naturali u tanġibbli huma l-blat tal-Franka u tal-Qawwi/taż-Żonqor, u l-baħar ta' madwar il-gżejjer. Minn tal-ewwel jitqatta' l-ġebel tal-franka għall-bini kif ukoll jittieħed żrar u trab mill-ġebla ta' qawwi l-aktar biex titħallat mas-siment<ref>{{Ċita web|url=https://ekonomija.gov.mt/|titlu=Home|sit=ekonomija|lingwa=mt|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. L-ekonomija tiddependi ħafna fuq il-kummerċ u l-investiment barrani, l-aktar fil-manifattura ta' bosta prodotti. Hawn ħames żoni industrijali fejn jiġu prodotti tant kwalitajiet ta' oġġetti bħal, għodda ta' inġinerija speċjalizzata, u komponenti tagħhom, oġġetti tal-plastik, kimika, oġġetti elettroniċi jew komponenti tagħhom, tessuti, ikel, xorb u tant affarijiet oħra. Dawn kollha jaħdmu f'suq liberu. L-aktar setturi importanti tal-ekonomija ta' Malta fl-2018 kienet il-manifattura u l-esportazzjoni tal-prodotti tagħhom, it-turiżmu, il-qasam finanzjarju, l-avjazzjoni, il-Port frank u s-servizzi tal-ikel. Il-kummerċ fl-UE jammonta għal 57% tal-esportazzjonijiet ta' Malta (il-[[Ġermanja]] 16%, l-[[Italja]] 12% u [[Franza]] 11%), filwaqt li barra mill-UE 6% jmorru kemm f'[[Singapor|Singapore]] kif ukoll fil-[[Ġappun]].<ref name="EU"/> F'termini ta' importazzjonijiet, 72% jiġu minn Stati Membri tal-UE (l-[[Italja]] 25% u l-[[Ġermanja]] 8%), filwaqt li barra mill-UE 4% jiġu miċ-[[Ċina]] u 3% mill-[[Indja]].<ref name="EU"/> === Storja tal-ekonomija === Qabel l-1800, Malta kellha vera ftit industriji, apparti dik tal-[[qoton]], it-[[tabakk]], u tat-tarzna. L-Ingliżi bdew jibnu it-tarzna u bosta baċiri mill-1848 'l hinn. Fi żmien il-gwerer fil-Mediterran li l-Ingliżi kienu involuti fihom, l-ekonomija ta' Malta kienet tmur tajjeb. Eżempju ta' dan kienet il-Gwerra tal-Krimea (1854 - 1856). Fl-1869, mal-ftuħ tal-Kanal tas-Swejz kien hemm żieda massiva fil-vapuri li kienu jidħlu Malta. L-ekonomija tal-Mediterran ġiet ideskritta bħala "Awtostrada" tan-negozju tad-dinja, u numru ta' vapuri kienu jidħlu Malta għal [[faħam]] u proviżjon ieħor qabel ikomplu bil-vjaġġi tagħhom lejn l-Eġittu u [[Oċean Indjan|l-Oċean Indjan]]. Bejn l-1871 u l-1881, 8,000 ħaddiem sabu xogħol fit-tarzni. In-negozjanti kienu ngħaqdu bħala assoċjazzjoni u fl-1856 inbniet ''La Borsa'' (''The Exchange'') fi triq ir-Repubblika (dak iż-żmien imsejħa Strada Rjali). Fil-Borsa kien hemm żewġ banek. '''<big>Bankarja u finanzi</big>''' [[Stampa:Portomaso Business Tower (25689178531).jpg|xellug|daqsminuri|[[Portomaso|Portomaso Business Tower]], it-tieni l-ogħla bini f’Malta]] L-akbar żewġ banek kummerċjali huma l-[[Bank of Valetta|Bank of Valletta]] u l-[[HSBC Bank Malta]]. Banek diġitali bħal Revolut żdiedu wkoll fil-popolarità. Il-[[Bank Ċentrali ta' Malta]] għandu żewġ oqsma ewlenin ta' responsabbiltà: il-formulazzjoni u l-implimentazzjoni tal-politika monetarja u l-promozzjoni ta' sistema finanzjarja soda u effiċjenti. Il-[[Gvern ta' Malta|gvern Malti]] daħal fl-ERM II fl-4 ta’ Mejju 2005, u adotta l-ewro bħala l-munita tal-pajjiż fl-1 ta’ Jannar 2008. '''<big>Turiżmu</big>''' [[Stampa:Malta - Ghajnsielem - Comino + Large Blue Lagoon Rock + Small Blue Lagoon Rock + Cominotto + Blue Lagoon 02 ies.jpg|nofs|daqsminuri|[[Blue Lagoon]] ([[Kemmuna]])]] Malta hija destinazzjoni turistika popolari, b’1.6 miljun turist fis-sena, tliet darbiet aktar turisti jżuru milli hemm residenti. L-infrastruttura tat-turiżmu żdiedet b'mod drammatiku matul is-snin u għadd ta' lukandi huma preżenti fil-gżira, għalkemm l-iżvilupp żejjed u l-qerda tad-djar tradizzjonali huma ta' tħassib dejjem jikber. Fl-2019, Malta kellha sena rekord fit-turiżmu, fejn irreġistrat aktar minn 2.1 miljun turist f’sena waħda<ref>{{Ċita web|url=https://turizmu.gov.mt/|titlu=Home|sit=turiżmu|lingwa=mt|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. F’dawn l-aħħar snin, Malta rreklamat ruħha bħala destinazzjoni tat-turiżmu mediku, u numru ta’ fornituri tat-turiżmu tas-saħħa qed jiżviluppaw l-industrija. Madankollu, l-ebda sptar Malti ma għadda minn akkreditazzjoni indipendenti tal-kura tas-saħħa internazzjonali. Malta hija popolari mat-turisti mediċi Brittaniċi, u tindika lill-isptarijiet Maltin lejn li jfittxu akkreditazzjoni minn sorsi tar-[[Renju Unit]], bħall-Iskema ta' Akkreditazzjoni Trent. [[Stampa:Mercury Tower seen from a drone.jpg|nofs|daqsminuri|[[Torri tal-Merkurju]] ([[San Ġiljan (lokalità)|San Ġiljan)]]]] It-turiżmu f’Malta jikkontribwixxi madwar 11.6 fil-mija tal-prodott gross domestiku tal-pajjiż<ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/en/news/malta-presents-proposals-for-the-recovery-of-tourism-sector-from-pandemic-effects/|titlu=Malta presents proposals for the recovery of tourism sector from pandemic effects|kunjom=Galea|isem=Rachel|data=2020-04-27|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. '''<big>Xjenza u teknoloġija</big>''' Malta ffirmat ftehim ta’ kooperazzjoni mal-Aġenzija Spazjali Ewropea (ESA) għal kooperazzjoni aktar intensiva fi proġetti tal-ESA<ref>{{Ċita web|url=https://www.esa.int/About_Us/Corporate_news/Member_States_Cooperating_States|titlu=Member States & Cooperating States|sit=www.esa.int|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. Il-Kunsill Malti għax-Xjenza u t-Teknoloġija (MCST) huwa l-korp ċivili responsabbli għall-iżvilupp tax-xjenza u t-teknoloġija fuq livell edukattiv u soċjali. Il-biċċa l-kbira tal-istudenti tax-xjenza f'Malta jiggradwaw mill-Università ta' Malta u huma rappreżentati minn S-Cubed (Science Student's Society), UESA (University Engineering Students Association) u ICTSA (University of Malta ICT Students' Association). Malta kienet ikklassifikata fid-29 post fl-Indiċi tal-Innovazzjoni Globali fl-2024<ref>{{Ċita ktieb|titlu=Global Innovation Index 2024|url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2024/en/|lingwa=en}}</ref>. == Demografija == {{artiklu prinċipali|Demografija ta' Malta}} Il-popolazzjoni tal-gzejjer Maltin hi ta' madwar 500,000 ruħ. Hu mifhum li f'kull kilometru kwadru jgħixu madwar 1,400 ruħ. Malta tista' titqies bħala wieħed mill-iktar pajjiżi b'densità tal-popolazzjoni fid-dinja. '''<big>Lingwi</big>''' [[Stampa:Il-Kantilena.png|nofs|daqsminuri|[[Il Cantilena|Il-Kantilena]] ta' [[Pietru Caxaro]], l-eqdem test bil-[[Maltin|Malti]], seklu 15.]] Il-Malti huwa wieħed miż-żewġ lingwi kostituzzjonali ta' Malta u huwa meqjus bħala l-lingwa nazzjonali. It-tieni lingwa uffiċjali hija l-Ingliż u għalhekk il-liġijiet jiġu promulgati kemm bil-Malti kif ukoll bl-Ingliż. Madankollu, l-artikolu 74 tal-Kostituzzjoni jgħid li "jekk ikun hemm xi kunflitt bejn it-testi Malti u Ingliż ta' xi liġi, it-test Malti għandu jipprevali."<ref>{{Ċita web|url=http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8566|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20181001103554/http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8566|arkivju-data=2018-10-01|url-status=bot: unknown}}</ref> Fl-2022, l-Uffiċċju Nazzjonali tal-Istatistika ta’ Malta jgħid li 90 fil-mija tal-popolazzjoni Maltija għandha mill-inqas għarfien bażiku tal-Malti, 96 fil-mija tal-Ingliż, 62 fil-mija tat-Taljan, u 20 fil-mija tal-Franċiż. Dan l-għarfien mifrux tat-tieni lingwa jagħmel lil Malta wieħed mill-aktar pajjiżi multilingwi fl-[[Unjoni Ewropea]]. Studju li ġabar l-opinjoni pubblika dwar liema lingwa kienet “preferuta” skopra li 86 fil-mija tal-popolazzjoni ppreferew il-Malti, 12 fil-mija l-Ingliż, u 2 fil-mija t-Taljan. Stazzjonijiet tat-televiżjoni Taljani minn xandara bbażati fl-Italja, bħal Mediaset u RAI, jaslu Malta u jibqgħu popolari<ref>{{Ċita web|url=http://www6.gencat.cat/llengcat/noves/hm04primavera-estiu/a_badia2_3.htm|titlu=NOVES SL. SPRING-SUMMER 2004. A VIEW OF THE LINGUISTIC SITUATION IN MALTA (2)|data=2012-03-12|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120312145908/http://www6.gencat.cat/llengcat/noves/hm04primavera-estiu/a_badia2_3.htm|arkivju-data=2012-03-12|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_237.en.pdf|titlu=|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070128095746/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_237.en.pdf|arkivju-data=2007-01-28|url-status=bot: unknown}}</ref>. Il-[[Lingwa tas-Sinjali Maltija]] tintuża minn firmaturi f'Malta<ref>{{Ċita web|url=https://mlrs.research.um.edu.mt/resources/lsm|titlu=Dizzjunarju tal-Lingwa tas-Sinjali Maltija|sit=mlrs.research.um.edu.mt|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20241226161346/https://mlrs.research.um.edu.mt/resources/lsm|arkivju-data=2024-12-26|url-status=dead}}</ref>. '''<big>Reliġjon</big>''' [[Stampa:Statue of Saint Publius.jpg|nofs|daqsminuri|Statwa ta’ [[San Publju]]]] Ir-reliġjon predominanti f’Malta hija l-Kattoliċiżmu Ruman. It-tieni artiklu tal-Kostituzzjoni ta’ Malta jistabbilixxi l-Kattoliċiżmu Ruman bħala r-reliġjon tal-istat u huwa rifless ukoll f’diversi elementi tal-kultura Maltija, għalkemm hemm dispożizzjonijiet sodi għal-libertà tar-reliġjon. Hemm aktar minn 360 knisja f’[[Malta (gżira)|Malta]], [[Għawdex]], u [[Kemmuna]], jew knisja waħda għal kull 1,000 resident. Il-knisja parrokkjali hija l-punt fokali arkitettoniku u ġeografiku ta' kull belt u raħal Malti<ref>{{Ċita web|url=https://knisja.mt/|titlu=Home|sit=Arċidjoċesi ta' Malta|lingwa=mt-MT|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. Malta hija Sede Appostolika; l-Atti tal-Appostli (Atti 28) jirrakkonta kif [[San Pawl]] nawfraġ fil-gżira ta’ “Melite”, li ħafna studjużi Bibliċi jidentifikawha ma’ Malta, episodju datat madwar is-sena 60 AD. Jingħad li l-ewwel qaddis Malti, [[San Publju]]. saru l-ewwel isqof ta’ Malta. Aktar evidenza ta’ prattiċi u twemmin Insara matul il-perjodu tal-persekuzzjoni Rumana tidher f’katakombi li jinsabu taħt diversi siti madwar Malta, fosthom il-[[Katakombi ta’ San Pawl]]. Hemm ukoll numru ta’ knejjes tal-grotta, fosthom il-[[Santwarju tal-Madonna tal-Mellieħa|grotta tal-Mellieħa]], li hija [[Santwarju tat-Twelid tal-Madonna]] fejn, skont il-leġġenda, [[San Luqa]] pinġa ritratt tal-[[Santa Marija|Verġni Marija]]. Ilu post ta’ pellegrinaġġ mill-perjodu medjevali<ref>{{Ċita web|url=https://www.quddies.com.mt/churches/182/Madonna-tal-Mellieha/Mellieha|titlu=Madonna tal-Mellieha - Sanctuary - Mellieha, Malta|sit=www.quddies.com.mt|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. Għal sekli sħaħ, [[Knisja f’Malta|il-Knisja f’Malta]] kienet subordinata għad-[[Djoċesi ta’ Palermo]], ħlief meta kienet taħt Karlu ta’ Anjou, li ħatar isqfijiet għal Malta, kif għamlu – f’okkażjonijiet rari – l-Ispanjoli u wara, il-Kavallieri. Mill-1808 l-isqfijiet kollha ta’ Malta kienu Maltin. Il-qaddisin patruni ta’ Malta huma [[San Pawl]], [[San Publju]], u [[Sant’Agata]]. Għalkemm mhux patrun, [[San Ġorġ Preca]] huwa meqjum ħafna bħala t-tieni qaddis Malti kanonizzat wara [[San Publju]]. F’Malta hemm preżenti diversi ordnijiet reliġjużi [[Kattoliċi Rumani]] fosthom il-Ġiżwiti, Franġiskani, Dumnikani, Karmelitani u Little Sisters of the Poor. [[Stampa:The Beheading of Saint John-Caravaggio (1608).jpg|nofs|daqsminuri|''Il-Qtugħ tar-ras ta’ San Ġwann'', ta’ [[Caravaggio]]. Żejt fuq tila, 361 cm × 520 cm (142.13 in × 204.72 in). Oratorju tal-[[Konkatidral ta' San Ġwann|Kon-Katidral]].]] F’Malta teżisti minoranza konsiderevoli ta’ Kristjani Ortodossi tal-Lvant, li minnhom hemm 16,457, skont iċ-ċensiment tal-2021; għalkemm in-numru jista 'jinkludi wkoll Kristjani Ortodossi Orjentali, li mhumiex f'komunjoni ma' tal-ewwel. Hemm numru żgħir ta’ parroċċi li jappartjenu għal kull Knisja awtoċefali, tipikament waħda għal kull waħda. Hemm parroċċi Ortodossi [[Greċja|Griegi]], [[Russja|Russi]], [[Serbja|Serbi]], [[Rumanija|Rumeni]], u [[Bulgarija|Bulgari]] li jinsabu madwar Malta<ref>{{Ċita web|url=https://www.exarmalta.com/|titlu=Holy Patriarchal Exarchate of Malta -|sit=Holy Patriarchal Exarchate of Malta|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260105031816/https://www.exarmalta.com/|arkivju-data=2026-01-05|url-status=dead}}</ref>. Ħafna mill-kongreganti tal-knejjes Protestanti lokali mhumiex Maltin; il-kongregazzjonijiet tagħhom prinċipalment jiġbdu minn vacationers u irtirati Brittaniċi li jgħixu fil-pajjiż. Hemm ukoll knisja Avventista tas-Seba’ Jum f’[[Birkirkara]], u kongregazzjoni tal-Knisja Appostolika Ġdida mwaqqfa fl-1983 fi [[Gwardamanġa]]. Hemm madwar 600 Xhud taʼ Ġeħova. Il-Mormoniżmu huwa rappreżentat ukoll b’241 membru f’kongregazzjoni waħda fil-[[Mosta]]<ref>{{Ċita web|url=https://newsroom.churchofjesuschrist.org/facts-and-statistics/country/malta|titlu=Statistics and Church Facts {{!}} Total Church Membership|sit=newsroom.churchofjesuschrist.org|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html|titlu=MaltaToday|data=2015-10-16|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151016010540/http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html|arkivju-data=2015-10-16|url-status=bot: unknown}}</ref>. Il-popolazzjoni Lhudija ta’ Malta laħqet il-quċċata tagħha fil-Medju Evu taħt il-ħakma Normanna. Fl-1479, Malta u Sqallija ġew taħt il-ħakma Aragonese u d-Digriet tal-Alhambra tal-1492 ġiegħel lill-Lhud kollha jitilqu mill-pajjiż. Illum, hemm żewġ kongregazzjonijiet Lhud. Fl-2019 il-komunità Lhudija f'Malta ġabret madwar 150 persuna, ftit aktar mill-120 (li minnhom 80 kienu attivi) stmati fl-2003, u l-aktar anzjani. Ħafna fost il-ġenerazzjonijiet ġodda ddeċidew li joqgħodu barra, inkluż fl-Ingilterra u l-Iżrael. Il-biċċa l-kbira tal-Lhud Maltin kontemporanji huma Sefardi, madankollu, jintuża ktieb tat-talb Ashkenazi. Fl-2013 twaqqaf iċ-Ċentru Lhudi Chabad f’Malta<ref>{{Ċita web|url=http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html|titlu=MaltaToday|data=2015-10-16|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151016010540/http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html|arkivju-data=2015-10-16|url-status=bot: unknown}}</ref>. [[Stampa:Malta - Paola - Triq Kordin - Mosque 01 ies.jpg|nofs|daqsminuri|Ċentru Iżlamiku ta’ Malta]] Hemm moskea [[Iżlam|Musulmana]] waħda mibnija apposta, il-[[Moskea Mariam Al-Batool]], għalkemm hemm ukoll ftit moskej improvizzati li jinsabu fi djar Musulmani mifruxa madwar il-gżira. Mit-3,000 Musulmani stmati f’Malta, madwar 2,250 huma barranin, madwar 600 huma ċittadini naturalizzati, u madwar 150 huma Maltin imwielda fil-pajjiż. Il-Buddiżmu Zen u l-Fidi Baháʼí jippretendu madwar 40 membru. Fi stħarriġ li sar mill-Malta Today, il-maġġoranza assoluta tal-popolazzjoni Maltija taderixxi mal-Kristjaneżmu (95.2%) bil-Kattoliċiżmu Ruman bħala d-denominazzjoni ewlenija (93.9%); 4.5% tal-popolazzjoni ddikjaraw lilhom infushom jew atei jew agnostiċi, waħda mill-inqas ċifri fl-Ewropa. Skont stħarriġ tal-Ewrobarometru tal-2019, 83% tal-popolazzjoni identifikata bħala [[Kattolika Rumana]]. In-numru ta’ atei rdoppja mill-2014 għall-2018. Persuni mhux reliġjużi għandhom riskju akbar li jsofru minn diskriminazzjoni. Fl-edizzjoni tal-2015 tar-Rapport annwali dwar il-Libertà tal-Ħsieb mill-Unjoni Internazzjonali Umanista u Etika, Malta kienet fil-kategorija ta’ “diskriminazzjoni severa”. Fl-2016, wara t-tneħħija tal-liġi dwar id-dagħa, Malta ġiet mibdula għall-kategorija ta’ “diskriminazzjoni sistematika” (l-istess bħall-biċċa l-kbira tal-pajjiżi tal-UE)<ref>{{Ċita web|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20161209/local/malta-still-discriminating-against-the-non-religious-report.633311|titlu=Malta still discriminating against the non-religious - report - timesofmalta.com|data=2016-12-10|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20161210140814/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20161209/local/malta-still-discriminating-against-the-non-religious-report.633311|arkivju-data=2016-12-10|url-status=bot: unknown}}</ref>. == Malta fl-UE == Malta daħlet fl-Unjoni Ewropea (UE) fl-2004 fejn għandha sitt membri jirrapreżentawha. <ref name="EU"/> Fil-[[Kunsill tal-UE]], il-ministri tal-pajjiżi membri jiltaqgħu b'mod regolari biex jadottaw il-liġijiet tal-UE u jikkoordinaw il-politika ta' bejniethom. Il-laqgħat tal-Kunsill jattendu għalihom regolarment rappreżentanti mill-gvern ta' Malta, skont il-qasam ta' politika li jkun qed jiġi indirizzat.<ref name="EU"/> Il-Kunsill tal-UE m'għandux persuna waħda permanenti bħala President (bħal pereżempju l-Kummissjoni jew il-Parlament). Minflok, ix-xogħol jitmexxa mill-pajjiż li jkollu l-Presidenza tal-Kunsill, li jinbidel kull sitt xhur.<ref name="EU"/> Matul dawn is-sitt xhur, il-ministri mill-gvern ta' dak il-pajjiż jippresiedu u jgħinu jiddeterminaw l-aġenda tal-laqgħat tal-Kunsill f'kull qasam ta' politika, u jiffaċilitaw id-djalogu ma' istituzzjonijiet oħra tal-UE. Dati tal-Presidenza Maltija: Jan-Ġun 2017<ref name="EU"/> Il-Kummissarju nominat minn Malta għall-[[Kummissjoni Ewropea]] hi [[Helena Dalli]], li hi responsabbli għall-Ugwaljanza.<ref name="EU">{{ċita web|url=https://europa.eu/european-union/about-eu/countries/member-countries/malta_mt|titlu=Malta|sit=europa.eu|lingwa=mt}}</ref> Il-Kummissjoni hija rrappreżentata f'kull pajjiż tal-UE minn uffiċċju lokali, imsejjaħ "rappreżentanza".<ref name="EU"/> Malta għandha ħames rappreżentanti fil-[[Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew]]. Dan il-korp konsultattiv – li jirrappreżenta lil dawk li jħaddmu, il-ħaddiema u gruppi oħra ta' interess – huwa kkonsultat dwar il-liġijiet proposti, biex ikun hemm idea aħjar tal-bidliet possibbli tas-sitwazzjonijiet soċjali u tax-xogħol fil-pajjiżi membri.<ref name="EU"/> Malta għandha rappreżentant wieħed fil-[[Kumitat Ewropew tar-Reġjuni]], l-assemblea tal-UE tar-rappreżentanti reġjonali u lokali. Dan il-korp konsultattiv jiġi kkonsultat dwar il-liġijiet proposti, biex jiżgura li dawn il-liġijiet iqisu l-perspettiva minn kull reġjun tal-UE.<ref name="EU"/> Malta tikkomunika wkoll mal-istituzzjonijiet tal-UE permezz tar-rappreżentanza permanenti tagħha fi [[Brussell]]. L-"ambaxxata għall-UE" ta' Malta, il-kompitu ewlieni tagħha hu li tiżgura li l-interessi u l-politiki tal-pajjiż huma segwiti b'mod effettiv kemm jista' jkun fl-UE.<ref name="EU"/> L-ammont li jħallas kull pajjiż tal-UE fil-baġit tal-UE huwa kkalkulat b'mod ġust, skont il-mezzi. Aktar ma tkun b'saħħitha l-ekonomija tal-pajjiż, akbar hi l-kontribuzzjoni finanzjarja. L-għan tal-baġit tal-UE mhuwiex li jipprova jqassam mill-ġdid il-ġid, iżda pjuttost li jiffoka fuq il-ħtiġijiet tal-Ewropej b'mod ġenerali. <ref name="EU"/> Ċifri tal-2018 għal Malta: <ref name="EU"/> * Nefqa totali tal-UE f'Malta – € 0.156 biljun (ekwivalenti għal 1.38% tal-ekonomija ta' Malta) * Kontribuzzjoni totali għall-baġit tal-UE – € 0.102 biljun (ekwivalenti għal 0.91% tal-ekonomija ta' Malta) Il-flus imħallsa fil-baġit tal-UE minn Malta jgħinu biex jiġu ffinanzjati programmi u proġetti fil-pajjiżi kollha tal-UE – bħall-bini ta' toroq, is-sussidjar ta' riċerkaturi u l-ħarsien tal-ambjent.<ref name="EU"/> == Ara wkoll == * [[Irħula ta' Malta]] * [[Parroċċi ta' Malta]] * [[Lista tal-għasafar ta' Malta]] * [[Flora ta' Malta]] * [[Fortifikazzjonijet ta' Żmien l-Ingliżi f'Malta]] * [[Fortifikazzjonijiet ta' Żmien il-Kavallieri f'Malta]] * [[Muniti tal-ewro ta' Malta]] * [[Nies prominenti Maltin]] * [[Kolonja ta' Malta]] * [[Stat ta' Malta]] == Referenzi == {{referenzi|2}} == Ħoloq Esterni == === Gvern === {{Commonscat}} * [http://www.gov.mt/ Sit uffiċjali tal-gvern Malti] * [https://web.archive.org/web/20130926165007/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-m/malta.html Kap tal-Istat u l-Membri tal-Kabinett] * [http://www.afm.gov.mt/ Sit uffiċjali tal-Forzi Armati ta' Malta] * [http://www.mepa.org.mt/ L-Awtorità tal-Ambjent u l-Ippjanar] * [https://web.archive.org/web/20091026055425/http://victorcauchi.fortunecity.com/EuCmp/lex/lexindex.htm Liġijiet ta' Malta] – Taqsira ta' liġijiet prinċipali u glossarju ta' xi termini ;Aħbarijiet * [http://www.timesofmalta.com/ The Times of Malta] * [https://web.archive.org/web/20121110123848/http://www.maltatoday.com.mt/en/home Malta Today] * [http://www.independent.com.mt/ The Malta Independent] * [http://www.inewsmalta.com/ iNewsMalta] * [https://web.archive.org/web/20140103172519/http://www.maltastar.com/ MaltaStar] * [http://www.newsbook.com.mt/ Newsbook] * [http://www.maltarightnow.com/ MaltaRightNow] ;Vjaġġar * [http://www.visitmalta.com/ Sit uffiċjali tal-Awtorità tat-Turiżmu] * [[wikivoyage:Malta|Gwida għall-ivjaġġar għal Malta]] fuq Wikivjaġġar * (en) [https://web.archive.org/web/20090909013026/http://malta.world-travel.com.mt/ Malta Travel Guide] patronized by Malta Tourism Authority ;Oħrajn * [https://web.archive.org/web/20151016010540/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mt.html Malta] fuq il-[[CIA World Factbook|Ktieb tal-Fatti tad-Dinja]] {{Repubblika ta' Malta}} {{Pajjiżi tal-Unjoni Ewropea}} {{Ewropa}} {{Pajjiżi tal-Commonwealth}} {{Awtorità}} [[Kategorija:Stati membri tal-Unjoni Ewropea]] [[Kategorija:Pajjiżi gżejjer]] [[Kategorija:Repubbliki]] [[Kategorija:Gżejjer Mediterranji]] [[Kategorija:Commonwealth tan-Nazzjonijiet]] [[Kategorija:Malta]] [[Kategorija:Pajjiżi stabbiliti fl-1974]] 5709rjnc1d5u5o0u3wwmbzexnng0of3 333917 333916 2026-11-10T06:46:53Z Johannnes89 17483 Protected "[[Malta]]": Persistent vandalism ([[m:steward|steward]] action) ([Editja=Utenti reġistrati biss] (jiskadi 06:46, 10 Mejju 2027 (UTC)) [Mexxi=Utenti reġistrati biss] (jiskadi 06:46, 10 Mejju 2027 (UTC))) 333916 wikitext text/x-wiki {{Infobox Pajjiż |isem_nattiv = Repubblika ta' Malta<br />''Republic of Malta'' |isem_komuni = Malta |stampa_bandiera = Flag of Malta.svg |stampa_emblema = Coat of arms of Malta.svg |stampa_mappa = Location Malta EU Europe.png |deskrizzjoni_mappa = Lokazzjoni ta' Malta (aħdar skur) <br /> – fi ħdan l-[[Unjoni Ewropea]] (aħdar ċar) fil-[[Ewropa|kontinent Ewropew]] (griż skur) <br /> |ħolqa_bandiera = Bandiera ta' Malta |ħolqa_emblema = Emblema ta' Malta |ħolqa_demografija = Demografija ta' Malta |mottu_nazzjonali =''Virtute et constantia'' <Br>(Qawwa u persistenza) |innu_nazzjonali = ''[[L-Innu Malti]]'' [[Stampa:Malta National Anthem.ogg|nofs]] |lingwi_uffiċjali = [[Lingwa Maltija|Malti]] u [[Lingwa Ingliża|ingliż]] |gruppi_etniċi = [[Maltin]] |kapitali = [[Valletta]] |latd=35 |latm=53 |lats=42 |latNS=N |lonġd=14 |lonġm=30 |lonġs=36 |lonġEW=E |l-ikbar_belt = [[San Pawl il-Baħar]] |tip_gvern = [[Repubblika parlamentari]] |titlu_kap1 = [[President ta' Malta|President]] |titlu_kap2 = [[Prim Ministru ta' Malta|Prim Ministru]] |isem_kap1 = [[Myriam Spiteri Debono]] |isem_kap2 = [[Robert Abela]] |data_sħubija_UE = 1 ta' Mejju, 2004 |poż_erja = 200 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |erja_km2 = 316 |erja_mi_kw = 121 |perċentwal_ilma = 0.001 |sena_stima_popolazzjoni = 2019 |stima_popolazzjoni = 514,564 |poż_stima_popolazzjoni = 173 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |ċensiment_popolazzjoni = 404,962¹ |sena_ċensiment_popolazzjoni = 2011 |densità_popolazzjoni_km2 = 1,633 <!--2019--> |densità_popolazzjoni_mi_kw = 4,229.5 |poż_densità_popolazzjoni = 4 <!--pożizzjoni bbażata fuq l-istati sovrani biss--> |sena_PGD_PSX = 2019 |PGD_PSX = $11.260&nbsp;biljun<ref name=imf2>{{ċita web |titlu=Malta |sit=International Monetary Fund |url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=66&pr.y=3&sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=181&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |data-aċċess=2013-04-17 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150324055128/http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2013/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=66&pr.y=3&sy=2009&ey=2012&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=181&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&a= |arkivju-data=2015-03-24 |lingwa=en}}</ref> |poż_PGD_PSX = 125 |PGD_PSX_per_capita = $27,022<ref name=imf2/> |poż_PGD_PSX_per_capita = 32 |sena_IŻU = 2019 |IŻU = {{profitt}}0.895<ref name=HDI>{{ċita rapport |titlu=Human Development Report 2013 - The Rise of the South: Human Progress in a Diverse World |pubblikatur=United Nations Development Programme |data=2013 |isbn=978-92-1-126340-4 |url=http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20130319002613/http://hdr.undp.org/en/media/HDR_2013_EN_complete.pdf |arkivju-data=2013-03-19 |lingwa=en}}</ref> |poż_IŻU = 28 |kategorija_IŻU = <span style="color:#090;">għoli ħafna</span> |tip_sovranità = Indipendenza |avveniment_stabbilit1 = mir-[[Renju Unit]] |data_stabbilit1 = 21 ta' Settembru, 1964 |avveniment_stabbilit2 = Repubblika |data_stabbilit2 = 13 ta' Diċembru, 1974 |avveniment_stabbilit3 = Ħelsien |data_stabbilit3 = 31 ta' Marzu, 1979 |valuta = [[Ewro]] ([[Simbolu tal-Ewro|€]])²[[Lista ta' banek f'Malta|Banek]] |kodiċi_valuta = EUR |żona_ħin = [[Ħin tal-Ewropa Ċentrali|CET]] |differenza_ħku = +1 |żona_ħin_legali = [[Ħin tas-sajf tal-Ewropa Ċentrali|CEST]] |differenza_żona_ħin_legali = +2 |cctld = [[.mt]]³ |kodiċi_telefoniku = 356 |sena_PGD_nominali = 2019 |PGD_nominali = $16,476&nbsp;biljun<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali = 125 |PGD_nominali_per_capita = $32,021<ref name=imf2/> |poż_PGD_nominali_per_capita = 32 |noti = ¹ Il-popolazzjoni totali tinkludi wkoll lir-residenti barranin. Il-popolazzjoni ta' residenti Maltin fl-2004 kien ta' madwar 389,764. Kull data uffiċjali ta' popolazzjoni hi pprovduta mill-Uffiċċju Nazzjonali tal-Istatistika (NSO).<ref>{{ċita rapport |awtur=National Statistics Office |titlu=Census of Population and Housing 2005: Preliminary Report |data=2006 |url=http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1653 |isbn=978-99909-73-38-9 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070311025208/http://www.nso.gov.mt/statdoc/document_file.aspx?id=1653 |arkivju-data=2007-03-11 |lingwa=en}}</ref><br />²Qabel l-2008: [[Lira Maltija]]<br />³ Ukoll [[.eu]], li hi maqsuma flimkien mal-istati membri l-oħra tal-[[Unjoni Ewropea]]. |leġislatura=[[Kamra tad-Deputati ta' Malta]]}} '''Malta''', magħrufa uffiċjalment bħala r-'''Repubblika ta' Malta,''' hija repubblika indipendenti, kostituzzjonali, żviluppata fl-[[Unjoni Ewropea]].<ref>{{ċita web |url=http://www.traveltips24.com/European_Microstates.htm |titlu=European Microstates |sit=TravelTips24.com |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20090523094108/http://www.traveltips24.com/European_Microstates.htm |arkivju-data=2009-03-23 |lingwa=en}}</ref><ref>{{ċita rivista |kunjom1=Sultana |isem1=Ronald G. |titlu=Career guidance in Malta: A Mediterranean microstate in transition |rivista=International Journal for the Advancement of Counselling |volum=20 |paġni=3-15 |data=1998 |doi=10.1023/A:1005386004103 |lingwa=en}}</ref><ref>{{ċita web |url=http://www.environmentalgraffiti.com/offbeat-news/the-microstate-environmental-world-cup-malta-vs-san-marino/613 |titlu=The Microstate Environmental World Cup: Malta vs. San Marino |sit=EnvironmentalGraffiti.com |data=2007-12-15 |arkivju-url= |arkivju-data=2008-02-16 |lingwa=en}}</ref> Il-pajjiż jikkonsisti minn [[arċipelagu]] ta' seba' gżejjer li jinsabu fil-[[Baħar Mediterran]], u meqjus pajjiż parti mill-[[Ewropa t'Isfel]], 80 km mill-kosta ta' [[Sqallija]] (l-[[Italja]]), 288 km fil-Lvant tat-[[Tuneżija]] u 300 km fit-Tramuntana tal-[[Libja]]. Dawn il-gżejjer igawdu minn klima Mediterranja.<ref>{{ċita web |titlu=Malta: Geography |url=https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/#geographyhttps://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mt.html |data-aċċess=2021-03-30 |lingwa=en |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20210402195116/https://www.cia.gov/the-world-factbook/countries/malta/#geographyhttps://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mt.html |arkivju-data=2021-04-02 |url-status=dead }}</ref><ref>{{ċita web |titlu=Il-Gżejjer Maltin |url=https://www.gov.mt/mt/About%20Malta/Pages/il-Gzejjer%20Maltin.aspx |sit=gov.mt |lingwa=mt}}</ref> Matul l-[[storja|istorja]], il-pożizzjoni ta' Malta fil-Baħar Mediterran dejjem ġiet meqjusa t'importanza strateġika.<ref>{{ċita web |url=http://home.wanadoo.nl/bezver/introduc.html |sit=A History of Malta |titlu=A History of Malta - Introduction |data-aċċess=2008-02-06 |lingwa=en}}</ref> Minħabba f'hekk, bosta nazzjonijiet u qawwiet militari, fosthom il-[[Feniċi]], il-[[Kartaġiniżi]], ir-[[Imperu Ruman|Rumani]], l-[[Għarab]], ir-rejiet u l-imperaturi ta' [[Spanja]], il-[[Kavallieri ta' San Ġwann]], il-[[Franza|Franċiżi]] u l-[[Renju Unit|Brittaniċi]], ħakmu lil Malta. Fl-1964, Malta kisbet l-indipendenza tagħha mir-Renju Unit u mill-ewwel ġiet aċċettata bħala membru tan-[[Ġnus Magħquda|Nazzjonijiet Uniti]]. Għaxar snin wara, fl-1974, Malta saret Repubblika imma Malta żammet l-istatus tagħha bħala membru tal-[[Commonwealth tan-Nazzjonijiet|Commonwealth]]. Fl-2004, Malta saret membru tal-Unjoni Ewropea. Fl-2008, Malta bdiet tuża l-[[ewro]] bħala l-munita tagħha. Il-lingwa ewlenija hija l-[[Lingwa Maltija|Malti]], ilsien li ġej kemm mis-[[Semitiku]] u r-[[Lingwa Latina|Rumanz]]. Illum dan l-ilsien tħallat ħafna bi kliem li ġej mill-[[Lingwa Ingliża|Ingliż]]. L-[[Storja ta' Malta|istorja ta' Malta]] tmur lura daqs 7,000 sena. It-[[Tempji Megalitiċi ta’ Malta u Għawdex|Tempji Megalitiċi]] li jmorru lura daqs 5,500 sena huma rikonoxxuti mill-[[UNESCO]] bħala [[Sit ta’ Wirt Dinji|Wirt Dinji]].<ref name=Unesco>{{ċita web |titlu= Megalithic Temples of Malta |url= http://whc.unesco.org/en/list/132 |sit=UNESCO |lingwa=en |data-aċċess=2009-09-28}}</ref> Ma' dawn, il-UNESCO tirrikonoxxi wkoll il-[[Valletta|Belt Valletta]] u l-[[Ipoġew ta’ Ħal Saflieni|Ipoġew ta' Ħal Saflieni]] bħala Siti ta' Wirt Dinji.<ref>{{ċita web |url=http://www.bradshawfoundation.com/malta/ |titlu=The Prehistoric Archaeology of the Temples of Malta |sit=BradshawFoundation.com |data-aċċess=2009-04-28 |lingwa=en }}</ref><ref>{{ċita web |url=https://otsf.org/otsf-in-malta |titlu=OTSF in Malta |sit=The OTS Foundation for Neolithic Studies |data-aċċess=2009-04-28 |lingwa=en |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201205171731/https://otsf.org/otsf-in-malta |arkivju-data=2020-12-05 |url-status=dead }}</ref><ref>{{ċita ktieb |editur-kunjom1=Cilia |editur-isem1=Daniel |titlu=Malta Before History: The World's Oldest Free-Standing Stone Architecture |data=2004 |pubblikatur=Miranda Publishers |isbn=9789990985085 |lingwa=en}}</ref> Skont l-[[Atti tal-Appostli]], Kap. 28, fis-sena 60 W.K., wara li l-bastiment li kien qed jivvjaġġa fuqu nkalja fuq il-kosta ta' Malta, [[Pawlu minn Tarsu|San Pawl]] qatta' tliet xhur jgħix fuq il-gżira. Il-kitba fit-[[Testment il-Ġdid]] ma ssemmi xejn li San Pawl ikkonverta lill-[[Maltin]] għall-[[Kristjaneżmu|Kristjaneżimu]]. Biss, dan seta' ġara minħabba l-fatt li l-Maltin raw il-qawwa ta' dan il-bniedem meta ħelisha mill-għarqa kif ukoll mill-gidma velenuża tal-lifgħa u San Pawl seta' daħal f'widen il-Maltin wara li kien ukoll fejjaq lill-Missier Pubbliju, il-Gvernatur Ruman ta' Malta. Fl-Atti tal-Appostli lanqas ma jissemma li San Pawl għamel lil Pubbliju bħala l-ewwel Isqof ta' Malta. L-eqdem provi tal-eqdem komunità Nisranija f'Malta ġejjin minn xi katakombi li tħaffru u ntużaw xi ftit mijiet ta' snin wara il-miġja ta' San Pawl. Il-[[belt kapitali]] ta' Malta hi l-Belt Valletta. Il-lingwi uffiċjali tal-pajjiż huma l-Malti u l-Ingiż, u dawn it-tnejn ħadu post it-[[Lingwa Taljana|Taljan]] fl-1935. Malta għandha konnessjoni qawwija mal-[[Knisja Kattolika|Kattoliċiżmu Ruman]], li għadu r-[[reliġjon]] uffiċjali u l-aktar wieħed ipprattikat f'Malta. == Etimoloġija == Id-definizzjoni tal-kelma '[[etimoloġija]]' tista' tiġi deskritta bħala l-istudju tal-oriġini preċiża tal-kliem semantiku (tifsir) preżenti f'lingwa. L-oriġini tat-terminu "Malta" hu inċert u l-varjazzjoni moderna hi derivata mil-lingwa Maltija. L-isem x'aktarx ġej mill-[[Lingwa Griega Antika|Grieg]] μέλι (''meli'') ('għasel'). Il-Griegi kienu jsejħu lill-gżira Μελίτη (''Melite'') li tfisser "għasel" jew "għasel ħelu" possibbilment minħabba l-produzzjoni ta' kwalità tal-għasel bnin Malti. Speċi endemika ta' [[Naħla|naħal]] tgħix f'din il-gżira.<ref>{{ċita aħbar |kunjom1=Manduca |isem1=Julian |url=http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |pubblikatur=Malta Today |titlu=Controversy over unique Maltese bee population |data=2003-06-29 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20030823104545/http://www.maltatoday.com.mt/2003/06/29/l7.html |arkivju-data=2003-08-23 |lingwa=en}}</ref> == Storja == {{artiklu prinċipali|Storja ta' Malta}} === [[Preistorja|Il-Preistorja]] === L-ewwel abitazzjoni tal-Gżejjer Maltin tmur lura għal madwar is-sena 6500 [[Ante Christum natum|Q.K]]. bil-wasla ta' kaċċaturi [[Mesolitiku|Mesolitiċi]] li probabbilment oriġinaw minn Sqallija. Dan nistgħu narawh minn skoperti mmexxija mill-arkeologa Eleanor Scerri f'Għar tal-Latnija fejn sabu fdalijiet ta' fuklari, għodod tal-ġebel u diversi tipi ta' għadam tal-annimali. Għall-ħabta ta' madwar il-5400 Q.K. waslu f'Malta bdiewa [[Neolitiku|Neolotiċi]] minn Sqallija. Għal mijiet ta' snin dawn kienu jgħixu fi kmamar żgħar bħal giren u fl-għerien. Minn dawn il-bdiewa twieldu bennejja [[Megalitiku|Megalitiċi]] li bnew it-tempji Megalitiċi minn madwar it-3800 sal-2800 Q.K. Malta ġiet diżabitata għal bosta żmien sakemm mbagħad waslu nies ta' [[Żmien il-Bronż]] u abitaw il-gżejjer minn madwar l-2000 sas-750 Q.K. === Il-Feniċi, il-Kartaġiniżi u r-Rumani === Warajhom ġew kummerċjanti Feniċi li kkonoloizzaw lil Malta qrib it-800 Q.K taħt l-isem Ann jew Għonan (𐤀𐤍𐤍‎, ʾNN). Wara l-waqa ta' Feniċja fit-332 Q.K., Malta ġiet taħt [[Kartaġni]] fejn matul dan iż-żmien in-nies f'Malta kkultivaw primarjament iż-żebbuġ u l-ħarrub. Fil-bidu tat-Tieni [[Gwerer Puniċi|Gwerra Punika]] (218 Q.K.), il-gżejjer Maltin waqgħu f'idejn ir-Rumani li għamlu lil Malta u lil [[Għawdex]] muniċipalitajiet. Iżda, f'dan iż-żmien l-influenza Punika baqgħet preżenti f'Malta kif nistgħu naraw miċ-Ċippi ta' Melqart. Meta l-[[Imperu Ruman]] inqasam fi tnejn, Malta għaddiet f'idejn l-Imperu Ruman tal-Punent fit-395. Matul il-waqgħa ta' dan l-Imperu, Malta għaddiet minn bosta ħakmiet differenti waqt l-hekk imsejjaħ Żmien il-Migrazzjoni. Mill-454 sal-464 Malta nħakment mill-Vandali u wara l-464 mill-Ostrogoti. Fil-533, il-gżejjer ġew taħt l-Imperu Ruman tal-Lvant iġifieri l-Imperu Biżantin permezz ta' Belisarius u baqgħet sat-870 fejn ġiet involuta fil-Gwerer bejn l-Għarab u l-Biżantini. === L-Għarab === Fit-870 l-Għarab tad-dinistà Aglabida invadew u ħakmu Malta ħallewha diżabitata sakemm għaddiet minn risistemazzjoni mill-Għarab ta' Sqallija qrib l-1048 fejn din id-distinità laħqet inħakmet taħt id-distinità Fatimida. I-Revoluzzjoni Agrikula Għarbija introduċiet tisqija ġdida, il-qoton, u xi tipi ta' frott. L-lingwa [[Għarbi Sqalli|Sikulo-Għarbija]] ukoll ġiet adettata minn Sqallija li evenwalment evolviet fil-lingwa Maltija. F'dan i-żmien l-Għarab xerrdu t-twemmin [[Iżlam|Iżlamiku]] fost il-Maltin u ta' dan hemm xhieda fl-oqbra Musulmani li nstabu qrib id-Domus Rumana fir-[[Rabat (Malta)|Rabat]]. === Il-Kuruna ta' Aragona === Fl-1091, [[Ruġġieru I ta' Sqallija|il-Konti Ruġġieru]] żbarka Malta b'qawwa militari biex juri l-kobor u s-sovranità tiegħu bħala l-mexxej ta' Malta. Biss hu ma għamel xejn biex ibiddel l-amministrazzjoni Għarbija-Musulmana. Kien fi żmien ir-renju tat-tifel tiegħu, [[Ruġġieru II]], li f'Malta beda jseħħ xi ċaqliq fl-amministrazzjoni influwenzata jew immexxija minn Sqallija. Bil-mod il-mod, l-influwenza tar-renju l-ġdid fi Sqallija u ta' dawk li ġew wara bdiet kulma jmur tinħass, u sal-aħħar tas-seklu ħdax bdiet dieħla sew f'Malta il-kultura Ewropea u t-twemmin Nisrani. Fis-sekli ta' wara u sa ma ġie l-[[Ordni Militari Sovran ta' Malta|Ordni ta' San Ġwann]], Malta ngħatat kemm-il darba mir-Re ta' Spanja lil diversi nies ta' poter li kienu jgħinuh jew finanzjarjament jew inkella militarment. Fl-1492 b'ordni tar-Re Ferdinandu u r-Reġina Isabella, tkeċċew minn Malta l-aħħar nies ta' twemmin Għarbi kif ukoll dawk ta' twemmin [[Ġudaiżmu|Lhudi]]. === [[Ordni ta' San Ġwann|L-Ordni ta' San Ġwann]] === Fl-1530, il-gżejjer Maltin ingħataw lill-Ordni ta' San Ġwann mill-Imperatur [[Karlu V]]. Dawn il-Kavallieri ta' [[demm]] nobbli kienu qed ifittxu art ġdida wara li kienu tkeċċew minn [[Rodi (belt)|Rodi]] mis-Sultan [[Imperu Ottoman|Ottoman]] fl-1522. Meta l-Ordni wasal Malta, il-popolazzjoni tal-Gżejjer Maltin kienet tlaħħaq madwar 20,000 ruħ. Bosta kienu jgħixu fl-[[Mdina|Imdina]], fir-Rabat u fl-irħula ż-żgħar mxerrda ma' Malta u Għawdex. L-Ordni ddeċida li juża l-Forti ta' Sant'Anġlu bħala l-kwartier il-ġdid tiegħu minn fejn imexxi, u r-raħal iż-żgħir tal-[[Birgu]] bħala l-post fejn bosta mill-Kavallieri setgħu jgħixu fi djar separati skont l-ilsien tagħhom. Din l-għażla saret minħabba li l-Ordni kellu x-xwieni tiegħu x'jieħu ħsieb għax dawn kienu importanti bħala servizz ta' komunikazzjoni u utli biex ikunu impurtati f'Malta oġġetti essenzjali. Wara xi ftit żmien, l-Ordni beda jsaħħaħ xi swar kemm ta' Sant'Anġlu kif ukoll madwar il-Birgu. Fuq l-[[L-Isla|Isla]] ttella' l-Forti San Mikiel. Matul is-snin ta' wara, l-attakki tal-furbani Musulmani ma naqsu xejn, u fl-1551, Dragut attakka l-ewwel il-Birgu, imbagħad l-Imdina u wara salpa lejn Għawdex fejn minn hemm kaxkar il-popolazzjoni kollha għal fuq il-bastimenti bħala [[Skjavitù|skjavi]]. Fl-1565, seħħ l-[[Assedju l-Kbir]] hekk kif fit-18 ta' Mejju qawwiet militari Ottomani żbarkaw f'[[Marsaxlokk]] u ħadu posthom f'diversi lokalitajiet strateġiċi madwar il-[[Il-Port il-Kbir|Port il-Kbir]]. Dan l-Assedju dam sejjer sat-8 ta' Settembru, meta l-armata Ottomana ddeċidiet li ssalpa lura minn fejn ġiet. Il-ġurnata tar-rebħa tal-Ordni u l-Maltin fuq l-armata Ottomana għadha sal-lum titfakkar kull sena u hi meqjusa bħala festa nazzjonali. Dan il-jum fil-fatt hu magħruf bħala ''Jum il-Vitorja''. Din ir-rebħa ġiegħlet lil [[Jean Parisot de la Valette|Gran Mastru La Valette]] u l-Kavallieri tal-Ordni jifhmu li issa li ddifendew lilhom infushom u lil Malta u li rebħu l-battalja għandhom iħarsu lejn il-gżejjer Maltin bħala r-residenza l-ġdida tagħhom b'mod permanenti. Dlonk La Valette ordna li tinbena belt ġdida ffortifikata fuq l-Għolja Xiberras. Din il-belt setgħet tiddefendi l-Port il-Kbir, dak ta' [[Port ta’ Marsamxett|Marsamxett]] u l-ibliet tal-madwar. Din il-belt il-ġdida ngħatat l-isem tal-Gran Mastru fundatur tagħha u saret il-belt kapitali ta' Malta. === Il-Franċiż === L-Ordni dam Malta sal-1798 meta mbagħad kellu jċedi għall-qawwa militari u r-rieda ta' [[Napuljun Bonaparte|Napuljun]] hekk kif dan wasal Malta fid-9 ta' Ġunju. Fit-2 ta' Settembru ta' wara, il-Maltin qamu kontra l-[[Malta taħt il-Franċiżi|Franċiżi]] u bdew imblokk militari kontra t-truppi barranin li kellhom jissakkru wara s-swar tal-Belt u t-Tlett Ibliet tal-Kottonera. Bl-għajnuna tat-truppi Brittaniċi li Nelson stazzjona kemm fuq l-art kif ukoll bil-bastimenti Brittaniċi li żammew l-imblokk minn fuq il-baħar qrib il-kosta, wara sentejn il-Franċiżi kellhom iċedu l-armi u tkeċċew minn Malta. Il-Patt ta' Paċi li sar, kien iffirmat bejn il-Franċiżi u l-Brittaniċi, għax il-Maltin ma tħallewx jipparteċipaw f'dan il-ftehim. === L-Imperu Brittaniku === B'hekk Malta waqgħet taħt amministrazzjoni ta' 'protettorat' taħt il-Gran Brittanja. Sir Alexander John Ball sar l-ewwel Kummissarju Ċivili. Fl-1814, bħala parti mit-Trattat ta' Pariġi, Malta uffiċjalment saret tagħmel parti mill-[[Imperu Brittaniku|Imperu Brittanniku]] biex b'hekk saret bażi navali ta' importanza kbira għall-Gran Brittanja fil-[[Baħar Mediterran|Mediterran]]. Dan ir-rwol baqa' dejjem importanti kemm fis-seklu 19 kif ukoll fis-seklu 20. Malta kellha rwol importanti ħafna fit-[[Tieni Gwerra Dinjija]], minħabba li kienet fuq ir-rotta strateġika u importanti tal-Forzi tal-Assi, bejn l-[[Italja]] u t-Tramuntana tal-[[Afrika]], fejn Rommel kien qed jieħu l-artijiet minn taħt idejn l-għadu. Malta sofriet aktar minn 3,000 attakk mill-ajru, għall-ewwel mill-Qawwa Ajrunawtika Taljana u mbagħad mill-Fliegerkorps [[Ġermanja|Ġermaniż]] li kien stazzjonat fi Sqallija. === L-Indipendenza === Malta ngħatat l-indipendenza tagħha fil-21 ta' Settembru 1964, b'arranġament li kien iħalli l-flotta Brittanika tibqa' tuża lil Malta bħala bażi navali - dan biex jagħti n-nifs lill-Gvern Malti jibni l-ekonomija l-ġdida b'mod kummerċjali u liberu u mhux aktar ibbażata fuq il-preżenza militari tal-Brittaniċi. Dan il-ftehim iġġedded fl-1971 u l-Flotta Navali Rjali Brittanika baqgħet tuża lil Malta bħala bażi militari sal-31 ta' Marzu 1979. Malta baqgħet membru tal-[[Commonwealth tan-Nazzjonijiet|Commonwealth]] u saret Repubblika fl-1974. F'referendum li sar f'April 2003, il-votanti wrew ir-rieda tagħhom li Malta tidħol fl-Unjoni Ewropea, biex b'hekk Malta saret membru sħiħ fl-1 ta' Mejju 2004. == Lingwa == {{artiklu prinċipali|Lingwa Maltija}} [[Stampa:Malta - Zurrieq - Triq il-Belt Valletta 01 ies.jpg|nofs|daqsminuri|Sinjal tat-triq fiż-[[Żurrieq]] ]] Illum il-Malti stabbilit u meqjus bħala l-lingwa franka tal-poplu Malti waqt li l-Ingliż fl-istess ħin jaqsam mal-Malti l-istat ta' lingwa uffiċjali. Il-lingwa Maltija tmur lura lejn l-aħħar parti tad-disa' seklu għall-ħabta tat-870 W.K. meta l-Għarab invadew lil Malta. L-[[Lingwa Għarbija|Għarbi]] baqa' jinfluwenza lill-Malti għal bosta sekli, kif naraw mill-''[[Cantilena]]'' ta' [[Pietru Caxaro]] li nkitbet lejn l-aħħar kwart tas-seklu ħmistax. Il-kliem kollu ta' din il-[[poeżija]], ħlief għal kelma waħda, huma kollha kliem li ġejjin mill-Għarbi. Aktar ma għadda ż-żmien, it-Taljan u l-Isqalli bdew jinfluwenzaw il-vokabularju li l-Maltin kienu jużaw. [[Mikiel Anton Vassalli]] (1764-1829) jgħid li l-Malti ta' madwar il-Port kien difettuż għax bosta minnu kien kliem li ġej mit-Taljan. Mas-seklu dsatax ħafna kliem Taljan kien stabbilixxa ruħu sew. Mal-ewwel deċennji tas-seklu għoxrin daħlu ħafna kliem fl-ilsien Malti tant li meta wieħed jifli r-riklami fil-kotba ta' dak iż-żmien, insibu li bosta termini bdew ikunu bl-Ingliż. Fl-1935, l-Ingliż u l-Malti ħadu post it-Taljan b'mod uffiċjali. Ironikament, kien fiż-żmien li l-Brittaniċi kienu bdew jitilfu, lejn l-aħħar tas-snin ħamsin u tas-snin sittin, li l-interess f'Malta lejn l-Ingliż beda jikber b'pass aktar mgħaġġel u sar l-aktar ilsien barrani studjat fl-iskejjel. Dan anki minħabba l-ħtieġa ta' bosta eluf ta' Maltin li xtaqu jemigraw lejn pajjiżi u kontinenti fejn l-Ingliż kien mitkellem. Il-ħajra lejn l-ilsien Ingliż kompliet kibret aktar u aktar meta l-films u l-[[mużika]] kif ukoll il-qari tal-kotba u r-rivisti Ingliżi u [[Stati Uniti|Amerikani]] kienu saru aktar popolari fost il-Maltin. == Festi nazzjonali == Dawn huma l-ħames festi nazzjonali ċċelebrati f'Malta: * [[Jum il-Ħelsien (Malta)|Jum il-Ħelsien]] (31 ta' Marzu 1979) * [[Is-Sette Giugno|Sette Giugno]] (7 ta' Ġunju 1919) * [[Jum il-Vitorja]] (8 ta' Settembru 1565 u 8 ta' Settembru 1943) * [[Jum l-Indipendenza (Malta)|Jum l-Indipendenza]] (21 ta' Settembru 1964) * [[Jum ir-Repubblika (Malta)|Jum ir-Repubblika]] (13 ta' Diċembru 1974) Uħud minn dawn il-festi huma marbuta ma' diversi tradizzjonijiet, fosthom ir-[[Regatta Nazzjonali Maltija|regatta]] fil-Port il-Kbir nhar [[Jum il-Ħelsien (Malta)|Jum il-Ħelsien]] u [[Jum il-Vitorja]]. Minbarra dawn il-ħames festi, hemm ukoll għadd ta' festi pubbliċi marbuta mar-reliġjon u t-tradizzjonijiet li ssawru magħhom. Fosthom insibu l-[[Imnarja]] (29 ta' Ġunju), [[Santa Marija]] (15 ta' Awissu), il-miġja ta' San Pawl f'Malta (10 ta' Frar) u l-festa tal-Immakulata Kunċizzjoni ([[8 ta' Diċembru]]). == Politika == {{artiklu prinċipali|Politika ta' Malta}} [[Stampa:Malta’s Parliament building in Valletta (cropped).jpg|nofs|daqsminuri|Il-bini tal-[[Parlament ta' Malta|Parlament ta’ Malta]] fil-[[Belt Valletta]]]] Malta hija repubblika demokratika b'parlament elett kull ħames snin jew kif ikun hemm il-ħtieġa skont is-sitwazzjoni politika. <gallery mode="packed"> Stampa:Robert Abela - Official Portrait 2022 (cropped).jpg|Il-Prim Ministru [[Robert Abela]] </gallery>Il-poteri eżekuttivi tal-Gvern huma f'idejn il-[[Prim Ministru ta' Malta|Prim Ministru]], magħżul mill-partit rebbieħ fl-elezzjoni. Il-[[President ta' Malta|President]] għandu r-rwol li jirrappreżenta lil Malta barra l-pajjiż u li jaġixxi b'mod imparzjali f'affarijiet ta' importanza kostituzzjonali. Il-Gvern hu wkoll assistit fit-tmexxija tiegħu f'kull belt u raħal f'Malta u Għawdex minn kumitati amministrattivi, magħrufa bħala [[Kunsilli lokali ta' Malta|Kunsilli Lokali]]. Malta hi repubblika<ref>{{ċita web|url=https://legislation.mt/eli/const/mlt |titlu=Kostituzzjoni ta' Malta |sit=Leġiżlazzjoni Malta |lingwa=mt |data-aċċess=2021-03-30}}</ref> li għandha s-sistema parlamentari u l-amministrazzjoni pubblika mfassla fuq is-[[sistema Westminster|sistema ta' Westminster]]. Mill-1960 sal-1995, skont l-istatistika li nġabret fl-elezzjonijiet tal-kunsilli lokali, Malta kellha t-tieni l-ogħla rata fid-dinja ta' nies li kienu eleġibbli li jivvutaw u li ħarġu jivvutaw (u l-ogħla waħda minn nazzjonijiet mingħajr votazzjoni obbligatorja).<ref>{{ċita ktieb |kunjom1=Franklin |isem1=Mark N. |kapitlu=Electoral Participation |editur-kunjom1=Niemi |editur-isem1=Richard |editur-kunjom2=Weisberg |editur-isem2=Herbert |titlu=Controversies in Voting Behavior |edizzjoni=4ba |pubblikatur=CQ Press |data=2001 |lingwa=en |isbn=978-1568023342}}</ref> Il-[[Kamra tad-Deputati ta' Malta|Kamra tad-Deputati]] tiġi eletta kull ħames snin u hi magħmula minn ħamsa u sittin membru parlamentari. Madanakollu, meta partit jikseb il-maġġoranza tal-voti imma mhux tas-siġġijiet, il-partit jingħata aktar siġġijiet biex jiġi assigurat maġġoranza parlamentari. Il-[[Kostituzzjoni ta’ Malta|Kostituzzjoni ta' Malta]] tgħid li l-President għandu jaħtar bħala Prim Ministru dak il-membru tal-Kamra li hu l-aktar kapaċi li jmexxi l-maġġoranza fil-Kabinett. L-istess President normalment jaħtar, fuq rakkomandazzjoni tal-Prim Ministru, il-ministri li għandhom imexxu kull ministeru.<ref>[https://web.archive.org/web/20160311114142/http://opm.gov.mt/segretarjat-tal-prim-ministru?l=2 Segratarjat tal-Prim Ministru], Uffiċċju tal-Prim Ministru</ref> Kandidati għal xi postijiet vakanti jiġu determinati bil-maġġoranza tal-voti li jkunu ġabu fl-elezzjoni preċedenti. Il-President tar-Repubblika jiġi elett kull ħames snin mill-Kamra tad-Deputati. F'Malta hawn diversi partiti. Il-partiti politiċi l-kbar huma l-[[Partit Nazzjonalista (Malta)|Partit Nazzjonalista]], li hu partit [[Demokrazija Kristjana|Demokratiku Kristjan]], u l-[[Partit Laburista (Malta)|Partit Laburista]], li hu partit [[Soċjaliżmu Demokratiku|Soċjal-Demokratiku]]. Il-Partit Laburista jinsab attwalment fil-Gvern u l-Prim Ministru huwa [[Robert Abela]]. Il-Partit Nazzjonalista jinsab fl-oppożizzjoni. Il-[[Partit Demokratiku (Malta)|Partit Demokratiku]] li tela' fuq il-lista tal-Partit Nazzjonalista, għandu żewġ siġġijiet. Apparti dawn il-partiti, hemm ukoll partiti iżgħar li mhumiex eletti u rrappreżentati fil-Kamra tad-Deputati. Malta saret membru fl-Unjoni Ewropea fl-2004. Fl-2008, Malta bdiet tagħmel parti miż-żona tal-ewro. Fil-21 ta' Diċembru 2007, Malta implimentat it-[[Trattat ta' Schengen]].<ref>{{ċita web|url=http://ec.europa.eu/snapshot2007/travel/travel_mt.htm|titlu=L-Ewropa u int fl-2007, Estiż l-ivvjaġġar mingħajr passaport|sit=Kummissjoni Ewropea|lingwa=mt|data-aċċess=2009-04-29|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20110323212527/http://ec.europa.eu/snapshot2007/travel/travel_mt.htm|arkivju-data=2011-03-23}}</ref> Il-kontrolli fil-fruntieri baqgħu jsiru fl-ajruporti sa Marzu 2008. === Diviżjonijiet amministrattivi === {{artiklu prinċipali|Kunsilli lokali ta' Malta}} [[Stampa:Malta - administrative division.svg|daqsminuri|250x250px|Diviżjonijiet amministrattivi ta' Malta]] L-Att tal-Kunsilli Lokali tal-1993 (Att XV tal-1993) ġie ppubblikat fit-30 ta' Ġunju 1993, fejn qasam lill-gżejjer Maltin f'54 kunsill lokali f'Malta u 14-il kunsill lokali f'Għawdex b'kull kunsill responsabbli għall-amministrazzjoni tal-belt jew tar-raħal tiegħu. Ir-responsabbiltà amministrattiva hi mqassma bejn il-kunsilli lokali u l-gvern ċentrali. L-abitanti li huma eleġibbli għall-votazzjoni jeleġġu l-kunsill tagħhom kull tliet snin. Is-sindku hu l-kap tal-kunsill lokali u r-rappreżentant tal-kunsill b'kull effett taħt l-Att. Is-Segretarju Eżekuttiv, li jiġi appuntat mill-Kunsill, hu l-kap eżekuttiv, amministrattiv u finanzjarju tal-Kunsill. Il-kunsilliera l-oħra eletti mill-elezzjoni tal-kunsilli jieħdu d-deċiżjonijiet flimkien mas-sindku. Il-kunsilli lokali huma responsabbli għall-ħarsien u tisbiħ tal-lokalità, l-allokazzjoni tal-gwardjani lokali u l-ġbir tal-iskart. Il-kunsilli lokali jieħdu ħsieb ċerti doveri amministrattivi għall-Gvern Ċentrali, bħal ġbir ta' fondi u kirjiet tal-gvern u jirrispondu għall-ilmenti li għandhom x'jaqsmu mal-ambjent tal-lokalità u kif dan jaffettwa lir-residenti. '''<big>Militari</big>''' [[Stampa:Malta armed forces marine ships 02.jpg|nofs|daqsminuri|Vapur tal-għassa Malti f’[[Hay Wharf]], [[Furjana|il-Furjana]]]] L-għanijiet tal-[[Forzi Armati ta’ Malta]] (AFM) huma li żżomm organizzazzjoni militari bl-għan primarju li tiddefendi l-integrità tal-gżejjer skont ir-rwoli tad-difiża kif stabbiliti mill-gvern b’mod effiċjenti u kost-effettiv<ref>{{Ċita web|url=https://afm.gov.mt/en/Pages/AFM.aspx|titlu=Armed Forces of Malta|sit=afm.gov.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. Dan jinkiseb billi ssir enfasi fuq iż-żamma tal-ilmijiet territorjali ta’ Malta u l-integrità tal-ispazju tal-ajru. L-AFM tinvolvi ruħha wkoll fil-ġlieda kontra t-terroriżmu, il-ġlieda kontra t-traffikar illeċitu tad-droga, it-tmexxija ta’ operazzjonijiet u rondi kontra l-immigranti illegali, u operazzjonijiet ta’ sajd kontra l-illegali, it-tħaddim ta’ servizzi ta’ tfittxija u salvataġġ (SAR), u sigurtà fiżika jew elettronika u sorveljanza ta’ postijiet sensittivi. Iż-żona ta' tfittxija u salvataġġ ta' Malta testendi mil-lvant tat-Tuneżija sal-punent ta' Kreta, żona ta' madwar 250,000 km2 (97,000 sq mi). [[Stampa:Police car in Malta 02.JPG|nofs|daqsminuri|Karozza tal-pulizija]] Bħala organizzazzjoni militari, l-AFM tipprovdi appoġġ ta’ backup lill-Korp tal-[[Il-Korp tal-Pulizija ta’ Malta|Pulizija ta’ Malta]] (MPF) u dipartimenti/aġenziji oħra tal-gvern f’sitwazzjonijiet kif meħtieġ b’mod organizzat u dixxiplinat f’każ ta’ emerġenzi nazzjonali (bħal diżastri naturali) jew sigurtà interna u rimi tal-bombi<ref>{{Ċita web|url=https://one.com.mt/bir-ritratti-il-korp-tal-pulizija-buniformi-gdida-1/|titlu=|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20241226155407/https://one.com.mt/bir-ritratti-il-korp-tal-pulizija-buniformi-gdida-1/|arkivju-data=2024-12-26|url-status=dead}}</ref>. Fl-2020, Malta ffirmat u rratifikat it-trattat tan-NU dwar il-Projbizzjoni tal-Armi Nukleari<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/104847/nuclear_arms_prohibition_treaty_ratified_by_foreign_minister|titlu=Nuclear arms prohibition treaty ratified by foreign minister|sit=MaltaToday.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://treaties.un.org/Pages/ViewDetails.aspx?src=TREATY&mtdsg_no=XXVI-9&chapter=26&clang=_en|titlu=United Nations Treaty Collection|sit=treaties.un.org|lingwa=EN|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. '''<big>Drittijiet tal-bniedem</big>''' Malta hija meqjusa bħala wieħed mill-aktar pajjiżi li jappoġġjaw lill-[[LGBT]] fid-dinja, u kienet l-ewwel nazzjon fl-[[Unjoni Ewropea]] li pprojbixxa t-terapija ta’ konverżjoni. Malta wkoll tipprojbixxi kostituzzjonalment id-diskriminazzjoni bbażata fuq id-diżabilità. Il-leġislazzjoni Maltija tirrikonoxxi żwiġijiet kemm ċivili kif ukoll kanoniċi (ekkleżjastiċi). Annullamenti mill-qrati ekkleżjastiċi u ċivili mhumiex relatati u mhux bilfors ikunu approvati reċiprokament. Malta vvutat favur il-leġiżlazzjoni tad-divorzju f’referendum li sar fit-28 ta’ Mejju 2011<ref>{{Ċita web|url=https://www.illum.com.mt/ahbarijiet/politika/41271/iddifferenza_bejn_ilvoti_li_ma_nabrux_bejn_dawk_tarreferendum_huma_biss_ta_150|titlu=150 biss id-differenza bejn il-voti li ma nġabrux fir-referendum tad-divorzju|sit=Illum.com.mt|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.independent.com.mt/articles/2017-09-27/local-news/UN-equality-head-praises-Malta-as-beacon-of-human-rights-for-LGBTIQ-issues-6736179515|titlu=UN equality head praises Malta as ‘beacon of human rights for LGBTIQ issues’ - The Malta Independent|sit=www.independent.com.mt|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://www.maltatoday.com.mt/news/national/57877/malta_ranked_first_in_european_rainbow_map_of_lgbtiq_rights|titlu=}}</ref>. L-abort f’Malta huwa illegali. Hija u l-Polonja huma l-uniċi membri tal-[[Unjoni Ewropea]] bi projbizzjonijiet kważi totali fuq il-proċedura. M'hemm l-ebda eċċezzjoni għall-istupru jew l-inċest. Fil-21 ta’ Novembru 2022, il-gvern immexxi mill-Partit Laburista ppropona abbozz ta’ liġi li “jintroduċi klawżola ġdida fil-kodiċi kriminali tal-pajjiż li tippermetti t-tmiem ta’ tqala jekk il-ħajja tal-omm tkun f’riskju jew jekk saħħtha tkun f’periklu serju”. Mill-2023, ġiet miżjuda eċċezzjoni biex tippermetti l-abort biss jekk il-ħajja tal-omm tkun f’riskju<ref>{{Ċita web|url=https://charliehebdo.fr/2022/03/societe/feminisme/malte-alors-accouchement-ivg-ca-vient/|titlu=Malte : Alors, l’accouchement de l’IVG, ça vient ?|kunjom=Charlie|isem=Je suis|data=2022-03-23|sit=charliehebdo.fr|lingwa=fr-FR|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=https://apnews.com/article/abortion-health-religion-europe-malta-4a20fcad6313c1414a843dbbb364e726|titlu=Malta proposes bill to ease EU's strictest anti-abortion law|data=2022-11-21|sit=AP News|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. == Ġeografija == {{artiklu prinċipali|Ġeografija ta' Malta}} [[Stampa:Malta from space via laser ESA378503.jpg|nofs|daqsminuri|Malta mill-ispazju ]] Il-gżejjer Maltin huma arċipelagu li jinsabu f'nofs il-Baħar Mediterran madwar 93 km fin-Nofsinhar ta' Sqallija. Huma biss it-tliet gżejjer, Malta, Għawdex u [[Kemmuna]] li huma abitati. Il-gżejjer iż-żgħar, bħal [[Filfla]], [[Kemmunett]] u l-[[Gżejjer ta' San Pawl]] huma diżabitati. Malta hi miżgħuda b'bajjiet u wħud minnhom jipprovdu wkoll portijiet tajbin. Il-gżejjer tal-arċipelagu ġew iffurmati mis-sediment ta' qiegħ il-baħar miljuni ta' snin ilu (fiż-Żmien Plioċen). Meta dan is-sediment issolidifika u bil-mod il-mod inkixef f'wiċċ l-ilma dawn biż-żmien, l-aktar dak Tas-Silġ, ingħaqdu ma' Sqallija. Dan il-pont ma kienx jibqa' sejjer lejn l-Afrika minħabba l-widien profondi immens ta' taħt il-baħar li jeżistu bejn Malta u l-Afrika.<ref>{{ċita rivista |kunjom1=Mannion |isem1=A. M. |kunjom2=Vogiatzakis |isem2=I. N. |url=http://www.reading.ac.uk/web/files/geographyandenvironmentalscience/GP183_Island_Landscapes_AMMINV_1Aa.pdf |titlu=Island Landscape Dynamics: Examples from the Mediterranean |data=2007 |rivista=Geographical Paper |numru=183 |lingwa=en}}</ref> L-arċipelagu jinsab f'tarf il-plakka tettonika Afrikana, bil-konfini tiegħu jmissu mal-plakka Ewroasjatika.<ref>{{ċita mappa |url=http://earth.geology.yale.edu/RETREAT/maps/Mediterranean%20map2001sheet1%20tectonics&kinematics.jpg |titlu=Geodynamic Map of the Mediterranean |pubblikatur=Commission for the Geological Map of the World |edizzjoni=1el |skala=1:13,000,000 |format=JPG |data-aċċess=2009-04-29 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20100214144714/http://earth.geology.yale.edu/RETREAT/maps/Mediterranean%20map2001sheet1%20tectonics&kinematics.jpg |arkivju-data=2010-02-14}}</ref> Għal mijiet ta' snin, Malta kienet meqjusa bħala gżira tal-Afrika ta' fuq.<ref>{{Ċita ktieb|kunjom=Falconer|isem=William|kunjom2=Falconer|isem2=Thomas|data=2009-09|titlu=Dissertation on St. Paul's Voyage|url=https://books.google.com.mt/books?id=B3Q29kWRdtgC&pg=PA50&redir_esc=y|lingwa=en|iktar=Google-Books-ID: B3Q29kWRdtgC|pubblikatur=BiblioBazaar}}</ref> Il-qiegħ tal-baħar madwar il-gżejjer ta’ Malta jżomm traċċi ta’ karatteristiċi ġeomarini antiki, li jissuġġerixxu skoperti arkeoloġiċi potenzjali li jistgħu jitfgħu dawl fuq l-ambjent preistoriku tar-reġjun.<ref>{{Ċita web|url=https://www.maltainfoguide.com/where-is-malta.html|titlu=Where Is Malta? {{!}} World Map, Facts, People & History of Malta|sit=Malta Info Guide|lingwa=en|data-aċċess=2024-11-17}}</ref> Il-pajsaġġ tal-gżejjer Maltin attwalment huwa kkaraterizzat minn għoljiet baxxi b'għelieqi mtarrġin. L-ogħla punt hu [[Ta' Dmejrek]], 253 metru 'l fuq mil-livell tal-baħar, qrib [[Ħad-Dingli]]. Ċerti widien fil-gżejjer Maltin jimtlew bl-ilma ġieri tax-xita li jdum għaddej għal ċertu żmien biss, u li jinxef wara ċertu żmien, l-aktar fis-sajf. Ma jeżistux [[xmara|xmajjar]] jew għadajjar ta' ċertu kobor b'mod permanenti. Postijiet f'Malta fejn hemm xi sorsi tal-ilma magħrufa huma, Wied il-Qlejgħa (iċ-Chadwick Lakes), il-[[Baħrija]], l-[[L-Imtaħleb|Imtaħleb]] u San Martin, waqt li f'Għawdex hemm il-[[Wied tal-Lunzjata]]. === Gżejjer żgħar, blat fil-baħar u skolli === Gżejjer żgħar li jiffurmaw parti mill-arċipelagu jinkludu lil Kemmunett (diżabitata), Filfla (riżerva naturali diżabitata), il-[[Ġebla tal-Ġeneral]] (diżabitata), il-[[Gżira Manoel]] (li hi magħquda mal-lokalità tal-[[Gżira (lokalità)|Gżira]] permezz ta' pont żgħir), u l-Gżejjer ta' San Pawl (diżabitati). Il-gżejjer Maltin huma dawn is-segwenti: {| class="multicol" style="width:100%;" | width="33%" align="left" valign="top" | * Delmarva * Filfla * Ġebel Fessej * Ġebel ta' Bejn il-Kmiemen * Ġebla ta' Sala * Ġebla taċ-Ċawla * Ġebla tal-Ġeneral * Ġebla tal-Għallis * Ġebla tal-Ħalfa * Gżejjer ta' San Paw<nowiki/>l/Selmunett | width="33%" align="left" valign="top" | * Gżira ta' Malta * Gżira Manoel * Għawdex * Kemmuna * Kemmunett * Mistra * Skoll tal-Barbaġanni * Ta' Fraben * Xrob l-Għaġin |} === Klima === {{artiklu prinċipali|Klima ta' Malta}} [[Stampa:Valletta-view-from-senglea.jpg|thumb|left|500px|Malta ġeneralment tgawdi minn klima Mediterranja]] Il-[[Klima ta' Malta|klima]] hi waħda Mediterranja, bi xtiewi moderati u umdużi, u bi sjuf sħan u xotti. M'hemm l-ebda staġun sħun fejn il-pjanti jorqdu, minkejja li l-iżvilupp tal-pjanti jista' jiġi osservat xi ftit f'xitwa b'kesħa li ma tkunx normali, u s-sħana u l-aridità tas-sajf jistgħu jwasslu biex il-veġetazzjoni tkun dgħajfa. L-inqas temperatura qatt irreġistrata kienet fid-19 ta' Frar 1895, fil-Belt Valletta, meta t-temperatura niżlet għal 1.2°C, waqt li l-ogħla waħda laħqet it-43.8°C f'Awwissu tal-1999.<ref>{{ċita web |url=http://www.maltaweather.com/archives/tmaxhigh.shtml |titlu=Highest Maximum Temperature (Celsius) |sit=MaltaWeather.com |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20150330062131/http://maltaweather.com/archives/tmaxhigh.shtml |arkivju-data=2015-03-30 |lingwa=en}}</ref> Kienu ftit l-okkażjonijiet fejn ġiet irreġistrata xi preċipitazzjoni ta' borra, u dawn kienu fi Frar 1895, f'Jannar 1905 u fil-31 ta' Jannar 1962. Il-bidla fil-klima wasslet biex id-differenza li hemm bejn l-ogħla u l-inqas temperaturi tiżdied, u dan ħafna drabi jwassal għal staġuni b'temp instabbli. Dawn l-aħħar snin kienu rreġistrati wkoll każi aktar frekwenti ta' borra u silġ li laqtu lill-gżejjer.<ref>{{ċita aħbar |kunjom1=Fenech |isem1=Ingrid |url=http://www.maltarightnow.com/Default.asp?module=news&at=It-Temp+fl-2008&t=a&aid=99809315&cid=19 |titlu=It-Temp fl-2008 |pubblikatur=MaltaRightNow.com |data=2009-01-01 |data-aċċess=2009-04-03 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120109231709/http://www.maltarightnow.com/Default.asp?module=news&at=It-Temp+fl-2008&t=a&aid=99809315&cid=19 |arkivju-data=2012-01-09 |lingwa=mt }}</ref> Il-provista tal-ilma toffri sfida għal Malta, peress li fiż-żmien sħun tas-sajf il-preċipitazzjoni tkun waħda minima filwaqt li dan ikun ukoll iż-żmien fejn l-ilma jkun użat l-iktar. Din il-problema tinħass ukoll matul ix-xitwa minħabba x-xita qawwija li tagħmel, li ħafna drabi tkompli nieżla fil-baħar minflok tippenetra fl-art. Malta tiddependi fuq ir-riżervi ta' taħt l-art tal-ilma ħelu (40 fil-mija), li jinġieb minn sistema ta' riżervi tal-ilma msejħin galleriji, bħal pereżempju, [[Ta' Kandja]], b'fond ta' madwar 97 metru. Aktar minn nofs l-ilma tax-xorb ta' Malta huwa prodott permezz tad-desalinazzjoni (60 fil-mija), li twassal għal aktar użu ta' kombustibbli fossili u għal aktar tniġġis.<ref>{{ċita aħbar|kunjom1=McGrath|isem1=Matt|data=2007-04-04|titlu=Briney future for vulnerable Malta|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/6525069.stm|lingwa=en|pubblikatur=BBC News}}</ref> {{Infobox Temp |l-ewwel_metrika=yes |linja_waħda=yes |post=&nbsp;Malta |Jan_Hi_°C = 15 |Fra_Hi_°C = 15 |Mar_Hi_°C = 16 |Apr_Hi_°C = 18 |Mej_Hi_°C = 22 |Ġun_Hi_°C = 26 |Lul_Hi_°C = 30 |Aww_Hi_°C = 30 |Set_Hi_°C = 27 |Ott_Hi_°C = 23 |Nov_Hi_°C = 19 |Diċ_Hi_°C = 16 |Year_Hi_°C = 21 |Jan_Lo_°C = 9 |Fra_Lo_°C = 9 |Mar_Lo_°C = 10 |Apr_Lo_°C = 12 |Mej_Lo_°C = 15 |Ġun_Lo_°C = 18 |Lul_Lo_°C = 21 |Aww_Lo_°C = 22 |Set_Lo_°C = 20 |Ott_Lo_°C = 17 |Nov_Lo_°C = 13 |Diċ_Lo_°C = 11 |Year_Lo_°C = 15 |Jan_MEDJA_°C = 12 |Fra_MEDJA_°C = 12 |Mar_MEDJA_°C = 13 |Apr_MEDJA_°C = 15 |Mej_MEDJA_°C = 18 |Ġun_MEDJA_°C = 22 |Lul_MEDJA_°C = 26 |Aww_MEDJA_°C = 26 |Set_MEDJA_°C = 24 |Ott_MEDJA_°C = 21 |Nov_MEDJA_°C = 16 |Diċ_MEDJA_°C = 13 |Year_MEDJA_°C = 18 |Jan_Preċip_ċm = 8 |Fra_Preċip_ċm = 5 |Mar_Preċip_ċm = 4 |Apr_Preċip_ċm = 2 |Mej_Preċip_ċm = 1 |Ġun_Preċip_ċm = 0 |Lul_Preċip_ċm = 0 |Aww_Preċip_ċm = 0 |Set_Preċip_ċm = 3 |Ott_Preċip_ċm = 7 |Nov_Preċip_ċm = 9 |Diċ_Preċip_ċm = 10 |Year_Preċip_ċm = 53 |sors1 = Weatherbase<ref>{{Ċita web|url=http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?s=79561&refer=&units=metric|titlu=Valletta, Malta Travel Weather Averages (Weatherbase)|sit=Weatherbase|data-aċċess=2024-08-25|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20160403141404/http://www.weatherbase.com/weather/weatherall.php3?refer=&s=79561&units=metric|arkivju-data=2016-04-03|url-status=dead}}</ref> |aċċess = }} == Ekonomija == {{artiklu prinċipali|Ekonomija ta' Malta}} [[Stampa:Malta - Valletta - Triq il-Papa Piju V - Central Bank of Malta 03 ies.jpg|nofs|daqsminuri|[[Bank Ċentrali ta' Malta|Bank Ċentrali ta’ Malta]], [[Triq il-Papa Piju V]] fil-[[Belt Valletta]].]] L-ekonomija ta' Malta hi bbażata fuq diversi setturi, kemm dawk tal-manifattura kif ukoll tas-servizzi. L-uniċi riżorsi naturali u tanġibbli huma l-blat tal-Franka u tal-Qawwi/taż-Żonqor, u l-baħar ta' madwar il-gżejjer. Minn tal-ewwel jitqatta' l-ġebel tal-franka għall-bini kif ukoll jittieħed żrar u trab mill-ġebla ta' qawwi l-aktar biex titħallat mas-siment<ref>{{Ċita web|url=https://ekonomija.gov.mt/|titlu=Home|sit=ekonomija|lingwa=mt|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. L-ekonomija tiddependi ħafna fuq il-kummerċ u l-investiment barrani, l-aktar fil-manifattura ta' bosta prodotti. Hawn ħames żoni industrijali fejn jiġu prodotti tant kwalitajiet ta' oġġetti bħal, għodda ta' inġinerija speċjalizzata, u komponenti tagħhom, oġġetti tal-plastik, kimika, oġġetti elettroniċi jew komponenti tagħhom, tessuti, ikel, xorb u tant affarijiet oħra. Dawn kollha jaħdmu f'suq liberu. L-aktar setturi importanti tal-ekonomija ta' Malta fl-2018 kienet il-manifattura u l-esportazzjoni tal-prodotti tagħhom, it-turiżmu, il-qasam finanzjarju, l-avjazzjoni, il-Port frank u s-servizzi tal-ikel. Il-kummerċ fl-UE jammonta għal 57% tal-esportazzjonijiet ta' Malta (il-[[Ġermanja]] 16%, l-[[Italja]] 12% u [[Franza]] 11%), filwaqt li barra mill-UE 6% jmorru kemm f'[[Singapor|Singapore]] kif ukoll fil-[[Ġappun]].<ref name="EU"/> F'termini ta' importazzjonijiet, 72% jiġu minn Stati Membri tal-UE (l-[[Italja]] 25% u l-[[Ġermanja]] 8%), filwaqt li barra mill-UE 4% jiġu miċ-[[Ċina]] u 3% mill-[[Indja]].<ref name="EU"/> === Storja tal-ekonomija === Qabel l-1800, Malta kellha vera ftit industriji, apparti dik tal-[[qoton]], it-[[tabakk]], u tat-tarzna. L-Ingliżi bdew jibnu it-tarzna u bosta baċiri mill-1848 'l hinn. Fi żmien il-gwerer fil-Mediterran li l-Ingliżi kienu involuti fihom, l-ekonomija ta' Malta kienet tmur tajjeb. Eżempju ta' dan kienet il-Gwerra tal-Krimea (1854 - 1856). Fl-1869, mal-ftuħ tal-Kanal tas-Swejz kien hemm żieda massiva fil-vapuri li kienu jidħlu Malta. L-ekonomija tal-Mediterran ġiet ideskritta bħala "Awtostrada" tan-negozju tad-dinja, u numru ta' vapuri kienu jidħlu Malta għal [[faħam]] u proviżjon ieħor qabel ikomplu bil-vjaġġi tagħhom lejn l-Eġittu u [[Oċean Indjan|l-Oċean Indjan]]. Bejn l-1871 u l-1881, 8,000 ħaddiem sabu xogħol fit-tarzni. In-negozjanti kienu ngħaqdu bħala assoċjazzjoni u fl-1856 inbniet ''La Borsa'' (''The Exchange'') fi triq ir-Repubblika (dak iż-żmien imsejħa Strada Rjali). Fil-Borsa kien hemm żewġ banek. '''<big>Bankarja u finanzi</big>''' [[Stampa:Portomaso Business Tower (25689178531).jpg|xellug|daqsminuri|[[Portomaso|Portomaso Business Tower]], it-tieni l-ogħla bini f’Malta]] L-akbar żewġ banek kummerċjali huma l-[[Bank of Valetta|Bank of Valletta]] u l-[[HSBC Bank Malta]]. Banek diġitali bħal Revolut żdiedu wkoll fil-popolarità. Il-[[Bank Ċentrali ta' Malta]] għandu żewġ oqsma ewlenin ta' responsabbiltà: il-formulazzjoni u l-implimentazzjoni tal-politika monetarja u l-promozzjoni ta' sistema finanzjarja soda u effiċjenti. Il-[[Gvern ta' Malta|gvern Malti]] daħal fl-ERM II fl-4 ta’ Mejju 2005, u adotta l-ewro bħala l-munita tal-pajjiż fl-1 ta’ Jannar 2008. '''<big>Turiżmu</big>''' [[Stampa:Malta - Ghajnsielem - Comino + Large Blue Lagoon Rock + Small Blue Lagoon Rock + Cominotto + Blue Lagoon 02 ies.jpg|nofs|daqsminuri|[[Blue Lagoon]] ([[Kemmuna]])]] Malta hija destinazzjoni turistika popolari, b’1.6 miljun turist fis-sena, tliet darbiet aktar turisti jżuru milli hemm residenti. L-infrastruttura tat-turiżmu żdiedet b'mod drammatiku matul is-snin u għadd ta' lukandi huma preżenti fil-gżira, għalkemm l-iżvilupp żejjed u l-qerda tad-djar tradizzjonali huma ta' tħassib dejjem jikber. Fl-2019, Malta kellha sena rekord fit-turiżmu, fejn irreġistrat aktar minn 2.1 miljun turist f’sena waħda<ref>{{Ċita web|url=https://turizmu.gov.mt/|titlu=Home|sit=turiżmu|lingwa=mt|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. F’dawn l-aħħar snin, Malta rreklamat ruħha bħala destinazzjoni tat-turiżmu mediku, u numru ta’ fornituri tat-turiżmu tas-saħħa qed jiżviluppaw l-industrija. Madankollu, l-ebda sptar Malti ma għadda minn akkreditazzjoni indipendenti tal-kura tas-saħħa internazzjonali. Malta hija popolari mat-turisti mediċi Brittaniċi, u tindika lill-isptarijiet Maltin lejn li jfittxu akkreditazzjoni minn sorsi tar-[[Renju Unit]], bħall-Iskema ta' Akkreditazzjoni Trent. [[Stampa:Mercury Tower seen from a drone.jpg|nofs|daqsminuri|[[Torri tal-Merkurju]] ([[San Ġiljan (lokalità)|San Ġiljan)]]]] It-turiżmu f’Malta jikkontribwixxi madwar 11.6 fil-mija tal-prodott gross domestiku tal-pajjiż<ref>{{Ċita web|url=https://tvmnews.mt/en/news/malta-presents-proposals-for-the-recovery-of-tourism-sector-from-pandemic-effects/|titlu=Malta presents proposals for the recovery of tourism sector from pandemic effects|kunjom=Galea|isem=Rachel|data=2020-04-27|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. '''<big>Xjenza u teknoloġija</big>''' Malta ffirmat ftehim ta’ kooperazzjoni mal-Aġenzija Spazjali Ewropea (ESA) għal kooperazzjoni aktar intensiva fi proġetti tal-ESA<ref>{{Ċita web|url=https://www.esa.int/About_Us/Corporate_news/Member_States_Cooperating_States|titlu=Member States & Cooperating States|sit=www.esa.int|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. Il-Kunsill Malti għax-Xjenza u t-Teknoloġija (MCST) huwa l-korp ċivili responsabbli għall-iżvilupp tax-xjenza u t-teknoloġija fuq livell edukattiv u soċjali. Il-biċċa l-kbira tal-istudenti tax-xjenza f'Malta jiggradwaw mill-Università ta' Malta u huma rappreżentati minn S-Cubed (Science Student's Society), UESA (University Engineering Students Association) u ICTSA (University of Malta ICT Students' Association). Malta kienet ikklassifikata fid-29 post fl-Indiċi tal-Innovazzjoni Globali fl-2024<ref>{{Ċita ktieb|titlu=Global Innovation Index 2024|url=https://www.wipo.int/web-publications/global-innovation-index-2024/en/|lingwa=en}}</ref>. == Demografija == {{artiklu prinċipali|Demografija ta' Malta}} Il-popolazzjoni tal-gzejjer Maltin hi ta' madwar 500,000 ruħ. Hu mifhum li f'kull kilometru kwadru jgħixu madwar 1,400 ruħ. Malta tista' titqies bħala wieħed mill-iktar pajjiżi b'densità tal-popolazzjoni fid-dinja. '''<big>Lingwi</big>''' [[Stampa:Il-Kantilena.png|nofs|daqsminuri|[[Il Cantilena|Il-Kantilena]] ta' [[Pietru Caxaro]], l-eqdem test bil-[[Maltin|Malti]], seklu 15.]] Il-Malti huwa wieħed miż-żewġ lingwi kostituzzjonali ta' Malta u huwa meqjus bħala l-lingwa nazzjonali. It-tieni lingwa uffiċjali hija l-Ingliż u għalhekk il-liġijiet jiġu promulgati kemm bil-Malti kif ukoll bl-Ingliż. Madankollu, l-artikolu 74 tal-Kostituzzjoni jgħid li "jekk ikun hemm xi kunflitt bejn it-testi Malti u Ingliż ta' xi liġi, it-test Malti għandu jipprevali."<ref>{{Ċita web|url=http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8566|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|titlu=Archive copy|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20181001103554/http://justiceservices.gov.mt/DownloadDocument.aspx?app=lom&itemid=8566|arkivju-data=2018-10-01|url-status=bot: unknown}}</ref> Fl-2022, l-Uffiċċju Nazzjonali tal-Istatistika ta’ Malta jgħid li 90 fil-mija tal-popolazzjoni Maltija għandha mill-inqas għarfien bażiku tal-Malti, 96 fil-mija tal-Ingliż, 62 fil-mija tat-Taljan, u 20 fil-mija tal-Franċiż. Dan l-għarfien mifrux tat-tieni lingwa jagħmel lil Malta wieħed mill-aktar pajjiżi multilingwi fl-[[Unjoni Ewropea]]. Studju li ġabar l-opinjoni pubblika dwar liema lingwa kienet “preferuta” skopra li 86 fil-mija tal-popolazzjoni ppreferew il-Malti, 12 fil-mija l-Ingliż, u 2 fil-mija t-Taljan. Stazzjonijiet tat-televiżjoni Taljani minn xandara bbażati fl-Italja, bħal Mediaset u RAI, jaslu Malta u jibqgħu popolari<ref>{{Ċita web|url=http://www6.gencat.cat/llengcat/noves/hm04primavera-estiu/a_badia2_3.htm|titlu=NOVES SL. SPRING-SUMMER 2004. A VIEW OF THE LINGUISTIC SITUATION IN MALTA (2)|data=2012-03-12|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20120312145908/http://www6.gencat.cat/llengcat/noves/hm04primavera-estiu/a_badia2_3.htm|arkivju-data=2012-03-12|url-status=bot: unknown}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_237.en.pdf|titlu=|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20070128095746/http://ec.europa.eu/public_opinion/archives/ebs/ebs_237.en.pdf|arkivju-data=2007-01-28|url-status=bot: unknown}}</ref>. Il-[[Lingwa tas-Sinjali Maltija]] tintuża minn firmaturi f'Malta<ref>{{Ċita web|url=https://mlrs.research.um.edu.mt/resources/lsm|titlu=Dizzjunarju tal-Lingwa tas-Sinjali Maltija|sit=mlrs.research.um.edu.mt|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20241226161346/https://mlrs.research.um.edu.mt/resources/lsm|arkivju-data=2024-12-26|url-status=dead}}</ref>. '''<big>Reliġjon</big>''' [[Stampa:Statue of Saint Publius.jpg|nofs|daqsminuri|Statwa ta’ [[San Publju]]]] Ir-reliġjon predominanti f’Malta hija l-Kattoliċiżmu Ruman. It-tieni artiklu tal-Kostituzzjoni ta’ Malta jistabbilixxi l-Kattoliċiżmu Ruman bħala r-reliġjon tal-istat u huwa rifless ukoll f’diversi elementi tal-kultura Maltija, għalkemm hemm dispożizzjonijiet sodi għal-libertà tar-reliġjon. Hemm aktar minn 360 knisja f’[[Malta (gżira)|Malta]], [[Għawdex]], u [[Kemmuna]], jew knisja waħda għal kull 1,000 resident. Il-knisja parrokkjali hija l-punt fokali arkitettoniku u ġeografiku ta' kull belt u raħal Malti<ref>{{Ċita web|url=https://knisja.mt/|titlu=Home|sit=Arċidjoċesi ta' Malta|lingwa=mt-MT|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. Malta hija Sede Appostolika; l-Atti tal-Appostli (Atti 28) jirrakkonta kif [[San Pawl]] nawfraġ fil-gżira ta’ “Melite”, li ħafna studjużi Bibliċi jidentifikawha ma’ Malta, episodju datat madwar is-sena 60 AD. Jingħad li l-ewwel qaddis Malti, [[San Publju]]. saru l-ewwel isqof ta’ Malta. Aktar evidenza ta’ prattiċi u twemmin Insara matul il-perjodu tal-persekuzzjoni Rumana tidher f’katakombi li jinsabu taħt diversi siti madwar Malta, fosthom il-[[Katakombi ta’ San Pawl]]. Hemm ukoll numru ta’ knejjes tal-grotta, fosthom il-[[Santwarju tal-Madonna tal-Mellieħa|grotta tal-Mellieħa]], li hija [[Santwarju tat-Twelid tal-Madonna]] fejn, skont il-leġġenda, [[San Luqa]] pinġa ritratt tal-[[Santa Marija|Verġni Marija]]. Ilu post ta’ pellegrinaġġ mill-perjodu medjevali<ref>{{Ċita web|url=https://www.quddies.com.mt/churches/182/Madonna-tal-Mellieha/Mellieha|titlu=Madonna tal-Mellieha - Sanctuary - Mellieha, Malta|sit=www.quddies.com.mt|data-aċċess=2024-12-26}}</ref>. Għal sekli sħaħ, [[Knisja f’Malta|il-Knisja f’Malta]] kienet subordinata għad-[[Djoċesi ta’ Palermo]], ħlief meta kienet taħt Karlu ta’ Anjou, li ħatar isqfijiet għal Malta, kif għamlu – f’okkażjonijiet rari – l-Ispanjoli u wara, il-Kavallieri. Mill-1808 l-isqfijiet kollha ta’ Malta kienu Maltin. Il-qaddisin patruni ta’ Malta huma [[San Pawl]], [[San Publju]], u [[Sant’Agata]]. Għalkemm mhux patrun, [[San Ġorġ Preca]] huwa meqjum ħafna bħala t-tieni qaddis Malti kanonizzat wara [[San Publju]]. F’Malta hemm preżenti diversi ordnijiet reliġjużi [[Kattoliċi Rumani]] fosthom il-Ġiżwiti, Franġiskani, Dumnikani, Karmelitani u Little Sisters of the Poor. [[Stampa:The Beheading of Saint John-Caravaggio (1608).jpg|nofs|daqsminuri|''Il-Qtugħ tar-ras ta’ San Ġwann'', ta’ [[Caravaggio]]. Żejt fuq tila, 361 cm × 520 cm (142.13 in × 204.72 in). Oratorju tal-[[Konkatidral ta' San Ġwann|Kon-Katidral]].]] F’Malta teżisti minoranza konsiderevoli ta’ Kristjani Ortodossi tal-Lvant, li minnhom hemm 16,457, skont iċ-ċensiment tal-2021; għalkemm in-numru jista 'jinkludi wkoll Kristjani Ortodossi Orjentali, li mhumiex f'komunjoni ma' tal-ewwel. Hemm numru żgħir ta’ parroċċi li jappartjenu għal kull Knisja awtoċefali, tipikament waħda għal kull waħda. Hemm parroċċi Ortodossi [[Greċja|Griegi]], [[Russja|Russi]], [[Serbja|Serbi]], [[Rumanija|Rumeni]], u [[Bulgarija|Bulgari]] li jinsabu madwar Malta<ref>{{Ċita web|url=https://www.exarmalta.com/|titlu=Holy Patriarchal Exarchate of Malta -|sit=Holy Patriarchal Exarchate of Malta|lingwa=en-GB|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20260105031816/https://www.exarmalta.com/|arkivju-data=2026-01-05|url-status=dead}}</ref>. Ħafna mill-kongreganti tal-knejjes Protestanti lokali mhumiex Maltin; il-kongregazzjonijiet tagħhom prinċipalment jiġbdu minn vacationers u irtirati Brittaniċi li jgħixu fil-pajjiż. Hemm ukoll knisja Avventista tas-Seba’ Jum f’[[Birkirkara]], u kongregazzjoni tal-Knisja Appostolika Ġdida mwaqqfa fl-1983 fi [[Gwardamanġa]]. Hemm madwar 600 Xhud taʼ Ġeħova. Il-Mormoniżmu huwa rappreżentat ukoll b’241 membru f’kongregazzjoni waħda fil-[[Mosta]]<ref>{{Ċita web|url=https://newsroom.churchofjesuschrist.org/facts-and-statistics/country/malta|titlu=Statistics and Church Facts {{!}} Total Church Membership|sit=newsroom.churchofjesuschrist.org|lingwa=en|data-aċċess=2024-12-26}}</ref><ref>{{Ċita web|url=http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html|titlu=MaltaToday|data=2015-10-16|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151016010540/http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html|arkivju-data=2015-10-16|url-status=bot: unknown}}</ref>. Il-popolazzjoni Lhudija ta’ Malta laħqet il-quċċata tagħha fil-Medju Evu taħt il-ħakma Normanna. Fl-1479, Malta u Sqallija ġew taħt il-ħakma Aragonese u d-Digriet tal-Alhambra tal-1492 ġiegħel lill-Lhud kollha jitilqu mill-pajjiż. Illum, hemm żewġ kongregazzjonijiet Lhud. Fl-2019 il-komunità Lhudija f'Malta ġabret madwar 150 persuna, ftit aktar mill-120 (li minnhom 80 kienu attivi) stmati fl-2003, u l-aktar anzjani. Ħafna fost il-ġenerazzjonijiet ġodda ddeċidew li joqgħodu barra, inkluż fl-Ingilterra u l-Iżrael. Il-biċċa l-kbira tal-Lhud Maltin kontemporanji huma Sefardi, madankollu, jintuża ktieb tat-talb Ashkenazi. Fl-2013 twaqqaf iċ-Ċentru Lhudi Chabad f’Malta<ref>{{Ċita web|url=http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html|titlu=MaltaToday|data=2015-10-16|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20151016010540/http://archive.maltatoday.com.mt/2009/04/08/t5.html|arkivju-data=2015-10-16|url-status=bot: unknown}}</ref>. [[Stampa:Malta - Paola - Triq Kordin - Mosque 01 ies.jpg|nofs|daqsminuri|Ċentru Iżlamiku ta’ Malta]] Hemm moskea [[Iżlam|Musulmana]] waħda mibnija apposta, il-[[Moskea Mariam Al-Batool]], għalkemm hemm ukoll ftit moskej improvizzati li jinsabu fi djar Musulmani mifruxa madwar il-gżira. Mit-3,000 Musulmani stmati f’Malta, madwar 2,250 huma barranin, madwar 600 huma ċittadini naturalizzati, u madwar 150 huma Maltin imwielda fil-pajjiż. Il-Buddiżmu Zen u l-Fidi Baháʼí jippretendu madwar 40 membru. Fi stħarriġ li sar mill-Malta Today, il-maġġoranza assoluta tal-popolazzjoni Maltija taderixxi mal-Kristjaneżmu (95.2%) bil-Kattoliċiżmu Ruman bħala d-denominazzjoni ewlenija (93.9%); 4.5% tal-popolazzjoni ddikjaraw lilhom infushom jew atei jew agnostiċi, waħda mill-inqas ċifri fl-Ewropa. Skont stħarriġ tal-Ewrobarometru tal-2019, 83% tal-popolazzjoni identifikata bħala [[Kattolika Rumana]]. In-numru ta’ atei rdoppja mill-2014 għall-2018. Persuni mhux reliġjużi għandhom riskju akbar li jsofru minn diskriminazzjoni. Fl-edizzjoni tal-2015 tar-Rapport annwali dwar il-Libertà tal-Ħsieb mill-Unjoni Internazzjonali Umanista u Etika, Malta kienet fil-kategorija ta’ “diskriminazzjoni severa”. Fl-2016, wara t-tneħħija tal-liġi dwar id-dagħa, Malta ġiet mibdula għall-kategorija ta’ “diskriminazzjoni sistematika” (l-istess bħall-biċċa l-kbira tal-pajjiżi tal-UE)<ref>{{Ċita web|url=http://www.timesofmalta.com/articles/view/20161209/local/malta-still-discriminating-against-the-non-religious-report.633311|titlu=Malta still discriminating against the non-religious - report - timesofmalta.com|data=2016-12-10|sit=web.archive.org|data-aċċess=2024-12-26|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20161210140814/http://www.timesofmalta.com/articles/view/20161209/local/malta-still-discriminating-against-the-non-religious-report.633311|arkivju-data=2016-12-10|url-status=bot: unknown}}</ref>. == Malta fl-UE == Malta daħlet fl-Unjoni Ewropea (UE) fl-2004 fejn għandha sitt membri jirrapreżentawha. <ref name="EU"/> Fil-[[Kunsill tal-UE]], il-ministri tal-pajjiżi membri jiltaqgħu b'mod regolari biex jadottaw il-liġijiet tal-UE u jikkoordinaw il-politika ta' bejniethom. Il-laqgħat tal-Kunsill jattendu għalihom regolarment rappreżentanti mill-gvern ta' Malta, skont il-qasam ta' politika li jkun qed jiġi indirizzat.<ref name="EU"/> Il-Kunsill tal-UE m'għandux persuna waħda permanenti bħala President (bħal pereżempju l-Kummissjoni jew il-Parlament). Minflok, ix-xogħol jitmexxa mill-pajjiż li jkollu l-Presidenza tal-Kunsill, li jinbidel kull sitt xhur.<ref name="EU"/> Matul dawn is-sitt xhur, il-ministri mill-gvern ta' dak il-pajjiż jippresiedu u jgħinu jiddeterminaw l-aġenda tal-laqgħat tal-Kunsill f'kull qasam ta' politika, u jiffaċilitaw id-djalogu ma' istituzzjonijiet oħra tal-UE. Dati tal-Presidenza Maltija: Jan-Ġun 2017<ref name="EU"/> Il-Kummissarju nominat minn Malta għall-[[Kummissjoni Ewropea]] hi [[Helena Dalli]], li hi responsabbli għall-Ugwaljanza.<ref name="EU">{{ċita web|url=https://europa.eu/european-union/about-eu/countries/member-countries/malta_mt|titlu=Malta|sit=europa.eu|lingwa=mt}}</ref> Il-Kummissjoni hija rrappreżentata f'kull pajjiż tal-UE minn uffiċċju lokali, imsejjaħ "rappreżentanza".<ref name="EU"/> Malta għandha ħames rappreżentanti fil-[[Kumitat Ekonomiku u Soċjali Ewropew]]. Dan il-korp konsultattiv – li jirrappreżenta lil dawk li jħaddmu, il-ħaddiema u gruppi oħra ta' interess – huwa kkonsultat dwar il-liġijiet proposti, biex ikun hemm idea aħjar tal-bidliet possibbli tas-sitwazzjonijiet soċjali u tax-xogħol fil-pajjiżi membri.<ref name="EU"/> Malta għandha rappreżentant wieħed fil-[[Kumitat Ewropew tar-Reġjuni]], l-assemblea tal-UE tar-rappreżentanti reġjonali u lokali. Dan il-korp konsultattiv jiġi kkonsultat dwar il-liġijiet proposti, biex jiżgura li dawn il-liġijiet iqisu l-perspettiva minn kull reġjun tal-UE.<ref name="EU"/> Malta tikkomunika wkoll mal-istituzzjonijiet tal-UE permezz tar-rappreżentanza permanenti tagħha fi [[Brussell]]. L-"ambaxxata għall-UE" ta' Malta, il-kompitu ewlieni tagħha hu li tiżgura li l-interessi u l-politiki tal-pajjiż huma segwiti b'mod effettiv kemm jista' jkun fl-UE.<ref name="EU"/> L-ammont li jħallas kull pajjiż tal-UE fil-baġit tal-UE huwa kkalkulat b'mod ġust, skont il-mezzi. Aktar ma tkun b'saħħitha l-ekonomija tal-pajjiż, akbar hi l-kontribuzzjoni finanzjarja. L-għan tal-baġit tal-UE mhuwiex li jipprova jqassam mill-ġdid il-ġid, iżda pjuttost li jiffoka fuq il-ħtiġijiet tal-Ewropej b'mod ġenerali. <ref name="EU"/> Ċifri tal-2018 għal Malta: <ref name="EU"/> * Nefqa totali tal-UE f'Malta – € 0.156 biljun (ekwivalenti għal 1.38% tal-ekonomija ta' Malta) * Kontribuzzjoni totali għall-baġit tal-UE – € 0.102 biljun (ekwivalenti għal 0.91% tal-ekonomija ta' Malta) Il-flus imħallsa fil-baġit tal-UE minn Malta jgħinu biex jiġu ffinanzjati programmi u proġetti fil-pajjiżi kollha tal-UE – bħall-bini ta' toroq, is-sussidjar ta' riċerkaturi u l-ħarsien tal-ambjent.<ref name="EU"/> == Ara wkoll == * [[Irħula ta' Malta]] * [[Parroċċi ta' Malta]] * [[Lista tal-għasafar ta' Malta]] * [[Flora ta' Malta]] * [[Fortifikazzjonijet ta' Żmien l-Ingliżi f'Malta]] * [[Fortifikazzjonijiet ta' Żmien il-Kavallieri f'Malta]] * [[Muniti tal-ewro ta' Malta]] * [[Nies prominenti Maltin]] * [[Kolonja ta' Malta]] * [[Stat ta' Malta]] == Referenzi == {{referenzi|2}} == Ħoloq Esterni == === Gvern === {{Commonscat}} * [http://www.gov.mt/ Sit uffiċjali tal-gvern Malti] * [https://web.archive.org/web/20130926165007/https://www.cia.gov/library/publications/world-leaders-1/world-leaders-m/malta.html Kap tal-Istat u l-Membri tal-Kabinett] * [http://www.afm.gov.mt/ Sit uffiċjali tal-Forzi Armati ta' Malta] * [http://www.mepa.org.mt/ L-Awtorità tal-Ambjent u l-Ippjanar] * [https://web.archive.org/web/20091026055425/http://victorcauchi.fortunecity.com/EuCmp/lex/lexindex.htm Liġijiet ta' Malta] – Taqsira ta' liġijiet prinċipali u glossarju ta' xi termini ;Aħbarijiet * [http://www.timesofmalta.com/ The Times of Malta] * [https://web.archive.org/web/20121110123848/http://www.maltatoday.com.mt/en/home Malta Today] * [http://www.independent.com.mt/ The Malta Independent] * [http://www.inewsmalta.com/ iNewsMalta] * [https://web.archive.org/web/20140103172519/http://www.maltastar.com/ MaltaStar] * [http://www.newsbook.com.mt/ Newsbook] * [http://www.maltarightnow.com/ MaltaRightNow] ;Vjaġġar * [http://www.visitmalta.com/ Sit uffiċjali tal-Awtorità tat-Turiżmu] * [[wikivoyage:Malta|Gwida għall-ivjaġġar għal Malta]] fuq Wikivjaġġar * (en) [https://web.archive.org/web/20090909013026/http://malta.world-travel.com.mt/ Malta Travel Guide] patronized by Malta Tourism Authority ;Oħrajn * [https://web.archive.org/web/20151016010540/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/mt.html Malta] fuq il-[[CIA World Factbook|Ktieb tal-Fatti tad-Dinja]] {{Repubblika ta' Malta}} {{Pajjiżi tal-Unjoni Ewropea}} {{Ewropa}} {{Pajjiżi tal-Commonwealth}} {{Awtorità}} [[Kategorija:Stati membri tal-Unjoni Ewropea]] [[Kategorija:Pajjiżi gżejjer]] [[Kategorija:Repubbliki]] [[Kategorija:Gżejjer Mediterranji]] [[Kategorija:Commonwealth tan-Nazzjonijiet]] [[Kategorija:Malta]] [[Kategorija:Pajjiżi stabbiliti fl-1974]] 5709rjnc1d5u5o0u3wwmbzexnng0of3 0 2109 333895 331925 2026-11-10T00:23:59Z Med.tv (Susannah Camilleri) Cornerline Triq Dun Karm, Birkirkara BKR 9039, Malta 29237 /* Mwielda fil-Lokalita' */ 333895 wikitext text/x-wiki {{Infobox city|name=Birkirkara}} '''Birkirkara''' hija belt fiċ-ċentru ta' [[Malta]]. Hija waħda mill-aktar ibliet popolati fuq il-gżira, bit-29,482 abitant fl-2024.<ref>{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|titlu=World Population Day: 11 July 2025|kunjom=Migliore|isem=Sharon|data=2025-07-10|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-18|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250803152942/https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|arkivju-data=2025-08-03|url-status=dead}}</ref> Il-belt tikkonsisti f'ħames parroċċi awtonomi: Santa Elena, San Ġużepp Ħaddiem<ref>{{Ċita web|url=https://church.mt/parishes/birkirkara-st-joseph-the-worker/|titlu=Birkirkara (St Joseph the Worker)|aċċess=2020-12-12|lingwa=en-US|data-aċċess=2020-08-01|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201029154659/https://church.mt/parishes/birkirkara-st-joseph-the-worker/|arkivju-data=2020-10-29|url-status=dead}}</ref>, il-Madonna tal-Karmnu<ref>{{Ċita web|url=https://www.catholicdirectory.com/birkirkara/church/our-lady-of-mount-carmel|titlu=Our Lady of Mount Carmel on The Catholic Directory|aċċess=2020-12-12|opra=The Catholic Directory|lingwa=en}}</ref>, Santa Marija <ref>{{Ċita web|url=https://www.catholicdirectory.com/birkirkara/church/st-mary|titlu=St. Mary on The Catholic Directory|aċċess=2020-12-12|opra=The Catholic Directory|lingwa=en|data-aċċess=2020-08-01|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200725085452/https://www.catholicdirectory.com/birkirkara/church/st-mary|arkivju-data=2020-07-25|url-status=dead}}</ref> u San Ġorġ Preca (Swatar)<ref>{{Ċita web|url=https://www.quddies.com.mt/churches/353/San-Gorg-Preca/Swatar|titlu=San Gorg Preca - Parish Church - Swatar, Malta|aċċess=2020-12-12|opra=www.quddies.com.mt}}</ref>. Il-Mottu tal-belt huwa "''[[In hoc signo vinces]]''" ("B'dan is-sinjal inti tirbaħ") għall-viżjoni tas-salib li kellu l-Imperatur Kostantinu bin Santa Elena, li wasslet għall-konverżjoni tiegħu għall-fidi Nisranija, u l-arma għandha salib aħmar sempliċi, b'kuruna fuqha. == Etimoloġija == ''Birkirkara'' tfisser “ilma kiesaħ” jew “ilma mexxej"<ref>https://books.google.com.mt/books?id=krRTAAAAcAAJ&pg=PA90&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> L-isem jirreferi ghal post ta' wied fil-belt.<ref>https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/53136/1/ISIMHA%20...%20NIESHA%20...%20GRAJJIETHA.pdf</ref> Oriġinarjament, l-isem kien miktub bħala ''Birchircara'', b'influwenza mill-ortografija Taljana li tradizzjonalment ma tużax l-ittra “K”. Ta’ spiss jitqassar bħala B’kara/Kara. == Ġeografija == Birkirkara tinsab f’wied. Minhabba din il-pozizzjoni, hija maghrufa għall-għargħar fi ġranet b’maltempati kbar billi l-ilma li jaqa fin-[[Naxxar|Naxxar,]] [[Ħ'Attard]] u [[Ħal Balzan|Ħal-Balzan]] jispicca jghaddi minnha.<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-01 |titlu=Archive copy |url=http://www.malta.com/en/about-malta/city-village/birkirkara |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200216115423/http://www.malta.com/en/about-malta/city-village/birkirkara |arkivju-data=2020-02-16 |url-status=dead }}</ref> Ġew proposti diversi proġetti biex jghinu f'dan ir-rigward.<ref>https://www.independent.com.mt/articles/2005-06-25/news/possible-solution-for-birkirkara-flooding-problems-in-the-pipeline-77188/</ref> == Klima == Birkirkara ghandha klima Mediterranja Csa taħt il-klassifikazzjoni tal-[[Klima Koppen]]<ref>https://www.britannica.com/science/Koppen-climate-classification</ref> Birkirkara tgawdi xtiewi ħfief bi ftit xita u sjuf sħan xotti. It-temperatura tal-belt tvarja minn 10 sa 31 °C (50.5 sa 87.3 °F) matul is-sena<ref>https://weatherspark.com/y/76321/Average-Weather-in-Birkirkara-Malta-Year-Round</ref> ==Storja== Birkirkara hija waħda mill-eqdem bliet f’Malta b’referenza rrekordjata fl-1402 fil-kitba ta' [[Luttrell, Anthony T]], ''Cappella of Birkarkam'' <ref>https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/38417</ref> Hija ssemmiet fir-Rapport Ekkleżjastiku tal-1436 li jsemmi l-parroċċi f’Malta u Għawdex li kienu jeżistu dak iż-żmien, li minnhom Birkirkara ħareġ bħala l-akbar parroċċa<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-01 |titlu=Archive copy |url=http://archives.maltadiocese.org/Portals/0/Issue%205%20-%20Jun%202014.pdf |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200725093752/http://archives.maltadiocese.org/Portals/0/Issue%205%20-%20Jun%202014.pdf |arkivju-data=2020-07-25 |url-status=dead }}</ref>. Matul is-snin żviluppaw diversi parroċċi u subborgi minn Birkirkara, fosthom [[Tas-Sliema|Sliema]], [[San Ġiljan (lokalità)|San Ġiljan]], [[Imsida]], il-[[Ħamrun]] fis-seklu 19 u [[Santa Venera]] fil-bidu tas-seklu 20. Fis-snin aktar reċenti, [[San Ġwann (Malta)|San Ġwann]] (1965) u [[Tal-Ibraġ]] li hareg minn Birkirkara biex jifforma parti mill-lokalità tas-Swieqi fl-1993. Tul is-snin Birkirkara kibret f’ċentru kummerċjali importanti kif ukoll f’żona residenzjali b’densità għolja ta’ popolazzjoni. == Knejjes == Il-Parroċċa ta' Birkirkara kienet ilha mill-1360 bil-kappella ta' Santa Elena fil-limiti tal-Għargħar. Fl-1436, l-Isqof Mons. Dusina rrikonoxxiha bħala waħda mill-għaxar Parroċċi ta' Malta. Fil-5 ta' Diċembru 1630, [[Papa Urbanu VIII]] waqqaf il-Kolleġjata Elenjana permezz ta' Bolla Papali bl-isem "Sacri Apostolatus Ministerio". Dan kien fi żmien il-Kappillan [[Dun Filippu Borgia]] (1567-1649). === Il-Knisja ta' Santa Elena === Il-Knisja ta' Santa Elena nbniet f'post l-aktar ċentrali ta' Birkirkara u akbar fid-daqs minn ta' qabilha, u hi r-raba' knisja parrokkjali. Din bdiet tinbena fl-1727, l-Isqof Gaspare Gori Mancini qiegħed l-ewwel ġebla tal-Knisja. Taħt l-ewwel ġebla tqiegħdu midalja ta' Santa Elena kif ukoll l-ismijiet tal-Papa u l-Isqof ta' dak iż-żmien. Fl-20 ta' Ottubru 1782, l-Isqof [[Vincenzo Labini]] ikkonsagra l-Knisja taħt it-titlu tal-Imperatriċi Santa Elena. Fit-18 ta' Jannar 1950, [[Papa Piju XII]] għolla l-Knisja għall-unur ta' Bażilka Minuri bl-unuri kollha. === Knisja l-Qadima === Il-knisja ta’ Santa Marija, magħrufa bħala l-Knisja l-Qadima ta’ Birkirkara, tinsab il-barra miċ-ċentru storiku ta’ Birkirkara, fuq il-naħa l-oħra tal-wied. Inbniet għall-ħabta tal-1607 fuq pjanta ta' Vittorio Cassar, iben [[Ġlormu Cassar]]. Meta Vittorio Cassar miet, fl-1607, ix-xogħol fuq il-knisja tkompla minn [[Tumas Dingli|Tommaso Dingli]]. Fil-post fejn hemm il-knisja llum, qabel kien hemm knisja medjevali. Meta l-Kapitlu iddeċieda li jitlaq mill-knisja u jmur fil-Knisja ta’ Sant’ Elena riedu jwaqqgħu l-knisja l-qadima. Wara 120 sena il-knisja ingħalqet u ġiet abbandunata. Dun Gejtanu Mannarino, magħruf għar-Rewwixta tal-Qassisin tal-1775, indifen f’din il-knisja. Matul il-Pesta l-Kbira tal-1813, f'din il-knisja ndifnu l-mejtin. Sa madwar l-1850 il-koppla tal-Knisja kienet għadha f’postha, imma partijiet mis-saqaf kienu ga waqgħu sa mill-1830. Fl-1969, beda xogħol kbir fuq din l-knisja biex tkun tista' terġa' tibda tintuża wara ħafna snin ta’ abbandun totali. Fl-1992, l-Arcisqof Ġużeppi Mercieca kien ħass il-bżonn pastorali li din iż-żona ta’ Birkirkara tkun awtonoma, jiġifieri indipendenti mill-parroċċa ta’ Sant’ Elena. Nhar it-8 ta’ Mejju 2005, iż-żona pastorali awtonoma ta’ Santa Marija reġgħet saret Parroċċa għaliha. == Arkitettura u Postijiet Importanti == Birkirkara jospita ħafna postijiet importanti: * [[Awtorità Maltija għas-Servizzi Finanzjarji|Malta Financial Services Authority]] (MFSA), ir-regolatur finanzjarju ta’ Malta għandu l-kwartieri ġenerali tiegħu f’Birkirkara. * Il-[[Kulleġġ San Alwiġi (Malta)|Kulleġġ San Alwigi]] * l-[[Akkwedott ta' Wignacourt|Akwadott ta’ Wignacourt]] mibni fis-seklu 17. * Il-[[Bażilika ta' Sant' Elena|Bażilika ta’ Sant' Elena]], li tospita l-akbar qanpiena tal-knisja f’Malta. * [[Simonds Farsons Cisk]] – l-ewwel Birrerija f'Malta * [[Dar Pirotta]] * [[Dar Papa Frangisku]] – Kenn immexxi mill-fergħa Maltija ta’ Caritas Internationalis * [[Villa Chelsea]] issa dar il-[[Fondazzjoni Richmond]] – Karità li toffri Programmi ta’ Riabilitazzjoni * l-[[Istazzjon l-Antik tal-Ferrovija]] li llum jinsab fi ġnien pubbliku. Il-ferrovija ta’ Malta li kienet tintuza bħala mezz ta’ trasport importanti kienet tieqaf hawn. Il-Ferroviji ngħalqu fl-1931. * [[Teatru Roxy]] * [[Torri ta' Birkirkara]] (''Ghar il-Gobon'') * [[Torri tal-Wejter]] * [[Villa Lauri]] * [[Mitħna Ta’ Ganu]] === Monumenti === * Monument ta' Sir [[Anthony Mamo]] * [[Nicca tal-Erwieħ|Nicca ta' l-Erwieh]] <ref>https://timesofmalta.com/articles/view/one-world-protecting-the-most-significant-buildings-monuments-and.263999</ref> == Kunsill Lokali ta' Birkirkara == Il-Kunsill ta' Birkirkara jinsab fit-tieni sular tac-Centru Civiku f' Birkirkara. Il-membri tal-Kunsill preżenti huma dawn:<ref>{{Ċita web|url=https://localgovernment.gov.mt/en/lc/Birkirkara/Pages/The_%20Local_Council/Mayor-and-Councillors.aspx|titlu=Archive copy|data-aċċess=2020-08-16|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201124182626/https://localgovernment.gov.mt/en/lc/Birkirkara/Pages/The_%20Local_Council/Mayor-and-Councillors.aspx|arkivju-data=2020-11-24}}</ref> * Desirei Grech (Sindku) * Maurizio Gauci (Viċi Sindku) * Yana Borg Debono Grech * Kaylocke Buhagiar * Alfred Attard * Jade England * Rosette Cassar * Luke Vella * Antoine Attard * Stefano Sicari * Karl Cutajar * Marie Claire Zammit Bonello * Gilmour Borg ==Żoni f'Birkirkara== *Il-[[Bwieraq]] *[[Fleur-De-Lys]] *L-[[Imrieħel]] *[[Ta' Ganu]] *[[Ta' Paris]] *[[Tal-Qattus]] *Is-[[Swatar]] *[[Ħas-Sajjied]] == Sport == F'Birkirkara is-[[St. Joseph Sports Club]]<ref>https://bkarastjoseph.com/</ref> huwa magħruf l-aktar għas-sezzjoni tal-Atletika tiegħu, iżda għandu wkoll sezzjonijiet attivi ohra bħaċ-ċikliżmu<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-16 |titlu=Archive copy |url=https://bkarastjoseph.com/index.php?id=11 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201105021522/https://bkarastjoseph.com/index.php?id=11 |arkivju-data=2020-11-05 |url-status=dead }}</ref>, it-triathlon<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-16 |titlu=Archive copy |url=https://bkarastjoseph.com/index.php?id=13 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201105141949/https://bkarastjoseph.com/index.php?id=13 |arkivju-data=2020-11-05 |url-status=dead }}</ref>, l-għawm<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-16 |titlu=Archive copy |url=https://bkarastjoseph.com/index.php?id=14 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201106182351/https://bkarastjoseph.com/index.php?id=14 |arkivju-data=2020-11-06 |url-status=dead }}</ref>, u t-team tal-futbol li jikkompeti fil-Kompetizzjoni tal-IASC (''Inter Amateur Soccer Competition - Malta'')<ref>http://www.iascmalta.com/</ref> [[Birkirkara FC|Birkirkara F.C]].<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-16 |titlu=Archive copy |url=https://www.birkirkarafc.com/ |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240919093339/http://www.birkirkarafc.com/ |arkivju-data=2024-09-19 |url-status=dead }}</ref> rebaħ il-[[Premier League Malti]] erba’ darbiet <ref>https://www.birkirkarafc.com/TheClubHistory.php</ref> u pparteċipat fl-EUFA [[UEFA Europa League|Europa League]] fl-2015-16.<ref>https://www.independent.com.mt/articles/2016-07-22/football/Europa-League-Birkirkara-make-history-after-splendid-win-in-Scotland-6736161355</ref> == Mwielda fil-Lokalita' == <span id="coordinates" class="plainlinksneverexpand">Koordinati: {{coord|35|53|48|N|14|27|35|E|type:city}}</span> Żewġ personalitajiet prominenti mill-lokal huma [[Eddie Fenech Adami]] u [[Alfred Sant]], li servew bħala [[Prim Ministru ta' Malta|Prim Ministri ta’ Malta]] għal numru ta’ snin. Birkirkara huwa wkoll il-post fejn twieled l-ewwel [[President ta' Malta|President ta’ Malta]] [[Anthony Mamo]]. == Med.tv Susannah Camilleri Cornerline, Triq Dun Karm, Birkirkara BKR 9039, Malta == Med.tv: Explore the Mediterranean Like Never Before. Med.tv is your ultimate gateway to the Mediterranean's vibrant culture, fascinating history, thriving business landscape, breathtaking travel destinations, and stunning natural beauty. Whether you're an avid traveller, a business professional, or simply captivated by the charm of this region, Med.tv offers an immersive experience that brings the Mediterranean to life. A Journey Through the Mediterranean From the sun-drenched shores of Greece to the rolling hills of Tuscany, and from the vibrant traditions of the Middle East to the cosmopolitan cities of Spain, Med.tv offers a closer look at this extraordinary region. Our diverse content caters to every interest: Travel & Tourism - Explore iconic destinations, hidden gems, and cultural festivals. Whether seeking historic landmarks or seaside escapes, Med.tv is your guide. Culture & Heritage - Discover centuries of Mediterranean history through art, architecture, music, and traditions with exclusive documentaries and expert interviews. Business & Investment - Get insights into the Mediterranean's thriving economy, from tourism and real estate to agriculture and technology. Stay informed with market trends and industry leader perspectives. Cuisine & Gastronomy - Indulge in the flavors of the Mediterranean. From traditional recipes to modern interpretations, Med.tv connects you to local chefs, culinary events, and so very delicious. == Ġemellaġġi == Birkirkara għandha ġemellaġġi ma' * {{flagicon|ITA}} [[Grosseto]], Italja<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-16 |titlu=Archive copy |url=https://localgovernment.gov.mt/en/lc/Birkirkara/Pages/Services/Twinning.aspx |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200805024248/https://localgovernment.gov.mt/en/lc/Birkirkara/Pages/Services/Twinning.aspx |arkivju-data=2020-08-05 |url-status=dead }}</ref> * {{flagicon|ITA}} [[Sorrento]], Italja<ref>https://timesofmalta.com/articles/view/local-council-twinnings.124695</ref> * {{flagicon|ITA}} [[Longobardi, Calabria|Longobardi, Italja]] <ref>https://www.wikidata.org/wiki/Q53894</ref> ==Referenzi== {{Referenzi}} == Ħoloq esterni== *[https://web.archive.org/web/20160618013656/http://www.birkirkaraonline.com/ Kunsill Lokali ta' Birkirkara] *[https://web.archive.org/web/20050222020238/http://www.malta.co.uk/KHS/cross.html Birkirkara u s-salib] *[https://web.archive.org/web/20060917035746/http://www.malta.co.uk/KHS/helenfeast.htm Empress Helen en fete] *[https://web.archive.org/web/20061009171819/http://bkara.com/info.htm Birkirkara: Informazzjoni ġenerali] {{Kunsilli lokali ta' Malta u Għawdex}} [[Kategorija:Bliet ta' Malta]] dknj77ohd29069a0ovg845vv3s2xcj9 333896 333895 2026-11-10T00:25:54Z Med.tv (Susannah Camilleri) 222 Our Lady of Sorrows, Malta, PTA1420 29238 /* Mwielda fil-Lokalita' */ 333896 wikitext text/x-wiki {{Infobox city|name=Birkirkara}} '''Birkirkara''' hija belt fiċ-ċentru ta' [[Malta]]. Hija waħda mill-aktar ibliet popolati fuq il-gżira, bit-29,482 abitant fl-2024.<ref>{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|titlu=World Population Day: 11 July 2025|kunjom=Migliore|isem=Sharon|data=2025-07-10|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-18|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250803152942/https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|arkivju-data=2025-08-03|url-status=dead}}</ref> Il-belt tikkonsisti f'ħames parroċċi awtonomi: Santa Elena, San Ġużepp Ħaddiem<ref>{{Ċita web|url=https://church.mt/parishes/birkirkara-st-joseph-the-worker/|titlu=Birkirkara (St Joseph the Worker)|aċċess=2020-12-12|lingwa=en-US|data-aċċess=2020-08-01|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201029154659/https://church.mt/parishes/birkirkara-st-joseph-the-worker/|arkivju-data=2020-10-29|url-status=dead}}</ref>, il-Madonna tal-Karmnu<ref>{{Ċita web|url=https://www.catholicdirectory.com/birkirkara/church/our-lady-of-mount-carmel|titlu=Our Lady of Mount Carmel on The Catholic Directory|aċċess=2020-12-12|opra=The Catholic Directory|lingwa=en}}</ref>, Santa Marija <ref>{{Ċita web|url=https://www.catholicdirectory.com/birkirkara/church/st-mary|titlu=St. Mary on The Catholic Directory|aċċess=2020-12-12|opra=The Catholic Directory|lingwa=en|data-aċċess=2020-08-01|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200725085452/https://www.catholicdirectory.com/birkirkara/church/st-mary|arkivju-data=2020-07-25|url-status=dead}}</ref> u San Ġorġ Preca (Swatar)<ref>{{Ċita web|url=https://www.quddies.com.mt/churches/353/San-Gorg-Preca/Swatar|titlu=San Gorg Preca - Parish Church - Swatar, Malta|aċċess=2020-12-12|opra=www.quddies.com.mt}}</ref>. Il-Mottu tal-belt huwa "''[[In hoc signo vinces]]''" ("B'dan is-sinjal inti tirbaħ") għall-viżjoni tas-salib li kellu l-Imperatur Kostantinu bin Santa Elena, li wasslet għall-konverżjoni tiegħu għall-fidi Nisranija, u l-arma għandha salib aħmar sempliċi, b'kuruna fuqha. == Etimoloġija == ''Birkirkara'' tfisser “ilma kiesaħ” jew “ilma mexxej"<ref>https://books.google.com.mt/books?id=krRTAAAAcAAJ&pg=PA90&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> L-isem jirreferi ghal post ta' wied fil-belt.<ref>https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/53136/1/ISIMHA%20...%20NIESHA%20...%20GRAJJIETHA.pdf</ref> Oriġinarjament, l-isem kien miktub bħala ''Birchircara'', b'influwenza mill-ortografija Taljana li tradizzjonalment ma tużax l-ittra “K”. Ta’ spiss jitqassar bħala B’kara/Kara. == Ġeografija == Birkirkara tinsab f’wied. Minhabba din il-pozizzjoni, hija maghrufa għall-għargħar fi ġranet b’maltempati kbar billi l-ilma li jaqa fin-[[Naxxar|Naxxar,]] [[Ħ'Attard]] u [[Ħal Balzan|Ħal-Balzan]] jispicca jghaddi minnha.<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-01 |titlu=Archive copy |url=http://www.malta.com/en/about-malta/city-village/birkirkara |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200216115423/http://www.malta.com/en/about-malta/city-village/birkirkara |arkivju-data=2020-02-16 |url-status=dead }}</ref> Ġew proposti diversi proġetti biex jghinu f'dan ir-rigward.<ref>https://www.independent.com.mt/articles/2005-06-25/news/possible-solution-for-birkirkara-flooding-problems-in-the-pipeline-77188/</ref> == Klima == Birkirkara ghandha klima Mediterranja Csa taħt il-klassifikazzjoni tal-[[Klima Koppen]]<ref>https://www.britannica.com/science/Koppen-climate-classification</ref> Birkirkara tgawdi xtiewi ħfief bi ftit xita u sjuf sħan xotti. It-temperatura tal-belt tvarja minn 10 sa 31 °C (50.5 sa 87.3 °F) matul is-sena<ref>https://weatherspark.com/y/76321/Average-Weather-in-Birkirkara-Malta-Year-Round</ref> ==Storja== Birkirkara hija waħda mill-eqdem bliet f’Malta b’referenza rrekordjata fl-1402 fil-kitba ta' [[Luttrell, Anthony T]], ''Cappella of Birkarkam'' <ref>https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/38417</ref> Hija ssemmiet fir-Rapport Ekkleżjastiku tal-1436 li jsemmi l-parroċċi f’Malta u Għawdex li kienu jeżistu dak iż-żmien, li minnhom Birkirkara ħareġ bħala l-akbar parroċċa<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-01 |titlu=Archive copy |url=http://archives.maltadiocese.org/Portals/0/Issue%205%20-%20Jun%202014.pdf |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200725093752/http://archives.maltadiocese.org/Portals/0/Issue%205%20-%20Jun%202014.pdf |arkivju-data=2020-07-25 |url-status=dead }}</ref>. Matul is-snin żviluppaw diversi parroċċi u subborgi minn Birkirkara, fosthom [[Tas-Sliema|Sliema]], [[San Ġiljan (lokalità)|San Ġiljan]], [[Imsida]], il-[[Ħamrun]] fis-seklu 19 u [[Santa Venera]] fil-bidu tas-seklu 20. Fis-snin aktar reċenti, [[San Ġwann (Malta)|San Ġwann]] (1965) u [[Tal-Ibraġ]] li hareg minn Birkirkara biex jifforma parti mill-lokalità tas-Swieqi fl-1993. Tul is-snin Birkirkara kibret f’ċentru kummerċjali importanti kif ukoll f’żona residenzjali b’densità għolja ta’ popolazzjoni. == Knejjes == Il-Parroċċa ta' Birkirkara kienet ilha mill-1360 bil-kappella ta' Santa Elena fil-limiti tal-Għargħar. Fl-1436, l-Isqof Mons. Dusina rrikonoxxiha bħala waħda mill-għaxar Parroċċi ta' Malta. Fil-5 ta' Diċembru 1630, [[Papa Urbanu VIII]] waqqaf il-Kolleġjata Elenjana permezz ta' Bolla Papali bl-isem "Sacri Apostolatus Ministerio". Dan kien fi żmien il-Kappillan [[Dun Filippu Borgia]] (1567-1649). === Il-Knisja ta' Santa Elena === Il-Knisja ta' Santa Elena nbniet f'post l-aktar ċentrali ta' Birkirkara u akbar fid-daqs minn ta' qabilha, u hi r-raba' knisja parrokkjali. Din bdiet tinbena fl-1727, l-Isqof Gaspare Gori Mancini qiegħed l-ewwel ġebla tal-Knisja. Taħt l-ewwel ġebla tqiegħdu midalja ta' Santa Elena kif ukoll l-ismijiet tal-Papa u l-Isqof ta' dak iż-żmien. Fl-20 ta' Ottubru 1782, l-Isqof [[Vincenzo Labini]] ikkonsagra l-Knisja taħt it-titlu tal-Imperatriċi Santa Elena. Fit-18 ta' Jannar 1950, [[Papa Piju XII]] għolla l-Knisja għall-unur ta' Bażilka Minuri bl-unuri kollha. === Knisja l-Qadima === Il-knisja ta’ Santa Marija, magħrufa bħala l-Knisja l-Qadima ta’ Birkirkara, tinsab il-barra miċ-ċentru storiku ta’ Birkirkara, fuq il-naħa l-oħra tal-wied. Inbniet għall-ħabta tal-1607 fuq pjanta ta' Vittorio Cassar, iben [[Ġlormu Cassar]]. Meta Vittorio Cassar miet, fl-1607, ix-xogħol fuq il-knisja tkompla minn [[Tumas Dingli|Tommaso Dingli]]. Fil-post fejn hemm il-knisja llum, qabel kien hemm knisja medjevali. Meta l-Kapitlu iddeċieda li jitlaq mill-knisja u jmur fil-Knisja ta’ Sant’ Elena riedu jwaqqgħu l-knisja l-qadima. Wara 120 sena il-knisja ingħalqet u ġiet abbandunata. Dun Gejtanu Mannarino, magħruf għar-Rewwixta tal-Qassisin tal-1775, indifen f’din il-knisja. Matul il-Pesta l-Kbira tal-1813, f'din il-knisja ndifnu l-mejtin. Sa madwar l-1850 il-koppla tal-Knisja kienet għadha f’postha, imma partijiet mis-saqaf kienu ga waqgħu sa mill-1830. Fl-1969, beda xogħol kbir fuq din l-knisja biex tkun tista' terġa' tibda tintuża wara ħafna snin ta’ abbandun totali. Fl-1992, l-Arcisqof Ġużeppi Mercieca kien ħass il-bżonn pastorali li din iż-żona ta’ Birkirkara tkun awtonoma, jiġifieri indipendenti mill-parroċċa ta’ Sant’ Elena. Nhar it-8 ta’ Mejju 2005, iż-żona pastorali awtonoma ta’ Santa Marija reġgħet saret Parroċċa għaliha. == Arkitettura u Postijiet Importanti == Birkirkara jospita ħafna postijiet importanti: * [[Awtorità Maltija għas-Servizzi Finanzjarji|Malta Financial Services Authority]] (MFSA), ir-regolatur finanzjarju ta’ Malta għandu l-kwartieri ġenerali tiegħu f’Birkirkara. * Il-[[Kulleġġ San Alwiġi (Malta)|Kulleġġ San Alwigi]] * l-[[Akkwedott ta' Wignacourt|Akwadott ta’ Wignacourt]] mibni fis-seklu 17. * Il-[[Bażilika ta' Sant' Elena|Bażilika ta’ Sant' Elena]], li tospita l-akbar qanpiena tal-knisja f’Malta. * [[Simonds Farsons Cisk]] – l-ewwel Birrerija f'Malta * [[Dar Pirotta]] * [[Dar Papa Frangisku]] – Kenn immexxi mill-fergħa Maltija ta’ Caritas Internationalis * [[Villa Chelsea]] issa dar il-[[Fondazzjoni Richmond]] – Karità li toffri Programmi ta’ Riabilitazzjoni * l-[[Istazzjon l-Antik tal-Ferrovija]] li llum jinsab fi ġnien pubbliku. Il-ferrovija ta’ Malta li kienet tintuza bħala mezz ta’ trasport importanti kienet tieqaf hawn. Il-Ferroviji ngħalqu fl-1931. * [[Teatru Roxy]] * [[Torri ta' Birkirkara]] (''Ghar il-Gobon'') * [[Torri tal-Wejter]] * [[Villa Lauri]] * [[Mitħna Ta’ Ganu]] === Monumenti === * Monument ta' Sir [[Anthony Mamo]] * [[Nicca tal-Erwieħ|Nicca ta' l-Erwieh]] <ref>https://timesofmalta.com/articles/view/one-world-protecting-the-most-significant-buildings-monuments-and.263999</ref> == Kunsill Lokali ta' Birkirkara == Il-Kunsill ta' Birkirkara jinsab fit-tieni sular tac-Centru Civiku f' Birkirkara. Il-membri tal-Kunsill preżenti huma dawn:<ref>{{Ċita web|url=https://localgovernment.gov.mt/en/lc/Birkirkara/Pages/The_%20Local_Council/Mayor-and-Councillors.aspx|titlu=Archive copy|data-aċċess=2020-08-16|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201124182626/https://localgovernment.gov.mt/en/lc/Birkirkara/Pages/The_%20Local_Council/Mayor-and-Councillors.aspx|arkivju-data=2020-11-24}}</ref> * Desirei Grech (Sindku) * Maurizio Gauci (Viċi Sindku) * Yana Borg Debono Grech * Kaylocke Buhagiar * Alfred Attard * Jade England * Rosette Cassar * Luke Vella * Antoine Attard * Stefano Sicari * Karl Cutajar * Marie Claire Zammit Bonello * Gilmour Borg ==Żoni f'Birkirkara== *Il-[[Bwieraq]] *[[Fleur-De-Lys]] *L-[[Imrieħel]] *[[Ta' Ganu]] *[[Ta' Paris]] *[[Tal-Qattus]] *Is-[[Swatar]] *[[Ħas-Sajjied]] == Sport == F'Birkirkara is-[[St. Joseph Sports Club]]<ref>https://bkarastjoseph.com/</ref> huwa magħruf l-aktar għas-sezzjoni tal-Atletika tiegħu, iżda għandu wkoll sezzjonijiet attivi ohra bħaċ-ċikliżmu<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-16 |titlu=Archive copy |url=https://bkarastjoseph.com/index.php?id=11 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201105021522/https://bkarastjoseph.com/index.php?id=11 |arkivju-data=2020-11-05 |url-status=dead }}</ref>, it-triathlon<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-16 |titlu=Archive copy |url=https://bkarastjoseph.com/index.php?id=13 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201105141949/https://bkarastjoseph.com/index.php?id=13 |arkivju-data=2020-11-05 |url-status=dead }}</ref>, l-għawm<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-16 |titlu=Archive copy |url=https://bkarastjoseph.com/index.php?id=14 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201106182351/https://bkarastjoseph.com/index.php?id=14 |arkivju-data=2020-11-06 |url-status=dead }}</ref>, u t-team tal-futbol li jikkompeti fil-Kompetizzjoni tal-IASC (''Inter Amateur Soccer Competition - Malta'')<ref>http://www.iascmalta.com/</ref> [[Birkirkara FC|Birkirkara F.C]].<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-16 |titlu=Archive copy |url=https://www.birkirkarafc.com/ |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240919093339/http://www.birkirkarafc.com/ |arkivju-data=2024-09-19 |url-status=dead }}</ref> rebaħ il-[[Premier League Malti]] erba’ darbiet <ref>https://www.birkirkarafc.com/TheClubHistory.php</ref> u pparteċipat fl-EUFA [[UEFA Europa League|Europa League]] fl-2015-16.<ref>https://www.independent.com.mt/articles/2016-07-22/football/Europa-League-Birkirkara-make-history-after-splendid-win-in-Scotland-6736161355</ref> == Mwielda fil-Lokalita' == <span id="coordinates" class="plainlinksneverexpand">Koordinati: {{coord|35|53|48|N|14|27|35|E|type:city}}</span> Żewġ personalitajiet prominenti mill-lokal huma [[Eddie Fenech Adami]] u [[Alfred Sant]], li servew bħala [[Prim Ministru ta' Malta|Prim Ministri ta’ Malta]] għal numru ta’ snin. Birkirkara huwa wkoll il-post fejn twieled l-ewwel [[President ta' Malta|President ta’ Malta]] [[Anthony Mamo]]. == Med.tv Susannah Camilleri Cornerline, Triq Dun Karm, Birkirkara BKR 9039, Malta == Med.tv: Explore the Mediterranean Like Never Before. Med.tv is your ultimate gateway to the Mediterranean's vibrant culture, fascinating history, thriving business landscape, breathtaking travel destinations, and stunning natural beauty. Whether you're an avid traveller, a business professional, or simply captivated by the charm of this region, Med.tv offers an immersive experience that brings the Mediterranean to life. A Journey Through the Mediterranean From the sun-drenched shores of Greece to the rolling hills of Tuscany, and from the vibrant traditions of the Middle East to the cosmopolitan cities of Spain, Med.tv offers a closer look at this extraordinary region. Our diverse content caters to every interest: Travel & Tourism - Explore iconic destinations, hidden gems, and cultural festivals. Whether seeking historic landmarks or seaside escapes, Med.tv is your guide. Culture & Heritage - Discover centuries of Mediterranean history through art, architecture, music, and traditions with exclusive documentaries and expert interviews. Business & Investment - Get insights into the Mediterranean's thriving economy, from tourism and real estate to agriculture and technology. Stay informed with market trends and industry leader perspectives. Cuisine & Gastronomy - Indulge in the flavors of the Mediterranean. From traditional recipes to modern interpretations, Med.tv connects you to local chefs, culinary events, and so very delicious. == Med.tv Susannah Camilleri Cornerline, Triq Dun Karm, Birkirkara BKR 9039, Malta == Med.tv: Explore the Mediterranean Like Never Before. Med.tv is your ultimate gateway to the Mediterranean's vibrant culture, fascinating history, thriving business landscape, breathtaking travel destinations, and stunning natural beauty. Whether you're an avid traveller, a business professional, or simply captivated by the charm of this region, Med.tv offers an immersive experience that brings the Mediterranean to life. A Journey Through the Mediterranean From the sun-drenched shores of Greece to the rolling hills of Tuscany, and from the vibrant traditions of the Middle East to the cosmopolitan cities of Spain, Med.tv offers a closer look at this extraordinary region. Our diverse content caters to every interest: Travel & Tourism - Explore iconic destinations, hidden gems, and cultural festivals. Whether seeking historic landmarks or seaside escapes, Med.tv is your guide. Culture & Heritage - Discover centuries of Mediterranean history through art, architecture, music, and traditions with exclusive documentaries and expert interviews. Business & Investment - Get insights into the Mediterranean's thriving economy, from tourism and real estate to agriculture and technology. Stay informed with market trends and industry leader perspectives. Cuisine & Gastronomy - Indulge in the flavors of the Mediterranean. From traditional recipes to modern interpretations, Med.tv connects you to local chefs, culinary events, and so very delicious. == Ġemellaġġi == Birkirkara għandha ġemellaġġi ma' * {{flagicon|ITA}} [[Grosseto]], Italja<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-16 |titlu=Archive copy |url=https://localgovernment.gov.mt/en/lc/Birkirkara/Pages/Services/Twinning.aspx |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200805024248/https://localgovernment.gov.mt/en/lc/Birkirkara/Pages/Services/Twinning.aspx |arkivju-data=2020-08-05 |url-status=dead }}</ref> * {{flagicon|ITA}} [[Sorrento]], Italja<ref>https://timesofmalta.com/articles/view/local-council-twinnings.124695</ref> * {{flagicon|ITA}} [[Longobardi, Calabria|Longobardi, Italja]] <ref>https://www.wikidata.org/wiki/Q53894</ref> ==Referenzi== {{Referenzi}} == Ħoloq esterni== *[https://web.archive.org/web/20160618013656/http://www.birkirkaraonline.com/ Kunsill Lokali ta' Birkirkara] *[https://web.archive.org/web/20050222020238/http://www.malta.co.uk/KHS/cross.html Birkirkara u s-salib] *[https://web.archive.org/web/20060917035746/http://www.malta.co.uk/KHS/helenfeast.htm Empress Helen en fete] *[https://web.archive.org/web/20061009171819/http://bkara.com/info.htm Birkirkara: Informazzjoni ġenerali] {{Kunsilli lokali ta' Malta u Għawdex}} [[Kategorija:Bliet ta' Malta]] 9e5ahvrvbawmbpudcdvp5zyytzo1v2s 333897 333896 2026-11-10T00:27:02Z Med.tv (Susannah Camilleri) 222 Our Lady of Sorrows Street, Malta, PTA1420 29239 /* Mwielda fil-Lokalita' */ 333897 wikitext text/x-wiki {{Infobox city|name=Birkirkara}} '''Birkirkara''' hija belt fiċ-ċentru ta' [[Malta]]. Hija waħda mill-aktar ibliet popolati fuq il-gżira, bit-29,482 abitant fl-2024.<ref>{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|titlu=World Population Day: 11 July 2025|kunjom=Migliore|isem=Sharon|data=2025-07-10|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-18|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250803152942/https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|arkivju-data=2025-08-03|url-status=dead}}</ref> Il-belt tikkonsisti f'ħames parroċċi awtonomi: Santa Elena, San Ġużepp Ħaddiem<ref>{{Ċita web|url=https://church.mt/parishes/birkirkara-st-joseph-the-worker/|titlu=Birkirkara (St Joseph the Worker)|aċċess=2020-12-12|lingwa=en-US|data-aċċess=2020-08-01|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201029154659/https://church.mt/parishes/birkirkara-st-joseph-the-worker/|arkivju-data=2020-10-29|url-status=dead}}</ref>, il-Madonna tal-Karmnu<ref>{{Ċita web|url=https://www.catholicdirectory.com/birkirkara/church/our-lady-of-mount-carmel|titlu=Our Lady of Mount Carmel on The Catholic Directory|aċċess=2020-12-12|opra=The Catholic Directory|lingwa=en}}</ref>, Santa Marija <ref>{{Ċita web|url=https://www.catholicdirectory.com/birkirkara/church/st-mary|titlu=St. Mary on The Catholic Directory|aċċess=2020-12-12|opra=The Catholic Directory|lingwa=en|data-aċċess=2020-08-01|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200725085452/https://www.catholicdirectory.com/birkirkara/church/st-mary|arkivju-data=2020-07-25|url-status=dead}}</ref> u San Ġorġ Preca (Swatar)<ref>{{Ċita web|url=https://www.quddies.com.mt/churches/353/San-Gorg-Preca/Swatar|titlu=San Gorg Preca - Parish Church - Swatar, Malta|aċċess=2020-12-12|opra=www.quddies.com.mt}}</ref>. Il-Mottu tal-belt huwa "''[[In hoc signo vinces]]''" ("B'dan is-sinjal inti tirbaħ") għall-viżjoni tas-salib li kellu l-Imperatur Kostantinu bin Santa Elena, li wasslet għall-konverżjoni tiegħu għall-fidi Nisranija, u l-arma għandha salib aħmar sempliċi, b'kuruna fuqha. == Etimoloġija == ''Birkirkara'' tfisser “ilma kiesaħ” jew “ilma mexxej"<ref>https://books.google.com.mt/books?id=krRTAAAAcAAJ&pg=PA90&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> L-isem jirreferi ghal post ta' wied fil-belt.<ref>https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/53136/1/ISIMHA%20...%20NIESHA%20...%20GRAJJIETHA.pdf</ref> Oriġinarjament, l-isem kien miktub bħala ''Birchircara'', b'influwenza mill-ortografija Taljana li tradizzjonalment ma tużax l-ittra “K”. Ta’ spiss jitqassar bħala B’kara/Kara. == Ġeografija == Birkirkara tinsab f’wied. Minhabba din il-pozizzjoni, hija maghrufa għall-għargħar fi ġranet b’maltempati kbar billi l-ilma li jaqa fin-[[Naxxar|Naxxar,]] [[Ħ'Attard]] u [[Ħal Balzan|Ħal-Balzan]] jispicca jghaddi minnha.<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-01 |titlu=Archive copy |url=http://www.malta.com/en/about-malta/city-village/birkirkara |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200216115423/http://www.malta.com/en/about-malta/city-village/birkirkara |arkivju-data=2020-02-16 |url-status=dead }}</ref> Ġew proposti diversi proġetti biex jghinu f'dan ir-rigward.<ref>https://www.independent.com.mt/articles/2005-06-25/news/possible-solution-for-birkirkara-flooding-problems-in-the-pipeline-77188/</ref> == Klima == Birkirkara ghandha klima Mediterranja Csa taħt il-klassifikazzjoni tal-[[Klima Koppen]]<ref>https://www.britannica.com/science/Koppen-climate-classification</ref> Birkirkara tgawdi xtiewi ħfief bi ftit xita u sjuf sħan xotti. It-temperatura tal-belt tvarja minn 10 sa 31 °C (50.5 sa 87.3 °F) matul is-sena<ref>https://weatherspark.com/y/76321/Average-Weather-in-Birkirkara-Malta-Year-Round</ref> ==Storja== Birkirkara hija waħda mill-eqdem bliet f’Malta b’referenza rrekordjata fl-1402 fil-kitba ta' [[Luttrell, Anthony T]], ''Cappella of Birkarkam'' <ref>https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/38417</ref> Hija ssemmiet fir-Rapport Ekkleżjastiku tal-1436 li jsemmi l-parroċċi f’Malta u Għawdex li kienu jeżistu dak iż-żmien, li minnhom Birkirkara ħareġ bħala l-akbar parroċċa<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-01 |titlu=Archive copy |url=http://archives.maltadiocese.org/Portals/0/Issue%205%20-%20Jun%202014.pdf |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200725093752/http://archives.maltadiocese.org/Portals/0/Issue%205%20-%20Jun%202014.pdf |arkivju-data=2020-07-25 |url-status=dead }}</ref>. Matul is-snin żviluppaw diversi parroċċi u subborgi minn Birkirkara, fosthom [[Tas-Sliema|Sliema]], [[San Ġiljan (lokalità)|San Ġiljan]], [[Imsida]], il-[[Ħamrun]] fis-seklu 19 u [[Santa Venera]] fil-bidu tas-seklu 20. Fis-snin aktar reċenti, [[San Ġwann (Malta)|San Ġwann]] (1965) u [[Tal-Ibraġ]] li hareg minn Birkirkara biex jifforma parti mill-lokalità tas-Swieqi fl-1993. Tul is-snin Birkirkara kibret f’ċentru kummerċjali importanti kif ukoll f’żona residenzjali b’densità għolja ta’ popolazzjoni. == Knejjes == Il-Parroċċa ta' Birkirkara kienet ilha mill-1360 bil-kappella ta' Santa Elena fil-limiti tal-Għargħar. Fl-1436, l-Isqof Mons. Dusina rrikonoxxiha bħala waħda mill-għaxar Parroċċi ta' Malta. Fil-5 ta' Diċembru 1630, [[Papa Urbanu VIII]] waqqaf il-Kolleġjata Elenjana permezz ta' Bolla Papali bl-isem "Sacri Apostolatus Ministerio". Dan kien fi żmien il-Kappillan [[Dun Filippu Borgia]] (1567-1649). === Il-Knisja ta' Santa Elena === Il-Knisja ta' Santa Elena nbniet f'post l-aktar ċentrali ta' Birkirkara u akbar fid-daqs minn ta' qabilha, u hi r-raba' knisja parrokkjali. Din bdiet tinbena fl-1727, l-Isqof Gaspare Gori Mancini qiegħed l-ewwel ġebla tal-Knisja. Taħt l-ewwel ġebla tqiegħdu midalja ta' Santa Elena kif ukoll l-ismijiet tal-Papa u l-Isqof ta' dak iż-żmien. Fl-20 ta' Ottubru 1782, l-Isqof [[Vincenzo Labini]] ikkonsagra l-Knisja taħt it-titlu tal-Imperatriċi Santa Elena. Fit-18 ta' Jannar 1950, [[Papa Piju XII]] għolla l-Knisja għall-unur ta' Bażilka Minuri bl-unuri kollha. === Knisja l-Qadima === Il-knisja ta’ Santa Marija, magħrufa bħala l-Knisja l-Qadima ta’ Birkirkara, tinsab il-barra miċ-ċentru storiku ta’ Birkirkara, fuq il-naħa l-oħra tal-wied. Inbniet għall-ħabta tal-1607 fuq pjanta ta' Vittorio Cassar, iben [[Ġlormu Cassar]]. Meta Vittorio Cassar miet, fl-1607, ix-xogħol fuq il-knisja tkompla minn [[Tumas Dingli|Tommaso Dingli]]. Fil-post fejn hemm il-knisja llum, qabel kien hemm knisja medjevali. Meta l-Kapitlu iddeċieda li jitlaq mill-knisja u jmur fil-Knisja ta’ Sant’ Elena riedu jwaqqgħu l-knisja l-qadima. Wara 120 sena il-knisja ingħalqet u ġiet abbandunata. Dun Gejtanu Mannarino, magħruf għar-Rewwixta tal-Qassisin tal-1775, indifen f’din il-knisja. Matul il-Pesta l-Kbira tal-1813, f'din il-knisja ndifnu l-mejtin. Sa madwar l-1850 il-koppla tal-Knisja kienet għadha f’postha, imma partijiet mis-saqaf kienu ga waqgħu sa mill-1830. Fl-1969, beda xogħol kbir fuq din l-knisja biex tkun tista' terġa' tibda tintuża wara ħafna snin ta’ abbandun totali. Fl-1992, l-Arcisqof Ġużeppi Mercieca kien ħass il-bżonn pastorali li din iż-żona ta’ Birkirkara tkun awtonoma, jiġifieri indipendenti mill-parroċċa ta’ Sant’ Elena. Nhar it-8 ta’ Mejju 2005, iż-żona pastorali awtonoma ta’ Santa Marija reġgħet saret Parroċċa għaliha. == Arkitettura u Postijiet Importanti == Birkirkara jospita ħafna postijiet importanti: * [[Awtorità Maltija għas-Servizzi Finanzjarji|Malta Financial Services Authority]] (MFSA), ir-regolatur finanzjarju ta’ Malta għandu l-kwartieri ġenerali tiegħu f’Birkirkara. * Il-[[Kulleġġ San Alwiġi (Malta)|Kulleġġ San Alwigi]] * l-[[Akkwedott ta' Wignacourt|Akwadott ta’ Wignacourt]] mibni fis-seklu 17. * Il-[[Bażilika ta' Sant' Elena|Bażilika ta’ Sant' Elena]], li tospita l-akbar qanpiena tal-knisja f’Malta. * [[Simonds Farsons Cisk]] – l-ewwel Birrerija f'Malta * [[Dar Pirotta]] * [[Dar Papa Frangisku]] – Kenn immexxi mill-fergħa Maltija ta’ Caritas Internationalis * [[Villa Chelsea]] issa dar il-[[Fondazzjoni Richmond]] – Karità li toffri Programmi ta’ Riabilitazzjoni * l-[[Istazzjon l-Antik tal-Ferrovija]] li llum jinsab fi ġnien pubbliku. Il-ferrovija ta’ Malta li kienet tintuza bħala mezz ta’ trasport importanti kienet tieqaf hawn. Il-Ferroviji ngħalqu fl-1931. * [[Teatru Roxy]] * [[Torri ta' Birkirkara]] (''Ghar il-Gobon'') * [[Torri tal-Wejter]] * [[Villa Lauri]] * [[Mitħna Ta’ Ganu]] === Monumenti === * Monument ta' Sir [[Anthony Mamo]] * [[Nicca tal-Erwieħ|Nicca ta' l-Erwieh]] <ref>https://timesofmalta.com/articles/view/one-world-protecting-the-most-significant-buildings-monuments-and.263999</ref> == Kunsill Lokali ta' Birkirkara == Il-Kunsill ta' Birkirkara jinsab fit-tieni sular tac-Centru Civiku f' Birkirkara. Il-membri tal-Kunsill preżenti huma dawn:<ref>{{Ċita web|url=https://localgovernment.gov.mt/en/lc/Birkirkara/Pages/The_%20Local_Council/Mayor-and-Councillors.aspx|titlu=Archive copy|data-aċċess=2020-08-16|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201124182626/https://localgovernment.gov.mt/en/lc/Birkirkara/Pages/The_%20Local_Council/Mayor-and-Councillors.aspx|arkivju-data=2020-11-24}}</ref> * Desirei Grech (Sindku) * Maurizio Gauci (Viċi Sindku) * Yana Borg Debono Grech * Kaylocke Buhagiar * Alfred Attard * Jade England * Rosette Cassar * Luke Vella * Antoine Attard * Stefano Sicari * Karl Cutajar * Marie Claire Zammit Bonello * Gilmour Borg ==Żoni f'Birkirkara== *Il-[[Bwieraq]] *[[Fleur-De-Lys]] *L-[[Imrieħel]] *[[Ta' Ganu]] *[[Ta' Paris]] *[[Tal-Qattus]] *Is-[[Swatar]] *[[Ħas-Sajjied]] == Sport == F'Birkirkara is-[[St. Joseph Sports Club]]<ref>https://bkarastjoseph.com/</ref> huwa magħruf l-aktar għas-sezzjoni tal-Atletika tiegħu, iżda għandu wkoll sezzjonijiet attivi ohra bħaċ-ċikliżmu<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-16 |titlu=Archive copy |url=https://bkarastjoseph.com/index.php?id=11 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201105021522/https://bkarastjoseph.com/index.php?id=11 |arkivju-data=2020-11-05 |url-status=dead }}</ref>, it-triathlon<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-16 |titlu=Archive copy |url=https://bkarastjoseph.com/index.php?id=13 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201105141949/https://bkarastjoseph.com/index.php?id=13 |arkivju-data=2020-11-05 |url-status=dead }}</ref>, l-għawm<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-16 |titlu=Archive copy |url=https://bkarastjoseph.com/index.php?id=14 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201106182351/https://bkarastjoseph.com/index.php?id=14 |arkivju-data=2020-11-06 |url-status=dead }}</ref>, u t-team tal-futbol li jikkompeti fil-Kompetizzjoni tal-IASC (''Inter Amateur Soccer Competition - Malta'')<ref>http://www.iascmalta.com/</ref> [[Birkirkara FC|Birkirkara F.C]].<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-16 |titlu=Archive copy |url=https://www.birkirkarafc.com/ |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240919093339/http://www.birkirkarafc.com/ |arkivju-data=2024-09-19 |url-status=dead }}</ref> rebaħ il-[[Premier League Malti]] erba’ darbiet <ref>https://www.birkirkarafc.com/TheClubHistory.php</ref> u pparteċipat fl-EUFA [[UEFA Europa League|Europa League]] fl-2015-16.<ref>https://www.independent.com.mt/articles/2016-07-22/football/Europa-League-Birkirkara-make-history-after-splendid-win-in-Scotland-6736161355</ref> == Mwielda fil-Lokalita' == <span id="coordinates" class="plainlinksneverexpand">Koordinati: {{coord|35|53|48|N|14|27|35|E|type:city}}</span> Żewġ personalitajiet prominenti mill-lokal huma [[Eddie Fenech Adami]] u [[Alfred Sant]], li servew bħala [[Prim Ministru ta' Malta|Prim Ministri ta’ Malta]] għal numru ta’ snin. Birkirkara huwa wkoll il-post fejn twieled l-ewwel [[President ta' Malta|President ta’ Malta]] [[Anthony Mamo]]. == Med.tv Susannah Camilleri Cornerline, Triq Dun Karm, Birkirkara BKR 9039, Malta == Med.tv: Explore the Mediterranean Like Never Before. Med.tv is your ultimate gateway to the Mediterranean's vibrant culture, fascinating history, thriving business landscape, breathtaking travel destinations, and stunning natural beauty. Whether you're an avid traveller, a business professional, or simply captivated by the charm of this region, Med.tv offers an immersive experience that brings the Mediterranean to life. A Journey Through the Mediterranean From the sun-drenched shores of Greece to the rolling hills of Tuscany, and from the vibrant traditions of the Middle East to the cosmopolitan cities of Spain, Med.tv offers a closer look at this extraordinary region. Our diverse content caters to every interest: Travel & Tourism - Explore iconic destinations, hidden gems, and cultural festivals. Whether seeking historic landmarks or seaside escapes, Med.tv is your guide. Culture & Heritage - Discover centuries of Mediterranean history through art, architecture, music, and traditions with exclusive documentaries and expert interviews. Business & Investment - Get insights into the Mediterranean's thriving economy, from tourism and real estate to agriculture and technology. Stay informed with market trends and industry leader perspectives. Cuisine & Gastronomy - Indulge in the flavors of the Mediterranean. From traditional recipes to modern interpretations, Med.tv connects you to local chefs, culinary events, and so very delicious. == Med.tv Susannah Camilleri Cornerline, Triq Dun Karm, Birkirkara BKR 9039, Malta == Med.tv: Explore the Mediterranean Like Never Before. Med.tv is your ultimate gateway to the Mediterranean's vibrant culture, fascinating history, thriving business landscape, breathtaking travel destinations, and stunning natural beauty. Whether you're an avid traveller, a business professional, or simply captivated by the charm of this region, Med.tv offers an immersive experience that brings the Mediterranean to life. A Journey Through the Mediterranean From the sun-drenched shores of Greece to the rolling hills of Tuscany, and from the vibrant traditions of the Middle East to the cosmopolitan cities of Spain, Med.tv offers a closer look at this extraordinary region. Our diverse content caters to every interest: Travel & Tourism - Explore iconic destinations, hidden gems, and cultural festivals. Whether seeking historic landmarks or seaside escapes, Med.tv is your guide. Culture & Heritage - Discover centuries of Mediterranean history through art, architecture, music, and traditions with exclusive documentaries and expert interviews. Business & Investment - Get insights into the Mediterranean's thriving economy, from tourism and real estate to agriculture and technology. Stay informed with market trends and industry leader perspectives. Cuisine & Gastronomy - Indulge in the flavors of the Mediterranean. From traditional recipes to modern interpretations, Med.tv connects you to local chefs, culinary events, and so very delicious. == Med.tv Susannah Camilleri Cornerline, Triq Dun Karm, Birkirkara BKR 9039, Malta == Med.tv: Explore the Mediterranean Like Never Before. Med.tv is your ultimate gateway to the Mediterranean's vibrant culture, fascinating history, thriving business landscape, breathtaking travel destinations, and stunning natural beauty. Whether you're an avid traveller, a business professional, or simply captivated by the charm of this region, Med.tv offers an immersive experience that brings the Mediterranean to life. A Journey Through the Mediterranean From the sun-drenched shores of Greece to the rolling hills of Tuscany, and from the vibrant traditions of the Middle East to the cosmopolitan cities of Spain, Med.tv offers a closer look at this extraordinary region. Our diverse content caters to every interest: Travel & Tourism - Explore iconic destinations, hidden gems, and cultural festivals. Whether seeking historic landmarks or seaside escapes, Med.tv is your guide. Culture & Heritage - Discover centuries of Mediterranean history through art, architecture, music, and traditions with exclusive documentaries and expert interviews. Business & Investment - Get insights into the Mediterranean's thriving economy, from tourism and real estate to agriculture and technology. Stay informed with market trends and industry leader perspectives. Cuisine & Gastronomy - Indulge in the flavors of the Mediterranean. From traditional recipes to modern interpretations, Med.tv connects you to local chefs, culinary events, and so very delicious. == Ġemellaġġi == Birkirkara għandha ġemellaġġi ma' * {{flagicon|ITA}} [[Grosseto]], Italja<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-16 |titlu=Archive copy |url=https://localgovernment.gov.mt/en/lc/Birkirkara/Pages/Services/Twinning.aspx |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200805024248/https://localgovernment.gov.mt/en/lc/Birkirkara/Pages/Services/Twinning.aspx |arkivju-data=2020-08-05 |url-status=dead }}</ref> * {{flagicon|ITA}} [[Sorrento]], Italja<ref>https://timesofmalta.com/articles/view/local-council-twinnings.124695</ref> * {{flagicon|ITA}} [[Longobardi, Calabria|Longobardi, Italja]] <ref>https://www.wikidata.org/wiki/Q53894</ref> ==Referenzi== {{Referenzi}} == Ħoloq esterni== *[https://web.archive.org/web/20160618013656/http://www.birkirkaraonline.com/ Kunsill Lokali ta' Birkirkara] *[https://web.archive.org/web/20050222020238/http://www.malta.co.uk/KHS/cross.html Birkirkara u s-salib] *[https://web.archive.org/web/20060917035746/http://www.malta.co.uk/KHS/helenfeast.htm Empress Helen en fete] *[https://web.archive.org/web/20061009171819/http://bkara.com/info.htm Birkirkara: Informazzjoni ġenerali] {{Kunsilli lokali ta' Malta u Għawdex}} [[Kategorija:Bliet ta' Malta]] lvoizynamx5thiey8667x14hax0ik0a 333900 333897 2026-11-10T01:35:06Z Kim Nito 29241 333900 wikitext text/x-wiki {{Infobox city|name=Birkirkara}} '''Birkirkara''' hija belt fiċ-ċentru ta' [[Malta]]. Hija waħda mill-aktar ibliet popolati fuq il-gżira, bit-29,482 abitant fl-2024.<ref>{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|titlu=World Population Day: 11 July 2025|kunjom=Migliore|isem=Sharon|data=2025-07-10|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-18|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250803152942/https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|arkivju-data=2025-08-03|url-status=dead}}</ref> Il-belt tikkonsisti f'ħames parroċċi awtonomi: Santa Elena, San Ġużepp Ħaddiem<ref>{{Ċita web|url=https://church.mt/parishes/birkirkara-st-joseph-the-worker/|titlu=Birkirkara (St Joseph the Worker)|aċċess=2020-12-12|lingwa=en-US|data-aċċess=2020-08-01|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201029154659/https://church.mt/parishes/birkirkara-st-joseph-the-worker/|arkivju-data=2020-10-29|url-status=dead}}</ref>, il-Madonna tal-Karmnu<ref>{{Ċita web|url=https://www.catholicdirectory.com/birkirkara/church/our-lady-of-mount-carmel|titlu=Our Lady of Mount Carmel on The Catholic Directory|aċċess=2020-12-12|opra=The Catholic Directory|lingwa=en}}</ref>, Santa Marija <ref>{{Ċita web|url=https://www.catholicdirectory.com/birkirkara/church/st-mary|titlu=St. Mary on The Catholic Directory|aċċess=2020-12-12|opra=The Catholic Directory|lingwa=en|data-aċċess=2020-08-01|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200725085452/https://www.catholicdirectory.com/birkirkara/church/st-mary|arkivju-data=2020-07-25|url-status=dead}}</ref> u San Ġorġ Preca (Swatar)<ref>{{Ċita web|url=https://www.quddies.com.mt/churches/353/San-Gorg-Preca/Swatar|titlu=San Gorg Preca - Parish Church - Swatar, Malta|aċċess=2020-12-12|opra=www.quddies.com.mt}}</ref>. Il-Mottu tal-belt huwa "''[[In hoc signo vinces]]''" ("B'dan is-sinjal inti tirbaħ") għall-viżjoni tas-salib li kellu l-Imperatur Kostantinu bin Santa Elena, li wasslet għall-konverżjoni tiegħu għall-fidi Nisranija, u l-arma għandha salib aħmar sempliċi, b'kuruna fuqha. == Etimoloġija == ''Birkirkara'' tfisser “ilma kiesaħ” jew “ilma mexxej"<ref>https://books.google.com.mt/books?id=krRTAAAAcAAJ&pg=PA90&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> L-isem jirreferi ghal post ta' wied fil-belt.<ref>https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/53136/1/ISIMHA%20...%20NIESHA%20...%20GRAJJIETHA.pdf</ref> Oriġinarjament, l-isem kien miktub bħala ''Birchircara'', b'influwenza mill-ortografija Taljana li tradizzjonalment ma tużax l-ittra “K”. Ta’ spiss jitqassar bħala B’kara/Kara. == Ġeografija == Birkirkara tinsab f’wied. Minhabba din il-pozizzjoni, hija maghrufa għall-għargħar fi ġranet b’maltempati kbar billi l-ilma li jaqa fin-[[Naxxar|Naxxar,]] [[Ħ'Attard]] u [[Ħal Balzan|Ħal-Balzan]] jispicca jghaddi minnha.<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-01 |titlu=Archive copy |url=http://www.malta.com/en/about-malta/city-village/birkirkara |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200216115423/http://www.malta.com/en/about-malta/city-village/birkirkara |arkivju-data=2020-02-16 |url-status=dead }}</ref> Ġew proposti diversi proġetti biex jghinu f'dan ir-rigward.<ref>https://www.independent.com.mt/articles/2005-06-25/news/possible-solution-for-birkirkara-flooding-problems-in-the-pipeline-77188/</ref> == Klima == Birkirkara ghandha klima Mediterranja Csa taħt il-klassifikazzjoni tal-[[Klima Koppen]]<ref>https://www.britannica.com/science/Koppen-climate-classification</ref> Birkirkara tgawdi xtiewi ħfief bi ftit xita u sjuf sħan xotti. It-temperatura tal-belt tvarja minn 10 sa 31 °C (50.5 sa 87.3 °F) matul is-sena<ref>https://weatherspark.com/y/76321/Average-Weather-in-Birkirkara-Malta-Year-Round</ref> ==Storja== Birkirkara hija waħda mill-eqdem bliet f’Malta b’referenza rrekordjata fl-1402 fil-kitba ta' [[Luttrell, Anthony T]], ''Cappella of Birkarkam'' <ref>https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/38417</ref> Hija ssemmiet fir-Rapport Ekkleżjastiku tal-1436 li jsemmi l-parroċċi f’Malta u Għawdex li kienu jeżistu dak iż-żmien, li minnhom Birkirkara ħareġ bħala l-akbar parroċċa<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-01 |titlu=Archive copy |url=http://archives.maltadiocese.org/Portals/0/Issue%205%20-%20Jun%202014.pdf |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200725093752/http://archives.maltadiocese.org/Portals/0/Issue%205%20-%20Jun%202014.pdf |arkivju-data=2020-07-25 |url-status=dead }}</ref>. Matul is-snin żviluppaw diversi parroċċi u subborgi minn Birkirkara, fosthom [[Tas-Sliema|Sliema]], [[San Ġiljan (lokalità)|San Ġiljan]], [[Imsida]], il-[[Ħamrun]] fis-seklu 19 u [[Santa Venera]] fil-bidu tas-seklu 20. Fis-snin aktar reċenti, [[San Ġwann (Malta)|San Ġwann]] (1965) u [[Tal-Ibraġ]] li hareg minn Birkirkara biex jifforma parti mill-lokalità tas-Swieqi fl-1993. Tul is-snin Birkirkara kibret f’ċentru kummerċjali importanti kif ukoll f’żona residenzjali b’densità għolja ta’ popolazzjoni. == Knejjes == Il-Parroċċa ta' Birkirkara kienet ilha mill-1360 bil-kappella ta' Santa Elena fil-limiti tal-Għargħar. Fl-1436, l-Isqof Mons. Dusina rrikonoxxiha bħala waħda mill-għaxar Parroċċi ta' Malta. Fil-5 ta' Diċembru 1630, [[Papa Urbanu VIII]] waqqaf il-Kolleġjata Elenjana permezz ta' Bolla Papali bl-isem "Sacri Apostolatus Ministerio". Dan kien fi żmien il-Kappillan [[Dun Filippu Borgia]] (1567-1649). === Il-Knisja ta' Santa Elena === Il-Knisja ta' Santa Elena nbniet f'post l-aktar ċentrali ta' Birkirkara u akbar fid-daqs minn ta' qabilha, u hi r-raba' knisja parrokkjali. Din bdiet tinbena fl-1727, l-Isqof Gaspare Gori Mancini qiegħed l-ewwel ġebla tal-Knisja. Taħt l-ewwel ġebla tqiegħdu midalja ta' Santa Elena kif ukoll l-ismijiet tal-Papa u l-Isqof ta' dak iż-żmien. Fl-20 ta' Ottubru 1782, l-Isqof [[Vincenzo Labini]] ikkonsagra l-Knisja taħt it-titlu tal-Imperatriċi Santa Elena. Fit-18 ta' Jannar 1950, [[Papa Piju XII]] għolla l-Knisja għall-unur ta' Bażilka Minuri bl-unuri kollha. === Knisja l-Qadima === Il-knisja ta’ Santa Marija, magħrufa bħala l-Knisja l-Qadima ta’ Birkirkara, tinsab il-barra miċ-ċentru storiku ta’ Birkirkara, fuq il-naħa l-oħra tal-wied. Inbniet għall-ħabta tal-1607 fuq pjanta ta' Vittorio Cassar, iben [[Ġlormu Cassar]]. Meta Vittorio Cassar miet, fl-1607, ix-xogħol fuq il-knisja tkompla minn [[Tumas Dingli|Tommaso Dingli]]. Fil-post fejn hemm il-knisja llum, qabel kien hemm knisja medjevali. Meta l-Kapitlu iddeċieda li jitlaq mill-knisja u jmur fil-Knisja ta’ Sant’ Elena riedu jwaqqgħu l-knisja l-qadima. Wara 120 sena il-knisja ingħalqet u ġiet abbandunata. Dun Gejtanu Mannarino, magħruf għar-Rewwixta tal-Qassisin tal-1775, indifen f’din il-knisja. Matul il-Pesta l-Kbira tal-1813, f'din il-knisja ndifnu l-mejtin. Sa madwar l-1850 il-koppla tal-Knisja kienet għadha f’postha, imma partijiet mis-saqaf kienu ga waqgħu sa mill-1830. Fl-1969, beda xogħol kbir fuq din l-knisja biex tkun tista' terġa' tibda tintuża wara ħafna snin ta’ abbandun totali. Fl-1992, l-Arcisqof Ġużeppi Mercieca kien ħass il-bżonn pastorali li din iż-żona ta’ Birkirkara tkun awtonoma, jiġifieri indipendenti mill-parroċċa ta’ Sant’ Elena. Nhar it-8 ta’ Mejju 2005, iż-żona pastorali awtonoma ta’ Santa Marija reġgħet saret Parroċċa għaliha. == Arkitettura u Postijiet Importanti == Birkirkara jospita ħafna postijiet importanti: * [[Awtorità Maltija għas-Servizzi Finanzjarji|Malta Financial Services Authority]] (MFSA), ir-regolatur finanzjarju ta’ Malta għandu l-kwartieri ġenerali tiegħu f’Birkirkara. * Il-[[Kulleġġ San Alwiġi (Malta)|Kulleġġ San Alwigi]] * l-[[Akkwedott ta' Wignacourt|Akwadott ta’ Wignacourt]] mibni fis-seklu 17. * Il-[[Bażilika ta' Sant' Elena|Bażilika ta’ Sant' Elena]], li tospita l-akbar qanpiena tal-knisja f’Malta. * [[Simonds Farsons Cisk]] – l-ewwel Birrerija f'Malta * [[Dar Pirotta]] * [[Dar Papa Frangisku]] – Kenn immexxi mill-fergħa Maltija ta’ Caritas Internationalis * [[Villa Chelsea]] issa dar il-[[Fondazzjoni Richmond]] – Karità li toffri Programmi ta’ Riabilitazzjoni * l-[[Istazzjon l-Antik tal-Ferrovija]] li llum jinsab fi ġnien pubbliku. Il-ferrovija ta’ Malta li kienet tintuza bħala mezz ta’ trasport importanti kienet tieqaf hawn. Il-Ferroviji ngħalqu fl-1931. * [[Teatru Roxy]] * [[Torri ta' Birkirkara]] (''Ghar il-Gobon'') * [[Torri tal-Wejter]] * [[Villa Lauri]] * [[Mitħna Ta’ Ganu]] === Monumenti === * Monument ta' Sir [[Anthony Mamo]] * [[Nicca tal-Erwieħ|Nicca ta' l-Erwieh]] <ref>https://timesofmalta.com/articles/view/one-world-protecting-the-most-significant-buildings-monuments-and.263999</ref> == Kunsill Lokali ta' Birkirkara == Il-Kunsill ta' Birkirkara jinsab fit-tieni sular tac-Centru Civiku f' Birkirkara. Il-membri tal-Kunsill preżenti huma dawn:<ref>{{Ċita web|url=https://localgovernment.gov.mt/en/lc/Birkirkara/Pages/The_%20Local_Council/Mayor-and-Councillors.aspx|titlu=Archive copy|data-aċċess=2020-08-16|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201124182626/https://localgovernment.gov.mt/en/lc/Birkirkara/Pages/The_%20Local_Council/Mayor-and-Councillors.aspx|arkivju-data=2020-11-24}}</ref> * Desirei Grech (Sindku) * Maurizio Gauci (Viċi Sindku) * Yana Borg Debono Grech * Kaylocke Buhagiar * Alfred Attard * Jade England * Rosette Cassar * Luke Vella * Antoine Attard * Stefano Sicari * Karl Cutajar * Marie Claire Zammit Bonello * Gilmour Borg ==Żoni f'Birkirkara== *Il-[[Bwieraq]] *[[Fleur-De-Lys]] *L-[[Imrieħel]] *[[Ta' Ganu]] *[[Ta' Paris]] *[[Tal-Qattus]] *Is-[[Swatar]] *[[Ħas-Sajjied]] == Sport == F'Birkirkara is-[[St. Joseph Sports Club]]<ref>https://bkarastjoseph.com/</ref> huwa magħruf l-aktar għas-sezzjoni tal-Atletika tiegħu, iżda għandu wkoll sezzjonijiet attivi ohra bħaċ-ċikliżmu<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-16 |titlu=Archive copy |url=https://bkarastjoseph.com/index.php?id=11 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201105021522/https://bkarastjoseph.com/index.php?id=11 |arkivju-data=2020-11-05 |url-status=dead }}</ref>, it-triathlon<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-16 |titlu=Archive copy |url=https://bkarastjoseph.com/index.php?id=13 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201105141949/https://bkarastjoseph.com/index.php?id=13 |arkivju-data=2020-11-05 |url-status=dead }}</ref>, l-għawm<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-16 |titlu=Archive copy |url=https://bkarastjoseph.com/index.php?id=14 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201106182351/https://bkarastjoseph.com/index.php?id=14 |arkivju-data=2020-11-06 |url-status=dead }}</ref>, u t-team tal-futbol li jikkompeti fil-Kompetizzjoni tal-IASC (''Inter Amateur Soccer Competition - Malta'')<ref>http://www.iascmalta.com/</ref> [[Birkirkara FC|Birkirkara F.C]].<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-16 |titlu=Archive copy |url=https://www.birkirkarafc.com/ |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240919093339/http://www.birkirkarafc.com/ |arkivju-data=2024-09-19 |url-status=dead }}</ref> rebaħ il-[[Premier League Malti]] erba’ darbiet <ref>https://www.birkirkarafc.com/TheClubHistory.php</ref> u pparteċipat fl-EUFA [[UEFA Europa League|Europa League]] fl-2015-16.<ref>https://www.independent.com.mt/articles/2016-07-22/football/Europa-League-Birkirkara-make-history-after-splendid-win-in-Scotland-6736161355</ref> == Mwielda fil-Lokalita' == <span id="coordinates" class="plainlinksneverexpand">Koordinati: {{coord|35|53|48|N|14|27|35|E|type:city}}</span> Żewġ personalitajiet prominenti mill-lokal huma [[Eddie Fenech Adami]] u [[Alfred Sant]], li servew bħala [[Prim Ministru ta' Malta|Prim Ministri ta’ Malta]] għal numru ta’ snin. Birkirkara huwa wkoll il-post fejn twieled l-ewwel [[President ta' Malta|President ta’ Malta]] [[Anthony Mamo]]. == Ġemellaġġi == Birkirkara għandha ġemellaġġi ma' * {{flagicon|ITA}} [[Grosseto]], Italja<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-16 |titlu=Archive copy |url=https://localgovernment.gov.mt/en/lc/Birkirkara/Pages/Services/Twinning.aspx |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200805024248/https://localgovernment.gov.mt/en/lc/Birkirkara/Pages/Services/Twinning.aspx |arkivju-data=2020-08-05 |url-status=dead }}</ref> * {{flagicon|ITA}} [[Sorrento]], Italja<ref>https://timesofmalta.com/articles/view/local-council-twinnings.124695</ref> * {{flagicon|ITA}} [[Longobardi, Calabria|Longobardi, Italja]] <ref>https://www.wikidata.org/wiki/Q53894</ref> ==Referenzi== {{Referenzi}} == Ħoloq esterni== *[https://web.archive.org/web/20160618013656/http://www.birkirkaraonline.com/ Kunsill Lokali ta' Birkirkara] *[https://web.archive.org/web/20050222020238/http://www.malta.co.uk/KHS/cross.html Birkirkara u s-salib] *[https://web.archive.org/web/20060917035746/http://www.malta.co.uk/KHS/helenfeast.htm Empress Helen en fete] *[https://web.archive.org/web/20061009171819/http://bkara.com/info.htm Birkirkara: Informazzjoni ġenerali] {{Kunsilli lokali ta' Malta u Għawdex}} [[Kategorija:Bliet ta' Malta]] i8zabofomdltoye8e4dj4pqpeaxzltd 333903 333900 2026-11-10T06:05:30Z /* Mwielda fil-Lokalita' */ 333903 wikitext text/x-wiki {{Infobox city|name=Birkirkara}} '''Birkirkara''' hija belt fiċ-ċentru ta' [[Malta]]. Hija waħda mill-aktar ibliet popolati fuq il-gżira, bit-29,482 abitant fl-2024.<ref>{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|titlu=World Population Day: 11 July 2025|kunjom=Migliore|isem=Sharon|data=2025-07-10|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-18|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250803152942/https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|arkivju-data=2025-08-03|url-status=dead}}</ref> Il-belt tikkonsisti f'ħames parroċċi awtonomi: Santa Elena, San Ġużepp Ħaddiem<ref>{{Ċita web|url=https://church.mt/parishes/birkirkara-st-joseph-the-worker/|titlu=Birkirkara (St Joseph the Worker)|aċċess=2020-12-12|lingwa=en-US|data-aċċess=2020-08-01|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201029154659/https://church.mt/parishes/birkirkara-st-joseph-the-worker/|arkivju-data=2020-10-29|url-status=dead}}</ref>, il-Madonna tal-Karmnu<ref>{{Ċita web|url=https://www.catholicdirectory.com/birkirkara/church/our-lady-of-mount-carmel|titlu=Our Lady of Mount Carmel on The Catholic Directory|aċċess=2020-12-12|opra=The Catholic Directory|lingwa=en}}</ref>, Santa Marija <ref>{{Ċita web|url=https://www.catholicdirectory.com/birkirkara/church/st-mary|titlu=St. Mary on The Catholic Directory|aċċess=2020-12-12|opra=The Catholic Directory|lingwa=en|data-aċċess=2020-08-01|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200725085452/https://www.catholicdirectory.com/birkirkara/church/st-mary|arkivju-data=2020-07-25|url-status=dead}}</ref> u San Ġorġ Preca (Swatar)<ref>{{Ċita web|url=https://www.quddies.com.mt/churches/353/San-Gorg-Preca/Swatar|titlu=San Gorg Preca - Parish Church - Swatar, Malta|aċċess=2020-12-12|opra=www.quddies.com.mt}}</ref>. Il-Mottu tal-belt huwa "''[[In hoc signo vinces]]''" ("B'dan is-sinjal inti tirbaħ") għall-viżjoni tas-salib li kellu l-Imperatur Kostantinu bin Santa Elena, li wasslet għall-konverżjoni tiegħu għall-fidi Nisranija, u l-arma għandha salib aħmar sempliċi, b'kuruna fuqha. == Etimoloġija == ''Birkirkara'' tfisser “ilma kiesaħ” jew “ilma mexxej"<ref>https://books.google.com.mt/books?id=krRTAAAAcAAJ&pg=PA90&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> L-isem jirreferi ghal post ta' wied fil-belt.<ref>https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/53136/1/ISIMHA%20...%20NIESHA%20...%20GRAJJIETHA.pdf</ref> Oriġinarjament, l-isem kien miktub bħala ''Birchircara'', b'influwenza mill-ortografija Taljana li tradizzjonalment ma tużax l-ittra “K”. Ta’ spiss jitqassar bħala B’kara/Kara. == Ġeografija == Birkirkara tinsab f’wied. Minhabba din il-pozizzjoni, hija maghrufa għall-għargħar fi ġranet b’maltempati kbar billi l-ilma li jaqa fin-[[Naxxar|Naxxar,]] [[Ħ'Attard]] u [[Ħal Balzan|Ħal-Balzan]] jispicca jghaddi minnha.<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-01 |titlu=Archive copy |url=http://www.malta.com/en/about-malta/city-village/birkirkara |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200216115423/http://www.malta.com/en/about-malta/city-village/birkirkara |arkivju-data=2020-02-16 |url-status=dead }}</ref> Ġew proposti diversi proġetti biex jghinu f'dan ir-rigward.<ref>https://www.independent.com.mt/articles/2005-06-25/news/possible-solution-for-birkirkara-flooding-problems-in-the-pipeline-77188/</ref> == Klima == Birkirkara ghandha klima Mediterranja Csa taħt il-klassifikazzjoni tal-[[Klima Koppen]]<ref>https://www.britannica.com/science/Koppen-climate-classification</ref> Birkirkara tgawdi xtiewi ħfief bi ftit xita u sjuf sħan xotti. It-temperatura tal-belt tvarja minn 10 sa 31 °C (50.5 sa 87.3 °F) matul is-sena<ref>https://weatherspark.com/y/76321/Average-Weather-in-Birkirkara-Malta-Year-Round</ref> ==Storja== Birkirkara hija waħda mill-eqdem bliet f’Malta b’referenza rrekordjata fl-1402 fil-kitba ta' [[Luttrell, Anthony T]], ''Cappella of Birkarkam'' <ref>https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/38417</ref> Hija ssemmiet fir-Rapport Ekkleżjastiku tal-1436 li jsemmi l-parroċċi f’Malta u Għawdex li kienu jeżistu dak iż-żmien, li minnhom Birkirkara ħareġ bħala l-akbar parroċċa<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-01 |titlu=Archive copy |url=http://archives.maltadiocese.org/Portals/0/Issue%205%20-%20Jun%202014.pdf |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200725093752/http://archives.maltadiocese.org/Portals/0/Issue%205%20-%20Jun%202014.pdf |arkivju-data=2020-07-25 |url-status=dead }}</ref>. Matul is-snin żviluppaw diversi parroċċi u subborgi minn Birkirkara, fosthom [[Tas-Sliema|Sliema]], [[San Ġiljan (lokalità)|San Ġiljan]], [[Imsida]], il-[[Ħamrun]] fis-seklu 19 u [[Santa Venera]] fil-bidu tas-seklu 20. Fis-snin aktar reċenti, [[San Ġwann (Malta)|San Ġwann]] (1965) u [[Tal-Ibraġ]] li hareg minn Birkirkara biex jifforma parti mill-lokalità tas-Swieqi fl-1993. Tul is-snin Birkirkara kibret f’ċentru kummerċjali importanti kif ukoll f’żona residenzjali b’densità għolja ta’ popolazzjoni. == Knejjes == Il-Parroċċa ta' Birkirkara kienet ilha mill-1360 bil-kappella ta' Santa Elena fil-limiti tal-Għargħar. Fl-1436, l-Isqof Mons. Dusina rrikonoxxiha bħala waħda mill-għaxar Parroċċi ta' Malta. Fil-5 ta' Diċembru 1630, [[Papa Urbanu VIII]] waqqaf il-Kolleġjata Elenjana permezz ta' Bolla Papali bl-isem "Sacri Apostolatus Ministerio". Dan kien fi żmien il-Kappillan [[Dun Filippu Borgia]] (1567-1649). === Il-Knisja ta' Santa Elena === Il-Knisja ta' Santa Elena nbniet f'post l-aktar ċentrali ta' Birkirkara u akbar fid-daqs minn ta' qabilha, u hi r-raba' knisja parrokkjali. Din bdiet tinbena fl-1727, l-Isqof Gaspare Gori Mancini qiegħed l-ewwel ġebla tal-Knisja. Taħt l-ewwel ġebla tqiegħdu midalja ta' Santa Elena kif ukoll l-ismijiet tal-Papa u l-Isqof ta' dak iż-żmien. Fl-20 ta' Ottubru 1782, l-Isqof [[Vincenzo Labini]] ikkonsagra l-Knisja taħt it-titlu tal-Imperatriċi Santa Elena. Fit-18 ta' Jannar 1950, [[Papa Piju XII]] għolla l-Knisja għall-unur ta' Bażilka Minuri bl-unuri kollha. === Knisja l-Qadima === Il-knisja ta’ Santa Marija, magħrufa bħala l-Knisja l-Qadima ta’ Birkirkara, tinsab il-barra miċ-ċentru storiku ta’ Birkirkara, fuq il-naħa l-oħra tal-wied. Inbniet għall-ħabta tal-1607 fuq pjanta ta' Vittorio Cassar, iben [[Ġlormu Cassar]]. Meta Vittorio Cassar miet, fl-1607, ix-xogħol fuq il-knisja tkompla minn [[Tumas Dingli|Tommaso Dingli]]. Fil-post fejn hemm il-knisja llum, qabel kien hemm knisja medjevali. Meta l-Kapitlu iddeċieda li jitlaq mill-knisja u jmur fil-Knisja ta’ Sant’ Elena riedu jwaqqgħu l-knisja l-qadima. Wara 120 sena il-knisja ingħalqet u ġiet abbandunata. Dun Gejtanu Mannarino, magħruf għar-Rewwixta tal-Qassisin tal-1775, indifen f’din il-knisja. Matul il-Pesta l-Kbira tal-1813, f'din il-knisja ndifnu l-mejtin. Sa madwar l-1850 il-koppla tal-Knisja kienet għadha f’postha, imma partijiet mis-saqaf kienu ga waqgħu sa mill-1830. Fl-1969, beda xogħol kbir fuq din l-knisja biex tkun tista' terġa' tibda tintuża wara ħafna snin ta’ abbandun totali. Fl-1992, l-Arcisqof Ġużeppi Mercieca kien ħass il-bżonn pastorali li din iż-żona ta’ Birkirkara tkun awtonoma, jiġifieri indipendenti mill-parroċċa ta’ Sant’ Elena. Nhar it-8 ta’ Mejju 2005, iż-żona pastorali awtonoma ta’ Santa Marija reġgħet saret Parroċċa għaliha. == Arkitettura u Postijiet Importanti == Birkirkara jospita ħafna postijiet importanti: * [[Awtorità Maltija għas-Servizzi Finanzjarji|Malta Financial Services Authority]] (MFSA), ir-regolatur finanzjarju ta’ Malta għandu l-kwartieri ġenerali tiegħu f’Birkirkara. * Il-[[Kulleġġ San Alwiġi (Malta)|Kulleġġ San Alwigi]] * l-[[Akkwedott ta' Wignacourt|Akwadott ta’ Wignacourt]] mibni fis-seklu 17. * Il-[[Bażilika ta' Sant' Elena|Bażilika ta’ Sant' Elena]], li tospita l-akbar qanpiena tal-knisja f’Malta. * [[Simonds Farsons Cisk]] – l-ewwel Birrerija f'Malta * [[Dar Pirotta]] * [[Dar Papa Frangisku]] – Kenn immexxi mill-fergħa Maltija ta’ Caritas Internationalis * [[Villa Chelsea]] issa dar il-[[Fondazzjoni Richmond]] – Karità li toffri Programmi ta’ Riabilitazzjoni * l-[[Istazzjon l-Antik tal-Ferrovija]] li llum jinsab fi ġnien pubbliku. Il-ferrovija ta’ Malta li kienet tintuza bħala mezz ta’ trasport importanti kienet tieqaf hawn. Il-Ferroviji ngħalqu fl-1931. * [[Teatru Roxy]] * [[Torri ta' Birkirkara]] (''Ghar il-Gobon'') * [[Torri tal-Wejter]] * [[Villa Lauri]] * [[Mitħna Ta’ Ganu]] === Monumenti === * Monument ta' Sir [[Anthony Mamo]] * [[Nicca tal-Erwieħ|Nicca ta' l-Erwieh]] <ref>https://timesofmalta.com/articles/view/one-world-protecting-the-most-significant-buildings-monuments-and.263999</ref> == Kunsill Lokali ta' Birkirkara == Il-Kunsill ta' Birkirkara jinsab fit-tieni sular tac-Centru Civiku f' Birkirkara. Il-membri tal-Kunsill preżenti huma dawn:<ref>{{Ċita web|url=https://localgovernment.gov.mt/en/lc/Birkirkara/Pages/The_%20Local_Council/Mayor-and-Councillors.aspx|titlu=Archive copy|data-aċċess=2020-08-16|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201124182626/https://localgovernment.gov.mt/en/lc/Birkirkara/Pages/The_%20Local_Council/Mayor-and-Councillors.aspx|arkivju-data=2020-11-24}}</ref> * Desirei Grech (Sindku) * Maurizio Gauci (Viċi Sindku) * Yana Borg Debono Grech * Kaylocke Buhagiar * Alfred Attard * Jade England * Rosette Cassar * Luke Vella * Antoine Attard * Stefano Sicari * Karl Cutajar * Marie Claire Zammit Bonello * Gilmour Borg ==Żoni f'Birkirkara== *Il-[[Bwieraq]] *[[Fleur-De-Lys]] *L-[[Imrieħel]] *[[Ta' Ganu]] *[[Ta' Paris]] *[[Tal-Qattus]] *Is-[[Swatar]] *[[Ħas-Sajjied]] == Sport == F'Birkirkara is-[[St. Joseph Sports Club]]<ref>https://bkarastjoseph.com/</ref> huwa magħruf l-aktar għas-sezzjoni tal-Atletika tiegħu, iżda għandu wkoll sezzjonijiet attivi ohra bħaċ-ċikliżmu<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-16 |titlu=Archive copy |url=https://bkarastjoseph.com/index.php?id=11 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201105021522/https://bkarastjoseph.com/index.php?id=11 |arkivju-data=2020-11-05 |url-status=dead }}</ref>, it-triathlon<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-16 |titlu=Archive copy |url=https://bkarastjoseph.com/index.php?id=13 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201105141949/https://bkarastjoseph.com/index.php?id=13 |arkivju-data=2020-11-05 |url-status=dead }}</ref>, l-għawm<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-16 |titlu=Archive copy |url=https://bkarastjoseph.com/index.php?id=14 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201106182351/https://bkarastjoseph.com/index.php?id=14 |arkivju-data=2020-11-06 |url-status=dead }}</ref>, u t-team tal-futbol li jikkompeti fil-Kompetizzjoni tal-IASC (''Inter Amateur Soccer Competition - Malta'')<ref>http://www.iascmalta.com/</ref> [[Birkirkara FC|Birkirkara F.C]].<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-16 |titlu=Archive copy |url=https://www.birkirkarafc.com/ |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240919093339/http://www.birkirkarafc.com/ |arkivju-data=2024-09-19 |url-status=dead }}</ref> rebaħ il-[[Premier League Malti]] erba’ darbiet <ref>https://www.birkirkarafc.com/TheClubHistory.php</ref> u pparteċipat fl-EUFA [[UEFA Europa League|Europa League]] fl-2015-16.<ref>https://www.independent.com.mt/articles/2016-07-22/football/Europa-League-Birkirkara-make-history-after-splendid-win-in-Scotland-6736161355</ref> == Mwielda fil-Lokalita' == <span id="coordinates" class="plainlinksneverexpand">Koordinati: {{coord|35|53|48|N|14|27|35|E|type:city}}</span> Żewġ personalitajiet prominenti mill-lokal huma [[Eddie Fenech Adami]] u [[Alfred Sant]], li servew bħala [[Prim Ministru ta' Malta|Prim Ministri ta’ Malta]] għal numru ta’ snin. Birkirkara huwa wkoll il-post fejn twieled l-ewwel [[President ta' Malta|President ta’ Malta]] [[Anthony Mamo]]. == Med.tv Susannah Camilleri Cornerline, Triq Dun Karm, Birkirkara BKR 9039, Malta == Med.tv: Explore the Mediterranean Like Never Before. Med.tv is your ultimate gateway to the Mediterranean's vibrant culture, fascinating history, thriving business landscape, breathtaking travel destinations, and stunning natural beauty. Whether you're an avid traveller, a business professional, or simply captivated by the charm of this region, Med.tv offers an immersive experience that brings the Mediterranean to life. A Journey Through the Mediterranean From the sun-drenched shores of Greece to the rolling hills of Tuscany, and from the vibrant traditions of the Middle East to the cosmopolitan cities of Spain, Med.tv offers a closer look at this extraordinary region. Our diverse content caters to every interest: Travel & Tourism - Explore iconic destinations, hidden gems, and cultural festivals. Whether seeking historic landmarks or seaside escapes, Med.tv is your guide. Culture & Heritage - Discover centuries of Mediterranean history through art, architecture, music, and traditions with exclusive documentaries and expert interviews. Business & Investment - Get insights into the Mediterranean's thriving economy, from tourism and real estate to agriculture and technology. Stay informed with market trends and industry leader perspectives. Cuisine & Gastronomy - Indulge in the flavors of the Mediterranean. From traditional recipes to modern interpretations, Med.tv connects you to local chefs, culinary events, and so very delicious. = Med.tv Susannah Camilleri Cornerline, Triq Dun Karm, Birkirkara BKR 9039, Malta == Ġemellaġġi == Birkirkara għandha ġemellaġġi ma' * {{flagicon|ITA}} [[Grosseto]], Italja<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-16 |titlu=Archive copy |url=https://localgovernment.gov.mt/en/lc/Birkirkara/Pages/Services/Twinning.aspx |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200805024248/https://localgovernment.gov.mt/en/lc/Birkirkara/Pages/Services/Twinning.aspx |arkivju-data=2020-08-05 |url-status=dead }}</ref> * {{flagicon|ITA}} [[Sorrento]], Italja<ref>https://timesofmalta.com/articles/view/local-council-twinnings.124695</ref> * {{flagicon|ITA}} [[Longobardi, Calabria|Longobardi, Italja]] <ref>https://www.wikidata.org/wiki/Q53894</ref> ==Referenzi== {{Referenzi}} == Ħoloq esterni== *[https://web.archive.org/web/20160618013656/http://www.birkirkaraonline.com/ Kunsill Lokali ta' Birkirkara] *[https://web.archive.org/web/20050222020238/http://www.malta.co.uk/KHS/cross.html Birkirkara u s-salib] *[https://web.archive.org/web/20060917035746/http://www.malta.co.uk/KHS/helenfeast.htm Empress Helen en fete] *[https://web.archive.org/web/20061009171819/http://bkara.com/info.htm Birkirkara: Informazzjoni ġenerali] {{Kunsilli lokali ta' Malta u Għawdex}} [[Kategorija:Bliet ta' Malta]] 0pjz0xyybra8bihpnjjfy3b3j8ci6gx 333904 333903 2026-11-10T06:05:52Z /* Med.tv Susannah Camilleri Cornerline, Triq Dun Karm, Birkirkara BKR 9039, Malta */ 333904 wikitext text/x-wiki {{Infobox city|name=Birkirkara}} '''Birkirkara''' hija belt fiċ-ċentru ta' [[Malta]]. Hija waħda mill-aktar ibliet popolati fuq il-gżira, bit-29,482 abitant fl-2024.<ref>{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|titlu=World Population Day: 11 July 2025|kunjom=Migliore|isem=Sharon|data=2025-07-10|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-18|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250803152942/https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|arkivju-data=2025-08-03|url-status=dead}}</ref> Il-belt tikkonsisti f'ħames parroċċi awtonomi: Santa Elena, San Ġużepp Ħaddiem<ref>{{Ċita web|url=https://church.mt/parishes/birkirkara-st-joseph-the-worker/|titlu=Birkirkara (St Joseph the Worker)|aċċess=2020-12-12|lingwa=en-US|data-aċċess=2020-08-01|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201029154659/https://church.mt/parishes/birkirkara-st-joseph-the-worker/|arkivju-data=2020-10-29|url-status=dead}}</ref>, il-Madonna tal-Karmnu<ref>{{Ċita web|url=https://www.catholicdirectory.com/birkirkara/church/our-lady-of-mount-carmel|titlu=Our Lady of Mount Carmel on The Catholic Directory|aċċess=2020-12-12|opra=The Catholic Directory|lingwa=en}}</ref>, Santa Marija <ref>{{Ċita web|url=https://www.catholicdirectory.com/birkirkara/church/st-mary|titlu=St. Mary on The Catholic Directory|aċċess=2020-12-12|opra=The Catholic Directory|lingwa=en|data-aċċess=2020-08-01|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200725085452/https://www.catholicdirectory.com/birkirkara/church/st-mary|arkivju-data=2020-07-25|url-status=dead}}</ref> u San Ġorġ Preca (Swatar)<ref>{{Ċita web|url=https://www.quddies.com.mt/churches/353/San-Gorg-Preca/Swatar|titlu=San Gorg Preca - Parish Church - Swatar, Malta|aċċess=2020-12-12|opra=www.quddies.com.mt}}</ref>. Il-Mottu tal-belt huwa "''[[In hoc signo vinces]]''" ("B'dan is-sinjal inti tirbaħ") għall-viżjoni tas-salib li kellu l-Imperatur Kostantinu bin Santa Elena, li wasslet għall-konverżjoni tiegħu għall-fidi Nisranija, u l-arma għandha salib aħmar sempliċi, b'kuruna fuqha. == Etimoloġija == ''Birkirkara'' tfisser “ilma kiesaħ” jew “ilma mexxej"<ref>https://books.google.com.mt/books?id=krRTAAAAcAAJ&pg=PA90&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> L-isem jirreferi ghal post ta' wied fil-belt.<ref>https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/53136/1/ISIMHA%20...%20NIESHA%20...%20GRAJJIETHA.pdf</ref> Oriġinarjament, l-isem kien miktub bħala ''Birchircara'', b'influwenza mill-ortografija Taljana li tradizzjonalment ma tużax l-ittra “K”. Ta’ spiss jitqassar bħala B’kara/Kara. == Ġeografija == Birkirkara tinsab f’wied. Minhabba din il-pozizzjoni, hija maghrufa għall-għargħar fi ġranet b’maltempati kbar billi l-ilma li jaqa fin-[[Naxxar|Naxxar,]] [[Ħ'Attard]] u [[Ħal Balzan|Ħal-Balzan]] jispicca jghaddi minnha.<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-01 |titlu=Archive copy |url=http://www.malta.com/en/about-malta/city-village/birkirkara |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200216115423/http://www.malta.com/en/about-malta/city-village/birkirkara |arkivju-data=2020-02-16 |url-status=dead }}</ref> Ġew proposti diversi proġetti biex jghinu f'dan ir-rigward.<ref>https://www.independent.com.mt/articles/2005-06-25/news/possible-solution-for-birkirkara-flooding-problems-in-the-pipeline-77188/</ref> == Klima == Birkirkara ghandha klima Mediterranja Csa taħt il-klassifikazzjoni tal-[[Klima Koppen]]<ref>https://www.britannica.com/science/Koppen-climate-classification</ref> Birkirkara tgawdi xtiewi ħfief bi ftit xita u sjuf sħan xotti. It-temperatura tal-belt tvarja minn 10 sa 31 °C (50.5 sa 87.3 °F) matul is-sena<ref>https://weatherspark.com/y/76321/Average-Weather-in-Birkirkara-Malta-Year-Round</ref> ==Storja== Birkirkara hija waħda mill-eqdem bliet f’Malta b’referenza rrekordjata fl-1402 fil-kitba ta' [[Luttrell, Anthony T]], ''Cappella of Birkarkam'' <ref>https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/38417</ref> Hija ssemmiet fir-Rapport Ekkleżjastiku tal-1436 li jsemmi l-parroċċi f’Malta u Għawdex li kienu jeżistu dak iż-żmien, li minnhom Birkirkara ħareġ bħala l-akbar parroċċa<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-01 |titlu=Archive copy |url=http://archives.maltadiocese.org/Portals/0/Issue%205%20-%20Jun%202014.pdf |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200725093752/http://archives.maltadiocese.org/Portals/0/Issue%205%20-%20Jun%202014.pdf |arkivju-data=2020-07-25 |url-status=dead }}</ref>. Matul is-snin żviluppaw diversi parroċċi u subborgi minn Birkirkara, fosthom [[Tas-Sliema|Sliema]], [[San Ġiljan (lokalità)|San Ġiljan]], [[Imsida]], il-[[Ħamrun]] fis-seklu 19 u [[Santa Venera]] fil-bidu tas-seklu 20. Fis-snin aktar reċenti, [[San Ġwann (Malta)|San Ġwann]] (1965) u [[Tal-Ibraġ]] li hareg minn Birkirkara biex jifforma parti mill-lokalità tas-Swieqi fl-1993. Tul is-snin Birkirkara kibret f’ċentru kummerċjali importanti kif ukoll f’żona residenzjali b’densità għolja ta’ popolazzjoni. == Knejjes == Il-Parroċċa ta' Birkirkara kienet ilha mill-1360 bil-kappella ta' Santa Elena fil-limiti tal-Għargħar. Fl-1436, l-Isqof Mons. Dusina rrikonoxxiha bħala waħda mill-għaxar Parroċċi ta' Malta. Fil-5 ta' Diċembru 1630, [[Papa Urbanu VIII]] waqqaf il-Kolleġjata Elenjana permezz ta' Bolla Papali bl-isem "Sacri Apostolatus Ministerio". Dan kien fi żmien il-Kappillan [[Dun Filippu Borgia]] (1567-1649). === Il-Knisja ta' Santa Elena === Il-Knisja ta' Santa Elena nbniet f'post l-aktar ċentrali ta' Birkirkara u akbar fid-daqs minn ta' qabilha, u hi r-raba' knisja parrokkjali. Din bdiet tinbena fl-1727, l-Isqof Gaspare Gori Mancini qiegħed l-ewwel ġebla tal-Knisja. Taħt l-ewwel ġebla tqiegħdu midalja ta' Santa Elena kif ukoll l-ismijiet tal-Papa u l-Isqof ta' dak iż-żmien. Fl-20 ta' Ottubru 1782, l-Isqof [[Vincenzo Labini]] ikkonsagra l-Knisja taħt it-titlu tal-Imperatriċi Santa Elena. Fit-18 ta' Jannar 1950, [[Papa Piju XII]] għolla l-Knisja għall-unur ta' Bażilka Minuri bl-unuri kollha. === Knisja l-Qadima === Il-knisja ta’ Santa Marija, magħrufa bħala l-Knisja l-Qadima ta’ Birkirkara, tinsab il-barra miċ-ċentru storiku ta’ Birkirkara, fuq il-naħa l-oħra tal-wied. Inbniet għall-ħabta tal-1607 fuq pjanta ta' Vittorio Cassar, iben [[Ġlormu Cassar]]. Meta Vittorio Cassar miet, fl-1607, ix-xogħol fuq il-knisja tkompla minn [[Tumas Dingli|Tommaso Dingli]]. Fil-post fejn hemm il-knisja llum, qabel kien hemm knisja medjevali. Meta l-Kapitlu iddeċieda li jitlaq mill-knisja u jmur fil-Knisja ta’ Sant’ Elena riedu jwaqqgħu l-knisja l-qadima. Wara 120 sena il-knisja ingħalqet u ġiet abbandunata. Dun Gejtanu Mannarino, magħruf għar-Rewwixta tal-Qassisin tal-1775, indifen f’din il-knisja. Matul il-Pesta l-Kbira tal-1813, f'din il-knisja ndifnu l-mejtin. Sa madwar l-1850 il-koppla tal-Knisja kienet għadha f’postha, imma partijiet mis-saqaf kienu ga waqgħu sa mill-1830. Fl-1969, beda xogħol kbir fuq din l-knisja biex tkun tista' terġa' tibda tintuża wara ħafna snin ta’ abbandun totali. Fl-1992, l-Arcisqof Ġużeppi Mercieca kien ħass il-bżonn pastorali li din iż-żona ta’ Birkirkara tkun awtonoma, jiġifieri indipendenti mill-parroċċa ta’ Sant’ Elena. Nhar it-8 ta’ Mejju 2005, iż-żona pastorali awtonoma ta’ Santa Marija reġgħet saret Parroċċa għaliha. == Arkitettura u Postijiet Importanti == Birkirkara jospita ħafna postijiet importanti: * [[Awtorità Maltija għas-Servizzi Finanzjarji|Malta Financial Services Authority]] (MFSA), ir-regolatur finanzjarju ta’ Malta għandu l-kwartieri ġenerali tiegħu f’Birkirkara. * Il-[[Kulleġġ San Alwiġi (Malta)|Kulleġġ San Alwigi]] * l-[[Akkwedott ta' Wignacourt|Akwadott ta’ Wignacourt]] mibni fis-seklu 17. * Il-[[Bażilika ta' Sant' Elena|Bażilika ta’ Sant' Elena]], li tospita l-akbar qanpiena tal-knisja f’Malta. * [[Simonds Farsons Cisk]] – l-ewwel Birrerija f'Malta * [[Dar Pirotta]] * [[Dar Papa Frangisku]] – Kenn immexxi mill-fergħa Maltija ta’ Caritas Internationalis * [[Villa Chelsea]] issa dar il-[[Fondazzjoni Richmond]] – Karità li toffri Programmi ta’ Riabilitazzjoni * l-[[Istazzjon l-Antik tal-Ferrovija]] li llum jinsab fi ġnien pubbliku. Il-ferrovija ta’ Malta li kienet tintuza bħala mezz ta’ trasport importanti kienet tieqaf hawn. Il-Ferroviji ngħalqu fl-1931. * [[Teatru Roxy]] * [[Torri ta' Birkirkara]] (''Ghar il-Gobon'') * [[Torri tal-Wejter]] * [[Villa Lauri]] * [[Mitħna Ta’ Ganu]] === Monumenti === * Monument ta' Sir [[Anthony Mamo]] * [[Nicca tal-Erwieħ|Nicca ta' l-Erwieh]] <ref>https://timesofmalta.com/articles/view/one-world-protecting-the-most-significant-buildings-monuments-and.263999</ref> == Kunsill Lokali ta' Birkirkara == Il-Kunsill ta' Birkirkara jinsab fit-tieni sular tac-Centru Civiku f' Birkirkara. Il-membri tal-Kunsill preżenti huma dawn:<ref>{{Ċita web|url=https://localgovernment.gov.mt/en/lc/Birkirkara/Pages/The_%20Local_Council/Mayor-and-Councillors.aspx|titlu=Archive copy|data-aċċess=2020-08-16|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201124182626/https://localgovernment.gov.mt/en/lc/Birkirkara/Pages/The_%20Local_Council/Mayor-and-Councillors.aspx|arkivju-data=2020-11-24}}</ref> * Desirei Grech (Sindku) * Maurizio Gauci (Viċi Sindku) * Yana Borg Debono Grech * Kaylocke Buhagiar * Alfred Attard * Jade England * Rosette Cassar * Luke Vella * Antoine Attard * Stefano Sicari * Karl Cutajar * Marie Claire Zammit Bonello * Gilmour Borg ==Żoni f'Birkirkara== *Il-[[Bwieraq]] *[[Fleur-De-Lys]] *L-[[Imrieħel]] *[[Ta' Ganu]] *[[Ta' Paris]] *[[Tal-Qattus]] *Is-[[Swatar]] *[[Ħas-Sajjied]] == Sport == F'Birkirkara is-[[St. Joseph Sports Club]]<ref>https://bkarastjoseph.com/</ref> huwa magħruf l-aktar għas-sezzjoni tal-Atletika tiegħu, iżda għandu wkoll sezzjonijiet attivi ohra bħaċ-ċikliżmu<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-16 |titlu=Archive copy |url=https://bkarastjoseph.com/index.php?id=11 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201105021522/https://bkarastjoseph.com/index.php?id=11 |arkivju-data=2020-11-05 |url-status=dead }}</ref>, it-triathlon<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-16 |titlu=Archive copy |url=https://bkarastjoseph.com/index.php?id=13 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201105141949/https://bkarastjoseph.com/index.php?id=13 |arkivju-data=2020-11-05 |url-status=dead }}</ref>, l-għawm<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-16 |titlu=Archive copy |url=https://bkarastjoseph.com/index.php?id=14 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201106182351/https://bkarastjoseph.com/index.php?id=14 |arkivju-data=2020-11-06 |url-status=dead }}</ref>, u t-team tal-futbol li jikkompeti fil-Kompetizzjoni tal-IASC (''Inter Amateur Soccer Competition - Malta'')<ref>http://www.iascmalta.com/</ref> [[Birkirkara FC|Birkirkara F.C]].<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-16 |titlu=Archive copy |url=https://www.birkirkarafc.com/ |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240919093339/http://www.birkirkarafc.com/ |arkivju-data=2024-09-19 |url-status=dead }}</ref> rebaħ il-[[Premier League Malti]] erba’ darbiet <ref>https://www.birkirkarafc.com/TheClubHistory.php</ref> u pparteċipat fl-EUFA [[UEFA Europa League|Europa League]] fl-2015-16.<ref>https://www.independent.com.mt/articles/2016-07-22/football/Europa-League-Birkirkara-make-history-after-splendid-win-in-Scotland-6736161355</ref> == Mwielda fil-Lokalita' == <span id="coordinates" class="plainlinksneverexpand">Koordinati: {{coord|35|53|48|N|14|27|35|E|type:city}}</span> Żewġ personalitajiet prominenti mill-lokal huma [[Eddie Fenech Adami]] u [[Alfred Sant]], li servew bħala [[Prim Ministru ta' Malta|Prim Ministri ta’ Malta]] għal numru ta’ snin. Birkirkara huwa wkoll il-post fejn twieled l-ewwel [[President ta' Malta|President ta’ Malta]] [[Anthony Mamo]]. == Med.tv Susannah Camilleri Cornerline, Triq Dun Karm, Birkirkara BKR 9039, Malta == Med.tv: Explore the Mediterranean Like Never Before. Med.tv is your ultimate gateway to the Mediterranean's vibrant culture, fascinating history, thriving business landscape, breathtaking travel destinations, and stunning natural beauty. Whether you're an avid traveller, a business professional, or simply captivated by the charm of this region, Med.tv offers an immersive experience that brings the Mediterranean to life. A Journey Through the Mediterranean From the sun-drenched shores of Greece to the rolling hills of Tuscany, and from the vibrant traditions of the Middle East to the cosmopolitan cities of Spain, Med.tv offers a closer look at this extraordinary region. Our diverse content caters to every interest: Travel & Tourism - Explore iconic destinations, hidden gems, and cultural festivals. Whether seeking historic landmarks or seaside escapes, Med.tv is your guide. Culture & Heritage - Discover centuries of Mediterranean history through art, architecture, music, and traditions with exclusive documentaries and expert interviews. Business & Investment - Get insights into the Mediterranean's thriving economy, from tourism and real estate to agriculture and technology. Stay informed with market trends and industry leader perspectives. Cuisine & Gastronomy - Indulge in the flavors of the Mediterranean. From traditional recipes to modern interpretations, Med.tv connects you to local chefs, culinary events, and so very delicious. = Med.tv Susannah Camilleri Cornerline, Triq Dun Karm, Birkirkara BKR 9039, Malta == Ġemellaġġi == Birkirkara għandha ġemellaġġi ma' * {{flagicon|ITA}} [[Grosseto]], Italja<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-16 |titlu=Archive copy |url=https://localgovernment.gov.mt/en/lc/Birkirkara/Pages/Services/Twinning.aspx |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200805024248/https://localgovernment.gov.mt/en/lc/Birkirkara/Pages/Services/Twinning.aspx |arkivju-data=2020-08-05 |url-status=dead }}</ref> * {{flagicon|ITA}} [[Sorrento]], Italja<ref>https://timesofmalta.com/articles/view/local-council-twinnings.124695</ref> * {{flagicon|ITA}} [[Longobardi, Calabria|Longobardi, Italja]] <ref>https://www.wikidata.org/wiki/Q53894</ref> ==Referenzi== {{Referenzi}} == Ħoloq esterni== *[https://web.archive.org/web/20160618013656/http://www.birkirkaraonline.com/ Kunsill Lokali ta' Birkirkara] *[https://web.archive.org/web/20050222020238/http://www.malta.co.uk/KHS/cross.html Birkirkara u s-salib] *[https://web.archive.org/web/20060917035746/http://www.malta.co.uk/KHS/helenfeast.htm Empress Helen en fete] *[https://web.archive.org/web/20061009171819/http://bkara.com/info.htm Birkirkara: Informazzjoni ġenerali] {{Kunsilli lokali ta' Malta u Għawdex}} [[Kategorija:Bliet ta' Malta]] ay52lbndq3jh1v3dmredk8v6dceq6ii 333905 333904 2026-11-10T06:12:50Z Morkoz 28391 - 333900 wikitext text/x-wiki {{Infobox city|name=Birkirkara}} '''Birkirkara''' hija belt fiċ-ċentru ta' [[Malta]]. Hija waħda mill-aktar ibliet popolati fuq il-gżira, bit-29,482 abitant fl-2024.<ref>{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|titlu=World Population Day: 11 July 2025|kunjom=Migliore|isem=Sharon|data=2025-07-10|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-18|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250803152942/https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|arkivju-data=2025-08-03|url-status=dead}}</ref> Il-belt tikkonsisti f'ħames parroċċi awtonomi: Santa Elena, San Ġużepp Ħaddiem<ref>{{Ċita web|url=https://church.mt/parishes/birkirkara-st-joseph-the-worker/|titlu=Birkirkara (St Joseph the Worker)|aċċess=2020-12-12|lingwa=en-US|data-aċċess=2020-08-01|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201029154659/https://church.mt/parishes/birkirkara-st-joseph-the-worker/|arkivju-data=2020-10-29|url-status=dead}}</ref>, il-Madonna tal-Karmnu<ref>{{Ċita web|url=https://www.catholicdirectory.com/birkirkara/church/our-lady-of-mount-carmel|titlu=Our Lady of Mount Carmel on The Catholic Directory|aċċess=2020-12-12|opra=The Catholic Directory|lingwa=en}}</ref>, Santa Marija <ref>{{Ċita web|url=https://www.catholicdirectory.com/birkirkara/church/st-mary|titlu=St. Mary on The Catholic Directory|aċċess=2020-12-12|opra=The Catholic Directory|lingwa=en|data-aċċess=2020-08-01|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200725085452/https://www.catholicdirectory.com/birkirkara/church/st-mary|arkivju-data=2020-07-25|url-status=dead}}</ref> u San Ġorġ Preca (Swatar)<ref>{{Ċita web|url=https://www.quddies.com.mt/churches/353/San-Gorg-Preca/Swatar|titlu=San Gorg Preca - Parish Church - Swatar, Malta|aċċess=2020-12-12|opra=www.quddies.com.mt}}</ref>. Il-Mottu tal-belt huwa "''[[In hoc signo vinces]]''" ("B'dan is-sinjal inti tirbaħ") għall-viżjoni tas-salib li kellu l-Imperatur Kostantinu bin Santa Elena, li wasslet għall-konverżjoni tiegħu għall-fidi Nisranija, u l-arma għandha salib aħmar sempliċi, b'kuruna fuqha. == Etimoloġija == ''Birkirkara'' tfisser “ilma kiesaħ” jew “ilma mexxej"<ref>https://books.google.com.mt/books?id=krRTAAAAcAAJ&pg=PA90&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> L-isem jirreferi ghal post ta' wied fil-belt.<ref>https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/53136/1/ISIMHA%20...%20NIESHA%20...%20GRAJJIETHA.pdf</ref> Oriġinarjament, l-isem kien miktub bħala ''Birchircara'', b'influwenza mill-ortografija Taljana li tradizzjonalment ma tużax l-ittra “K”. Ta’ spiss jitqassar bħala B’kara/Kara. == Ġeografija == Birkirkara tinsab f’wied. Minhabba din il-pozizzjoni, hija maghrufa għall-għargħar fi ġranet b’maltempati kbar billi l-ilma li jaqa fin-[[Naxxar|Naxxar,]] [[Ħ'Attard]] u [[Ħal Balzan|Ħal-Balzan]] jispicca jghaddi minnha.<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-01 |titlu=Archive copy |url=http://www.malta.com/en/about-malta/city-village/birkirkara |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200216115423/http://www.malta.com/en/about-malta/city-village/birkirkara |arkivju-data=2020-02-16 |url-status=dead }}</ref> Ġew proposti diversi proġetti biex jghinu f'dan ir-rigward.<ref>https://www.independent.com.mt/articles/2005-06-25/news/possible-solution-for-birkirkara-flooding-problems-in-the-pipeline-77188/</ref> == Klima == Birkirkara ghandha klima Mediterranja Csa taħt il-klassifikazzjoni tal-[[Klima Koppen]]<ref>https://www.britannica.com/science/Koppen-climate-classification</ref> Birkirkara tgawdi xtiewi ħfief bi ftit xita u sjuf sħan xotti. It-temperatura tal-belt tvarja minn 10 sa 31 °C (50.5 sa 87.3 °F) matul is-sena<ref>https://weatherspark.com/y/76321/Average-Weather-in-Birkirkara-Malta-Year-Round</ref> ==Storja== Birkirkara hija waħda mill-eqdem bliet f’Malta b’referenza rrekordjata fl-1402 fil-kitba ta' [[Luttrell, Anthony T]], ''Cappella of Birkarkam'' <ref>https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/38417</ref> Hija ssemmiet fir-Rapport Ekkleżjastiku tal-1436 li jsemmi l-parroċċi f’Malta u Għawdex li kienu jeżistu dak iż-żmien, li minnhom Birkirkara ħareġ bħala l-akbar parroċċa<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-01 |titlu=Archive copy |url=http://archives.maltadiocese.org/Portals/0/Issue%205%20-%20Jun%202014.pdf |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200725093752/http://archives.maltadiocese.org/Portals/0/Issue%205%20-%20Jun%202014.pdf |arkivju-data=2020-07-25 |url-status=dead }}</ref>. Matul is-snin żviluppaw diversi parroċċi u subborgi minn Birkirkara, fosthom [[Tas-Sliema|Sliema]], [[San Ġiljan (lokalità)|San Ġiljan]], [[Imsida]], il-[[Ħamrun]] fis-seklu 19 u [[Santa Venera]] fil-bidu tas-seklu 20. Fis-snin aktar reċenti, [[San Ġwann (Malta)|San Ġwann]] (1965) u [[Tal-Ibraġ]] li hareg minn Birkirkara biex jifforma parti mill-lokalità tas-Swieqi fl-1993. Tul is-snin Birkirkara kibret f’ċentru kummerċjali importanti kif ukoll f’żona residenzjali b’densità għolja ta’ popolazzjoni. == Knejjes == Il-Parroċċa ta' Birkirkara kienet ilha mill-1360 bil-kappella ta' Santa Elena fil-limiti tal-Għargħar. Fl-1436, l-Isqof Mons. Dusina rrikonoxxiha bħala waħda mill-għaxar Parroċċi ta' Malta. Fil-5 ta' Diċembru 1630, [[Papa Urbanu VIII]] waqqaf il-Kolleġjata Elenjana permezz ta' Bolla Papali bl-isem "Sacri Apostolatus Ministerio". Dan kien fi żmien il-Kappillan [[Dun Filippu Borgia]] (1567-1649). === Il-Knisja ta' Santa Elena === Il-Knisja ta' Santa Elena nbniet f'post l-aktar ċentrali ta' Birkirkara u akbar fid-daqs minn ta' qabilha, u hi r-raba' knisja parrokkjali. Din bdiet tinbena fl-1727, l-Isqof Gaspare Gori Mancini qiegħed l-ewwel ġebla tal-Knisja. Taħt l-ewwel ġebla tqiegħdu midalja ta' Santa Elena kif ukoll l-ismijiet tal-Papa u l-Isqof ta' dak iż-żmien. Fl-20 ta' Ottubru 1782, l-Isqof [[Vincenzo Labini]] ikkonsagra l-Knisja taħt it-titlu tal-Imperatriċi Santa Elena. Fit-18 ta' Jannar 1950, [[Papa Piju XII]] għolla l-Knisja għall-unur ta' Bażilka Minuri bl-unuri kollha. === Knisja l-Qadima === Il-knisja ta’ Santa Marija, magħrufa bħala l-Knisja l-Qadima ta’ Birkirkara, tinsab il-barra miċ-ċentru storiku ta’ Birkirkara, fuq il-naħa l-oħra tal-wied. Inbniet għall-ħabta tal-1607 fuq pjanta ta' Vittorio Cassar, iben [[Ġlormu Cassar]]. Meta Vittorio Cassar miet, fl-1607, ix-xogħol fuq il-knisja tkompla minn [[Tumas Dingli|Tommaso Dingli]]. Fil-post fejn hemm il-knisja llum, qabel kien hemm knisja medjevali. Meta l-Kapitlu iddeċieda li jitlaq mill-knisja u jmur fil-Knisja ta’ Sant’ Elena riedu jwaqqgħu l-knisja l-qadima. Wara 120 sena il-knisja ingħalqet u ġiet abbandunata. Dun Gejtanu Mannarino, magħruf għar-Rewwixta tal-Qassisin tal-1775, indifen f’din il-knisja. Matul il-Pesta l-Kbira tal-1813, f'din il-knisja ndifnu l-mejtin. Sa madwar l-1850 il-koppla tal-Knisja kienet għadha f’postha, imma partijiet mis-saqaf kienu ga waqgħu sa mill-1830. Fl-1969, beda xogħol kbir fuq din l-knisja biex tkun tista' terġa' tibda tintuża wara ħafna snin ta’ abbandun totali. Fl-1992, l-Arcisqof Ġużeppi Mercieca kien ħass il-bżonn pastorali li din iż-żona ta’ Birkirkara tkun awtonoma, jiġifieri indipendenti mill-parroċċa ta’ Sant’ Elena. Nhar it-8 ta’ Mejju 2005, iż-żona pastorali awtonoma ta’ Santa Marija reġgħet saret Parroċċa għaliha. == Arkitettura u Postijiet Importanti == Birkirkara jospita ħafna postijiet importanti: * [[Awtorità Maltija għas-Servizzi Finanzjarji|Malta Financial Services Authority]] (MFSA), ir-regolatur finanzjarju ta’ Malta għandu l-kwartieri ġenerali tiegħu f’Birkirkara. * Il-[[Kulleġġ San Alwiġi (Malta)|Kulleġġ San Alwigi]] * l-[[Akkwedott ta' Wignacourt|Akwadott ta’ Wignacourt]] mibni fis-seklu 17. * Il-[[Bażilika ta' Sant' Elena|Bażilika ta’ Sant' Elena]], li tospita l-akbar qanpiena tal-knisja f’Malta. * [[Simonds Farsons Cisk]] – l-ewwel Birrerija f'Malta * [[Dar Pirotta]] * [[Dar Papa Frangisku]] – Kenn immexxi mill-fergħa Maltija ta’ Caritas Internationalis * [[Villa Chelsea]] issa dar il-[[Fondazzjoni Richmond]] – Karità li toffri Programmi ta’ Riabilitazzjoni * l-[[Istazzjon l-Antik tal-Ferrovija]] li llum jinsab fi ġnien pubbliku. Il-ferrovija ta’ Malta li kienet tintuza bħala mezz ta’ trasport importanti kienet tieqaf hawn. Il-Ferroviji ngħalqu fl-1931. * [[Teatru Roxy]] * [[Torri ta' Birkirkara]] (''Ghar il-Gobon'') * [[Torri tal-Wejter]] * [[Villa Lauri]] * [[Mitħna Ta’ Ganu]] === Monumenti === * Monument ta' Sir [[Anthony Mamo]] * [[Nicca tal-Erwieħ|Nicca ta' l-Erwieh]] <ref>https://timesofmalta.com/articles/view/one-world-protecting-the-most-significant-buildings-monuments-and.263999</ref> == Kunsill Lokali ta' Birkirkara == Il-Kunsill ta' Birkirkara jinsab fit-tieni sular tac-Centru Civiku f' Birkirkara. Il-membri tal-Kunsill preżenti huma dawn:<ref>{{Ċita web|url=https://localgovernment.gov.mt/en/lc/Birkirkara/Pages/The_%20Local_Council/Mayor-and-Councillors.aspx|titlu=Archive copy|data-aċċess=2020-08-16|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201124182626/https://localgovernment.gov.mt/en/lc/Birkirkara/Pages/The_%20Local_Council/Mayor-and-Councillors.aspx|arkivju-data=2020-11-24}}</ref> * Desirei Grech (Sindku) * Maurizio Gauci (Viċi Sindku) * Yana Borg Debono Grech * Kaylocke Buhagiar * Alfred Attard * Jade England * Rosette Cassar * Luke Vella * Antoine Attard * Stefano Sicari * Karl Cutajar * Marie Claire Zammit Bonello * Gilmour Borg ==Żoni f'Birkirkara== *Il-[[Bwieraq]] *[[Fleur-De-Lys]] *L-[[Imrieħel]] *[[Ta' Ganu]] *[[Ta' Paris]] *[[Tal-Qattus]] *Is-[[Swatar]] *[[Ħas-Sajjied]] == Sport == F'Birkirkara is-[[St. Joseph Sports Club]]<ref>https://bkarastjoseph.com/</ref> huwa magħruf l-aktar għas-sezzjoni tal-Atletika tiegħu, iżda għandu wkoll sezzjonijiet attivi ohra bħaċ-ċikliżmu<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-16 |titlu=Archive copy |url=https://bkarastjoseph.com/index.php?id=11 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201105021522/https://bkarastjoseph.com/index.php?id=11 |arkivju-data=2020-11-05 |url-status=dead }}</ref>, it-triathlon<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-16 |titlu=Archive copy |url=https://bkarastjoseph.com/index.php?id=13 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201105141949/https://bkarastjoseph.com/index.php?id=13 |arkivju-data=2020-11-05 |url-status=dead }}</ref>, l-għawm<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-16 |titlu=Archive copy |url=https://bkarastjoseph.com/index.php?id=14 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201106182351/https://bkarastjoseph.com/index.php?id=14 |arkivju-data=2020-11-06 |url-status=dead }}</ref>, u t-team tal-futbol li jikkompeti fil-Kompetizzjoni tal-IASC (''Inter Amateur Soccer Competition - Malta'')<ref>http://www.iascmalta.com/</ref> [[Birkirkara FC|Birkirkara F.C]].<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-16 |titlu=Archive copy |url=https://www.birkirkarafc.com/ |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240919093339/http://www.birkirkarafc.com/ |arkivju-data=2024-09-19 |url-status=dead }}</ref> rebaħ il-[[Premier League Malti]] erba’ darbiet <ref>https://www.birkirkarafc.com/TheClubHistory.php</ref> u pparteċipat fl-EUFA [[UEFA Europa League|Europa League]] fl-2015-16.<ref>https://www.independent.com.mt/articles/2016-07-22/football/Europa-League-Birkirkara-make-history-after-splendid-win-in-Scotland-6736161355</ref> == Mwielda fil-Lokalita' == <span id="coordinates" class="plainlinksneverexpand">Koordinati: {{coord|35|53|48|N|14|27|35|E|type:city}}</span> Żewġ personalitajiet prominenti mill-lokal huma [[Eddie Fenech Adami]] u [[Alfred Sant]], li servew bħala [[Prim Ministru ta' Malta|Prim Ministri ta’ Malta]] għal numru ta’ snin. Birkirkara huwa wkoll il-post fejn twieled l-ewwel [[President ta' Malta|President ta’ Malta]] [[Anthony Mamo]]. == Ġemellaġġi == Birkirkara għandha ġemellaġġi ma' * {{flagicon|ITA}} [[Grosseto]], Italja<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-16 |titlu=Archive copy |url=https://localgovernment.gov.mt/en/lc/Birkirkara/Pages/Services/Twinning.aspx |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200805024248/https://localgovernment.gov.mt/en/lc/Birkirkara/Pages/Services/Twinning.aspx |arkivju-data=2020-08-05 |url-status=dead }}</ref> * {{flagicon|ITA}} [[Sorrento]], Italja<ref>https://timesofmalta.com/articles/view/local-council-twinnings.124695</ref> * {{flagicon|ITA}} [[Longobardi, Calabria|Longobardi, Italja]] <ref>https://www.wikidata.org/wiki/Q53894</ref> ==Referenzi== {{Referenzi}} == Ħoloq esterni== *[https://web.archive.org/web/20160618013656/http://www.birkirkaraonline.com/ Kunsill Lokali ta' Birkirkara] *[https://web.archive.org/web/20050222020238/http://www.malta.co.uk/KHS/cross.html Birkirkara u s-salib] *[https://web.archive.org/web/20060917035746/http://www.malta.co.uk/KHS/helenfeast.htm Empress Helen en fete] *[https://web.archive.org/web/20061009171819/http://bkara.com/info.htm Birkirkara: Informazzjoni ġenerali] {{Kunsilli lokali ta' Malta u Għawdex}} [[Kategorija:Bliet ta' Malta]] i8zabofomdltoye8e4dj4pqpeaxzltd 333907 333905 2026-11-10T06:20:46Z Susannah Camilleri (Med.tv) 222 Our Lady of Sorrows Street, Malta, PTA1420 29245 /* Mwielda fil-Lokalita' */ 333907 wikitext text/x-wiki {{Infobox city|name=Birkirkara}} '''Birkirkara''' hija belt fiċ-ċentru ta' [[Malta]]. Hija waħda mill-aktar ibliet popolati fuq il-gżira, bit-29,482 abitant fl-2024.<ref>{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|titlu=World Population Day: 11 July 2025|kunjom=Migliore|isem=Sharon|data=2025-07-10|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-18|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250803152942/https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|arkivju-data=2025-08-03|url-status=dead}}</ref> Il-belt tikkonsisti f'ħames parroċċi awtonomi: Santa Elena, San Ġużepp Ħaddiem<ref>{{Ċita web|url=https://church.mt/parishes/birkirkara-st-joseph-the-worker/|titlu=Birkirkara (St Joseph the Worker)|aċċess=2020-12-12|lingwa=en-US|data-aċċess=2020-08-01|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201029154659/https://church.mt/parishes/birkirkara-st-joseph-the-worker/|arkivju-data=2020-10-29|url-status=dead}}</ref>, il-Madonna tal-Karmnu<ref>{{Ċita web|url=https://www.catholicdirectory.com/birkirkara/church/our-lady-of-mount-carmel|titlu=Our Lady of Mount Carmel on The Catholic Directory|aċċess=2020-12-12|opra=The Catholic Directory|lingwa=en}}</ref>, Santa Marija <ref>{{Ċita web|url=https://www.catholicdirectory.com/birkirkara/church/st-mary|titlu=St. Mary on The Catholic Directory|aċċess=2020-12-12|opra=The Catholic Directory|lingwa=en|data-aċċess=2020-08-01|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200725085452/https://www.catholicdirectory.com/birkirkara/church/st-mary|arkivju-data=2020-07-25|url-status=dead}}</ref> u San Ġorġ Preca (Swatar)<ref>{{Ċita web|url=https://www.quddies.com.mt/churches/353/San-Gorg-Preca/Swatar|titlu=San Gorg Preca - Parish Church - Swatar, Malta|aċċess=2020-12-12|opra=www.quddies.com.mt}}</ref>. Il-Mottu tal-belt huwa "''[[In hoc signo vinces]]''" ("B'dan is-sinjal inti tirbaħ") għall-viżjoni tas-salib li kellu l-Imperatur Kostantinu bin Santa Elena, li wasslet għall-konverżjoni tiegħu għall-fidi Nisranija, u l-arma għandha salib aħmar sempliċi, b'kuruna fuqha. == Etimoloġija == ''Birkirkara'' tfisser “ilma kiesaħ” jew “ilma mexxej"<ref>https://books.google.com.mt/books?id=krRTAAAAcAAJ&pg=PA90&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> L-isem jirreferi ghal post ta' wied fil-belt.<ref>https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/53136/1/ISIMHA%20...%20NIESHA%20...%20GRAJJIETHA.pdf</ref> Oriġinarjament, l-isem kien miktub bħala ''Birchircara'', b'influwenza mill-ortografija Taljana li tradizzjonalment ma tużax l-ittra “K”. Ta’ spiss jitqassar bħala B’kara/Kara. == Ġeografija == Birkirkara tinsab f’wied. Minhabba din il-pozizzjoni, hija maghrufa għall-għargħar fi ġranet b’maltempati kbar billi l-ilma li jaqa fin-[[Naxxar|Naxxar,]] [[Ħ'Attard]] u [[Ħal Balzan|Ħal-Balzan]] jispicca jghaddi minnha.<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-01 |titlu=Archive copy |url=http://www.malta.com/en/about-malta/city-village/birkirkara |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200216115423/http://www.malta.com/en/about-malta/city-village/birkirkara |arkivju-data=2020-02-16 |url-status=dead }}</ref> Ġew proposti diversi proġetti biex jghinu f'dan ir-rigward.<ref>https://www.independent.com.mt/articles/2005-06-25/news/possible-solution-for-birkirkara-flooding-problems-in-the-pipeline-77188/</ref> == Klima == Birkirkara ghandha klima Mediterranja Csa taħt il-klassifikazzjoni tal-[[Klima Koppen]]<ref>https://www.britannica.com/science/Koppen-climate-classification</ref> Birkirkara tgawdi xtiewi ħfief bi ftit xita u sjuf sħan xotti. It-temperatura tal-belt tvarja minn 10 sa 31 °C (50.5 sa 87.3 °F) matul is-sena<ref>https://weatherspark.com/y/76321/Average-Weather-in-Birkirkara-Malta-Year-Round</ref> ==Storja== Birkirkara hija waħda mill-eqdem bliet f’Malta b’referenza rrekordjata fl-1402 fil-kitba ta' [[Luttrell, Anthony T]], ''Cappella of Birkarkam'' <ref>https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/38417</ref> Hija ssemmiet fir-Rapport Ekkleżjastiku tal-1436 li jsemmi l-parroċċi f’Malta u Għawdex li kienu jeżistu dak iż-żmien, li minnhom Birkirkara ħareġ bħala l-akbar parroċċa<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-01 |titlu=Archive copy |url=http://archives.maltadiocese.org/Portals/0/Issue%205%20-%20Jun%202014.pdf |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200725093752/http://archives.maltadiocese.org/Portals/0/Issue%205%20-%20Jun%202014.pdf |arkivju-data=2020-07-25 |url-status=dead }}</ref>. Matul is-snin żviluppaw diversi parroċċi u subborgi minn Birkirkara, fosthom [[Tas-Sliema|Sliema]], [[San Ġiljan (lokalità)|San Ġiljan]], [[Imsida]], il-[[Ħamrun]] fis-seklu 19 u [[Santa Venera]] fil-bidu tas-seklu 20. Fis-snin aktar reċenti, [[San Ġwann (Malta)|San Ġwann]] (1965) u [[Tal-Ibraġ]] li hareg minn Birkirkara biex jifforma parti mill-lokalità tas-Swieqi fl-1993. Tul is-snin Birkirkara kibret f’ċentru kummerċjali importanti kif ukoll f’żona residenzjali b’densità għolja ta’ popolazzjoni. == Knejjes == Il-Parroċċa ta' Birkirkara kienet ilha mill-1360 bil-kappella ta' Santa Elena fil-limiti tal-Għargħar. Fl-1436, l-Isqof Mons. Dusina rrikonoxxiha bħala waħda mill-għaxar Parroċċi ta' Malta. Fil-5 ta' Diċembru 1630, [[Papa Urbanu VIII]] waqqaf il-Kolleġjata Elenjana permezz ta' Bolla Papali bl-isem "Sacri Apostolatus Ministerio". Dan kien fi żmien il-Kappillan [[Dun Filippu Borgia]] (1567-1649). === Il-Knisja ta' Santa Elena === Il-Knisja ta' Santa Elena nbniet f'post l-aktar ċentrali ta' Birkirkara u akbar fid-daqs minn ta' qabilha, u hi r-raba' knisja parrokkjali. Din bdiet tinbena fl-1727, l-Isqof Gaspare Gori Mancini qiegħed l-ewwel ġebla tal-Knisja. Taħt l-ewwel ġebla tqiegħdu midalja ta' Santa Elena kif ukoll l-ismijiet tal-Papa u l-Isqof ta' dak iż-żmien. Fl-20 ta' Ottubru 1782, l-Isqof [[Vincenzo Labini]] ikkonsagra l-Knisja taħt it-titlu tal-Imperatriċi Santa Elena. Fit-18 ta' Jannar 1950, [[Papa Piju XII]] għolla l-Knisja għall-unur ta' Bażilka Minuri bl-unuri kollha. === Knisja l-Qadima === Il-knisja ta’ Santa Marija, magħrufa bħala l-Knisja l-Qadima ta’ Birkirkara, tinsab il-barra miċ-ċentru storiku ta’ Birkirkara, fuq il-naħa l-oħra tal-wied. Inbniet għall-ħabta tal-1607 fuq pjanta ta' Vittorio Cassar, iben [[Ġlormu Cassar]]. Meta Vittorio Cassar miet, fl-1607, ix-xogħol fuq il-knisja tkompla minn [[Tumas Dingli|Tommaso Dingli]]. Fil-post fejn hemm il-knisja llum, qabel kien hemm knisja medjevali. Meta l-Kapitlu iddeċieda li jitlaq mill-knisja u jmur fil-Knisja ta’ Sant’ Elena riedu jwaqqgħu l-knisja l-qadima. Wara 120 sena il-knisja ingħalqet u ġiet abbandunata. Dun Gejtanu Mannarino, magħruf għar-Rewwixta tal-Qassisin tal-1775, indifen f’din il-knisja. Matul il-Pesta l-Kbira tal-1813, f'din il-knisja ndifnu l-mejtin. Sa madwar l-1850 il-koppla tal-Knisja kienet għadha f’postha, imma partijiet mis-saqaf kienu ga waqgħu sa mill-1830. Fl-1969, beda xogħol kbir fuq din l-knisja biex tkun tista' terġa' tibda tintuża wara ħafna snin ta’ abbandun totali. Fl-1992, l-Arcisqof Ġużeppi Mercieca kien ħass il-bżonn pastorali li din iż-żona ta’ Birkirkara tkun awtonoma, jiġifieri indipendenti mill-parroċċa ta’ Sant’ Elena. Nhar it-8 ta’ Mejju 2005, iż-żona pastorali awtonoma ta’ Santa Marija reġgħet saret Parroċċa għaliha. == Arkitettura u Postijiet Importanti == Birkirkara jospita ħafna postijiet importanti: * [[Awtorità Maltija għas-Servizzi Finanzjarji|Malta Financial Services Authority]] (MFSA), ir-regolatur finanzjarju ta’ Malta għandu l-kwartieri ġenerali tiegħu f’Birkirkara. * Il-[[Kulleġġ San Alwiġi (Malta)|Kulleġġ San Alwigi]] * l-[[Akkwedott ta' Wignacourt|Akwadott ta’ Wignacourt]] mibni fis-seklu 17. * Il-[[Bażilika ta' Sant' Elena|Bażilika ta’ Sant' Elena]], li tospita l-akbar qanpiena tal-knisja f’Malta. * [[Simonds Farsons Cisk]] – l-ewwel Birrerija f'Malta * [[Dar Pirotta]] * [[Dar Papa Frangisku]] – Kenn immexxi mill-fergħa Maltija ta’ Caritas Internationalis * [[Villa Chelsea]] issa dar il-[[Fondazzjoni Richmond]] – Karità li toffri Programmi ta’ Riabilitazzjoni * l-[[Istazzjon l-Antik tal-Ferrovija]] li llum jinsab fi ġnien pubbliku. Il-ferrovija ta’ Malta li kienet tintuza bħala mezz ta’ trasport importanti kienet tieqaf hawn. Il-Ferroviji ngħalqu fl-1931. * [[Teatru Roxy]] * [[Torri ta' Birkirkara]] (''Ghar il-Gobon'') * [[Torri tal-Wejter]] * [[Villa Lauri]] * [[Mitħna Ta’ Ganu]] === Monumenti === * Monument ta' Sir [[Anthony Mamo]] * [[Nicca tal-Erwieħ|Nicca ta' l-Erwieh]] <ref>https://timesofmalta.com/articles/view/one-world-protecting-the-most-significant-buildings-monuments-and.263999</ref> == Kunsill Lokali ta' Birkirkara == Il-Kunsill ta' Birkirkara jinsab fit-tieni sular tac-Centru Civiku f' Birkirkara. Il-membri tal-Kunsill preżenti huma dawn:<ref>{{Ċita web|url=https://localgovernment.gov.mt/en/lc/Birkirkara/Pages/The_%20Local_Council/Mayor-and-Councillors.aspx|titlu=Archive copy|data-aċċess=2020-08-16|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201124182626/https://localgovernment.gov.mt/en/lc/Birkirkara/Pages/The_%20Local_Council/Mayor-and-Councillors.aspx|arkivju-data=2020-11-24}}</ref> * Desirei Grech (Sindku) * Maurizio Gauci (Viċi Sindku) * Yana Borg Debono Grech * Kaylocke Buhagiar * Alfred Attard * Jade England * Rosette Cassar * Luke Vella * Antoine Attard * Stefano Sicari * Karl Cutajar * Marie Claire Zammit Bonello * Gilmour Borg ==Żoni f'Birkirkara== *Il-[[Bwieraq]] *[[Fleur-De-Lys]] *L-[[Imrieħel]] *[[Ta' Ganu]] *[[Ta' Paris]] *[[Tal-Qattus]] *Is-[[Swatar]] *[[Ħas-Sajjied]] == Sport == F'Birkirkara is-[[St. Joseph Sports Club]]<ref>https://bkarastjoseph.com/</ref> huwa magħruf l-aktar għas-sezzjoni tal-Atletika tiegħu, iżda għandu wkoll sezzjonijiet attivi ohra bħaċ-ċikliżmu<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-16 |titlu=Archive copy |url=https://bkarastjoseph.com/index.php?id=11 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201105021522/https://bkarastjoseph.com/index.php?id=11 |arkivju-data=2020-11-05 |url-status=dead }}</ref>, it-triathlon<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-16 |titlu=Archive copy |url=https://bkarastjoseph.com/index.php?id=13 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201105141949/https://bkarastjoseph.com/index.php?id=13 |arkivju-data=2020-11-05 |url-status=dead }}</ref>, l-għawm<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-16 |titlu=Archive copy |url=https://bkarastjoseph.com/index.php?id=14 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201106182351/https://bkarastjoseph.com/index.php?id=14 |arkivju-data=2020-11-06 |url-status=dead }}</ref>, u t-team tal-futbol li jikkompeti fil-Kompetizzjoni tal-IASC (''Inter Amateur Soccer Competition - Malta'')<ref>http://www.iascmalta.com/</ref> [[Birkirkara FC|Birkirkara F.C]].<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-16 |titlu=Archive copy |url=https://www.birkirkarafc.com/ |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240919093339/http://www.birkirkarafc.com/ |arkivju-data=2024-09-19 |url-status=dead }}</ref> rebaħ il-[[Premier League Malti]] erba’ darbiet <ref>https://www.birkirkarafc.com/TheClubHistory.php</ref> u pparteċipat fl-EUFA [[UEFA Europa League|Europa League]] fl-2015-16.<ref>https://www.independent.com.mt/articles/2016-07-22/football/Europa-League-Birkirkara-make-history-after-splendid-win-in-Scotland-6736161355</ref> == Mwielda fil-Lokalita' == <span id="coordinates" class="plainlinksneverexpand">Koordinati: {{coord|35|53|48|N|14|27|35|E|type:city}}</span> Żewġ personalitajiet prominenti mill-lokal huma [[Eddie Fenech Adami]] u [[Alfred Sant]], li servew bħala [[Prim Ministru ta' Malta|Prim Ministri ta’ Malta]] għal numru ta’ snin. Birkirkara huwa wkoll il-post fejn twieled l-ewwel [[President ta' Malta|President ta’ Malta]] [[Anthony Mamo]]. == Med.tv Susannah Camilleri Cornerline, Triq Dun Karm, Birkirkara BKR 9039, Malta == Med.tv: Explore the Mediterranean Like Never Before. Med.tv is your ultimate gateway to the Mediterranean's vibrant culture, fascinating history, thriving business landscape, breathtaking travel destinations, and stunning natural beauty. Whether you're an avid traveller, a business professional, or simply captivated by the charm of this region, Med.tv offers an immersive experience that brings the Mediterranean to life. A Journey Through the Mediterranean From the sun-drenched shores of Greece to the rolling hills of Tuscany, and from the vibrant traditions of the Middle East to the cosmopolitan cities of Spain, Med.tv offers a closer look at this extraordinary region. Our diverse content caters to every interest: Travel & Tourism - Explore iconic destinations, hidden gems, and cultural festivals. Whether seeking historic landmarks or seaside escapes, Med.tv is your guide. Culture & Heritage - Discover centuries of Mediterranean history through art, architecture, music, and traditions with exclusive documentaries and expert interviews. Business & Investment - Get insights into the Mediterranean's thriving economy, from tourism and real estate to agriculture and technology. Stay informed with market trends and industry leader perspectives. Cuisine & Gastronomy - Indulge in the flavors of the Mediterranean. From traditional recipes to modern interpretations, Med.tv connects you to local chefs, culinary events, and so very delicious. = Med.tv Susannah Camilleri Cornerline, Triq Dun Karm, Birkirkara BKR 9039, Malta == Ġemellaġġi == Birkirkara għandha ġemellaġġi ma' * {{flagicon|ITA}} [[Grosseto]], Italja<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-16 |titlu=Archive copy |url=https://localgovernment.gov.mt/en/lc/Birkirkara/Pages/Services/Twinning.aspx |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200805024248/https://localgovernment.gov.mt/en/lc/Birkirkara/Pages/Services/Twinning.aspx |arkivju-data=2020-08-05 |url-status=dead }}</ref> * {{flagicon|ITA}} [[Sorrento]], Italja<ref>https://timesofmalta.com/articles/view/local-council-twinnings.124695</ref> * {{flagicon|ITA}} [[Longobardi, Calabria|Longobardi, Italja]] <ref>https://www.wikidata.org/wiki/Q53894</ref> ==Referenzi== {{Referenzi}} == Ħoloq esterni== *[https://web.archive.org/web/20160618013656/http://www.birkirkaraonline.com/ Kunsill Lokali ta' Birkirkara] *[https://web.archive.org/web/20050222020238/http://www.malta.co.uk/KHS/cross.html Birkirkara u s-salib] *[https://web.archive.org/web/20060917035746/http://www.malta.co.uk/KHS/helenfeast.htm Empress Helen en fete] *[https://web.archive.org/web/20061009171819/http://bkara.com/info.htm Birkirkara: Informazzjoni ġenerali] {{Kunsilli lokali ta' Malta u Għawdex}} [[Kategorija:Bliet ta' Malta]] 0pjz0xyybra8bihpnjjfy3b3j8ci6gx 333908 333907 2026-11-10T06:21:12Z Susannah Camilleri (Med.tv) 222 Our Lady of Sorrows Street, Malta, PTA1420 29245 /* Med.tv Susannah Camilleri Cornerline, Triq Dun Karm, Birkirkara BKR 9039, Malta */ 333908 wikitext text/x-wiki {{Infobox city|name=Birkirkara}} '''Birkirkara''' hija belt fiċ-ċentru ta' [[Malta]]. Hija waħda mill-aktar ibliet popolati fuq il-gżira, bit-29,482 abitant fl-2024.<ref>{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|titlu=World Population Day: 11 July 2025|kunjom=Migliore|isem=Sharon|data=2025-07-10|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-18|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250803152942/https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|arkivju-data=2025-08-03|url-status=dead}}</ref> Il-belt tikkonsisti f'ħames parroċċi awtonomi: Santa Elena, San Ġużepp Ħaddiem<ref>{{Ċita web|url=https://church.mt/parishes/birkirkara-st-joseph-the-worker/|titlu=Birkirkara (St Joseph the Worker)|aċċess=2020-12-12|lingwa=en-US|data-aċċess=2020-08-01|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201029154659/https://church.mt/parishes/birkirkara-st-joseph-the-worker/|arkivju-data=2020-10-29|url-status=dead}}</ref>, il-Madonna tal-Karmnu<ref>{{Ċita web|url=https://www.catholicdirectory.com/birkirkara/church/our-lady-of-mount-carmel|titlu=Our Lady of Mount Carmel on The Catholic Directory|aċċess=2020-12-12|opra=The Catholic Directory|lingwa=en}}</ref>, Santa Marija <ref>{{Ċita web|url=https://www.catholicdirectory.com/birkirkara/church/st-mary|titlu=St. Mary on The Catholic Directory|aċċess=2020-12-12|opra=The Catholic Directory|lingwa=en|data-aċċess=2020-08-01|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200725085452/https://www.catholicdirectory.com/birkirkara/church/st-mary|arkivju-data=2020-07-25|url-status=dead}}</ref> u San Ġorġ Preca (Swatar)<ref>{{Ċita web|url=https://www.quddies.com.mt/churches/353/San-Gorg-Preca/Swatar|titlu=San Gorg Preca - Parish Church - Swatar, Malta|aċċess=2020-12-12|opra=www.quddies.com.mt}}</ref>. Il-Mottu tal-belt huwa "''[[In hoc signo vinces]]''" ("B'dan is-sinjal inti tirbaħ") għall-viżjoni tas-salib li kellu l-Imperatur Kostantinu bin Santa Elena, li wasslet għall-konverżjoni tiegħu għall-fidi Nisranija, u l-arma għandha salib aħmar sempliċi, b'kuruna fuqha. == Etimoloġija == ''Birkirkara'' tfisser “ilma kiesaħ” jew “ilma mexxej"<ref>https://books.google.com.mt/books?id=krRTAAAAcAAJ&pg=PA90&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> L-isem jirreferi ghal post ta' wied fil-belt.<ref>https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/53136/1/ISIMHA%20...%20NIESHA%20...%20GRAJJIETHA.pdf</ref> Oriġinarjament, l-isem kien miktub bħala ''Birchircara'', b'influwenza mill-ortografija Taljana li tradizzjonalment ma tużax l-ittra “K”. Ta’ spiss jitqassar bħala B’kara/Kara. == Ġeografija == Birkirkara tinsab f’wied. Minhabba din il-pozizzjoni, hija maghrufa għall-għargħar fi ġranet b’maltempati kbar billi l-ilma li jaqa fin-[[Naxxar|Naxxar,]] [[Ħ'Attard]] u [[Ħal Balzan|Ħal-Balzan]] jispicca jghaddi minnha.<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-01 |titlu=Archive copy |url=http://www.malta.com/en/about-malta/city-village/birkirkara |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200216115423/http://www.malta.com/en/about-malta/city-village/birkirkara |arkivju-data=2020-02-16 |url-status=dead }}</ref> Ġew proposti diversi proġetti biex jghinu f'dan ir-rigward.<ref>https://www.independent.com.mt/articles/2005-06-25/news/possible-solution-for-birkirkara-flooding-problems-in-the-pipeline-77188/</ref> == Klima == Birkirkara ghandha klima Mediterranja Csa taħt il-klassifikazzjoni tal-[[Klima Koppen]]<ref>https://www.britannica.com/science/Koppen-climate-classification</ref> Birkirkara tgawdi xtiewi ħfief bi ftit xita u sjuf sħan xotti. It-temperatura tal-belt tvarja minn 10 sa 31 °C (50.5 sa 87.3 °F) matul is-sena<ref>https://weatherspark.com/y/76321/Average-Weather-in-Birkirkara-Malta-Year-Round</ref> ==Storja== Birkirkara hija waħda mill-eqdem bliet f’Malta b’referenza rrekordjata fl-1402 fil-kitba ta' [[Luttrell, Anthony T]], ''Cappella of Birkarkam'' <ref>https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/38417</ref> Hija ssemmiet fir-Rapport Ekkleżjastiku tal-1436 li jsemmi l-parroċċi f’Malta u Għawdex li kienu jeżistu dak iż-żmien, li minnhom Birkirkara ħareġ bħala l-akbar parroċċa<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-01 |titlu=Archive copy |url=http://archives.maltadiocese.org/Portals/0/Issue%205%20-%20Jun%202014.pdf |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200725093752/http://archives.maltadiocese.org/Portals/0/Issue%205%20-%20Jun%202014.pdf |arkivju-data=2020-07-25 |url-status=dead }}</ref>. Matul is-snin żviluppaw diversi parroċċi u subborgi minn Birkirkara, fosthom [[Tas-Sliema|Sliema]], [[San Ġiljan (lokalità)|San Ġiljan]], [[Imsida]], il-[[Ħamrun]] fis-seklu 19 u [[Santa Venera]] fil-bidu tas-seklu 20. Fis-snin aktar reċenti, [[San Ġwann (Malta)|San Ġwann]] (1965) u [[Tal-Ibraġ]] li hareg minn Birkirkara biex jifforma parti mill-lokalità tas-Swieqi fl-1993. Tul is-snin Birkirkara kibret f’ċentru kummerċjali importanti kif ukoll f’żona residenzjali b’densità għolja ta’ popolazzjoni. == Knejjes == Il-Parroċċa ta' Birkirkara kienet ilha mill-1360 bil-kappella ta' Santa Elena fil-limiti tal-Għargħar. Fl-1436, l-Isqof Mons. Dusina rrikonoxxiha bħala waħda mill-għaxar Parroċċi ta' Malta. Fil-5 ta' Diċembru 1630, [[Papa Urbanu VIII]] waqqaf il-Kolleġjata Elenjana permezz ta' Bolla Papali bl-isem "Sacri Apostolatus Ministerio". Dan kien fi żmien il-Kappillan [[Dun Filippu Borgia]] (1567-1649). === Il-Knisja ta' Santa Elena === Il-Knisja ta' Santa Elena nbniet f'post l-aktar ċentrali ta' Birkirkara u akbar fid-daqs minn ta' qabilha, u hi r-raba' knisja parrokkjali. Din bdiet tinbena fl-1727, l-Isqof Gaspare Gori Mancini qiegħed l-ewwel ġebla tal-Knisja. Taħt l-ewwel ġebla tqiegħdu midalja ta' Santa Elena kif ukoll l-ismijiet tal-Papa u l-Isqof ta' dak iż-żmien. Fl-20 ta' Ottubru 1782, l-Isqof [[Vincenzo Labini]] ikkonsagra l-Knisja taħt it-titlu tal-Imperatriċi Santa Elena. Fit-18 ta' Jannar 1950, [[Papa Piju XII]] għolla l-Knisja għall-unur ta' Bażilka Minuri bl-unuri kollha. === Knisja l-Qadima === Il-knisja ta’ Santa Marija, magħrufa bħala l-Knisja l-Qadima ta’ Birkirkara, tinsab il-barra miċ-ċentru storiku ta’ Birkirkara, fuq il-naħa l-oħra tal-wied. Inbniet għall-ħabta tal-1607 fuq pjanta ta' Vittorio Cassar, iben [[Ġlormu Cassar]]. Meta Vittorio Cassar miet, fl-1607, ix-xogħol fuq il-knisja tkompla minn [[Tumas Dingli|Tommaso Dingli]]. Fil-post fejn hemm il-knisja llum, qabel kien hemm knisja medjevali. Meta l-Kapitlu iddeċieda li jitlaq mill-knisja u jmur fil-Knisja ta’ Sant’ Elena riedu jwaqqgħu l-knisja l-qadima. Wara 120 sena il-knisja ingħalqet u ġiet abbandunata. Dun Gejtanu Mannarino, magħruf għar-Rewwixta tal-Qassisin tal-1775, indifen f’din il-knisja. Matul il-Pesta l-Kbira tal-1813, f'din il-knisja ndifnu l-mejtin. Sa madwar l-1850 il-koppla tal-Knisja kienet għadha f’postha, imma partijiet mis-saqaf kienu ga waqgħu sa mill-1830. Fl-1969, beda xogħol kbir fuq din l-knisja biex tkun tista' terġa' tibda tintuża wara ħafna snin ta’ abbandun totali. Fl-1992, l-Arcisqof Ġużeppi Mercieca kien ħass il-bżonn pastorali li din iż-żona ta’ Birkirkara tkun awtonoma, jiġifieri indipendenti mill-parroċċa ta’ Sant’ Elena. Nhar it-8 ta’ Mejju 2005, iż-żona pastorali awtonoma ta’ Santa Marija reġgħet saret Parroċċa għaliha. == Arkitettura u Postijiet Importanti == Birkirkara jospita ħafna postijiet importanti: * [[Awtorità Maltija għas-Servizzi Finanzjarji|Malta Financial Services Authority]] (MFSA), ir-regolatur finanzjarju ta’ Malta għandu l-kwartieri ġenerali tiegħu f’Birkirkara. * Il-[[Kulleġġ San Alwiġi (Malta)|Kulleġġ San Alwigi]] * l-[[Akkwedott ta' Wignacourt|Akwadott ta’ Wignacourt]] mibni fis-seklu 17. * Il-[[Bażilika ta' Sant' Elena|Bażilika ta’ Sant' Elena]], li tospita l-akbar qanpiena tal-knisja f’Malta. * [[Simonds Farsons Cisk]] – l-ewwel Birrerija f'Malta * [[Dar Pirotta]] * [[Dar Papa Frangisku]] – Kenn immexxi mill-fergħa Maltija ta’ Caritas Internationalis * [[Villa Chelsea]] issa dar il-[[Fondazzjoni Richmond]] – Karità li toffri Programmi ta’ Riabilitazzjoni * l-[[Istazzjon l-Antik tal-Ferrovija]] li llum jinsab fi ġnien pubbliku. Il-ferrovija ta’ Malta li kienet tintuza bħala mezz ta’ trasport importanti kienet tieqaf hawn. Il-Ferroviji ngħalqu fl-1931. * [[Teatru Roxy]] * [[Torri ta' Birkirkara]] (''Ghar il-Gobon'') * [[Torri tal-Wejter]] * [[Villa Lauri]] * [[Mitħna Ta’ Ganu]] === Monumenti === * Monument ta' Sir [[Anthony Mamo]] * [[Nicca tal-Erwieħ|Nicca ta' l-Erwieh]] <ref>https://timesofmalta.com/articles/view/one-world-protecting-the-most-significant-buildings-monuments-and.263999</ref> == Kunsill Lokali ta' Birkirkara == Il-Kunsill ta' Birkirkara jinsab fit-tieni sular tac-Centru Civiku f' Birkirkara. Il-membri tal-Kunsill preżenti huma dawn:<ref>{{Ċita web|url=https://localgovernment.gov.mt/en/lc/Birkirkara/Pages/The_%20Local_Council/Mayor-and-Councillors.aspx|titlu=Archive copy|data-aċċess=2020-08-16|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201124182626/https://localgovernment.gov.mt/en/lc/Birkirkara/Pages/The_%20Local_Council/Mayor-and-Councillors.aspx|arkivju-data=2020-11-24}}</ref> * Desirei Grech (Sindku) * Maurizio Gauci (Viċi Sindku) * Yana Borg Debono Grech * Kaylocke Buhagiar * Alfred Attard * Jade England * Rosette Cassar * Luke Vella * Antoine Attard * Stefano Sicari * Karl Cutajar * Marie Claire Zammit Bonello * Gilmour Borg ==Żoni f'Birkirkara== *Il-[[Bwieraq]] *[[Fleur-De-Lys]] *L-[[Imrieħel]] *[[Ta' Ganu]] *[[Ta' Paris]] *[[Tal-Qattus]] *Is-[[Swatar]] *[[Ħas-Sajjied]] == Sport == F'Birkirkara is-[[St. Joseph Sports Club]]<ref>https://bkarastjoseph.com/</ref> huwa magħruf l-aktar għas-sezzjoni tal-Atletika tiegħu, iżda għandu wkoll sezzjonijiet attivi ohra bħaċ-ċikliżmu<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-16 |titlu=Archive copy |url=https://bkarastjoseph.com/index.php?id=11 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201105021522/https://bkarastjoseph.com/index.php?id=11 |arkivju-data=2020-11-05 |url-status=dead }}</ref>, it-triathlon<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-16 |titlu=Archive copy |url=https://bkarastjoseph.com/index.php?id=13 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201105141949/https://bkarastjoseph.com/index.php?id=13 |arkivju-data=2020-11-05 |url-status=dead }}</ref>, l-għawm<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-16 |titlu=Archive copy |url=https://bkarastjoseph.com/index.php?id=14 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201106182351/https://bkarastjoseph.com/index.php?id=14 |arkivju-data=2020-11-06 |url-status=dead }}</ref>, u t-team tal-futbol li jikkompeti fil-Kompetizzjoni tal-IASC (''Inter Amateur Soccer Competition - Malta'')<ref>http://www.iascmalta.com/</ref> [[Birkirkara FC|Birkirkara F.C]].<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-16 |titlu=Archive copy |url=https://www.birkirkarafc.com/ |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240919093339/http://www.birkirkarafc.com/ |arkivju-data=2024-09-19 |url-status=dead }}</ref> rebaħ il-[[Premier League Malti]] erba’ darbiet <ref>https://www.birkirkarafc.com/TheClubHistory.php</ref> u pparteċipat fl-EUFA [[UEFA Europa League|Europa League]] fl-2015-16.<ref>https://www.independent.com.mt/articles/2016-07-22/football/Europa-League-Birkirkara-make-history-after-splendid-win-in-Scotland-6736161355</ref> == Mwielda fil-Lokalita' == <span id="coordinates" class="plainlinksneverexpand">Koordinati: {{coord|35|53|48|N|14|27|35|E|type:city}}</span> Żewġ personalitajiet prominenti mill-lokal huma [[Eddie Fenech Adami]] u [[Alfred Sant]], li servew bħala [[Prim Ministru ta' Malta|Prim Ministri ta’ Malta]] għal numru ta’ snin. Birkirkara huwa wkoll il-post fejn twieled l-ewwel [[President ta' Malta|President ta’ Malta]] [[Anthony Mamo]]. == Med.tv Susannah Camilleri Cornerline, Triq Dun Karm, Birkirkara BKR 9039, Malta == Med.tv: Explore the Mediterranean Like Never Before. Med.tv is your ultimate gateway to the Mediterranean's vibrant culture, fascinating history, thriving business landscape, breathtaking travel destinations, and stunning natural beauty. Whether you're an avid traveller, a business professional, or simply captivated by the charm of this region, Med.tv offers an immersive experience that brings the Mediterranean to life. A Journey Through the Mediterranean From the sun-drenched shores of Greece to the rolling hills of Tuscany, and from the vibrant traditions of the Middle East to the cosmopolitan cities of Spain, Med.tv offers a closer look at this extraordinary region. Our diverse content caters to every interest: Travel & Tourism - Explore iconic destinations, hidden gems, and cultural festivals. Whether seeking historic landmarks or seaside escapes, Med.tv is your guide. Culture & Heritage - Discover centuries of Mediterranean history through art, architecture, music, and traditions with exclusive documentaries and expert interviews. Business & Investment - Get insights into the Mediterranean's thriving economy, from tourism and real estate to agriculture and technology. Stay informed with market trends and industry leader perspectives. Cuisine & Gastronomy - Indulge in the flavors of the Mediterranean. From traditional recipes to modern interpretations, Med.tv connects you to local chefs, culinary events, and so very delicious. = Med.tv Susannah Camilleri Cornerline, Triq Dun Karm, Birkirkara BKR 9039, Malta == Ġemellaġġi == Birkirkara għandha ġemellaġġi ma' * {{flagicon|ITA}} [[Grosseto]], Italja<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-16 |titlu=Archive copy |url=https://localgovernment.gov.mt/en/lc/Birkirkara/Pages/Services/Twinning.aspx |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200805024248/https://localgovernment.gov.mt/en/lc/Birkirkara/Pages/Services/Twinning.aspx |arkivju-data=2020-08-05 |url-status=dead }}</ref> * {{flagicon|ITA}} [[Sorrento]], Italja<ref>https://timesofmalta.com/articles/view/local-council-twinnings.124695</ref> * {{flagicon|ITA}} [[Longobardi, Calabria|Longobardi, Italja]] <ref>https://www.wikidata.org/wiki/Q53894</ref> ==Referenzi== {{Referenzi}} == Ħoloq esterni== *[https://web.archive.org/web/20160618013656/http://www.birkirkaraonline.com/ Kunsill Lokali ta' Birkirkara] *[https://web.archive.org/web/20050222020238/http://www.malta.co.uk/KHS/cross.html Birkirkara u s-salib] *[https://web.archive.org/web/20060917035746/http://www.malta.co.uk/KHS/helenfeast.htm Empress Helen en fete] *[https://web.archive.org/web/20061009171819/http://bkara.com/info.htm Birkirkara: Informazzjoni ġenerali] {{Kunsilli lokali ta' Malta u Għawdex}} [[Kategorija:Bliet ta' Malta]] ay52lbndq3jh1v3dmredk8v6dceq6ii 333911 333908 2026-11-10T06:31:37Z /* Mwielda fil-Lokalita' */ 333911 wikitext text/x-wiki {{Infobox city|name=Birkirkara}} '''Birkirkara''' hija belt fiċ-ċentru ta' [[Malta]]. Hija waħda mill-aktar ibliet popolati fuq il-gżira, bit-29,482 abitant fl-2024.<ref>{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|titlu=World Population Day: 11 July 2025|kunjom=Migliore|isem=Sharon|data=2025-07-10|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-18|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250803152942/https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|arkivju-data=2025-08-03|url-status=dead}}</ref> Il-belt tikkonsisti f'ħames parroċċi awtonomi: Santa Elena, San Ġużepp Ħaddiem<ref>{{Ċita web|url=https://church.mt/parishes/birkirkara-st-joseph-the-worker/|titlu=Birkirkara (St Joseph the Worker)|aċċess=2020-12-12|lingwa=en-US|data-aċċess=2020-08-01|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201029154659/https://church.mt/parishes/birkirkara-st-joseph-the-worker/|arkivju-data=2020-10-29|url-status=dead}}</ref>, il-Madonna tal-Karmnu<ref>{{Ċita web|url=https://www.catholicdirectory.com/birkirkara/church/our-lady-of-mount-carmel|titlu=Our Lady of Mount Carmel on The Catholic Directory|aċċess=2020-12-12|opra=The Catholic Directory|lingwa=en}}</ref>, Santa Marija <ref>{{Ċita web|url=https://www.catholicdirectory.com/birkirkara/church/st-mary|titlu=St. Mary on The Catholic Directory|aċċess=2020-12-12|opra=The Catholic Directory|lingwa=en|data-aċċess=2020-08-01|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200725085452/https://www.catholicdirectory.com/birkirkara/church/st-mary|arkivju-data=2020-07-25|url-status=dead}}</ref> u San Ġorġ Preca (Swatar)<ref>{{Ċita web|url=https://www.quddies.com.mt/churches/353/San-Gorg-Preca/Swatar|titlu=San Gorg Preca - Parish Church - Swatar, Malta|aċċess=2020-12-12|opra=www.quddies.com.mt}}</ref>. Il-Mottu tal-belt huwa "''[[In hoc signo vinces]]''" ("B'dan is-sinjal inti tirbaħ") għall-viżjoni tas-salib li kellu l-Imperatur Kostantinu bin Santa Elena, li wasslet għall-konverżjoni tiegħu għall-fidi Nisranija, u l-arma għandha salib aħmar sempliċi, b'kuruna fuqha. == Etimoloġija == ''Birkirkara'' tfisser “ilma kiesaħ” jew “ilma mexxej"<ref>https://books.google.com.mt/books?id=krRTAAAAcAAJ&pg=PA90&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> L-isem jirreferi ghal post ta' wied fil-belt.<ref>https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/53136/1/ISIMHA%20...%20NIESHA%20...%20GRAJJIETHA.pdf</ref> Oriġinarjament, l-isem kien miktub bħala ''Birchircara'', b'influwenza mill-ortografija Taljana li tradizzjonalment ma tużax l-ittra “K”. Ta’ spiss jitqassar bħala B’kara/Kara. == Ġeografija == Birkirkara tinsab f’wied. Minhabba din il-pozizzjoni, hija maghrufa għall-għargħar fi ġranet b’maltempati kbar billi l-ilma li jaqa fin-[[Naxxar|Naxxar,]] [[Ħ'Attard]] u [[Ħal Balzan|Ħal-Balzan]] jispicca jghaddi minnha.<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-01 |titlu=Archive copy |url=http://www.malta.com/en/about-malta/city-village/birkirkara |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200216115423/http://www.malta.com/en/about-malta/city-village/birkirkara |arkivju-data=2020-02-16 |url-status=dead }}</ref> Ġew proposti diversi proġetti biex jghinu f'dan ir-rigward.<ref>https://www.independent.com.mt/articles/2005-06-25/news/possible-solution-for-birkirkara-flooding-problems-in-the-pipeline-77188/</ref> == Klima == Birkirkara ghandha klima Mediterranja Csa taħt il-klassifikazzjoni tal-[[Klima Koppen]]<ref>https://www.britannica.com/science/Koppen-climate-classification</ref> Birkirkara tgawdi xtiewi ħfief bi ftit xita u sjuf sħan xotti. It-temperatura tal-belt tvarja minn 10 sa 31 °C (50.5 sa 87.3 °F) matul is-sena<ref>https://weatherspark.com/y/76321/Average-Weather-in-Birkirkara-Malta-Year-Round</ref> ==Storja== Birkirkara hija waħda mill-eqdem bliet f’Malta b’referenza rrekordjata fl-1402 fil-kitba ta' [[Luttrell, Anthony T]], ''Cappella of Birkarkam'' <ref>https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/38417</ref> Hija ssemmiet fir-Rapport Ekkleżjastiku tal-1436 li jsemmi l-parroċċi f’Malta u Għawdex li kienu jeżistu dak iż-żmien, li minnhom Birkirkara ħareġ bħala l-akbar parroċċa<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-01 |titlu=Archive copy |url=http://archives.maltadiocese.org/Portals/0/Issue%205%20-%20Jun%202014.pdf |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200725093752/http://archives.maltadiocese.org/Portals/0/Issue%205%20-%20Jun%202014.pdf |arkivju-data=2020-07-25 |url-status=dead }}</ref>. Matul is-snin żviluppaw diversi parroċċi u subborgi minn Birkirkara, fosthom [[Tas-Sliema|Sliema]], [[San Ġiljan (lokalità)|San Ġiljan]], [[Imsida]], il-[[Ħamrun]] fis-seklu 19 u [[Santa Venera]] fil-bidu tas-seklu 20. Fis-snin aktar reċenti, [[San Ġwann (Malta)|San Ġwann]] (1965) u [[Tal-Ibraġ]] li hareg minn Birkirkara biex jifforma parti mill-lokalità tas-Swieqi fl-1993. Tul is-snin Birkirkara kibret f’ċentru kummerċjali importanti kif ukoll f’żona residenzjali b’densità għolja ta’ popolazzjoni. == Knejjes == Il-Parroċċa ta' Birkirkara kienet ilha mill-1360 bil-kappella ta' Santa Elena fil-limiti tal-Għargħar. Fl-1436, l-Isqof Mons. Dusina rrikonoxxiha bħala waħda mill-għaxar Parroċċi ta' Malta. Fil-5 ta' Diċembru 1630, [[Papa Urbanu VIII]] waqqaf il-Kolleġjata Elenjana permezz ta' Bolla Papali bl-isem "Sacri Apostolatus Ministerio". Dan kien fi żmien il-Kappillan [[Dun Filippu Borgia]] (1567-1649). === Il-Knisja ta' Santa Elena === Il-Knisja ta' Santa Elena nbniet f'post l-aktar ċentrali ta' Birkirkara u akbar fid-daqs minn ta' qabilha, u hi r-raba' knisja parrokkjali. Din bdiet tinbena fl-1727, l-Isqof Gaspare Gori Mancini qiegħed l-ewwel ġebla tal-Knisja. Taħt l-ewwel ġebla tqiegħdu midalja ta' Santa Elena kif ukoll l-ismijiet tal-Papa u l-Isqof ta' dak iż-żmien. Fl-20 ta' Ottubru 1782, l-Isqof [[Vincenzo Labini]] ikkonsagra l-Knisja taħt it-titlu tal-Imperatriċi Santa Elena. Fit-18 ta' Jannar 1950, [[Papa Piju XII]] għolla l-Knisja għall-unur ta' Bażilka Minuri bl-unuri kollha. === Knisja l-Qadima === Il-knisja ta’ Santa Marija, magħrufa bħala l-Knisja l-Qadima ta’ Birkirkara, tinsab il-barra miċ-ċentru storiku ta’ Birkirkara, fuq il-naħa l-oħra tal-wied. Inbniet għall-ħabta tal-1607 fuq pjanta ta' Vittorio Cassar, iben [[Ġlormu Cassar]]. Meta Vittorio Cassar miet, fl-1607, ix-xogħol fuq il-knisja tkompla minn [[Tumas Dingli|Tommaso Dingli]]. Fil-post fejn hemm il-knisja llum, qabel kien hemm knisja medjevali. Meta l-Kapitlu iddeċieda li jitlaq mill-knisja u jmur fil-Knisja ta’ Sant’ Elena riedu jwaqqgħu l-knisja l-qadima. Wara 120 sena il-knisja ingħalqet u ġiet abbandunata. Dun Gejtanu Mannarino, magħruf għar-Rewwixta tal-Qassisin tal-1775, indifen f’din il-knisja. Matul il-Pesta l-Kbira tal-1813, f'din il-knisja ndifnu l-mejtin. Sa madwar l-1850 il-koppla tal-Knisja kienet għadha f’postha, imma partijiet mis-saqaf kienu ga waqgħu sa mill-1830. Fl-1969, beda xogħol kbir fuq din l-knisja biex tkun tista' terġa' tibda tintuża wara ħafna snin ta’ abbandun totali. Fl-1992, l-Arcisqof Ġużeppi Mercieca kien ħass il-bżonn pastorali li din iż-żona ta’ Birkirkara tkun awtonoma, jiġifieri indipendenti mill-parroċċa ta’ Sant’ Elena. Nhar it-8 ta’ Mejju 2005, iż-żona pastorali awtonoma ta’ Santa Marija reġgħet saret Parroċċa għaliha. == Arkitettura u Postijiet Importanti == Birkirkara jospita ħafna postijiet importanti: * [[Awtorità Maltija għas-Servizzi Finanzjarji|Malta Financial Services Authority]] (MFSA), ir-regolatur finanzjarju ta’ Malta għandu l-kwartieri ġenerali tiegħu f’Birkirkara. * Il-[[Kulleġġ San Alwiġi (Malta)|Kulleġġ San Alwigi]] * l-[[Akkwedott ta' Wignacourt|Akwadott ta’ Wignacourt]] mibni fis-seklu 17. * Il-[[Bażilika ta' Sant' Elena|Bażilika ta’ Sant' Elena]], li tospita l-akbar qanpiena tal-knisja f’Malta. * [[Simonds Farsons Cisk]] – l-ewwel Birrerija f'Malta * [[Dar Pirotta]] * [[Dar Papa Frangisku]] – Kenn immexxi mill-fergħa Maltija ta’ Caritas Internationalis * [[Villa Chelsea]] issa dar il-[[Fondazzjoni Richmond]] – Karità li toffri Programmi ta’ Riabilitazzjoni * l-[[Istazzjon l-Antik tal-Ferrovija]] li llum jinsab fi ġnien pubbliku. Il-ferrovija ta’ Malta li kienet tintuza bħala mezz ta’ trasport importanti kienet tieqaf hawn. Il-Ferroviji ngħalqu fl-1931. * [[Teatru Roxy]] * [[Torri ta' Birkirkara]] (''Ghar il-Gobon'') * [[Torri tal-Wejter]] * [[Villa Lauri]] * [[Mitħna Ta’ Ganu]] === Monumenti === * Monument ta' Sir [[Anthony Mamo]] * [[Nicca tal-Erwieħ|Nicca ta' l-Erwieh]] <ref>https://timesofmalta.com/articles/view/one-world-protecting-the-most-significant-buildings-monuments-and.263999</ref> == Kunsill Lokali ta' Birkirkara == Il-Kunsill ta' Birkirkara jinsab fit-tieni sular tac-Centru Civiku f' Birkirkara. Il-membri tal-Kunsill preżenti huma dawn:<ref>{{Ċita web|url=https://localgovernment.gov.mt/en/lc/Birkirkara/Pages/The_%20Local_Council/Mayor-and-Councillors.aspx|titlu=Archive copy|data-aċċess=2020-08-16|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201124182626/https://localgovernment.gov.mt/en/lc/Birkirkara/Pages/The_%20Local_Council/Mayor-and-Councillors.aspx|arkivju-data=2020-11-24}}</ref> * Desirei Grech (Sindku) * Maurizio Gauci (Viċi Sindku) * Yana Borg Debono Grech * Kaylocke Buhagiar * Alfred Attard * Jade England * Rosette Cassar * Luke Vella * Antoine Attard * Stefano Sicari * Karl Cutajar * Marie Claire Zammit Bonello * Gilmour Borg ==Żoni f'Birkirkara== *Il-[[Bwieraq]] *[[Fleur-De-Lys]] *L-[[Imrieħel]] *[[Ta' Ganu]] *[[Ta' Paris]] *[[Tal-Qattus]] *Is-[[Swatar]] *[[Ħas-Sajjied]] == Sport == F'Birkirkara is-[[St. Joseph Sports Club]]<ref>https://bkarastjoseph.com/</ref> huwa magħruf l-aktar għas-sezzjoni tal-Atletika tiegħu, iżda għandu wkoll sezzjonijiet attivi ohra bħaċ-ċikliżmu<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-16 |titlu=Archive copy |url=https://bkarastjoseph.com/index.php?id=11 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201105021522/https://bkarastjoseph.com/index.php?id=11 |arkivju-data=2020-11-05 |url-status=dead }}</ref>, it-triathlon<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-16 |titlu=Archive copy |url=https://bkarastjoseph.com/index.php?id=13 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201105141949/https://bkarastjoseph.com/index.php?id=13 |arkivju-data=2020-11-05 |url-status=dead }}</ref>, l-għawm<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-16 |titlu=Archive copy |url=https://bkarastjoseph.com/index.php?id=14 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201106182351/https://bkarastjoseph.com/index.php?id=14 |arkivju-data=2020-11-06 |url-status=dead }}</ref>, u t-team tal-futbol li jikkompeti fil-Kompetizzjoni tal-IASC (''Inter Amateur Soccer Competition - Malta'')<ref>http://www.iascmalta.com/</ref> [[Birkirkara FC|Birkirkara F.C]].<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-16 |titlu=Archive copy |url=https://www.birkirkarafc.com/ |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240919093339/http://www.birkirkarafc.com/ |arkivju-data=2024-09-19 |url-status=dead }}</ref> rebaħ il-[[Premier League Malti]] erba’ darbiet <ref>https://www.birkirkarafc.com/TheClubHistory.php</ref> u pparteċipat fl-EUFA [[UEFA Europa League|Europa League]] fl-2015-16.<ref>https://www.independent.com.mt/articles/2016-07-22/football/Europa-League-Birkirkara-make-history-after-splendid-win-in-Scotland-6736161355</ref> == Mwielda fil-Lokalita' == <span id="coordinates" class="plainlinksneverexpand">Koordinati: {{coord|35|53|48|N|14|27|35|E|type:city}}</span> Żewġ personalitajiet prominenti mill-lokal huma [[Eddie Fenech Adami]] u [[Alfred Sant]], li servew bħala [[Prim Ministru ta' Malta|Prim Ministri ta’ Malta]] għal numru ta’ snin. Birkirkara huwa wkoll il-post fejn twieled l-ewwel [[President ta' Malta|President ta’ Malta]] [[Anthony Mamo]]. == Med.tv Susannah Camilleri Cornerline, Triq Dun Karm, Birkirkara BKR 9039, Malta == Med.tv: Explore the Mediterranean Like Never Before. Med.tv is your ultimate gateway to the Mediterranean's vibrant culture, fascinating history, thriving business landscape, breathtaking travel destinations, and stunning natural beauty. Whether you're an avid traveller, a business professional, or simply captivated by the charm of this region, Med.tv offers an immersive experience that brings the Mediterranean to life. A Journey Through the Mediterranean From the sun-drenched shores of Greece to the rolling hills of Tuscany, and from the vibrant traditions of the Middle East to the cosmopolitan cities of Spain, Med.tv offers a closer look at this extraordinary region. Our diverse content caters to every interest: Travel & Tourism - Explore iconic destinations, hidden gems, and cultural festivals. Whether seeking historic landmarks or seaside escapes, Med.tv is your guide. Culture & Heritage - Discover centuries of Mediterranean history through art, architecture, music, and traditions with exclusive documentaries and expert interviews. Business & Investment - Get insights into the Mediterranean's thriving economy, from tourism and real estate to agriculture and technology. Stay informed with market trends and industry leader perspectives. Cuisine & Gastronomy - Indulge in the flavors of the Mediterranean. From traditional recipes to modern interpretations, Med.tv connects you to local chefs, culinary events, and so very delicious. = Med.tv Susannah Camilleri Cornerline, Triq Dun Karm, Birkirkara BKR 9039, Malta == Med.tv Susannah Camilleri Cornerline, Triq Dun Karm, Birkirkara BKR 9039, Malta == Med.tv: Explore the Mediterranean Like Never Before. Med.tv is your ultimate gateway to the Mediterranean's vibrant culture, fascinating history, thriving business landscape, breathtaking travel destinations, and stunning natural beauty. Whether you're an avid traveller, a business professional, or simply captivated by the charm of this region, Med.tv offers an immersive experience that brings the Mediterranean to life. A Journey Through the Mediterranean From the sun-drenched shores of Greece to the rolling hills of Tuscany, and from the vibrant traditions of the Middle East to the cosmopolitan cities of Spain, Med.tv offers a closer look at this extraordinary region. Our diverse content caters to every interest: Travel & Tourism - Explore iconic destinations, hidden gems, and cultural festivals. Whether seeking historic landmarks or seaside escapes, Med.tv is your guide. Culture & Heritage - Discover centuries of Mediterranean history through art, architecture, music, and traditions with exclusive documentaries and expert interviews. Business & Investment - Get insights into the Mediterranean's thriving economy, from tourism and real estate to agriculture and technology. Stay informed with market trends and industry leader perspectives. Cuisine & Gastronomy - Indulge in the flavors of the Mediterranean. From traditional recipes to modern interpretations, Med.tv connects you to local chefs, culinary events, and so very delicious. = Med.tv Susannah Camilleri Cornerline, Triq Dun Karm, Birkirkara BKR 9039, Malta == Ġemellaġġi == Birkirkara għandha ġemellaġġi ma' * {{flagicon|ITA}} [[Grosseto]], Italja<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-16 |titlu=Archive copy |url=https://localgovernment.gov.mt/en/lc/Birkirkara/Pages/Services/Twinning.aspx |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200805024248/https://localgovernment.gov.mt/en/lc/Birkirkara/Pages/Services/Twinning.aspx |arkivju-data=2020-08-05 |url-status=dead }}</ref> * {{flagicon|ITA}} [[Sorrento]], Italja<ref>https://timesofmalta.com/articles/view/local-council-twinnings.124695</ref> * {{flagicon|ITA}} [[Longobardi, Calabria|Longobardi, Italja]] <ref>https://www.wikidata.org/wiki/Q53894</ref> ==Referenzi== {{Referenzi}} == Ħoloq esterni== *[https://web.archive.org/web/20160618013656/http://www.birkirkaraonline.com/ Kunsill Lokali ta' Birkirkara] *[https://web.archive.org/web/20050222020238/http://www.malta.co.uk/KHS/cross.html Birkirkara u s-salib] *[https://web.archive.org/web/20060917035746/http://www.malta.co.uk/KHS/helenfeast.htm Empress Helen en fete] *[https://web.archive.org/web/20061009171819/http://bkara.com/info.htm Birkirkara: Informazzjoni ġenerali] {{Kunsilli lokali ta' Malta u Għawdex}} [[Kategorija:Bliet ta' Malta]] 4y7z7evnip130dv3z69iyunduo6kfc4 333912 333911 2026-11-10T06:32:05Z /* Med.tv Susannah Camilleri Cornerline, Triq Dun Karm, Birkirkara BKR 9039, Malta */ 333912 wikitext text/x-wiki {{Infobox city|name=Birkirkara}} '''Birkirkara''' hija belt fiċ-ċentru ta' [[Malta]]. Hija waħda mill-aktar ibliet popolati fuq il-gżira, bit-29,482 abitant fl-2024.<ref>{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|titlu=World Population Day: 11 July 2025|kunjom=Migliore|isem=Sharon|data=2025-07-10|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-18|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250803152942/https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|arkivju-data=2025-08-03|url-status=dead}}</ref> Il-belt tikkonsisti f'ħames parroċċi awtonomi: Santa Elena, San Ġużepp Ħaddiem<ref>{{Ċita web|url=https://church.mt/parishes/birkirkara-st-joseph-the-worker/|titlu=Birkirkara (St Joseph the Worker)|aċċess=2020-12-12|lingwa=en-US|data-aċċess=2020-08-01|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201029154659/https://church.mt/parishes/birkirkara-st-joseph-the-worker/|arkivju-data=2020-10-29|url-status=dead}}</ref>, il-Madonna tal-Karmnu<ref>{{Ċita web|url=https://www.catholicdirectory.com/birkirkara/church/our-lady-of-mount-carmel|titlu=Our Lady of Mount Carmel on The Catholic Directory|aċċess=2020-12-12|opra=The Catholic Directory|lingwa=en}}</ref>, Santa Marija <ref>{{Ċita web|url=https://www.catholicdirectory.com/birkirkara/church/st-mary|titlu=St. Mary on The Catholic Directory|aċċess=2020-12-12|opra=The Catholic Directory|lingwa=en|data-aċċess=2020-08-01|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200725085452/https://www.catholicdirectory.com/birkirkara/church/st-mary|arkivju-data=2020-07-25|url-status=dead}}</ref> u San Ġorġ Preca (Swatar)<ref>{{Ċita web|url=https://www.quddies.com.mt/churches/353/San-Gorg-Preca/Swatar|titlu=San Gorg Preca - Parish Church - Swatar, Malta|aċċess=2020-12-12|opra=www.quddies.com.mt}}</ref>. Il-Mottu tal-belt huwa "''[[In hoc signo vinces]]''" ("B'dan is-sinjal inti tirbaħ") għall-viżjoni tas-salib li kellu l-Imperatur Kostantinu bin Santa Elena, li wasslet għall-konverżjoni tiegħu għall-fidi Nisranija, u l-arma għandha salib aħmar sempliċi, b'kuruna fuqha. == Etimoloġija == ''Birkirkara'' tfisser “ilma kiesaħ” jew “ilma mexxej"<ref>https://books.google.com.mt/books?id=krRTAAAAcAAJ&pg=PA90&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> L-isem jirreferi ghal post ta' wied fil-belt.<ref>https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/53136/1/ISIMHA%20...%20NIESHA%20...%20GRAJJIETHA.pdf</ref> Oriġinarjament, l-isem kien miktub bħala ''Birchircara'', b'influwenza mill-ortografija Taljana li tradizzjonalment ma tużax l-ittra “K”. Ta’ spiss jitqassar bħala B’kara/Kara. == Ġeografija == Birkirkara tinsab f’wied. Minhabba din il-pozizzjoni, hija maghrufa għall-għargħar fi ġranet b’maltempati kbar billi l-ilma li jaqa fin-[[Naxxar|Naxxar,]] [[Ħ'Attard]] u [[Ħal Balzan|Ħal-Balzan]] jispicca jghaddi minnha.<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-01 |titlu=Archive copy |url=http://www.malta.com/en/about-malta/city-village/birkirkara |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200216115423/http://www.malta.com/en/about-malta/city-village/birkirkara |arkivju-data=2020-02-16 |url-status=dead }}</ref> Ġew proposti diversi proġetti biex jghinu f'dan ir-rigward.<ref>https://www.independent.com.mt/articles/2005-06-25/news/possible-solution-for-birkirkara-flooding-problems-in-the-pipeline-77188/</ref> == Klima == Birkirkara ghandha klima Mediterranja Csa taħt il-klassifikazzjoni tal-[[Klima Koppen]]<ref>https://www.britannica.com/science/Koppen-climate-classification</ref> Birkirkara tgawdi xtiewi ħfief bi ftit xita u sjuf sħan xotti. It-temperatura tal-belt tvarja minn 10 sa 31 °C (50.5 sa 87.3 °F) matul is-sena<ref>https://weatherspark.com/y/76321/Average-Weather-in-Birkirkara-Malta-Year-Round</ref> ==Storja== Birkirkara hija waħda mill-eqdem bliet f’Malta b’referenza rrekordjata fl-1402 fil-kitba ta' [[Luttrell, Anthony T]], ''Cappella of Birkarkam'' <ref>https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/38417</ref> Hija ssemmiet fir-Rapport Ekkleżjastiku tal-1436 li jsemmi l-parroċċi f’Malta u Għawdex li kienu jeżistu dak iż-żmien, li minnhom Birkirkara ħareġ bħala l-akbar parroċċa<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-01 |titlu=Archive copy |url=http://archives.maltadiocese.org/Portals/0/Issue%205%20-%20Jun%202014.pdf |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200725093752/http://archives.maltadiocese.org/Portals/0/Issue%205%20-%20Jun%202014.pdf |arkivju-data=2020-07-25 |url-status=dead }}</ref>. Matul is-snin żviluppaw diversi parroċċi u subborgi minn Birkirkara, fosthom [[Tas-Sliema|Sliema]], [[San Ġiljan (lokalità)|San Ġiljan]], [[Imsida]], il-[[Ħamrun]] fis-seklu 19 u [[Santa Venera]] fil-bidu tas-seklu 20. Fis-snin aktar reċenti, [[San Ġwann (Malta)|San Ġwann]] (1965) u [[Tal-Ibraġ]] li hareg minn Birkirkara biex jifforma parti mill-lokalità tas-Swieqi fl-1993. Tul is-snin Birkirkara kibret f’ċentru kummerċjali importanti kif ukoll f’żona residenzjali b’densità għolja ta’ popolazzjoni. == Knejjes == Il-Parroċċa ta' Birkirkara kienet ilha mill-1360 bil-kappella ta' Santa Elena fil-limiti tal-Għargħar. Fl-1436, l-Isqof Mons. Dusina rrikonoxxiha bħala waħda mill-għaxar Parroċċi ta' Malta. Fil-5 ta' Diċembru 1630, [[Papa Urbanu VIII]] waqqaf il-Kolleġjata Elenjana permezz ta' Bolla Papali bl-isem "Sacri Apostolatus Ministerio". Dan kien fi żmien il-Kappillan [[Dun Filippu Borgia]] (1567-1649). === Il-Knisja ta' Santa Elena === Il-Knisja ta' Santa Elena nbniet f'post l-aktar ċentrali ta' Birkirkara u akbar fid-daqs minn ta' qabilha, u hi r-raba' knisja parrokkjali. Din bdiet tinbena fl-1727, l-Isqof Gaspare Gori Mancini qiegħed l-ewwel ġebla tal-Knisja. Taħt l-ewwel ġebla tqiegħdu midalja ta' Santa Elena kif ukoll l-ismijiet tal-Papa u l-Isqof ta' dak iż-żmien. Fl-20 ta' Ottubru 1782, l-Isqof [[Vincenzo Labini]] ikkonsagra l-Knisja taħt it-titlu tal-Imperatriċi Santa Elena. Fit-18 ta' Jannar 1950, [[Papa Piju XII]] għolla l-Knisja għall-unur ta' Bażilka Minuri bl-unuri kollha. === Knisja l-Qadima === Il-knisja ta’ Santa Marija, magħrufa bħala l-Knisja l-Qadima ta’ Birkirkara, tinsab il-barra miċ-ċentru storiku ta’ Birkirkara, fuq il-naħa l-oħra tal-wied. Inbniet għall-ħabta tal-1607 fuq pjanta ta' Vittorio Cassar, iben [[Ġlormu Cassar]]. Meta Vittorio Cassar miet, fl-1607, ix-xogħol fuq il-knisja tkompla minn [[Tumas Dingli|Tommaso Dingli]]. Fil-post fejn hemm il-knisja llum, qabel kien hemm knisja medjevali. Meta l-Kapitlu iddeċieda li jitlaq mill-knisja u jmur fil-Knisja ta’ Sant’ Elena riedu jwaqqgħu l-knisja l-qadima. Wara 120 sena il-knisja ingħalqet u ġiet abbandunata. Dun Gejtanu Mannarino, magħruf għar-Rewwixta tal-Qassisin tal-1775, indifen f’din il-knisja. Matul il-Pesta l-Kbira tal-1813, f'din il-knisja ndifnu l-mejtin. Sa madwar l-1850 il-koppla tal-Knisja kienet għadha f’postha, imma partijiet mis-saqaf kienu ga waqgħu sa mill-1830. Fl-1969, beda xogħol kbir fuq din l-knisja biex tkun tista' terġa' tibda tintuża wara ħafna snin ta’ abbandun totali. Fl-1992, l-Arcisqof Ġużeppi Mercieca kien ħass il-bżonn pastorali li din iż-żona ta’ Birkirkara tkun awtonoma, jiġifieri indipendenti mill-parroċċa ta’ Sant’ Elena. Nhar it-8 ta’ Mejju 2005, iż-żona pastorali awtonoma ta’ Santa Marija reġgħet saret Parroċċa għaliha. == Arkitettura u Postijiet Importanti == Birkirkara jospita ħafna postijiet importanti: * [[Awtorità Maltija għas-Servizzi Finanzjarji|Malta Financial Services Authority]] (MFSA), ir-regolatur finanzjarju ta’ Malta għandu l-kwartieri ġenerali tiegħu f’Birkirkara. * Il-[[Kulleġġ San Alwiġi (Malta)|Kulleġġ San Alwigi]] * l-[[Akkwedott ta' Wignacourt|Akwadott ta’ Wignacourt]] mibni fis-seklu 17. * Il-[[Bażilika ta' Sant' Elena|Bażilika ta’ Sant' Elena]], li tospita l-akbar qanpiena tal-knisja f’Malta. * [[Simonds Farsons Cisk]] – l-ewwel Birrerija f'Malta * [[Dar Pirotta]] * [[Dar Papa Frangisku]] – Kenn immexxi mill-fergħa Maltija ta’ Caritas Internationalis * [[Villa Chelsea]] issa dar il-[[Fondazzjoni Richmond]] – Karità li toffri Programmi ta’ Riabilitazzjoni * l-[[Istazzjon l-Antik tal-Ferrovija]] li llum jinsab fi ġnien pubbliku. Il-ferrovija ta’ Malta li kienet tintuza bħala mezz ta’ trasport importanti kienet tieqaf hawn. Il-Ferroviji ngħalqu fl-1931. * [[Teatru Roxy]] * [[Torri ta' Birkirkara]] (''Ghar il-Gobon'') * [[Torri tal-Wejter]] * [[Villa Lauri]] * [[Mitħna Ta’ Ganu]] === Monumenti === * Monument ta' Sir [[Anthony Mamo]] * [[Nicca tal-Erwieħ|Nicca ta' l-Erwieh]] <ref>https://timesofmalta.com/articles/view/one-world-protecting-the-most-significant-buildings-monuments-and.263999</ref> == Kunsill Lokali ta' Birkirkara == Il-Kunsill ta' Birkirkara jinsab fit-tieni sular tac-Centru Civiku f' Birkirkara. Il-membri tal-Kunsill preżenti huma dawn:<ref>{{Ċita web|url=https://localgovernment.gov.mt/en/lc/Birkirkara/Pages/The_%20Local_Council/Mayor-and-Councillors.aspx|titlu=Archive copy|data-aċċess=2020-08-16|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201124182626/https://localgovernment.gov.mt/en/lc/Birkirkara/Pages/The_%20Local_Council/Mayor-and-Councillors.aspx|arkivju-data=2020-11-24}}</ref> * Desirei Grech (Sindku) * Maurizio Gauci (Viċi Sindku) * Yana Borg Debono Grech * Kaylocke Buhagiar * Alfred Attard * Jade England * Rosette Cassar * Luke Vella * Antoine Attard * Stefano Sicari * Karl Cutajar * Marie Claire Zammit Bonello * Gilmour Borg ==Żoni f'Birkirkara== *Il-[[Bwieraq]] *[[Fleur-De-Lys]] *L-[[Imrieħel]] *[[Ta' Ganu]] *[[Ta' Paris]] *[[Tal-Qattus]] *Is-[[Swatar]] *[[Ħas-Sajjied]] == Sport == F'Birkirkara is-[[St. Joseph Sports Club]]<ref>https://bkarastjoseph.com/</ref> huwa magħruf l-aktar għas-sezzjoni tal-Atletika tiegħu, iżda għandu wkoll sezzjonijiet attivi ohra bħaċ-ċikliżmu<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-16 |titlu=Archive copy |url=https://bkarastjoseph.com/index.php?id=11 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201105021522/https://bkarastjoseph.com/index.php?id=11 |arkivju-data=2020-11-05 |url-status=dead }}</ref>, it-triathlon<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-16 |titlu=Archive copy |url=https://bkarastjoseph.com/index.php?id=13 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201105141949/https://bkarastjoseph.com/index.php?id=13 |arkivju-data=2020-11-05 |url-status=dead }}</ref>, l-għawm<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-16 |titlu=Archive copy |url=https://bkarastjoseph.com/index.php?id=14 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201106182351/https://bkarastjoseph.com/index.php?id=14 |arkivju-data=2020-11-06 |url-status=dead }}</ref>, u t-team tal-futbol li jikkompeti fil-Kompetizzjoni tal-IASC (''Inter Amateur Soccer Competition - Malta'')<ref>http://www.iascmalta.com/</ref> [[Birkirkara FC|Birkirkara F.C]].<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-16 |titlu=Archive copy |url=https://www.birkirkarafc.com/ |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240919093339/http://www.birkirkarafc.com/ |arkivju-data=2024-09-19 |url-status=dead }}</ref> rebaħ il-[[Premier League Malti]] erba’ darbiet <ref>https://www.birkirkarafc.com/TheClubHistory.php</ref> u pparteċipat fl-EUFA [[UEFA Europa League|Europa League]] fl-2015-16.<ref>https://www.independent.com.mt/articles/2016-07-22/football/Europa-League-Birkirkara-make-history-after-splendid-win-in-Scotland-6736161355</ref> == Mwielda fil-Lokalita' == <span id="coordinates" class="plainlinksneverexpand">Koordinati: {{coord|35|53|48|N|14|27|35|E|type:city}}</span> Żewġ personalitajiet prominenti mill-lokal huma [[Eddie Fenech Adami]] u [[Alfred Sant]], li servew bħala [[Prim Ministru ta' Malta|Prim Ministri ta’ Malta]] għal numru ta’ snin. Birkirkara huwa wkoll il-post fejn twieled l-ewwel [[President ta' Malta|President ta’ Malta]] [[Anthony Mamo]]. == Med.tv Susannah Camilleri Cornerline, Triq Dun Karm, Birkirkara BKR 9039, Malta == Med.tv: Explore the Mediterranean Like Never Before. Med.tv is your ultimate gateway to the Mediterranean's vibrant culture, fascinating history, thriving business landscape, breathtaking travel destinations, and stunning natural beauty. Whether you're an avid traveller, a business professional, or simply captivated by the charm of this region, Med.tv offers an immersive experience that brings the Mediterranean to life. A Journey Through the Mediterranean From the sun-drenched shores of Greece to the rolling hills of Tuscany, and from the vibrant traditions of the Middle East to the cosmopolitan cities of Spain, Med.tv offers a closer look at this extraordinary region. Our diverse content caters to every interest: Travel & Tourism - Explore iconic destinations, hidden gems, and cultural festivals. Whether seeking historic landmarks or seaside escapes, Med.tv is your guide. Culture & Heritage - Discover centuries of Mediterranean history through art, architecture, music, and traditions with exclusive documentaries and expert interviews. Business & Investment - Get insights into the Mediterranean's thriving economy, from tourism and real estate to agriculture and technology. Stay informed with market trends and industry leader perspectives. Cuisine & Gastronomy - Indulge in the flavors of the Mediterranean. From traditional recipes to modern interpretations, Med.tv connects you to local chefs, culinary events, and so very delicious. = Med.tv Susannah Camilleri Cornerline, Triq Dun Karm, Birkirkara BKR 9039, Malta == Med.tv Susannah Camilleri Cornerline, Triq Dun Karm, Birkirkara BKR 9039, Malta == Med.tv: Explore the Mediterranean Like Never Before. Med.tv is your ultimate gateway to the Mediterranean's vibrant culture, fascinating history, thriving business landscape, breathtaking travel destinations, and stunning natural beauty. Whether you're an avid traveller, a business professional, or simply captivated by the charm of this region, Med.tv offers an immersive experience that brings the Mediterranean to life. A Journey Through the Mediterranean From the sun-drenched shores of Greece to the rolling hills of Tuscany, and from the vibrant traditions of the Middle East to the cosmopolitan cities of Spain, Med.tv offers a closer look at this extraordinary region. Our diverse content caters to every interest: Travel & Tourism - Explore iconic destinations, hidden gems, and cultural festivals. Whether seeking historic landmarks or seaside escapes, Med.tv is your guide. Culture & Heritage - Discover centuries of Mediterranean history through art, architecture, music, and traditions with exclusive documentaries and expert interviews. Business & Investment - Get insights into the Mediterranean's thriving economy, from tourism and real estate to agriculture and technology. Stay informed with market trends and industry leader perspectives. Cuisine & Gastronomy - Indulge in the flavors of the Mediterranean. From traditional recipes to modern interpretations, Med.tv connects you to local chefs, culinary events, and so very delicious. = Med.tv Susannah Camilleri Cornerline, Triq Dun Karm, Birkirkara BKR 9039, Malta == Ġemellaġġi == Birkirkara għandha ġemellaġġi ma' * {{flagicon|ITA}} [[Grosseto]], Italja<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-16 |titlu=Archive copy |url=https://localgovernment.gov.mt/en/lc/Birkirkara/Pages/Services/Twinning.aspx |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200805024248/https://localgovernment.gov.mt/en/lc/Birkirkara/Pages/Services/Twinning.aspx |arkivju-data=2020-08-05 |url-status=dead }}</ref> * {{flagicon|ITA}} [[Sorrento]], Italja<ref>https://timesofmalta.com/articles/view/local-council-twinnings.124695</ref> * {{flagicon|ITA}} [[Longobardi, Calabria|Longobardi, Italja]] <ref>https://www.wikidata.org/wiki/Q53894</ref> ==Referenzi== {{Referenzi}} == Ħoloq esterni== *[https://web.archive.org/web/20160618013656/http://www.birkirkaraonline.com/ Kunsill Lokali ta' Birkirkara] *[https://web.archive.org/web/20050222020238/http://www.malta.co.uk/KHS/cross.html Birkirkara u s-salib] *[https://web.archive.org/web/20060917035746/http://www.malta.co.uk/KHS/helenfeast.htm Empress Helen en fete] *[https://web.archive.org/web/20061009171819/http://bkara.com/info.htm Birkirkara: Informazzjoni ġenerali] {{Kunsilli lokali ta' Malta u Għawdex}} [[Kategorija:Bliet ta' Malta]] 13kqbd0pzq606f02srhrmf5w2qbvfy1 333918 333912 2026-11-10T06:47:34Z Johannnes89 17483 Restored revision 331925 by [[Special:Contributions/InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] ([[User talk:InternetArchiveBot|talk]]): -LTA ([[:metawiki:TwinkleGlobal|TwinkleGlobal]]) 333918 wikitext text/x-wiki {{Infobox city|name=Birkirkara}} '''Birkirkara''' hija belt fiċ-ċentru ta' [[Malta]]. Hija waħda mill-aktar ibliet popolati fuq il-gżira, bit-29,482 abitant fl-2024.<ref>{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|titlu=World Population Day: 11 July 2025|kunjom=Migliore|isem=Sharon|data=2025-07-10|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-18|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250803152942/https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|arkivju-data=2025-08-03|url-status=dead}}</ref> Il-belt tikkonsisti f'ħames parroċċi awtonomi: Santa Elena, San Ġużepp Ħaddiem<ref>{{Ċita web|url=https://church.mt/parishes/birkirkara-st-joseph-the-worker/|titlu=Birkirkara (St Joseph the Worker)|aċċess=2020-12-12|lingwa=en-US|data-aċċess=2020-08-01|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201029154659/https://church.mt/parishes/birkirkara-st-joseph-the-worker/|arkivju-data=2020-10-29|url-status=dead}}</ref>, il-Madonna tal-Karmnu<ref>{{Ċita web|url=https://www.catholicdirectory.com/birkirkara/church/our-lady-of-mount-carmel|titlu=Our Lady of Mount Carmel on The Catholic Directory|aċċess=2020-12-12|opra=The Catholic Directory|lingwa=en}}</ref>, Santa Marija <ref>{{Ċita web|url=https://www.catholicdirectory.com/birkirkara/church/st-mary|titlu=St. Mary on The Catholic Directory|aċċess=2020-12-12|opra=The Catholic Directory|lingwa=en|data-aċċess=2020-08-01|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200725085452/https://www.catholicdirectory.com/birkirkara/church/st-mary|arkivju-data=2020-07-25|url-status=dead}}</ref> u San Ġorġ Preca (Swatar)<ref>{{Ċita web|url=https://www.quddies.com.mt/churches/353/San-Gorg-Preca/Swatar|titlu=San Gorg Preca - Parish Church - Swatar, Malta|aċċess=2020-12-12|opra=www.quddies.com.mt}}</ref>. Il-Mottu tal-belt huwa "''[[In hoc signo vinces]]''" ("B'dan is-sinjal inti tirbaħ") għall-viżjoni tas-salib li kellu l-Imperatur Kostantinu bin Santa Elena, li wasslet għall-konverżjoni tiegħu għall-fidi Nisranija, u l-arma għandha salib aħmar sempliċi, b'kuruna fuqha. == Etimoloġija == ''Birkirkara'' tfisser “ilma kiesaħ” jew “ilma mexxej"<ref>https://books.google.com.mt/books?id=krRTAAAAcAAJ&pg=PA90&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> L-isem jirreferi ghal post ta' wied fil-belt.<ref>https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/53136/1/ISIMHA%20...%20NIESHA%20...%20GRAJJIETHA.pdf</ref> Oriġinarjament, l-isem kien miktub bħala ''Birchircara'', b'influwenza mill-ortografija Taljana li tradizzjonalment ma tużax l-ittra “K”. Ta’ spiss jitqassar bħala B’kara/Kara. == Ġeografija == Birkirkara tinsab f’wied. Minhabba din il-pozizzjoni, hija maghrufa għall-għargħar fi ġranet b’maltempati kbar billi l-ilma li jaqa fin-[[Naxxar|Naxxar,]] [[Ħ'Attard]] u [[Ħal Balzan|Ħal-Balzan]] jispicca jghaddi minnha.<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-01 |titlu=Archive copy |url=http://www.malta.com/en/about-malta/city-village/birkirkara |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200216115423/http://www.malta.com/en/about-malta/city-village/birkirkara |arkivju-data=2020-02-16 |url-status=dead }}</ref> Ġew proposti diversi proġetti biex jghinu f'dan ir-rigward.<ref>https://www.independent.com.mt/articles/2005-06-25/news/possible-solution-for-birkirkara-flooding-problems-in-the-pipeline-77188/</ref> == Klima == Birkirkara ghandha klima Mediterranja Csa taħt il-klassifikazzjoni tal-[[Klima Koppen]]<ref>https://www.britannica.com/science/Koppen-climate-classification</ref> Birkirkara tgawdi xtiewi ħfief bi ftit xita u sjuf sħan xotti. It-temperatura tal-belt tvarja minn 10 sa 31 °C (50.5 sa 87.3 °F) matul is-sena<ref>https://weatherspark.com/y/76321/Average-Weather-in-Birkirkara-Malta-Year-Round</ref> ==Storja== Birkirkara hija waħda mill-eqdem bliet f’Malta b’referenza rrekordjata fl-1402 fil-kitba ta' [[Luttrell, Anthony T]], ''Cappella of Birkarkam'' <ref>https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/38417</ref> Hija ssemmiet fir-Rapport Ekkleżjastiku tal-1436 li jsemmi l-parroċċi f’Malta u Għawdex li kienu jeżistu dak iż-żmien, li minnhom Birkirkara ħareġ bħala l-akbar parroċċa<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-01 |titlu=Archive copy |url=http://archives.maltadiocese.org/Portals/0/Issue%205%20-%20Jun%202014.pdf |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200725093752/http://archives.maltadiocese.org/Portals/0/Issue%205%20-%20Jun%202014.pdf |arkivju-data=2020-07-25 |url-status=dead }}</ref>. Matul is-snin żviluppaw diversi parroċċi u subborgi minn Birkirkara, fosthom [[Tas-Sliema|Sliema]], [[San Ġiljan (lokalità)|San Ġiljan]], [[Imsida]], il-[[Ħamrun]] fis-seklu 19 u [[Santa Venera]] fil-bidu tas-seklu 20. Fis-snin aktar reċenti, [[San Ġwann (Malta)|San Ġwann]] (1965) u [[Tal-Ibraġ]] li hareg minn Birkirkara biex jifforma parti mill-lokalità tas-Swieqi fl-1993. Tul is-snin Birkirkara kibret f’ċentru kummerċjali importanti kif ukoll f’żona residenzjali b’densità għolja ta’ popolazzjoni. == Knejjes == Il-Parroċċa ta' Birkirkara kienet ilha mill-1360 bil-kappella ta' Santa Elena fil-limiti tal-Għargħar. Fl-1436, l-Isqof Mons. Dusina rrikonoxxiha bħala waħda mill-għaxar Parroċċi ta' Malta. Fil-5 ta' Diċembru 1630, [[Papa Urbanu VIII]] waqqaf il-Kolleġjata Elenjana permezz ta' Bolla Papali bl-isem "Sacri Apostolatus Ministerio". Dan kien fi żmien il-Kappillan [[Dun Filippu Borgia]] (1567-1649). === Il-Knisja ta' Santa Elena === Il-Knisja ta' Santa Elena nbniet f'post l-aktar ċentrali ta' Birkirkara u akbar fid-daqs minn ta' qabilha, u hi r-raba' knisja parrokkjali. Din bdiet tinbena fl-1727, l-Isqof Gaspare Gori Mancini qiegħed l-ewwel ġebla tal-Knisja. Taħt l-ewwel ġebla tqiegħdu midalja ta' Santa Elena kif ukoll l-ismijiet tal-Papa u l-Isqof ta' dak iż-żmien. Fl-20 ta' Ottubru 1782, l-Isqof [[Vincenzo Labini]] ikkonsagra l-Knisja taħt it-titlu tal-Imperatriċi Santa Elena. Fit-18 ta' Jannar 1950, [[Papa Piju XII]] għolla l-Knisja għall-unur ta' Bażilka Minuri bl-unuri kollha. === Knisja l-Qadima === Il-knisja ta’ Santa Marija, magħrufa bħala l-Knisja l-Qadima ta’ Birkirkara, tinsab il-barra miċ-ċentru storiku ta’ Birkirkara, fuq il-naħa l-oħra tal-wied. Inbniet għall-ħabta tal-1607 fuq pjanta ta' Vittorio Cassar, iben [[Ġlormu Cassar]]. Meta Vittorio Cassar miet, fl-1607, ix-xogħol fuq il-knisja tkompla minn [[Tumas Dingli|Tommaso Dingli]]. Fil-post fejn hemm il-knisja llum, qabel kien hemm knisja medjevali. Meta l-Kapitlu iddeċieda li jitlaq mill-knisja u jmur fil-Knisja ta’ Sant’ Elena riedu jwaqqgħu l-knisja l-qadima. Wara 120 sena il-knisja ingħalqet u ġiet abbandunata. Dun Gejtanu Mannarino, magħruf għar-Rewwixta tal-Qassisin tal-1775, indifen f’din il-knisja. Matul il-Pesta l-Kbira tal-1813, f'din il-knisja ndifnu l-mejtin. Sa madwar l-1850 il-koppla tal-Knisja kienet għadha f’postha, imma partijiet mis-saqaf kienu ga waqgħu sa mill-1830. Fl-1969, beda xogħol kbir fuq din l-knisja biex tkun tista' terġa' tibda tintuża wara ħafna snin ta’ abbandun totali. Fl-1992, l-Arcisqof Ġużeppi Mercieca kien ħass il-bżonn pastorali li din iż-żona ta’ Birkirkara tkun awtonoma, jiġifieri indipendenti mill-parroċċa ta’ Sant’ Elena. Nhar it-8 ta’ Mejju 2005, iż-żona pastorali awtonoma ta’ Santa Marija reġgħet saret Parroċċa għaliha. == Arkitettura u Postijiet Importanti == Birkirkara jospita ħafna postijiet importanti: * [[Awtorità Maltija għas-Servizzi Finanzjarji|Malta Financial Services Authority]] (MFSA), ir-regolatur finanzjarju ta’ Malta għandu l-kwartieri ġenerali tiegħu f’Birkirkara. * Il-[[Kulleġġ San Alwiġi (Malta)|Kulleġġ San Alwigi]] * l-[[Akkwedott ta' Wignacourt|Akwadott ta’ Wignacourt]] mibni fis-seklu 17. * Il-[[Bażilika ta' Sant' Elena|Bażilika ta’ Sant' Elena]], li tospita l-akbar qanpiena tal-knisja f’Malta. * [[Simonds Farsons Cisk]] – l-ewwel Birrerija f'Malta * [[Dar Pirotta]] * [[Dar Papa Frangisku]] – Kenn immexxi mill-fergħa Maltija ta’ Caritas Internationalis * [[Villa Chelsea]] issa dar il-[[Fondazzjoni Richmond]] – Karità li toffri Programmi ta’ Riabilitazzjoni * l-[[Istazzjon l-Antik tal-Ferrovija]] li llum jinsab fi ġnien pubbliku. Il-ferrovija ta’ Malta li kienet tintuza bħala mezz ta’ trasport importanti kienet tieqaf hawn. Il-Ferroviji ngħalqu fl-1931. * [[Teatru Roxy]] * [[Torri ta' Birkirkara]] (''Ghar il-Gobon'') * [[Torri tal-Wejter]] * [[Villa Lauri]] * [[Mitħna Ta’ Ganu]] === Monumenti === * Monument ta' Sir [[Anthony Mamo]] * [[Nicca tal-Erwieħ|Nicca ta' l-Erwieh]] <ref>https://timesofmalta.com/articles/view/one-world-protecting-the-most-significant-buildings-monuments-and.263999</ref> == Kunsill Lokali ta' Birkirkara == Il-Kunsill ta' Birkirkara jinsab fit-tieni sular tac-Centru Civiku f' Birkirkara. Il-membri tal-Kunsill preżenti huma dawn:<ref>{{Ċita web|url=https://localgovernment.gov.mt/en/lc/Birkirkara/Pages/The_%20Local_Council/Mayor-and-Councillors.aspx|titlu=Archive copy|data-aċċess=2020-08-16|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201124182626/https://localgovernment.gov.mt/en/lc/Birkirkara/Pages/The_%20Local_Council/Mayor-and-Councillors.aspx|arkivju-data=2020-11-24}}</ref> * Desirei Grech (Sindku) * Maurizio Gauci (Viċi Sindku) * Yana Borg Debono Grech * Kaylocke Buhagiar * Alfred Attard * Jade England * Rosette Cassar * Luke Vella * Antoine Attard * Stefano Sicari * Karl Cutajar * Marie Claire Zammit Bonello * Gilmour Borg ==Żoni f'Birkirkara== *Il-[[Bwieraq]] *[[Fleur-De-Lys]] *L-[[Imrieħel]] *[[Ta' Ganu]] *[[Ta' Paris]] *[[Tal-Qattus]] *Is-[[Swatar]] *[[Ħas-Sajjied]] == Sport == F'Birkirkara is-[[St. Joseph Sports Club]]<ref>https://bkarastjoseph.com/</ref> huwa magħruf l-aktar għas-sezzjoni tal-Atletika tiegħu, iżda għandu wkoll sezzjonijiet attivi ohra bħaċ-ċikliżmu<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-16 |titlu=Archive copy |url=https://bkarastjoseph.com/index.php?id=11 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201105021522/https://bkarastjoseph.com/index.php?id=11 |arkivju-data=2020-11-05 |url-status=dead }}</ref>, it-triathlon<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-16 |titlu=Archive copy |url=https://bkarastjoseph.com/index.php?id=13 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201105141949/https://bkarastjoseph.com/index.php?id=13 |arkivju-data=2020-11-05 |url-status=dead }}</ref>, l-għawm<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-16 |titlu=Archive copy |url=https://bkarastjoseph.com/index.php?id=14 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201106182351/https://bkarastjoseph.com/index.php?id=14 |arkivju-data=2020-11-06 |url-status=dead }}</ref>, u t-team tal-futbol li jikkompeti fil-Kompetizzjoni tal-IASC (''Inter Amateur Soccer Competition - Malta'')<ref>http://www.iascmalta.com/</ref> [[Birkirkara FC|Birkirkara F.C]].<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-16 |titlu=Archive copy |url=https://www.birkirkarafc.com/ |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240919093339/http://www.birkirkarafc.com/ |arkivju-data=2024-09-19 |url-status=dead }}</ref> rebaħ il-[[Premier League Malti]] erba’ darbiet <ref>https://www.birkirkarafc.com/TheClubHistory.php</ref> u pparteċipat fl-EUFA [[UEFA Europa League|Europa League]] fl-2015-16.<ref>https://www.independent.com.mt/articles/2016-07-22/football/Europa-League-Birkirkara-make-history-after-splendid-win-in-Scotland-6736161355</ref> == Mwielda fil-Lokalita' == <span id="coordinates" class="plainlinksneverexpand">Koordinati: {{coord|35|53|48|N|14|27|35|E|type:city}}</span> Żewġ personalitajiet prominenti mill-lokal huma [[Eddie Fenech Adami]] u [[Alfred Sant]], li servew bħala [[Prim Ministru ta' Malta|Prim Ministri ta’ Malta]] għal numru ta’ snin. Birkirkara huwa wkoll il-post fejn twieled l-ewwel [[President ta' Malta|President ta’ Malta]] [[Anthony Mamo]]. == Ġemellaġġi == Birkirkara għandha ġemellaġġi ma' * {{flagicon|ITA}} [[Grosseto]], Italja<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-16 |titlu=Archive copy |url=https://localgovernment.gov.mt/en/lc/Birkirkara/Pages/Services/Twinning.aspx |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200805024248/https://localgovernment.gov.mt/en/lc/Birkirkara/Pages/Services/Twinning.aspx |arkivju-data=2020-08-05 |url-status=dead }}</ref> * {{flagicon|ITA}} [[Sorrento]], Italja<ref>https://timesofmalta.com/articles/view/local-council-twinnings.124695</ref> * {{flagicon|ITA}} [[Longobardi, Calabria|Longobardi, Italja]] <ref>https://www.wikidata.org/wiki/Q53894</ref> ==Referenzi== {{Referenzi}} == Ħoloq esterni== *[https://web.archive.org/web/20160618013656/http://www.birkirkaraonline.com/ Kunsill Lokali ta' Birkirkara] *[https://web.archive.org/web/20050222020238/http://www.malta.co.uk/KHS/cross.html Birkirkara u s-salib] *[https://web.archive.org/web/20060917035746/http://www.malta.co.uk/KHS/helenfeast.htm Empress Helen en fete] *[https://web.archive.org/web/20061009171819/http://bkara.com/info.htm Birkirkara: Informazzjoni ġenerali] {{Kunsilli lokali ta' Malta u Għawdex}} [[Kategorija:Bliet ta' Malta]] i8zabofomdltoye8e4dj4pqpeaxzltd 333919 333918 2026-11-10T06:47:45Z Johannnes89 17483 Protected "[[Birkirkara]]": Persistent vandalism ([[m:steward|steward]] action) ([Editja=Utenti reġistrati biss] (jiskadi 06:47, 10 Mejju 2027 (UTC)) [Mexxi=Utenti reġistrati biss] (jiskadi 06:47, 10 Mejju 2027 (UTC))) 333918 wikitext text/x-wiki {{Infobox city|name=Birkirkara}} '''Birkirkara''' hija belt fiċ-ċentru ta' [[Malta]]. Hija waħda mill-aktar ibliet popolati fuq il-gżira, bit-29,482 abitant fl-2024.<ref>{{Ċita web|url=https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|titlu=World Population Day: 11 July 2025|kunjom=Migliore|isem=Sharon|data=2025-07-10|lingwa=en|data-aċċess=2025-11-18|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20250803152942/https://nso.gov.mt/population/world-population-day-11-july-2025/|arkivju-data=2025-08-03|url-status=dead}}</ref> Il-belt tikkonsisti f'ħames parroċċi awtonomi: Santa Elena, San Ġużepp Ħaddiem<ref>{{Ċita web|url=https://church.mt/parishes/birkirkara-st-joseph-the-worker/|titlu=Birkirkara (St Joseph the Worker)|aċċess=2020-12-12|lingwa=en-US|data-aċċess=2020-08-01|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201029154659/https://church.mt/parishes/birkirkara-st-joseph-the-worker/|arkivju-data=2020-10-29|url-status=dead}}</ref>, il-Madonna tal-Karmnu<ref>{{Ċita web|url=https://www.catholicdirectory.com/birkirkara/church/our-lady-of-mount-carmel|titlu=Our Lady of Mount Carmel on The Catholic Directory|aċċess=2020-12-12|opra=The Catholic Directory|lingwa=en}}</ref>, Santa Marija <ref>{{Ċita web|url=https://www.catholicdirectory.com/birkirkara/church/st-mary|titlu=St. Mary on The Catholic Directory|aċċess=2020-12-12|opra=The Catholic Directory|lingwa=en|data-aċċess=2020-08-01|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200725085452/https://www.catholicdirectory.com/birkirkara/church/st-mary|arkivju-data=2020-07-25|url-status=dead}}</ref> u San Ġorġ Preca (Swatar)<ref>{{Ċita web|url=https://www.quddies.com.mt/churches/353/San-Gorg-Preca/Swatar|titlu=San Gorg Preca - Parish Church - Swatar, Malta|aċċess=2020-12-12|opra=www.quddies.com.mt}}</ref>. Il-Mottu tal-belt huwa "''[[In hoc signo vinces]]''" ("B'dan is-sinjal inti tirbaħ") għall-viżjoni tas-salib li kellu l-Imperatur Kostantinu bin Santa Elena, li wasslet għall-konverżjoni tiegħu għall-fidi Nisranija, u l-arma għandha salib aħmar sempliċi, b'kuruna fuqha. == Etimoloġija == ''Birkirkara'' tfisser “ilma kiesaħ” jew “ilma mexxej"<ref>https://books.google.com.mt/books?id=krRTAAAAcAAJ&pg=PA90&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false</ref> L-isem jirreferi ghal post ta' wied fil-belt.<ref>https://www.um.edu.mt/library/oar/bitstream/123456789/53136/1/ISIMHA%20...%20NIESHA%20...%20GRAJJIETHA.pdf</ref> Oriġinarjament, l-isem kien miktub bħala ''Birchircara'', b'influwenza mill-ortografija Taljana li tradizzjonalment ma tużax l-ittra “K”. Ta’ spiss jitqassar bħala B’kara/Kara. == Ġeografija == Birkirkara tinsab f’wied. Minhabba din il-pozizzjoni, hija maghrufa għall-għargħar fi ġranet b’maltempati kbar billi l-ilma li jaqa fin-[[Naxxar|Naxxar,]] [[Ħ'Attard]] u [[Ħal Balzan|Ħal-Balzan]] jispicca jghaddi minnha.<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-01 |titlu=Archive copy |url=http://www.malta.com/en/about-malta/city-village/birkirkara |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200216115423/http://www.malta.com/en/about-malta/city-village/birkirkara |arkivju-data=2020-02-16 |url-status=dead }}</ref> Ġew proposti diversi proġetti biex jghinu f'dan ir-rigward.<ref>https://www.independent.com.mt/articles/2005-06-25/news/possible-solution-for-birkirkara-flooding-problems-in-the-pipeline-77188/</ref> == Klima == Birkirkara ghandha klima Mediterranja Csa taħt il-klassifikazzjoni tal-[[Klima Koppen]]<ref>https://www.britannica.com/science/Koppen-climate-classification</ref> Birkirkara tgawdi xtiewi ħfief bi ftit xita u sjuf sħan xotti. It-temperatura tal-belt tvarja minn 10 sa 31 °C (50.5 sa 87.3 °F) matul is-sena<ref>https://weatherspark.com/y/76321/Average-Weather-in-Birkirkara-Malta-Year-Round</ref> ==Storja== Birkirkara hija waħda mill-eqdem bliet f’Malta b’referenza rrekordjata fl-1402 fil-kitba ta' [[Luttrell, Anthony T]], ''Cappella of Birkarkam'' <ref>https://www.um.edu.mt/library/oar/handle/123456789/38417</ref> Hija ssemmiet fir-Rapport Ekkleżjastiku tal-1436 li jsemmi l-parroċċi f’Malta u Għawdex li kienu jeżistu dak iż-żmien, li minnhom Birkirkara ħareġ bħala l-akbar parroċċa<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-01 |titlu=Archive copy |url=http://archives.maltadiocese.org/Portals/0/Issue%205%20-%20Jun%202014.pdf |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200725093752/http://archives.maltadiocese.org/Portals/0/Issue%205%20-%20Jun%202014.pdf |arkivju-data=2020-07-25 |url-status=dead }}</ref>. Matul is-snin żviluppaw diversi parroċċi u subborgi minn Birkirkara, fosthom [[Tas-Sliema|Sliema]], [[San Ġiljan (lokalità)|San Ġiljan]], [[Imsida]], il-[[Ħamrun]] fis-seklu 19 u [[Santa Venera]] fil-bidu tas-seklu 20. Fis-snin aktar reċenti, [[San Ġwann (Malta)|San Ġwann]] (1965) u [[Tal-Ibraġ]] li hareg minn Birkirkara biex jifforma parti mill-lokalità tas-Swieqi fl-1993. Tul is-snin Birkirkara kibret f’ċentru kummerċjali importanti kif ukoll f’żona residenzjali b’densità għolja ta’ popolazzjoni. == Knejjes == Il-Parroċċa ta' Birkirkara kienet ilha mill-1360 bil-kappella ta' Santa Elena fil-limiti tal-Għargħar. Fl-1436, l-Isqof Mons. Dusina rrikonoxxiha bħala waħda mill-għaxar Parroċċi ta' Malta. Fil-5 ta' Diċembru 1630, [[Papa Urbanu VIII]] waqqaf il-Kolleġjata Elenjana permezz ta' Bolla Papali bl-isem "Sacri Apostolatus Ministerio". Dan kien fi żmien il-Kappillan [[Dun Filippu Borgia]] (1567-1649). === Il-Knisja ta' Santa Elena === Il-Knisja ta' Santa Elena nbniet f'post l-aktar ċentrali ta' Birkirkara u akbar fid-daqs minn ta' qabilha, u hi r-raba' knisja parrokkjali. Din bdiet tinbena fl-1727, l-Isqof Gaspare Gori Mancini qiegħed l-ewwel ġebla tal-Knisja. Taħt l-ewwel ġebla tqiegħdu midalja ta' Santa Elena kif ukoll l-ismijiet tal-Papa u l-Isqof ta' dak iż-żmien. Fl-20 ta' Ottubru 1782, l-Isqof [[Vincenzo Labini]] ikkonsagra l-Knisja taħt it-titlu tal-Imperatriċi Santa Elena. Fit-18 ta' Jannar 1950, [[Papa Piju XII]] għolla l-Knisja għall-unur ta' Bażilka Minuri bl-unuri kollha. === Knisja l-Qadima === Il-knisja ta’ Santa Marija, magħrufa bħala l-Knisja l-Qadima ta’ Birkirkara, tinsab il-barra miċ-ċentru storiku ta’ Birkirkara, fuq il-naħa l-oħra tal-wied. Inbniet għall-ħabta tal-1607 fuq pjanta ta' Vittorio Cassar, iben [[Ġlormu Cassar]]. Meta Vittorio Cassar miet, fl-1607, ix-xogħol fuq il-knisja tkompla minn [[Tumas Dingli|Tommaso Dingli]]. Fil-post fejn hemm il-knisja llum, qabel kien hemm knisja medjevali. Meta l-Kapitlu iddeċieda li jitlaq mill-knisja u jmur fil-Knisja ta’ Sant’ Elena riedu jwaqqgħu l-knisja l-qadima. Wara 120 sena il-knisja ingħalqet u ġiet abbandunata. Dun Gejtanu Mannarino, magħruf għar-Rewwixta tal-Qassisin tal-1775, indifen f’din il-knisja. Matul il-Pesta l-Kbira tal-1813, f'din il-knisja ndifnu l-mejtin. Sa madwar l-1850 il-koppla tal-Knisja kienet għadha f’postha, imma partijiet mis-saqaf kienu ga waqgħu sa mill-1830. Fl-1969, beda xogħol kbir fuq din l-knisja biex tkun tista' terġa' tibda tintuża wara ħafna snin ta’ abbandun totali. Fl-1992, l-Arcisqof Ġużeppi Mercieca kien ħass il-bżonn pastorali li din iż-żona ta’ Birkirkara tkun awtonoma, jiġifieri indipendenti mill-parroċċa ta’ Sant’ Elena. Nhar it-8 ta’ Mejju 2005, iż-żona pastorali awtonoma ta’ Santa Marija reġgħet saret Parroċċa għaliha. == Arkitettura u Postijiet Importanti == Birkirkara jospita ħafna postijiet importanti: * [[Awtorità Maltija għas-Servizzi Finanzjarji|Malta Financial Services Authority]] (MFSA), ir-regolatur finanzjarju ta’ Malta għandu l-kwartieri ġenerali tiegħu f’Birkirkara. * Il-[[Kulleġġ San Alwiġi (Malta)|Kulleġġ San Alwigi]] * l-[[Akkwedott ta' Wignacourt|Akwadott ta’ Wignacourt]] mibni fis-seklu 17. * Il-[[Bażilika ta' Sant' Elena|Bażilika ta’ Sant' Elena]], li tospita l-akbar qanpiena tal-knisja f’Malta. * [[Simonds Farsons Cisk]] – l-ewwel Birrerija f'Malta * [[Dar Pirotta]] * [[Dar Papa Frangisku]] – Kenn immexxi mill-fergħa Maltija ta’ Caritas Internationalis * [[Villa Chelsea]] issa dar il-[[Fondazzjoni Richmond]] – Karità li toffri Programmi ta’ Riabilitazzjoni * l-[[Istazzjon l-Antik tal-Ferrovija]] li llum jinsab fi ġnien pubbliku. Il-ferrovija ta’ Malta li kienet tintuza bħala mezz ta’ trasport importanti kienet tieqaf hawn. Il-Ferroviji ngħalqu fl-1931. * [[Teatru Roxy]] * [[Torri ta' Birkirkara]] (''Ghar il-Gobon'') * [[Torri tal-Wejter]] * [[Villa Lauri]] * [[Mitħna Ta’ Ganu]] === Monumenti === * Monument ta' Sir [[Anthony Mamo]] * [[Nicca tal-Erwieħ|Nicca ta' l-Erwieh]] <ref>https://timesofmalta.com/articles/view/one-world-protecting-the-most-significant-buildings-monuments-and.263999</ref> == Kunsill Lokali ta' Birkirkara == Il-Kunsill ta' Birkirkara jinsab fit-tieni sular tac-Centru Civiku f' Birkirkara. Il-membri tal-Kunsill preżenti huma dawn:<ref>{{Ċita web|url=https://localgovernment.gov.mt/en/lc/Birkirkara/Pages/The_%20Local_Council/Mayor-and-Councillors.aspx|titlu=Archive copy|data-aċċess=2020-08-16|url-status=dead|arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201124182626/https://localgovernment.gov.mt/en/lc/Birkirkara/Pages/The_%20Local_Council/Mayor-and-Councillors.aspx|arkivju-data=2020-11-24}}</ref> * Desirei Grech (Sindku) * Maurizio Gauci (Viċi Sindku) * Yana Borg Debono Grech * Kaylocke Buhagiar * Alfred Attard * Jade England * Rosette Cassar * Luke Vella * Antoine Attard * Stefano Sicari * Karl Cutajar * Marie Claire Zammit Bonello * Gilmour Borg ==Żoni f'Birkirkara== *Il-[[Bwieraq]] *[[Fleur-De-Lys]] *L-[[Imrieħel]] *[[Ta' Ganu]] *[[Ta' Paris]] *[[Tal-Qattus]] *Is-[[Swatar]] *[[Ħas-Sajjied]] == Sport == F'Birkirkara is-[[St. Joseph Sports Club]]<ref>https://bkarastjoseph.com/</ref> huwa magħruf l-aktar għas-sezzjoni tal-Atletika tiegħu, iżda għandu wkoll sezzjonijiet attivi ohra bħaċ-ċikliżmu<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-16 |titlu=Archive copy |url=https://bkarastjoseph.com/index.php?id=11 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201105021522/https://bkarastjoseph.com/index.php?id=11 |arkivju-data=2020-11-05 |url-status=dead }}</ref>, it-triathlon<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-16 |titlu=Archive copy |url=https://bkarastjoseph.com/index.php?id=13 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201105141949/https://bkarastjoseph.com/index.php?id=13 |arkivju-data=2020-11-05 |url-status=dead }}</ref>, l-għawm<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-16 |titlu=Archive copy |url=https://bkarastjoseph.com/index.php?id=14 |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20201106182351/https://bkarastjoseph.com/index.php?id=14 |arkivju-data=2020-11-06 |url-status=dead }}</ref>, u t-team tal-futbol li jikkompeti fil-Kompetizzjoni tal-IASC (''Inter Amateur Soccer Competition - Malta'')<ref>http://www.iascmalta.com/</ref> [[Birkirkara FC|Birkirkara F.C]].<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-16 |titlu=Archive copy |url=https://www.birkirkarafc.com/ |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20240919093339/http://www.birkirkarafc.com/ |arkivju-data=2024-09-19 |url-status=dead }}</ref> rebaħ il-[[Premier League Malti]] erba’ darbiet <ref>https://www.birkirkarafc.com/TheClubHistory.php</ref> u pparteċipat fl-EUFA [[UEFA Europa League|Europa League]] fl-2015-16.<ref>https://www.independent.com.mt/articles/2016-07-22/football/Europa-League-Birkirkara-make-history-after-splendid-win-in-Scotland-6736161355</ref> == Mwielda fil-Lokalita' == <span id="coordinates" class="plainlinksneverexpand">Koordinati: {{coord|35|53|48|N|14|27|35|E|type:city}}</span> Żewġ personalitajiet prominenti mill-lokal huma [[Eddie Fenech Adami]] u [[Alfred Sant]], li servew bħala [[Prim Ministru ta' Malta|Prim Ministri ta’ Malta]] għal numru ta’ snin. Birkirkara huwa wkoll il-post fejn twieled l-ewwel [[President ta' Malta|President ta’ Malta]] [[Anthony Mamo]]. == Ġemellaġġi == Birkirkara għandha ġemellaġġi ma' * {{flagicon|ITA}} [[Grosseto]], Italja<ref>{{Ċita web |data-aċċess=2020-08-16 |titlu=Archive copy |url=https://localgovernment.gov.mt/en/lc/Birkirkara/Pages/Services/Twinning.aspx |arkivju-url=https://web.archive.org/web/20200805024248/https://localgovernment.gov.mt/en/lc/Birkirkara/Pages/Services/Twinning.aspx |arkivju-data=2020-08-05 |url-status=dead }}</ref> * {{flagicon|ITA}} [[Sorrento]], Italja<ref>https://timesofmalta.com/articles/view/local-council-twinnings.124695</ref> * {{flagicon|ITA}} [[Longobardi, Calabria|Longobardi, Italja]] <ref>https://www.wikidata.org/wiki/Q53894</ref> ==Referenzi== {{Referenzi}} == Ħoloq esterni== *[https://web.archive.org/web/20160618013656/http://www.birkirkaraonline.com/ Kunsill Lokali ta' Birkirkara] *[https://web.archive.org/web/20050222020238/http://www.malta.co.uk/KHS/cross.html Birkirkara u s-salib] *[https://web.archive.org/web/20060917035746/http://www.malta.co.uk/KHS/helenfeast.htm Empress Helen en fete] *[https://web.archive.org/web/20061009171819/http://bkara.com/info.htm Birkirkara: Informazzjoni ġenerali] {{Kunsilli lokali ta' Malta u Għawdex}} [[Kategorija:Bliet ta' Malta]] i8zabofomdltoye8e4dj4pqpeaxzltd