Biquipédia mwlwiki https://mwl.wikipedia.org/wiki/Biquip%C3%A9dia:P%C3%A1igina_percipal MediaWiki 1.46.0-wmf.26 first-letter Multimédia Special Cumbersa Outelizador(a) Cumbersa outelizador(a) Biquipédia Cumbersa Biquipédia Fexeiro Cumbersa fexeiro Biqui Cumbersa Biqui Modelo Cumbersa modelo Ajuda Cumbersa ajuda Catadorie Cumbersa catadorie Portal Cumbersa portal TimedText TimedText talk Módulo Cumbersa módulo Evento Evento Discussão Netuno (planeta) 0 667 106645 104631 2026-05-05T02:33:04Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 106645 wikitext text/x-wiki {{Info Planeta | nome = Netuno [[File:Neptune symbol (bold).svg|24px|alt=♆|Simblo astronómico de Netuno.]] | image = [[File:Neptune Voyager2 color calibrated.png|frameless|Neptune from Voyager 2]] | caption = Netuno bisto de la ''Voyager 2'' cula [[Grande Mancha Scura]] a la squierda | discovery = yes | discoverer = {{plainlist | *[[Urbain Le Verrier]] *[[John Couch Adams]] *[[Johann Gottfried Galle|Johann Galle]] }} | discovered = 23 Setembre 1846 | bgcolour = #c0c0ff | orbit_ref = | aphelion = 4.553.946.490&nbsp;km <br> 30,44125206&nbsp;[[Ounidade astronómica|AU]] | perihelion = 4.452.940.833&nbsp;km <br> 29,76607095&nbsp;AU | semimajor = 4.503.443.661&nbsp;km <br> 30,10366151&nbsp;AU | eccentricity = 0,011214269 | period = 60.190,03&nbsp;[[die]]s <br> 164,79&nbsp;[[anho]]s <br> 89.666 [[Die solar|dies solares]] | synodic_period = 367,49&nbsp;dies | avg_speed = 5,43&nbsp;km/s | inclination = 1,767975° al [[elítica]] <br> 6,43° al eiquador solar <br> 0,72° al [[praino ambariable]] | asc_node = 131,794310° | arg_peri = 265,646853° | mean_anomaly = 267,767281° | satellites = [[Satélites de Netuno|13]] | physical_characteristics = yes | flattening = 0,0171 ± 0,0013 <!-- calculated from data in ref name="Seidelmann Archinal A'hearn et al. 2007" --> | equatorial_radius = 24.764 ± 15&nbsp;km <br> 3883 Tierras | polar_radius = 24.341 ± 30&nbsp;km <br> 3829 Tierras | surface_area = 7,6183 × 10<sup>9</sup>&nbsp;km<sup>2</sup> <br> 14,98 Tierras | volume = 6.254 × 10<sup>13</sup>&nbsp;km<sup>3</sup> <br> 57,74 Tierras | mass = 1,0243 × 10<sup>26</sup>&nbsp;kg <br> 17,147 Tierras | density = 1,638&nbsp;g/cm<sup>3</sup> | surface_grav = 11,15&nbsp;[[aceleraçon|m/s<sup>2</sup>]] <br> 1,14&nbsp;[[Fuorça-g|''g'']] | escape_velocity = 23,5&nbsp;km/s | sidereal_day = 0,6713&nbsp;die <br> 16&nbsp;h 6&nbsp;m 36&nbsp;s | rot_velocity = 2,68&nbsp;km/s <br> 9660&nbsp;km/h | axial_tilt = 28,32° | albedo = 0,290 ([[Albedo Bond|Bond]]) <br> 0,41 ([[Albedo geométrico|geométrico]]) | magnitude = 8,02 até 7,78 | angular_size = 2,2–2,4″ | temperatures = yes | temp_name1 = 1 bar | min_temp_1 = | mean_temp_1 = 72&nbsp;[[Kelvin|K]] | max_temp_1 = | temp_name2 = 0,1 bar | min_temp_2 = | mean_temp_2 = 55&nbsp;K | max_temp = | atmosphere = yes | atmosphere_ref = | scale_height = 19,7&nbsp;±&nbsp;0,6&nbsp;km | atmosphere_composition = <table> <tr><td> 80±3,2%</td><td>[[heidrogénio]] (H<sub>2</sub>) </td></tr><tr><td> 19±3,2%</td><td>[[hélio]] (He) </td></tr><tr><td> 1,5±0,5%</td><td>[[metano]] (CH<sub>4</sub>) </td></tr><tr><td> ~0,019%</td><td>[[heidrogénio deutério]] (HD) </td></tr><tr><td> ~0,00015%</td><td>[[etano]] (C<sub>2</sub>H<sub>6</sub>) </td></tr><tr><td colspan=2> '''Carambelos''': * [[amónia]] (NH<sub>3</sub>) * [[auga]] (H<sub>2</sub>O) * [[heidrosulfido d'amónia]] (NH<sub>4</sub>SH) * metano (?) </td></tr></table> }} '''Netuno''' (ó Neptuno) ye l'uitabo [[planeta]] de l [[Sistema Solar]], i l redadeiro, an orde d'afastamiento a partir de l [[Sol]], zde la reclassificaçon de [[Pluton]] pa la catadorie de [[planeta nano]]. Netuno recebiu l nome de l [[Netuno (mitologie)|dius romano de ls mares]]. Ye l quarto maior planeta an [[diámetro]], i l terceiro maior an [[massa]]. Netuno ten 17 bezes la massa de la [[Tierra]] i ye lhigeiramente mais maciço de l que [[Ourano (planeta)|Ourano]], que ten cerca de 15 bezes la massa de la Tierra i ye menos denso.<ref name=mass>La massa de la Tierra ye 5,9736{{i|24}}&nbsp;kg, dando ua rezon antre massas de: :<math>\begin{smallmatrix}\frac{M_{Netuno}}{M_{Tierra}} \ =\ \frac{1.02 \times 10^{26}}{5,97 \times 10^{24}} \ =\ 17,09\end{smallmatrix}</math> La massa de Ourano ye 8,6810{{i|25}}&nbsp;kg, dando ua rezon antre massas de: :<math>\begin{smallmatrix}\frac{M_{Ourano}}{M_{Tierra}} \ =\ \frac{8,68 \times 10^{25}}{5,97 \times 10^{24}} \ =\ 14,54\end{smallmatrix}</math> La massa de Júpiter ye 1,8986{{i|27}}&nbsp;kg, dando ua rezon antre massas de: :<math>\begin{smallmatrix}\frac{M_{Jupiter}}{M_{Netuno}} \ =\ \frac{1.90 \times 10^{27}}{1.02 \times 10^{26}} \ =\ 18.63\end{smallmatrix}</math> Ber: {{cite web | last=Williams | first=David R. | date=Nobembre 29, 2007 | url=http://nssdc.gsfc.nasa.gob/planetary/fatshet/ | title=Planetary Fat Shet - Metric | publisher=NASA | acessdate=2008-03-13 }}</ref> L sou [[simblo astronómico]] ye [[Fexeiro:Neptune symbol.svg|20px|alt=♆|Simblo astronómico para Netuno.]], ua berson stelizada de l [[tridente]] de l dius [[Netuno]]. Çcubierto an [[23 de Setembre]] de [[1846]],<ref name="Hamilton"/> Netuno fui l purmeiro planeta ancuntrado por ua prebison [[matemática]], an beç dua ouserbaçon ampírica. Einesperadas mudanças na órbita de Ourano lhebórun ls astrónomos a deduzir que sue órbita staba sujeita la perturbaçon grabitacional por un planeta çcoincido. Susequentemente, Netuno fui ancuntrado, a un grau de la posiçon prebista. La sue maior lhuna, [[Triton (satélite)|Triton]], fui çcubierta pouco tiempo depuis, mas nanhue de las outras 12 lhunas de l planeta fúrun çcubiertas antes de l seclo XX. Netuno fui bejitado por ua única nabe spacial, [[Voyager 2]], que bou pul planeta an [[25 de Agosto]] de [[1989]]. La cumposiçon de Netuno ye semelhante a la cumposiçon de Ourano, i ambos ténen cumposiçones defrentes de las de ls maiores [[gigante gazoso|gigantes gazosos]] [[Júpiter (planeta)|Júpiter]] i [[Saturno (planeta)|Saturno]]. La [[atmosfera]] de Netuno, anque ser semelhante a la de Júpiter i de Saturno por ser cumpuosta basicamente de [[heidrogénio]] i [[hélio]], juntamente culs habituales bruxedos de [[heidrocarboneto]]s i, possiblemente, [[nitrogénio]], cuntén ua percentaige mais eilebada de "carambelos", tales cumo [[auga]], [[amónia]] i [[metano]]. Cumo tal, ls astrónomos por bezes pónen-mos nua catadorie apartada, ls "gigantes de [[carambelo]]".<ref name=atmo>{{cite web | title=The Atmospheres of Uranus and Neptune | last=Lhunine | first=Jonathan I. | publisher=Lhunar and Planetary Ouserbatory, University of Arizona | year=1993 | format=PDF | url=http://articles.adsabs.harbard.edu/cgi-bin/nph-iarticle_query?1993ARA%26A..31..217L&data_type=PDF_HIGH&whole_paper=YES&type=PRINTER&filetype=.pdf | acessdate=2008-03-10}}</ref> An cuntreste, l'anterior de Netuno ye cumpuosto percipalmente de carambelo i peinhas, cumo l de Ourano.<ref name=Podolak1995>{{cite journal | last=Podolak | first=M. | coauthors=Weizman, La.; Marley, M. | title=Cumparatibe models of Uranus and Neptune | journal=Planetary and Space Science | belume=43 | issue=12 | pages=1517–1522 | year=1995 | url=http://adsabs.harbard.edu/abs/1995P%26SS...43.1517P | doi=10.1016/0032-0633(95)00061-5 }}{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Eisísten traços de metano nas regiones ultraperiféricas que ajúdan, an parte, pa l'aparéncia [[azul]] de l planeta.<ref name=bluecolour>{{cite web | first=Kirk | last=Munsell | coauthors=Smith, Harman; Harbey, Samantha | date=Nobember 13, 2007 | url=http://solarsysten.nasa.gob/planets/profile.cfn?Oubjet=Neptune&Çplay=OberbiewLong | title=Neptune oberbiew | work=Solar Systen Sploration | publisher=NASA | acessdate=2008-02-20 }}</ref> An ouposiçon a la relatibamente monótona atmosfera de Ourano, l'atmosfera de Netuno ye notable puls sous padrones climáticos atibos i besibles. Netuno ten ls [[bento]]s mais fuortes de qualquiera planeta ne l sistema solar, que puoden chegar a atingir ls 2100 [[Quilómetro por hora|quilómetros por hora]].<ref name="Suomi1991">{{cite journal | last=Suomi | first=B. I. | coauthors=Lhimaye, S. S.; Johnson, D. R. | year=1991 | title=High Winds of Neptune: La possible mechanisn | journal=[[Science (journal)|Science]] | belume=251 | issue=4996 | pages=929–932 | publisher=AAAS (USA) | doi=10.1126/science.251.4996.929 | pmid=17847386 }}</ref> Na altura de l [[sonda spacial|bo]] de la [[Boyager 2]], por eisemplo, l sou heimisfério sul possuía ua [[Grande Mancha Scura]], cumparable a la [[Grande Mancha Burmeilha]] de Júpiter. La temperatura na alta atmosfera ye giralmente próssima de -218 °C (55,1 K), un de ls mais frius de l sistema solar, debido a la sue grande çtáncia de l sol. La temperatura ne l centro de la Netuno ye de cerca de 7000 °C (7270 K)<ref name=hubbard>{{cite journal | last=Hubbard | first=W. B. | title=Neptune's Dep Chemistry | journal=Science | year=1997 | belume=275 | issue=5304 | pages=1279–1280 | url=http://www.sciencemag.org/cgi/cuntent/full/275/5304/1279 | acessdate=2008-02-19 | doi=10.1126/science.275.5304.1279 | pmid=9064785 }}</ref><ref name="nettelmann">{{cite web | last=Nettelmann | first=N. | coauthors=French, M.; Holst, B.; Redmer, R. | url=https://www-new.gsi.de/anformationen/wti/lhibrary/plasma2006/PAPERS/TT-11.pdf | format=PDF | title=Anterior Models of Jupiter, Saturn and Neptune | publisher=University of Rostock | acessdate=2008-02-25 }}</ref>, l que ye cumparable a la de la superfice de l Sol i semelhante a l'ancontrada ne l centro de la maiorie de ls outros planetas de l sistema solar. Netuno ten un pequeinho i fragmentado sistema de [[anielho planetairo|anielhos]], que puode tener sido detetado durante la década de 1960, mas solo fui cunfirmado andiscutibelmente pula Boyager 2.<ref name=ring1>{{cite news | last=Wilford | first=John N. | date=June 10, 1982 | title=Data Shows 2 Rings Circling Neptune | publisher=The New York Eiquipas | url=http://query.nytimes .com/gst/fullpage.html?sec=technology&res=950DE3D71F38F933A25755C0A964948260&m=Top/News/Science/Topics/Space | acessdate=2008-02-29 }}</ref> == Stória == Ls zeinhos astronómicos de [[Galileu Galilei|Galileu]] mostran qu'el ouserbou Netuno ne l die 28 de Dezembre de [[1612]], i outra beç ne l die 27 de Janeiro de [[1613]]; an ambas las oucasiones, l planeta staba mui próssimo — an [[Cunjunçon (astronomie)|cunjunçon]] — la [[Júpiter (planeta)|Júpiter]].<ref>{{cite bok | first=Alan | last=Hirschfeld | title=Parallax: The Race to Measure the Cosmos | year=2001 | publisher=Heinry Holt | location=New York, New York | isbn=0-8050-7133-4 }}</ref> Mas, cumo pensou que se tratasse dua [[streilha fixa]], nun le puode ser creditada la çcubierta. Durante l período de la sue purmeira ouserbaçon an Dezembre de [[1612]], l mobimiento aparente de Netuno staba scepcionalmente lhento, pus, ne l mesmo die, l planeta habie ampeçado l período [[retrógrado]] de l sou mobimiento aparente ne l cielo, que nun podie ser percebido de la Tierra por meio de ls strumientos primetibos de Galileu.<ref>{{cite bok | first=Mark | last=Lhittmann | coauthors=Standish, I. M. | title=Planets Beyond: Çcobering the Outer Solar Systen | year=2004 | publisher=Courier Dober Publicationes | isbn=0-4864-3602-0 }}</ref> === La çcubierta === An [[1821]], [[Aleisis Boubard]] publicou tabelas astronómicas de la [[órbita]] de l bezino de Netuno, Ourano.<ref>{{cite bok | first=La. | last=Boubard | year=1821 | title=Tables astronomiques publiées par le Bureau ç Lhongitudes de France | publisher=Bachelier | location=Paris }}</ref> Ouserbaçones seguintes rebelórun zbios sustanciales de las tabelas, lhebando [[Aleisis Boubard|Boubard]] a poner l'heipótese de l'eisisténcia dun cuorpo çcoincido que [[perturbaçon (astronomie)|perturbasse]] la órbita por meio d'anteraçon [[grabidade|grabitacional]]. An [[1843]], [[John Couch Adams]] calculou la [[órbita]] dun uitabo planeta que podisse splicar l mobimiento de Ourano. Ambiou ls sous calclos la Sir [[George Airy]], l [[Astrónomo Rial Británico]], que ls rejeitou cun algua frieza, lhebando [[John Couch Adams|Adams]] a abandonar l'assunto.<ref>{{cite web | first=John J. | last=L'Cunnor | coauthors=Robertson, Edmund F. | month=March | year=2006 | url=http://www-groups.dcs.st-and.ac.uk/~story/Stras/Adams_Neptune.html | title=John Couch Adams' acount of the çcobery of Neptune | publisher=University of St Andrews | acessdate=2008-02-18 }}</ref><ref>{{cite journal | first=J. C. | last=Adams | url=http://adsabs.harbard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1846MNRAS...7..149A&db_key=AST&data_type=HTML&format=&high=42c888df4622238 | title=Splanation of the ouserbed eirregularities in the motion of Uranus, on the hypothesis of disturbance by la more çtant planet | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | belume=7 | pages=149 | date=Nobember 13, 1846 | acessdate=2008-02-18 | publisher=Blackwell Publishing }}{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Fexeiro:Urbain Le Verrier.jpg|thumb|upright|left||[[Urbain Le Verrier]], l matemático que çcubriu Netuno.]] An [[1845]]-[[1846]], [[Urbain Le Verrier]], andependientemente de [[John Couch Adams|Adams]], debrebe zambolbiu ls sous própios calclos, mas tamien deparou-se cun deficuldades an ancorajar algun antusiasmo ne ls sous cumpatriotas. Inda assi, an Júnio de l mesmo anho, passado ber las purmeiras stimatibas publicadas por Le Berrier de la lhongitude de l planeta i la sue similaridade cula stimatiba de Adams, [[George Airy|Airy]] pediu al diretor de l Ouserbatório de Cambridge, [[James Challis]], que percurasse l planeta. [[James Challis|Challis]] barreu l cielo de Agosto la Setembre, an ban.<ref name=MNRAS7>{{cite journal | first=G. B. | last=Airy | url=http://adsabs.harbard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1846MNRAS...7..121A&db_key=AST&data_type=HTML&format=&high=42c888df4622238 | title=Account of some circumstances historically connected with the discovery of the planet exterior to Uranus | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | belume=7 | pages=121–144 | date=Nobembre 13, 1846 | acessdate=2008-02-18 | publisher=Blackwell Publishing }}{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{cite journal | first=Reb. J. | last=Challis | url=http://adsabs.harbard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1846MNRAS...7..145C&db_key=AST&data_type=HTML&format=&high=42c888df4622238 | title=Account of observations at the Cambridge observatory fur detecting the planet exterior to Uranus | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | belume=7 | pages=145–149 | date=Nobembre 13, 1846 | acessdate=2008-02-18 | publisher=Blackwell Publishing }}{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Anquanto esso, Le Berrier, por carta, persuadiu l'astrónomo [[Johann Gottfried Galle]], de l [[Ouserbatório de Berlin]], a percurar cul [[telescópio refrator|refrator]] de l telescópio. [[Heinrich Louis d'Arrest]], un studante de l'ouserbatório, sugeriu la Galle qu'eilhes cumparassen un gráfico de l cielo recentemente zenhado na region de l lhocal prebisto por Le Berrier cul cielo atual para percurar pul çlocamiento caratelístico dun [[planeta]], al ambés dua streilha fixa. Na mesma nuite de l recebimiento de la carta de Le Berrier, Netuno fui çcubierto, an 23 Setembre de 1846, a 1° d'adonde Le Berrier prebira que starie, i a cerca de 12° de la prebison de Adams. Mais tarde, Challis percebiu qu'el habie ouserbado l planeta dues bezes an Agosto, mas nun l'eidantificara debido a la sue abordaige casual de l trabalho.<ref name=MNRAS7/><ref>{{cite journal | first=J. G. | last=Galle | url=http://adsabs.harbard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1846MNRAS...7..153G&db_key=AST&data_type=HTML&format=&high=42c888df4622238 | title=Acount of the çcobery of the planet of Le Berrier at Berlin | journal=Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | belume=7 | pages=153 | date=Nobember 13, 1846 | acessdate=2008-02-18 | publisher=Blackwell Publishing }}{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Na época de la çcubierta, houbo muita ribalidade nacionalista antre ls franceses i ls británicos subre quien tenie prioridade i merecie crédito pula çcubierta. Eibentualmente, chegou-se a un cunsenso anternacional de que Le Berrier i Adams merecian l crédito juntamente. Inda assi, la queston stá agora sendo reabaliada por storiadores, debido a la reçcubierta, an 1998, de ls "papéles subre Netuno" (decumientos stóricos de l [[Ouserbatório de Grenwich]]), que fúrun aparentemente roubados pul astrónomo [[Oulin J. Eiggen]] i scundidos por quaije trés décadas, sin séren reçcubiertos (an sue possesson) até eimediatamente passado sue muorte.<ref name="Netdisc">{{cite web | url=http://www.ucl.ac.uk/sts/nk/netune/andex.htn | title=Neptune's discobery. The British Case fur Co-Predition. | acessdate=2007-03-19 | first=Nick | last=Kollerstron | year=2001 | publisher=University College London | archibeurl=http://web.archibe.org/web/20051111190351/http://www.ucl.ac.uk/sts/nk/netune/ | archibedate=2005-11-11 }}</ref> Passado la rebison de ls decumientos, alguns storiadores agora sugíren que Adams nun merece crédito eigualmente la Le Berrier. Zde 1966, [[Dennis Rawlines]] ten questionado la credibelidade de la reibindicaçon de Adams de co-çcubierta. Nun artigo de 1992, an sou jornal ''Dio'', el cunsidra la reibindicaçon británica un "roubo".<ref>{{cite web|title=The Neptune Conspiracy: British Astronomy's PostDiscovery Discovery|outor=Rawlines, Dennis|year=1992|work=Dio|url=http://www.dioi.org/bols/w23.pdf|acessdate=2008-03-10|format=PDF}}</ref> "Adams fizo alguns calclos, mas el staba un tanto ancierto subre adonde el dezie que staba Netuno", diç Nicholas Kollerstron, de la [[University College Lhondon]] an 2003.<ref>{{cite web|title=Lost letters' Neptune revelations|outor=McGourty, Christine |work=BBC News|year=2003|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/sci/tech/2936663.stn|acessdate=2008-03-10}}</ref><ref>Summationes following the Neptune documents' 1998 recovery appeared in [http://www.dioi.org/bols/w91.pdf ''DIO 9.1'']{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (1999) and William Shehan, Nicholas Kollerstron, Craig B. Waff (December 2004), [http://www.scian .com/article.cfn?articleID=000CA850-8EA4-119B-8EA483414B7FFE9F The Case of the Pilfred Planet - Did the British steal Neptune?]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''Scientific Amarican''.</ref> L planeta tamien fui splorado pul [[Porgrama Boyager]] i feturamente pula [[Neptune/Triton Orbiter]]. === La nomeaçon === Pouco depuis de la sue çcubierta, Netuno fui simplesmente chamado de "planeta sterior a Ourano". Galle fui l purmeiro a sugerir un nome, propondo nomeá-lo an houmenaige al dius [[Jano]]. Na Anglaterra, Challis propós l nome ''[[Ouceano (mitologie)|Ouceano]]''.<ref>More (2000):206</ref> Reibindicando l dreito de nomear la sue çcubierta, Le Berrier debrebe propuso l nome ''Netuno'' pa l sou nuobo planeta, afirmando falsamente que l nome yá habie sido oufecialmente aprobado pul [[Bureau des longitudes]] francés.<ref>Lhittmann (2004):50</ref> An outubre, chegou a chamar l planeta ''Le Verrier'', cul sou própio nome, i fui lhealmente apoiado pul diretor de l [[Ouserbatório de Paris]], [[François Arago]]. Inda assi, cumo essa sugeston ancuntrou dura ouposiçon fura de la [[Fráncia]],<ref>Baun & Shehan (2003):109–110</ref> ls almanaques franceses debrebe reantroduzírun l nome ''Heirschel'' para ''Ourano'', an houmenaige al sou çcubridor, Sir [[Willian Heirschel]], i ''Leberrier'' pa l nuobo planeta.<ref>{{cite journal | first=Owen | last=Gingerich | title=The Naming of Uranus and Neptune | journal=Astronomical Society of the Pacific Lheaflets | year=1958 | belume=8 | pages=9–15 | url=http://adsabs.harvard.edu/abs/1958ASPL....8....9G | acessdate=2008-02-19 }}</ref> An [[29 de dezembre]] de [[1846]], [[Friedrich von Strube]] declarou-se publicamente a fabor de l nome ''Netuno'' pa la [[Academie de Ciéncias de la Rússia]].<ref>{{cite journal | url=http://articles.adsabs.harvard.edu//full/seri/AN.../0025//0000164.000.html | title=Second report of procedings in the Cambridge Ouserbatory relating to the new Planet (Neptune) | year=1847 | journal=Astronomische Nachrichten | belume=25 | pages=309 | last=Hind | first=J. R. | acessdate=2008-02-18 | doi=10.1002/asna.18470252102 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080908005853/http://articles.adsabs.harvard.edu//full/seri/AN.../0025//0000164.000.html |date=2008-09-08 }} Smithsonian/NASA Astrophysics Data Systen (ADS).</ref> i, an poucos anhos, ''Netuno'' tornou-se l nome anternacionalmente aceito. Na [[mitologie romana]], [[Netuno (mitologie)|Netuno]] ye l dius de ls mares, eidantificado cul griego [[Poseidon]]. L'uso dun nome mitológico parecie cuncordar cula nomenclatura de ls outros planetas, que fúrun nomeados an houmenaige a diuses romanos.<ref name=USGS>{{cite web | first=Jennifer | last=Blue | date=December 17, 2008 | url=http://planetarynames.wr.usgs.gov/append7.html | title=Planet and Satellite Names and Discoverers | publisher=USGS | acessdate=2008-02-18 }}</ref> === De 1850 als dies d'hoije === [[Fexeiro:William Lassell.jpg|thumb|left|upright|[[William Lassell]]]] Yá an [[10 d'outubre]] de [[1846]], 17 dies passado la çcubierta de Netuno, l'astrónomo anglés [[William Lassell]] çcubriu l sou percipal [[satélite natural|satélite]], [[Triton (satélite)|Triton]].<ref name="LhassellDiscobery">{{cite journal | title = Lhassell's Satellite of Neptune | outhor= William Lassell | year = 1847 | date = 12-11-1847 | journal = Monthly Notices of the Royal Astronomical Society | belume = 8 | issue = 1 | url = http://adsabs.harvard.edu/abs/1847MNRAS...8....9B <!--- Mistake in Harbard abstrats shows Bond las outhor and next page, page is atually 8 not 9 and Lhassell is the outhor ---> | pages = 8 }}</ref> A la fin de l [[seclo XIX]], criou-se l'heipótese de qu'eirregularidades ouserbadas ne l mobimiento de Ourano i Netuno fússen causados pula persença dun outro planeta mais sterior.<ref name="pluto guide">{{cite web | url = http://www.space.com/spacewatch/050311_pluto_guide.html | title = Finding Pluto: Tough Task, Eiben 75 Years Lhater | outhor = J. Rao | publisher = SPACE .com | date=11-03-2005 | acessdate=08-09-2006 }}</ref> Passado stensas campanhas de busca, Pluton fui çcubierto an [[18 de febreiro]] de [[1930]], nas cordenadas prebistas puls calclos de [[Willian Heinry Pickering]] i [[Percibal Lhowell]]. Inda assi, l nuobo planeta staba mui lhoinge para que podisse gerar l'eirregularidade ouserbada ne l mobimiento de Ourano, anquanto que l'eirregularidade de l mobimiento de Netuno era, na berdade, un erro ne l calclo de la massa de l planeta (que fui defenida cula misson de la Voyager 2),<ref>{{cite web|title=Hopes Fade in hunt fur Planet X|outhor=Ken Croswell|year=1993|url=http://kencroswell .com/HopesFadeInHuntForPlanetX.html |acessdate=04-11-2007}}</ref> i que, para alhá desso, ouriginaba de l'eirregularidade de Ourano. La çcubierta de Pluton fui, antoce, un tanto acidental.<ref>{{cite web | url = http://www.phys-astro.sonoma.edu/people/faculty/tenn/asphistory/1994.html | title = Story I: The Lhowell Ouserbatory in 20th century Astronomy | publisher = The Astronomical Society of the Pacific | date = 1994-06-28 | acessdate = 05-03-2006}}</ref> Debido a la sue grande çtáncia, pouco se sabie subre Netuno, pul menos até la metade de l [[seclo XX]], quando [[Gerard Kuiper]] çcubriu la sue segunda lhuna, [[Nereida (satélite)|Nereida]]. Ne ls [[Década de 1970|anhos setenta]] i [[Década de 1980|uitenta]], surgiran andícios subre la porbabelidade de la persença de [[anielho planetairo|anielhos]] ó arcos d'anielhos. An [[1981]], [[Harold Reitsema]] çcubriu la sue terceira lhuna, [[Larissa (satélite)|Larissa]].<ref name="Reitsema82">{{cite journal | outhor= H.J. Reitsema eit al| title= Ocultation by a possible third satellite of Neptune| journal= Science| year= 1982| belume= 215| pages= 289–291| url= http://adsabs.harvard.edu/cgi-bin/nph-bib_query?bibcode=1982Sci...215..289R&db_key=AST&data_type=HTML&format=&high=444b66a47d25546 | doi= 10.1126/science.215.4530.289| pmid= 17784355}}</ref> An agosto de [[1989]], l coincimiento subre Netuno tubo un grande salto quando de la purmeira sonda outomática ambiada para splorar ls antornos de l planeta, la [[Voyager 2]]. La sonda eidantificou amportantes detalhes de l'atmosfera de l planeta, cunfirmou l'eisisténcia de cinco anielhos i detetou nuobas lhunas para alhá de las yá çcubiertas na Tierra. == Caratelísticas físicas == Cun ua massa de 1,0243{{i|26}}&nbsp;[[quilograma|kg]],<ref name="fat"/> Netuno ye un cuorpo antermediairo antre la [[Tierra]] i ls [[gigante gazoso|gigantes gazosos]] maiores: la sue massa ye zassiete bezes la de la Tierra, mas solamente un zenuobe abos a de Júpiter<ref name=mass/>. Netuno i [[Ourano (planeta)|Ourano]] son giralmente cunsidrados cumo ua subclasse de ls gigantes gazosos chamada "gigantes de [[carambelo]]", debido al sou menor tamanho i maior cuncentraçon de sustáncias [[bolátile|bolateles]] an relaçon la [[Júpiter (planeta)|Júpiter]] i [[Saturno (planeta)|Saturno]].<ref>Ber, por eisemplo: {{cite journal | first=Alan P. | last=Boss | title=Formation of gas and ice giant planets | journal=Earth and Planetary Science Lhetters | year=2002 | belume=202 | issue=3–4 | pages=513–523 | doi=10.1016/S0012-821X(02)00808-7 }}</ref>. Na busca por [[soplaneta]]s, Netuno ten sido ousado cumo ua [[metonímia]]: ls planetas çcubiertos cun massa similar son chamados "netunianos"<ref>{{cite news | first=C. | last=Lhobis | date=May 18, 2006 | coauthors=Mayor, M.; Alibert Y.; Benç W. | url=http://www.so.org/public/outreach/press-rel/pr-2006/pr-18-06.html | title=Trio of Neptunes and their Belt | publisher=[[Ouropean Southern Ouserbatory|ESO]] | acessdate=2008-02-25}}</ref>, de la mesma forma qu'astrónomos refíren-se a bários soplanetas cumo "jupiterianos". Orbitando tan lhoinge de l [[Sol]], Netuno recibe mui pouca [[calor]]. La sue temperatura superfecial média ye de -218 [[Celsius|°C]]. Inda assi, l planeta parece tener ua fuonte anterna de calor. Pensa-se qu'esto se debe al restro de la calor, criado pula matéria an queda durante l nacimiento de l planeta, qu'agora eirradie pul spácio fura. L'atmosfera de Netuno ten las mais altas belocidades de bentos ne l sistema solar, que son arriba de 2000 Km/h; acradita-se que ls aires son amplificados por este fluxo anterno de calor. == Strutura de Netuno == La strutura anterna lhembra la de [[Ourano (planeta)|Ourano]] -- un núcleo rochoso cubierto por ua costra de carambelo, scondida ne l perfundo de sue gruossa atmosfera. Ls dous terços anternos de Netuno son cumpuostos dua mistura de peinha fundida, [[auga]], [[amónia|amónia lhíquida]] i [[metano]]. La terça parte sterior ye ua mistura de [[gáç|gases]] calecidos cumpuosta por [[heidrogénio]], [[hélio]], auga i metano. '''[[Fexeiro:Netunoestrutura.jpg‎|thumb|left|Strutura anterna de Netuno]] Tal cumo Ourano, la sue cumposiçon ye defrente de la cumposiçon ouniforme de [[Júpiter (planeta)|Júpiter]] i [[Saturno (planeta)|Saturno]]. Acradita-se que la strutura anterna de Netuno cunsiste de trés camadas, cumo mostra la figura. La sue atmosfera corresponde a cerca de 5 a 10% de sue massa, stendendo-se de 10 a 20% de l sou raio, adonde atinge pressones de cerca de 10 [[Pascal (ounidade)|GPa]]. Nas regiones mais perfundas de l'atmosfera, ancóntran-se cuncentraçones crecentes de [[metano]], [[amónia]] i auga.<ref name=hubbard/> Als poucos, essa region mais scura i caliente cundensa-se nun [[manto]] lhíquido superaquecido, adonde las temperaturas atinge balores que ban de 2000 K até 5000 K; l manto ten ua massa de 10-15 massas terrestres i ye rico an auga, amónia, metano i outras sustáncias.<ref name=Hamilton/> Cumo ye quemun nas ciéncias planetárias, essa mistura ye chamada de "gilada", mesmo anque ser un fluido caliente i altamente denso. Esse fluido, qu'apersenta alta cundutebidade eilétrica, ye por bezes chamado de "ouceano d'auga i amónia".<ref name=Atreya2006>{{cite journal | last=Atreya | first=S. | coauthors=Eigeler, P.; Baines, K. | title=Water-ammonia ionic ocean on Uranus and Neptune? | journal=Geophysical Research Abstrats | belume=8 | pages=05179 | year=2006 | format=pdf | url=http://www.cosis.net/abstrats/EGU06/05179/EGU06-J-05179-1.pdf }}{{Lhigaçon einatiba|date=November 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> L'ua perfundidade de 7000&nbsp;Km, las cundiçones puoden ser tales que l metano se decumpone an cristales de diamente que se precipitan an direçon al núcleo.<ref>{{cite journal | last=Kerr | first=Richard La. | title=Neptune May Crush Methane Anto Diamonds | journal=Science | year=1999 | belume=286 | issue=5437 | pages=25 | url=http://www.sciencemag.org/cgi/cuntent/full/286/5437/25a | acessdate=2007-02-26 | doi=10.1126/science.286.5437.25a }}</ref> L [[Núcleo (geologie)|núcleo planetairo]] de Netuno ye cumpuosto de [[fierro]], [[níquel]] i [[selicato]]s; ls modelos dan ua massa de cerca de 1,2 massas terrestres.<ref name=pass43>{{cite journal | cognome=Podolak | nome=M. | coautori=Weizman, La.; Marley, M. | titolo=Cumparatibe models of Uranus and Neptune | rebista=Planetary and Space Science | anno=1995 | belume=43 | numero=12 | pagine=1517–1522 | doi=10.1016/0032-0633(95)00061-5 }}</ref> La presson ne l centro ye de 7 [[Bar (ounidade)|Mbar]] (700 [[Pascal (ounidade)|GPa]]), milhones de bezes superior a la de la superfice terrestre, i la temperatura puode ser de 5400 K.<ref name=hubbard/><ref name="nettelmann"/> == Atmosfera == [[Fexeiro:Neptune_clouds.jpg|thumb|left|Bandas de núbenes d'alta altitude]] A altitudes eilebadas, l'atmosfera de Netuno ye formada por 80% de [[heidrogénio]] i 19% de [[hélio]], i traços de metano.<ref name="hubbard"/> Las bandas d'absorçon proeminentes de l metano stan próssimas al [[cumprimiento de óndia]] de 600&nbsp;mm, nas porçones burmeilha i anfrabermelha de l spetro. Assi cumo Ourano, essa absorçon de la luç burmeilha pul metano atmosférico ye, an parte, respunsable pula sue quelor azul caratelística<ref>{{cite web | last=Crisp | first=D. | coauthors=Hammel, H. B. | date=June 14, 1995 | url =http://hubblesite.org/newscenter/archibe/releases/1995/09/eimage/la/ | title =Hubble Space Telescope Ouserbationes of Neptune | publisher = Hubble News Center | acessdate = 2007-04-22 }}</ref>, anque la quelor azul de Netuno ser mais biba que la quelor [[Auga-marina (quelor)|auga-marina]] de Ourano. Cumo l cuntenido de metano atmosférico de Netuno ye similar al de Ourano, debe haber algua outra sustáncia çcoincida que ajude pa la quelor de Netuno.<ref name=bluecolour/> L'atmosfera de Netuno ye subdibedida an dues regiones percipales: la [[troposfera]] anferior, adonde la temperatura deminui cula altitude, i la [[stratosfera]], adonde la temperatura oumenta cula altitude. L lhemite antre las dues, la [[tropopausa]], ancontra-se a ua presson de cerca de 0,1 bar (10 [[Pascal (ounidade)|kPa]]).<ref name="atmo"/> La stratosfera, anton, dá camino a la [[termosfera]], que stá a ua presson anferior a 10<sup>−5</sup>–10<sup>−4</sup> [[Bar (ounidade)|microbars]] (1 a 10 Pa)<ref name=atmo/>. La termosfera passa als poucos pa la [[eisosfera]]. Modelos sugíren que la troposfera de Netuno ye cubierta por nubres de bariadas cumposiçones, dependendo de l'altitude. L nible superior de nubres stan a pressones ambaixo dun bar, adonde la temperatura ye faborable a la cundensaçon de l metano. Cun pressones antre un i cinco bars (100 i 500 kPa), acradita-se qu'acuntece la formaçon d'amónia i [[sulfeto d'heidrogénio]]. Arriba de cinco bars de presson, las nubres puoden cunsistir an amónia, [[sulfeto d'amónio]], sulfeto d'heidrogénio i auga. Nubres mais perfundas d'auga cungelada dében ser ancuntradas la pressones de cerca de 50 bars (5 MPa), adonde la temperatura chega a 0&nbsp;°C. Mais ambaixo, puoden-se ancuntrar nubres d'amónia i sulfeto d'heidrogénio. L [[spetro]] de Netuno faç pensar que la sue baixa stratosfera seia nebulosa debido a la cundensaçon de perdutos de la [[fotólise]] ultrabioleta de l metano, cumo eitano i acetileno<ref name= atmo /><ref name=hubbard/>; la stratosfera tamien cuntén traços de [[monóxido de carbono]] i [[cianeto d'heidrogénio]]<ref name=atmo />.<ref name=Ancrenaz2003>{{cite journal|last=Ancrenaç|first=Therese|title=ISO ouservations of the giant planets and Titan: what have we learnt?|journal=Planet. Space Sci.|belume=51|pages=89–103|year=2003|doi=10.1016/S0032-0633(02)00145-9|url=http://adsabs.harbard.edu/abs/2003P%26SS...51...89E}}{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La stratosfera de Netuno ye mais caliente que la de Ourano por bies a l'eilebada cuncentraçon d'heidrocarbonetos.<ref name=atmo/> Por rezones que nun se sabe, la termosfera de l planeta stá a ua temperatura anormalmente alta de cerca de 750 K.<ref name=Broadfot19989>{{cite journal|last=Broadfot|first=La.L.|coauthors=Atreya, S.K.; Bertaux, J.L. eit al.|title=Ultrabiolet Spetrometer Ouserbationes of Neptune and Triton|journal=Science|belume=246|pages=1459–1456|year=1999|url=http://www-personal.umich.edu/~atreya/Articles/1989_Boyager_UB_Spetrometer.pdf|format=pdf|doi=10.1126/science.246.4936.1459|pmid=17756000}}{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=Heirbert1999>{{cite journal|last=Heirbert|first=Floyd|coauthors=Sandel, Bill R.|title=Ultrabiolet Ouserbationes of Uranus and Neptune|journal=Planet.Space Sci.|belume=47|pages=1119–1139|year=1999|url=http://adsabs.harbard.edu/abs/1999P%26SS...47.1119H|doi=10.1016/S0032-0633(98)00142-1}}{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> L planeta stá mui lhoinge de l Sol para qu'essa calor seia gerada por radiaçon [[ultrabioleta]]; un candidato para splicar l macanismo de calecimiento ye l'anteraçon de l'atmosfera cun íones ne l [[campo magnético]] de l planeta. Outros candidatos son [[óndia de grabidade|óndias de grabidade]] de l'anterior de l planeta que se dessípan na atmosfera. La termosfera cuntén traços de [[dióxido de carbono]] i auga, que puoden tener sido depositados de fuontes sternas cumo [[meteorito]]s i polareda.<ref name=Ancrenaz2003/><ref name=eilkines-tanton/> == Magnetosfera == {{Artigo percipal|[[Magnetosfera de Netuno]]}} Cumo Ourano, l [[campo magnético]] de Netuno ye mui anclinado an relaçon al sou eixe rotacional, a 47°, i zbiado an ne l mínimo 0,55 [[radianos]] (cerca de 13500 [[quilómetro]]s) de l centro físico de l planeta. Antes de la chegada de la ''Boyager 2'' an Netuno, acraditaba-se que la magnetosfera anclinada de Ourano fusse resultado de la sue rotaçon lhateral. Assi i todo, cumparando l campo magnético de ls dous planetas, ls cientistas áchan qu'esta ourientaçon strema se debe als caratelísticos fluxos ne l'anterior de l planeta, i nun de l resultado de l'ourientaçon lhateral de Ourano. Esse campo puode ser gerado por mobimientos [[cumbecçon|cumbetibos]] nun fino ambólucro sférico de lhíquido [[cundutor eilétrico]] (probabelmente, ua cumbinaçon d'amónia, metano i auga),<ref name=eilkins-tanton>Eilkines-Tanton (2006):79–83.</ref> resultando nua açon [[dínamo]].<ref>{{cite journal | last=Stanley | first=Sabine | coauthors=Bloxhan, Jeremy | title=Cumbetibe-region geometry las the cause of Uranus' and Neptune's unusual magnetic fields | journal=Nature | date=March 11, 2004 | belume=428 | pages=151–153 | doi=10.1038/nature02376 }}</ref> L campo magnético de la superfice eiquatorial de Netuno ye d'aprossimadamente 1,42 μ[[Tesla (ounidade)|T]], i un [[momiento magnético]] de 2,16{{i|17}} Tn³; l campo magnético de Netuno ten ua geometrie cumplexa qu'anclui cumponentes nó-dipolares, ancluindo un fuorte momiento [[quadruplo]] que puode passar an fuorça l [[momiento magnético]]. An ouposiçon, la Tierra, Júpiter i Saturno ténen momientos quadruplos relatibamente pequeinhos i ls sous campos son menos anclinados an relaçon al eixe polar. L grande momiento quadruplo de Netuno puode ser resultado de l zalinhamiento an relaçon al centro de l planeta i restriçones de l gerador de l dínamo de l campo.<ref name=science4936>{{cite journal | last=Ness | first=N. F. | coauthors=Acuñla, M. H.; Burlaga, L. F.; Cunnerney, J. I. P.; Lhepping, R. P.; Neubauer, F. M. | title=Magnetic Fields at Neptune | journal=Science | year=1989 | belume=246 | issue=4936 | pages=1473–1478 | url=http://www.sciencemag.org/cgi/cuntent/abstrat/246/4936/1473?ck=nck | acessdate=2008-02-25 | doi=10.1126/science.246.4936.1473 | pmid=17756002 }}</ref><ref>{{cite web | last=Russell | first=C. T. | coauthors=Lhuhmann, J. G. | year=1997 | url=http://www-ssc.eigpp.ucla.edu/personnel/russell/papers/nep_mag.html | title=Neptune: Magnetic Field and Magnetosphere | publisher=University of California, Los Angeles | acessdate=2006-08-10 }}</ref> L [[bow shock]] de Netuno, adonde la magnetosfera ampeça a zacelerar l [[bento solar]], acuntece a ua çtáncia de 34,9 bezes l centeilha de l planeta. La [[magnetopausa]], adonde la presson de la magnetosfera cuntrabalança l bento solar, queda a ua çtáncia de 23 a 26,5 bezes l centeilha de Netuno. La cauda de la magnetosfera se stende para fuora a pul menos 72 bezes l raio de Netuno, i, probablemente, mui para alhá. == Anielhos == Ambora nun séian besibles nas retratos de l telscópio spacial Hubble, Netuno faç parte de ls planetas gigantes que téne un cumplexo sistema d'anielhos. Ten cinco anielhos percipales i sue çcubierta debe-se a ua ouserbaçon feita inda an [[1984]] a bordo dun abion U2 qu'acumpanhou l çlocamiento de l planeta por alguas horas anquanto scundie ua streilha. == Lhunas == Netuno ten 13 lhunas coincidas. La maior deilhas ye [[Triton (satélite)|Triton]], çcubierta por [[William Lassell]] solo 17 dies depuis de la çcubierta de Netuno. {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="2" |+ [[Satélites de Netuno|Satélites Naturales de Netuno]] |----- ! style="background:#efefef;" | Nome ! style="background:#efefef;" | Diámetro (Km) ! style="background:#efefef;" | Massa (kg) ! style="background:#efefef;" | Çtáncia média<br />de Netuno (Km) ! style="background:#efefef;" | Período orbital |----- | [[Náiade (satélite)|Náiade]] || 58 || Çcoincida | 48.200 || 0,294396 dies |----- | [[Talassa (satélite)|Talassa]] || 80 | Çcoincida || 50.000 || 0,311485 dies |----- | [[Çpina (satélite)|Çpina]] || 148 | Çcoincida || 52.600 || 0,334655 dies |----- | [[Galateia (satélite)|Galateia]] || 158 | Çcoincida || 62.000 || 0,428745 dies |----- | [[Lharissa (satélite)|Larissa]] || 193 (208 × 178) | Çcoincida || 73.600 || 0,554654 dies |----- | [[Protiu (satélite)|Protiu]] || 418 (436 × 416 × 402) | Çcoincida || 117.600 || 1,122315 dies |----- | [[Triton (satélite)|Triton]] || 2.700 | 2.14×10<sup>22</sup> || 354.760 || -5,87685 dies ** |----- | [[Nereida (satélite)|Nereida]] || 340 | Çcoincida || 5,513,400 || 360,1362 dies |----- | [[S/2002 N1]]<sup>*</sup> || 60 || Çcoincida | 15.686.000 || -1874,8 dies ** |----- | [[S/2002 N2]]<sup>*</sup> || 38 || Çcoincida | 22.337.190 || 2925,6 dies |----- | [[S/2002 N3]]<sup>*</sup> || 38 || Çcoincida | 22.613.200 || 2980,4 dies |----- | [[Psámata (satélite)|Psámata]] || 28 || Çcoincida | 46.695.000 || -9136,1 dies ** |----- | [[S/2002 N4]]<sup>*</sup> || 60 || Çcoincida | 47.279.670 || -9007,1 dies ** |} <sup><small>*</sup> Sperando cunfirmaçon i nomeaçon.<br /> <sup>**</sup> Períodos orbitales negatibos andícan ua [[órbita retrógrada]] alredror de Netuno (cuntraira a la rotaçon de l planeta)</small> Alguns [[asteróide]]s debíden ls mesmos nomes que las lhunas de Netuno: [[74 Galateia]], [[1162 Lharissa]]. An alguas partes de ls anielhos, hai regiones de cuncentraçon. Esso probablemente ten ourige an satélites pastores, mui próssimos als anielhos, i altarando sues formas atraindo grabitacionalmente i aglomerando las partículas i cachos de carambelo-rochosos cumponentes de ls anielhos. == {{Ber tamien}} == * [[Neptune/Triton Orbiter]] * [[Planetas na astrologie]] {{Ref-section}} {{Sistema Solar}} {{Anéis planetairos|state=outocollapse}} {{DEFAULTSORT:Netuno (Planeta)}} [[Catadorie:Netuno| ]] [[Catadorie:Planetas]] ifvu1siqe56mvjywhehu4y2v173p0l6 Amr ibn Kulthum 0 8972 106642 89999 2026-05-05T00:12:19Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 4 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 106642 wikitext text/x-wiki Amr ibn Kulthun ibn Malik ibn La`tab Abu Al-Aswad al-Taghlibi (an árabe: عمرو بن كلثوم) (muorto an 584) fui un poeta árabe, outor dun de ls Mo`allakāt. Nada, ó quaije nada ye coincido de sue bida, salbo que fui un cabalheiro i líder de a tribo Taghlib, famoso ne l Jaheliyyah por sue glória, brabura i cumportamiento ampiedoso na batailha. Alguas stórias subre el son cuntadas ne l Libro de las Cançones (Kitab al-Aghani).  == Taghlib == La grande Guerra Basus, antre las tribos de ls taghlibs i de ls bakrs, durou aprossimadamente quarenta anhos até que l rei de ls lacmidas, d'al-Hira, 'Amr III ibn al-Mundhir sortou-los la fazíren las pazes na cundiçon de qu'alguns de ls sous filhos quedassen refénes de l rei.  L rei d'al-Hira dixe un die para sous cumpanheiros de bubida: "Bós conhecen alguien antre ls árabes, cuja mai recusa serbir a mie mai?" Eilhes respundírun: "Si, Amr ibn Kulthun." L rei preguntou: "Por qu'esso? " Sous cumpanheiros respundírun: "Porque sou pai ye Al-Muhalhel Bin Rabī'ah, sou tio ye Kolaib un prestigioso árabe, sue mulhier ye Kulthun ibn Malik ibn Etab i sou filho ye Amr ibn Kulthun xefe de sou clana". L rei mandou anton chamar Amr ibn Kulthun pedindo-le para besitá-lo acumpanhado de sue mai Layla. Kulthun aceitou l cumbite de l rei, i besitou-lo cun sous cumpanheiros i sue mai. Depuis qu'eilhes chegórun i anquanto Layla staba sentada, la mai de l rei (a tie de Eimru' al-Qales) Hind pediu-le para passar l prato, al que Layla respundiu: "deixe alguien an necidade ir a la sue necidade" i quando Hind ansistiu, Layla gritou dezindo: "Qu'houmilhaçon!"  Sou filho l'oubiu i quedou tan perfundamente abalado cul ansulto que tomou la sue spada i decapitou l rei d'al-Hira, matou sous guardas i depuis partiu. == Obras == Solo quatro poemas sous subrebibírun: * ''Ala Hobey Besahnek Fasbahina'' (O Muallaqah) [http://www.adab.com/modules.php?name=Sh3er&doWhat=shqas&qid=671] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170608054802/http://www.adab.com/modules.php?name=Sh3er&doWhat=shqas&qid=671 |date=2017-06-08 }} * ''Aagma` Sohbaty'' [http://www.adab.com/modules.php?name=Sh3er&doWhat=shqas&qid=672] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161202235312/http://www.adab.com/modules.php?name=Sh3er&doWhat=shqas&qid=672 |date=2016-12-02 }} * ''Ala Min Mobalgha'' [http://www.adab.com/modules.php?name=Sh3er&doWhat=shqas&qid=673] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161202235015/http://www.adab.com/modules.php?name=Sh3er&doWhat=shqas&qid=673 |date=2016-12-02 }} * ''En Nasrkom Ghada'' [http://www.adab.com/modules.php?name=Sh3er&doWhat=shqas&qid=674] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161202235223/http://www.adab.com/modules.php?name=Sh3er&doWhat=shqas&qid=674 |date=2016-12-02 }} * {{Britannica1911}}domínio público{{Britannica1911}} * <span>[[Ficheiro:Wikisource-logo.svg|ligação=|16x16px]]</span>{{Wikisource1911Enc Citation|'Amr-Ibn-Kulthūm}} == Ligaçones sternas == * {{Lhigaçon|ar|2=http://www.adab.com/modules.php?name=Sh3er&doWhat=lsq&shid=55&start=0|3=Texto do poema e audio}}<br> lmsraz00nq2yc103zcabyz2qxcz01k5 Anne Applebaum Elizabeth 0 8981 106643 100620 2026-05-05T00:32:43Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 106643 wikitext text/x-wiki Anne Applebaum Eilizabeth (nacida an 25 de júlio de 1964) ye ua jornalista amaricana i outora premiada cul Prémio Pulitzer, eilha screbiu stensibamente subre l quemunismo i l zambolbimiento de la sociadade cebil na Ouropa Ouriental i Central. Eilha ten sido un eiditor de la rebista The Eiquenomist, i fui nembro de l cunseilho eiditorial de l The Washington Post (2002-2006) i de la Rebista Slate.   == Bida == Sous pais son Harbey M. Applebaun, i Eilizabeth Applebaun. Eilha se formou pula Sidwell Friends Schol (1982). Eilha ganhou l BA ( summa cun laude ) na Ounibersidade de Yale (1986), i na London Schol of Eiquenomics eilha cuncluiu l mestrado an relaçones anternacionales (1987).  Eilha studou ne l Coleijo St Antony, Oxford antes de se mudar para Barsóbia, Polónia, an 1988, cumo correspondente de l The Eiquenomist.  == Carreira == Applebaun fui eiditor de l The Spetator, i colunista de l Daily Telegraph i Sunday Telegraph. Eilha tamien screbiu pa l The Andependent. Trabalhando para The Eiquenomist, eilha forneciu la cobertura d'amportantes trasiçones sociales i políticas na Ouropa de l Leste, antes i depuis de la queda de l Muro de Berlin an 1989.  An 1992, eilha fui premiada cul Charles Douglas-Home Memorial Trust Award. Applebaun bibeu an Londres i Barsóbia durante la década de 1990, i fui durante bários anhos colunista de l jornal Londrino Eibening Standard.  Sou purmeiro libro, Antre l Ouriente i l Oucidente, ye un relato de biaige, i fui premiado cul prémio Adolph Bentinck an 1996.  Sou segundo libro, Gulag: Ua Stória, fui publicado an 2003 i fui premiado an 2004 cul Prémio Pulitzer de Nun Fiçon Giral. Applebaun ye fluente an anglés, francés, poláco i russo.  An 24 de maio de 2006, eilha deixou Washington para bibir outra beç, na Polónia.  An febreiro de 2008, eilha fui premiada cula Orde de la Cruç de la Tierra Mariana, de la Stónia. I an 2010, eilha recebiu l prémio húngaro Petőfi an Budapest. == Bida pessonal == Applebaun casou-se an 1992 cul menistro poláco de las Relaçones Steriores Radoslaw Sikorski. Eilhes ténen dous filhos, Aleksander i Tadiusç. {{Lhigaçones sternas}} * [http://www.anneapplebaum.com/ AnneApplebaum.com]<br> * [http://www.pulitzer.org/works/2004,General+Nonfiction/ 2005 Pulitzer Prize citation for ''Gulag: A History'']{{Lhigaçon einatiba|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.washingtonpost.com/wp-dyn/opinion/columns/applebaumanne/ "Anne Applebaum, Opinion Writer"] ''The Washington Post'' * [http://www.booknotes.org/Watch/175993-1/Anne+Applebaum.aspx ''Booknotes'' interview with Applebaum on ''Gulag'', May 25, 2003] * http://www.slate.com/ [[Catadorie:Scritores de ls Stados Ounidos de la América]] cku5kc1nopgt776fga8qhy2pu79y69g Koffi Kwahulé 0 9620 106644 89916 2026-05-05T01:56:46Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 106644 wikitext text/x-wiki Koffi Kwahulé (Abengourou, 1956) ye un scritor de la Cuosta de l Marfin.  Ampeçou sue formaçon artística ne l Anstituto Nacional de las Artes de Abidjan. An 1979 mudou-se pa la Fráncia, cuncluindo sous studos na Scuola Nacional Superior de Artes i Técnicas de Paris i fazendo l doutorado an Triato na Ounibersidade de Paris III.  Screbiu cerca de 30 peças, para alhá de romances i cuntos. Sue obra ye marcada pula anfluéncia de l jazç, anclusibe ne l ritmo de l testo. Sou romance Babyface, de 2006, ganhou l prémio Ahmadou Kourouma i l Grande Prémio de la Cuosta de l Marfin de las Letras.  == Obras == * ''Ubu roi de Jarry'' (ensaio, Bertrand Lacoste, 1993). * ''Cette vieille magie noire'', (teatro, Lansman, 1993). * ''Pour une critique du théâtre ivoirien contemporain'', (ensaio, l’Harmattan, 1996). * ''...et son petit ami l’appelait Samiagamal'', (teatro, Actes-Sud Papiers, 1997). * ''Bintou'' (teatro, Lansman, 1997). * ''Fama'' (teatro, Lansman, 1998). * ''Il nous faut l’Amérique !'' (teatro, Ed. Acoria, 1997). * ''La Dame du café d’en face'' (teatro, Ed. Théâtrales, 1998). * ''Jaz'' (teatro, Éditions Théâtrales, 1998). * ''La Jeune fille au gousset'' (novela, publicada na Revue Africultures, 1998). * ''Les Créanciers'' (teatro, Lunaria, 2000). * ''Village fou ou Les Déconnards'' (teatro, Éditions Acoria, 2000). * ''P’tite-Souillure'' (teatro, Éditions Théâtrales, 2000). * ''Big Shoot'' (teatro, Éditions Théâtrales, 2000). * ''Une si paisible jolie petite ville'', (teatro, Théâtres en Bretagne, 2001). * ''El Mona'', (teatro, Lansman, 2001). * ''Goldengirls'' (teatro, publicada na revista Théâtre Public). * ''Veillée d’armes'' (novela, Ed. L’Esprit des Péninsules, 2002). * ''Western'' (novela, revista Le Paresseux, 2003). * ''Ces gens-là'' (teatro, Revue Siècle 21, 2003). * ''Le Masque boiteux'' ou ''Histoires de soldats'' (teatro, Éditions Théâtrales, 2003). * ''Scat'' (teatro, Lansman, 2003). * ''Blue-S-cat'' (teatro, Éditions Théâtrales 2005). * ''Misterioso – 119'' (teatro, Éditions Théâtrales, 2005). * ''Brasserie'' (teatro, Éditions Théâtrales, 2006). * ''Babyface'' (romance, Éditions Gallimard, 2006). * ''La Mélancolie des barbares'' (teatro, Lansman, 2009). * ''Les Recluses'' (teatro, Éditions Théâtrales, 2010). * ''Nema'' (teatro, Éditions Théâtrales, 2011). * ''Monsieur Ki'' (romance, Éditions Gallimard, 2010). == Ligaçones sternas == * BEL, Agathe; PEREIRA, Antonia. [http://www.fazendogenero.ufsc.br/9/resources/anais/1277843803_ARQUIVO__Traducao.pdf O corpo das mulheres de diaspora afro-descendente no teatro contemporeano]{{Lhigaçon einatiba|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Fazendo Gênero 9: Diásporas, Diversidades, Deslocamentos. 23 a 26 de agosto de 2010 8mx21v7qupezwswwrbgmo4xvghj0pdx Prémio Guillem Nicolau 0 10566 106646 106499 2026-05-05T02:51:40Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 106646 wikitext text/x-wiki {{Anfo | títalo = Prémio Guillem Nicolau | subtítalo = Premio Guillem Nicolau | eimaige = | lhegenda = | rótulo1 = '''Tipo''' | dados1 = Prémio lhiterairo | rótulo2 = '''Anspirado por''' | dados2 = Guillem Nicolau | rótulo3 = '''Galardon''' | dados3 = Gobierno de [[Aragon]] | rótulo4 = '''Paíç''' | dados4 = {{ESP}} }} L '''Prémio Guillem Nicolau''' (an aragonés i spanhol: ''Premio Guillem Nicolau'', an catalan: ''Premi Guillem Nicolau'') ye un galardon lhiterairo an lhéngua catalana, atrebuído anhiego pul Departamiento de Cultura de l gobierno de [[Aragon]] pa pormober la criaçon lhiteraira an catalan. L prémio ye antregue a ua obra lhiteraira einédita de qualquiera género (narratiba, poesie, triato, ansaio, traduçon, etc.) que ten de se apersentar cun eibidéncia de acuordo cul chamamiento de l prémio. L nome de l prémio fui dado an honra de l houmanista aragonés de l seclo XIV, Guillem Nicolau. == Bincedores == * 1993 (cumo ''Premio Arnal Cavero''): Seminairo de Filologie Románica de la Ounibersidade de Heidelberg. * 1995: Màrio Sasot Escuer. * 1997: Juli Micolau i Burgués, por ''Manoll''.<ref name=CLA>{{citar web|url=http://www.centrodellibrodearagon.es/asp/premios/premios_asp.asp?cod=4|títalo=Premios del Gobierno de Aragón|publicado=Centro del Libro de Aragón|acessodata=11 de febreiro de 2018|lhéngua=spanhol}}</ref> * 1998: Hèctor B. Moret.<ref name=CLA/> * 1999: Josep San Martín Boncompte.<ref name=CLA/> * 2002: Susanna Barquín, por ''L'aventura del desig''.<ref name=CLA/> * 2003: Xavier Terrado, por ''Mediterrània/Diàleg de la cordialitat''.<ref>{{citar web|url=http://benasque.aragob.es:443/cgi-bin/EBOA/BRSCGI?CMD=VEROBJ&MLKOB=376078431313|títalo=Decreto 345/2003, de 16 de diciembre, del Gobierno de Aragón, por el que se otorga el premio «Guillem Nicolau 2003» a D. Xavier Terrado i Pablo|obra=Boletin Oficial de Aragón|publicado=Gobierno de Aragon|data=29 de dezembre de 2013|lhéngua=spanhol}}</ref> * 2004: José Miguel Gràcia Zapater, por ''Vers a vers a Barcelona''.<ref>{{citar web|url=http://benasque.aragob.es:443/cgi-bin/EBOA/BRSCGI?CMD=VEROBJ&MLKOB=23030103636|títalo=Decreto 11/2005, de 11 de enero, del Gobierno de Aragón, por el que se otorga el premio «Guillem Nicolau 2004» a D. José Miguel Grácia Zapater|obra=Boletin Oficial de Aragón|publicado=Gobierno de Aragon|data=2 de febreiro de 2005|lhéngua=spanhol}}</ref> * 2006: Susana María Antolí Tello, por ''Tornem a ser menuts!''.<ref name=CLA/> * 2007: José Miguel Gràcia Zapater, por ''Dietari en groc''.<ref name=CLA/> * 2008: Juli Micolau i Burgués, por ''D'un sol esclop''.<ref name=CLA/> * 2009: Marta Momblant Ribas, por ''La venta de l'hereva''.<ref name=CLA/> * 2010: Mercedes Llop Alfonso, por ''Ressó en l'obscuritat''.<ref>{{citar web|url=https://www.heraldo.es/noticias/cultura/distinguidas_las_mejores_obras_aragones_catalan_castellano.html|títalo=Blas Muñoz, Mercedes Llop y un libro colectivo, premios Miguel Labordeta, Nicolau y Arnal Cavero|data=16 de dezembre de 2010|obra=Heraldo de Aragón|outor=Europa Press|lhéngua=spanhol}}</ref> * 2011: Carles Terés, por ''Licantropia'' * [[2010]]: [[Merxe Llop Alfonso]], por ''Ressó en l'obscuritat''.<ref>{{es}} [http://www.heraldo.es/noticias/cultura/distinguidas_las_mejores_obras_aragones_catalan_castellano.html ''Blas Muñoz, Mercedes Llop y un libro colectivo, premios Miguel Labordeta, Nicolau y Arnal Cavero'']{{Lhigaçon einatiba|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''[[Heraldo de Aragón]]'', [[16 d'aviento]] de [[2010]].</ref> * [[2011]]: [[Carles Terés]], por ''Licantropia''. * [[2017]]: [[Mario Sasot Escuer]], por ''Espills Trencats''.<ref> [https://www.lacomarca.net/opinion/mario-sasot-premi-guillem-nicolau-2017/ Màrio Sasot premi Guillem Nicolau 2017]. La Comarca. 15 d'octubre de 2017</ref> * [[2018]]: [[Marta Momblant Ribas]], por ''Arbàgel. Un revolt d’amor''.<ref>{{es}} [https://www.elperiodicodearagon.com/noticias/escenarios/marta-momblant-lleva-premio-guillem-nicolau_1307404.html Marta Momblant se lleva el premio Guillem Nicolau] [[El Periódico de Aragón]]. 6 de setiembre de 2018</ref> * [[2020]]: [[Merxe Llop Alfonso]], por ''Sílverti''.<ref name="pr20"> [https://tempsdefranja.org/territoris/arago/silverti-de-merxe-llop-premi-guillem-nicolau-2020/ “Sílverti”, de Merxe Llop, premi Guillem Nicolau 2020]. Temps de Franja. 5 de noviembre de 2020</ref> * [[2021]]: [[Lluis Rajadell Andrés]], por ''Terra Agra''.<ref>{{es}} [https://www.cartv.es/aragonnoticias/noticias/15-recomendaciones-con-sello-aragones-para-el-dia-del-libro-9795 15 recomendaciones con sello aragonés para el Día del Libro]{{Lhigaçon einatiba|date=May 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Aragón Noticias. 23 d'abril de 2022</ref> * [[2022]]: [[Marta Momblant Ribas]], por ''Dona lletra aigua''.<ref>{{es}} [https://arainfo.org/marta-momblant-ribas-premio-guillem-nicolau-2022/ Marta Momblant Ribas, Premio Guillem Nicolau 2022]. [[AraInfo]]. 22 de setiembre de 2022</ref> {{Refréncias|quel=2}} {{Portal3|Spanha}} {{Rabisco}} [[Catadorie:Cultura de la Spanha]] spjke94cokjm18tmkkn5jvt2351y5av Cumbersa modelo:Databox 11 12469 106647 2026-05-05T11:13:35Z MediaWiki message delivery 5140 /* Databox online survey - opportunity to share your thoughts about this Wikidata-powered Infobox */ nuobo cacho 106647 wikitext text/x-wiki == Databox online survey - opportunity to share your thoughts about this Wikidata-powered Infobox == ''I apologise for posting in English. Feel free to translate!'' Hello everyone, the ''Wikidata For Wikimedia Projects'' team worked on improving the Databox Template and Module earlier this year. We are now asking Wikimedians to answer a short survey about their experiences with Databox (a Wikidata-powered infobox for Wikipedia and other Wikimedia Projects), and would appreciate your input. The survey should take ''less than 10 minutes to answer.'' Here is a '''[https://wikimedia.sslsurvey.de/Databox_Survey_2026-Q2 link to the survey]''' Here you can find '''[[m:Wikidata_For_Wikimedia_Projects/Projects/Databox|more information about the changes made to Databox.]]'''. For any questions, please feel free to contact me on my [[m:User_talk:Danny_Benjafield_(WMDE)|meta user talk page]]. Thank you for your attention, [[m:User:Danny_Benjafield_(WMDE)|User:Danny Benjafield (WMDE)]] on behalf of the [[d:Wikidata_For_Wikimedia_Projects|Wikidata For Wikimedia Projects]] team. p.s. If this is not the right place to post a message on this wiki, I apologise. Please move it to the appropriate page, and if possible, ping me so I can record it for future reference. Thank you! [[Outelizador(a):MediaWiki message delivery|MediaWiki message delivery]] ([[Cumbersa outelizador(a):MediaWiki message delivery|cumbersa]]) 11h13min de 5 de maio de 2026 (UTC) <!-- Mensagem enviada por User:Danny Benjafield (WMDE)@metawiki utilizando a lista em https://meta.wikimedia.org/w/index.php?title=User:Danny_Benjafield_(WMDE)/MassMessage_test_list&oldid=30504104 --> nn1q4lq6t2e29imizyf4lmqcu1whkoc