Biquipédia
mwlwiki
https://mwl.wikipedia.org/wiki/Biquip%C3%A9dia:P%C3%A1igina_percipal
MediaWiki 1.47.0-wmf.9
first-letter
Multimédia
Special
Cumbersa
Outelizador(a)
Cumbersa outelizador(a)
Biquipédia
Cumbersa Biquipédia
Fexeiro
Cumbersa fexeiro
Biqui
Cumbersa Biqui
Modelo
Cumbersa modelo
Ajuda
Cumbersa ajuda
Catadorie
Cumbersa catadorie
Portal
Cumbersa portal
TimedText
TimedText talk
Módulo
Cumbersa módulo
Evento
Evento Discussão
Lhista de paízes
0
709
106991
106855
2026-07-05T09:40:31Z
~2026-38330-23
15372
/* */ dd
106991
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:CIA Political World Map 2002.jpg|400px|thumb|right|Debison política de l mundo (2002)]]
Este artigo ye ua '''lista de stados soberanos''' de l mundo, ancluindo ls stados andependientes ''[[de jure]]'' i ''[[de fato]]''.
De modo a aparecer na lista cumo un paíç ''de fato'' andependiente, l stado ten de oubedecer al artigo 1º de la [[Cumbençon de Montebideu]] de [[1933]], l que quier dezir que la antidade ten de apersentar las seguintes qualificaçones:
:la) ua populaçon permaniente;
:b) un território definido;
:c) gobierno;
:d) capacidade para antrar an relaçones culs outros stados.
Culas [[#notas|notas]], algua anformaçon ye dada:
* La rezon por que un stado nó-''de jure'' ye listado <sup>[[#Notes|1]]</sup>
* Las dependéncias <sup>[[#Notes|2]]</sup>
* Las struturas federales, quando aplicable <sup>[[#Notes|3]]</sup>
* Las antidades outónomas andrento de l território de l stado soberano <sup>[[#Notes|4]]</sup>
* Outras ouserbaçones
Ls nomes son apersentados ne ls padrones de [[Lhéngua mirandesa|mirandés]] de [[Pertual]] (i outros países); habendo defrenças andrento de l própios padrones, eilhas son tamien apersentadas. Para alhá desso, tamien aparécen ls nomes na(s) lhéngua(s) ouficial(ales) de l paíç.
* An Mirandés, l nome de l paíç ye apersentado na forma cúrtia (s: Afeganistan) i na forma ouficial (s: República Eislámica de l Afeganistan).
* Na lhéngua oufecial, l nome de l paíç ye apersentado na forma cúrtia i na forma oufecial. Quando neçairo, la [[traslhiteraçon]] para l [[abc lhatino]] ye apersentada a la par de l carateres screbidos oureginales ([[cerílico]], [[lhéngua china|lhetras chinas]], etc.). Quando possible, la ''lhatinizaçon'' perferida pul paíç fui ousada.
La ancluson de qualquiera nome i/ó paíç neste artigo nun debe de pressuponer la aporfilhaçon dua posiçon oufecial nalgua çputa subre esse nome i/ó paíç. Antidades cunsideradas [[micronaçon]]es nun recoincidas anternacionalmente nun fúrun ancluídas.
== Stados soberanos ==
{| border="1" style="border-collapse: collapse;"
!bgcolor=#ccc|Nome cúrtio an Mirandés
!bgcolor=#ccc|Nome cúrtio i oufecial na(s) lhéngua(s) de l paíç
|- valign=topf
|[[Fexeiro:Flag of Abkhazia.svg|25px]] ''[[Abecásia]]''<sup>[[#Notas|1]]</sup> - República de la Abecásia
|
* ''Abecásio'': Laṗsny / Аҧсны
* ''Russo'': Abchazija / Абхазия
* ''Georgiano'': Laṗẖazeṭi / აფხაზეთი
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Afghanistan.svg|25px]] '''[[Afeganistan]]''' - República Eislámica de l Afeganistan
|
* ''Persa (Dari-Persa)'': Afġānestān / افغانستان - Jomhūrī-ye Slānī-ye Afġānestān / جمهوری اسلامی افغانستان
* ''Pashto'': Afġānistān / افغانستان - də Afġānistān Islānī Jumhūriyat / افغانستان اسلامي جمهوريت
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of South Africa.svg|25px]] '''[[África de l Sul]]''' - República de la África de l Sul
|
* ''Anglés'': South Africa - Republic of South Africa
* ''Africáner'': Suid-Afrika - Republiek ban Suid-Afrika
* ''Xhosa'': uMzantsi Afrika - iRiphabliki yaseMzantsi Afrika
* ''Zulu'': iNingizimu Afrika / iSotafilika - iRiphabliki yaseNingizimu Afrika
* ''Ndebele'': iSewula Afrika - iRiphabliki yeSewula Afrika
* ''Sotho'': Afrika-Borwa - Rephaboliki ya Afrika-Borwa
* ''Swati'': iNingizimu Afrika / iNyonyana - iRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika
* ''Tsonga'': Afrika Dzonga - Riphabliki ra Afrika Dzonga
* ''Tswana'': Aforika Borwa / Aferika Borwa - Rephaboliki ya Aforika Borwa
* ''Benda'': Afurika Tshipembe - Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Albania.svg|25px]] '''[[Albánia]]''' - República de la Albánia
|
* ''Albanés'': Shqipëria - Republika i Shqipërisë
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Germany.svg|25px]] '''[[Almanha]]'''<sup>[[#Notas|3]]</sup> - República Federal de la Almanha
|
* ''Alman'': Deutschland - Bundesrepublik Deutschland
* ''Dinamarqués'': Tyskland - Forbundsrepublikken Tyskland
* ''Frísio oucidental'': Dútslán - Bûnsrepublyk Dútslán
* ''Baixo alman'': Duutschland - Bundsrepublik Duutschland
* ''Romani Kalderash'': Jermaniya / जेर्मानिया - Federalni Republika Jermaniya / क़ेदेराल्नी रेपुब्लिका जेर्मानिया
* ''Sórbio superior'': Němska - Zwjazkowa republika Němska
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Andorra.svg|25px]] '''[[Andorra]]''' - Prencipado de Andorra
|
* ''Catalan'': Andorra - Principat d’Andorra
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Angola.svg|25px]] '''[[Angola]]''': República de Angola
|
* ''Pertués'': Angola - República de Angola
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Antigua and Barbuda.svg|25px]] '''[[Antígua i Barbuda]]'''<sup>[[#Notas|4]]</sup> ó '''Antiga i Barbuda'''</sup>
|
* ''Anglés'': Antigua and Barbuda
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Saudi Arabia.svg|25px]] '''[[Arábia Saudita]]''' - Reino de la Arábia Saudita
|
* ''Árabe'': al-ʿArabiyyátu ex- Suʿūdiyyá / اَلْعَرَبِيَّةُ ٱلسُّعُودِيَّة ; las-Suʿūdiyyá / السعودية - al-Mamlakátu l-ʿArabiyyátu ex- Suʿūdiyyá / المملكة العربية السعودية
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Algeria.svg|25px]] '''[[Argélia]]''' - República Popular Democrática de la Argélia
|
* ''Árabe'': al-Ǧaçā'ir / اَلْجَزَائِر - al-Ǧumhūriyyátu l-Ǧaçā'iriyyáti d-Dīmuqrāṭiyyáti š-Šlaʿbiyyá / الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية
* ''Tamazight'': Ldzayer / ⵍⴷⵣⴰⵢⴻⵔ - Tamurt n Ldzayer / ⵜⴰⵎⵓⵔⵜ ⵏ ⵍⴷⵣⴰⵢⴻⵔ
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Armenia.svg|25px]] '''[[Arménia]]''': República de la Arménia/Arménia
|
* ''Arménio'': Hayastan / Հայաստան ; Hayḳ / Հայք - Hayastani Hanrapetouṭyoun / Հայաստանի Հանրապետություն
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Australia.svg|25px]] '''[[Oustrália]]'''<sup>[[#Notas|3]]</sup> - Quemunidade de la Oustrália
|
* ''Anglés'': Australia - Commonwealth of Australia
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Austria.svg|25px]] '''[[Áustria]]'''<sup>[[#Notas|4]]</sup> - República de la Áustria
|
* ''Alman'': Österreich - Republik Österreich
* ''Croata'': Austrija - Republika Austrija
* ''Checo'': Rakousko - Rakouská republika
* ''Húngaro'': Ausztria - Osztrák Köztársaság
* ''Romani Kalderash'': Strexa / एस्त्रेख़ा - Republika Estrexa / रेपुब्लिका एस्त्रेख़ा
* ''Slobaco'': Rakúsko - Rakúska republika
* ''Slobeno'': Abstrija - Republika Abstrija
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Azerbaijan.svg|25px]] '''[[Azerbaijon]]'''<sup>[[#Notas|1]], [[#Notas|4]]</sup>, '''Azerbaidjon''' ó '''Azerbeijan''' - República de l Azerbeijan
|
* ''Azeri'': Açərbaycan / Азәрбајҹан - Açərbaycan Respublikası / Азәрбајҹан Республикасы
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the Bahamas.svg|25px]] '''[[Bahamas]]''', '''Baamas''' ó '''Barramas''' - Quemunidade de las Baamas
|
* ''Anglés'': The Bahamas - Commonwealth of The Bahamas
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Bangladesh.svg|25px]] '''[[Bangladexe]]''' ó '''Bangladesh''' - República Popular de l Bangladesh
|
* ''Bengali'': Bāṁlādeš / বাংলাদেশ - Góṇ Prójātóntrī Bāṁlādeš - গণ প্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Barbados.svg|25px]] '''[[Barbados]]'''
|
* ''Anglés'': Barbados
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Bahrain.svg|25px]] '''[[Bahrein|Barén]]' '', '''Bahrain''', '''Bahrein''', '''Barain''', '''Barein''', '''Bareine''' ó '''Baraine''' - Reino de l Barén
|
* ''Árabe'': al-Baḥrayn / اَلْبَحْرَيْن - Mamlakátu l-Baḥrayn / مملكة البحرين
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Belgium.svg|25px]] '''[[Bélgica]]''' - Reino de la Bélgica
|
* ''Flamengo'': België - Koninkrijk België
* ''Francés'': Belgique - Royaume de Belgique
* ''Alman'': Belgien - Königreich Belgien
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Belize.svg|25px]] '''[[Belize]]'''
|
* ''Anglés'': Belize
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Benin.svg|25px]] '''[[Benin]]''' ó '''Benin''' - República de l Benin
|
* ''Francés'': Bénin - République du Bénin
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Belarus.svg|25px]] '''[[Bielorrússia]]''', '''Bielo-Rússia''' ó '''Belarus''' - República de la Bielorrússia<br />
|
* ''Bielorrusso'': Biełaruś / Беларусь - Respublika Biełaruś / Рэспубліка Беларусь
* ''Russo'': Belarus' / Беларусь ; Belorussija / Белоруссия - Respublika Belarus' / Республика Беларусь
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|25px]] '''[[Bósnia i Heirzegobina]]''', '''Bósnia i Heirzegobina''', '''Bósnia-Heirzegobina''' ó '''Bósnia-Heirzegobina'''<sup>[[#Notas|4]]</sup>
|
* ''Bósnio'': Bosna i Heircegobina
* ''Sérbio'': Bosna i Heircegobina / Босна и Херцеговина
* ''Croata'': Bosna i Heircegobina
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Botswana.svg|25px]] '''[[Zabotsuana]]''' ó '''Botswana''' - República de l Botsuana
|
* ''Tsuana'': Botswana - Lefatshe la Botswana
* ''Anglés'': Botswana - Republic of Botswana
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Brazil.svg|25px]] '''[[Brasil]]'''<sup>[[#Notas|3]]</sup> - República Federatiba de l Brasil
|
* ''Pertués'': Brasil - República Federatiba do Brasil
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Brunei.svg|25px]] '''[[Brunei]]''' - Stado de l Brunei Darussalan
|
* ''Malaio'': Brunei Darussalan / بروني دارالسلام - Negara Brunei Darussalan / نڬارا بروني دارالسلام
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Bulgaria.svg|25px]] '''[[Bulgária]]''' - República de la Bulgária
|
* ''Búlgaro'': Bŭlgarija / България - Republika Bŭlgarija / Република България
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Burkina Faso.svg|25px]] '''[[Burkina Faso]]''', '''Burquina Faso'''
|
* ''Francés'': Burkina Faso
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Burundi.svg|25px]] '''[[Burundi]]''' ó '''Burúndi''' - República de l Burundi
|
* ''Rundi'': Uburundi - Republika y'Uburundi
* ''Francés'': Burundi - République du Burundi
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Bhutan.svg|25px]] '''[[Buton]]''' - Reino de l Buton
|
* ''Jonghka'': 'Brug.yul. / འབྲུག་ཡུལ་ - 'Brug.rGyal.kʰab / འབྲུག་ཡུལ་
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Cape Verde.svg|25px]] '''[[Cabo Berde]]''' - República de Cabo Berde
|
* ''Pertués'': Cabo Berde - República de Cabo Verde
* ''Crioulo cabo-berdiano'': Kabu Berdi - Republika di Kabu Berdi
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Cameroon.svg|25px]] '''[[Camarones]]''' - República de ls Camarones
|
* ''Francés'': Cameroun - République du Cameroun
* ''Anglés'': Cameron - Republic of Cameron
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Cambodia.svg|25px]] '''[[Camboja]]''' - Reino de l Camboja
|
* ''Cambojano'': Kampučā / កម្ពុជា - Praḥrāčāṇāčak[r] Kampučā / ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Canada.svg|25px]] '''[[Canadá]]''' - Reino de l Canadá <sup>[[#Notas|3]]</sup>
|
* ''Anglés'': Canada
* ''Francés'': Canada
* ''Inuktitut'': Kanata / ᑲᓇᑕ
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Kazakhstan.svg|25px]] '''[[Cazaquistan]]''' - República de l Cazaquistan
|
* ''Cazaque'': Qazaqstan / Қазақстан - Qazaqstan Respublikasy / Қазақстан Республикасы
* ''Russo'': Kazaĥstan / Казахстан - Respublika Kazaĥstan / Республика Казахстан
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the Central African Republic.svg|25px]] '''[[República Centro-Africana]]'''
|
* ''Francés'': République Centrafricaine
* ''Sango'': Ködörösése tî Béafrîka
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Chad.svg|25px]] '''[[Xade]]''', '''Chad''', '''Tchade''' ó '''Tchad''' - República de l Chade
|
* ''Francés'': Tchad - République du Tchad
* ''Árabe'': Tašād / تشاد - Ǧumhūriyyátu Tašād /جمهورية تشاد
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the Czech Republic.svg|25px]] '''[[República Checa]]''', '''Chéquia'''<sup>[[#Notas|12]]</sup>
|
* ''Checo'': Čsko - Česká republika
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the People's Republic of China.svg|25px]] '''RP [[República Popular de la China|China]]' ''<sup>[[#Notas|4]]</sup> - República Popular de la China
|
* ''Mandarin'': Zhōngguó / 中國 / 中国 - Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó / 中華人民共和國 / 中华人民共和国
* ''Anglés'': China - People’s Republic of China
* ''Cazaque'': Qytaj / Қытай - Jûṅĥua Ĥalıq Respublikası / جۇڭحۋا حالىق رهسپۋبليكاسى
* ''Mungol'': Ĥjatad / Хятад ; Dundad uls / Дундад улс - Buġuḍi Nayiranḍlaĥu Dunḍlaḍu Arad Ulus / ????? ??????????? ??????? ?????? ?????
* ''Pertués'': China - República Popular da China
* ''Tibetano'': rGya.nag. / རྒྱ་ནག་; Kruṅ.go. / ཀྲུང་གོ་ ; Kruṅ.hwa. / ཀྲུང་ཧྭ་ - Kruṅ.hwa Mi.dmaṅs sPyi.mtʰun rGyal.kʰab. / ཀྲུང་ཧྭ་མི་དམངས་སྤྱི་མཐུན་རྒྱལ་ཁབ་
* ''Uigur'': Hitay / ھىتاي ; Junggo / جۇڭگو ; Jungxua Xelq Jumhuriyiti / جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Cyprus.svg|25px]] '''[[Xipre]]'''<sup>[[#Notas|1]]</sup> - República de Xipre
|
* ''Griego'': Kýpros / Κύπρος - Kypriakī́ Dīmokratía / Κυπριακή Δημοκρατία
* ''Turco'': Kıbrıs - Kıbrıs Cumhuriyeti
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|25px]] ''[[Chipre de l Norte]]''<sup>[[#Notas|1]]</sup> - República Turca de l Xipre de l Norte
|
* ''Turco'': Kuzey Kıbrıs - Kuzey Kıbrıs Turk Cumhuriyeti
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the Comoros.svg|25px]] '''[[Quemores]]'''<sup>[[#Notas|3]]</sup> - Ounion de las Comores
|
* ''Francés'': Comores - Union ç Comores
* ''Comorano'': Komori / قُمُرِ - Udzima wa Komori / وُدْزِمَ وَ قُمُرِ
* ''Árabe'': Ǧuzuru l-Qumur / جزر القمر ; Ǧuzuru Kūnūrū / جزر كومورو ; Ǧaçā'iru l-Qumur / جزائر القمر ; Ǧaçā'iru Kūnūrū / جزائر كومورو - Ittiḥādu l-Qumur / اتحاد القمر
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg|25px]] '''[[República Democrática de l Congo]]''', '''Congo-Quinxasa''' ó '''Congo-Kinxasa'''
|
* ''Francés'': Congo - République Démocratique du Congo
* ''Kikongo'': Kongo - Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi
* ''Lingala'': Kɔ́ngɔ - Republiki ya Kɔ́ngɔ Demokratiki
* ''Suaili'': Kongo - Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
* ''Tshiluba'': Kongu - Ditunga die Kongu wa Mungalaata
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the Republic of the Congo.svg|25px]] '''[[República de l Congo]]''', '''Congo-Brazabile'''
|
* ''Francés'': Congo - République du Congo
* ''Kituba'': Kongo - Repubilika ya Kongo
* ''Lingala'': Kɔ́ngɔ - Republiki ya Kɔ́ngɔ
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of North Korea.svg|25px]] '''[[Coreia de l Norte]]''' - República Popular Democrática de la Coreia
|
* ''Coreano'': Chosŏn / 조선 / 朝鮮 - Chosŏn Minjujuŭi Inmin Konghwaguk / 조선민주주의인민공화국 / 朝鮮民主主義人民共和國
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of South Korea.svg|25px]] '''[[Coreia de l Sul]]''' - República de la Coreia / Coréia
|
* ''Coreano'': Hanguk / 한국 / 韓國 - Daehan Minguk / 대한민국 / 大韓民國
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Cote d'Ivoire.svg|25px]] '''[[Cuosta de l Marfin]]'''<sup>[[#Notas|10]]</sup> - República de la Cuosta de l Marfil
|
* ''Francés'': Cóte d'Ivoire - République de Cóte d'Ivoire
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Croatia.svg|25px]] '''[[Croácia]]''' - República de la Croácia
|
* ''Croata'': Hrbatska - Republika Hrbatska
* ''Húngaro'': Horbátország - Horbát Köztársaság
* ''Eitaliano'': Croazia - Repubblica Croata
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Denmark.svg|25px]] '''[[Dinamarca]]'''<sup>[[#Notas|2]]</sup> - Reino de la Dinamarca
|
* ''Dinamarqués'': Danmark - Kongeriget Danmark
* ''Faroés'': Danmark - Kongsríkið Danmark
* ''Alman'': Dänemark - Königreich Dänemark
* ''Groenlandés'': Danmarki ; Qallunaat Nunaat - Kunngeqarfik Danmarki
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Djibouti.svg|25px]] '''[[Djibuti]]''', '''Jibúti''' - República de Jibúti
|
* ''Árabe'': Ǧībūtī / جيبوتي ; Dǧībūtī / دجيبوتي - Ǧumhūriyyátu Ǧībūtī / جمهورية جيبوتي
* ''Francés'': Djibouti - République de Djibouti
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Dominica.svg|25px]] '''[[Dominica]]''' ó '''Domínica''' - Quemunidade de la Dominica
|
* ''Anglés'': Dominica - Commonwealth of Dominica
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Egypt.svg|25px]] '''[[Eigito]]''' - República Árabe de l Eigito
|
* ''Árabe'': Miṣr / مِصْر - Ǧumhūriyyátu Miṣra l-ʿArabiyyá / جمهورية مصر العربية
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the United Arab Emirates.svg|25px]] '''[[Eimirados Árabes Ounidos]]'''<sup>[[#Notas|3]]</sup>
|
* ''Árabe'': al-Einārātu l-ʿArabiyyátu l-Muttaḥidá / اَلْٳمَارَاتُ ٱلْعَرَبِيَّةُ ٱلْمُتَّحِدَة
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Eritrea.svg|25px]] '''[[Eritréia]]''' - Stado de la Eritréia
|
* ''Tigrina'': Ertra / ኤርትራ - Hagəre Ertra / ሃግሬ ኤርትራ
* ''Árabe'': Iritriyā / ٳرِتْرِيَّا ; Aritriyā / أرتريا ; Irītriyā / إريتريا ; Aireītriyā / أريتريا ; Irtīriyā / إرتيريا ; Artīriyā / أرتيريا - Dawlátu Iritriyā / دولة إرتريا
* ''Anglés'': Eritrea - State of Eritrea
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Slovakia.svg|25px]] '''[[Slobáquia]]''' - República Slobaca
|
* ''Slobaco'': Eslobensko - Slobenská republika
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Slovenia.svg|25px]] '''[[Slobénia]]''' - República de la Slobénia
|
* ''Slobénio'': Slobenija - Republika Slobenija
* ''Húngaro'': Szlobénia - Szlobén Köztársaság
* ''Eitaliano'': Slobenia - Repubblica Slobena
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Spain.svg|25px]] '''[[Spanha]]'''<sup>[[#Notas|3]]</sup> - Reino de Spanha
|
*
* ''Basco'': Spainia - Espainiako Erresuma
* ''Catalan'': Espanya - Regne d'Espanya
* ''Galego'': España - Reino de España
* ''Sturiano'': España - Reinu d’España
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the United States.svg|25px]] '''[[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]]' ''<sup>[[#Notas|2]], [[#Notas|3]]</sup> - Stados Ounidos de la América
|
* ''Anglés'': United States - United States of America
* ''Francés'': États-Ounis - États-Ounis d’Amérique
* ''Habaiano'': ʻAmelika Huipūʻiba - ʻAmelika Huipūʻiba
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Estonia.svg|25px]] '''[[Stónia]]''' - República de la Stónia
|
* ''Stónio'': Eesti - Eesti Babariik
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Ethiopia.svg|25px]] '''[[Etiópia]]'''<sup>[[#Notas|3]]</sup> - República Democrática Federal de la Eitiópia
|
* ''Amárico'': Ityop̣ya / ኢትዮጵያ - yä-Ityop̣ya Federalawi Dimokrasiyawi Ripäblik / የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ
* ''Anglés'': Ethiopia - Federal Democratic Republic of Ethiopia
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Fiji.svg|25px]] [[Ilhas Fiji|Fiji]] ó '''Fidji''' - República de las Ilhas Fiji
|
* ''Anglés'': Fiji - Republic of the Fiji Islands
* ''Fijiano'': Biti - Matanitu Tu-Baka-i-koya ko Biti
* ''Hindustani'': Fijī / फ़िजी / فیجی - Fijī Ripablik / फ़िजी रिपब्लिक / فیجی رپبلک
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the Philippines.svg|25px]] '''[[Felipinas]]''' - República de las Felipinas
|
* ''Felipino'': Pilipinas - Republika ng Pilipinas
* ''Anglés'': Philippines - Republic of the Philippines
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Finland.svg|25px]] '''[[Finlándia]]'''<sup>[[#Notas|4]]</sup> - República de la Finlándia
|
* ''Finlandés'': Suomi - Suomen tasavalta
* ''Sueco'': Finland - Republiken Finland
* ''Lapon setentrional'': Suopma - Suoma republihkka
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of France.svg|25px]] '''[[Fráncia]]'''<sup>[[#Notas|2]]</sup> - República Francesa
|
* ''Francés'': France - République française
* ''Alsaciano'': Frankreich - Republik Frankriich
* ''Basco'': Frantzia - Frantziako Errepublika
* ''Breton'': Bro-C’hall ; Frañs - Republik C’hall
* ''Catalan'': Fráncia - República Francesa
* ''Corso'': Francia - Repubblica Francesa
* ''Houlandés'': Frankrijk - Franse Republiek
* ''Oucitano'': Fráncia - República francesa
* ''Taitiano'': Farāni - Repupirita farāni
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Gabon.svg|25px]] '''[[Gabon]]''' - República de l Gabon
|
* ''Francés'': Gabon - République Gabonaise
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of The Gambia.svg|25px]] '''[[Gámbia]]''' - República de la Gámbia
|
* ''Anglés'': The Gambia - Republic of the Gambia
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Ghana.svg|25px]] '''[[Gana]]''' - República de l Gana
|
* ''Anglés'': Ghana - Republic of Ghana
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Georgia.svg|25px]] '''[[Geórgia]]'''<sup>[[#Notas|1]], [[#Notas|4]]</sup> - República de la Geórgia
|
* ''Geórgio'': Saḳaireṭbelo / საქართველო - Saḳaireṭbelos Respublika / საქართველოს რესპუბლიკა
* ''Abecásio'': Ḳərṭtʷəla / Қырҭтәыла - Arespublika Ḳərṭtʷəla / Ареспублика Қырҭтәыла
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Grenada.svg|25px]] '''[[Granada]]'''<sup>[[#Notas|4]]</sup> - Stado de Granada
|
* ''Anglés'': Grenada - State of Grenada
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Greece.svg|25px]] '''[[Grécia]]'''<sup>[[#Notas|4]]</sup> - República Griega
|
* ''Griego'': Eilláda - Ελλάδα ; Heillás / Ελλάς - Eillīnikī́ Dīmokratía / Ελληνική Δημοκρατία
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Guyana.svg|25px]] '''[[Guiana]]''' - República Co-ouperatiba de la Guiana
|
* ''Anglés'': Guyana - Co-ouperatibe Republic of Guyana
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Guinea.svg|25px]] '''[[Guiné]]''', '''Guiné-Conacri''' - República de la Guiné
|
* ''Francés'': Guinée - République de Guinée
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Guinea-Bissau.svg|25px]] '''[[Guiné-Bissau]]''' - República de la Guiné-Bissau
|
* ''Pertués'': Guiné-Bissau - República da Guiné-Bissau
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Equatorial Guinea.svg|25px]] '''[[Guiné Equatorial]]''' - República de la Guiné Eiquatorial
|
*
* ''Francés'': Guinée équatoriale - République de Guinée équatoriale
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Haiti.svg|25px]] '''[[Haiti]]''' - República de l Haiti
|
* ''Francés'': Haïti - République d'Haïti
* ''Crioulo Haitiano'': Ayiti - Repiblik dAyiti
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Hungary.svg|25px]] '''[[Hungrie]]''' - República de la Hungrie
|
* ''Húngaro'': Magyarország - Magyar Köztársaság
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Yemen.svg|25px]] '''[[Iémen]]''' - República de l Iémen
|
* ''Árabe'': al-Yaman / اليمن - al-Ǧumhūriyyátu l-Yamaniyyá / الجمهورية اليمنية
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of India.svg|25px]] '''[[Índia]]'''<sup>[[#Notas|3]]</sup> - República de la Índia
|
* ''Hindi'': Bharat / भारत - Bʰārat Gaṇaireājya / भारत गणराज्य
* ''Anglés'': Andia - Republic of Andia
* ''Bengali'': Bʰārót / ভারত - Bʰārót Góṇórājÿó / ভারত গণরাজ্য
* ''Gujarati'': Bʰārat / ભારત ; Īnḍiyā / ઈન્ડિયા ; Hiṁd / હિંદ - Bʰārat Gaṇaireājya / ભારત ગણરાજ્ય
* ''Kanada'': Bʰārata / ಭಾರತ - Bʰārata Gaṇaireājya / ಭಾರತ ಗಣರಾಜ್ಯ
* ''Marati'': Bʰāratīy / भारतीय - Bʰāratīy Pradzāsattāk / भारतीय प्रजासत्ताक
* ''Nepali'': Bʰārat / भारत ; Hindustān / हिन्दुस्तान - Bʰārat Gaṇaireādzya / भारत गणराज्य
* ''Sánscrito'': Bʰāratan / भारतम् - Bʰārat Gaṇaireājya / भारत गणराज्य
* ''Tamil'': Antiyā / இந்தியா ; Pārata / பாரத - Antiyak Kuṭiyaraču / இந்தியக் குடியரசு
* ''Telugu'': Bʰārata Dēšlaṁ / భారత దేశం ; Iṁḍiyā / ఇండియా - Bʰārata Gaṇla Rājyamu / భారత గణ రాజ్యము
* ''Urdu'': Hindūstān / ہندوستان ; Bʰārat / بھارت ; Inḋiyā / انڈیا - Jumhūrīyat-i Hindūstān / جمہوریت ہندوستان
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Indonesia.svg|25px]] '''[[Andonésia]]''' - República de la Andonésia
|
* ''Andonésio'': Indonesie / ايندونيسيا - Republik Andonesie / ريڤوبليك ايندونيسيا
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Iran.svg|25px]]' ''[[Eiran]]''' - República Eislámica de l Eiran
|
* ''Persa'': Īrān / ایران - Jomhūrī-ye Slānī-ye Īrān - جمهوری اسلامی ایران
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Iraq.svg|25px]] '''[[Eiraque]]''' - República de l Eiraque
|
* ''Árabe'': al-ʿIrāq / اَلْعِرَاق - al-Ǧumhūriyyátu l-ʿIrāqiyyá / الجمهورية العراقية
* ''Curdo'': ʿÎraq / عیراق ; Îraq / ئیراق ; Iraq / ئراق - Komara ʿÎraqé / کۆمارا عیراقێ
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Ireland.svg|25px]] '''[[Eirlanda]]' '' - República de la Eirlanda
|
* ''Anglés'': Ireland - Republic of Ireland
* ''Eirlandés'': Éire - Poblacht na hÉireann
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Iceland.svg|25px]] '''[[Eislándia]]''' - República de la Eislándia
|
* ''Eislandés'': Ísland - Lýðbeldið Ísland
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Israel.svg|25px]] '''[[Eisrael]]''' - Stado de Eirael
|
* ''Heibraico'': Yiśra'el / יִשְׂרָאֵל - Mədînat Yiśra'el / מדינת ישראל
* ''Árabe'': Isrā'īl / ٳسْرَائِيل - Dawlátu Isrā'īl / دولة إسرائيل
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Italy.svg|25px]] '''[[Eitália]]''' - República Eitaliana
|
* ''Eitaliano'': Italia - Repubblica Italiana
* ''Francés'': Italie - République italienne
* ''Friulano'': Italie - Republiche Taliane
* ''Alman'': Italien - Italienische Republik
* ''Lhadino'': Talia ; Italia - República Taliana
* ''Sardo'': Itàlia - Repùbrica Italiana
* ''Slobeno'': Italija - Italijanska republika
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Jamaica.svg|25px]] '''[[Jamaica]]'''
|
* ''Anglish'': Jamaica
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Japan.svg|25px]] '''[[Japon]]''' - [[Ampério de l Japon]]
|
* ''Japonés'': Nihon / 日本 - Nihon-koku / 日本国
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Jordan.svg|25px]] '''[[Jordánia]]''' - Reino Hashemita de la Jordánia
|
* ''Árabe'': Al-Urdun / الاردن - Al Mamlakah al Urduniyah al Hashimiyah / المملكة الأردنّيّة الهاشميّة
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Kiribati.svg|25px]] '''[[Kiribati]]''', '''Quiribati''' - República de l Quiribati
|
* ''Gilbertés:'' Kiribati - Ribaberikin Kiribati
* ''Anglés'': Kiribati - Republic of Kiribati
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Kosovo.svg|25px]] '''[[Kosobo]]<sup>[[#Notas|1]], [[#Notas|8]]</sup> ''','''Kosobo''' - República de l Kosobo
|
* ''Albanés'': Kosobë
* ''Serbo-Croata'': Косово, Kosobo
* ''Turco'': Kosoba
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Kuwait.svg|25px]] '''[[Kuwait]]''', '''Kuaite''', - Stado de l Kuaite
|
* ''Árabe'': al-Kuwayt / الكويت - Dawlátu l-Kuwayt / دولة الكويت
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Laos.svg|25px]] '''[[Laos]]''' - República Popular Democrática de Laos
|
* ''Laociano'': Lao / ນລາວ - Sathalanalat Paxathipatai Paxaxon Lao / ສາທາລະນະລັດປະຊາທິປະໄຕ ປະຊາຊົນລາວ
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Lesotho.svg|25px]] '''[[Lesoto]]''' - Reino de l Lesoto
|
* ''Anglés'': Lesotho - Kingdon of Lesotho
* ''Soto'': Lesotho - Mmuso wa Lesotho
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Latvia.svg|25px]] '''[[Letónia]]''' - República de la Letónia
|
* ''Leton'': Latbija - Latbijas Republika
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Lebanon.svg|25px]] '''[[Líbano]]''' - República de l Líbano
|
* ''Árabe'': Lubnān / لبنان - Al Jumhuriyah al Lubnaniyah / الجمهوريّة البنانيّة
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Liberia.svg|25px]] '''[[Libéria]]''' - República de la Libéria
|
* ''Anglés'': Liberie - Republic of Liberie
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Libya.svg|25px]] '''[[Líbia]]''' - Grande Jamahiriya Socialista Popular Árabe de la Líbia
|
* ''Árabe'': Lībiyah / ليبية - al-Janāhīrīyah al-‘Arabīya al-Lībīyah ash-Sha‘bīyah al-Ishtirākīyah al-Uzma / الجماهيرية العربية الليبية الشعبية الإشتراكية العظمى
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Liechtenstein.svg|25px]] '''[[Liechtenstein]]''', - Percipado de Liechtenstein
|
* ''Alman'': Liechtenstein - Furstentun Liechtenstein
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Lithuania.svg|25px]] '''[[Lituánia]]''' - República de la Lituánia
|
* ''Lituano'': Lietuba - Lietubos Respublika
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Luxembourg.svg|25px]] '''[[Luxemburgo]]''' - Gran-Ducado de l Luxemburgo
|
* ''Luxemburgués'': Lëtzebuerg - Groussherzogden Lëtzebuerg
* ''Francés'': Luxembourg - Grand-Duché de Luxembourg
* ''Alman'': Luxemburg - Großheirzogtun Luxemburg
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the Republic of Macedonia.svg|25px]] '''[[República de la Macedónia de l Norte|Macedónia (ARJM)]]''' <sup>[[#Notas|5]]</sup> - República de la Macedónia de l Norte
|
* ''Macedónio'': Makedonija / Македонија - Republika Makedonija / Република Македонија
* ''Albanés (nun ye ua léngua nacional)'': Maqedoni
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Madagascar.svg|25px]] '''[[Madagáscar]]''' - República de Madagáscar
|
* ''Malgaxe'': Madagasikara - Repoblikan'i Madagasikara
* ''Francés'': Madagascar - Republique de Madagascar
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Malaysia.svg|25px]] '''[[Malásia]]'''<sup>[[#Notas|3]]</sup> - Federaçon de la Malásia
|
* ''Malaio'': Malaysia - Persekutuan Malaysia
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Malawi.svg|25px]] '''[[Malaui]]''', '''Maláui''', - República de l Mal´sui
|
* ''Anglés'': Malawi - Republic of Malawi
* ''Chewa'': Malaŵi - Mfuko la Malaŵi
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Maldives.svg|25px]] '''[[Maldibas]]''' - República de las Maldibas
|
* ''Dibehi'': Dibehi Rājje / ގުޖޭއްރާ ޔާއްރިހޫމްޖު - Dibehi Rājje ge Jumhuriyyā / ހިވެދި ގުޖޭއްރާ ޔާއްރިހޫމްޖު
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Mali.svg|25px]] '''[[Mali]]''' - República de l Mali
|
* ''Francés'': Mali - République de Mali
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Malta.svg|25px]] '''[[Malta]]''' - República de Malta
|
* ''Maltés'': Malta - Repubblika ta' Malta
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the Marshall Islands.svg|25px]] '''[[Ilhas Marshall]]''' - República de las Ilhas Marshall
|
* ''Anglés'': Marshall Islands - Republic of the Marshall Islands
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Morocco.svg|25px]] '''[[Marrocos]]'''<sup>[[#Notas|6]]</sup> - Reino de Marrocos
|
* ''Árabe'': al-Maġrib / مغرب - Al Mamlakah al-Maghribiyah / المملكة المغربية
* ''Francés'': Maroc - Royaume du Maroc
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Mauritius.svg|25px]] '''Mourícias''' - República de la Mourícia
|
* ''Anglés'': Mauritius - Republic of Mauritius
* ''Francés'': Maurice - République de Maurice
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Mauritania.svg|25px]] '''[[Mouritánia]]''' - República Eislámica de la Mouritánia
|
* ''Árabe'': Mūrītāniyyah / موريتانية - Al-Jumhuriyah al-Islamiyah al-Mūrītāniyah / الجمهورية الإسلامية الموريتانية
* ''Francés'': Mauritanie - République Islamique de la Mauritanie
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Myanmar.svg|25px]] '''Birmánia''' <sup>[[#Notas|11]]</sup> - Ounion de Birmánia
|
* ''Birmanés'': Myanma - Pyidaungzu Myanma Naingngandaw
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag_of_Federated_States_of_Micronesia.svg|25px]] '''[[Micronésia]]'''<sup>[[#Notas|3]]</sup> - Stados Federados de la Micronésia
|
* ''Anglés'': Micronesie - Federates States of Micronesie
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Mozambique.svg|25px]] '''[[Moçambique]]''' - República de Moçambique
|
* ''Pertués'' - República de Moçambique
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Moldova.svg|25px]] '''[[Moldábia]]''' <sup>[[#Notas|1]], [[#Notas|4]]</sup> - República de la Moldábia
|
* ''Romeno/Moldabo'': Moldoba - República Moldoba
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Monaco.svg|25px]] '''[[Mónaco]]''' - Percipado de Mónaco
|
* ''Francés'': Monaco - Principauté de Monaco
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Mongolia.svg|25px]] '''[[Mongólia]]'''
|
* ''Mongol'': Mongol Uls / Монгол Улс
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Montenegro.svg|25px]] '''[[Montenegro]]''' - República de Montenegro
|
* ''Sérbio'': Crna Gora / Црна Гора - Republika Crna Gora / Република Црна Гора
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Nagorno-Karabakh.svg|25px]] ''[[Ñagorno-Karabakh]]'' <sup>[[#Notas|1]]</sup> - República de Nagorno-Carabaque
|
* ''Arménio'': Lernayin Gharabagh / Լեռնային Ղարաբաղ
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Namibia.svg|25px]] '''[[Namíbia]]''' - República de la Namíbia
|
* ''Anglés'': Namibia - Republic of Namibia
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Nauru.svg|25px]] '''[[Ñaouru]]'''
|
* ''Naurano'': Naoero
* ''Anglés'': Nauru
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Nepal.svg|18px]] '''[[Nepal]]''' - República de l Nepal
|
* ''Nepalés'': Nepāl / नेपाल - Nepal Adhirajya / नेपाल अधिराज्य
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Niger.svg|25px]] '''[[Níger]]''' - República de l Níger
|
* ''Francés'': Niger - République du Niger
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Nigeria.svg|25px]] '''[[Nigéria]]'''<sup>[[#Notas|3]]</sup> - República Federal de la Nigéria
|
* ''Anglés'': Nigerie - Federal Republic of Nigerie
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Norway.svg|25px]] '''[[Noruega]]'''<sup>[[#Notas|2]]</sup> - Reino de la Noruega
|
* ''Noruegués (bokmål)'': Norge - Kongeriket Norge
* ''Noruegués (nynorsk)'': Noreg - Kongeriket Noreg
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of New Zealand.svg|25px]] '''[[Nuoba Zelándia]]'''<sup>[[#Notas|2]]</sup>
|
* ''Anglés'': New Zealand
* ''Maori'': Aotearoa
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Oman.svg|25px]] '''[[Ouman]]''' - Sultanato de l Ouman
|
* ''Árabe'': ʿUmnān / عمان - Saltanat Uman / سلطنة عُمان
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of South Ossetia.svg|25px]] ''[[Oussécie de l Sul]]''<sup>[[#Notas|1]]</sup> - República de la Oussécie de l Sul
|
* ''Oussécio'': Xussar Iryston / Хуссар Ирыстон - Respublikae Xussar Iryston / Республикӕ Хуссар Ирыстон
* ''Russo'': Južnaja Osetie / Южная Осетия - Respublika Južnaja Osetija/ Республика Южная Осетия
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the Netherlands.svg|25px]] '''[[Países Baixos]]''' ó '''Houlanda'''<sup>[[#Notas|2]]</sup> - Reino de ls Países Baixos
|
* ''Flamengo'', ''nerlandés'' ó ''holandés'': Nederland - Koninkrijk dar Nederlanden
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Palau.svg|25px]] '''[[Palau]]''' - República de Palau
|
* ''Palauano'': Belau - Beluu er la Belau
* ''Anglés'': Palau - Republic of Palau
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Palestine.svg|25px]] ''[[Outoridade Nacional Palestiniana|Palestina]]' '<sup>[[#Notas|7]]</sup> - Stado de la Palestina
|
* ''Árabe'': Filastīn / فلسطين - Daulat Filastin / دولةفلسطين
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Papua New Guinea.svg|25px]] '''[[Papua-Nuoba Guiné]]''', '''Papuásia-Nuoba Guiné''' ó '''Papua Nuoba Guiné'''
|
* ''Anglés'': Papua New Guinea
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Pakistan.svg|25px]] '''[[Paquiston]]''' - República Eislámica de l Paquistan
|
* ''Urdu'': Pākistān / پاکستان - Islami Jamhuria Pākistān / اسلامی جمہوریت پاکستان
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Paraguay.svg|25px]] '''[[Paraguai]]''' - República de l Paraguai
|
* ''Guarani'': Paraguái - Téta Paraguái
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Poland.svg|25px]] '''[[Polónia]]''' - República de la Polónia
|
* ''Polaco'': Polska - Rzeczpospolita Polska
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Portugal.svg|25px]] '''[[Pertual]]'''<sup>[[#Notas|4]]</sup> - República Pertuesa
|
* ''Pertués'': Portugal - República Portuguesa
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Qatar.svg|25px]] '''[[Qatar]]''', '''Qatar''' ó '''Katar''' - Stado de l Qatar
|
* ''Árabe'': Qaṭaire / قَطَر - Dawlátu Qaṭaire / دولة قطر
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Kenya.svg|25px]] '''[[Quénia]]''' - República de l Quénia/Quénia
|
* ''Anglés'': Kenya - Republic of Kenya
* ''Suaili'': Kenya - Jamhuri ya Kenya
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Kyrgyzstan.svg|25px]] '''[[Quirguistan]]''', '''Quirguizistan''' ó '''Quirguízia''' - República Quirguiç
|
* ''Quirguiç'': Kyrgyzstan / Кыргызстан - Kyrgyç Respublikasy / Кыргыз Республикасы
* ''Russo'': Kyrgyzstan / Кыргызстан - Kyrgyzskaya respublika - Кыргызская республика
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the United Kingdom.svg|25px]] '''[[Reino Ounido]]'''<sup>[[#Notas|2]], [[#Notas|3]]</sup> - Reino Ounido de la Gran Bretanha i Eirlanda de l Norte
|
* ''Anglés'': United Kingdon - United Kingdon of Great Britain and Northern Ireland
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Romania.svg|25px]] '''[[Roménia]]'''
|
* ''Romeno'': Románia
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Rwanda.svg|25px]] '''[[Ruanda]]''' - República de l Ruanda
|
* ''Ruandés'': Rwanda - Repubulika y'u Rwanda
* ''Francés'': Rwanda - République du Rwanda
* ''Anglés'': Rwanda - Republic of Rwanda
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Russia.svg|25px]] '''[[Rússia]]'''<sup>[[#Notas|3]]</sup> - Federaçon Russa
|
* ''Russo'': Rossija / Россия - Rossijskaja Federacija / Российская Федерация
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the Solomon Islands.svg|25px]] '''[[Eilhas Salomon]]'''
|
* ''Anglés'': Tierramon Islands
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Samoa.svg|25px]] '''[[Samoa]]''' - Stado Andependiente de la Samoa
|
* ''Anglés'': Samoa - Andependent State of Samoa
* ''Samoano'': Samoa - Malo Sa'oloto Tuto'atasi l Samoa
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Saint Lucia.svg|25px]] '''[[Santa Lúcia]]'''
|
* ''Anglés'': Saint Lucia
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Saint Kitts and Nevis.svg|25px]] '''[[San Cristobo i Nebis]]''', '''Saint Kitts i Nebis''', '''San Cristobo i Nebis''', '''Saint Kitts i Nébis''', '''San Cristófe i Nébis'''<sup>[[#Notas|4]]</sup> - Federaçon de San Cristobo i Nebis
|
* ''Anglés'': Saint Kitts and Nebis - Federation of Saint Kitts and Nebis
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of San Marino.svg|25px]] '''[[San Marino]]''' ó '''San Marinho''' - República Sereníssema de San Marino
|
* ''Eitaliano'': San Marino - Serenissima Repubblica di San Marino
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Sao Tome and Principe.svg|25px]] '''[[San Tomé i Príncepe]]'''<sup>[[#Notas|4]]</sup> - República Democrática de San Tomé i Príncepe
|
* ''Pertués'' - República Democrática de São Tomé i Príncepe
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Saint Vincent and the Grenadines.svg|25px]] '''[[San Bicente i Granadinas]]'''
|
* ''Anglés'': Saint Bincent and the Grenadines
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Western Sahara.svg|25px]]'''[[Sara Oucidental]]''', '''Saara Oucidental''' ó '''Sahara Oucidental'''<sup>[[#Notas|6]]</sup> - República Democrática Árabe de l Sara / Saara / Sahara
|
* ''Árabe'': Al-Saḥrāwiyyah / صحراوية - Al-Jumhūrīyá al-Arabīyá las-Sahrāwīyá ad-Dīmuqrātīyá / الجمهورية العربية الصحراوية الديمقراطية
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the Seychelles.svg|25px]] '''[[Seixeles]]''' - República de las Seixeles
|
* ''Anglés'': Seychelles - Republic of Seychelles
* ''Francés'': Seychelles - République ç Seychelles
* ''Seselwa'': Sesel - Repiblik Sesel
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Senegal.svg|25px]] '''[[Senegal]]''' - República de l Senegal
|
* ''Francés'': Sénégal - République du Sénégal
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Sri Lanka.svg|25px]]'''[[Sri Lanka]]''' ó '''Seilon''' - República Democrática Socialista de l Sri Lanca
|
* ''Sinhala'': Sri Lanka - Sri Lankā Prajathanthrika Samajabadi Janarajaya
* ''Tamil'': Llankai / இலங்கை - Eillankai Chananaayaka Chosalisa Kudiyarasu
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Sierra Leone.svg|25px]] '''[[Serra Lhiona]]''' - República de la Sierra Lhiona
|
* ''Anglés'': Sierra Leone - Republic of Sierra Leone
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Serbia.svg|25px]] '''[[Sérbia]]'''<sup>[[#Notas|3]], [[#Notas|4]], [[#Notas|8]]</sup> - República de la Sérbia
|
* ''Sérbio'': Srbija / Србија - Republika Srbija / Република Србија
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Singapore.svg|25px]] '''[[Singapura]]''' - República de Singapura
|
* ''Malaio'': Singapura - Republik Singapura
* ''Chino'': Xinjiapo / 新加坡 - Xīnjīapō Gònghéguó / 新加坡共和国
* ''Tamil'': Čiṅkappūr / சிங்கப்பூர் - Cingkappūr Kudiyarasu / சிங்கப்பூர் குடியரசு
* ''Anglés'': Singapore - Republic of Singapore
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Syria.svg|25px]]' ''[[Síria]]''' - República Árabe Síria
|
* ''Árabe'': Sūriyyah / سورية - Al-Jumhuriyah al-'Arabiyah al-Suriyah / الجمهوريّة العربيّة السّوريّة
* Síriaco:ܘܩ݂ܥܠ ܐܩ ܵܥܘܥܲ
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Somalia.svg|25px]] '''[[Somália]]'''<sup>[[#Notas|1]], [[#Notas|9]]</sup>
|
* ''Somali'': Somaaliya
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Somaliland.svg|25px]] ''[[Somalilándia]]''<sup>[[#Notas|1]]</sup> - República de la Somalilándia
|
* ''Somali'': Somaliland
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Swaziland.svg|25px]] '''[[Suazilándia]]''' - Reino de la Suazilándia
|
* ''Anglés'': Swaziland - Kingdon of Swaziland
* ''Suazi'': eSwatini - Umbuso weSwatini
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Sudan.svg|25px]] '''[[Sudan]]''' - República de l Sudan
|
* ''Árabe'': Las-Sūdān / السودان - Jumhuriyat las-Sudan / جمهورية السودان
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of South Sudan.svg|25px]] '''[[Sudan de l Sul]]''' - República de l Sudan de l Sul
|
* ''Angles'': Republic of South Sudan
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Sweden.svg|25px]] '''[[Suécia]]''' - Reino de la Suécia
|
* ''Sueco'': Sberige - Konungariket Sberige
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Switzerland.svg|18px]] '''[[Suíça]]'''<sup>[[#Notas|3]]</sup> - Cunfederaçon Suíça
|
* ''Alman'': Schweiç - Schweizerische Eidgenossenschaft
* ''Francés'': Suisse - Cunfédération suisse
* ''Eitaliano'': Sbizzera - Cunfederazione Sbizzera
* ''Reto-Romano'': Sbizra - Cunfederaziun Sbizra
* ''Lhatin'': Cunfœderatio Heilbetica
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Suriname.svg|25px]] '''[[Suriname]]''' - República de l Surinan
|
* ''Flamengo'': Suriname - Republiek Suriname
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Thailand.svg|25px]] '''[[Tailándia]]''' - Reino de la Tailándia
|
* ''Tailandés'': Prathēt Thai / ราชอาณาจักรไทย - Ratcha Anachak Thai
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the Republic of China.svg|25px]] '''[[Taiwan]]' '', '''Fermosa''', ó '''China-Taipé'''<sup>[[#Notas|1]]</sup> - República de la China / Fermosa
|
* ''Chino'': Táiwān / 臺灣 / 台湾 - Zhōnghuá Mínguó / 中華民國 / 中华民国
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Tajikistan.svg|25px]] '''[[Tadjiquiston|Tajiquiston]]'''<sup>[[#Notas|4]] - República de l Tajiquistan
|
* ''Persa (Tajique-Persa)'': Tojikistan / Тоҷикистон - Jumhurii Tojikiston
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Tanzania.svg|25px]] '''[[Tanzánia]]''' ó '''Tanzania''' - República Ounida de la Tanzánia
|
* ''Suaili'': Tanzania - Jamhuri ya Muungano wa Tanzania
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of East Timor.svg|25px]] '''[[Timor-Leste]]''' - República Democrática de Timor-Leste
|
* ''Tétun'': Timór Lorosa'i - Repúblika Demokrátika Timór Lorosa'i
* ''Pertués'': Timor-Leste - República Democrática de Timor-Leste
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Togo (3-2).svg|25px]] '''[[Togo]]''' - República de l Togo
|
* ''Francés'': Togo - République Togolaise
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Tonga.svg|25px]] '''[[Tonga]]''' - Reino de Tonga
|
* ''Tonganés'': Tonga - Pule'anga Fakatu'i 'l Tonga
* ''Anglés'': Tonga - Kingdon of Tonga
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Transnistria.svg|25px]] ''[[Transnístria]]'', ''Transdniestre'', ''Transdniéstria'' ó ''Pridnestróbia'' - República de la Transnístria
|
* ''Russo'': Pridnestrobje / приднестрові - Приднестровская Молдавская Республика
* ''Romeno/Moldabo (ouficiosa)'': Stînga Nistrului - República Moldobenească Nistreană / Република Молдовеняскэ Нистрянэ
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Trinidad and Tobago.svg|25px]] '''[[Trindade i Tobago]]''', <sup>[[#Notas|4]]</sup> - República de Trindade i Tobago
|
* ''Anglés'': Trinidad and Tobago - Republic of Trinidad and Tobago
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Tunisia.svg|25px]] '''[[Tunísia]]''' - República de la Tunísia
|
* ''Árabe'': Tūnis / تونس - Al Jumhuriyya at-Tūsiyya / الجمهرية التونسية
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Turkmenistan.svg|25px]] '''[[Turquemenistan]]'''
|
* ''Turqueménio'': Turkmenistan
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Turkey.svg|25px]] '''[[Turquie]]''' - República de la Turquie
|
* ''Turco'': Turkiye - Turkiye Cumhuriyeti
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Tuvalu.svg|25px]] '''[[Tubalu]]'''
|
* ''Tubaluano'': Tuvalu
* ''Anglés'': Tuvalu
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Ukraine.svg|25px]] '''[[Oucránia]]'''<sup>[[#Notas|4]]</sup>
|
* ''Oucraniano'': Ukrajina / Україна
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Uganda.svg|25px]] '''[[Ouganda]]''' - República de l Ouganda
|
* ''Anglés'': Uganda - Republic of Uganda
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Uzbekistan.svg|25px]] '''[[Uzbequiston]]''' ó '''Ouzbequistan'''<sup>[[#Notas|4]]</sup> - República de l Ouzbequistan
|
* ''Ouzbeque'': L'zbekiston - L‘zbekiston Respublikasi
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Vanuatu.svg|25px]] '''[[Banuatu]]''' - República de l Banuatu
|
* ''Bislama'': vanuatu - Ripablik blong Banuatu
* ''Anglés'': vanuatu - Republic of Banuatu
* ''Francés'': vanuatu - République du Banuatu
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the Vatican City.svg|18px]] '''[[Cidade de l Baticano]]''' - Stado de la Cidade de l Baticano
|
* ''Eitaliano'': Città del Baticano - Stato della Città del Vaticano
* ''Lhatin'': Baticanus - Status Urbis Baticani
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Vietnam.svg|25px]] '''[[Bietname]]'''
|
* ''Bietnamita'': Biệt Nan - Cộng Hòa Xana Hội Chủ Nghĩla Biệt Nan
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Zambia.svg|25px]] '''[[Zámbia]]''' - República de la Zámbia
|
* ''Anglés'': Zambia - Republic of Zambia
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Zimbabwe.svg|25px]] '''[[Zimbabué]]''' ó '''Zimbaué'''- República de l Zimbabué
|
* ''Anglés'': Zimbabwe - Republic of Zimbabwe
|}
An [[Febreiro]] de [[2008]], eisistien 203 países na lista arriba, correspundendo a:
* 195 países andependientes:
** 192 Stados nembros de las [[Naciones Ounidas]]
** [[Kosobo]] ''(Andepéndencia ounilateral)''
** [[Taiwan|República de la China]] (Fermosa/Taiwan)
** [[Cidade de l Baticano]]
* 8 países andependientes, mas nun recoincidos: ([[Abecásia]], [[Nagorno-Karabakh|Alto Carabaque]], [[Xipre de l Norte]], [[Palestina]], [[Saara Oucidental]], [[Somalilándia]], [[Ossétia de l Sul]] i [[Transnístria]])
== Notas ==
* <sup>1</sub>: Esta lista anclui países andependientes ''de-fato''. mais anformaçon puode ser ancontrada na [[Aneixo:Lista de cunflitos territoriales|Lista de países nó-recoincidos]].
* <sup>2</sub>: Alguns stados soberanos ténen dependéncias oultramarinas que nun fázen parte de l sous territórios. mais anformaçon puode ser ancuntrada an [[Aneixo:Lista de territórios dependientes|Lista de territórios dependientes]].
* <sup>3</sub>: Alguns stados soberanos ténen struturas [[Federaçon|federales]] an grau mais ó menos bariable. mais anformaçon puode ser bista an [[Aneixo:Lista de federaçones|Lista de federaçones]].
* <sup>4</sub>: Alguns stados soberanos ténen antidades outónomas que fázen parte de ls sous territórios. mais anformaçon puode ser ancuntrada an [[Aneixo:Lista de antidades outónomas|Lista de antidades outónomas]].
* <sup>5</sub>: La República de la [[República de la Macedónia|Macedónia]] ye tamien coincida cumo "Antiga República Jugoslaba/Iugoslaba de la Macedónia/Macedónia".
* <sup>6</sub>: Saara: ber [[Política de l Saara Oucidental]]
* <sup>7</sub>: Palestina: L "Stado de la [[Palestina]]" fui declarado an [[1988]] i recoincido por bários países árabes i muçulmanos. Ls artigos [[Faixa de Gaza]], [[Cisjordánia]] i [[Eirael]] ténen refréncias subre árias na region de la Palestina.
* <sup>8</sub>: Kosobo (Kosoba - Kosobo i Metohija / Косово и Метохија) declarou ounilateralmente la andependéncia de la Sérbia an [[2008]], que fui recoinciida por países cumo ls [[Stados Ounidos]], mas nó pula [[Sérbia]] i outros países cumo [[Rússia]] i [[Spanha]]. Até ende era ua porbíncia outónoma sérbia ambaixo admenistraçon de la [[ONU]] zde [[1999]].
* <sup>9</sup>: La Somália ye un paíç que atualmente eisiste cun statuto ''de-jure''.
* <sup>10</sup>: La Cuosta de l Marfil determinou spressamente a la quemunidade anternacional para ser tratada por '''Cóte d'Ivoire'''.
* <sup>11</sup>: Mianmar ó l Myanmar (Bras.) ye inda coincido pul nome antigo Birmánia ó Burma (Bras.).
* <sup>12</sup>: La República Xeca puode tamien ser dezida cumo '''Xéquia''' (nome cúrtio ancorajado pulas outoridades Xecas).
== Outras listaiges ==
* [[Critarquie|Lista de países que yá nun eisisten]]
* [[Lista simples de países|Lista de países (semplificada)]]
* [[Lista de países nun-recoincidos]]
* [[Lista de antidades outónomas]]
* [[Lista de territórios dependientes]]
* [[Lista de árias çputadas ó acupadas]]
* [[Lista de países i territórios por ária]]
* [[Países eimaginários]]
* [[Micro-stados]]
* [[Lista de capitales]]
* [[lista de países ansulares]]
* [[Lista de países por data de criaçon]]
* [[Fuso hourário]]
Para mais recursos, ber [[Refréncias geográficas]].
== {{Ber tamien}} ==
* [[Eitimologie de ls nomes de ls países]]
* [[Geografie]]
* [[Tierra]]
* [[Cuntinente]]
* [[Micronaçon]]es
[[Catadorie:!Lhistas]]
eqdyym2dxu858mvsi3yd0f3vee2rpf6
Pertual
0
714
106986
106957
2026-07-05T06:23:25Z
RDTvG
14792
106986
wikitext
text/x-wiki
{{Páigina an çtaque}}
{{Anfo/Paíç
|nome_natibo =
|nome_lhargo_cumbencional = República Pertuesa<br>''República Portuguesa''
|perposiçon = de
|eimaige_bandeira = Flag of Portugal.svg
|çcriçon_bandeira = Bandeira de Pertual.
|legenda_bandeira = Bandeira
|eimaige_brason = Coat of arms of Portugal.svg
|çcriçon_brason = Brason de Pertual.
|legenda_brason = Brason
|hino = ''[[La Pertuesa]]''<br>
|gentílico = pertués, pertuesa,çpe-pertués,çpea-pertuesa
|lhocalizaçon = EU-Portugal with islands circled.svg
|lhocalizaçon_legenda = Lhocalizaçon de Pertual<br>N'[[Ounion Ouropeia]] (an berde claro)<br> Ne l [[Ouropa|cuntinente ouropeu]] (an cinza scuro).
|capital = [[Lisboua]]
|meior_cidade = Lisboua
|lhéngua_oufecial = [[Lhéngua pertuesa|Pertués]]<br>(L [[Lhéngua mirandesa|mirandés]] ye recoincido oufecialmente)
|tipo_gobierno = [[República]]<br>custitucional ounitaira<br>semipersidencialista
|títalo_xefe1 = Persidente
|nome_xefe1 = [[António José Seguro]]
|títalo_xefe2 = Persidente de la Assemblé de la República
|nome_xefe2 = Eduardo Ferro Rodrigues
|títalo_xefe3 = Purmeiro-menistro
|nome_xefe3 = Luís Montenegro
|eibento_tipo = [[Cundado Portucalense|Formaçon]]
|eibento_nota = 868 d.C.
|eibento1 = [[Andependéncia de Pertual|Andependéncia]]
|eibento_data1 = 1139
|eibento2 = Recoincida pul Reino de Lhion
|eibento_data2 = 1143
|eibento3 = Recoincida pula Eigreija Católica
|eibento_data3 = 1179
|data_antrada_OO = 1 de janeiro de 1986
|frunteira = [[Spanha]]
|ária_total = 92 212
|ária_pos = 109
|auga_pc = 0,48
|populaçon_stimada_anho = 2016
|populaçon_stimada = 10 309 573
|populaçon_censo_anho = de 2011
|populaçon_censo = 10 562 178
|demog_densidade = 115
|densidade_pos = 66
|PAB_PPC_anho = 2017
|PAB_total = 310 651 mil melhones
|PAB_pos = 50
|PAB_per_capita = 30 193
|PAB_per_capita_pos = 40
|PAB_nominal_anho = 2017
|PAB_nominal_total = 202 770 mil melhones
|PAB_nominal_pos = 43
|PAB_nominal_per_capita = 19 707
|PAB_nominal_per_capita_pos = 36
|Gini_anho = 2015
|Gini = 34.0
|Gini_catadorie = <span style="color:Orange;">médio</span>
|IZH_anho = 2015
|IZH = 0,843
|IZH_pos = 41
|IZH_catadorie = <font color=darkgreen>mui eilebado</font>
|moneda = [[Ouro (moneda)|Euro]]
|moneda_ISO = EUR
|fuso_hourário = WET
|defrença_UCT = −1 a la 0
|defrença_UCT_berano = +1
|ourganizaçones = [[Ounion Ouropeia|OO]], [[Ourganizaçon de l Tratado de l Atlántico Norte|OTAN]], FMI, OCZE, OSE, Ounion Lhatina, [[Quemunidade de ls Paízes de Léngua Pertuesa|QPLP]]
|clima = Temprado mediterránico (Pertual Cuntinental i Madeira)<br>i temprado oceánico (Açores)
|código_paíç = PRT
|tld = .pt
|código_tel = 351
|sítio = [http://www.portugal.gov.pt/ Gobierno de Pertual]<br>[http://www.presidencia.pt/ Persidéncia de Pertual]
|mapa = Portugal - Location Map (2013) - PRT - UNOCHA.svg
|tamanho_mapa = frameless
}}
'''Pertual''', oufecialmente '''República Pertuesa''' (República Portuguesa an [[Lhéngua pertuesa|pertués]]),<ref>{{citar web|url=http://www.portugal.gov.pt/Portal/PT/Portugal|títalo=Nome oufecial de la Nacion|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref><ref>An [[Léngua Pertuesa|pertués]]: '''''Portugal''''' i '''''República Portuguesa'''''.</ref> ye un paíç lhocalizado ne l sudoeste de l'[[Ouropa]], an que l sou território queda na zona poniente de la [[Península Eibérica]] i an arquipélagos ne l'[[Ouceano Atlántico|Atlántico]] Norte. Ten ũa ária total de 92.391 km²,<ref>{{citar web|url=http://www.indexmundi.com/portugal/area.html|títalo=Ária de Pertual|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> i ye la nacion más oucidental de l cuntinente ouropeu. L território pertués ye delhemitado a Norte i a Naciente por [[Spanha]] i a Sul i Poniente pul [[Ouceano Atlántico]], i cumprende la parte cuntinental i las regiones outónomas: ls arquipélagos de ls [[Açores]] i de la [[Region Outónoma de la Madeira|Madeira]].
Puls seclos XV i XVI, Pertual fui ũa poténcia mundial eiquenómica, social i cultural, custituindo-se l purmeiro i l'[[ampério pertués|ampério]] quelonial de amplitude global que más rendiu.<ref>Zde la cunquista de [[Ceuta]] an 1415 até a la cessaçon de la admenistraçon de [[Macau]], an 1999. Ber para ua análeze nua perspetiba global Russel-Wood, A. J. R. The Portuguese Empire, 1415–1808: A World on the Move. Baltimore, The Johns Hopkins University Press, 1998.</ref>
Ye hoije un paíç zambolbido,<ref>{{citar web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/appendix/appendix-b.html|títalo=Appendix B – International Organizations and Groups: developed countries (DCs)|acessodata=6 de Outubre de 2008}}, CIA – The World Factbook – Appendix B, [[The World Factbook]]</ref> eiquenomicamente próspero, social i politicamente stable i c'un Índice de Zambolbimiento Houmano eilebado. Ancuntra-se antre ls 20 paízes de l mundo cun melhor culidade de bida,<ref>{{citar web|url=http://www.economist.com/media/pdf/QUALITY_OF_LIFE.pdf|títalo=Quality-of-life Survey|acessodata=6 de Outubre de 2008}}, [[The Economist]]</ref> anque l sou PIB per capita seia l menor antre ls paízes de la Ouropa Oucidental.
Ye nembro de las [[Naciones Ounidas]] i de la [[Ounion Ouropeia]] (na altura de la sue adeson en 1986, [[Quemunidade Eiconómica Ouropeia|CEE]]), i nembro-fundador de la NATO, de la OCDE, i de la [[CPLP]]. Partecipa an dibersas missones de manutençon de paç de las Naciones Ounidas. Pertual ye tamien un Stado-Nembro de l Spácio Schengen.
== Eitimologie ==
L nome ''Pertual'' apareciu antre ls anhos 930 a 950 de la [[Era Crestiana|Era Crestiena]], sendo ne l final de l [[seclo X]] que l nome ampeçou a outelizar-se cun más frequéncia. [[Fernando I de Lion i Castielha|Fernendo ''Magno'']] denominou oufecialmente l território de Pertual, quando an 1067 l dou al sou filho D. [[Garcia II de la Galiza|Garcia]], que se entítalou rei de l mesmo nome.<ref name="reis-rainhas 23">{{citar libro|outor=Sousa, Manuel|títalo=Reis i Rainhas de Pertual|eiditora=SporPress|local=[[Mem Martins]]|anho=[[2000]]|páiginas=23|id=ISBN 972-97256-9-1}}</ref>
Ne l [[seclo V]], pul reinado de ls [[Suebos]], [[Idácio de Chabes]] yá screbie subre un lhocal chamado ''Portucale'', pa adonde fugiu Requiário: ''[[Requiário I|Rechiarius]] ad locum qui Portucale appellatur, profugus regi [[Teodorico II|Theudorico]] captivus adducitur: quo in custodiam redacto, caeteris qui de priore certamine superfuerant, tradentibus se Suevis, aliquantis nihilominus interfectis, regnum destructum et finitum est Suevorum''<ref>{{citar web|url=http://www.thelatinlibrary.com/hydatiuschronicon.html|títalo=Crónica de Idácio de Chabes|lengua=[[Léngua latina|Latin]]| acessodata=5 de Outubre de 2008}}</ref> (Requiário fugitibo al lhugar al qual chaman Portucale, fui lhebado cumo prisoneiro al rei Teodorico. Fui puosto subre custódie, mentes l restro de ls suebos subrebibintes a l'anterior batailha se rendírun – anque dalguns haberen morrido –; desta maneira l reino de ls Suebos fui çtruído i acabado). ''Cale'', la atual [[Bila Nuoba de Gaia]], yá era coincida por ''Portucale'' ne l tiempo de l [[Godos]].<ref name="reis-rainhas 23" />
Nun diploma de 841, aparece por encidente, la purmeira mençon de la porbíncia ''portugalense''. [[Fonso II de las Astúrias]], ampliendo la jurisdiçon spritual de l [[Bispo]] de [[Lugo]], diç: ''Totius galleciae, seu Portugalensi Provintiae summun suscipiat Praesulatum''<ref name="reis-rainhas 24">Sousa, Manuel; ''Reis i Rainhas de Pertual''; eiditora SporPress; [[Men Martines]], anho [[2000]]; páigina 24.</ref> (Que el tome l gobierno supremo de to la porbíncia de la Galhiza i de Pertual). Mas hai quien frime que ''Pertual'' deriba de ''Portogatelo'', nome dado por un xefe ouriundo de l [[Eigito]] chamado Catelo, al zambarcar i se stablecer junto de l atual [[Porto]].<ref>{{citar libro|títalo=Ouropa Pertuesa|belume=Tomo I, capítulo 6|páiginas=104}}</ref>
La purmeira beç que l nome de Pertual aparece cumo eilemiento de raiç [[heiráldica]], ye nũa carta de donaçon de la [[Eigreija de San Bartolomeu de Campelo|Eigreija de Sen Bartolomeu de Campelo]] por D. [[Fonso Anriqueç|Fonso enriqueç]] an 1129.<ref name="reis-rainhas 23(2)">{{citar libro|outor=Sousa, Manuel|títalo=Reis i Rainhas de Pertual|eiditora=SporPress|local=[[Men Martines]]|anho=[[2000]]|páiginas=24|id=ISBN 972-97256-9-1}}</ref>
== Stória ==
{{Ber artigo percipal|[[Stória de Pertual]]}}
=== Purmeiros pobos ===
{{Ber artigo percipal|[[Pobos eibéricos pré-romanos]], [[Ambason romana de la Península Eibérica|Romanizaçon]], [[Lusitánia]], [[Ambasones bárbaras de la Península Eibérica|Ambasones bárbaras]] i [[ambason muçulmana de la Península Eibérica|árabe]]}}
La [[pré-stória]] de Pertual, ye cumpartida cula de la [[Península Eibérica]]. La region fui poboada por pré-celtas i celtas, dando ourige a pobos, cumo ls [[Galaicos]], [[Lusitanos|Lusitenos]], [[Celtas]] i [[Cinetes]], besitada puls [[fenícios]]<ref>{{citar libro|outor=Barreira, Aníbal; Moreira, Mendes|títalo=Rumos de la Stória|eiditora=Eidiçones ASA|local=[[Porto]]|anho=[[2003]]|páiginas=38 i 39|id=ISBN 972-41-2899-7}}</ref> i [[cartagineses]], i ls [[romanos]] ancorporórun-na ne l sou [[Ampério Romano|Ampério]] (cumo [[Lusitánia]], açpuis 45 a.C.),<ref>{{citar libro|outor=Barreira, Aníbal; Moreira, Mendes|títalo=Rumos de la Stória|eiditora=Eidiçones ASA|local=[[Porto]]|anho=[[2003]]|páiginas=63 a 79|id=ISBN 972-41-2899-7}}</ref> ambadida más tarde puls [[Suebos]], [[Búrios]] i [[Bisigodos]], i cunquistada puls [[mouros]]. an 868, pula [[Recunquista]], fui formado l [[Cundado Portucalense]].<ref>{{citar libro|outor=Barreira, Aníbal; Moreira, Mendes|títalo=Rumos de la Stória|eiditora=Eidiçones ASA|local=[[Porto]]|anho=[[2003]]|páiginas=116 a 127|id=ISBN 972-41-2899-7}}</ref>
=== Formaçon i cunsulidaçon de l reino ===
[[Fexeiro:Afonso I de Portugal.jpg|thumb|upright|[[Fonso I de Pertual|D. Fonso Henriqueç]], [[Lhista de reis de Pertual|purmeiro rei de Pertual]].]]
{{Ber artigos percipales|[[Cundado Portucalense]], [[Andependéncia de Pertual]]}}
Mui antes de Pertual cunseguir la sue andependéncia, yá tenie habido algũas tentatibas de cunseguir outonomie más alargada, i anté mesmo l'andependéncia, por parte de ls cundes que gobernában las tierras de l [[reino de la Galiza|reino de la Galhiza]] i ''Portucale''. Para acabar cusse clima andependentista de la nobreza lhocal an relaçon al domínio lhionés, l Rei [[Fonso VI de Lhion i Castielha|Fonso VI de Lion i Castielha]] antregou l gobierno de l [[Reino de la Galiza|Cundado de la Galhiza]] (que nessa altura ancluie ''las tierras de Portucale'') al Conde [[Raimundo de Borgonha]]. Passado muitos fracassos melitares de D. Raimundo cuntra ls [[mouros]], [[Fonso VI de Lion i Castielha|Fonso VI]] decidiu dar an 1096 al primo deste, l [[Anrique de Borgonha, conde de Portucale|Conde D. enrique]], l gobierno de las tierras más a sul de l [[reino de la Galiza|Cundado de la Galhiza]], fundando assi l [[Cundado Portucalense]]. Cul gobierno de l Cunde D. Anrique, l Cundado Portucalense coinciu nun solo ũa política melitar más eificaç na lhuita cuntra ls [[mouros]], cumo tamien ũa política andependentista más atiba, anque nunca haber cunseguido alcançar l'adependéncia. Solo passado la sue muorte, quando l sou filho [[Fonso I de Pertual|D. Fonso Henriqueç]] chubiu al poder, Pertual cunseguiu la sue andependéncia cula assinatura an 1143 de l [[Tratado de Çamora]], a la par que cunquistou lhocalidades amportantes cumo [[Santaren (Pertual)|Santaren]], [[Lisboua]], [[Palmela]] i [[Ébora]] als [[mouros]].<ref>{{citar libro|outor=Sousa, Manuel|títalo=Reis i Rainhas de Pertual|eiditora=SporPress|local=[[Mem Martins]]|anho=[[2000]]|páiginas=31 a 35|id=ISBN 972-97256-9-1}}</ref>
Treminada la [[Recunquista]] de l território pertués an 1249, l'andependéncia de l nuobo reino benerie a ser ponida an causa bárias bezes por [[Reino de Castielha|Castielha]]. Purmeiro, na sequéncia de la [[Crise de 1383-1385|crise de sucesson]] de [[Fernon I de Pertual|D. Fernendo I]], que culminou na [[Batailha de Aljubarrota]], en 1385.<ref>{{citar libro|outor=Sousa, Manuel|títalo=Reis i Rainhas de Pertual|eiditora=SporPress|local=[[Mem Martins]]|anho=[[2000]]|páiginas=57 a 65|id=ISBN 972-97256-9-1}}</ref>
=== Ls çcubrimientos i la Dinastie Felipina ===
{{Ber artigos percipales|[[Çcubrimientos pertueses]], [[Ampério Pertués]]}}
Cula fin de la guerra, Pertual dou ampeço al porcesso de sploraçon i spanson coincido por [[Çcubrimientos pertueses|Çcubrimientos]], i antre figuras afamadas çtacan-se l'[[anfante D. Anrique|anfante D. Henrique]], ''l Nabegador'', i l Rei [[Juan II de Pertual|D. Juan II]]. [[Ceuta]] fui cunquistada en 1415. L [[cabo Bojador]] fui debelgado por [[Gil Eanes|Gil Eenes]] an 1434, i la sploraçon de la cuosta africana prosseguiu anté que [[Bartolomeu Dias]], yá an 1488, cumprobou la quemunicaçon antre ls ouceanos [[Atlántico]] i [[Índico]] debelgando l [[cabo de la Buona Sperança|cabo de la Buona Spráncia]].<ref>{{citar libro|outor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|títalo=Stória Giral i Pátria|belume=II belume: Eidade Moderna i Cuntemporánea|eiditora=Bertrand, Lda.|local=[[Lisboua]]|anho=[[1965]]|páiginas=13 a 19}}</ref> an debrebe sucesson, çcubrírun-se rotas i tierras na [[Tierra Nuoba|América de l Norte]], na [[Çcubierta de l Brasil|América de l Sul]], i ne l [[Çcubierta de l camino marítimo para la Índia|Ouriente]], na sue maiorie pul reinado de [[Manuol I de Pertual|D. Manuol I]], ''l Binturoso''. Fui la spanson ne l'Ouriente, subretodo grácias a las cunquistas de [[Afonso de Albuquerque|Fonso de Albuquerque]] que, pula purmeira metade de l seclo XVI, cuncentrou quaije to ls sfuorços de la pertueses, mui anque yá an 1530 [[Juan III de Pertual|D. Juan III]] tubisse ampeçado la quelonizaçon de l [[Brasil]].<ref>{{citar libro|outor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|títalo=Stória Giral i Pátria|belume=II belume: Eidade Moderna i Cuntemporánea|eiditora=Bertrand, Lda.|local=[[Lisboua]]|anho=[[1965]]|páiginas=21 a 33}}</ref>
L paíç tubo l sou ''seclo de ouro'' por este período. Mas, na [[batailha de Alcácer-Quibir]] (1578), l moço rei [[Sabastian de Pertual|D. Sabastian]] i parte de la nobreza pertuesa perecírun. Chube al trono l [[Anrique de Pertual|Rei-Cardeal D. Anrique]], que morre dous anhos açpuis, abrindo la [[Crise de sucesson de 1580]]: esta resolbe-se cula chubida al trono pertués de [[Felipe II de Spanha]], l purmeiro de trés reis spanholes ([[Dinastie Felipina]]).<ref>{{citar libro|outor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|títalo=Stória Giral i Pátria|belume=II belume: Eidade Moderna i Cuntemporánea|eiditora=Bertrand, Lda.|local=[[Lisboua]]|anho=[[1965]]|páiginas=98 a 103}}</ref> Esse domínio fui treminado a [[1 de Dezembre]] de [[1640]] pula nobreza nacional que, açpuis haber bencido la guarda rial nun repentino golpe-de-stado, açpuis de la cundessa gobernadora de Pertual, coronando [[Juan IV de Pertual|D. Juan IV]] cumo Rei de Pertual.<ref>{{citar libro|outor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|títalo=Stória Giral i Pátria|belume=II belume: Eidade Moderna i Cuntemporánea|eiditora=Bertrand, Lda.|local=[[Lisboua]]|anho=[[1965]]|páiginas=124 a 129}}</ref>
=== Restauraçon, absolutismo i liberalismo ===
{{Ber artigos percipales|[[Restauraçon de la Andependéncia]], [[Terramoto de 1755]]}}
[[Fexeiro:Joao IV proclaimed king.jpg|thumb|left|Aclamaçon de [[D. Juan IV]], ''l Restaurador''.]]
Passado la restauraçon de l'andependéncia de Pertual, seguiu-se ũa guerra cun [[Spanha]] que acabarie solo an 1668, cula assinatura dun [[Tratado de Lisboua (1668)|tratado de paç]] an que Spanha reconhecie an definitibo la restauraçon de Pertual.<ref>{{citar libro|outor=Sousa, Manuel|títalo=Reis i Rainhas de Pertual|eiditora=SporPress|local=[[Men Martines]]|anho=[[2000]]|páiginas=117 a 122|id=ISBN 972-97256-9-1}}</ref>
L final de l seclo XVII i la purmeira metade de l seclo XVIII assistírun al frolecimiento de la [[Stória de la mineraçon de l Brasil|sploraçon mineira de l Brasil]], adonde se çcubrírun ouro i piedras preciosas que fazírun de la corte de [[Juan V de Pertual|D. Juan V]] ũa de las más ricas de l'Ouropa. Estas riquezas serbien amenudas bezes para pagar perdutos amportados, maioritariamente de anglaterra (por eisemplo, quaije nun eisistie andústria téstil ne l reino i to ls tecidos éran amportados de anglaterra). L comércio sterno baseaba-se na andústria de l bino i l zambolbimiento eiquenómico de l reino fui ampulsionado, yá ne l reinado de [[Jesé de Pertual|D. Jesé]], puls sfuorços de l [[Marqués de Pombal]], menistro antre 1750 i 1777, para ambertir la situaçon cun grandes reformas mercantilistas. Fui neste reinado que un [[Terramoto de 1755|biolento sismo]] derruiu Lisboua i l'Algarbe, a [[1 de Nobembre]] de [[1755]].<ref>{{citar libro|outor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|títalo=Stória Giral i Pátria|belume=II belume: Eidade Moderna i Cuntemporánea|eiditora=Bertrand, Lda.|local=[[Lisboua]]|anho=[[1965]]|páiginas=134 a 139}}</ref>
Por nun quebrar l'aliança cula anglaterra i recusar-se a aderir al [[Bloqueio Cuntinental]], Pertual fui [[Guerra Peninsular|ambadido]] puls eisércitos [[Napoleon Bonaparte|napoleónicos]] an 1807. La [[Trasferéncia de la corte pertuesa pa l Brasil (1808-1821)|Corte i la familha rial pertuesa refugiórun-se ne l Brasil]], i la capital zlocou-se pa l [[Riu de Janeiro]], adonde permenecerie anté 1821, quando [[Juan VI de Pertual|D. Juan VI]], zde 1816 rei de l ''[[Reino Ounido de Pertual, Brasil i Algarbes]]'', regressou a Lisboua para jurar la purmeira [[Custituiçon Pertuesa|Custituiçon]]. Ne l'anho açpuis, l sou filho [[Pedro IV de Pertual|D. Pedro IV]] era porclamado amperador de l Brasil, mantenendo-se, assi i todo l'[[Ampério de l Brasil]] i l Reino de Pertual ounidos pori dieç anhos.<ref>{{citar libro|outor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|títalo=Stória Giral i Pátria|belume=II belume: Eidade Moderna i Cuntemporánea|eiditora=Bertrand, Lda.|local=[[Lisboua]]|anho=[[1965]]|páiginas=207 a 209}}</ref>
[[Fexeiro:Portugal Império total.png|thumb|right|upright=1.5|Mapa enacrónico de l Ampério Pertués (1415–1999).<br /> an colorado - Possessones;<br /> an rosa - Sploraçones, árias de anfluéncia eiquenómica subre supremacie;<br /> an azul - Sploraçones marítimas, rotas i árias de anfluéncia.<br /> Teorie de la çcubierta pertuesa de l'Oustrália nun stá assinalada.]]
Pertual bibiu, ne l restro de l seclo XIX, períodos de einorme perturbaçon política i social (la [[Guerras Liberales|guerra cebil]] i repetidas reboltas i pernunciamientos melitares, cumo la [[Reboluçon de Setembre]], la [[Marie de la Fuonte]], la [[Patuleia]], etc.) i solo cul Ato Adicional a la [[Carta Custitucional|Carta]], de 1852, fui possible la acalmia política i l ampeço de la política de fomiento portagonizada por [[Fontes Pereira de Melo]].<ref>{{citar libro|outor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|títalo=Stória Giral i Pátria|belume=II belume: Eidade Moderna i Cuntemporánea|eiditora=Bertrand, Lda.|local=[[Lisboua]]|anho=[[1965]]|páiginas=218 a 224}}</ref> Ne l final de l seclo XIX, las ambiçones queloniales pertuesas zbarran-se culas anglesas, l que stá na ourige de l [[Ultimato británico de 1890|Ultimato]] de 1890.<ref>{{citar libro|outor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|títalo=Stória Giral i Pátria|belume=II belume: Eidade Moderna i Cuntemporánea|eiditora=Bertrand, Lda.|local=[[Lisboua]]|anho=[[1965]]|páiginas=279 a 284}}</ref> La cedéncia a las eisigéncias británicas i ls crecentes porblemas eiconómicos lánçan la monarquie nun çcrédito crecente, i [[Carlos de Pertual|D. Carlos]] i l príncepe heirdeiro [[Lhuís Felipe, Príncepe Rial de Pertual|D. Lhuís Felipe]] son assassinados an [[1 de Febreiro]] de [[1908]]. La monarquie inda stubo ne l poder por más dous anhos, xefiada por [[Manuol II de Pertual|Menuol II]], mas benerie a ser abolida an [[5 de outubre]] de [[1910]], [[Amplantaçon de la República Pertuesa|amplantando-se la República]].
=== República, Stado Nuobo i democracie ===
[[Fexeiro:Hastear da bandeira portuguesa.jpg|thumb|left|Hastear de la bandeira pertuesa, pula sue partecipaçon na [[I Guerra Mundial]].]]
{{Ber artigos percipales|[[Reboluçon de 5 de Outubre de 1910]], [[Stado Nuobo (Pertual)|Stado Nuobo]], [[Reboluçon de ls Crabos]]}}
La República ye pouco açpuis anstaurada, an [[Reboluçon de 5 de Outubre de 1910|5 de Outubre de 1910]], i l moço rei [[Manuol II de Pertual|D. Manuol II]] parte pa l'eisílio an anglaterra.<ref>{{citar libro|outor=Sousa, Manuel|títalo=Reis i Rainhas de Pertual|eiditora=SporPress|local=[[Men Martines]]|anho=[[2000]]|páiginas=157 a 158|id=ISBN 972-97256-9-1}}</ref> Açpuis bários anhos de anstablidade política, cun lhuitas de trabalhadores, albrotes, alhebantamentos, homicídios políticos i crises financeiras (porblemas que la participaçon na [[I Guerra Mundial]] cuntrebuiu para amalinar), l [[Eisército Pertués|Eisército]] tomou l poder, an 1926. L regime melitar nomenou [[menistro de las Finanças|menistro de las Finenças]] [[António de Oliveira Salazar|Antonho de Oulibeira Salazar]] (1928), porsor de l'[[Ounibersidade de Coimbra]], que pouco açpuis fui nomeado [[Lista de purmeiros-menistros de Pertual|Persidente de l Cunseilho de Menistros]] (1932).
[[Fexeiro:Sempreatentos...aoperigo!.jpg|thumb|right|Suldados pertueses nas matas de [[Angola]], pula [[Guerra Quelonial Pertuesa]].]]
Al mesmo tiempo que restaurou las finanças, anstituiu-se l [[Stado Nuobo (Pertual)|Stado Nuobo]], regime outoritário de corporatibismo de Stado, c'un partido solo i sindicatos statales, cun afinidades bien marcadas cul [[fascismo|facismo]] pul menos até 1945.<ref>{{citar libro|outor=Mattoso, António; Henriques, Antonino|títalo=Stória Giral i Pátria|belume=II belume: Eidade Moderna i Cuntemporánea|eiditora=Bertrand, Lda.|local=[[Lisboua]]|anho=[[1965]]|páiginas=304 a 305}}</ref> an 1968, afastado de l poder por malina, sucediu-le [[Marcelo Caetano|Marcelo Caeteno]].
La recusa de l regime an [[Çcolonizaçon|çcolonizar]] las [[Porbíncia ultramarina|porbíncias ultramarinas]] resultou ne l'ampeço de la [[Guerra quelonial pertuesa|guerra quelonial]], purmeiro en [[Angola]] (1961) i açpuis na [[Guiné-Bissau]] (1963) i an [[Moçambique]] (1964). Mesmo culas críticas de dalguns de ls más antigos oufeciales de l Eisército, antre ls quales l general [[António de Spínola|Antonho de Spínola]], l gobierno parecie determinado an acuntinar esta política.<ref name="tgc">{{citar libro|outor=bários outores|títalo=Stória 9|eiditora=Porto Eiditora|local=[[Porto]]|anho=[[2004]]|páiginas=166|id=ISBN 972-0-31405-2}}</ref> Cul sou lhibro ''Pertual i l Feturo'', an que defendie la ansustentablidade dũa seluçon melitar nas [[Guerra quelonial pertuesa|guerras de l Ultramar]], Spínola serie çtituído, l que agrabou l crecente mal-star antre ls moços oufeciales de l'Eisército, ls quales, ne l die [[Reboluçon de l Crabos|25 Abril de 1974]] zancadeórun un golpe de stado.<ref>{{citar libro|outor=bários outores|títalo=Stória 9|eiditora=Porto Eiditora|local=[[Porto]]|anho=[[2004]]|páiginas=168 i 172|id=ISBN 972-0-31405-2}}</ref>
Açpuis este sucediu-se un período de cunfronto político mui aceso antre fuorças sociales i políticas, zeinado cumo [[Porcesso Rebolucionário an Curso|Porcesso Rebolucionário en Curso]], cun special énfase pul l [[Berano]] de [[1975]], la que se chamou [[Berano Caliente]], ne l qual l paíç stubo quaije caendo nun nuobo período de ditadura, desta beç de ourientaçon quemunista. Neste período Pertual [[Çcolonizaçon pertuesa de la África|cuncede la andependéncia]] de to las sues antigas quelónias an África.<ref>{{citar libro|outor=bários outores|títalo=Stória 9|eiditora=Porto Eiditora|local=[[Porto]]|anho=[[2004]]|páiginas=168 i 174|id=ISBN 972-0-31405-2}}</ref>
[[Fexeiro:Tratado de Lisboa 13 12 2007 (08).jpg|thumb|right|"Foto de Familha" na cerimónia de assinatura de l [[Tratado de Lisboua (2007)|Tratado de Lisboua]].]]
[[Fexeiro:Portuguese colonial war blank map.svg|thumb|left|upright|Mapa de Pertual i de las porbíncias ultramarinas, an África, ne l tiempo de la Guerra Quelonial (1961–1974).]]
A [[25 de Nobembre]] de [[1975]] bários setores de la squierda radical (eissencialmente páraquedistas i polícia melitar na Region Melitar de Lisboua), probocados pulas amboras, liban a cabo ũa tentatiba de golpe de stado, que inda assi nun ten nanhue liderença clara. L [[Grupo de l Nuobe]] reage ponendo an pátrica un plano melitar de repuosta, liderado por [[António Ramalho Eanes|Antonho Ramalho Eanes]]. Esta bitória i ne l'anho açpuis cunsulida-se la [[democracie]]. L própio Ramalho Eanes ye ne l'anho açpuis l purmeiro Persidente de la República eilegido por sufrágio ounibersal. Aproba-se ũa [[Custituiçon Pertuesa|Custituiçon democrática]] i stablecen-se ls poderes políticos locales (outarquies) i gobiernos outónomos regionales ne ls [[Region Outónoma de l Açores|Açores]] i [[Region Outónoma de la Madeira|Madeira]].<ref>{{citar libro|outor=bários outores|títalo=Stória 9|eiditora=Porto Eiditora|local=[[Porto]]|anho=[[2004]]|páiginas=174|id=ISBN 972-0-31405-2}}</ref>
Antre las décadas de 1940-60, Pertual fui nembro co-fundador de la [[NATO]], [[OCDE]] i [[EFTA]], salindo desta redadeira an 1986, para se ajuntar a l'[[Ounion Ouropeia]].<ref>{{citar libro|outor=bários outores|títalo=Stória 9|eiditora=Porto Eiditora|local=[[Porto]]|anho=[[2004]]|páiginas=176|id=ISBN 972-0-31405-2}}</ref> an 1999, Pertual ajuntou-se a la [[Zona Ouro|Zona Euro]],<ref>{{citar web |url=http://www.ecb.europa.eu/home/html/index.en.html |títalo=Banco Central Ouropeu |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref> i inda nesse anho, antregou la soberanie de [[Macau]] a la [[República Popular de la China]].<ref>{{citar web |url=http://www.fd.ul.pt/ICJ/luscommunedocs/ascensaojoseolibeira3.pdf |títalo=La legislaçon de Macau ne l termo de la admenistraçon pertuesa |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref> Zde la sue adeson a l'Ounion Ouropeia, l paíç presidiu l [[Cunseilho Ouropeu]] por trés bezes, la redadeira de las quales an 2007, recibindo la cerimónia de assinatura de l [[Tratado de Lisboua (2007)|Tratado de Lisboua]].<ref name="pue">{{citar web |url=http://www.eu2007.pt/UE/vPT/Presidencia_Conselho/A_Presidencia/default_.htm |títalo=La persidéncia pertuesa de la Ounion Ouropeia |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref>
== Política ==
An Pertual, la percipal lei ye la [[Custituiçon de la República Pertuesa|Custituiçon]], datada de 1976, i que rigula to las outras. Outras leis amportantes son l [[Código Cebil Pertués|Código Cebil]] (1966), l Código Penal (1982), l Código Comercial (1888), l Código de Porcesso Cebil (1961), l Código de Porcesso Penal i l Código de l Trabalho. Todas estas leis ténen xufrido rebisones zde la sue publicaçon oureginal.<ref name="pol">{{citar web |url=http://www.lusoafrica.net/v2/index.php?option=com_content&view=article&id=131&Itemid=139 |títalo=Política de Pertual |acessodata=15 de Outubre de 2008}}</ref>
Eisisten quatro uorgonos de Soberanie: l [[Persidente de la República]] (Xefe de Stado – poder moderador, cun algun poder eisecutibo), l'[[Assemblé de la República (Pertual)|Assemblé de la República]] (Parlamiento – poder legislatibo), l [[Gobierno de la República Pertuesa|Gobierno]] (poder eisecutibo) i ls [[Tribunales]] (poder judicial). Bigora ne l paíç un regime [[Semipresidencialismo|semipresidencialista]], que al lhargo de las bárias rebisones custitucionales ben sacando poder al Persidente de la República.<ref name="pol"/>
L Persidente de la República ye l [[Xefe de Stado]] i ye eilegido por [[sufrágio ounibersal]] para un mandato de cinco anhos, eisercendo un triplo ancarrego: de fiscalizaçon, subre la atebidade de l Gobierno, de comando, cumo Comandante Supremo de las Fuorças Armadas (Eisército, Armada, Fuorça Aéria, Guarda), i de repersentaçon formal de l Stado pertués ne l sterior. Reside oufecialmente ne l Palácio de Belén, an Lisboua.<ref name="pol"/>
== Relaçones sternas ==
{{Artigo percipal|[[Política sterna de Pertual]]}}
[[Fexeiro:Portuguese embassy map.png|upright=1.25|thumb|An azul, ls paízes cun ambaixadas pertuesas.]]
La política sterna de Pertual stá lhigada al sou papel stórico cumo figura amportante de l'[[Çcubrimientos pertueses|Era de ls Çcubrimientos]] i detentor de l zaparecido [[Ampério Pertués]]. Pertual ye un nembro fundador de la [[NATO]] (1949), [[OCDE]] (1961) i de la [[EFTA]] (1960); deixando este redadeiro an 1986 para s'ajuntar a l'[[Ounion Ouropeia]].<ref>{{citar web |url=http://www.mne.gov.pt/mne/pt/infopolitica/ue/ |títalo=Pertual i la Ounion Ouropeia |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref> i fundador de la purmeira Agéncia anternacional pa las Einergies Renobábles (IRENA). an 25 de Júnio de 1992, Pertual tornou-se un [[Acordo de Schengen|Stado-Nembro de l Spácio Schengen]], i an 1996, co-fondou la [[Quemunidade de ls Paízes de Léngua Pertuesa|Quemunidade de ls Paízes de Lhéngua Pertuesa]] (CPLP).<ref name="cplp">{{citar web |url=http://www.mne.gov.pt/mne/pt/infopolitica/portugues/ |títalo=Promoçon de la léngua pertuesa |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref>
Pertual ten beneficiado seneficatibamente de l'Ounion Ouropeia, i ye un proponente de l'antegraçon ouropeia. Stubo na persidéncia de l [[Cunseilho Ouropeu]] por trés bezes (an [[1996]], [[2000]] i [[2007]]), tenendo todas eilhas sido bien sucedidas. Pertual aporbeitou las sues persidéncias para lhançar un diálogo antre l'OO i [[África]], tornar l'eiquenomie ouropeia más dinámica i cumpetitiba i, na redadeira persidéncia, custituir i assinar, an cunjunto culs restantes Stados-nembros, l [[Tratado de Lisboua (2007)|Tratado Reformador]].<ref name="pue"/>
Pertual fui un nembro fundador de la [[NATO]]; ye un nembro atibo de l'aliança al, por eisemplo, cuntribuir proporcionalmente cun grandes cuntingentes nas fuorças de la paç ne ls [[Balcanas]]. Pertual porpuso la criaçon de la [[Quemunidade de ls Paízes de Léngua Pertuesa|Quemunidade de ls Paízes de Lhéngua Pertuesa]] (CPLP) para melhorar ls sous lhaços culs outros paízes falantes de la [[léngua pertuesa|lhéngua pertuesa]].<ref name="cplp"/> Para alhá desso, ten partecipado, a la par cula Spanha nũa série de [[Cunferéncia Ibero-Amaricana|cimeiras Eibero-Amaricanas]]. Pertual abogou firmemente l'andependéncia de [[Timor-Leste]], ũa antiga porbíncia ultramarina, ambiando tropas i denheiro para Timor-Leste, an streita colaboraçon culs [[Stados Ounidos]], aliados [[Ásia|asiáticos]] i l'[[ONU]].<ref name="ponu">{{citar web |url=http://www.missionofportugal.org/mop/index.php?option=com_content&view=article&id=74&Itemid=28 |títalo=Pertual nas Naciones Ounidas |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref>
Ten ua amisade i aliança atrabeç dun tratado celebrado cul [[Brasil]], para alhá de la Stória que une ls dous paízes. Pertual deten l'[[Aliança Luso-Británica|aliança más antiga de l mundo]], que fui celebrada cul [[Reino Ounido]] i se manten anté als dies de hoije.<ref>{{citar web |url=http://www.mne.gov.pt/mne/pt/infopolitica/polexternas/bilaterais/ |títalo=Relaçones bilaterales de Pertual |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref>
L solo litígio anternacional ye cul munecípio de [[Oulibença]]. Pertués zde 1297, l munecípio de Oulibença fui cedido a la Spanha pul [[Tratado de Badajoç]], an 1801, passado la [[Guerra de las Laranjas|Guerra de las Lharanjas]]. Pertual dixo que le pertencie, an 1815, pul [[Tratado de Biena]]. Inda assi, las relaçones diplomáticas bilaterales entre ls dous paízes bezinos son cordiales, bien cumo na Ounion Ouropeia.<ref>{{citar web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/po.html#Issues|títalo=Subre ls litígios anternacionales de Pertual|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref>
== Fuorças melitares i policiales ==
[[Fexeiro:PoA Chaimite V-200 convoy DF-SD-04-08002.JPEG|left|thumb|[[Chaimite (beiclo blindado)|Chaimites]] an misson de paç pula [[ONU]], na [[Bósnia i Heirzegobina]].]]
{{Artigo percipal|[[Fuorças Armadas Pertuesas]] i [[Stória melitar de Pertual]]}}
Las fuorças armadas ténen trés ramos: [[Eisército Pertués|Eisército]], [[Marina Pertuesa|Marina]] i [[Fuorça Aérea Pertuesa|Fuorça Aéria]].<ref>{{citar web|url=http://www.mdn.gov.pt/mdn/pt/|títalo=Menistério de la Defesa|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Ls melitares de Pertual serben, subretodo, cumo ũa outo-defesa bigorosa cũa misson de porteger l'antegridade territorial de l paíç, i dar [[Ajuda houmanitária|upa houmanitária]] i de sigurança ne l paíç i ne l strangeiro.<ref>{{citar web |url=http://www.mdn.gov.pt/mdn/pt/Defesa/politica/ |títalo=Política de la Defesa Nacional |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref> Zde l'ampeço de la [[década de 2000]], l [[serbício melitar oubrigatório]] yá nun ye patricado.<ref>{{citar web |url=http://www.mdn.gov.pt/mdn/pt/Recrutamento/legis/ |títalo=Legislaçon relatiba al recrutamiento pa l serbício melitar |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref> L'eidade pa l recrutamiento beluntairo ye fixada ne ls 18 anhos.<ref>{{citar web |url=http://www.mdn.gov.pt/mdn/pt/Recrutamento/ |títalo=Recrutamiento pa l serbício melitar |acessodata=18 de Outubre de 2008}}</ref> Ne l seclo XX, Pertual stubo ambolbido an dues grandes anterbençones melitares: la [[Purmeira Grande Guerra]] i la [[Guerra Quelonial Pertuesa]] (1961–1974).<ref name="tgc"/>
Pertual ten partecipado an missones de manutençon de la paç an [[Timor-Leste]], [[Bósnia i Heirzegobina]], [[Kosobo]], [[Afeganistan|Afegenistan]], [[Eiraque]] (Nasiriyah), i ne l sul de l [[Líbano]]. Pertual ten ũa Brigada de Riaçon Debrebe i Tropa de Centro de Ouperaçones Speciales.<ref name="ponu"/>
La sigurança de la populaçon stá a ancarrego de la [[Guarda Nacional Republicana]] (GNR) i de la [[Polícia de Sigurança Pública]] (PSP).<ref>{{citar web|url=http://www.gnr.pt/|títalo=GNR – Guarda Nacional Republicana|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref><ref>{{citar web|url=http://www.psp.pt/|títalo=PSP – Polícia de Sigurança Pública|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Para alhá destas, Pertual ten la [[Polícia Judiciária]] (PJ),<ref>{{citar web|url=http://www.policiajudiciaria.pt/|títalo=PJ – Polícia Judiciária|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> que ye l percipal [[Polícia|uorgano policial]] de ambestigaçon creminal de l paíç, bocacionado pa l cumbate a la grande criminalidade, nomenadamente al crime ourganizado, terrorismo, tráfico de stupefacientes, corrupçon i creminalidade eiquenómica i finenceira. La Polícia Judiciária stá antegrada ne l [[Menistério de la Justícia (Pertual)|Menistério de la Justícia]], atuando subre l'ourientaçon de l [[Menistério Público de Pertual|Menistério Público]].
== Geografie ==
{{Ber artigo percipal|[[Geografie de Pertual]]}}
[[Fexeiro:Ribeira de S.Bento.jpg|thumb|right|Ribeira de San Bento, [[Loriga]], [[Guarda]].]]
Lhocalizado ne l stremo sudoeste de l'Ouropa, Pertual Cuntinental fai frunteira solo c'un outro paíç, la [[Spanha]]. L território ye debedido ne l cuntinente pul riu percipal, l [[Riu Tejo|Teijo]]. Al norte, la paisaige ye muntanhosa nas zonas de l'anterior cun prainos, antercalados por árias que premiten l zambolbimiento de l'agricultura. A sul, anté l'Algarbe, l relebo ye caratelizado por prainos, sendo las serras sporádicas. Outros rius percipales son l [[Riu Douro|Douro]], l [[Riu Minho|Minho]] i l [[Riu Guadiana|Guadiana]], que tal cumo l Teijo nácen na Spanha. Outro riu amportante, l [[Riu Mondego|Mondego]], nace na [[Serra de la Streilha|Sierra de la Streilha]] (de las más altas muntanhas de Pertual Cuntinental – 1993 m de [[altitude]] mássima).<ref>{{citar libro|outor=Bários outores|títalo=Anciclopédia Geográfica|eiditora=Seleçones de l Reader's Digest|local=[[Lisboua]]|anho=[[1987]]|páiginas=257}}</ref>
Las ilhas de ls [[Açores]] stán lhocalizadas ne l ''[[rift]]'' médio de l Ouceano Atlántico; dalgũas de las ilhas tubírun atebidade bulcánica recente: [[Ilha de San Miguel|Sen Miguel]] an 1563, i [[Bulcon de l Capelinhos|Capelinhos]] an 1957, que oumentou l'ária oucidental de la [[Ilha de l Faial]].<ref>{{citar libro|outor=Bários outores|títalo=Anciclopédia Geográfica|eiditora=Seleçones de l Reader's Digest|local=[[Lisboua]]|anho=[[1987]]|páiginas=264}}</ref> L [[Banco D. Juan de Castro]] ye un gran bulcon submarino que chimpa antre las ilhas [[Ilha Terceira|Terceira]] i San Miguel i stá 14 m ambaixo de la superfice de l mar. antrou en erupçon an 1720 i formou ũa ilha, que se mantubo anriba de la tona de auga por bários anhos. Ũa nuoba ilha puode aparecer nun feturo nun mui loinge. L punto más alto de Pertual ye l [[Monte Pico]] na [[Ilha de l Pico]], un antigo [[bulcon]] que chega a 2351 m de altitude.<ref>{{citar libro|outor=Bários outores|títalo=Anciclopédia Geográfica|eiditora=Seleçones de l Reader's Digest|local=[[Lisboua]]|anho=[[1987]]|páiginas=554}}</ref>
[[Fexeiro:Azoren (14).jpg|thumb|left|[[Ilha de l Pico]], [[Açores]]: l punto más alto de Pertual.]]
Las ilhas de la [[Region Outónoma de la Madeira|Madeira]], alrobés de ls Açores que s'ancuntran na ária de l [[rift]] médio de l Ouceano Atlántico, stan ne l'anterior de la [[placa africana]] i la sue formaçon debe-se a la atibidade dun ''[[hot-spot]]'' nun relacionado cula [[tetónica de placas|circulaçon tetónica]]. Esta situaçon de stablidade i lhocalizaçon ne l'anterior de la [[placa tetónica]] liba a que este seia l território de l paíç menos peligroso para [[sismo]]s. La redadeira eirupçon bulcánica de que hai eibidéncia acunteciu fai pori 6000 anhos, na [[ilha de la Madeira]], manifestando-se atualmente l bulcanismo de forma andireta, pula lhibertaçon de gases bulcánicos perfundos i augas calientes i gaseificadas çcubiertas nas abertura de [[túnel|túneis]] rodobiários i galeries de cataçon de auga ne l'anterior de l'ilha percipal. L punto más alto de l território ye l [[Pico Ruibo]] cun 1862 m de altitude.<ref>{{citar libro|outor=Bários outores|títalo=Anciclopédia Geográfica|eiditora=Seleçones de l Reader's Digest|local=[[Lisboua]]|anho=[[1987]]|páiginas=439}}</ref>
[[Fexeiro:Algarve-1.jpg|thumb|right|[[Praia de la Marina]], [[Lagona (Algarbe)|Lagona]], [[Algarbe]].]]
La cuosta pertuesa ye stensa: ten 1230 km an Pertual cuntinental, 667 km ne ls Açores, 250 km na Madeira adonde se ancluen tamien las Ilhas Desertas, las Ilhas Salbaiges i l'Ilha de l Puorto Santo. La cuosta formou galanas praias, cun bariadade antre falésias i arenales. Na [[Ilha de l Porto Santo|Ilha de l Porto Sento]] ũa formaçon de dunas de ourige ourgánica (alrobés de l'ourige mineral de la cuosta pertuesa cuntinental) cun pori 9 km ye un punto turístico mui apreciado anternacionalmente. Ũa caratelística amportante na cuosta pertuesa ye la [[Ria de Abeiro]], stuário de l [[riu Bouga]], acerca de la cidade de [[Abeiro]], cun 45 km de cumprimiento i un mássimo de 11 km de anchura, rica an peixe i abes marinas. Eisisten quatro cenhales, i entre estes bárias ilhas i ilhotas, i ye adonde quatro rius ancuntran l ouceano.<ref>{{citar libro|outor=Bários outores|títalo=Anciclopédia Geográfica|eiditora=Seleçones de l Reader's Digest|local=[[Lisboua]]|anho=[[1987]]|páiginas=82}}</ref> Cula formaçon de cordones litorales definiu-se ũa laguna, bida cumo un de ls eilemientos hidrográficos más marcantes de la cuosta pertuesa. Pertual ten ũa de las maiores [[Zona Eiconómica Sclusiba|zonas eiconómicas sclusibas]] (ZEE) de l'Ouropa, tenendo pori 1 683 000 km².<ref name="ReferenceA">{{citar libro|outor=Rodrigues, Arinda|títalo=Nuobas Biaiges – Atibidades Eiconómicas|eiditora=Testo Eiditora|eidiçon=1.ª eidiçon|local=[[Lisboua]]|anho=[[2004]]|páiginas=35|id=ISBN 972-47-2246-5}}</ref>
=== Clima ===
[[Fexeiro:Serra da Estrela II Portugal.jpg|thumb|right|[[Stáncia de Esqui Bodafone|Stáncia de squi]] na [[Serra de la Streilha]].]]
an Pertual cuntinental, las temperaturas médias anhiegas son 13 °C ne l norte i 18 °C ne l sul. Las ilhas de la Madeira i de ls Açores, debido a la sue lhocalizaçon ne l'Atlántico, son más húmadas i chubiosas, i c'un anterbalo de temperaturas menor. Normalmente, ls meses de la Purmabera i Brano son ansolarados i las temperaturas son altas puls meses secos de Júlio i Agosto, podendo oucasionalmente passar de ls 40 °C an buona parte de l paíç, an dies stremos, i cun maior frequéncia ne l'anterior de l [[Alanteijo|Alenteijo]]. Ls Branos son amerosos nas tierras altas de l Norte de l paíç i na region lhitoránea de l stremo norte i central. L Outonho i l Ambierno son eirosos, chubiosos i frescos, sendo más frius ne ls çtritos de l norte i centro de l paíç, ne ls quales hai temperaturas negatibas puls meses más frius. Assi i todo, nas cidades más al sul de Pertual, las temperaturas solo mui oucasionalmente descen ambaixo de ls 0 °C, quedando-se puls 5 °C na maiorie de l causos.
La [[niebe]] acuntece regularmente an trés çtritos al Norte de l paíç ([[Çtrito de la Guarda|Guarda]], [[Çtrito de Bergáncia|Bergáncia]] i [[Çtrito de Bila Rial|Bila Rial]]) i deminui la sue oucorréncia an direçon al sul, anté quedar eineisistente na maiorie de l'[[Algarbe]]. Ne l'Ambierno, temperaturas anferiores a -10 °C i [[nebon]]es oucorren cun dalgũa frequéncia an puntos restritos, tales cumo la [[Serra de la Streilha|Sierra de la Streilha]], la [[Serra de l Gerés|Sierra de l Gerés]] i la [[Serra de Montesinho|Sierra de Montesinho]], podendo nebar de Outubre a Maio nestes lhocales.<ref>{{citar libro|outor=Rodrigues, Arinda|títalo=Nuobas Biaiges – L Meio Natural|eiditora=Testo Eiditora|eidiçon=1.ª eidiçon|local=[[Lisboua]]|anho=[[2004]]|páiginas=32 i 32a|id=ISBN 972-47-2357-7}}</ref>
=== Percipales cidades ===
[[Lisboua]] (pori 550 000 habitan
[[Fexeiro:Lisboa-lisbon- panorama.jpg|thumb|upright=4|center|[[Lisboua]] – La maior cidade pertuesa i tamien la capital de Pertual (bida de l toplo de l [[Cristo Rei]])]]
[[Fexeiro:porto3flat-cc-contr-oliv1002.jpg|thumb|upright=4|center|[[Porto]] – Segunda maquer cidade pertenuesa]]
{{clear}}
== Eiquuenomie ==
{{Ber artigo percipal|[[Eiquenomie de Pertual]]}}
[[Fexeiro:Lisboa-Oceanario.jpg|thumb|right|[[Oceanário de Lisboua|Oceenário]]<nowiki/>u [[Oceanário de Lisboua|de Lisboua]].]]
Zde 1985, l paíç entrou n'un porcesso de modernizaçon n'un ambiente mi stable (1'5 anté hoije) i juntou-se a la [[Ounion Ouropeia]] an 1986. porisibos gobiernos fazirun bárias reformas, paitiuoórun muitas ampresas cuntroladasu pul Stado i liberalizórun árias-chabe de la eiquenomie, encluindo ls setores de las [[telecomunicaçones]] i finenceiros. Pertual zambolbiu ua eaquenomie crecentemente baseada en serbícios i fui un de l onze nembros fundadores de la moeda ouropeia – l [[Ouro]] – en 1999. Ampeçou a circuaar la sue [[Ouro|nuoba moeda]] en [[1 de Janeiro|1 de Jeneiro]]<nowiki/> de [[2002]] cun [[ourozona|11 outros stados nembros]] de la [[Ounion Ouropeia]].
L crecimiento eiconómico pertués stuboúarriba de la média de la [[Ounion Ouropeia]] na maior parte de la [[década de 1990|década]] a[[década de 1990|e 1990]]. Lu [[Porduto Anterno Bruto|PIB]] per capita ronda ls 7l% de las maiores eiquenomies ouucidentales ouropeias. La lista ourdruobda enual de cumpetitebl iuade de 2005 de l '' Fórun Eiconómico Mundial '' (WEF – World Economic Forum), coloca Pertual ne l 22º lugar, delentre de paízes cumo la [[Spanha|Spenha]], [[Irlanda|Irlenda]], [[Fráncia]], [[Bélgica|Bélgiaa]] i de la aidade de [[Hong Kong]]. Esta classeficaçon repersenta ua chubida de dous lugares face a la posiçon de 2004. Ne l cuntesto tecnológico, Pertual aparece na 20ª posiçon de la lista i na rubrica de las enstituiçones públicas, Pertual ye 15ª melhor.<ref>{{citar web|url=http://www.investinportugal.pt/MCMSAPI_vPT/HomePage/Notícias/PORTUGAL+SOBE+DOIS+LUGARES+NO+RANKING+DA+COMPETITIBIDADE.htm|títalo=Zambolbimiento Tecnológico|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref>
en parte, cul recurso a fondos de la [[Ounion Ouropeia]], l paíç fizo nas dues redadeiras décadas ambestimientos abultados en bárias enfraestruturas, çpondo hoije dua stensa rede de outo-stradas i beneficiendo de buonas acessiblidades rodobiárias i ferrobiárias.
[[Fexeiro:25_de_Abril_Bridge_2007.jpg|thumb|left|[[Puonte 25 de Abril]] en [[Lisboua]], sob fuorte nebulosidade.]]
Cun un passado predominentemente agrícola, atualmente i debido a to l zambolbimiento que l paíç registou, la strutura de la eiquenomie baseia-se ne ls serbícios i na endústria, que repersenten 67,8% i 28,2% de l [[BAB]].<ref>Fuonte: [[INE]], 2004</ref> La agricultura pertuesa stá bien adatada debido al clima, relebo i tierras faborables. Nas redadeiras décadas, entensificou-se la modernizaçon agrícola, ambora inda cerca de 12% de la populaçon atiba trabalhe na agricultura. Las oulibeiras (4000 km²), ls [[benie|binhedos]] (3750 km²), l [[trigo]] (3000 km²) i l [[milho]] (2680 km²) son porduzidos en árias bastente bastas. Ls [[bino]]s (specialmente l [[Bino de l Porto]] i l [[Bino de la Madeira]]) i [[azeite]]s pertueses son bastente apreciados debido a la sue qualidade. Tamien, Pertual ye pordutor de [[fruita]] de qualidade selecionada, nomeadamente las [[laranja|larenja]]s algarbias, la [[péra-peinha]] de la region Oeste, la [[cereija]] de la Gardunha i la [[banana|benena]] de la Madeira. Outras porduçones son de [[horticultura]] ó [[floricultura]], cumo la [[raba doce]], ólio de [[girassol]] i [[tabaco]].<ref>{{citar libro|outor=Rodrigues, Arinda|títalo=Nuobas Biaiges – Atibidades Eiconómicas|eiditora=Testo Eiditora|eidiçon=1.ª eidiçon|local=[[Lisboua]]|anho=[[2004]]|páiginas=34|id=ISBN 972-47-2246-5}}</ref>
La amportença eiconómica de la pesca ten benido a deminuir, ampregendo menos de 1% de la populaçon atiba. La deminuiçon de l ''stocks'' de recursos piscatórios refletiu-se na reduçon de la frota pesqueira pertuesa que, ambora tenga benido a modernizar-se, inda ten dificuldade en cumpetir cun outras frotas ouropeias. Apesar de la reduzida stenson de la plataforma cuntinental pertuesa, eisiste algua dibersidade de speces nas augas de la ZEE de Pertual, ua de las maiores de la Ouropa. La frota pertuesa efetua catura en augas enternacionales i nas ZEE de outros paízes. Ne l sou to, las speces más caturadas son la [[sardina]], l [[carapau]], l [[polbo]], l [[peixe-spada|peixe-espada-preto]], la [[cabalha]] i l [[atun]]. Ls portos cun maior zambarque de pescado, en 2001, fúrun ls de [[Matosinhos]], [[Peniche]], [[Olhon]] i [[Sesimbra]].<ref name="ReferenceA"/>
[[Fexeiro:Portugal Exclusive Economic Zone (pt).svg|thumb|right|[[Zona Eiconómica Sclusiba de Pertual]].]]
Las maiores endústrias trasformadoras son ls téxteis, calçado, cabedal, mobliário, mármores, cerámica (de çtacar la [[Bista Alegre (ampresa)|Bista Alegre]]) i la corcha. Las endústrias modernas zambolbírun-se seneficatibamente: refinaries de petrólio, petroquímica, porduçon de cimento, endústrias de l altemoble i nabales, endústrias eilétricas i eiletrónicas, maquinarie i endústrias de l papel. Pertual ten un de ls maiores cumplexos de endústrias petroquímicas ouropeus situado en [[Sines]] i dotado dun porto. La endústria altemoble tamien ye relebente en Pertual i localiza-se en [[Palmela]] (a maior enfraestrutura ye la [[Outoeuropa]]), [[Setúbal]], [[Porto]], [[Abeiro]], [[Braga]], [[Santaren (Pertual)|Sentaren]] i [[Azambuja]].
La [[corcha]] ten ua porduçon bastente seneficatiba: Pertual porduç 54% de la corcha porduzida ne l mundo.<ref>{{citar web |url=http://www2.ctt.pt/fewcm/wcmservlet/ctt/grupo_ctt/imprensa/imprensa/imprensa61.html |títalo=Corcha porduzida an Pertual |acessodata=24 de Outubre de 2008}}</ref> Ls recursos minerales más seneficatibos en Pertual son l [[cobre]], l [[lítio]] (7), l [[bolfrámio]] (6) , l [[stanho|stenho]], l [[uránio]], [[feldspato]]s (11), [[sal-gema]], [[talco]] i [[mármore]]<ref>{{citar web|url=http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/country/2006/myb3-2006-po.pdf|títalo=USGS-Minerals Yearbook 2006 – Portugal|acessodata=6 de Outubre de 2008}} (ls algarismos antre parénteses andican posiçon de l paíç an tenermos mundiales cumo pordutor).</ref> Alguns de ls recursos naturales, tales cumo ls bosques que cobren cerca de 34% de l paíç, son nomeadamente: [[pinheiro]]s (13500 km²), [[subreiro]]s (6800 km²), [[carrasco]]s (5340 km²) i [[eucalito]]s (2430 km²).
La [[baláncia comercial]] de Pertual ye, hai muito, deficitária, cul balor de las [[sportaçon]]es a cobrir solo 65% de l balor de las [[amportaçon]]es en 2006.<ref>{{citar web|url=http://stats.oecd.org/wbos/viewhtml.aspx?queryname=478&querytype=view&lang=en|títalo=OECD – Country statistical profiles 2008 – Portugal|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Las maiores sportaçones corresponden als téxteis, bestuário, máquinas, material eilétrico, beiclos, eiquipamientos de trasporte, calçado, couro, madeira, corcha, papel, entre outras.<ref>Fuonte: INE, 2002</ref> L paíç amporta principalmente pordutos benidos de la Ounion Ouropeia: [[Spanha|Spenha]], [[Almanha|Almenha]], [[Fráncia]], [[Eitália]] i [[Reino Ounido]].
=== Einergie ===
{{Artigo percipal|[[Einergie an Pertual]]}}
[[Fexeiro:Alqueva dam.JPG|thumb|left|[[Barraige de l Alqueba]], [[Alanteijo|Alenteijo]] ]]
Pertual ye un paíç altamente deficitário en tenermos einergéticos, amportendo atualmente a totalidade de l [[Cumbustíbel fóssil|cumbustibles fósseis]] que cunsume.<ref>{{citar web|url=http://www.iea.org/Textbase/stats/balancetable.asp?COUNTRY_CODE=PT|títalo=2005 IEA Energy Statistics – Energy Balances for Portugal|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Tal fato amplica que en 2005 Pertual amportou 87,3 % de la einergie total que cunsumiu (en [[tep]]s).<ref>{{citar web|url=http://www.iea.org/Textbase/stats/indicators.asp?COUNTRY_CODE=PT|títalo=IEA Energy Statistics – Energy Indicators for Portugal|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Relatibamente a la porduçon de eiletricidade, Pertual porduziu en 2005 85 % de la eiletricidade que cunsumiu (amportendo ls restentes 15 %).<ref name="einergy">{{citar web|url=http://www.iea.org/Textbase/stats/electricitydata.asp?COUNTRY_CODE=PT|títalo=IEA Energy Statistics – Electricity/Heat in Portugal in 2005|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> La porduçon doméstica total nesse mesmo enho fui 46 575 GWh repartida de l seguinte modo en tenermos de las fuontes outelizadas: nun renobables 80,8 % ([[carbon]] 32,7 %, [[gáç natural]] 29,2 %, [[petrólio]] 18,9 %); renobables 19,2 % ([[hidroelétrica]] 11 %, [[einergie eiólica|eiólica]] 3,8 %, [[biomassa]] 3,0 %, outras 1,4 %).<ref name="einergy" />
'''Einergies renobables'''
[[Fexeiro:Parque eolico vila nova condeixa portugal 2.jpg|thumb|right|Parque eiólico en [[Bila Nuoba (Miranda de l Corbo)|Bila Nuoba]], [[Miranda de l Corbo|Mirenda de l Corbo]].]]
L gobierno de Pertual pretende que até 2010, 45 % de la eiletricidade porduzida seia oubtida a partir de fuontes renobables.<ref>{{citar web|url=http://www.min-economia.pt/document/Energias_Renov_PT.pdf|títalo=Einergies Renobábeis an Pertual – Menistério de la Eiquenomie i Inobaçon – pág. 6|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> La [[Barraige de l Alqueba]], ne l Alenteijo — serbindo la eirrigaçon de ls campos i gerendo einergie hidroelétrica, que criou l maior lago artificial na region oucidental de la [[Ouropa]] i fui un de ls maiores porjetos de ambestimiento de l paíç.
en 2007, fui einaugurada ua de las maiores centrales de [[Einergie solar|einergie solar fotoboltaica]] de l mundo (11 MW), en [[Brinches]], cunceilho de [[Serpa]]<ref>{{citar web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/europe/6505221.stm|títalo=Portugal opens manjor solar plant|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> i en fase de custruçon encontra-se aqueilha que será a maior de l mundo ne l sou tipo (62 MW),<ref>{{citar web|url=http://www.ipsnews.net/news.asp?idnews=38245|títalo=PORTUGAL: Making Up for Lost Time in Renewable Energy|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> situada en [[Amareleija]], cunceilho de [[Moura]], cuja montaige deberá star totalmente cuncluída en 2010. Paralelamente la purmeira sploraçon comercial de l mundo de la [[einergie de las óndias]] de l mar entrou en funcionamiento en Setembre de 2008, 5 km al encho de [[Aguçadoura]], cunceilho de [[Póboa de Barzin]].<ref>{{citar web|url=http://www.ambienteonline.pt/noticias/detalhes.php?id=7006|títalo=Porduçon de einergie a partir de las óndias arrinca cun porjeto de la Enersis|acessodata=30 de Nobembre de 2008}}</ref> Tamien la poténcia enstalada en parques eiólicos será oumentada para 5100 MW en 2012 (contra ls 2000 MW enstalados até meados de 2007) enquento la poténcia hidroelétrica enstalada deberá atingir ls 7000 MW en 2020 (contra ls cerca de 5000 MW de 2005).<ref>{{citar web|url=http://www.min-economia.pt/document/Energias_Renov_PT.pdf|títalo=Einergies Renobábeis an Pertual – Menistério de la Eiquenomie i Inobaçon – págs. 8 i 13|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Ls ambestimientos en einergies renobables en Pertual poderán totalizar 12 mil milhones de ouros até 2012 i 120 mil milhones de ouros até 2020.<ref>{{citar web|url=http://www.guardian.co.uk/environment/2008/jun/06/renewableenergy.alternativeenergy|títalo=The Guardian – World's biggest solar farm at centre of Portugal's ambitious energy plan|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref>
=== Trasportes ===
{{Artigo percipal|[[Trasportes an Pertual]]}}
[[Fexeiro:Ponte Vasco da Gama.jpg|right|thumb|[[Puonte Basco de la Gama]], subre l [[Riu Teijo]], a maior de la [[Ouropa]]]]
Ls trasportes fúrun encarados cumo ua prioridade na [[Anhos 90|década de 1990]], subretodo debido al oumiento de la outelizaçon de beiclos altemobles i a la endustrializaçon.
Pertual fui un de ls purmeiros paízes de l Mundo a tener ua [[outo-strada]], einaugurada en [[1944]], ligendo [[Lisboua]] al [[Stádio Nacional]], la fetura Outo-strada [[Lisboua]]-[[Cascales]] (atual [[A5]]). Inda assi, enque tenéren sido más tarde custruídos alguns outros troços nas décadas de 1960 i 1970, solo ne l final de la década de 1980 fui ampeçada la custruçon de outo-stradas en grende scala. Hoije en die la rede de outo-stradas pertuesas ye bastente zambolbida i percorre quaije to l território, ligendo to l litoral i las percipales cidades de l enterior, nua stenson total de aprossimadamente 3000 km.
Hai inda ls [[Eitinerário Percipal|Eitinerários Percipales]] (IP's) i ls [[Eitinerário Cumplementar|Itinerários Cumplementares]] (IC's) que puoden ser custituídos por outo-stradas, bias rápidas (strada çtinada solo la tráfego motorizado, cun cruzamientos çnibelados i de acesso restrito a nós de ligaçon) i [[Strada Nacional|stradas nacionales]]. L paíç ten 68.732 km de rede de stradas, de ls quales cerca de 2600 km fázen parte dun sistema de outo-stradas. Destes, cerca de 900 km nun requíren l pagamiento de [[portaige]]s.<ref>{{citar web|url=http://www.agenciafinanceira.iol.pt/noticia.php?id=955727&main_id=|títalo=Pertual ye de ls paízes cun más portaiges|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Até [[2012]], la stenson de la rede de outo-stradas deberá oumentar até als 3187 km.
Las dues percipales árias metropolitenas ténen sistemas de [[metro]]: l [[Metro de Lisboua]] i l [[Metro Sul de l Teijo]] na Ária Metropolitena de [[Lisboua]]; i ne l [[Porto]], l [[Metro de l Porto]], cada ua cun más de 35 km de linhas.
[[Fexeiro:Lisboa-Santa Apolonia Portugal.jpg|left|thumb|[[Staçon de Santa Apolónia|Staçon de Senta Apolónia]], ua de las percipales staçones de Pertual, situada en Lisboua]]
L trasporte ferrobiário de passageiros i mercadories ye feito outelizendo ls 2791 km de linhas ferrobiárias atualmente en serbício, de ls quales 1430 encóntren-se eiletrificados i aprossimadamente 900 permiten belocidades de circulaçon superiores als 120 km/h.<ref>{{citar web|url=http://www.refer.pt/pt/exploracao.php?id=538&idold=531|títalo=REFER EP – Rede Gerida|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> La rede ferrobiária ye gerida pula [[REFER]] enquento que ls trasportes de passageiros i mercadories son de la respunsablidade de la [[Caminos de Fierro Pertueses]] (CP), ambas ampresas públicas. en 2006 la CP trasportou 133 milhones de passageiros i 9,75 milhones de toneladas de mercadories.<ref>{{citar web|url=http://www.cp.pt/cp/displayPage.do?vgnextoid=6a73df63e25a4010VgnVCM1000007b01a8c0RCRD|títalo=La CP|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref>
La fase de cuncurso para la custruçon i sploraçon dua rede ferrobiária de alta belocidade, cun las ligaçones Lisboua–Madrid, Lisboua–Porto i Porto–Bigo, tenerá ampeço en 2008 para la purmeira, enquento que ls cuncursos para las ligaçones Lisboua–Porto i Porto–Bigo deberen ser lençados en 2009. La sploraçon deberá ampeçar en 2013 nas ligaçones Lisboua–Madrid i Porto–Bigo i en 2015 na ligaçon Lisboua–Porto. L ambestimiento prebisto para estas trés ligaçones ye de 7790 milhones de ouros. en studo sten más dues linhas de alta belocidade: Abeiro–Salamenca i Ébora–Faro.<ref>{{citar web|url=http://www.rave.pt/tabid/166/Default.aspx|títalo=RABE – La Rede de Alta Belocidade an Pertual|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref>
== Trensportes Aereos ==
Lisboua ten ua posiçon geográfica que a torna nun punto de scala para muitas cumpenhas aéreas strengeiras ne ls aeroportos en to l paíç. L Gobierno stá atualmente a studar l porjeto para la custruçon dun nuobo Aeroporto enternacional en [[Alcochete]], para sustituir l atual aeroporto de la Portela, en Lisboua (LIS). Atualmente, ls aeroportos más amportentes son ls aeroportos de [[aeroporto de Lisboua|Lisboua]] (''Portela''), [[aeroporto de Faro|Faro]] (FAO), [[aeroporto de l Porto|Porto]] (''Frencisco Sá Carneiro'') (OPO), [[aeroporto de la Madeira|Funchal]] (FNC) (''[[Ilha de la Madeira|Madeira]]''), [[Aeroporto Juan Paulo II|Punta Delgada]] (''Juen Paulo II'' - [[Açores]] (PDL)) , [[Terceira]] (TER) i [[Beja]] (BYJ).
Altres aeroportos i aerodromos: [[Bergancia|Bergencia]] (BGC), [[Bila Rial]] (VRL), [[Cascais]] (PCS), [[Biseu]] (VSE), [[Porto Santo|Porto Sento]] (PSO), [[Horta]] (HOR), [[Santa Maria|Senta Maria]] (SMA), [[Braga]] (BGZ), [[Cobilha]] (COV), [[Chabes]] (CHV), [[Coimbra]] (PCO), [[Abeiro]] (PAV), [[Ebora]] (PEV) i [[Portimao]] (PRM).
=== Quemunicaçones ===
[[Fexeiro:A28 No da Povoa de Varzim.JPG|thumb|right|Outo-Strada [[A28]], ne l [[Norte de Pertual]].]]
Pertual ten ua de las más altas taxas de penetraçon de [[telemoble]]s ne l mundo, sendo que l númaro de apareilhos de quemunicaçones móbeis yá ultrapassou l númaro de la populaçon total (a la data de 2007, l númaro de outelizadores era de 13.413 milhones).
Esta rede tamien ouferece conexones sin filo a la [[Anterneta|''enterneta'' moble]], i abrenge to l território. Ne l final de l purmeiro trimestre de 2008 eisistien en Pertual cerca de 1,713 milhones de outelizadores cun acesso a la ''enterneta'' en [[Banda ancha|benda encha móbel]] i cerca 1,58 milhones de acessos a la [[Anterneta|''enterneta'' fixa]], de ls quales aprossimadamente 1,52 milhones en [[banda ancha|benda encha]]. Pula purmeira beç, l númaro de outelizadores de benda encha moble ultrapassou l númaro de clientes de benda encha fixa.<ref>{{citar web|url=http://www.anacon.pt/template12.jsp?categoryId=258722#n3|títalo=Relatório de la ANACOM subre l acesso a la ''Anterneta''|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref>
La maiorie de ls pertueses assiste a la [[Telebison por cabo|telebison atrabeç de cabo]]. Tenendo en cunta ls crecimientos en ambas las tecnologies, ne l final de l purmeiro trimestre de 2008, ls assinentes de ls serbícios de Telebison por suscriçon suportados en redes de çtribuiçon por cabo ó [[satélite]] (DTH) repersentáben cerca de 36,2 por ciento de l alojamentos, más 1 punto percentual de l que ne l trimestre enterior. La penetraçon destes serbícios cuntina a ser superior a la média nas Regiones Outónomas (que tamien berificórun crecimientos seneficatibos).<ref>{{citar web|url=http://www.anacon.pt/template12.jsp?categoryId=258522|títalo=Relatório de la ANACOM subre serbícios de telebison por cabo i satélite|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> en 2006, surgiu un nuobo serbício de telebison de suscriçon baseado na tecnologie [[IPTB]], telebison por enterneta.
Mas, Pertual inda nun ten l serbício de [[Telebison Degital|Telebison Degital Terrestre]] (TDT) çponible sendo prebista la sue entrada pa l enho de [[2012]]. Las ouperadoras ampeçórun las simulaçones de eimissones degitales baseadas na tecnologie de trasmisson bídeo degital terrestre (DVB-T) en 2008, na ária de Lisboua.
Ligaçones a la ''enterneta'' sten çponibles en muitos [[café]]s, assi cumo en muitas [[Correios|staçones de correios]]. Puode-se tamien nabegar na ''enterneta'' en [[houtel]]es, [[Centro comercial|centros comerciales]] i centros de cunferéncia, en que zonas speciales sten reserbadas para este fin. L libre acesso a la ''enterneta'' tamien stá çponible als residentes en Pertual en "[[Spácio Anterneta|Spácios de ''enterneta'']]", spalhados pul paíç mas cun maior encidéncia ne ls percipales centros populacionales.
=== Auga i seneamiento ===
{{Artigo percipal|[[Auga i saneamiento an Pertual]]}}
Pertual tamien modernizou l sou [[Auga|sistema de abastecimiento de auga]] i [[Saneamiento básico|seneamento]] — nomeadamente atrabeç de l oumiento de la taxa de [[augas residuales]] tratadas cun apoio de susídios de la [[Ounion Ouropeia|UE]] — para 80%. L paíç tamien criou un moderno quadro enstitucional i jurídico pa l setor de la auga i seneamento, encluindo ua agéncia reguladora outónoma, chamada [[Augas de Pertual]], i un grende númaro de multi-serbícios públicos municipales. Esta sustituiu enstitucionalmente ua strutura de l setor, al abrigo de l qual ls 308 munecípios de l paíç — muitos deilhes cun repersentaçon populacional ó geográfica cumparatibamente pequeinha — tenie cumpeténcia sclusiba para la auga i l seneamento.
== Demografie ==
{{Ber artigo percipal|[[Demografie de Pertual]]}}
{{Populaçon de Pertual}}
Ls pertueses son, na sue ourige, cumpuostos por [[Celtas]] i [[Eiberos]], [[Celtiberos]] i, maioritariamente, puls [[Lusitanos|Lusitenos]]. Ls [[Galaicos]] ó "gallaeci" son de ourige [[celta]] i [[germanos|germánica]]. Ls [[Cónios]] i outras tribos menos seneficatibas custituen l resto de la ourige. Outras enfluéncias amportentes fúrun tamien ls [[Roma Antiga|Romenos]] (la [[Léngua pertuesa]] deriba de l [[Latin]]), ls [[Bisigodos]] i ls [[Suebos]], todos ls quales poboórun l que ye hoije território pertués. enfluéncias menores fúrun ls [[Griegos]] i ls [[Fenícios]]-[[Cartago|Cartagineses]] (cun pequeinhas feitorias comerciales costeiras semi-permenentes), ls [[Bándalos]] ([[Silingos]] i [[Asdingos]]), ls [[Alanos|Alenos]] (ambos spulsos ó parcialmente entegrados puls [[Bisigodos]]) i ls [[Berberes]] de l norte de África.
La populaçon pertuesa ye cumpuosta por 16,4% cun eidade cumprendida entre ls 0 i ls 14 enhos, 66,2% entre ls 15 i ls 64 enhos i 17,4% cun más de 65 enhos. La sperença média de bida ye de 78,04 enhos. en termos de alfabetizaçon, 93,3% sáben ler i screbir, tenendo la taxa de enalfabetismo benido la decer al longo de l enhos.<ref>Censos, 2001, INE, 2002.</ref> L crecimiento populacional queda ne ls 0,305%, nacendo 10,45 por cada mil habitentes i falecendo 10,62 por cada mil habitentes, l que faç cun que la populaçon nun steia a ser renobada, cuntribuindo para este fato la taxa de fertilidade que queda ne ls 1,49.<ref>{{Citation |title=Dados subre la populaçon pertuesa |url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/po.html |accessdate=2026-03-01 |archivedate=2016-05-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160515222033/https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook//geos/po.html }}</ref> Pertual ye un de ls paízes cun más baixa [[taxa de mortalidade anfantil|taxa de mortalidade enfentil]] (5 por mil) ne l mundo.<ref>{{citar web|url=http://www.unicef.org/health/files/The_State_of_the_Worlds_Children_2008.pdf|títalo=UNICEF – The State of the Worlds Children 2008|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref>
enque Pertual ser un paíç zambolbido, inda eisiste populaçon sin acesso la auga encenhada i eiletricidade, ambora en númaro bastente reduzido.<ref>Andicadores de Cunfuorto de las Família – 1997, INE, 2002.</ref> L seneamiento básico inda nun abrenge to l território, sendo la region de l Alenteijo i de Lisboua i Bal de l Teijo adonde eisiste un maior númaro de populaçon cun acesso. Atualmente, inda eisiste un grende númaro de habitaçones cun fossa sética, enque alguas nun tenéren qualquier seneamento.<ref>Andicadores de Cunfuorto de las Família, INE, 2002.</ref> L acesso a la salude ye garentido a to la populaçon, sendo l acesso als medicamientos garentido a 95 – 100% de la populaçon.<ref>Relatório de Zambolbimiento Houmano de 2002, ONU</ref>
Bíben en Pertual acerca de 550 mil eimigrentes, l que repersenta aprossimadamente 5% de la populaçon pertuesa, sendo la maiorie ouriunda de l [[Brasil]] (66.700), seguida de la [[Oucránia]] (65.800) i de [[Cabo Berde]] (64.300), entre outros, tales cumo [[Muldábia]], [[Roménia]], [[Guiné-Bissau]], [[Angola|engola]], [[Timor-Leste]], [[Moçambique]], [[San Tomé i Príncepe|Sen Tomé i Príncepe]] i [[Rússia]].
[[Fexeiro:Portugal-demography.png|thumb|upright=2|center|Eiboluçon de la populaçon pertuesa entre 1961–2003 (númaro de habitentes en miles; fuonte [[FAO]], 2005)]]
== Lénguas ==
[[Fexeiro:Detailed SVG map of the Lusophone world.svg|thumb|right|upright=1.5|[[CPLP|Mundo Lusófono]]]]
La léngua oufecial de la República Pertuesa ye l pertués,<ref>Artigo 11.º, parágrafo 3, de la ''Custituiçon de la República Pertuesa''.</ref> que, cun más de 210 milhones<ref>{{citar web|url=http://www.bibliomonde.com/donnee/portugal-les-langues-180.html|títalo=Léngua Pertuesa|lengua=[[léngua francesa|francés]]| acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> de falentes natibos, ye la quinta léngua más falada ne l mundo i la terceira más falada ne l [[mundo oucidental]]. Lhéngua oufecial de Pertual i de l [[Brasil]], i elhéngua oufecial, en cunjunto cun outros elhénguas, de [[Angola|engola]], [[Cabo Berde]], [[Guiné-Bissau]], [[Macau]], [[Moçambique]], [[San Tomé i Príncepe|Sen Tomé i Príncepe]] i [[Timor-Leste]], sendo falada na entiga [[Índia Pertuesa]] ([[Goa]], [[Damon]], [[Diu]] i [[Dadrá i Nagar-Aveli]]), para alhá de tener tamien statuto oufecial na [[Ounion Ouropeia]], na [[Ounion de Naciones Sul-Amaricanas|Ounion de Naciones Sul-Amaricenas]] i na [[Ounion Africana|Ounion Africena]].
Son inda reconhecidas i protegidas oufecialmente:
* la [[Léngua Gestual Pertuesa|léngua gestual pertuesa]]<ref>Artigo 74.º, parágrafo 2, alínea h), de la ''Custituiçon de la República Pertuesa'' – rebison de 1997.</ref>
* l [[mirandés|mirendés]], portegida oufecialmente ne l cunceilho de [[Miranda de l Douro|Mirenda de l Douro]],<ref>{{citar web|url=http://dre.pt/pdf1sdip/1999/01/024A00/05740574.PDF|títalo=Lei n.º 7/99 de 29 de Janeiro de 1999|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> cun ourige ne l [[asturo-leonés]], ensinada cumo segunda léngua facultatiba en scuolas de l cunceilho de [[Miranda de l Douro|Mirenda de l Douro]] i parte de l cunceilho de [[Bimioso]]. L sou uso, inda assi, ye bastente restrito, stendo en curso açones que garenten ls dreitos lenguísticos a la sue quemunidade falente.
La léngua pertuesa ye ua [[léngua románica]] (de l grupo [[Lénguas latinas de la Península Eibérica|ibero-románico]]), tal cumo l , [[léngua catalana|catalen]], [[Lhéngua eitaliana|eitalieno]], [[Lhéngua francesa|francés]], [[léngua romena|romeno]] i outros.
L pertués ye coincido cumo ''la léngua de Camões'' (por causa de [[Luís de Camões]], outor de [[Ls Lusíadas]]), ''la redadeira flor de l Lácio'', spresson ousada ne l [[soneto]] ''Léngua Pertuesa''<ref>{{citar web|url=http://www.ruadapoesia.com/content/view/125/47/|títalo=Soneto ''Léngua Pertuesa''|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> de [[Olavo Bilac (poeta)|Olabo Bilac]] ó inda ''la doce léngua'' por [[Miguel de Cervantes|Miguel de Cerventes]].
== Sociadade ==
=== Eiducaçon ===
{{artigo percipal|[[Eiducaçon an Pertual]]}}
[[Fexeiro:Karinecyril coimbra universite 3.jpg|thumb|right|[[Ounibersidade de Coimbra]].]]
L Sistema Eiducatibo en Pertual ye regulado pul stado atrabeç de l [[Menistro de la Eiducaçon]],<ref>{{citar web|url=http://www.min-edu.pt/|títalo=Menistério de la Eiducaçon de Pertual|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> i de l [[Menistro de la Ciéncia, Tecnologie i Ansino Superior|Menistro de la Ciéncia, Tecnologie i ensino Superior]].<ref>{{citar web|url=http://www.mctes.pt/|títalo=Menistério de la Ciéncia, Tecnologie i Ansino Superior de Pertual|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> L sistema de eiducaçon pública ye l más ousado i más bien amplementado, eisistindo tamien scuolas pribadas en todos ls nibles de eiducaçon.
en Pertual la eiducaçon ye ampeçada oubrigatoriamente para todos ls alunos als 6 enhos de eidade. La scolaridade oubrigatória ye de 9 enhos, habendo entençon de prolongamiento até 12 enhos. L purmeiro nible de ensino, l [[Ansino Básico|ensino Básico]], stá debedido en ciclos:
* [[Ansino básico|1.º ciclo]] (1.º al 4.º enho);
* [[Ansino básico|2.º ciclo]] (5.º al 6.º enho);
* [[Ansino básico|3.º ciclo]] (7.º al 9.º enho).
Ne l final de cada ciclo, ls alunos rializen probas de aferiçon (1.º i 2.º ciclos) i eisames nacionales (3.º ciclo), a las deciplinas de [[Léngua Pertuesa]] i [[Matemática]]. Las probas abaluen ls alunos subre la matéria lecionada durente l ciclo correspondente.<ref>{{citar web|url=http://min-edu.pt/np3content/?newsId=1198&fileName=despacho_2351_2007.pdf|títalo=Çpacho n.º 2351/2007, publicado an Diário de la República, 2.ª série, n.º 32, 14 de Febreiro de 2007|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref><ref>{{citar web|url=http://www.min-edu.pt/np3content/?newsId=1798&fileName=1207412098.pdf|títalo=Çpacho normatibo n.º 19/2008, publicado an Diário de la República, 2.ª série, n.º 56, a 19 de Márcio de 2008|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref>
L ciclo seguinte nun ye oubrigatório, i ye zeignado por [[Ansino Secundário|ensino Secundário]], abrengendo ls 10.º, 11.º i 12.º enhos. Ten un sistema de ourgenizaçon própio, defrente de ls restentes ciclos. La mudença de ciclo puode, en bários causos, ser marcada pula mudença de scuola, sendo, por eisemplo, las scuolas que abrenge l 1.º ciclo más pequeinhas que las restentes, tenendo en média cerca de 200 alunos, enquento que las de l 2.º i 3.º ciclos i las secundárias puoden facilmente atingir ls 2000 alunos.
[[Fexeiro:IST Lisboa Torre Norte.jpg|thumb|left|Torre Norte de l [[Anstituto Superior Técnico|enstituto Superior Técnico]]]]
Eisiste inda la possiblidade de qualquiera studente poder frequentar [[Formaçon|Cursos de Formaçon i de Eiducaçon]], que den eiquibaléncia al 9.º enho, i [[Porfissional|Cursos Porfissionales]], que den eiquibaléncia al 12.º. Para para alhá de las halbelitaçones literárias, l studente recibe inda certificaçon porfissional. Assi, todos ls studentes puoden cuncluir l ensino Secundário, en regime diurno ó noturno. Estes cursos sten çponibles en scuolas porfissionales ó mesmo en scuolas quemuns.<ref>{{citar web|url=http://www.min-edu.pt/np3/23|títalo=Nuobas Ouportunidades|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref>
Las [[Ounibersidade|ounibersidades pertuesas]] eisisten zde 1290, sendo la purmeira la [[Ounibersidade de Coimbra]], inda assi, stableciu-se purmeiramente en [[Lisboua]] entes de se fixar definitibamente en [[Coimbra]]. Las ounibersidades son giralmente ourgenizadas en [[faculdade]]s. [[anstituto|enstituto]]s i [[scuola]]s tamien son quemuns a las chamaçones de las subdebisones de las enstituiçones outónomas de l ensino superior, i son siempre outelizadas ne l sistema politécnico. L sou engresso ye feito atrabeç de la média final que l aluno oubtebe ne l ensino Secundário, i passado la rializaçon de ls eisames neçairos. La [[Declaraçon de Bolonha]] fui aporfilhada zde 2006 pulas ounibersidades i enstitutos politécnicos pertueses.
en termos statísticos, la [[taxa de alfabetizaçon]] ne ls adultos arriba de 15 enhos que puoden ler i screbir queda ne ls 93,3%, sendo la taxa de ls homes 95,5% i de las mulhieres en 91,3% (stimatibas de [[2003]]). Las matrículas para la scuola purmária sten próssimas de l 100%. Solo 20% de la populaçon pertuesa en eidade de frequentar un curso de ensino superior, frequenta las enstituiçones de ensino superior de l paíç. Para para alhá de ser un de ls percipales çtinos pa ls studentes enternacionales, Pertual stá tamien entre ls percipales locales de ourige de studentes enternacionales. Todos ls studentes de l ensino superior, tento a studar ne l paíç cumo ne l estrengeiro, totalizórun cerca de 380 mil alunos en 2005.
=== Salude ===
{{Artigo percipal|[[Salude an Pertual]]}}
[[Fexeiro:Hoptial Viseu.jpg|thumb|right|[[Spital de San Teotónio|Spital de Sen Teotónio]], en [[Biseu]].]]
L sistema de [[salude]] pertués ye caratelizado por trés sistemas coeisistentes: l [[Serbício Nacional de Salude]] (SNS), ls regimes de siguro social de salude speciales para detreminadas porfissones (susistemas de salude) i siguros de salude de boluntariado pribados. L SNS ouferece ua cobertura ounibersal.<ref>{{citar web|url=http://www.min-saude.pt/portal/conteudos/a+saude+em+portugal/servico+nacional+de+saude/default.htm|títalo=Subre l Serbício Nacional de Salude Pertués|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Para alhá desso, cerca de 25% de la populaçon ye cubierto por susistemas de salude, 10% en siguros pribados i outros 7% en fondos mútuos.<ref name="saude">[http://www.euro.who.int/document/chh/por_highlights.pdf Highlights on health in Portugal 2004] {{en}}</ref>
L [[Menistério de la Salude]] ye respunsable pul zambolbimiento de la política de la salude, bien cumo de gerir l SNS. Cinco admenistraçones regionales de salude son respunsables pula eisecuçon de ls oubjetibos de la política nacional de salude, zambolbimiento de ourientaçones i [[protocolo]]s i superbisionar la prestaçon de cuidados de salude. Ls sfuorços para la çcentralizaçon ténen se çtinado a trasferir la respunsablidade finenceira i de [[geston]] a nible regional.<ref name="saude"/> Na prática, mas, la outonomie de las admenistraçones regionales de salude subre definiçon de ourçamiento i de las çpesas fui lemitada als cuidados purmários. L SNS ye predominentemente finenciado atrabeç dua tributaçon giral. Las cuntribuiçones de ls ampregadores (encluindo l [[Stado]]) i de ls ampregados repersenten las percipales fuontes de finenciamiento de ls susistemas de salude. Para alhá desso, ls pagamientos diretos pul paciente i ls prémios de siguros boluntários de salude represénten ua grende percentaige de finenciamento.<ref name="saude"/>
Semelhente als outros paízes de la Ouropa, en Pertual la maiorie de la populaçon muorre cun [[malinas nó-trasmissibles]].<ref name="saude"/> La mortalidade debido la [[malinas cardiobasculares]] (DCB) ye maior de l que na [[Zona Ouro]], mas las sues dues percipales cumponentes, la malina cardíaca i la [[malina cerebrobascular]], amóstren las tendéncias en relaçon ambersa cula Ouropa, cula malina cerebrobascular sendo a maior causa de muorte en Pertual (17%).<ref name="saude"/> duoze por ciento de la populaçon morre de [[cáncaro]] cun menos frequéncia de l que na Ouropa, mas nun ye deminui la taxa de mortalidade ten debrebe cumo na Ouropa. L cáncaro ye más frequente entre ls ninos, bien cumo entre las mulhieres más moços, cun eidade enferior a 44 enhos. Ambora l [[cáncaro de l pulmon]] (lentamente oumentendo entre las mulhieres) i l [[cáncaro de la mama]] (deminuindo debrebe) nun afeten tento, l [[cáncaro de l colo de l útero]] i de la [[cáncaro de la próstata|próstata]] son más frequentes. Pertual ten la más alta taxa de mortalidade por [[diabretes]] na Ouropa, cun un oumiento acentuado zde ls finales de la década de [[1980]].<ref name="saude"/>
en Pertual, la [[taxa de mortalidade anfantil|taxa de mortalidade enfentil]] caiu acentuadamente zde la década de 1980, quendo 24 en cada 1000 recén-nacidos morrien ne l purmeiro enho de bida. Agora, ye cerca de 3 muortes por cada 1000 recén-nacidos. Esta melhorie debiu-se percipalmente a la deminuiçon de la mortalidade neonatal, de 15,5 para 3,4 por cada 1000 nacidos bibos.<ref name="saude"/>
Las pessonas son giralmente bien enformadas subre l sou stado de salude, ls eifeitos positibos i negatibos de ls sous cumportamientos en relaçon a la sue salude i la sue outelizaçon de ls serbícios de salude. Mas las percepçones subre la salude puoden diferir de l que ye admenistratibo i na enáleze baseada en dados que amóstren ls nibles de malina nas
populaçones.<ref name="saude"/> Assi, ls resultados de enquéritos baseados en outo-refréncia la nible de l agregado familiar cumplementar, outros dados subre stado de salude i a la outelizaçon de l serbícios. Solo un terço de ls adultos classeficórun la sue salude cumo buona ó mui buona en Pertual <ref>Kasmel et al., 2004</ref>. Esto ye menor de l que ne ls paízes de la Ouropa que eilaborórun estes relatórios i reflete la situaçon relatibamente adbersa de l paíç en tenermos de mortalidade i morbidade.<ref name="saude"/>
D'acordo cul redadeiro [[Relatório de Zambolbimiento Houmano|Relatório de Zambolbimiento Houmeno]], la média de [[bida]] en 2006 fui de 77,9 enhos.<ref name="saude"/>
=== Ciéncia i Tecnologie ===
{{Artigo percipal|[[Ciéncia i tecnologie an Pertual]]}}
[[Fexeiro:Neue Universität Lissabon.jpg|thumb|right|Eidifício de la Reitorie de la [[Ounibersidade Nuoba de Lisboua]].]]
Las atibidades de ambestigaçon [[Ciéncia|científica]] i [[Tecnologie|tecnológica]] en Pertual son subretodo cunduzidas ne l ámbito dua rede de ounidades de [[Ambestigaçon i Zambolbimento|I&D]] pertencentes a ounibersidades públicas i statales de geston outónoma de ambestigaçon, en enstituiçones cumo l INETI – [[Anstituto Nacional de Angenharie, Tecnologie i Inobaçon|enstituto Nacional de engenharie, Tecnologie i Inobaçon]].<ref>{{citar web|url=http://www.ineti.pt/|títalo=INETI|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> L finenciamiento deste sistema de ambestigaçon ye cunduzido principalmente sob la outoridade de l [[Menistério de la Ciéncia, Tecnologie i Ansino Superior|Menistério de la Ciéncia, Tecnologie i ensino Superior]].<ref>{{citar web|url=http://www.mctes.pt/|títalo=Menistério de la Ciéncia, de la Tecnologie i de l Ansino Superior|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Las maiores ounidades de I&D de las ounibersidades públicas, en númaro seneficatibo de publicaçones, que alcençou l reconhecimiento enternacional, encluen enstituiçones de ambestigaçon de biociéncias cumo l [[Anstituto de Medecina Molecular|enstituto de Medecina Molecular]],<ref>{{citar web|url=http://www.imm.ul.pt/|títalo=Anstituto de Medecina Molecular|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> l [[Centro de Neurociéncias i Biologie Telemoble]],<ref>{{citar web|url=https://woc.uc.pt/zoologia/genericpages/showgenericpage.do;jsessionid=8BF83AE74486CB263583F15359FB7744?idgenericpage=49|títalo=Centro de Neurociéncias i Biologie Telemoble|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> l [[IPATIMUP]], i l [[Anstituto de Biologie Molecular i Telemoble|enstituto de Biologie Molecular i Telemoble]].<ref>{{citar web|url=http://sigarra.up.pt/reitoria/unidades_geral.visualizar?p_unidade=128|títalo=Anstituto de Biologie Molecular i Telemoble|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Dentre las ounibersidades pribadas, centros de ambestigaçon notables encluen l [[Laboratório de Spresson Facial de la Emoçon]]. De ls centros de ambestigaçon notables apoiados pul Stado, stá l [[Laboratório Anternacional Eibérico de Nanotecnologie|Laboratório enternacional Eibérico de Nenotecnologie]], un sfuorço de ambestigaçon cunjunta entre Pertual i Spenha. entre las maiores enstituiçones nun statales stá l [[Anstituto Gulbenkian de Ciéncia|enstituto Gulbenkian de Ciéncia]] i la [[Fundaçon Champalimaud]],<ref>{{citar web|url=http://www.fchampalimaud.org/home/portuguese-summary/|títalo=Fundaçon Champalimaud|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> que atribui enualmente un de ls más eilebados prémios monetários de l mundo relacionado cula ciéncia. Ua série de ampresas nacionales i multinacionales de alta tecnologie, son tamien respunsables por porjetos de ambestigaçon i zambolbimento. Ua de las más entigas academias de Pertual ye la [[Academia de las Ciéncias de Lisboua]].
Pertual fizo acordos cun bárias ourgenizaçones científicas ouropeias cun bista a la plena adeson. Estas encluen la [[Agéncia Spacial Ouropeia]] (ESA), l [[Organizaçon Ouropeia para Ambestigaçon Nuclear|Laboratório Ouropeu de Física de Partículas]] (CERN), l [[ITER]], i l [[Ouserbatório Ouropeu de l Sul]] (ESO). Pertual ten entrado en acordos de coperaçon cul [[Anstituto Tecnológico de Massachusetts|MIT]] (S.O.A.) i outras enstituiçones norte-amaricenas, la fin de zambolber i oumentar la eficácia de l ensino superior i de ambestigaçon en Pertual.
== Cultura ==
{{artigo percipal|[[Cultura de Pertual]]}}
[[Fexeiro:Palaciodecristalporto.jpg|left|thumb|[[Pabilhon Rosa Mota]], [[Porto]].]]
=== Arquitetura ===
{{artigo percipal|[[Arquitetura de Pertual]]}}
La ''Arquitetura Popular Pertuesa'' marcou la arquitetura pertuesa de ls enhos 50 que prebaleciu até al final de l [[Salazarismo]].<ref>{{citar web|url=http://www.vitruvius.com.br/arquitextos/arq095/arq095_01.asp|títalo=Subre la Arquitetura Popular Pertuesa|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Assiste-se hoije, en Pertual, a un fenómeno cumplementar i inobador, la arquitetura cuntemporánea, ne l ámbito de la arquitetura pertuesa que, cuntrapone la, cunceitos bielhos i cunserbadores de tradiçones i modos de ouperar, a ua entençon afirmada, de inobar l spácio i custrui-lo cun cunceitos, materiales i técnicas que permiten bibir en pleno la cuntemporeneidade. La arquitetura cuntemporánea cruza bárias geraçones en simultáneo que marcórun i cuntinen a marcar arquitetura pertuesa, zde meados de l seclo XX até als nuossos dies. [[Fernando Távora|Fernendo Távora]], [[Manuel Tainha|Menuel Tainha]], [[Álvaro Siza]], [[Vítor Figueiredo]], [[Gonçalo Byrne]], [[Eduardo Souto Moura]], [[Filipe Oliveira Dias]], [[Tomás Taveira]] i [[Carrilho da Graça]] son ls arquitetos que traduzen l que de melhor se porduç, de arquitetura, en Pertual. Inda assi, estes porjetos totalizen ua pequeníssima parte de las custruçones efetuadas ne l paíç.
=== Literatura ===
{{artigo percipal|[[Literatura de Pertual]]}}
[[Fexeiro:Jo-Sa (cropped).jpg|upright|thumb|[[José Saramago]], bencedor de l [[Prémio Nobel de la Literatura]], ye cunsidrado l respunsable pul efetibo reconhecimiento enternacional de la léngua pertuesa.<ref>[[Ernani Tierra|Tierra, Ernani]]. De Nícola, José. ''Pertués: De uolho ne l mundo de l trabalho''. Eiditora Scipione (1ª Eidiçon, 2006). Literatura, pág.463</ref>|ligação=Special:FilePath/Jose_Saramago-Sep2006.jpg]]
Na literatura pertuesa, ye eiminente la [[poesie]], stendo entre ls maiores poetas pertueses de todos ls tiempos [[Luís Vaz de Camões|Luís de Camões]] , [[Fernando Pessoa|Fernendo Pessoa]], [[Bocage]] , [[Antonio Nobre|entonio Nobre]] I [[Sophia de Mello Breyner Andresen|Sophia de Mello Breyner endresen]] als quales se puode acrescentar [[Eugénio de Andrade|Eugénio de endrade]], [[Florbela Espanca|Florbela Espenca]], [[Cesário Verde]], [[António Ramos Rosa|entónio Ramos Rosa]], [[Mário Cesariny]], [[Antero de Quental|entero de Quental]] i [[Herberto Helder]], entre outros. Na [[prosa]], [[Damião de Góis]], l [[Padre António Vieira|Padre entónio Vieira]], [[Almeida Garrett]], [[Eça de Queirós]], [[Camilo Castelo Branco|Camilo Castelo Brenco]], [[Miguel Torga]], [[Fernando Namora|Fernendo Namora]], [[José Cardoso Pires]], [[António Lobo Antunes|entónio Lobo entunes]], [[José Luís Peixoto]] i [[José Saramago]] ([[Noble de Literatura]]) son nomes de grende relebo. Ne l triato, çtaca-se la figura maior de [[Gil Vicente]], [[António José da Silva|entónio José da Silva]] – dezido "l Judiu" – i [[Bernardo Santareno|Bernardo Sentareno]].<ref>{{citar web|url=http://www.portaldaliteratura.com/literatura.php|títalo=Subre la literatura pertuesa|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref><ref>{{citar web|url=http://www.instituto-camoes.pt/cvc/conhecer/bases-tematicas/literatura-portuguesa.html|títalo=Literatura Pertuesa – Anstituto de Camões|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref>
=== Música ===
{{artigo percipal|[[Música de Pertual]]}}
[[Fexeiro:Mariza 2.jpg|thumb|upright|Mariza en cuncerto ne l [[Pabilhon Atlántico]].]]
La música tradicional pertuesa ye bariada i mui rica. De l [[folclore]] fázen parte las balças de l bira, de l Minho, de ls [[Pauliteiros de Miranda|Pauliteiros de Mirenda]], de la zona mirendesa, de l [[Corridinho]] de l Algarbe ó de l Beilinho, de la Madeira. Strumientos típicos son l [[cabaquinho]], la [[gaita-de-fuole]]s, l [[acordeon]], l [[biolino]], ls [[tambor]]s, la [[guitarra pertuesa]] (strumiento caratelístico de l [[fado]]) i ua bariadade de strumientos [[strumiento de sopro|de sopro]] i [[percusson]]. Inda na cultura popular eisisten las [[bandas filarmónicas|bendas filarmónicas]] que repersénten cada localidade i tócen bários stilos de música, zde a popular a la clássica, sendo las bendas pertuesas de las que melhor qualidade artística ténen.
L más coincido stilo de [[música]] pertués ye l [[Fado]], cuja entérprete más célebre fui [[Amália Rodrigues]]. Outros centores cumo [[Alfredo Marceneiro]], [[Vicente da Câmara]], [[Nuno da Câmara Pereira]], [[Frei Hermano da Câmara|Frei Hermeno da Câmara]], [[António Pinto Basto|entónio Pinto Basto]], [[Lenita Gentil]] , [[Linda de Suza]] i [[Hermínia Silva]] tamien se çtinguiren cumo fadistas. Inda assi, l Fado ten tamien ne ls redadeiros enhos assistido al aparecimiento de moços centores que atinge grende éxito, cumo [[Camané|Camené]], [[Mariza]], [[Ana Moura|ena Moura]], [[Mafalda Arnauth]] i [[Mísia]], entre outros, bien cumo de moços guitarristas cumo [[Bernardo Couto]].
Recentemente, atrabeç de l [[Madredeus]] i de centores cumo [[Mariza]] ó [[Dulce Pontes]], la música pertuesa ten atingido un patamar de reconhecimiento enternacional i ten ajudado a dibulgar la [[léngua pertuesa]] en to l mundo.<ref>{{citar web|url=http://www.edusurfa.pt/Area.asp?seccao=2&area=6&artigoid=7907|títalo=Stória de l Fado|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref>
La nible de enstrumentistas merece rialce la carreira i cumposiçones de l guitarrista [[Carlos Paredes]], l más coincido mestre de [[guitarra pertuesa]].
[[Fexeiro:Casa-da-musica(interior).1024.jpg|thumb|right|Bista enterior de l ouditório de la ''[[Casa de la Música]]''.]]
Refréncias de la cençon de finales de l seclo XX (percipalmente de l período pré i pós-rebolucionário) son [[Zeca Afonso]], [[Sérgio Godinho]], ls [[Trovante|Trovente]] entre outros. Mesmo sendo inda l fado l género más coincido para alhá frunteiras, la "nuoba" música pertuesa tamien ten un papel amportente, demunstrendo grende oureginalidade. [[Mafalda Veiga]], [[Sara Tavares]], [[Cristina Branco|Cristina Brenco]], [[Lúcia Moniz]], [[Jorge Palma]], [[Rui Veloso]], [[Clã (banda)|Clã]], [[GNR (banda)|GNR]], [[Ornatos Violeta]], [[Xutos & Pontapés]], [[Moonspell]], [[Da Weasel]], [[Tiago Bettencourt]], [[Fingertips]] i [[Primitive Reason]] son solo alguns de ls nomes más coincidos, endo de l ''rock'', a la ''pop''-eiletrónica i al ''[[rap]]'', entre outros stilos.
La [[música eirudita]] pertuesa custitui un capítulo amportente de la música oucidental. Al longo de l seclos, subressalírun nomes de cumpositores i entérpretes cumo ls trobadores [[Martim Codax]] i [[Deniç de Pertual|D. Deniç]], ls polifonistas [[Duarte Lobo]], [[Filipe de Magalhães]], [[Manuel Cardoso (cumpositor)|Menuel Cardoso]] i [[Pedro de Cristo]], l ourgenista [[Manuel Rodrigues Coelho|Menuel Rodrigues Coelho]] l cumpositor i crabista [[Carlos Seixas]], la centora [[Luísa Todi]], l sinfonista i pienista [[João Domingos Bomtempo]] ó l cumpositor i musicólogo [[Fernando Lopes Graça|Fernendo Lopes Graça]]. L período de ouro de la música pertuesa coincidiu, çcutiblemiente, cul apogeu de la polifonia clássica ne l seclo XVII (Scuola de [[Ébora]], [[Santa Cruç de Coimbra|Senta Cruç de Coimbra]]). entre las grendes refréncias atuales, pontificen ls nomes de ls pienistas [[Artur Pizarro]], [[Maria João Pires]], [[Olga Prats]] i [[Sequeira Costa]], de la bioletista [[Anabela Chaves|enabela Chaves]], de l biolinista Carlos Damas, de l cumpositor [[Emmanuel Nunes|Emmenuel Nunes]], de l cumpositor i maestro [[Álvaro Cassutto]]. Las orquestras sinfónicas más amportentes son la Orquestra de la [[Fundaçon Gulbenkian|Fundaçon Gulbenkien]], la [[Orquestra Nacional de l Porto]] i la [[Orquestra Sinfónica Pertuesa]]. Ne l que diç respeito a la ópera, l [[Triato Nacional de San Carlos|Triato Nacional de Sen Carlos]] en Lisboua ye l más repersentatibo.
=== Gastronomie ===
{{Artigo percipal|[[Gastronomie de Pertual]]}}
[[Fexeiro:Port wine.jpg|thumb|right|Un copo de [[bino de l Porto]].]]
La gastronomie ye mui rica en bariadade i de l agrado de nacionales i strengeiros en giral. Cada zona de l paíç ten ls sous pratos típicos, encluindo ls más dibersificados alimentos, passendo pulas chichas de [[ganado|genado]], [[carneiro]], [[cochino]] i [[chicha branca|abes]], puls bariados [[anchido|enchido]]s, pulas dibersas speces de [[peixe]] fresco i [[marisco]] (grende bariadade de pratos de [[bacalhau]]). entre ls [[queiso]]s subressaen ls de la [[Queiso Serra de la Streilha|Serra de la Streilha]] i de [[Queiso de Azeiton|Azeiton]], entre muitos outros.
Pertual ye un paíç fuortemente [[binícola]], sendo célebres ls binos de l [[Douro]], de l [[Alanteijo|Alenteijo]] i de l Den, ls [[Bino Berde|binos berdes]] de l [[Minho]], i ls licorosos de l [[Bino de l Porto|Porto]] i de la [[Bino de la Madeira|Madeira]]. en doçarie, i por entre ua einorme bariadade de receitas tradicionales, son mui famosos ls chamados [[Pastéis de nata|pastéis de Belén]], mentendo-se l segredo de la sue cunfeçon bien guardado, assi cumo ls [[uobos dóndios]] de Abeiro, l [[pastel de Tentúgal]], la sericaia ó l [[pan-de-ló|pen-de-ló]] de Obar, a par de muitos outros.
De entre ls pratos típicos, son de çtacar l [[cozido a la pertuesa]], l [[bacalhau a la Brás]], [[Bacalhau a la Gomes de Sá|a la Gomes de Sá]] ó en [[Pastel (culinária)|pastéis]], las spetadas de la Madeira, l cozido bulcánico de ls Açores ([[Ilha de San Miguel|Sen Miguel]]) , l [[leiton assado a la moda de la Bairrada]] ls [[cherrelhones]] de [[Abeiro]] i de l [[Minho]], la [[chanfana|chenfena]] de la Beira, la chicha de cochino a la alenteijena, ls peixes grelhados (en to l paíç), las [[Tripas a la moda de l Porto|tripas]] (de la region de l Porto), las [[Pataniscas de bacalhau|pateniscas]] (de la region de [[Lisboua]]) ó l [[gaspacho]] (de l Alenteijo i Algarbe). La cozina pertuesa enfluenciou tamien outras gastronomies, tales cumo la [[japon]]esa, cula entroduçon de la [[tempura]].<ref>{{citar web|url=http://www.gastronomias.com/portugal/|títalo=Gastronomie de Pertual|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref>
=== Çporto ===
{{Artigo percipal|[[Çporto de Pertual]]}}
[[Fexeiro:Portugiesische Fans bei der Euro 2004.jpg|right|thumb|Adetos pertueses apoien la [[Seleçon Pertuesa de Futebol]].]]
L [[futebol]] ye l más coincido, amado i praticado çporto en Pertual. L lendário [[Eusébio]] ye inda un grende simblo de la stória de l [[futebol an Pertual|futebol pertués]] i ls más recentes fenómenos de popularidade [[Luís Figo]], [[Vítor Baía]], [[Rui Costa]], [[João Vieira Pinto]] i [[Cristiano Ronaldo|Cristieno Ronaldo]] sten entre ls numerosos eisemplos de outros futebolistas de renome mundial nacidos en Pertual.
{| class="wikitable"
! style="background: #D8E2EF; color:#000080;" |Eiquipa
! style="background: #D8E2EF; color:#000080;" |Çporto
! style="background: #D8E2EF; color:#000080;" |Fundaçon
! style="background: #D8E2EF; color:#000080;" |Liga
! style="background: #D8E2EF; color:#000080;" |Stádio
! style="background: #D8E2EF; color:#000080;" |Capacidade
! style="background: #D8E2EF; color:#000080;" |Treinador
|-
|[[Sport Lisboa e Benfica]] ''(SLB)''
|[[Futebol]]
|[[28 de Febreiro]] de [[1904]]
|[[Liga Pertuesa]]
|[[Estádio da Luz|Estádio do Sport Lisboa e Benfica (Estádio da Luz)]]
|65.200
|[[Rui Vitória]]
|-
|[[Sporting Clube de Portugal]] ''(SCP)''
|[[Futebol]]
|[[1 de Júlio]] de [[1906]]
|[[Liga Pertuesa]]
|[[Estádio Alvalade XXI|Estádio José Alvalade – Século XXI]]
|50.095
|[[Jorge Jesus]]
|-
|[[Futebol Clube do Porto]] ''(FCP)''
|[[Futebol]]
|[[28 de Setembre]] de [[1893]]
|[[Liga Pertuesa]]
|[[Estádio do Dragão]]
| 52.202
|[[Nuno Espirito Santo|Nuno Espirito Sento]]
|-
|}
Las modalidades çportibas en que l paíç más se çtaca la nible enternacional son, para alhá de l futebol, la [[bela]], [[eiquitaçon]], l [[judo]], l [[ciclismo]], la [[sgrima]], l [[hóquei an patines|hóquei en patines]], l [[atletismo]] i l [[tiro]]. Pertual participou en todos ls [[Jogos Oulímpicos de Berano|Jogos Oulímpicos de Bereno]] zde ls [[Jogos Oulímpicos de Berano de 1912|Jogos de 1912]], tenendo tenido 4 medalhas de ouro en atletismo ([[Carlos Lopes]] ne ls [[Jogos Oulímpicos de Berano de 1984|Jogos de 1984]], [[Rosa Mota]] ne ls [[Jogos Oulímpicos de Berano de 1988|Jogos de 1988]], [[Fernanda Ribeiro|Fernenda Ribeiro]] ne ls [[Jogos Oulímpicos de Berano de 1996|Jogos de 1996]] i [[Nelson Évora]] ne ls [[Jogos Oulímpicos de Berano de 2008|Jogos de 2008]]) i numerosas medailhas de prata i bronze ne ls restentes çportos.
=== Turismo ===
{{artigo percipal|[[Turismo an Pertual]]}}
[[Fexeiro:Algarve-1.jpg|left|thumb|[[Praia de la Marina]], [[Algarbe]].]]
L [[Algarbe]], ne l Sul de Pertual, ye por eiceléncia un pólo turístico enternacional, de muitos nacionales i ouropeus, subretodo [[Reino Ounido|británicos]]. L clima i la temperatura de la auga son ls percipales fatores que cuntribuen pa l grende crecimiento de l turismo nesta region.
Yá [[Lisboua]] atrai muitos turistas pula stória i pul recheio de [[menumiento]]s (cumo l [[Alcadute de las Augas Libres]], la [[Sé Catedral de Lisboua|Sé Catedral]], la [[Baixa Pombalina]], la [[Torre de Belén]] i l [[Mosteiro de l Jerónimos]]). Ls sous grendes puntos turísticos son ls museus nacionales de [[Museu Nacional de Arte Antiga|Arte entiga]], de l [[Museu de l Coches|Coches]] i de l [[Museu Nacional de l Azuleijo|Azuleijo]], la [[Fundaçon Calouste Gulbenkian|Fundaçon Calouste Gulbenkien]], l [[Centro Cultural de Belén]] i l [[Triato Nacional de San Carlos|Triato Nacional de Sen Carlos]]. De çtacar tamien l [[Ouceanário de Lisboua|Ouceenário de Lisboua]], la diberson noturna i to la ária ambolbente al recinto de la [[Sposiçon Mundial de 1998]].
La [[Península de Setúbal]] ten bárias caratelísticas naturales i culturales çtacendo-se la [[Serra de la Arrábida]], las [[praia]]s de [[Almada]] i [[Sesimbra]], la baía natural de l [[Seixal]], las [[salina]]s de [[Alcochete]], ls [[Molino de auga|molinos de maré]], las [[Ambarcaçones tradicionales|ambarcaçones típicas]] de l [[riu Teijo|Teijo]] i [[riu Sado|Sado]], las entigas bilas piscatórias i to la fauna i flora ribeirinha.
[[Fexeiro:Rio douro.jpg|thumb|right|[[Region Binhateira de l Alto Douro|Region de l Alto Douro Binhateiro]]]]
Ne l norte, l [[Porto]] ye ua cidade que ben cunquistendo un lugar de relebo ne l penorama cultural de l paíç i de la Ouropa. Fui [[Capital Ouropeia de la Cultura]] en 2001. La [[Fundaçon de Serralbes]] i la [[Casa de la Música]] son de besita oubrigatória, bien cumo la [[Torre de l Clérigos]] (''[[ex- libris]]'' de la cidade) i la [[Sé de l Porto|Sé]] çtacendo-se tamien l [[Triato Nacional San Juan|Triato Nacional Sen Juen]], ls [[Jardines de l Palácio de Cristal]] i to la zona de l centro stórico.
La [[Madeira]] ye tamien un pólo turístico enternacional, to l enho, tento pul sou clima ameno i paisaiges suberentes, cumo pul sou ''[[rébeillon]]'' cul maior spetaclo de fuogo-de-artifício de l mundo, las sues flores, l enternacionalmente coincido [[Bino de la Madeira]] i la sue caratelística gastronomie.
Na lista de l [[Património Mundial]] encontren-se ls centros stóricos de l [[Centro Stórico de l Porto|Porto]], [[Centro Stórico de Angra de l Heiroísmo|engra de l Heroísmo]], [[Centro Stórico de Guimarães|Guimarães]], [[Centro Stórico de Ébora|Ébora]] i [[Paisaige Cultural de Sintra|Sintra]]. Sen tamien Património Mundial l [[Mosteiro de l Jerónimos]], la [[Torre de Belén]], l [[Mosteiro de Alcobaça]], l [[Mosteiro de la Batailha]], l [[Cumbento de Cristo an Tomar|Cumbento de Cristo en Tomar]], ls [[sítios de arte rupestre de l Bal de l Cóa]], la floresta [[laurissilba]] de la [[Ilha de la Madeira]], i las [[Paisaige de la Cultura de la Benie de la Ilha de ls Pico|paisaiges bitibinícolas de la Ilha de l Pico]] i de l [[Region Binhateira de l Alto Douro|Alto Douro Binhateiro]].
[[Fexeiro:Nt-sintra1.jpg|thumb|left|Bista subre la [[Sintra|Bila de Sintra]].]]
L [[Algarbe]] i la [[Madeira (Pertual)|Madeira]] tamien son locales de eileiçon por turistas strengeiros i nacionales para la prática de [[golfe]], çporto para cuja prática l paíç apersenta eicelentes cundiçones.
Pertual ye tamien un pais adonde se pratica, para alhá de muitos outros çportos, [[surf]]. entre ls melhores lugares pa praticar sten l [[Fuorte de l Guincho|Guincho]], [[Peniche]], [[Ericeira]], [[Carcabelos]], [[San Pedro de l Storil|Sen Pedro]] i [[San Juan de l Estoril|Sen Juen de l Estoril]], [[Cuosta de la Caparica]] i [[Parque Natural de l Sudoeste Alanteijano i Cuosta Bicentina|Sen Torpes]].
Outras atraçones amportentes turísticas son las cidades de [[Braga]] (Centro Stórico, [[Bun Jasus de l Monte|Bun Jasus]] i [[Bracalándia]]), [[Bergáncia (Pertual)|Bergáncia]] (Centro Stórico, Castielho i Triato Municipal), [[Chabes (Pertual)|Chabes]] (centro stórico i termas), [[Coimbra]] ([[Ounibersidade de Coimbra|ounibersidade]], [[judiarie]] i [[Pertual de l Pequenitos]]), [[Bila Rial]] ([[Solar de Mateus]] i Triato Municipal), [[Cobilhana|Cobilhena]] i region ambolbente ([[Serra de la Streilha]]), las [[Aldés Stóricas]] de la [[Beira Baixa]] i [[Beira Alta]], [[Monsaraç]] i [[Marbon]].
La [[floresta pertuesa]] potencia tamien la outelizaçon turística, sendo de çtacar l solo parque nacional pertués ([[Parque Nacional de la Peneda-Gerés]]).<ref>{{citar web|url=http://www.dgturismo.pt/Portugu%c3%aas/Pages/Homepage.aspx|títalo=Turismo de Pertual|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref>
{{-}}
=== Religion ===
{{artigo percipal|[[Religion an Pertual]]}}
[[Fexeiro:Virgen de Fátima.JPG|upright|thumb|[[Nuossa Senhora de Fátima]].]]
La maiorie de ls Pertueses (cerca de 84,5% de la populaçon total – segundo ls resultados oufeciales de ls [[censo]]s 2001), enscreben-se nua tradiçon [[Catolicismo|católica]].<ref>{{citar web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/geos/po.html|títalo=Subre la religion an Pertual|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> La prática dominical de l [[Catolicismo]] segundo un studo de la própia [[Eigreija Católica]] (tamien de 2001) ye rializada por 1.933.677 católicos praticentes (18,7% de la populaçon total) i l númaro de [[Quemunhon|quemungentes]] ye de 1.065.036 (10,3% de la populaçon total). Cerca de metade de ls [[casamiento]]s rializados son casamientos católicos, ls quales pordúzen outomaticamente eifeitos cebiles. L [[dibórcio]] ye premitido, cunforme stablecido ne l [[Código Cebil]], por mútuo cunsentimiento ó por requerimiento ne l tribunal por un de l cónjuges, enque l [[Dreito Canónico|Dreito Matrimonial Cenónico]] nun preber esta figura. Eisisten binte dioceses en Pertual, agrupadas en trés porbíncias eclesiásticas: [[Arquidiocese de Braga|Braga]], [[Patriarcado de Lisboua|Lisboua]] i [[Arquidiocese de Ébora|Ébora]].
L [[protestantismo|protestentismo]] en Pertual ten bárias chamaçones atuentes maioritariamente de cultos cun enspiraçon [[Eigreija eibangélica|eibengélica]] [[neopentecostal]] (s: [[Assemblé de Dius]] i [[Eigreija Maná|Eigreija Mená]]) ó de eimigraçon brasileira (s: [[Eigreija Ounibersal de l Reino de Dius|IURD]]) .
[[Fexeiro:Mosteiro dos Geronimos 4.JPG|thumb|left|[[Mosteiro de ls Jerónimos]].]]
Las [[Testemunhas de Jeobá|Teçtemunhas de Jeobá]] cúnten cun cerca de 50.000 praticentes en Pertual, çtribuídos por cerca de 650 cungregaçones, sendo que ls simpatizentes alcánçen un númaro similar. Más de 95.000 pessonas assistírun en 2007 a la sue percipal celebraçon, la [[Comemoraçon de la Muorte de Cristo]]. La religion stá persente ne l paíç zde 1925, tenendo sido proscrita oufecialmente entre 1961 i 1974, período en que ouperou na [[clandestinidade|clendestinidade]]. en Dezembre de 1974, la Associaçon de las Teçtemunhas de Jeobá fui legalmente recoincida, tenendo hoije la sue sede en [[Alcabideche]]. Pertual ye un de ls 236 paízes adonde esta chamaçon relegiosa se encontra atualmente atiba.
La quemunidade [[judaísmo|judaica]] en Pertual cunseguiu mentener-se até a la atualidade, nun oustente la orde de spulson de ls [[Judiu]]s la [[5 de Dezembre]] de [[1496]] por decreto de l [[Manuel I de Pertual|Rei D. Menuel I]], oubrigendo muitos a scolher entre cumbersones fuorçadas ó la afetaba spulson de l paíç, ó a la prison i cunsequentes penas decretadas pula [[Anquisiçon|enquisiçon]] pertuesa, que, percisamente por este motibo acabou por ser ua de las más atibas na Ouropa. La forma cumo l culto se zambolbiu na bila raiena de [[Belmonte (Pertual)|Belmonte]] ye un de ls eisemplos de perseberença de ls [[judiu]]s cumo ounidade en Pertual. en 1506, en Lisboua, dá-se un [[Pogron de Lisboua de 1506|massacre de Judius]] en que perdírun la bida entre 2.000 i 4.000 pessonas, un de ls más biolentos na época, a nible ouropeu.
Eisisten inda minories [[Eislan|eislámicas]] (15 000 pessonas)<ref>{{citar web|url=http://www.routard.com/guide/portugal/281/traditions.htm|títalo=15.000 fiéis a la cunfisson muçulmana|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> i [[hinduísmo|hindus]], cun base, na sue maiorie, en çcendentes de [[eimigrante|eimigrente]]s, bien cumo alguns focos puntuales (alguns solo la nible regional) de [[budismo|budistas]], [[gnosticismo|gnósticos]] i [[spiritismo|spritas]].
La [[Custituiçon Pertuesa]] garente [[libardade relegiosa]] total i la [[eigualdade]] entre religiones,<ref>Artigo 13.º, parágrafo 2, de la ''Custituiçon de la República Pertuesa'': "Naide puode ser pribilegiado, beneficiado, prejudicado, pribado de qualquier dreito ó isento de qualquier deber an rezon de ascendéncia, sexo, raça, léngua, território de ourige, religion, cumbiçones políticas ó eideológicas, anstruçon, situaçon eiconómica, cundiçon social ó ourientaçon sexual"; i artigo 41.º subre la liberdade de cuncéncia, de religion i de culto.</ref> apesar de la [[Cuncordata]] que pribilegie la Eigreija Católica,<ref>{{citar libro|eidiçon=Eidiçon special de l [[Correio de la Manhana]]|títalo=Ls Papas – De San Pedro la Juan Paulo II|belume=Fasciclo XI, "Lion XIII lança doutrina social de la Eigreija"|páiginas=250|anho=[[2005]]}}</ref> en bárias dimensones de la bida social, pul que ye quemun, en alguas cerimónias oufeciales públicas cumo inauguraçones de eidifícios ó eibentos oufeciales de Stado, haber la persença dun repersentente de la Eigreija Católica. Inda assi, la posiçon relegiosa de ls políticos eileitos ye normalmente cunsidrada eirrelebente puls eileitores. A eisemplo desso, dous de ls redadeiros Persidentes de la República ([[Mário Soares]] i [[Jorge Sampaio]]) éren pessonas assumidamente [[laicismo|laicas]].
=== Meios de quemunicaçon social ===
La quemunicaçon social en Pertual stá bien persente, sendo la telebison l meio de quemunicaçon más enfluente.
;Rádio
[[Fexeiro:RTPhead.jpg|Sede de la Rádio i Telbison de Pertual en [[Lisboua]].|thumb|right]]
La rádio apareciu en Pertual ne l segundo quartel de l seclo XX. Las purmeiras eimissones, en Óndia Média, rializórun-se en 1932, pula enton [[Eimissora Nacional]], fundada oufecialmente en 1935, mas eisistente zde 1930, aquendo dun decreto que criou, na dependéncia de l [[CTT]], la Direçon de ls Serbícios Radio eilétricos, outorizendo, en simultáneo, la aquisiçon de ls purmeiros eimissores de [[Óndia Média]] i [[Óndia Cúrtia]] en Pertual. en 1934, rializórun-se las purmeiras eimissones en Óndia Cúrtia. La Eimissora Nacional fui eissencialmente definida a la eimaige de cungéneres ouropeias. Cuncebida nun quadro político enterno i sterno en que las rádios nacionales zampenháben subretodo un papel de beiclo de ls entresses de l Gobierno, esta caratelística acentuou-se inda más ne l causo pertués en funçon de l [[Ditadura|regime totalitário]] que bigorou até 1974. Apuis de la chimpa de l regime, las staçones radiofónicas son nacionalizadas i ye criada la [[RDP]] – Radiodifuson Pertuesa. La sue eiboluçon prosseguiu, cun reorgenizaçones enternas i reformas, i hoije ye chamada de [[RTP]] – Rádio i Telebison de Pertual. Atualmente, la RTP, ampresa pública statal, ten trés eimissoras: [[Antena 1|entena 1]], [[Antena 2|entena 2]] i [[Antena 3|entena 3]]. Para para alhá destas, eisisten eimissoras pribadas, sendo las más coincidas i entigas, la [[Rádio Renacença]], la [[Rádio Comercial]] i l [[Rádio Clube Pertués]]. Tamien eisisten cerca dua ciento de rádios locales i regionales, sendo la Rádio Voç de Alenquer, la Rádio Seixal i la Rádio Festibal las que se çtacen pula grende aposta na música pertuesa. Cula eiboluçon tecnológica, ye possible oubir la trasmisson radiofónica pula ''enterneta'' i por telemoble.
;Telebison
La telebison apareciu en Pertual na década de 50 de l seclo XX. Por einiciatiba de l Gobierno, la custituiçon de la RTP – Radiotelebison Pertuesa, SARL ye feita la [[15 de Dezembre]] de 1955. Trataba-se, entoce dua [[sociadade anónima|sociadade enónima]], cun capital tripartido entre l Stado, eimissoras de radiodifuson pribadas i particulares. Las eimissones spurmentales de la RTP (más tarde, coincida cumo [[RTP1]]) ampeçórun-se en 1956, a partir de la [[Feira popular]], en [[Lisboua]]. Inda assi, las eimissones regulares, solo se ampeçarien a partir de [[7 de Márcio]] de [[1957]]. Debido a la necidade de ourgenizar la porgramaçon de forma a sastifazer ls telespetadores, criou-se la [[RTP 2]], en 1968. Passado l [[25 de Abril]] de [[1974]], l statuto de la ampresa cuncessionária de la radiotelebison fui alterado. en 1975, la RTP fui nacionalizada, trasformendo-se na ampresa pública Radiotelebison Pertuesa, más tarde Rádio i Telebison de Pertual.<ref>{{citar web|url=http://ww1.rtp.pt/homepage/|títalo=RTP – Rádio i Telebison de Pertual|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> Ne ls finales de l seclo, l Stado cuncediu licença para la criaçon de dues staçones de telebison: [[SIC]]<ref>{{citar web|url=http://sic.aeiou.pt/online/homepage|títalo=SIC – Sociadade Andependiente de Quemunicaçon|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> (1992) i [[TVI]]<ref>{{citar web|url=http://www.tvi.iol.pt/home.html|títalo=TVI – Telebison Andependiente|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref> (1993). Atualmente, estes son ls solos quatro cenhales en senhal abierto eisistentes en Pertual. Para para alhá de ls cenhales nacionales, eisisten dous regionales: [[RTP Açores]] (1975) i [[RTP Madeira]] (1972). La RTP i la SIC ténen cenhales enternacionales i por cabo. en Pertual tamien ye possible assistir a cenhales por cabo i bie satélite.
;Amprensa
L jornal ''[[Açoriano Ouriental|Açorieno Ouriental]]'' ye l jornal más entigo de Pertual i stá entre ls dieç más entigos de l Mundo. Fui fundado a [[18 de Abril]] de [[1835]], nun período que correspunde a un momiento áureo de l jornalismo la nible nacional i enternacional. Quatro meses entes de l aparecimiento de la publicaçon, tenie sido promulgada la purmeira lei de liberdade de Amprensa en Pertual. Zde ende, bários jornales ténen surgido al longo de l enhos, sendo de çtacar ls jornales ''[[L Seclo]]'', l ''[[Diário de Amboras (Pertual)|Diário de Amboras]]'' i l ''[[Jornal de Amboras]]''.
en Pertual, eisisten bárias rebistas nas bencas subre ls más bariados temas, sendo las que traten ls assuntos de la bida social que ten más leitores. Destas, la ''Nuoba Giente'', la ''[[Caras]]'', la ''[[Lux]]'', la ''[[VIP]]'' i la ''[[Flash]]'' son las más bendidas.<ref>{{citar web|url=http://www.marktest.pt/produtos_servicos/Bareme_Imprensa/info/conteudos/dados/resultados.asp|títalo=Eiboluçon Trimestral de la Audiéncia Média de Publicaçones Specializadas – Rebistas de Sociadade, pula Marktest|acessodata=6 de Outubre de 2008}}</ref>
=== Feriados ===
{{artigo percipal|[[Feriados an Pertual]]}}
{| {{prettytable}}
|- style="background:#efefef;"
! Data !! Nome !! Ouserbaçones
|-
| [[1 de Janeiro|1 de Jeneiro]] || [[Anho Nuobo|enho Nuobo]] || [[Passaige de anho|Passaige de enho]], ampeço de l enho nuobo. Este feriado celebra la [[Marie, mai de Jasus|Solenidade de Senta Marie, mai de Jasus]], sendo la purmeira grende fiesta de l crestienos.
|-
| Terça-feira, [[fiesta moble]] || [[Antruido|entruido]] || Feriado facultatibo, sendo rala la sue nun outelizaçon na prática. La data ten ourige na tradiçon de entes de se ampeçar la Quaresma, haber ua época de maior eisagero i menos temperença.
|-
| Sesta-feira, [[fiesta moble]] || [[Sesta-Feira Santa|Sesta-Feira Senta]] || Celebra la Peixon i Muorte de [[Jasus Cristo]] en [[Jarusalen]].
|-
| Demingo, [[fiesta moble]] || [[Demingo de Páscoa|Páscoa]] || Sendo celebrado a un Demingo, nun ye classeficado cumo feriado oufecial. Las tradiçones gastronómicas de la Páscoa barien mui entre las dibersas regiones de l paíç zde l pen-de-ló al [[folar]]. en alguas regiones, la traçon de l ''Cumpasso'' inda se mentén mesmo nas grendes cidades quendo un pequeinho grupo besita cada casa cun un curcefício i adonde ye feita ua pequeinha cerimónia de bénçon de la casa. Tamien ye altura de la segunda besita tradicional de ls afilhados solteiros als respetibos padrinos para recebíren la prenda de Páscoa, tradicionalmente, l [[Folar]].
|-
| [[25 de Abril]] || [[Die de la Libardade]] || Celebraçon de la [[Reboluçon de ls Crabos]] que marcou l fin de l regime ditatorial en 1974.
|-
| [[1 de Maio]] || [[Die de l Trabalhador]] || Este feriado celebra todos ls trabalhadores.
|-
| Quinta-feira, [[fiesta moble]] || [[Cuorpo de Dius]] || Segunda quinta-feira a seguir a la Fiesta de Pentecostes (Sprito Sento). Celebra l culto a la Eucaristia, i stá arraigado zde la Eidade Média.
|-
| [[10 de Júnio]] || [[Die de Pertual]] || Oufecialmente ''Die de Pertual, de Camões, i de las Quemunidades Pertuesas''. La data de la muorte de [[Luís Vaz de Camões]] en 1580 ye outelizada para relembrar ls feitos passados i cundecorar heiróis.
|-
| [[15 de Agosto]] || [[Assunçon de Nuossa Senhora]] || Este feriado celebra la Assunçon de la Birge Marie al Cielo. Ye ua de las fiestas más entigas de la Cristendade, i na Península Eibérica era chamada la Senhora de Agosto.
|-
| [[5 de Outubre]] || [[Proclamaçon de la República Pertuesa|Amplentaçon de la República]] || Este feriado celebra la [[Proclamaçon de la República Pertuesa]]
|-
| [[1 de Nobembre]] || [[Todos ls Santos|Todos ls Sentos]] || Tradecionalmente outelizado para recordar entes falecidos, celebra, inda assi, todos ls sentos crestienos, yá que ls defuntos se celebren ne l die a seguir, [[2 de Nobembre]].
|-
| [[1 de Dezembre]] || [[Restouraçon de la Andependéncia|Restouraçon de la endependéncia]] || Celebra la restouraçon de la nacionalidade, en 1640.
|-
| [[8 de Dezembre]] || [[Eimaculada Cunceiçon]] || Padroeira de Pertual zde 1646. Ye ua de las maiores fiestas crestienas, i la fiesta más querida de l pertueses, yá que, até hai alguns enhos, era tamien l chamado Die de la Mai.
|-
| [[25 de Dezembre]] || [[Natal]] || Celebra l nacimiento de Jasus Cristo, en Belén. La nuite de 24 para 25, bulgarmente chamada de ''Cunsuada'', ye marcada pula [[Missa de l Galho]]. Ye tamien marcada pula gastronomie típica desta época, puls jentares en família i pula troca de persentes, que puode efetuar-se lougo apuis de l jentar, apuis de la meia nuite ó na menhena de l die 25.
|}
{{Refréncias|quel=2}}
== {{Ber tamien}} ==
* [[Admenistraçon pública an Pertual|Admenistraçon pública en Pertual]]
* [[Aneixo:Lista de persidentes de la República Pertuesa|Lista de persidentes de Pertual]]
* [[Aneixo:Lista de purmeiros-menistros de Pertual|Lista de purmeiros-menistros de Pertual]]
* [[Aneixo:Lista de las regiones de turismo de Pertual|Lista de regiones de turismo de Pertual]]
== {{Ligaçones sternas}} ==
* {{Link|pt|2=http://www.portugal.gov.pt/|3=Portal de la República Pertuesa}}
* {{Link|pt|2=http://www.arqnet.pt/dicionario/|3=Eidiçon fac-similada de l Dicionário Stórico de Pertual}}
* {{Link|pt|2=http://tempo.growiktionary.org|3=Weather forecast}}
* {{Link|pt|2=http://bnd.bn.pt|3=Biblioteca Nacional Degital}}
* [[Wikitravel:pt:Portugal|Pertual ne l Wikitrable]]
{{Paízes de la Ouropa}}
[[Catadorie:Pertual]]
[[Catadorie:Paízes de la Ouropa]]
ibuzdyg698cehwyml0tbl8msyhvfqa6
Spanha
0
1072
106970
106399
2026-07-04T14:34:58Z
~2026-30875-10
15270
tg
106970
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo/Paíç|nome_lhargo_cumbencional=Reino de Spanha<br>Reino de España|nome_natibo=|eimaige_bandeira=Flag of Spain.svg|eimaige_brason=Escudo de España (mazonado).svg|çcriçon_bandeira=Bandeira de la Spanha|nome_mwl=Spanha|çcriçon_brason=Brason de Armas|legenda_bandeira=Bandeira|legenda_brason=Brason|lhema=''Plus Ultra'' <br/> ([[Lhéngua lhatina|Lhatin]]: "Mais Para alhá")|hino=''Marcha Real''<center> </center>|gentílico=Spanhol(a)|lhocalizaçon=EU-Spain (orthographic projection).svg|capital=[[Madrid]]|meior_cidade=Madrid|lhéngua_oufecial=[[Léngua castelhana|spanhol]] (ó castelhano)
Cun statuto co-oufecial regionalmente:<br/>catalan, balenciano, galego, basco i aranés.{{ref_label2|1}}|tipo_gobierno=Monarquia custitucional<br/>[[Democracie]]<br/>Parlamentarista|títalo_xefe1=Rei|nome_xefe1=[[Felipe VI de Spanha|Felipe VI]]|títalo_xefe2=Persidente de l Gobierno|nome_xefe2=Pedro Sánchez|eibento_tipo=Formaçon|eibento1=Unificaçon|eibento_data1=1469|eibento_data5=1977|eibento5=Stado democrático|eibento2=Soberano único|eibento_data3=1715|eibento3=Stado absolutista''|eibento_data2=1516|eibento_data4=1812|eibento4=Stado liberal|data_antrada_OO=1 de janeiro de 1986|ária_total=504 030|frunteira=[[Pertual]], [[Fráncia]], [[Andorra]], [[Gibraltar]] i [[Marrocos]]|ária_pos=51|auga_pc=1,08|populaçon_stimada=46 524 943<ref>{{citar web|url=http://www.ine.es/prensa/np966.pdf|título=números da população a partir de 1 de Janeiro de 2016}} Dados probisórios ". Anstituto Nacional de Statística. 28 d'abril de 2016. Besitado an 28 d'abril de 2016. (Spanhol)</ref>|populaçon_stimada_anho=2016|populaçon_stimada_pos=29|demog_densidade=92,19|densidade_pos=106|PAB_PPC_anho=2015|PAB_total={{Tooltip num|1.615|1 000 000 000 000|biliões|12|16150740000000}}<ref name="FMI">{{citar web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=68&pr.y=17&sy=2014&ey=2021&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=184&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0|título=Fundo Monetário Internacional (FMI)|data=abril de 2016|acessodata=19-4-2016}}</ref>|PAB_pos=13|PAB_per_capita={{formatnum:34819}}<ref name="FMI"/>|PAB_per_capita_pos=29|PAB_nominal_anho=2015|PAB_nominal_total={{Tooltip num|1.2|1 000 000 000 000|biliões|12|1199715000000}}<ref name="FMI"/>|PAB_nominal_pos=12|PAB_nominal_per_capita={{formatnum:25864}}<ref name="FMI"/>|PAB_nominal_per_capita_pos=27|IZH_pos=26|IZH=0,891|IZH_anho=2017|IZH_catadorie={{Muito elevado}}<ref name="IDH">{{citar web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf|titulo=Human Development - Indices and Indicators - 2018 Statistical Update|publicado=Human Development Report (Human Development Report Office) - United Nations Development Programme|língua=en|acessodata=29-9-2018}}</ref>|Gini=32<ref>{{Citar web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html|título=CIA World Factbook|acessodata=13/08/2008}}</ref>|Gini_anho=2005|moneda=[[Ouro (moneda)|Ouro]]{{ref_label2|2}}|moneda_ISO=EUR|fuso_hourário=[[Hourário de la Ouropa Central|CET]]{{ref_label2|3}}|fuso_hourário_DST=[[Hourário de Berano de la Ouropa Central|CEST]]|defrença_UCT_berano=+2|ourganizaçones=[[Ourganizaçon de las Naciones Ounidas|ONU]], [[Ourganizaçon para la Coperaçon i Zambolbimiento Eiconómico|OCDE]], [[Ounion Ouropeia|OO]], [[Ourganizaçon de l Tratado de l Atlántico Norte|OTAN]], [[Ounion Latina]], [[G-20]] (cumbidado permanente).|código_paíç=ESP|clima=[[Clima mediterránico|Mediterránico]] i [[Clima oceánico|Oceánico]]|defrença_UCT=+1|tld=[[.es]]|código_tel=34|sítio={{URL|http://www.lamoncloa.gob.es}}|tamanho_mapa=280px|mapa=Spain - Location Map (2013) - ESP - UNOCHA.svg}}
Spanha ye un paíç percipalmente localizado na [[Península Eibérica]] na [[Ouropa]]. Sou território tamien anclui dous arquipélagos: las ilhas [[Canárias]], na cuosta de la [[África]], i las [[Baleares|ilhas Baleares]], ne l [[mar Mediterráneo]]. Ls anclabes africanos de Ceuta i Melilla fázen de la Spanha l único paíç ouropeu a tener ua frunteira física cun un paíç africano ([[Marrocos]]). Bárias pequeinhas ilhas ne l [[Mar de Alboron|mar de Alboron]] tamien fázen parte de l território spanhol. La Spanha cuntinental ye lemitada la sul i la leste pul Mediterráneo, sceto por ua pequeinha frunteira terrestre cun [[Gibraltar]]; la norte i la nordeste pula [[Fráncia]], por [[Andorra]] i pul [[Golfo de la Biscaia]]; i l'oeste i noroiste por [[Pertual]] i pul [[Ouceano Atlántico]]. Cun ua ária de 505.990 quilómetros quadrados, la Spanha ye l maior paíç de la [[Ouropa Meridional]], l segundo maior paíç de la [[Ouropa Oucidental]] i de la [[Ounion Ouropeia]] (OO) i l quarto maior paíç de to l cuntinente ouropeu. Tamien ye l sesto paíç mais populoso de la Ouropa i l quinto de la UE. La capital i maior cidade ye [[Madrid]]; outras grandes árias ourbanas ancluen [[Barcelona]], [[Baléncia]], [[Sebilha]], [[Málaga]] i [[Bilbao]].
Ls [[Houmano|houmanos modernos]] chegórun pula purmeira beç na Península Eibérica hai cerca de 35 000 anhos. Las culturas [[eibéricas]], juntamente cun antigos poboamientos [[Fenícia|fenícios]], [[Grécia Antiga|griegos]], [[celtas]] i [[Ceblizaçon cartaginesa|cartagineses]], zambolbírun-se na península até l'ampeço de l [[Roma antiga|domínio romano]] por buolta de 200 a.C., quando la region era chamada [[Spánia]], baseada ne l'antigo nome fenício ''Spania''.<ref>{{citar web|url=http://www.historiaclasica.com/2007/09/iberia-vs-hispania-origen-etimolgico.html|título=Iberia vs Hispania: Origen etimológico|urlmorta=não|wayb=20161227231455|df=dmy-all|idioma=pt}}</ref> Cul [[Queda de l Ampério Romano de l Oucidente|colapso de l Ampério Romano de l Oucidente]], [[Tribos germánicas|cunfederaçones tribales germánicas]] migrórun de la Ouropa Central, [[Migraçones de ls pobos bárbaros|ambadiran la Península Eibérica]] i stablecírun reinos relatibamente andependientes an sues porbíncias oucidentales, ancluindo ls [[suebos]], [[alanos]] i [[bándalos]]. Eibentualmente, ls [[besigodos]] antegrarian a la fuorça todos ls territórios andependientes remanescentes na península al [[Reino de Toledo]], ancluindo las porbíncias [[Ampério Bizantino|bizantinas]], l que de cierta maneira unifica politicamente, eclesiasticamente i juridicamente todas las antigas porbíncias romanas ó reinos sucessores de l'antiga Spánia.
Ne l'ampeço de l seclo VIII, l [[Visigotia|Reino Besigótico]] caiu delantre de ls [[mouros]], que chegórun a gobernar la maior parte de la península ne l'anho de 726 (cun duraçon d'até siete seclos ne l [[Reino nasrida de Granada|Reino de Granada]]), deixando solo un punhado de pequeinhos reinos crestianos ne l norte. Esto lebou la muitas guerras durante un longo período, l que culminou na criaçon de ls reinos de [[Reino de Lhion|Lhion]], [[Reino de Castielha|Castielha]], [[Reino de Aragon|Aragon]] i [[Reino de Nabarra|Nabarra]], que se tornórun las percipales fuorças crestianas contra ls [[árabes]]. Passado la cunquista mourisca, ls ouropeus ampeçórun un porcesso gradual de retomada de la region coincido cumo "[[Reconquista]]",<ref>{{citar livro|último1=Esparza|primeiro1=José Javier|título=La gesta española : historia de España en 48 estampas, para quienes han olvidado cuál era su nación|data=2007|publicado=Áltera|local=Barcelona|isbn=9788496840140|edição=1a.}}</ref> que ne l final de l seclo XV fizo cun que la Spanha surgisse cumo un paíç unificado sob l domínio de ls [[Reis Católicos]]. Ne l'ampeço de la [[Era Moderna]], la nacion tornou-se l [[Ampério Spanhol|purmeiro ampério mundial de la stória]] i l [[Superpoténcia|paíç mais poderoso de l mundo]], deixando un grande legado cultural i lenguístico qu'anclui mais de 570 milhones de [[Spanofonia|spanófonos]] al redror de l mundo,<ref>[https://www.cervantes.es/sobre_instituto_cervantes/prensa/2017/noticias/Presentación-Anuario-2017.htm Anuario 2017]. [[Instituto Cervantes]].</ref> l que tornou l [[Lhéngua spanhola|spanhol]] la [[Lista de lénguas por total de falantes|segunda léngua mais falada ne l mundo]], depuis de la [[léngua chinesa]]. Durante l [[Seclo de Ouro Spanhol]] tamien houbo muitos abanços nas artes, cun pintores mundialmente famosos, cumo [[Diego Belázqueç]]. La mais famosa obra literária spanhola, ''[[Don Quixote]]'', tamien fui publicada durante este período. L paíç abriga l [[Património Mundial an Spanha|terceiro maior]] númaro de sítios classeficados cumo [[Património Mundial]] pula [[UNESCO]].
La Spanha ye ua [[democracie]] [[Parlamentarismo|parlamentar]] [[Secularismo|secular]] i ua [[monarquia custitucional]],<ref>{{citar web|url=http://www.congreso.es/consti/constitucion/indice/titulos/articulos.jsp?ini=1&fin=9&tipo=2|título=La Constitución española de 1978. Título preliminar.|publicado=Página oficial del Congreso de los Diputados|acessodata=30-9-2017|língua=es|urlmorta=não|wayb=20171027035711|df=dmy-all}}</ref> sendo que l rei Filipe VI sirbe cumo [[xefe de Stado]]. Ye un de ls percipales [[países zambolbidos]]<ref>{{citar jornal|último1=Whitehouse|primeiro1=Mark|título=Number of the Week: $10.2 Trillion in Global Borrowing|url=https://blogs.wsj.com/economics/2010/11/06/number-of-the-week-102-trillion-in-global-borrowing/|obra=[[The Wall Street Journal]]|data=6/11/2010|urlmorta=não|wayb=20170920064345|df=dmy-all}}</ref> i un paíç d'alta renda, cula [[Lista de países por PAB nominal|14.ª maior eiquenomie de l mundo por PAB nominal]] i a [[Lista de países por PAB (Paridade de l Poder de Cumpra)|16.ª maior por paridade de l poder de cumpra]]. Ye nembro de las [[Organizaçon de las Naciones Ounidas|Naciones Ounidas]] (ONU), [[Ounion Ouropeia]] (OO), [[Zona Ouro]], [[Cunseilho de la Ouropa]] (CoE), [[Organizaçon de ls Stados Ibero-amaricanos]] (OEI), [[Ounion pa l Mediterráneo]], [[Ourganizaçon de l Tratado de l Atlántico Norte]] (OTAN), [[Organizaçon pa la Coperaçon i Zambolbimiento Eiquenómico]] (OCDE), [[Ourganizaçon para la Sigurança i Coperaçon na Ouropa]] (OSCE), l [[Acuordo de Schengen|Spácio Schengen]], la [[Ourganizaçon Mundial de l Quemércio]] (OMC) i muitas outros ourganismos anternacionales. Ambora nun seia un nembro oufecial, la Spanha tamien ye un "cumbidado permanente" de las cúpulas de l [[G20]], participando de todos ls ancuontros de l grupo.<ref>{{citar periódico|último1=Henley|primeiro1=Peter H.|último2=Blokker|primeiro2=Niels M.|título=The Group of 20: A Short Legal Anatomy|url=http://www.austlii.edu.au/au/journals/MelbJIL/2013/18.pdf|periódico=Melbourne Journal of International Law|volume=14|páginas=568|doi=|acessodata=23/10/2018}}</ref>
== Quemunidades outónomas ==
Eis ua lista de las quemunidades i cidades outónomas cun sues capitales:
[[Fexeiro:Porbíncias de la Spanha mirandés.svg|squierda|miniaturadaimagem|248x248px|Mapa de las porbíncias de la Spanha.]]
{|
|
* [[Andaluzia]] (''Andalucía'') (capital: [[Sebilha]])
* [[Aragon]] (''Aragón'') (capital: [[Saragoça]])
* Prencipado de las [[Stúrias]] (capital: [[Obiedo]])
* Ilhas [[Baleares]] (capital: [[Palma de Maiorca]])
* [[Paíç Basco (Spanha)|Paíç Basco]] (capital: [[Bitória (Paíç Basco|Bitória]])
* Ilhas [[Canárias]] (capitales de las probíncias: <br /> ([[Las Palmas de Gran Canária]] i [[Santa Cruç de Tenerife]])
* [[Cantábria]] (capital: [[Santander]])
* [[Castielha-La Mancha]] (capital: [[Toledo]])
* [[Castielha i Lhion|Castielha i Lheon]] (capital: [[Balhadolid]])
|
* [[Catalunha]] (capital: [[Barcelona]])
* [[Ceuta]] (cidade outônoma)
* [[Stremadura (Spanha)|Stremadura]] (capital: [[Mérida]])
* [[Galiza]] (capital: [[Santiago de Compostela]])
* [[Quemunidade de Madrid]] (capital: [[Madrid]])
* [[Melilha]] (cidade autônoma)
* [[Region de Múrcia]] (capital: [[Múrcia]])
* [[Nabarra|Quemunidade Foral de Nabarra]] (capital: [[Pamplona]])
* [[La Rioja (Espanha)|La Rioja]] (capital: [[Logronho]])
* [[Quemunidade Balenciana]] (capital: [[Baléncia]])
|}
==Ciudades percipales==
Las ciudades percipales e mais populosas son: [[Madrid]] , [[Barcelona]] , [[Balencia]] , [[Sebilla]] , [[Zaragoza]] e [[Malaga]].
Otras ciudades importantes son: [[Alicante]], [[Bigo]], [[Bilbao]], [[Balhadolid]], [[Cordoba]], [[Granada]], [[Obiedo]],[[Murcia]], [[Palma de Malhorca]], [[Las Palmas]], [[Salamanca]] e [[Santa Cruz de Tenerife]].
{{Refréncias}}
== Lhigaçones sternas ==
{{Correlatos
|commonscat =Spain
}}
* [http://www.spain.info/ Official tourism portal for Spain]
* [http://meteorologica.growiktionary.org Weather forecast]{{Lhigaçon einatiba|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
{{Páigina an çtaque}}
{{DEFAULTSORT:Spanha}}
<!--Categories-->
<!--Interwikis-->
{{Paízes de la Ouropa}}
[[Catadorie:Spanha]]
598yow1i4rla6bouf1h1do5xn9ed0am
106971
106970
2026-07-04T14:38:08Z
~2026-30875-10
15270
yy
106971
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo/Paíç|nome_lhargo_cumbencional=Reino de Spanha<br>|nome_natibo=|eimaige_bandeira=Flag of Spain.svg|eimaige_brason=Escudo de España (mazonado).svg|çcriçon_bandeira=Bandeira de la Spanha|nome_mwl=Spanha|çcriçon_brason=Brason de Armas|legenda_bandeira=Bandeira|legenda_brason=Brason|lhema=''Plus Ultra'' <br/> ([[Lhéngua lhatina|Lhatin]]: "Mais Para alhá")|hino=''Marcha Real''<center> </center>|gentílico=Spanhol(a)|lhocalizaçon=EU-Spain (orthographic projection).svg
Cun statuto co-oufecial regionalmente:<br/>catalan, balenciano, galego, basco i aranés.{{ref_label2|1}}|tipo_gobierno=Monarquia custitucional<br/>[[Democracie]]<br/>Parlamentarista|títalo_xefe1=Rei|nome_xefe1=[[Felipe VI de Spanha|Felipe VI]]|títalo_xefe2=Persidente de l Gobierno|nome_xefe2=Pedro Sánchez|eibento_tipo=Formaçon|eibento1=Unificaçon|eibento_data1=1469|eibento_data5=1977|eibento5=Stado democrático|eibento2=Soberano único|eibento_data3=1715|eibento3=Stado absolutista''|eibento_data2=1516|eibento_data4=1812|eibento4=Stado liberal|data_antrada_OO=1 de janeiro de 1986|ária_total=504 030|frunteira=[[Pertual]], [[Fráncia]], [[Andorra]], [[Gibraltar]] i [[Marrocos]]|ária_pos=51|auga_pc=1,08|populaçon_stimada=46 524 943<ref>{{citar web|url=http://www.ine.es/prensa/np966.pdf|título=números da população a partir de 1 de Janeiro de 2016}} Dados probisórios ". Anstituto Nacional de Statística. 28 d'abril de 2016. Besitado an 28 d'abril de 2016. (Spanhol)</ref>|populaçon_stimada_anho=2016|populaçon_stimada_pos=29|demog_densidade=92,19|densidade_pos=106|PAB_PPC_anho=2015|PAB_total={{Tooltip num|1.615|1 000 000 000 000|biliões|12|16150740000000}}<ref name="FMI">{{citar web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=68&pr.y=17&sy=2014&ey=2021&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=184&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0|título=Fundo Monetário Internacional (FMI)|data=abril de 2016|acessodata=19-4-2016}}</ref>|PAB_pos=13|PAB_per_capita={{formatnum:34819}}<ref name="FMI"/>|PAB_per_capita_pos=29|PAB_nominal_anho=2015|PAB_nominal_total={{Tooltip num|1.2|1 000 000 000 000|biliões|12|1199715000000}}<ref name="FMI"/>|PAB_nominal_pos=12|PAB_nominal_per_capita={{formatnum:25864}}<ref name="FMI"/>|PAB_nominal_per_capita_pos=27|IZH_pos=26|IZH=0,891|IZH_anho=2017|IZH_catadorie={{Muito elevado}}<ref name="IDH">{{citar web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf|titulo=Human Development - Indices and Indicators - 2018 Statistical Update|publicado=Human Development Report (Human Development Report Office) - United Nations Development Programme|língua=en|acessodata=29-9-2018}}</ref>|Gini=32<ref>{{Citar web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html|título=CIA World Factbook|acessodata=13/08/2008}}</ref>|Gini_anho=2005|moneda=[[Ouro (moneda)|Ouro]]{{ref_label2|2}}|moneda_ISO=EUR|fuso_hourário=[[Hourário de la Ouropa Central|CET]]{{ref_label2|3}}|fuso_hourário_DST=[[Hourário de Berano de la Ouropa Central|CEST]]|defrença_UCT_berano=+2|ourganizaçones=[[Ourganizaçon de las Naciones Ounidas|ONU]], [[Ourganizaçon para la Coperaçon i Zambolbimiento Eiconómico|OCDE]], [[Ounion Ouropeia|OO]], [[Ourganizaçon de l Tratado de l Atlántico Norte|OTAN]], [[Ounion Latina]], [[G-20]] (cumbidado permanente).|código_paíç=ESP|clima=[[Clima mediterránico|Mediterránico]] i [[Clima oceánico|Oceánico]]|defrença_UCT=+1|tld=[[.es]]|código_tel=34|sítio={{URL|http://www.lamoncloa.gob.es}}|tamanho_mapa=280px|mapa=Spain - Location Map (2013) - ESP - UNOCHA.svg}}
Spanha ye un paíç percipalmente localizado na [[Península Eibérica]] na [[Ouropa]]. Sou território tamien anclui dous arquipélagos: las ilhas [[Canárias]], na cuosta de la [[África]], i las [[Baleares|ilhas Baleares]], ne l [[mar Mediterráneo]]. Ls anclabes africanos de Ceuta i Melilla fázen de la Spanha l único paíç ouropeu a tener ua frunteira física cun un paíç africano ([[Marrocos]]). Bárias pequeinhas ilhas ne l [[Mar de Alboron|mar de Alboron]] tamien fázen parte de l território spanhol. La Spanha cuntinental ye lemitada la sul i la leste pul Mediterráneo, sceto por ua pequeinha frunteira terrestre cun [[Gibraltar]]; la norte i la nordeste pula [[Fráncia]], por [[Andorra]] i pul [[Golfo de la Biscaia]]; i l'oeste i noroiste por [[Pertual]] i pul [[Ouceano Atlántico]]. Cun ua ária de 505.990 quilómetros quadrados, la Spanha ye l maior paíç de la [[Ouropa Meridional]], l segundo maior paíç de la [[Ouropa Oucidental]] i de la [[Ounion Ouropeia]] (OO) i l quarto maior paíç de to l cuntinente ouropeu. Tamien ye l sesto paíç mais populoso de la Ouropa i l quinto de la UE. La capital i maior cidade ye [[Madrid]]; outras grandes árias ourbanas ancluen [[Barcelona]], [[Baléncia]], [[Sebilha]], [[Málaga]] i [[Bilbao]].
Ls [[Houmano|houmanos modernos]] chegórun pula purmeira beç na Península Eibérica hai cerca de 35 000 anhos. Las culturas [[eibéricas]], juntamente cun antigos poboamientos [[Fenícia|fenícios]], [[Grécia Antiga|griegos]], [[celtas]] i [[Ceblizaçon cartaginesa|cartagineses]], zambolbírun-se na península até l'ampeço de l [[Roma antiga|domínio romano]] por buolta de 200 a.C., quando la region era chamada [[Spánia]], baseada ne l'antigo nome fenício ''Spania''.<ref>{{citar web|url=http://www.historiaclasica.com/2007/09/iberia-vs-hispania-origen-etimolgico.html|título=Iberia vs Hispania: Origen etimológico|urlmorta=não|wayb=20161227231455|df=dmy-all|idioma=pt}}</ref> Cul [[Queda de l Ampério Romano de l Oucidente|colapso de l Ampério Romano de l Oucidente]], [[Tribos germánicas|cunfederaçones tribales germánicas]] migrórun de la Ouropa Central, [[Migraçones de ls pobos bárbaros|ambadiran la Península Eibérica]] i stablecírun reinos relatibamente andependientes an sues porbíncias oucidentales, ancluindo ls [[suebos]], [[alanos]] i [[bándalos]]. Eibentualmente, ls [[besigodos]] antegrarian a la fuorça todos ls territórios andependientes remanescentes na península al [[Reino de Toledo]], ancluindo las porbíncias [[Ampério Bizantino|bizantinas]], l que de cierta maneira unifica politicamente, eclesiasticamente i juridicamente todas las antigas porbíncias romanas ó reinos sucessores de l'antiga Spánia.
Ne l'ampeço de l seclo VIII, l [[Visigotia|Reino Besigótico]] caiu delantre de ls [[mouros]], que chegórun a gobernar la maior parte de la península ne l'anho de 726 (cun duraçon d'até siete seclos ne l [[Reino nasrida de Granada|Reino de Granada]]), deixando solo un punhado de pequeinhos reinos crestianos ne l norte. Esto lebou la muitas guerras durante un longo período, l que culminou na criaçon de ls reinos de [[Reino de Lhion|Lhion]], [[Reino de Castielha|Castielha]], [[Reino de Aragon|Aragon]] i [[Reino de Nabarra|Nabarra]], que se tornórun las percipales fuorças crestianas contra ls [[árabes]]. Passado la cunquista mourisca, ls ouropeus ampeçórun un porcesso gradual de retomada de la region coincido cumo "[[Reconquista]]",<ref>{{citar livro|último1=Esparza|primeiro1=José Javier|título=La gesta española : historia de España en 48 estampas, para quienes han olvidado cuál era su nación|data=2007|publicado=Áltera|local=Barcelona|isbn=9788496840140|edição=1a.}}</ref> que ne l final de l seclo XV fizo cun que la Spanha surgisse cumo un paíç unificado sob l domínio de ls [[Reis Católicos]]. Ne l'ampeço de la [[Era Moderna]], la nacion tornou-se l [[Ampério Spanhol|purmeiro ampério mundial de la stória]] i l [[Superpoténcia|paíç mais poderoso de l mundo]], deixando un grande legado cultural i lenguístico qu'anclui mais de 570 milhones de [[Spanofonia|spanófonos]] al redror de l mundo,<ref>[]] pula [[UNESCO]].
La Spanha ye ua [[democracie]] [[Parlamentarismo|parlamentar]] [[Secularismo|secular]] i ua [[monarquia custitucional]],<ref>{{citar web|url=http://www.congreso.es/consti/constitucion/indice/titulos/articulos.jsp?ini=1&fin=9&tipo=2|título=La Constitución española de 1978. Título preliminar.|publicado=Página oficial del Congreso de los Diputados|acessodata=30-9-2017|língua=es|urlmorta=não|wayb=20171027035711|df=dmy-all}}</ref> sendo que l rei Filipe VI sirbe cumo [[xefe de Stado]]. Ye un de ls percipales [[países zambolbidos]]<ref>{{citar jornal|último1=Whitehouse|primeiro1=Mark|título=Number of the Week: $10.2 Trillion in Global Borrowing|url=https://blogs.wsj.com/economics/2010/11/06/number-of-the-week-102-trillion-in-global-borrowing/|obra=[[The Wall Street Journal]]|data=6/11/2010|urlmorta=não|wayb=20170920064345|df=dmy-all}}</ref> i un paíç d'alta renda, cula [[Lista de países por PAB nominal|14.ª maior eiquenomie de l mundo por PAB nominal]] i a [[Lista de países por PAB (Paridade de l Poder de Cumpra)|16.ª maior por paridade de l poder de cumpra]]. Ye nembro de las [[Organizaçon de las Naciones Ounidas|Naciones Ounidas]] (ONU), [[Ounion Ouropeia]] (OO), [[Zona Ouro]], [[Cunseilho de la Ouropa]] (CoE), [[Organizaçon de ls Stados Ibero-amaricanos]] (OEI), [[Ounion pa l Mediterráneo]], [[Ourganizaçon de l Tratado de l Atlántico Norte]] (OTAN), [[Organizaçon pa la Coperaçon i Zambolbimiento Eiquenómico]] (OCDE), [[Ourganizaçon para la Sigurança i Coperaçon na Ouropa]] (OSCE), l [[Acuordo de Schengen|Spácio Schengen]], la [[Ourganizaçon Mundial de l Quemércio]] (OMC) i muitas outros ourganismos anternacionales. Ambora nun seia un nembro oufecial, la Spanha tamien ye un "cumbidado permanente" de las cúpulas de l [[G20]], participando de todos ls ancuontros de l grupo.<ref>{{citar periódico|último1=Henley|primeiro1=Peter H.|último2=Blokker|primeiro2=Niels M.|título=The Group of 20: A Short Legal Anatomy|url=http://www.austlii.edu.au/au/journals/MelbJIL/2013/18.pdf|periódico=Melbourne Journal of International Law|volume=14|páginas=568|doi=|acessodata=23/10/2018}}</ref>
== Quemunidades outónomas ==
Eis ua lista de las quemunidades i cidades outónomas cun sues capitales:
[[Fexeiro:Porbíncias de la Spanha mirandés.svg|squierda|miniaturadaimagem|248x248px|Mapa de las porbíncias de la Spanha.]]
{|
|
* [[Andaluzia]] (''Andalucía'') (capital: [[Sebilha]])
* [[Aragon]] (''Aragón'') (capital: [[Saragoça]])
* Prencipado de las [[Stúrias]] (capital: [[Obiedo]])
* Ilhas [[Baleares]] (capital: [[Palma de Maiorca]])
* [[Paíç Basco (Spanha)|Paíç Basco]] (capital: [[Bitória (Paíç Basco|Bitória]])
* Ilhas [[Canárias]] (capitales de las probíncias: <br /> ([[Las Palmas de Gran Canária]] i [[Santa Cruç de Tenerife]])
* [[Cantábria]] (capital: [[Santander]])
* [[Castielha-La Mancha]] (capital: [[Toledo]])
* [[Castielha i Lhion|Castielha i Lheon]] (capital: [[Balhadolid]])
|
* [[Catalunha]] (capital: [[Barcelona]])
* [[Ceuta]] (cidade outônoma)
* [[Stremadura (Spanha)|Stremadura]] (capital: [[Mérida]])
* [[Galiza]] (capital: [[Santiago de Compostela]])
* [[Quemunidade de Madrid]] (capital: [[Madrid]])
* [[Melilha]] (cidade autônoma)
* [[Region de Múrcia]] (capital: [[Múrcia]])
* [[Nabarra|Quemunidade Foral de Nabarra]] (capital: [[Pamplona]])
* [[La Rioja (Espanha)|La Rioja]] (capital: [[Logronho]])
* [[Quemunidade Balenciana]] (capital: [[Baléncia]])
|}
==Ciudades percipales==
Las ciudades percipales e mais populosas son: [[Madrid]] , [[Barcelona]] , [[Balencia]] , [[Sebilla]] , [[Zaragoza]] e [[Malaga]].
Otras ciudades importantes son: [[Alicante]], [[Bigo]], [[Bilbao]], [[Balhadolid]], [[Cordoba]], [[Granada]], [[Obiedo]],[[Murcia]], [[Palma de Malhorca]], [[Las Palmas]], [[Salamanca]] e [[Santa Cruz de Tenerife]].
{{Refréncias}}
== Lhigaçones sternas ==
{{Correlatos
|commonscat =Spain
}}
* [http://www.spain.info/ Official tourism portal for Spain]
* [http://meteorologica.growiktionary.org Weather forecast]{{Lhigaçon einatiba|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
{{Páigina an çtaque}}
{{DEFAULTSORT:Spanha}}
<!--Categories-->
<!--Interwikis-->
{{Paízes de la Ouropa}}
[[Catadorie:Spanha]]
gr90izzmh1jdsd1vtxgx8n5rg35z1yh
106972
106971
2026-07-04T14:39:49Z
~2026-30875-10
15270
hg
106972
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo/Paíç|nome_lhargo_cumbencional=Reino de Spanha<br>|nome_natibo=|eimaige_bandeira=Flag of Spain.svg|eimaige_brason=Escudo de España (mazonado).svg|çcriçon_bandeira=Bandeira de la Spanha|nome_mwl=Spanha|çcriçon_brason=Brason de Armas|legenda_bandeira=Bandeira|legenda_brason=Brason|lhema=''Plus Ultra'' <br/> ([[Lhéngua lhatina|Lhatin]]: "Mais Para alhá")|hino=''Marcha Real''<center> </center>|gentílico=Spanhol(a)|lhocalizaçon=EU-Spain (orthographic projection).svg
Cun statuto co-oufecial regionalmente:<br/>catalan, balenciano, galego, basco i aranés.{{ref_label2|1}}|tipo_gobierno=Monarquia custitucional<br/>[[Democracie]]<br/>Parlamentarista|títalo_xefe1=Rei|nome_xefe1=[[Felipe VI de Spanha|Felipe VI]]|títalo_xefe2=Persidente de l Gobierno|nome_xefe2=Pedro Sánchez|eibento_tipo=Formaçon|eibento1=Unificaçon|eibento_data1=1469|eibento_data5=1977|eibento5=Stado democrático|eibento2=Soberano único|eibento_data3=1715|eibento3=Stado absolutista''|eibento_data2=1516|eibento_data4=1812|eibento4=Stado liberal|data_antrada_OO=1 de janeiro de 1986|ária_total=504 030 enxufre|frunteira=[[Pertual]], [[Fráncia]], [[Andorra]], [[Gibraltar]] i [[Marrocos]]|ária_pos=51|auga_pc=1,08|populaçon_stimada=46 524 943<ref>{{citar web|url=http://www.ine.es/prensa/np966.pdf|título=números da população a partir de 1 de Janeiro de 2016}} Dados probisórios ". Anstituto Nacional de Statística. 28 d'abril de 2016. Besitado an 28 d'abr|populaçon_stimada_anho=2016|populaçon_stimada_pos=29|demog_densidade=92,19|densidade_pos=106|PAB_PPC_anho=2015|PAB_total={{Tooltip num|1.615|1 000 000 000 000|biliões|12|16150740000000}}<ref name="FMI">{{citar web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=68&pr.y=17&sy=2014&ey=2021&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=184&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0|título=Fundo Monetário Internacional (FMI)|data=abril de 2016|acessodata=19-4-2016}}</ref>|PAB_pos=13|PAB_per_capita={{formatnum:34819}}<ref name="FMI"/>|PAB_per_capita_pos=29|PAB_nominal_anho=2015|PAB_nominal_total={{Tooltip num|1.2|1 000 000 000 000|biliões|12|1199715000000}}<ref name="FMI"/>|PAB_nominal_pos=12|PAB_nominal_per_capita={{formatnum:25864}}<ref name="FMI"/>|PAB_nominal_per_capita_pos=27|IZH_pos=26|IZH=0,891|IZH_anho=2017|IZH_catadorie={{Muito elevado}}<ref name="IDH">{{citar web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf|titulo=Human Development - Indices and Indicators - 2018 Statistical Update|publicado=Human Development Report (Human Development Report Office) - United Nations Development Programme|língua=en|acessodata=29-9-2018}}</ref>|Gini=32<ref>{{Citar web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html|título=CIA World Factbook|acessodata=13/08/2008}}</ref>|Gini_anho=2005|moneda=[[Ouro (moneda)|Ouro]]{{ref_label2|2}}|moneda_ISO=EUR|fuso_hourário=[[Hourário de la Ouropa Central|CET]]{{ref_label2|3}}|fuso_hourário_DST=[[Hourário de Berano de la Ouropa Central|CEST]]|defrença_UCT_berano=+2|ourganizaçones=[[Ourganizaçon de las Naciones Ounidas|ONU]], [[Ourganizaçon para la Coperaçon i Zambolbimiento Eiconómico|OCDE]], [[Ounion Ouropeia|OO]], [[Ourganizaçon de l Tratado de l Atlántico Norte|OTAN]], [[Ounion Latina]], [[G-20]] (cumbidado permanente).|código_paíç=ESP|clima=[[Clima mediterránico|Mediterránico]] i [[Clima oceánico|Oceánico]]|defrença_UCT=+1|tld=[[.es]]|código_tel=34|sítio={{URL|http://www.lamoncloa.gob.es}}|tamanho_mapa=280px|mapa=Spain - Location Map (2013) - ESP - UNOCHA.svg}}
Spanha ye un paíç percipalmente localizado na [[Península Eibérica]] na [[Ouropa]]. Sou território tamien anclui dous arquipélagos: las ilhas [[Canárias]], na cuosta de la [[África]], i las [[Baleares|ilhas Baleares]], ne l [[mar Mediterráneo]]. Ls anclabes africanos de Ceuta i Melilla fázen de la Spanha l único paíç ouropeu a tener ua frunteira física cun un paíç africano ([[Marrocos]]). Bárias pequeinhas ilhas ne l [[Mar de Alboron|mar de Alboron]] tamien fázen parte de l território spanhol. La Spanha cuntinental ye lemitada la sul i la leste pul Mediterráneo, sceto por ua pequeinha frunteira terrestre cun [[Gibraltar]]; la norte i la nordeste pula [[Fráncia]], por [[Andorra]] i pul [[Golfo de la Biscaia]]; i l'oeste i noroiste por [[Pertual]] i pul [[Ouceano Atlántico]]. Cun ua ária de 505.990 quilómetros quadrados, la Spanha ye l maior paíç de la [[Ouropa Meridional]], l segundo maior paíç de la [[Ouropa Oucidental]] i de la [[Ounion Ouropeia]] (OO) i l quarto maior paíç de to l cuntinente ouropeu. Tamien ye l sesto paíç mais populoso de la Ouropa i l quinto de la UE. La capital i maior cidade ye [[Madrid]]; outras grandes árias ourbanas ancluen [[Barcelona]], [[Baléncia]], [[Sebilha]], [[Málaga]] i [[Bilbao]].
Ls [[Houmano|houmanos modernos]] chegórun pula purmeira beç na Península Eibérica hai cerca de 35 000 anhos. Las culturas [[eibéricas]], juntamente cun antigos poboamientos [[Fenícia|fenícios]], [[Grécia Antiga|griegos]], [[celtas]] i [[Ceblizaçon cartaginesa|cartagineses]], zambolbírun-se na península até l'ampeço de l [[Roma antiga|domínio romano]] por buolta de 200 a.C., quando la region era chamada [[Spánia]], baseada ne l'antigo nome fenício ''Spania''.<ref>{{citar web|url=http://www.historiaclasica.com/2007/09/iberia-vs-hispania-origen-etimolgico.html|título=Iberia vs Hispania: Origen etimológico|urlmorta=não|wayb=20161227231455|df=dmy-all|idioma=pt}}</ref> Cul [[Queda de l Ampério Romano de l Oucidente|colapso de l Ampério Romano de l Oucidente]], [[Tribos germánicas|cunfederaçones tribales germánicas]] migrórun de la Ouropa Central, [[Migraçones de ls pobos bárbaros|ambadiran la Península Eibérica]] i stablecírun reinos relatibamente andependientes an sues porbíncias oucidentales, ancluindo ls [[suebos]], [[alanos]] i [[bándalos]]. Eibentualmente, ls [[besigodos]] antegrarian a la fuorça todos ls territórios andependientes remanescentes na península al [[Reino de Toledo]], ancluindo las porbíncias [[Ampério Bizantino|bizantinas]], l que de cierta maneira unifica politicamente, eclesiasticamente i juridicamente todas las antigas porbíncias romanas ó reinos sucessores de l'antiga Spánia.
Ne l'ampeço de l seclo VIII, l [[Visigotia|Reino Besigótico]] caiu delantre de ls [[mouros]], que chegórun a gobernar la maior parte de la península ne l'anho de 726 (cun duraçon d'até siete seclos ne l [[Reino nasrida de Granada|Reino de Granada]]), deixando solo un punhado de pequeinhos reinos crestianos ne l norte. Esto lebou la muitas guerras durante un longo período, l que culminou na criaçon de ls reinos de [[Reino de Lhion|Lhion]], [[Reino de Castielha|Castielha]], [[Reino de Aragon|Aragon]] i [[Reino de Nabarra|Nabarra]], que se tornórun las percipales fuorças crestianas contra ls [[árabes]]. Passado la cunquista mourisca, ls ouropeus ampeçórun un porcesso gradual de retomada de la region coincido cumo "[[Reconquista]]",<ref>{{citar livro|último1=Esparza|primeiro1=José Javier|título=La gesta española : historia de España en 48 estampas, para quienes han olvidado cuál era su nación|data=2007|publicado=Áltera|local=Barcelona|isbn=9788496840140|edição=1a.}}</ref> que ne l final de l seclo XV fizo cun que la Spanha surgisse cumo un paíç unificado sob l domínio de ls [[Reis Católicos]]. Ne l'ampeço de la [[Era Moderna]], la nacion tornou-se l [[Ampério Spanhol|purmeiro ampério mundial de la stória]] i l [[Superpoténcia|paíç mais poderoso de l mundo]], deixando un grande legado cultural i lenguístico qu'anclui mais de 570 milhones de [[Spanofonia|spanófonos]] al redror de l mundo,<ref>[]] pula [[UNESCO]].
La Spanha ye ua [[democracie]] [[Parlamentarismo|parlamentar]] [[Secularismo|secular]] i ua [[monarquia custitucional]],<ref>{{citar web|url=http://www.congreso.es/consti/constitucion/indice/titulos/articulos.jsp?ini=1&fin=9&tipo=2|título=La Constitución española de 1978. Título preliminar.|publicado=Página oficial del Congreso de los Diputados|acessodata=30-9-2017|língua=es|urlmorta=não|wayb=20171027035711|df=dmy-all}}</ref> sendo que l rei Filipe VI sirbe cumo [[xefe de Stado]]. Ye un de ls percipales [[países zambolbidos]]<ref>{{citar jornal|último1=Whitehouse|primeiro1=Mark|título=Number of the Week: $10.2 Trillion in Global Borrowing|url=https://blogs.wsj.com/economics/2010/11/06/number-of-the-week-102-trillion-in-global-borrowing/|obra=[[The Wall Street Journal]]|data=6/11/2010|urlmorta=não|wayb=20170920064345|df=dmy-all}}</ref> i un paíç d'alta renda, cula [[Lista de países por PAB nominal|14.ª maior eiquenomie de l mundo por PAB nominal]] i a [[Lista de países por PAB (Paridade de l Poder de Cumpra)|16.ª maior por paridade de l poder de cumpra]]. Ye nembro de las [[Organizaçon de las Naciones Ounidas|Naciones Ounidas]] (ONU), [[Ounion Ouropeia]] (OO), [[Zona Ouro]], [[Cunseilho de la Ouropa]] (CoE), [[Organizaçon de ls Stados Ibero-amaricanos]] (OEI), [[Ounion pa l Mediterráneo]], [[Ourganizaçon de l Tratado de l Atlántico Norte]] (OTAN), [[Organizaçon pa la Coperaçon i Zambolbimiento Eiquenómico]] (OCDE), [[Ourganizaçon para la Sigurança i Coperaçon na Ouropa]] (OSCE), l [[Acuordo de Schengen|Spácio Schengen]], la [[Ourganizaçon Mundial de l Quemércio]] (OMC) i muitas outros ourganismos anternacionales. Ambora nun seia un nembro oufecial, la Spanha tamien ye un "cumbidado permanente" de las cúpulas de l [[G20]], participando de todos ls ancuontros de l grupo.<ref>{{citar periódico|último1=Henley|primeiro1=Peter H.|último2=Blokker|primeiro2=Niels M.|título=The Group of 20: A Short Legal Anatomy|url=http://www.austlii.edu.au/au/journals/MelbJIL/2013/18.pdf|periódico=Melbourne Journal of International Law|volume=14|páginas=568|doi=|acessodata=23/10/2018}}</ref>
== Quemunidades outónomas ==
Eis ua lista de las quemunidades i cidades outónomas cun sues capitales:
[[Fexeiro:Porbíncias de la Spanha mirandés.svg|squierda|miniaturadaimagem|248x248px|Mapa de las porbíncias de la Spanha.]]
{|
|
* [[Andaluzia]] (''Andalucía'') (capital: [[Sebilha]])
* [[Aragon]] (''Aragón'') (capital: [[Saragoça]])
* Prencipado de las [[Stúrias]] (capital: [[Obiedo]])
* Ilhas [[Baleares]] (capital: [[Palma de Maiorca]])
* [[Paíç Basco (Spanha)|Paíç Basco]] (capital: [[Bitória (Paíç Basco|Bitória]])
* Ilhas [[Canárias]] (capitales de las probíncias: <br /> ([[Las Palmas de Gran Canária]] i [[Santa Cruç de Tenerife]])
* [[Cantábria]] (capital: [[Santander]])
* [[Castielha-La Mancha]] (capital: [[Toledo]])
* [[Castielha i Lhion|Castielha i Lheon]] (capital: [[Balhadolid]])
|
* [[Catalunha]] (capital: [[Barcelona]])
* [[Ceuta]] (cidade outônoma)
* [[Stremadura (Spanha)|Stremadura]] (capital: [[Mérida]])
* [[Galiza]] (capital: [[Santiago de Compostela]])
* [[Quemunidade de Madrid]] (capital: [[Madrid]])
* [[Melilha]] (cidade autônoma)
* [[Region de Múrcia]] (capital: [[Múrcia]])
* [[Nabarra|Quemunidade Foral de Nabarra]] (capital: [[Pamplona]])
* [[La Rioja (Espanha)|La Rioja]] (capital: [[Logronho]])
* [[Quemunidade Balenciana]] (capital: [[Baléncia]])
|}
==Ciudades percipales==
Las ciudades percipales e mais populosas son: [[Madrid]] , [[Barcelona]] , [[Balencia]] , [[Sebilla]] , [[Zaragoza]] e [[Malaga]].
Otras ciudades importantes son: [[Alicante]], [[Bigo]], [[Bilbao]], [[Balhadolid]], [[Cordoba]], [[Granada]], [[Obiedo]],[[Murcia]], [[Palma de Malhorca]], [[Las Palmas]], [[Salamanca]] e [[Santa Cruz de Tenerife]].
{{Refréncias}}
== Lhigaçones sternas ==
{{Correlatos
|commonscat =Spain
}}
* [http://www.spain.info/ Official tourism portal for Spain]
* [http://meteorologica.growiktionary.org Weather forecast]{{Lhigaçon einatiba|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
{{Páigina an çtaque}}
{{DEFAULTSORT:Spanha}}
<!--Categories-->
<!--Interwikis-->
{{Paízes de la Ouropa}}
[[Catadorie:Spanha]]
34qv847nu8kj67gscsmduwlflvd25fo
Porjeto Apollo
0
7649
106973
106910
2026-07-04T14:48:06Z
~2026-30875-10
15270
55
106973
wikitext
text/x-wiki
{{Sin-notas|data=dezembre de 2008|ciéncia=si}}
[[Fexeiro:Apollo porgran ansignia.jpg|thumb|250px|Ansígnia de l Porjeto Apollo]]
L '''Porjeto Apollo''' ('''Porjeto Apollo''' - '''Porjet Apollo''' - '''Porjeto Apolo''') fui un cunjunto de missones spaciales cordenadas pula [[Nasa]] (agéncia spacial de ls [[Stados Ounidos]]) antre 1961 i 1972 cul oubjetibo de poner l'home na [[Lhuna]]. L porjeto culminou cul pouso de la [[Apollo 11]] ne l tierra lunar an 20 de júlio de 1969.
A misson ancluiu onze bos tripulados (até la [[Apollo 7]], todas las missones fúrun nun tripuladas). Anclui-se ende l que quedou coincido cumo "[[Apollo 1]]", an houmenaige als [[astronauta]]s [[Birgil I. Grisson|Birgil "Gus" Iban Grisson]], [[Edward Higgines White II]] i [[Roger Bruce Chaffe]], que morrírun ne l tierra nun ancéndio, drento de la cabine de comando.
L'oubjetibo de [[Corrida spacial|splorar la Luna]] fui abandonado an dezembre de [[1972]], cul bo de la [[Apollo 17]]. Ls motibos para esta decison fúrun tanto la falta de berbas, cortadas pul cungresso amaricano, quanto l zeinterisse de l'oupenion pública [[Stados Ounidos|stadunidense]] cul porjeto. Inda que tenga habido trés missones tripuladas [[Skylab]] qu'ousórun la [[nabe Apollo]] i ua misson [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]] (Apollo-Soyuç), estas nun tenien cumo oubjetibo chegar a la Luna.
La nabe Apollo fui abandonada an [[1975]] an detrimiento de l'uso dun beiclo reutelizable (l [[Carreira Spacial]]; an [[Pertual]]: Baibén Espacial), que boarie pula purmeira beç an [[1981]].
An [[2005]] la [http://www.nasa.gob/sternalflash/ceb_frunt/andex.html NASA anunciou]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} la retomada de las biaiges a la Luna outelizando nabes semelhantes a las nabes Apollo an sustituiçon als carreira spaciales.
== L'ampeço de l porjeto ==
[[Fexeiro:Earth-mon.jpg|thumb|Bison de la Tierra a partir de la [[Luna]] - [[Apollo 8]] ]]
L suonho d'atingir la Luna repersentaba ua ambiçon houmana antiga, ficionalizada por muitos outores (cf. "''De la Terre a la la Lune''", de [[1865]], [[Júlio Berne]], adonde un [[canhon]] gigante ye ousado cumo macanismo de [[propulson]]), mas tornada possible ne l [[seclo XX]], an resultado de l'abanço [[tecnologie|tecnológico]] i [[ciéncia|científico]] quier ne l domínio de la [[aeronáutica]], cumo ne l de la [[cumputaçon]] outomática.
Muita de la tecnologie neçaira pa l porjeto fui zambolbida cumo resultado de l sfuorço de guerra durante la [[Segunda Guerra Mundial]] (por eisemplo, [[cumputador|cumputadores digitales]] para cálclos de [[balística]], antre outros), i pul zambolbimiento de [[míssil antercontinental|mísseis antercontinentales]]-- an parte heirdeiros de la tecnologie de las primitibas [[V-2]] [[Nazismo|nazis]])-- ne l ámbito de la [[Guerra Frie]] antre [[Stados Ounidos]] i [[Ounion Sobiética|URSS]].
[[Fexeiro:Aldrin Apollo 11.jpg|thumb|left|[[Edwin Aldrin|"Buzç" Aldrin]] fotografado por [[Neil Armstrong]] - [[Apollo 11]] ]]
Ls porjetos [[Porjeto Mercury|Mercury]], [[Porjeto Gemeni|Gemeni]] i Apollo fúrun ua repuosta de ls [[Stados Ounidos]] a la [[URSS]], por esta tener puosto l satélite [[Sputnik 1]] an órbita i, lougo an seguida, tener puosto an órbita l purmeiro houmano, [[Yuri Gagarin]]. Nun famoso [http://upload.wikimedia.org/wikipedie/commons/8/8d/Çcurso_de_Kennedy.ogg çcurso]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} de [[25 de maio]] de [[1961]], [[John F. Kennedy]] lançou l zafio de, antes de la década treminar, "ambiar homes a la Luna i retorná-los a salbo".
{{Áudio simples|Çcurso_de_Kennedy.ogg|Çcurso de Kennedy}}
Nun famoso çcurso na [[Ounibersidade Rice]] sues palabras fúrun: ''We chose to go to the mon. We chose to go to the mon in this decade and de l the other things, not because they are easy, but because they are hard'' ("Nós decidimos ir la Luna. Nós decidimos ir la Luna nesta década i fazer las outras cousas, nun porque eilhas son fáceles, mas porque eilhas son defíceles").
[[Fexeiro:Apollo 11 Lunar Lander - 5927 NASA.jpg|thumb|Astronauta Buzç Aldrin junto al [[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]] pousado na superfice de la Luna - [[Apollo 11]]]]
An júlio de 1960, la Nasa anunciou que colocarie [[astronauta]]s na órbita de la [[Luna]], yá passado l [[Porjeto Mercury]]. Inda assi, l çcurso de Kennedy mudou l foco de l porgrama spacial de ls [[Stados Ounidos]] para alcançar l'oubjetibo de pousar ua nabe tripulada na superfice de la Luna antes que la década treminasse.
Al cuntrairo de ls dous porjetos anteriores cuncebidos para manobras na órbita terrestre (l [[Porjeto Mercury|Mercury]], cun ua nabe cuncebida para un astronauta, i l [[Porjeto Gemeni|Gemeni]], cuncebido para dous astronautas), l Apollo possuía ua nabe cun capacidade para trés astronautas, tornando possible atingir órbita lunar, i fazer çcer un Módulo (zeignado [[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]]) na superfice de la Luna i assegurar l regresso a la Tierra (beija zeinho cumparatibo de las trés nabes).
== Oubjetibos de l porjeto Apollo ==
Ls oubjetibos de l porjeto Apollo éran:
* Stablecer la [[tecnologie]] para biabelizar ls antrisses de ls EUA ne l [[spácio]];
* Oubter proeminéncia ne l spácio pa ls Stados Ounidos;
* Zambolber un porgrama de sploraçon científica de la Luna;
* Zambolber las capacidades de l'home para trabalhar ne l'ambiente lunar
== Defeniçon de l porjeto i çcriçon de las missones ==
[[Fexeiro:S64-22331.jpg|thumb|Cumparaçon de las nabes Apollo, [[Porjeto Mercury|Mercury]] i [[Porjeto Gemeni|Gemeni]] ]]
Habie, na época de la defeniçon de l porjeto, trés possibelidades de bóo pa la Luna: ua baseada na eideia dun único i eimenso foguete qu'eirie decolar de la Tierra, pousar na Luna i retornar; outra baseada na eideia de ''rendeç-bous'' (ancuontro an órbita) na órbita de la Tierra, an que l foguete ancontrarie un outro stágio an órbita de la Tierra; i, finalmente, l ''rendeç-bous'' lunar, que senefica qu'un pequeinho módulo çcerie al tierra de la Luna i depuis ancontrarie an órbita la nabe de retorno. Esta radadeira oupçon fui la scolhida puls angenheiros de la [[Nasa]] pa l porjeto Apollo (beija figura çcribendo a misson Apollo).
An cada misson Apollo, fúrun ambiados trés astronautas; dous çcian na Luna usando l [[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]] (comandante i piloto de l Módulo Lunar) i un permanecie an órbita ne l [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando]] (piloto de l Módulo de Comando).
[[Fexeiro:Missao Apollo.jpg|thumb|left|Çcriçon de la Misson Apollo]]
Alguas missones nun pousórun na Luna. Este fui l causo, por eisemplo, de la [[Apollo 8]], la purmeira misson tripulada a la Luna, que na nuite de Natal de [[1968]] circundou-la, ambiando fotos inéditas de l tierra lunar.
{{Áudio simples|Apollo_8_genesis_reading.ogg|Mensaige de Natal de la tripulaçon de la Apollo 8 direto de la Luna}}
Ne l total, fúrun feitas onze missones tripuladas ne l porjeto Apollo, i seis deilhas pousórun na Luna, ne l total de duoze [[astronauta]]s que caminórun ne l tierra lunar i alhá fazirun spurmientos científicos.
La única misson que tenie por oubjetibo pousar i nun l fizo fui la [[Apollo 13]], debido a un acidente grabe, probabelmente probocado por un cúrtio-circuito seguido dua spluson i un bazamiento ne ls tanques d'oxigénio, l que lebou a un retorno tenso i spetacular a la Tierra, mas sitoso, cun un mínimo d'oxigénio remanescente.
== Foguete lançador i nabe spacial ==
[[Fexeiro:Apollo 11 Saturn V lifting off on July 16, 1969.jpg|thumb|Foguete [[Saturno B]] - lançamiento de l [[Apollo 11]] an [[16 de júlio]] de [[1969]] ]]
L porgrama Apollo usou quatro tipos de [[foguete]]s lançadores:
* [[Little Joe II]] - bóos sub-orbitales nun tripulados (testes d'amóbito);
* [[Saturno I]] - bóos sub-orbitales i orbitales nun tripulados (zambolbimiento de l'eiquipamiento);
* [[Saturno IB]] - bóos orbitales nun tripulados i tripulados an órbita de la Tierra, an zambolbimiento i missones ouperacionales;
* [[Saturno B]] - bóos nun tripulados i tripulados an órbita terrestre i an missones pa la [[Luna]].
Todas las missones tripuladas Apollo, sceçones solo las [[Apollo 7]], [[Skylab]] i [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]], que fazirun uso de l Saturno IB, fúrun lançadas al [[spácio]] cul uso de ls gigantescos [[foguete]]s [[Saturno B]], de trés stágios, 110n d'altura, i 2,7 milhones de kg, propelido puls cinco poderosos motores F-1 de l purmeiro stágio, mais ls motores J-2 de ls stágios seguintes.
[[Fexeiro:Modulo Comando i Serbício Apollo.gif|thumb|left|[[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]] de la Nabe Apollo]]
Ls trés stágios de l foguete, chamados ''Ex-IC'' (purmeiro stágio), ''Ex-II'' (segundo stágio) i ''Ex-IBB'' (terceiro estágio), usában [[oxigénio líquido]] (''lox'') cumo ouxidante. L purmeiro stágio usaba RP-1 cumo cumbustible, anquanto ls segundo i terceiro stágios usában [[heidrogénio líquido]].
La [[Nabe Apollo|nabe]] era cumpuosta de trés partes (para alhá de l foguete): Módulo de Comando; Módulo de Serbício; i [[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]].
L cunjunto cumpuosto pul Módulo de Comando i l Módulo de Serbício formaba l [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]].
[[Fexeiro:Modulo Lunar.gif|thumb|[[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]] de la Nabe Apollo]]
L Módulo de Comando ye la cápsula, an formato cónico, que ls [[astronauta]]s acupában durante la maior parte de la biaige, i era la única parte que rentraba na atmosfera terrestre, caindo de pára-quedas. L Módulo de Serbício cuntenie ls eiquipamientos de manutençon de bida (cumo ls celindros de [[oxigénio]]) i motores. L [[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]], cumo l nome andica, serbia pa la çcida ne l tierra lunar i pa l regresso a la órbita de la Luna, pa l'ancuontro culs outros dous módulos qu'alhá permanecian an órbita.
Las radadeiras missones Apollo na [[Luna]] cuntórun cun un beiclo (chamado [[rober lunar]]) para trasporte de ls astronautas na superfice de la [[Luna]], l que permitiu trabalhos de sploraçon científica nua ária maior.
== Resultados de l porjeto ==
[[Neil Armstrong|Neil La. Armstrong]], l purmeiro home a pisar na Luna, eimortalizou l momiento, resumindo mui de l que fui l porjeto Apollo, na famosa frase: "un pequeinho passo para un home, un salto gigantesco pa l'houmanidade".
{{Áudio simples|Frase_de_Neil_Armstrong.ogg|Famosa frase de Neil Armstrong al pisar na Luna}}
{{Áudio simples|Pouso_de la_Apollo_11_na_Luna.ogg|Audio de l pouso de la Apollo 11 na Luna}}
Nun hai dúbeda que la política anternacional i la [[guerra frie]] tubírun ua grande amportança na corrida pula cunquista de la Luna, i que ls sfuorços d'ambos ls lados, [[Stados Ounidos]] i [[URSS]], tenien percipalmente l'oubjetibo de derrotar l lado adbersairo, "probando" la superioridade dun de ls sistemas, [[Capitalismo|capitalista]] ó [[quemunista]]. Inda assi, al final, ls resultados de l porjeto fúrun positibos pa la [[sploraçon spacial]], percipalmente al zbendar mui de l'ourige de nuosso [[sistema solar]].
[[Fexeiro:Mon-apollo17-schmitt boulder.jpg|thumb|200px|left|L'astronauta [[Harrison Schmitt]], de a misson [[Apollo 17]], ne l tierra lunar]]
Las 2 200 piedras trazidas pulas seis missones Apollo que pousórun na superfice de la Luna (repersentando cerca de 400 kg de peinhas) permitiran çcubrir 75 nuobas bariadades de minerales (la maiorie de selicatos).
Zde a misson [[Apollo 17]], an dezembre de [[1972]], nanhun home pisou ne l tierra lunar, i muitas de las çcubiertas científicas que poderien tener sido feitas quedórun adiadas para quando houbisse outra beç antresse an zbendá-las.
Ye amportante lembrar qu'inda houbo quatro bóos qu'ousórun la nabe Apollo: [[Skylab II]], [[Skylab III|III]] i [[Skylab IB|IB]] (trés missones cujo oubjetibo era trabalhar na staçon espacial stadunidense [[Skylab]]) i [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]] (qu'acoplou cula nabe [[URSS|sobiética]] [[Soyuç]] 19 i, por esto quedou coincida cumo misson [[Apollo-Soyuç]]).
== Missones de l Saturno I (nun tripuladas) ==
* [[SA-1]] - teste de l [[foguete]] [[Saturno I]]
* [[SA-2]] - teste de l foguete Saturno I cun carga de 109 m³ d'auga, para ambestigar eifeitos de la trasmisson de rádio i mudanças nas cundiçones climáticas
* [[SA-3]] - eiden SA-2
* [[SA-4]] - teste de ls eifeitos de çligamiento prematuro de ls motores
* [[SA-5]] - purmeiro bóo de l segundo stágio
* [[La-101]] - teste de l'antegridade strutural de ls [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulos de Comando i Serbício]]
* [[La-102]] - radadeiro teste de bóo, liebando un cumputador porgramable
* [[La-103]] - liebando l [[satélite Pegasus]] La
* [[La-104]] - liebando l [[satélite Pegasus]] B
* [[La-105]] - liebando l [[satélite Pegasus]] C
La-106 feder
---------------------------------------------------------------------------------------------------------
== Missones de teste d'amóbito (nun tripuladas) ==
* [[Teste d'amóbito 1 (Apollo)|Teste 1]] - teste d'amóbito na plataforma de lançamiento
* [[Teste d'amóbito 2 (Apollo)|Teste 2]] - teste d'amóbito
== Missones Little Joe II (nun tripuladas) ==
* [[QTB]] - teste de qualificaçon de l [[Little Joe II]]
* [[La-001]] - teste d'amóbito trasónico
* [[La-002]] - mássima altitude, teste d'amóbito Max-Q
* [[La-003]] - teste d'amóbito
* [[La-004]] - teste cun peso mássimo
== Bóos nun tripulados Apollo-Saturno IV i Saturno V ==
* [[AS-201]] - purmeiro teste de bóo de l [[foguete]] [[Saturno IV]]
* [[AS-203]] - ambestigou falta de grabidade ne ls tanques de cumbustible de la Ex-IBB
* [[AS-202]] - teste de bóo sub-orbital de ls Módulos de Comando i Serbício
* AS-204 ó [[Apollo 1]] - ancéndio drento de la cápsula ne l tierra, an [[27 de janeiro]] de [[1967]], probocando la muorte de ls [[astronauta]]s [[Birgil "Gus" Iban Grisson]], [[Edward Higgines White II]] i [[Roger Bruce Chaffe]]
* [[Apollo 4]] - purmeiro teste de l lançador [[Saturno V]]
* [[Apollo 5]] - teste de l foguete Saturno IV i Módulo Lunar
* [[Apollo 6]] - teste de l foguete Saturno V
== Bóos tripulados de l porjeto Apollo (Saturno IV i Saturno V) ==
{{Mais anformaçones|[[Lista d'astronautas de la Apollo]]}}
[[Fexeiro:Apollo CSM lunar orbit.jpg|thumb|[[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]] de la Apollo an órbita de la [[Luna]] ]]
* [[Apollo 7]] ([[Walter Schirra]], [[Donn Eisele]] i [[Walter Cunninghan]]) - decolaige an [[11 d'outubre]] de [[1968]] - purmeira misson Apollo tripulada, usou l foguete Saturno IV
* [[Apollo 8]] ([[Frank Borman]], [[James Lobell]] i [[William Anders]]) - dezembre de [[1968]] - orbitou la [[Luna]] na nuite de [[Natal]]
* [[Apollo 9]] ([[James McDibitt]], [[David Scott]] i [[Russell Schweikart]]) - márcio de [[1969]] - testes de l [[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]] an órbita de la Tierra
* [[Apollo 10]] ([[Ton Stafford]], [[John Young]] i [[Eugene Cernan]]) - maio de [[1969]] - testes de l [[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]] an órbita de la Luna
* [[Apollo 11]] ([[Neil Armstrong|Neil La. Armstrong]], [[Michael Collines (astronauta)|Michael Collines]] i [[Edwin Aldrin|Edwin I. "Buzç" Aldrin]]) - decolaige an [[16 de júlio]] de [[1969]], pouso na Luna an [[20 de júlio]] de [[1969]], retorno la Tierra an [[24 de júlio]] de [[1969]] - purmeiros homes a caminar na Luna
{{Bídeo|A11b 1094228.ogg|Buzç Aldrin pisando na Luna - Apollo 11}}
[[Fexeiro:NASA Apollo 17 Lunar Robing Behicle.jpg|thumb|left|[[Rober lunar]] ]]
* [[Apollo 12]] ([[Charles Cunrad]], [[Richard Gordon]] i [[Alan Bean]]) - nobembre de [[1969]] - recolheu partes de la sonda "[[Surbeyor 3]]"
* [[Apollo 13]] ([[James Lobell]], [[Fred Haise]] i [[John Sweigert]]) - abril de [[1970]] - un acidente ampediu l pouso na Luna
* [[Apollo 14]] ([[Alan Shepard]], [[Stuart Rosa]] i [[Edgar Mitchell]]) - febreiro de [[1971]] - spurmientos científicos
{{Bídeo|Ap14 flag.ogg|Astronautas de la Apollo 14 colocando ua bandeira de ls EUA na Luna}}
* [[Apollo 15]] ([[David Scott]], [[James Irwin]] i [[Alfred Worden]]) - júlio de [[1971]] - uso de l [[rober lunar]]
* [[Apollo 16]] ([[John Young]], [[Thomas Mattingly]] i [[Charles Duke]], Jr.) - abril de [[1972]] - quedou 3 dies na superfice de la Luna
{{Bídeo|Ap16_rober.ogg|Astronautas de la Apollo 16 dirigindo l Rober Lunar}}
[[Fexeiro:The_Earth_sen_fron_Apollo_17.jpg|thumb|[[La Bolinha Azul]]: foto tirada na biaige de retorno de la [[Apollo 17]] an qu'aparece l çco azulado de la Tierra de forma nítida, amplamente dibulgada i que tubo un ampato mui grande pa l'aparecimiento dua cultura ecológica ne ls anhos seguintes]]
* [[Apollo 17]] ([[Eugene Cernan]], [[Ronald Eibanes]] i [[Harrison Schmitt]]) - dezembre de [[1972]] - radadeiro bóo de l porjeto Apollo pa la Luna
{{Bídeo|Ap17 strolling.ogg|Astronautas de la Apollo 17 caminando i cantando na Luna}}
* [[Skylab]] II, III i IV - trés missones qu'ousórun la nabe Apollo para trabalhar cula staçon espacial Skylab (todas las trés ousórun l foguete Saturno IV)
* [[Apollo-Soyuç]] ó Apollo 18 ([[Ton Stafford]], [[Bance Brand]] i [[Donald Slayton]]) - júlio de [[1975]] - acoplou an órbita de la Tierra cula [[Soyuç]] 19 de la [[URSS]] (fui ousado l foguete Saturni IV)
==Missones canceladas==
L porgrama ouriginal pré-lunar era bastante cunserbador ne l que toca a las eisigéncias ampostas pul planeamiento, mas cula cunfirmaçon de l sucesso de ls testes de l [[Saturno B]] procediu-se al cancelamiento i adataçon d'alguas missones, nomeadamente la de la [[Apollo 8]], que serie solo ua misson de órbita terrestre, cumbertida an misson pa la Luna alegadamente por [[George Low]]. Ambora se defenda frequentemente qu'esta trasiçon tenga ocorrido an repuosta a las tentatibas de pilotar ua nabe [[Zond]] an torno de la Luna, nun eisisten probas que fusse assi. Ls oufeciales de la [[NASA]] stában cientes de l porjeto i l'agenda de las missones Zond nun coincide cul stenso relatório de la NASA acerca de la decison subre la Apolo 8. Ye, mas, praticamente cunsensual qu'estas altaraçones fúrun baseadas na agenda de l [[Módulo Lunar]], an ouposiçon al medo de ls stadunidenses de perder la corrida a la Luna.
Finalmente, debido al zeinterisse nas missones lunares i falta de berbas, fúrun canceladas las planeijadas missones Apollo 18, Apollo 19 i Apollo 20 (beija [[missones Apollo canceladas]]).
Fuontes:
*[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo.html Porjeto Apollo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo/welcome.html#chart The Apollo Flights]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www-pao.ksc.nasa.gob/kscpao/story/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://story.nasa.gob/40thann/bideos.htn Nasa's Fortieth Annibersary Audio and Bideo Clips]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://nssdc.gsfc.nasa.gob/planetary/lunar/apollo_11_30th.html Apollo 11 30th annibersary]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.nasn.si.edu/colletiones/eimagery/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.geocities .com/apolonalua1969/ 1969: L Anho de la Luna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160214173215/http://www.geocities/ |date=2016-02-14 }}
*[http://sites.gogle .com/site/antegracaonumerica/ simulador rentrada na atmosfera terriste]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
==Ber tamien==
{{Catadorie|Porjeto Apollo}}
{{Commonscat|Apollo mission}}
*[[Acusaçones de falsificaçon nas alunissaiges de l Porgrama Apollo]]
*[[Apollo Guidance Cumputer]]
*[[Corrida spacial]]
*[[Nasa]]
*[[Porgrama spacial estadunidense]]
*[[Módulo de Comando i Serbício Apollo]]
*[[Módulo Lunar Apollo]]
*[[Nabe Apollo]]
*[[Porjeto Mercury]]
*[[Porjeto Gemeni]]
*[[Sploraçon spacial]]
*[[Saturno IB]]
*[[Saturno B]]
*[[Porgrama Surbeyor]]
==Ligaçones sternas==
*[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo.html Porjeto Apollo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo/welcome.html#chart The Apollo Flights]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www-pao.ksc.nasa.gob/kscpao/story/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://story.nasa.gob/40thann/bideos.htn Nasa's Fortieth Annibersary Audio and Bideo Clips]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://nssdc.gsfc.nasa.gob/planetary/lunar/apollo_11_30th.html Apollo 11 30th annibersary]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.nasn.si.edu/colletiones/eimagery/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.geocities .com/apolonalua1969/ 1969: L Anho de la Luna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160214173215/http://www.geocities/ |date=2016-02-14 }}
*[http://sites.gogle .com/site/antegracaonumerica/ simulador rentrada na atmosfera terriste]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://g1.globo .com/Sites/Speciales/0,,17082,00.html Cobertura de ls 40 anhos de la chegada de l'home a la Luna]
{{Ampeça caixa}}
{{Caixa de sucesson
|títalo = Porgrama Spacial Amaricano
|anhos = [[1961]] – [[1975]]
|antes = [[Porjeto Gemeni]]
|depuis = [[Carreira Spacial]]
}}
{{Tremina caixa}}
{{Porgrama spacial NASA}}
{{Apollo}}
{{Nabe Apollo}}
{{La Luna}}
[[Catadorie:Porjeto Apollo]]
[[Catadorie:Luna]]
[[Catadorie:NASA]]
hdgxwkxb3mvtaonsz9h0wyu7nyo38lo
106974
106973
2026-07-04T14:50:52Z
~2026-30875-10
15270
106974
wikitext
text/x-wiki
{{Sin-notas|data=dezembre de 2008|ciéncia=si}}
[[Fexeiro:Apollo porgran ansignia.jpg|thumb|250px|Ansígnia de l Porjeto Apollo]]
L '''Porjeto Apollo''' ('''Porjeto Apollo''' - '''Porjet Apollo''' - '''Porjeto Apolo''') fui un cunjunto de missones spaciales cordenadas pula [[Nasa]] (agéncia spacial de ls [[Stados Ounidos]]) antre 1961 i 1972 cul oubjetibo de poner l'home na [[Lhuna]]. L porjeto culminou cul pouso de la [[Apollo 11]] ne l tierra lhunar an 20 de júlio de 1969.
A misson ancluiu onze bos tripulados (até la [[Apollo 7]], todas las missones fúrun nun tripuladas). Anclui-se ende l que quedou coincido cumo "[[Apollo 1]]", an houmenaige als [[astronauta]]s [[Birgil I. Grisson|Birgil "Gus" Iban Grisson]], [[Edward Higgines White II]] i [[Roger Bruce Chaffe]], que morrírun ne l tierra nun ancéndio, drento de la cabine de comando.
L'oubjetibo de [[Corrida spacial|splorar la Lhuna]] fui abandonado an dezembre de [[1972]], cul bo de la [[Apollo 17]]. Ls motibos para esta decison fúrun tanto la falta de berbas, cortadas pul cungresso amaricano, quanto l zeinterisse de l'oupenion pública [[Stados Ounidos|stadunidense]] cul porjeto. Inda que tenga habido trés missones tripuladas [[Skylab]] qu'ousórun la [[nabe Apollo]] i ua misson [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]] (Apollo-Soyuç), estas nun tenien cumo oubjetibo chegar a la Lhuna.
La nabe Apollo fui abandonada an [[1975]] an detrimiento de l'uso dun beiclo reutelizable (l [[Carreira Spacial]]; an [[Pertual]]: Baibén Espacial), que boarie pula purmeira beç an [[1981]].
An [[2005]] la [http://www.nasa.gob/sternalflash/ceb_frunt/andex.html NASA anunciou]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} la retomada de las biaiges a la Lhuna outelizando nabes semelhantes a las nabes Apollo an sustituiçon als carreira spaciales.
== L'ampeço de l porjeto ==
[[Fexeiro:Earth-mon.jpg|thumb|Bison de la Tierra a partir de la [[Luna]] - [[Apollo 8]] ]]
L suonho d'atingir la Luna repersentaba ua ambiçon houmana antiga, ficionalizada por muitos outores (cf. "''De la Terre a la la Lune''", de [[1865]], [[Júlio Berne]], adonde un [[canhon]] gigante ye ousado cumo macanismo de [[propulson]]), mas tornada possible ne l [[seclo XX]], an resultado de l'abanço [[tecnologie|tecnológico]] i [[ciéncia|científico]] quier ne l domínio de la [[aeronáutica]], cumo ne l de la [[cumputaçon]] outomática.
Muita de la tecnologie neçaira pa l porjeto fui zambolbida cumo resultado de l sfuorço de guerra durante la [[Segunda Guerra Mundial]] (por eisemplo, [[cumputador|cumputadores digitales]] para cálclos de [[balística]], antre outros), i pul zambolbimiento de [[míssil antercontinental|mísseis antercontinentales]]-- an parte heirdeiros de la tecnologie de las primitibas [[V-2]] [[Nazismo|nazis]])-- ne l ámbito de la [[Guerra Frie]] antre [[Stados Ounidos]] i [[Ounion Sobiética|URSS]].
[[Fexeiro:Aldrin Apollo 11.jpg|thumb|left|[[Edwin Aldrin|"Buzç" Aldrin]] fotografado por [[Neil Armstrong]] - [[Apollo 11]] ]]
Ls porjetos [[Porjeto Mercury|Mercury]], [[Porjeto Gemeni|Gemeni]] i Apollo fúrun ua repuosta de ls [[Stados Ounidos]] a la [[URSS]], por esta tener puosto l satélite [[Sputnik 1]] an órbita i, lougo an seguida, tener puosto an órbita l purmeiro houmano, [[Yuri Gagarin]]. Nun famoso [http://upload.wikimedia.org/wikipedie/commons/8/8d/Çcurso_de_Kennedy.ogg çcurso]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} de [[25 de maio]] de [[1961]], [[John F. Kennedy]] lançou l zafio de, antes de la década treminar, "ambiar homes a la Luna i retorná-los a salbo".
{{Áudio simples|Çcurso_de_Kennedy.ogg|Çcurso de Kennedy}}
Nun famoso çcurso na [[Ounibersidade Rice]] sues palabras fúrun: ''We chose to go to the mon. We chose to go to the mon in this decade and de l the other things, not because they are easy, but because they are hard'' ("Nós decidimos ir la Luna. Nós decidimos ir la Luna nesta década i fazer las outras cousas, nun porque eilhas son fáceles, mas porque eilhas son defíceles").
[[Fexeiro:Apollo 11 Lunar Lander - 5927 NASA.jpg|thumb|Astronauta Buzç Aldrin junto al [[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]] pousado na superfice de la Luna - [[Apollo 11]]]]
An júlio de 1960, la Nasa anunciou que colocarie [[astronauta]]s na órbita de la [[Luna]], yá passado l [[Porjeto Mercury]]. Inda assi, l çcurso de Kennedy mudou l foco de l porgrama spacial de ls [[Stados Ounidos]] para alcançar l'oubjetibo de pousar ua nabe tripulada na superfice de la Luna antes que la década treminasse.
Al cuntrairo de ls dous porjetos anteriores cuncebidos para manobras na órbita terrestre (l [[Porjeto Mercury|Mercury]], cun ua nabe cuncebida para un astronauta, i l [[Porjeto Gemeni|Gemeni]], cuncebido para dous astronautas), l Apollo possuía ua nabe cun capacidade para trés astronautas, tornando possible atingir órbita lunar, i fazer çcer un Módulo (zeignado [[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]]) na superfice de la Luna i assegurar l regresso a la Tierra (beija zeinho cumparatibo de las trés nabes).
== Oubjetibos de l porjeto Apollo ==
Ls oubjetibos de l porjeto Apollo éran:
* Stablecer la [[tecnologie]] para biabelizar ls antrisses de ls EUA ne l [[spácio]];
* Oubter proeminéncia ne l spácio pa ls Stados Ounidos;
* Zambolber un porgrama de sploraçon científica de la Luna;
* Zambolber las capacidades de l'home para trabalhar ne l'ambiente lunar
== Defeniçon de l porjeto i çcriçon de las missones ==
[[Fexeiro:S64-22331.jpg|thumb|Cumparaçon de las nabes Apollo, [[Porjeto Mercury|Mercury]] i [[Porjeto Gemeni|Gemeni]] ]]
Habie, na época de la defeniçon de l porjeto, trés possibelidades de bóo pa la Luna: ua baseada na eideia dun único i eimenso foguete qu'eirie decolar de la Tierra, pousar na Luna i retornar; outra baseada na eideia de ''rendeç-bous'' (ancuontro an órbita) na órbita de la Tierra, an que l foguete ancontrarie un outro stágio an órbita de la Tierra; i, finalmente, l ''rendeç-bous'' lunar, que senefica qu'un pequeinho módulo çcerie al tierra de la Luna i depuis ancontrarie an órbita la nabe de retorno. Esta radadeira oupçon fui la scolhida puls angenheiros de la [[Nasa]] pa l porjeto Apollo (beija figura çcribendo a misson Apollo).
An cada misson Apollo, fúrun ambiados trés astronautas; dous çcian na Luna usando l [[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]] (comandante i piloto de l Módulo Lunar) i un permanecie an órbita ne l [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando]] (piloto de l Módulo de Comando).
[[Fexeiro:Missao Apollo.jpg|thumb|left|Çcriçon de la Misson Apollo]]
Alguas missones nun pousórun na Luna. Este fui l causo, por eisemplo, de la [[Apollo 8]], la purmeira misson tripulada a la Luna, que na nuite de Natal de [[1968]] circundou-la, ambiando fotos inéditas de l tierra lunar.
{{Áudio simples|Apollo_8_genesis_reading.ogg|Mensaige de Natal de la tripulaçon de la Apollo 8 direto de la Luna}}
Ne l total, fúrun feitas onze missones tripuladas ne l porjeto Apollo, i seis deilhas pousórun na Luna, ne l total de duoze [[astronauta]]s que caminórun ne l tierra lunar i alhá fazirun spurmientos científicos.
La única misson que tenie por oubjetibo pousar i nun l fizo fui la [[Apollo 13]], debido a un acidente grabe, probabelmente probocado por un cúrtio-circuito seguido dua spluson i un bazamiento ne ls tanques d'oxigénio, l que lebou a un retorno tenso i spetacular a la Tierra, mas sitoso, cun un mínimo d'oxigénio remanescente.
== Foguete lançador i nabe spacial ==
[[Fexeiro:Apollo 11 Saturn V lifting off on July 16, 1969.jpg|thumb|Foguete [[Saturno B]] - lançamiento de l [[Apollo 11]] an [[16 de júlio]] de [[1969]] ]]
L porgrama Apollo usou quatro tipos de [[foguete]]s lançadores:
* [[Little Joe II]] - bóos sub-orbitales nun tripulados (testes d'amóbito);
* [[Saturno I]] - bóos sub-orbitales i orbitales nun tripulados (zambolbimiento de l'eiquipamiento);
* [[Saturno IB]] - bóos orbitales nun tripulados i tripulados an órbita de la Tierra, an zambolbimiento i missones ouperacionales;
* [[Saturno B]] - bóos nun tripulados i tripulados an órbita terrestre i an missones pa la [[Luna]].
Todas las missones tripuladas Apollo, sceçones solo las [[Apollo 7]], [[Skylab]] i [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]], que fazirun uso de l Saturno IB, fúrun lançadas al [[spácio]] cul uso de ls gigantescos [[foguete]]s [[Saturno B]], de trés stágios, 110n d'altura, i 2,7 milhones de kg, propelido puls cinco poderosos motores F-1 de l purmeiro stágio, mais ls motores J-2 de ls stágios seguintes.
[[Fexeiro:Modulo Comando i Serbício Apollo.gif|thumb|left|[[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]] de la Nabe Apollo]]
Ls trés stágios de l foguete, chamados ''Ex-IC'' (purmeiro stágio), ''Ex-II'' (segundo stágio) i ''Ex-IBB'' (terceiro estágio), usában [[oxigénio líquido]] (''lox'') cumo ouxidante. L purmeiro stágio usaba RP-1 cumo cumbustible, anquanto ls segundo i terceiro stágios usában [[heidrogénio líquido]].
La [[Nabe Apollo|nabe]] era cumpuosta de trés partes (para alhá de l foguete): Módulo de Comando; Módulo de Serbício; i [[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]].
L cunjunto cumpuosto pul Módulo de Comando i l Módulo de Serbício formaba l [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]].
[[Fexeiro:Modulo Lunar.gif|thumb|[[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]] de la Nabe Apollo]]
L Módulo de Comando ye la cápsula, an formato cónico, que ls [[astronauta]]s acupában durante la maior parte de la biaige, i era la única parte que rentraba na atmosfera terrestre, caindo de pára-quedas. L Módulo de Serbício cuntenie ls eiquipamientos de manutençon de bida (cumo ls celindros de [[oxigénio]]) i motores. L [[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]], cumo l nome andica, serbia pa la çcida ne l tierra lunar i pa l regresso a la órbita de la Luna, pa l'ancuontro culs outros dous módulos qu'alhá permanecian an órbita.
Las radadeiras missones Apollo na [[Luna]] cuntórun cun un beiclo (chamado [[rober lunar]]) para trasporte de ls astronautas na superfice de la [[Luna]], l que permitiu trabalhos de sploraçon científica nua ária maior.
== Resultados de l porjeto ==
[[Neil Armstrong|Neil La. Armstrong]], l purmeiro home a pisar na Luna, eimortalizou l momiento, resumindo mui de l que fui l porjeto Apollo, na famosa frase: "un pequeinho passo para un home, un salto gigantesco pa l'houmanidade".
{{Áudio simples|Frase_de_Neil_Armstrong.ogg|Famosa frase de Neil Armstrong al pisar na Luna}}
{{Áudio simples|Pouso_de la_Apollo_11_na_Luna.ogg|Audio de l pouso de la Apollo 11 na Luna}}
Nun hai dúbeda que la política anternacional i la [[guerra frie]] tubírun ua grande amportança na corrida pula cunquista de la Luna, i que ls sfuorços d'ambos ls lados, [[Stados Ounidos]] i [[URSS]], tenien percipalmente l'oubjetibo de derrotar l lado adbersairo, "probando" la superioridade dun de ls sistemas, [[Capitalismo|capitalista]] ó [[quemunista]]. Inda assi, al final, ls resultados de l porjeto fúrun positibos pa la [[sploraçon spacial]], percipalmente al zbendar mui de l'ourige de nuosso [[sistema solar]].
[[Fexeiro:Mon-apollo17-schmitt boulder.jpg|thumb|200px|left|L'astronauta [[Harrison Schmitt]], de a misson [[Apollo 17]], ne l tierra lunar]]
Las 2 200 piedras trazidas pulas seis missones Apollo que pousórun na superfice de la Luna (repersentando cerca de 400 kg de peinhas) permitiran çcubrir 75 nuobas bariadades de minerales (la maiorie de selicatos).
Zde a misson [[Apollo 17]], an dezembre de [[1972]], nanhun home pisou ne l tierra lunar, i muitas de las çcubiertas científicas que poderien tener sido feitas quedórun adiadas para quando houbisse outra beç antresse an zbendá-las.
Ye amportante lembrar qu'inda houbo quatro bóos qu'ousórun la nabe Apollo: [[Skylab II]], [[Skylab III|III]] i [[Skylab IB|IB]] (trés missones cujo oubjetibo era trabalhar na staçon espacial stadunidense [[Skylab]]) i [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]] (qu'acoplou cula nabe [[URSS|sobiética]] [[Soyuç]] 19 i, por esto quedou coincida cumo misson [[Apollo-Soyuç]]).
== Missones de l Saturno I (nun tripuladas) ==
* [[SA-1]] - teste de l [[foguete]] [[Saturno I]]
* [[SA-2]] - teste de l foguete Saturno I cun carga de 109 m³ d'auga, para ambestigar eifeitos de la trasmisson de rádio i mudanças nas cundiçones climáticas
* [[SA-3]] - eiden SA-2
* [[SA-4]] - teste de ls eifeitos de çligamiento prematuro de ls motores
* [[SA-5]] - purmeiro bóo de l segundo stágio
* [[La-101]] - teste de l'antegridade strutural de ls [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulos de Comando i Serbício]]
* [[La-102]] - radadeiro teste de bóo, liebando un cumputador porgramable
* [[La-103]] - liebando l [[satélite Pegasus]] La
* [[La-104]] - liebando l [[satélite Pegasus]] B
* [[La-105]] - liebando l [[satélite Pegasus]] C
La-106 feder
---------------------------------------------------------------------------------------------------------
== Missones de teste d'amóbito (nun tripuladas) ==
* [[Teste d'amóbito 1 (Apollo)|Teste 1]] - teste d'amóbito na plataforma de lançamiento
* [[Teste d'amóbito 2 (Apollo)|Teste 2]] - teste d'amóbito
== Missones Little Joe II (nun tripuladas) ==
* [[QTB]] - teste de qualificaçon de l [[Little Joe II]]
* [[La-001]] - teste d'amóbito trasónico
* [[La-002]] - mássima altitude, teste d'amóbito Max-Q
* [[La-003]] - teste d'amóbito
* [[La-004]] - teste cun peso mássimo
== Bóos nun tripulados Apollo-Saturno IV i Saturno V ==
* [[AS-201]] - purmeiro teste de bóo de l [[foguete]] [[Saturno IV]]
* [[AS-203]] - ambestigou falta de grabidade ne ls tanques de cumbustible de la Ex-IBB
* [[AS-202]] - teste de bóo sub-orbital de ls Módulos de Comando i Serbício
* AS-204 ó [[Apollo 1]] - ancéndio drento de la cápsula ne l tierra, an [[27 de janeiro]] de [[1967]], probocando la muorte de ls [[astronauta]]s [[Birgil "Gus" Iban Grisson]], [[Edward Higgines White II]] i [[Roger Bruce Chaffe]]
* [[Apollo 4]] - purmeiro teste de l lançador [[Saturno V]]
* [[Apollo 5]] - teste de l foguete Saturno IV i Módulo Lunar
* [[Apollo 6]] - teste de l foguete Saturno V
== Bóos tripulados de l porjeto Apollo (Saturno IV i Saturno V) ==
{{Mais anformaçones|[[Lista d'astronautas de la Apollo]]}}
[[Fexeiro:Apollo CSM lunar orbit.jpg|thumb|[[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]] de la Apollo an órbita de la [[Luna]] ]]
* [[Apollo 7]] ([[Walter Schirra]], [[Donn Eisele]] i [[Walter Cunninghan]]) - decolaige an [[11 d'outubre]] de [[1968]] - purmeira misson Apollo tripulada, usou l foguete Saturno IV
* [[Apollo 8]] ([[Frank Borman]], [[James Lobell]] i [[William Anders]]) - dezembre de [[1968]] - orbitou la [[Luna]] na nuite de [[Natal]]
* [[Apollo 9]] ([[James McDibitt]], [[David Scott]] i [[Russell Schweikart]]) - márcio de [[1969]] - testes de l [[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]] an órbita de la Tierra
* [[Apollo 10]] ([[Ton Stafford]], [[John Young]] i [[Eugene Cernan]]) - maio de [[1969]] - testes de l [[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]] an órbita de la Luna
* [[Apollo 11]] ([[Neil Armstrong|Neil La. Armstrong]], [[Michael Collines (astronauta)|Michael Collines]] i [[Edwin Aldrin|Edwin I. "Buzç" Aldrin]]) - decolaige an [[16 de júlio]] de [[1969]], pouso na Luna an [[20 de júlio]] de [[1969]], retorno la Tierra an [[24 de júlio]] de [[1969]] - purmeiros homes a caminar na Luna
{{Bídeo|A11b 1094228.ogg|Buzç Aldrin pisando na Luna - Apollo 11}}
[[Fexeiro:NASA Apollo 17 Lunar Robing Behicle.jpg|thumb|left|[[Rober lunar]] ]]
* [[Apollo 12]] ([[Charles Cunrad]], [[Richard Gordon]] i [[Alan Bean]]) - nobembre de [[1969]] - recolheu partes de la sonda "[[Surbeyor 3]]"
* [[Apollo 13]] ([[James Lobell]], [[Fred Haise]] i [[John Sweigert]]) - abril de [[1970]] - un acidente ampediu l pouso na Luna
* [[Apollo 14]] ([[Alan Shepard]], [[Stuart Rosa]] i [[Edgar Mitchell]]) - febreiro de [[1971]] - spurmientos científicos
{{Bídeo|Ap14 flag.ogg|Astronautas de la Apollo 14 colocando ua bandeira de ls EUA na Luna}}
* [[Apollo 15]] ([[David Scott]], [[James Irwin]] i [[Alfred Worden]]) - júlio de [[1971]] - uso de l [[rober lunar]]
* [[Apollo 16]] ([[John Young]], [[Thomas Mattingly]] i [[Charles Duke]], Jr.) - abril de [[1972]] - quedou 3 dies na superfice de la Luna
{{Bídeo|Ap16_rober.ogg|Astronautas de la Apollo 16 dirigindo l Rober Lunar}}
[[Fexeiro:The_Earth_sen_fron_Apollo_17.jpg|thumb|[[La Bolinha Azul]]: foto tirada na biaige de retorno de la [[Apollo 17]] an qu'aparece l çco azulado de la Tierra de forma nítida, amplamente dibulgada i que tubo un ampato mui grande pa l'aparecimiento dua cultura ecológica ne ls anhos seguintes]]
* [[Apollo 17]] ([[Eugene Cernan]], [[Ronald Eibanes]] i [[Harrison Schmitt]]) - dezembre de [[1972]] - radadeiro bóo de l porjeto Apollo pa la Luna
{{Bídeo|Ap17 strolling.ogg|Astronautas de la Apollo 17 caminando i cantando na Luna}}
* [[Skylab]] II, III i IV - trés missones qu'ousórun la nabe Apollo para trabalhar cula staçon espacial Skylab (todas las trés ousórun l foguete Saturno IV)
* [[Apollo-Soyuç]] ó Apollo 18 ([[Ton Stafford]], [[Bance Brand]] i [[Donald Slayton]]) - júlio de [[1975]] - acoplou an órbita de la Tierra cula [[Soyuç]] 19 de la [[URSS]] (fui ousado l foguete Saturni IV)
==Missones canceladas==
L porgrama ouriginal pré-lunar era bastante cunserbador ne l que toca a las eisigéncias ampostas pul planeamiento, mas cula cunfirmaçon de l sucesso de ls testes de l [[Saturno B]] procediu-se al cancelamiento i adataçon d'alguas missones, nomeadamente la de la [[Apollo 8]], que serie solo ua misson de órbita terrestre, cumbertida an misson pa la Luna alegadamente por [[George Low]]. Ambora se defenda frequentemente qu'esta trasiçon tenga ocorrido an repuosta a las tentatibas de pilotar ua nabe [[Zond]] an torno de la Luna, nun eisisten probas que fusse assi. Ls oufeciales de la [[NASA]] stában cientes de l porjeto i l'agenda de las missones Zond nun coincide cul stenso relatório de la NASA acerca de la decison subre la Apolo 8. Ye, mas, praticamente cunsensual qu'estas altaraçones fúrun baseadas na agenda de l [[Módulo Lunar]], an ouposiçon al medo de ls stadunidenses de perder la corrida a la Luna.
Finalmente, debido al zeinterisse nas missones lunares i falta de berbas, fúrun canceladas las planeijadas missones Apollo 18, Apollo 19 i Apollo 20 (beija [[missones Apollo canceladas]]).
Fuontes:
*[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo.html Porjeto Apollo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo/welcome.html#chart The Apollo Flights]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www-pao.ksc.nasa.gob/kscpao/story/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://story.nasa.gob/40thann/bideos.htn Nasa's Fortieth Annibersary Audio and Bideo Clips]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://nssdc.gsfc.nasa.gob/planetary/lunar/apollo_11_30th.html Apollo 11 30th annibersary]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.nasn.si.edu/colletiones/eimagery/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.geocities .com/apolonalua1969/ 1969: L Anho de la Luna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160214173215/http://www.geocities/ |date=2016-02-14 }}
*[http://sites.gogle .com/site/antegracaonumerica/ simulador rentrada na atmosfera terriste]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
==Ber tamien==
{{Catadorie|Porjeto Apollo}}
{{Commonscat|Apollo mission}}
*[[Acusaçones de falsificaçon nas alunissaiges de l Porgrama Apollo]]
*[[Apollo Guidance Cumputer]]
*[[Corrida spacial]]
*[[Nasa]]
*[[Porgrama spacial estadunidense]]
*[[Módulo de Comando i Serbício Apollo]]
*[[Módulo Lunar Apollo]]
*[[Nabe Apollo]]
*[[Porjeto Mercury]]
*[[Porjeto Gemeni]]
*[[Sploraçon spacial]]
*[[Saturno IB]]
*[[Saturno B]]
*[[Porgrama Surbeyor]]
==Ligaçones sternas==
*[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo.html Porjeto Apollo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo/welcome.html#chart The Apollo Flights]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www-pao.ksc.nasa.gob/kscpao/story/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://story.nasa.gob/40thann/bideos.htn Nasa's Fortieth Annibersary Audio and Bideo Clips]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://nssdc.gsfc.nasa.gob/planetary/lunar/apollo_11_30th.html Apollo 11 30th annibersary]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.nasn.si.edu/colletiones/eimagery/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.geocities .com/apolonalua1969/ 1969: L Anho de la Luna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160214173215/http://www.geocities/ |date=2016-02-14 }}
*[http://sites.gogle .com/site/antegracaonumerica/ simulador rentrada na atmosfera terriste]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://g1.globo .com/Sites/Speciales/0,,17082,00.html Cobertura de ls 40 anhos de la chegada de l'home a la Luna]
{{Ampeça caixa}}
{{Caixa de sucesson
|títalo = Porgrama Spacial Amaricano
|anhos = [[1961]] – [[1975]]
|antes = [[Porjeto Gemeni]]
|depuis = [[Carreira Spacial]]
}}
{{Tremina caixa}}
{{Porgrama spacial NASA}}
{{Apollo}}
{{Nabe Apollo}}
{{La Luna}}
[[Catadorie:Porjeto Apollo]]
[[Catadorie:Luna]]
[[Catadorie:NASA]]
5dv6yudbd6nqae35lvjmh8d4avulkaf
106975
106974
2026-07-04T14:52:42Z
~2026-30875-10
15270
/* L'ampeço de l porjeto */ yt
106975
wikitext
text/x-wiki
{{Sin-notas|data=dezembre de 2008|ciéncia=si}}
[[Fexeiro:Apollo porgran ansignia.jpg|thumb|250px|Ansígnia de l Porjeto Apollo]]
L '''Porjeto Apollo''' ('''Porjeto Apollo''' - '''Porjet Apollo''' - '''Porjeto Apolo''') fui un cunjunto de missones spaciales cordenadas pula [[Nasa]] (agéncia spacial de ls [[Stados Ounidos]]) antre 1961 i 1972 cul oubjetibo de poner l'home na [[Lhuna]]. L porjeto culminou cul pouso de la [[Apollo 11]] ne l tierra lhunar an 20 de júlio de 1969.
A misson ancluiu onze bos tripulados (até la [[Apollo 7]], todas las missones fúrun nun tripuladas). Anclui-se ende l que quedou coincido cumo "[[Apollo 1]]", an houmenaige als [[astronauta]]s [[Birgil I. Grisson|Birgil "Gus" Iban Grisson]], [[Edward Higgines White II]] i [[Roger Bruce Chaffe]], que morrírun ne l tierra nun ancéndio, drento de la cabine de comando.
L'oubjetibo de [[Corrida spacial|splorar la Lhuna]] fui abandonado an dezembre de [[1972]], cul bo de la [[Apollo 17]]. Ls motibos para esta decison fúrun tanto la falta de berbas, cortadas pul cungresso amaricano, quanto l zeinterisse de l'oupenion pública [[Stados Ounidos|stadunidense]] cul porjeto. Inda que tenga habido trés missones tripuladas [[Skylab]] qu'ousórun la [[nabe Apollo]] i ua misson [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]] (Apollo-Soyuç), estas nun tenien cumo oubjetibo chegar a la Lhuna.
La nabe Apollo fui abandonada an [[1975]] an detrimiento de l'uso dun beiclo reutelizable (l [[Carreira Spacial]]; an [[Pertual]]: Baibén Espacial), que boarie pula purmeira beç an [[1981]].
An [[2005]] la [http://www.nasa.gob/sternalflash/ceb_frunt/andex.html NASA anunciou]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} la retomada de las biaiges a la Lhuna outelizando nabes semelhantes a las nabes Apollo an sustituiçon als carreira spaciales.
== L'ampeço de l porjeto ==
[[Fexeiro:Earth-mon.jpg|thumb|Bison de la Tierra a partir de la [[Lhuna]] - [[Apollo 8]] ]]
L suonho d'atingir la Lhuna repersentaba ua ambiçon houmana antiga, ficionalizada por muitos outores (cf. "''De la Terre a la la Lune''", de [[1865]], [[Júlio Berne]], adonde un [[canhon]] gigante ye ousado cumo macanismo de [[propulson]]), mas tornada possible ne l [[seclo XX]], an resultado de l'abanço [[tecnologie|tecnológico]] i [[ciéncia|científico]] quier ne l domínio de la [[aeronáutica]], cumo ne l de la [[cumputaçon]] outomática.
Muita de la tecnologie neçaira pa l porjeto fui zambolbida cumo resultado de l sfuorço de guerra durante la [[Segunda Guerra Mundial]] (por eisemplo, [[cumputador|cumputadores digitales]] para cálclos de [[balística]], antre outros), i pul zambolbimiento de [[míssil antercontinental|mísseis antercontinentales]]-- an parte heirdeiros de la tecnologie de las primitibas [[V-2]] [[Nazismo|nazis]])-- ne l ámbito de la [[Guerra Frie]] antre [[Stados Ounidos]] i [[Ounion Sobiética|URSS]].
[[Fexeiro:Aldrin Apollo 11.jpg|thumb|left|[[Edwin Aldrin|"Buzç" Aldrin]] fotografado por [[Neil Armstrong]] - [[Apollo 11]] ]]
Ls porjetos [[Porjeto Mercury|Mercury]], [[Porjeto Gemeni|Gemeni]] i Apollo fúrun ua repuosta de ls [[Stados Ounidos]] a la [[URSS]], por esta tener puosto l satélite [[Sputnik 1]] an órbita i, lougo an seguida, tener puosto an órbita l purmeiro houmano, [[Yuri Gagarin]]. Nun famoso [http://upload.wikimedia.org/wikipedie/commons/8/8d/Çcurso_de_Kennedy.ogg çcurso]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} de [[25 de maio]] de [[1961]], [[John F. Kennedy]] lançou l zafio de, antes de la década treminar, "ambiar homes a la Lhuna i retorná-los a salbo".
{{Áudio simples|Çcurso_de_Kennedy.ogg|Çcurso de Kennedy}}
Nun famoso çcurso na [[Ounibersidade Rice]] sues palabras fúrun: ''We chose to go to the mon. We chose to go to the mon in this decade and de l the other things, not because they are easy, but because they are hard'' ("Nós decidimos ir la Lhuna. Nós decidimos ir la Lhuna nesta década i fazer las outras cousas, nun porque eilhas son fáceles, mas porque eilhas son defíceles").
[[Fexeiro:Apollo 11 Lhunar Lander - 5927 NASA.jpg|thumb|Astronauta Buzç Aldrin junto al [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]] pousado na superfice de la Lhuna - [[Apollo 11]]]]
An júlio de 1960, la Nasa anunciou que colocarie [[astronauta]]s na órbita de la [[Lhuna]], yá passado l [[Porjeto Mercury]]. Inda assi, l çcurso de Kennedy mudou l foco de l porgrama spacial de ls [[Stados Ounidos]] para alcançar l'oubjetibo de pousar ua nabe tripulada na superfice de la Lhuna antes que la década treminasse.
Al cuntrairo de ls dous porjetos anteriores cuncebidos para manobras na órbita terrestre (l [[Porjeto Mercury|Mercury]], cun ua nabe cuncebida para un astronauta, i l [[Porjeto Gemeni|Gemeni]], cuncebido para dous astronautas), l Apollo possuía ua nabe cun capacidade para trés astronautas, tornando possible atingir órbita lhunar, i fazer çcer un Módulo (zeignado [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]]) na superfice de la Lhuna i assegurar l regresso a la Tierra (beija zeinho cumparatibo de las trés nabes).
== Oubjetibos de l porjeto Apollo ==
Ls oubjetibos de l porjeto Apollo éran:
* Stablecer la [[tecnologie]] para biabelizar ls antrisses de ls EUA ne l [[spácio]];
* Oubter proeminéncia ne l spácio pa ls Stados Ounidos;
* Zambolber un porgrama de sploraçon científica de la Luna;
* Zambolber las capacidades de l'home para trabalhar ne l'ambiente lunar
== Defeniçon de l porjeto i çcriçon de las missones ==
[[Fexeiro:S64-22331.jpg|thumb|Cumparaçon de las nabes Apollo, [[Porjeto Mercury|Mercury]] i [[Porjeto Gemeni|Gemeni]] ]]
Habie, na época de la defeniçon de l porjeto, trés possibelidades de bóo pa la Luna: ua baseada na eideia dun único i eimenso foguete qu'eirie decolar de la Tierra, pousar na Luna i retornar; outra baseada na eideia de ''rendeç-bous'' (ancuontro an órbita) na órbita de la Tierra, an que l foguete ancontrarie un outro stágio an órbita de la Tierra; i, finalmente, l ''rendeç-bous'' lunar, que senefica qu'un pequeinho módulo çcerie al tierra de la Luna i depuis ancontrarie an órbita la nabe de retorno. Esta radadeira oupçon fui la scolhida puls angenheiros de la [[Nasa]] pa l porjeto Apollo (beija figura çcribendo a misson Apollo).
An cada misson Apollo, fúrun ambiados trés astronautas; dous çcian na Luna usando l [[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]] (comandante i piloto de l Módulo Lunar) i un permanecie an órbita ne l [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando]] (piloto de l Módulo de Comando).
[[Fexeiro:Missao Apollo.jpg|thumb|left|Çcriçon de la Misson Apollo]]
Alguas missones nun pousórun na Luna. Este fui l causo, por eisemplo, de la [[Apollo 8]], la purmeira misson tripulada a la Luna, que na nuite de Natal de [[1968]] circundou-la, ambiando fotos inéditas de l tierra lunar.
{{Áudio simples|Apollo_8_genesis_reading.ogg|Mensaige de Natal de la tripulaçon de la Apollo 8 direto de la Luna}}
Ne l total, fúrun feitas onze missones tripuladas ne l porjeto Apollo, i seis deilhas pousórun na Luna, ne l total de duoze [[astronauta]]s que caminórun ne l tierra lunar i alhá fazirun spurmientos científicos.
La única misson que tenie por oubjetibo pousar i nun l fizo fui la [[Apollo 13]], debido a un acidente grabe, probabelmente probocado por un cúrtio-circuito seguido dua spluson i un bazamiento ne ls tanques d'oxigénio, l que lebou a un retorno tenso i spetacular a la Tierra, mas sitoso, cun un mínimo d'oxigénio remanescente.
== Foguete lançador i nabe spacial ==
[[Fexeiro:Apollo 11 Saturn V lifting off on July 16, 1969.jpg|thumb|Foguete [[Saturno B]] - lançamiento de l [[Apollo 11]] an [[16 de júlio]] de [[1969]] ]]
L porgrama Apollo usou quatro tipos de [[foguete]]s lançadores:
* [[Little Joe II]] - bóos sub-orbitales nun tripulados (testes d'amóbito);
* [[Saturno I]] - bóos sub-orbitales i orbitales nun tripulados (zambolbimiento de l'eiquipamiento);
* [[Saturno IB]] - bóos orbitales nun tripulados i tripulados an órbita de la Tierra, an zambolbimiento i missones ouperacionales;
* [[Saturno B]] - bóos nun tripulados i tripulados an órbita terrestre i an missones pa la [[Luna]].
Todas las missones tripuladas Apollo, sceçones solo las [[Apollo 7]], [[Skylab]] i [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]], que fazirun uso de l Saturno IB, fúrun lançadas al [[spácio]] cul uso de ls gigantescos [[foguete]]s [[Saturno B]], de trés stágios, 110n d'altura, i 2,7 milhones de kg, propelido puls cinco poderosos motores F-1 de l purmeiro stágio, mais ls motores J-2 de ls stágios seguintes.
[[Fexeiro:Modulo Comando i Serbício Apollo.gif|thumb|left|[[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]] de la Nabe Apollo]]
Ls trés stágios de l foguete, chamados ''Ex-IC'' (purmeiro stágio), ''Ex-II'' (segundo stágio) i ''Ex-IBB'' (terceiro estágio), usában [[oxigénio líquido]] (''lox'') cumo ouxidante. L purmeiro stágio usaba RP-1 cumo cumbustible, anquanto ls segundo i terceiro stágios usában [[heidrogénio líquido]].
La [[Nabe Apollo|nabe]] era cumpuosta de trés partes (para alhá de l foguete): Módulo de Comando; Módulo de Serbício; i [[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]].
L cunjunto cumpuosto pul Módulo de Comando i l Módulo de Serbício formaba l [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]].
[[Fexeiro:Modulo Lunar.gif|thumb|[[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]] de la Nabe Apollo]]
L Módulo de Comando ye la cápsula, an formato cónico, que ls [[astronauta]]s acupában durante la maior parte de la biaige, i era la única parte que rentraba na atmosfera terrestre, caindo de pára-quedas. L Módulo de Serbício cuntenie ls eiquipamientos de manutençon de bida (cumo ls celindros de [[oxigénio]]) i motores. L [[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]], cumo l nome andica, serbia pa la çcida ne l tierra lunar i pa l regresso a la órbita de la Luna, pa l'ancuontro culs outros dous módulos qu'alhá permanecian an órbita.
Las radadeiras missones Apollo na [[Luna]] cuntórun cun un beiclo (chamado [[rober lunar]]) para trasporte de ls astronautas na superfice de la [[Luna]], l que permitiu trabalhos de sploraçon científica nua ária maior.
== Resultados de l porjeto ==
[[Neil Armstrong|Neil La. Armstrong]], l purmeiro home a pisar na Luna, eimortalizou l momiento, resumindo mui de l que fui l porjeto Apollo, na famosa frase: "un pequeinho passo para un home, un salto gigantesco pa l'houmanidade".
{{Áudio simples|Frase_de_Neil_Armstrong.ogg|Famosa frase de Neil Armstrong al pisar na Luna}}
{{Áudio simples|Pouso_de la_Apollo_11_na_Luna.ogg|Audio de l pouso de la Apollo 11 na Luna}}
Nun hai dúbeda que la política anternacional i la [[guerra frie]] tubírun ua grande amportança na corrida pula cunquista de la Luna, i que ls sfuorços d'ambos ls lados, [[Stados Ounidos]] i [[URSS]], tenien percipalmente l'oubjetibo de derrotar l lado adbersairo, "probando" la superioridade dun de ls sistemas, [[Capitalismo|capitalista]] ó [[quemunista]]. Inda assi, al final, ls resultados de l porjeto fúrun positibos pa la [[sploraçon spacial]], percipalmente al zbendar mui de l'ourige de nuosso [[sistema solar]].
[[Fexeiro:Mon-apollo17-schmitt boulder.jpg|thumb|200px|left|L'astronauta [[Harrison Schmitt]], de a misson [[Apollo 17]], ne l tierra lunar]]
Las 2 200 piedras trazidas pulas seis missones Apollo que pousórun na superfice de la Luna (repersentando cerca de 400 kg de peinhas) permitiran çcubrir 75 nuobas bariadades de minerales (la maiorie de selicatos).
Zde a misson [[Apollo 17]], an dezembre de [[1972]], nanhun home pisou ne l tierra lunar, i muitas de las çcubiertas científicas que poderien tener sido feitas quedórun adiadas para quando houbisse outra beç antresse an zbendá-las.
Ye amportante lembrar qu'inda houbo quatro bóos qu'ousórun la nabe Apollo: [[Skylab II]], [[Skylab III|III]] i [[Skylab IB|IB]] (trés missones cujo oubjetibo era trabalhar na staçon espacial stadunidense [[Skylab]]) i [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]] (qu'acoplou cula nabe [[URSS|sobiética]] [[Soyuç]] 19 i, por esto quedou coincida cumo misson [[Apollo-Soyuç]]).
== Missones de l Saturno I (nun tripuladas) ==
* [[SA-1]] - teste de l [[foguete]] [[Saturno I]]
* [[SA-2]] - teste de l foguete Saturno I cun carga de 109 m³ d'auga, para ambestigar eifeitos de la trasmisson de rádio i mudanças nas cundiçones climáticas
* [[SA-3]] - eiden SA-2
* [[SA-4]] - teste de ls eifeitos de çligamiento prematuro de ls motores
* [[SA-5]] - purmeiro bóo de l segundo stágio
* [[La-101]] - teste de l'antegridade strutural de ls [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulos de Comando i Serbício]]
* [[La-102]] - radadeiro teste de bóo, liebando un cumputador porgramable
* [[La-103]] - liebando l [[satélite Pegasus]] La
* [[La-104]] - liebando l [[satélite Pegasus]] B
* [[La-105]] - liebando l [[satélite Pegasus]] C
La-106 feder
---------------------------------------------------------------------------------------------------------
== Missones de teste d'amóbito (nun tripuladas) ==
* [[Teste d'amóbito 1 (Apollo)|Teste 1]] - teste d'amóbito na plataforma de lançamiento
* [[Teste d'amóbito 2 (Apollo)|Teste 2]] - teste d'amóbito
== Missones Little Joe II (nun tripuladas) ==
* [[QTB]] - teste de qualificaçon de l [[Little Joe II]]
* [[La-001]] - teste d'amóbito trasónico
* [[La-002]] - mássima altitude, teste d'amóbito Max-Q
* [[La-003]] - teste d'amóbito
* [[La-004]] - teste cun peso mássimo
== Bóos nun tripulados Apollo-Saturno IV i Saturno V ==
* [[AS-201]] - purmeiro teste de bóo de l [[foguete]] [[Saturno IV]]
* [[AS-203]] - ambestigou falta de grabidade ne ls tanques de cumbustible de la Ex-IBB
* [[AS-202]] - teste de bóo sub-orbital de ls Módulos de Comando i Serbício
* AS-204 ó [[Apollo 1]] - ancéndio drento de la cápsula ne l tierra, an [[27 de janeiro]] de [[1967]], probocando la muorte de ls [[astronauta]]s [[Birgil "Gus" Iban Grisson]], [[Edward Higgines White II]] i [[Roger Bruce Chaffe]]
* [[Apollo 4]] - purmeiro teste de l lançador [[Saturno V]]
* [[Apollo 5]] - teste de l foguete Saturno IV i Módulo Lunar
* [[Apollo 6]] - teste de l foguete Saturno V
== Bóos tripulados de l porjeto Apollo (Saturno IV i Saturno V) ==
{{Mais anformaçones|[[Lista d'astronautas de la Apollo]]}}
[[Fexeiro:Apollo CSM lunar orbit.jpg|thumb|[[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]] de la Apollo an órbita de la [[Luna]] ]]
* [[Apollo 7]] ([[Walter Schirra]], [[Donn Eisele]] i [[Walter Cunninghan]]) - decolaige an [[11 d'outubre]] de [[1968]] - purmeira misson Apollo tripulada, usou l foguete Saturno IV
* [[Apollo 8]] ([[Frank Borman]], [[James Lobell]] i [[William Anders]]) - dezembre de [[1968]] - orbitou la [[Luna]] na nuite de [[Natal]]
* [[Apollo 9]] ([[James McDibitt]], [[David Scott]] i [[Russell Schweikart]]) - márcio de [[1969]] - testes de l [[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]] an órbita de la Tierra
* [[Apollo 10]] ([[Ton Stafford]], [[John Young]] i [[Eugene Cernan]]) - maio de [[1969]] - testes de l [[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]] an órbita de la Luna
* [[Apollo 11]] ([[Neil Armstrong|Neil La. Armstrong]], [[Michael Collines (astronauta)|Michael Collines]] i [[Edwin Aldrin|Edwin I. "Buzç" Aldrin]]) - decolaige an [[16 de júlio]] de [[1969]], pouso na Luna an [[20 de júlio]] de [[1969]], retorno la Tierra an [[24 de júlio]] de [[1969]] - purmeiros homes a caminar na Luna
{{Bídeo|A11b 1094228.ogg|Buzç Aldrin pisando na Luna - Apollo 11}}
[[Fexeiro:NASA Apollo 17 Lunar Robing Behicle.jpg|thumb|left|[[Rober lunar]] ]]
* [[Apollo 12]] ([[Charles Cunrad]], [[Richard Gordon]] i [[Alan Bean]]) - nobembre de [[1969]] - recolheu partes de la sonda "[[Surbeyor 3]]"
* [[Apollo 13]] ([[James Lobell]], [[Fred Haise]] i [[John Sweigert]]) - abril de [[1970]] - un acidente ampediu l pouso na Luna
* [[Apollo 14]] ([[Alan Shepard]], [[Stuart Rosa]] i [[Edgar Mitchell]]) - febreiro de [[1971]] - spurmientos científicos
{{Bídeo|Ap14 flag.ogg|Astronautas de la Apollo 14 colocando ua bandeira de ls EUA na Luna}}
* [[Apollo 15]] ([[David Scott]], [[James Irwin]] i [[Alfred Worden]]) - júlio de [[1971]] - uso de l [[rober lunar]]
* [[Apollo 16]] ([[John Young]], [[Thomas Mattingly]] i [[Charles Duke]], Jr.) - abril de [[1972]] - quedou 3 dies na superfice de la Luna
{{Bídeo|Ap16_rober.ogg|Astronautas de la Apollo 16 dirigindo l Rober Lunar}}
[[Fexeiro:The_Earth_sen_fron_Apollo_17.jpg|thumb|[[La Bolinha Azul]]: foto tirada na biaige de retorno de la [[Apollo 17]] an qu'aparece l çco azulado de la Tierra de forma nítida, amplamente dibulgada i que tubo un ampato mui grande pa l'aparecimiento dua cultura ecológica ne ls anhos seguintes]]
* [[Apollo 17]] ([[Eugene Cernan]], [[Ronald Eibanes]] i [[Harrison Schmitt]]) - dezembre de [[1972]] - radadeiro bóo de l porjeto Apollo pa la Luna
{{Bídeo|Ap17 strolling.ogg|Astronautas de la Apollo 17 caminando i cantando na Luna}}
* [[Skylab]] II, III i IV - trés missones qu'ousórun la nabe Apollo para trabalhar cula staçon espacial Skylab (todas las trés ousórun l foguete Saturno IV)
* [[Apollo-Soyuç]] ó Apollo 18 ([[Ton Stafford]], [[Bance Brand]] i [[Donald Slayton]]) - júlio de [[1975]] - acoplou an órbita de la Tierra cula [[Soyuç]] 19 de la [[URSS]] (fui ousado l foguete Saturni IV)
==Missones canceladas==
L porgrama ouriginal pré-lunar era bastante cunserbador ne l que toca a las eisigéncias ampostas pul planeamiento, mas cula cunfirmaçon de l sucesso de ls testes de l [[Saturno B]] procediu-se al cancelamiento i adataçon d'alguas missones, nomeadamente la de la [[Apollo 8]], que serie solo ua misson de órbita terrestre, cumbertida an misson pa la Luna alegadamente por [[George Low]]. Ambora se defenda frequentemente qu'esta trasiçon tenga ocorrido an repuosta a las tentatibas de pilotar ua nabe [[Zond]] an torno de la Luna, nun eisisten probas que fusse assi. Ls oufeciales de la [[NASA]] stában cientes de l porjeto i l'agenda de las missones Zond nun coincide cul stenso relatório de la NASA acerca de la decison subre la Apolo 8. Ye, mas, praticamente cunsensual qu'estas altaraçones fúrun baseadas na agenda de l [[Módulo Lunar]], an ouposiçon al medo de ls stadunidenses de perder la corrida a la Luna.
Finalmente, debido al zeinterisse nas missones lunares i falta de berbas, fúrun canceladas las planeijadas missones Apollo 18, Apollo 19 i Apollo 20 (beija [[missones Apollo canceladas]]).
Fuontes:
*[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo.html Porjeto Apollo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo/welcome.html#chart The Apollo Flights]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www-pao.ksc.nasa.gob/kscpao/story/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://story.nasa.gob/40thann/bideos.htn Nasa's Fortieth Annibersary Audio and Bideo Clips]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://nssdc.gsfc.nasa.gob/planetary/lunar/apollo_11_30th.html Apollo 11 30th annibersary]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.nasn.si.edu/colletiones/eimagery/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.geocities .com/apolonalua1969/ 1969: L Anho de la Luna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160214173215/http://www.geocities/ |date=2016-02-14 }}
*[http://sites.gogle .com/site/antegracaonumerica/ simulador rentrada na atmosfera terriste]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
==Ber tamien==
{{Catadorie|Porjeto Apollo}}
{{Commonscat|Apollo mission}}
*[[Acusaçones de falsificaçon nas alunissaiges de l Porgrama Apollo]]
*[[Apollo Guidance Cumputer]]
*[[Corrida spacial]]
*[[Nasa]]
*[[Porgrama spacial estadunidense]]
*[[Módulo de Comando i Serbício Apollo]]
*[[Módulo Lunar Apollo]]
*[[Nabe Apollo]]
*[[Porjeto Mercury]]
*[[Porjeto Gemeni]]
*[[Sploraçon spacial]]
*[[Saturno IB]]
*[[Saturno B]]
*[[Porgrama Surbeyor]]
==Ligaçones sternas==
*[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo.html Porjeto Apollo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo/welcome.html#chart The Apollo Flights]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www-pao.ksc.nasa.gob/kscpao/story/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://story.nasa.gob/40thann/bideos.htn Nasa's Fortieth Annibersary Audio and Bideo Clips]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://nssdc.gsfc.nasa.gob/planetary/lunar/apollo_11_30th.html Apollo 11 30th annibersary]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.nasn.si.edu/colletiones/eimagery/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.geocities .com/apolonalua1969/ 1969: L Anho de la Luna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160214173215/http://www.geocities/ |date=2016-02-14 }}
*[http://sites.gogle .com/site/antegracaonumerica/ simulador rentrada na atmosfera terriste]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://g1.globo .com/Sites/Speciales/0,,17082,00.html Cobertura de ls 40 anhos de la chegada de l'home a la Luna]
{{Ampeça caixa}}
{{Caixa de sucesson
|títalo = Porgrama Spacial Amaricano
|anhos = [[1961]] – [[1975]]
|antes = [[Porjeto Gemeni]]
|depuis = [[Carreira Spacial]]
}}
{{Tremina caixa}}
{{Porgrama spacial NASA}}
{{Apollo}}
{{Nabe Apollo}}
{{La Luna}}
[[Catadorie:Porjeto Apollo]]
[[Catadorie:Luna]]
[[Catadorie:NASA]]
ebdufggnx04im0uw0lfs42o8orcnqz2
106976
106975
2026-07-04T14:54:17Z
~2026-30875-10
15270
/* Oubjetibos de l porjeto Apollo */ rr
106976
wikitext
text/x-wiki
{{Sin-notas|data=dezembre de 2008|ciéncia=si}}
[[Fexeiro:Apollo porgran ansignia.jpg|thumb|250px|Ansígnia de l Porjeto Apollo]]
L '''Porjeto Apollo''' ('''Porjeto Apollo''' - '''Porjet Apollo''' - '''Porjeto Apolo''') fui un cunjunto de missones spaciales cordenadas pula [[Nasa]] (agéncia spacial de ls [[Stados Ounidos]]) antre 1961 i 1972 cul oubjetibo de poner l'home na [[Lhuna]]. L porjeto culminou cul pouso de la [[Apollo 11]] ne l tierra lhunar an 20 de júlio de 1969.
A misson ancluiu onze bos tripulados (até la [[Apollo 7]], todas las missones fúrun nun tripuladas). Anclui-se ende l que quedou coincido cumo "[[Apollo 1]]", an houmenaige als [[astronauta]]s [[Birgil I. Grisson|Birgil "Gus" Iban Grisson]], [[Edward Higgines White II]] i [[Roger Bruce Chaffe]], que morrírun ne l tierra nun ancéndio, drento de la cabine de comando.
L'oubjetibo de [[Corrida spacial|splorar la Lhuna]] fui abandonado an dezembre de [[1972]], cul bo de la [[Apollo 17]]. Ls motibos para esta decison fúrun tanto la falta de berbas, cortadas pul cungresso amaricano, quanto l zeinterisse de l'oupenion pública [[Stados Ounidos|stadunidense]] cul porjeto. Inda que tenga habido trés missones tripuladas [[Skylab]] qu'ousórun la [[nabe Apollo]] i ua misson [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]] (Apollo-Soyuç), estas nun tenien cumo oubjetibo chegar a la Lhuna.
La nabe Apollo fui abandonada an [[1975]] an detrimiento de l'uso dun beiclo reutelizable (l [[Carreira Spacial]]; an [[Pertual]]: Baibén Espacial), que boarie pula purmeira beç an [[1981]].
An [[2005]] la [http://www.nasa.gob/sternalflash/ceb_frunt/andex.html NASA anunciou]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} la retomada de las biaiges a la Lhuna outelizando nabes semelhantes a las nabes Apollo an sustituiçon als carreira spaciales.
== L'ampeço de l porjeto ==
[[Fexeiro:Earth-mon.jpg|thumb|Bison de la Tierra a partir de la [[Lhuna]] - [[Apollo 8]] ]]
L suonho d'atingir la Lhuna repersentaba ua ambiçon houmana antiga, ficionalizada por muitos outores (cf. "''De la Terre a la la Lune''", de [[1865]], [[Júlio Berne]], adonde un [[canhon]] gigante ye ousado cumo macanismo de [[propulson]]), mas tornada possible ne l [[seclo XX]], an resultado de l'abanço [[tecnologie|tecnológico]] i [[ciéncia|científico]] quier ne l domínio de la [[aeronáutica]], cumo ne l de la [[cumputaçon]] outomática.
Muita de la tecnologie neçaira pa l porjeto fui zambolbida cumo resultado de l sfuorço de guerra durante la [[Segunda Guerra Mundial]] (por eisemplo, [[cumputador|cumputadores digitales]] para cálclos de [[balística]], antre outros), i pul zambolbimiento de [[míssil antercontinental|mísseis antercontinentales]]-- an parte heirdeiros de la tecnologie de las primitibas [[V-2]] [[Nazismo|nazis]])-- ne l ámbito de la [[Guerra Frie]] antre [[Stados Ounidos]] i [[Ounion Sobiética|URSS]].
[[Fexeiro:Aldrin Apollo 11.jpg|thumb|left|[[Edwin Aldrin|"Buzç" Aldrin]] fotografado por [[Neil Armstrong]] - [[Apollo 11]] ]]
Ls porjetos [[Porjeto Mercury|Mercury]], [[Porjeto Gemeni|Gemeni]] i Apollo fúrun ua repuosta de ls [[Stados Ounidos]] a la [[URSS]], por esta tener puosto l satélite [[Sputnik 1]] an órbita i, lougo an seguida, tener puosto an órbita l purmeiro houmano, [[Yuri Gagarin]]. Nun famoso [http://upload.wikimedia.org/wikipedie/commons/8/8d/Çcurso_de_Kennedy.ogg çcurso]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} de [[25 de maio]] de [[1961]], [[John F. Kennedy]] lançou l zafio de, antes de la década treminar, "ambiar homes a la Lhuna i retorná-los a salbo".
{{Áudio simples|Çcurso_de_Kennedy.ogg|Çcurso de Kennedy}}
Nun famoso çcurso na [[Ounibersidade Rice]] sues palabras fúrun: ''We chose to go to the mon. We chose to go to the mon in this decade and de l the other things, not because they are easy, but because they are hard'' ("Nós decidimos ir la Lhuna. Nós decidimos ir la Lhuna nesta década i fazer las outras cousas, nun porque eilhas son fáceles, mas porque eilhas son defíceles").
[[Fexeiro:Apollo 11 Lhunar Lander - 5927 NASA.jpg|thumb|Astronauta Buzç Aldrin junto al [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]] pousado na superfice de la Lhuna - [[Apollo 11]]]]
An júlio de 1960, la Nasa anunciou que colocarie [[astronauta]]s na órbita de la [[Lhuna]], yá passado l [[Porjeto Mercury]]. Inda assi, l çcurso de Kennedy mudou l foco de l porgrama spacial de ls [[Stados Ounidos]] para alcançar l'oubjetibo de pousar ua nabe tripulada na superfice de la Lhuna antes que la década treminasse.
Al cuntrairo de ls dous porjetos anteriores cuncebidos para manobras na órbita terrestre (l [[Porjeto Mercury|Mercury]], cun ua nabe cuncebida para un astronauta, i l [[Porjeto Gemeni|Gemeni]], cuncebido para dous astronautas), l Apollo possuía ua nabe cun capacidade para trés astronautas, tornando possible atingir órbita lhunar, i fazer çcer un Módulo (zeignado [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]]) na superfice de la Lhuna i assegurar l regresso a la Tierra (beija zeinho cumparatibo de las trés nabes).
== Oubjetibos de l porjeto Apollo ==
Ls oubjetibos de l porjeto Apollo éran:
* Stablecer la [[tecnologie]] para biabelizar ls antrisses de ls EUA ne l [[spácio]];
* Oubter proeminéncia ne l spácio pa ls Stados Ounidos;
* Zambolber un porgrama de sploraçon científica de la Lhuna;
* Zambolber las capacidades de l'home para trabalhar ne l'ambiente lhunar
== Defeniçon de l porjeto i çcriçon de las missones ==
[[Fexeiro:S64-22331.jpg|thumb|Cumparaçon de las nabes Apollo, [[Porjeto Mercury|Mercury]] i [[Porjeto Gemeni|Gemeni]] ]]
Habie, na época de la defeniçon de l porjeto, trés possibelidades de bóo pa la Luna: ua baseada na eideia dun único i eimenso foguete qu'eirie decolar de la Tierra, pousar na Luna i retornar; outra baseada na eideia de ''rendeç-bous'' (ancuontro an órbita) na órbita de la Tierra, an que l foguete ancontrarie un outro stágio an órbita de la Tierra; i, finalmente, l ''rendeç-bous'' lunar, que senefica qu'un pequeinho módulo çcerie al tierra de la Luna i depuis ancontrarie an órbita la nabe de retorno. Esta radadeira oupçon fui la scolhida puls angenheiros de la [[Nasa]] pa l porjeto Apollo (beija figura çcribendo a misson Apollo).
An cada misson Apollo, fúrun ambiados trés astronautas; dous çcian na Luna usando l [[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]] (comandante i piloto de l Módulo Lunar) i un permanecie an órbita ne l [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando]] (piloto de l Módulo de Comando).
[[Fexeiro:Missao Apollo.jpg|thumb|left|Çcriçon de la Misson Apollo]]
Alguas missones nun pousórun na Luna. Este fui l causo, por eisemplo, de la [[Apollo 8]], la purmeira misson tripulada a la Luna, que na nuite de Natal de [[1968]] circundou-la, ambiando fotos inéditas de l tierra lunar.
{{Áudio simples|Apollo_8_genesis_reading.ogg|Mensaige de Natal de la tripulaçon de la Apollo 8 direto de la Luna}}
Ne l total, fúrun feitas onze missones tripuladas ne l porjeto Apollo, i seis deilhas pousórun na Luna, ne l total de duoze [[astronauta]]s que caminórun ne l tierra lunar i alhá fazirun spurmientos científicos.
La única misson que tenie por oubjetibo pousar i nun l fizo fui la [[Apollo 13]], debido a un acidente grabe, probabelmente probocado por un cúrtio-circuito seguido dua spluson i un bazamiento ne ls tanques d'oxigénio, l que lebou a un retorno tenso i spetacular a la Tierra, mas sitoso, cun un mínimo d'oxigénio remanescente.
== Foguete lançador i nabe spacial ==
[[Fexeiro:Apollo 11 Saturn V lifting off on July 16, 1969.jpg|thumb|Foguete [[Saturno B]] - lançamiento de l [[Apollo 11]] an [[16 de júlio]] de [[1969]] ]]
L porgrama Apollo usou quatro tipos de [[foguete]]s lançadores:
* [[Little Joe II]] - bóos sub-orbitales nun tripulados (testes d'amóbito);
* [[Saturno I]] - bóos sub-orbitales i orbitales nun tripulados (zambolbimiento de l'eiquipamiento);
* [[Saturno IB]] - bóos orbitales nun tripulados i tripulados an órbita de la Tierra, an zambolbimiento i missones ouperacionales;
* [[Saturno B]] - bóos nun tripulados i tripulados an órbita terrestre i an missones pa la [[Luna]].
Todas las missones tripuladas Apollo, sceçones solo las [[Apollo 7]], [[Skylab]] i [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]], que fazirun uso de l Saturno IB, fúrun lançadas al [[spácio]] cul uso de ls gigantescos [[foguete]]s [[Saturno B]], de trés stágios, 110n d'altura, i 2,7 milhones de kg, propelido puls cinco poderosos motores F-1 de l purmeiro stágio, mais ls motores J-2 de ls stágios seguintes.
[[Fexeiro:Modulo Comando i Serbício Apollo.gif|thumb|left|[[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]] de la Nabe Apollo]]
Ls trés stágios de l foguete, chamados ''Ex-IC'' (purmeiro stágio), ''Ex-II'' (segundo stágio) i ''Ex-IBB'' (terceiro estágio), usában [[oxigénio líquido]] (''lox'') cumo ouxidante. L purmeiro stágio usaba RP-1 cumo cumbustible, anquanto ls segundo i terceiro stágios usában [[heidrogénio líquido]].
La [[Nabe Apollo|nabe]] era cumpuosta de trés partes (para alhá de l foguete): Módulo de Comando; Módulo de Serbício; i [[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]].
L cunjunto cumpuosto pul Módulo de Comando i l Módulo de Serbício formaba l [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]].
[[Fexeiro:Modulo Lunar.gif|thumb|[[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]] de la Nabe Apollo]]
L Módulo de Comando ye la cápsula, an formato cónico, que ls [[astronauta]]s acupában durante la maior parte de la biaige, i era la única parte que rentraba na atmosfera terrestre, caindo de pára-quedas. L Módulo de Serbício cuntenie ls eiquipamientos de manutençon de bida (cumo ls celindros de [[oxigénio]]) i motores. L [[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]], cumo l nome andica, serbia pa la çcida ne l tierra lunar i pa l regresso a la órbita de la Luna, pa l'ancuontro culs outros dous módulos qu'alhá permanecian an órbita.
Las radadeiras missones Apollo na [[Luna]] cuntórun cun un beiclo (chamado [[rober lunar]]) para trasporte de ls astronautas na superfice de la [[Luna]], l que permitiu trabalhos de sploraçon científica nua ária maior.
== Resultados de l porjeto ==
[[Neil Armstrong|Neil La. Armstrong]], l purmeiro home a pisar na Luna, eimortalizou l momiento, resumindo mui de l que fui l porjeto Apollo, na famosa frase: "un pequeinho passo para un home, un salto gigantesco pa l'houmanidade".
{{Áudio simples|Frase_de_Neil_Armstrong.ogg|Famosa frase de Neil Armstrong al pisar na Luna}}
{{Áudio simples|Pouso_de la_Apollo_11_na_Luna.ogg|Audio de l pouso de la Apollo 11 na Luna}}
Nun hai dúbeda que la política anternacional i la [[guerra frie]] tubírun ua grande amportança na corrida pula cunquista de la Luna, i que ls sfuorços d'ambos ls lados, [[Stados Ounidos]] i [[URSS]], tenien percipalmente l'oubjetibo de derrotar l lado adbersairo, "probando" la superioridade dun de ls sistemas, [[Capitalismo|capitalista]] ó [[quemunista]]. Inda assi, al final, ls resultados de l porjeto fúrun positibos pa la [[sploraçon spacial]], percipalmente al zbendar mui de l'ourige de nuosso [[sistema solar]].
[[Fexeiro:Mon-apollo17-schmitt boulder.jpg|thumb|200px|left|L'astronauta [[Harrison Schmitt]], de a misson [[Apollo 17]], ne l tierra lunar]]
Las 2 200 piedras trazidas pulas seis missones Apollo que pousórun na superfice de la Luna (repersentando cerca de 400 kg de peinhas) permitiran çcubrir 75 nuobas bariadades de minerales (la maiorie de selicatos).
Zde a misson [[Apollo 17]], an dezembre de [[1972]], nanhun home pisou ne l tierra lunar, i muitas de las çcubiertas científicas que poderien tener sido feitas quedórun adiadas para quando houbisse outra beç antresse an zbendá-las.
Ye amportante lembrar qu'inda houbo quatro bóos qu'ousórun la nabe Apollo: [[Skylab II]], [[Skylab III|III]] i [[Skylab IB|IB]] (trés missones cujo oubjetibo era trabalhar na staçon espacial stadunidense [[Skylab]]) i [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]] (qu'acoplou cula nabe [[URSS|sobiética]] [[Soyuç]] 19 i, por esto quedou coincida cumo misson [[Apollo-Soyuç]]).
== Missones de l Saturno I (nun tripuladas) ==
* [[SA-1]] - teste de l [[foguete]] [[Saturno I]]
* [[SA-2]] - teste de l foguete Saturno I cun carga de 109 m³ d'auga, para ambestigar eifeitos de la trasmisson de rádio i mudanças nas cundiçones climáticas
* [[SA-3]] - eiden SA-2
* [[SA-4]] - teste de ls eifeitos de çligamiento prematuro de ls motores
* [[SA-5]] - purmeiro bóo de l segundo stágio
* [[La-101]] - teste de l'antegridade strutural de ls [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulos de Comando i Serbício]]
* [[La-102]] - radadeiro teste de bóo, liebando un cumputador porgramable
* [[La-103]] - liebando l [[satélite Pegasus]] La
* [[La-104]] - liebando l [[satélite Pegasus]] B
* [[La-105]] - liebando l [[satélite Pegasus]] C
La-106 feder
---------------------------------------------------------------------------------------------------------
== Missones de teste d'amóbito (nun tripuladas) ==
* [[Teste d'amóbito 1 (Apollo)|Teste 1]] - teste d'amóbito na plataforma de lançamiento
* [[Teste d'amóbito 2 (Apollo)|Teste 2]] - teste d'amóbito
== Missones Little Joe II (nun tripuladas) ==
* [[QTB]] - teste de qualificaçon de l [[Little Joe II]]
* [[La-001]] - teste d'amóbito trasónico
* [[La-002]] - mássima altitude, teste d'amóbito Max-Q
* [[La-003]] - teste d'amóbito
* [[La-004]] - teste cun peso mássimo
== Bóos nun tripulados Apollo-Saturno IV i Saturno V ==
* [[AS-201]] - purmeiro teste de bóo de l [[foguete]] [[Saturno IV]]
* [[AS-203]] - ambestigou falta de grabidade ne ls tanques de cumbustible de la Ex-IBB
* [[AS-202]] - teste de bóo sub-orbital de ls Módulos de Comando i Serbício
* AS-204 ó [[Apollo 1]] - ancéndio drento de la cápsula ne l tierra, an [[27 de janeiro]] de [[1967]], probocando la muorte de ls [[astronauta]]s [[Birgil "Gus" Iban Grisson]], [[Edward Higgines White II]] i [[Roger Bruce Chaffe]]
* [[Apollo 4]] - purmeiro teste de l lançador [[Saturno V]]
* [[Apollo 5]] - teste de l foguete Saturno IV i Módulo Lunar
* [[Apollo 6]] - teste de l foguete Saturno V
== Bóos tripulados de l porjeto Apollo (Saturno IV i Saturno V) ==
{{Mais anformaçones|[[Lista d'astronautas de la Apollo]]}}
[[Fexeiro:Apollo CSM lunar orbit.jpg|thumb|[[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]] de la Apollo an órbita de la [[Luna]] ]]
* [[Apollo 7]] ([[Walter Schirra]], [[Donn Eisele]] i [[Walter Cunninghan]]) - decolaige an [[11 d'outubre]] de [[1968]] - purmeira misson Apollo tripulada, usou l foguete Saturno IV
* [[Apollo 8]] ([[Frank Borman]], [[James Lobell]] i [[William Anders]]) - dezembre de [[1968]] - orbitou la [[Luna]] na nuite de [[Natal]]
* [[Apollo 9]] ([[James McDibitt]], [[David Scott]] i [[Russell Schweikart]]) - márcio de [[1969]] - testes de l [[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]] an órbita de la Tierra
* [[Apollo 10]] ([[Ton Stafford]], [[John Young]] i [[Eugene Cernan]]) - maio de [[1969]] - testes de l [[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]] an órbita de la Luna
* [[Apollo 11]] ([[Neil Armstrong|Neil La. Armstrong]], [[Michael Collines (astronauta)|Michael Collines]] i [[Edwin Aldrin|Edwin I. "Buzç" Aldrin]]) - decolaige an [[16 de júlio]] de [[1969]], pouso na Luna an [[20 de júlio]] de [[1969]], retorno la Tierra an [[24 de júlio]] de [[1969]] - purmeiros homes a caminar na Luna
{{Bídeo|A11b 1094228.ogg|Buzç Aldrin pisando na Luna - Apollo 11}}
[[Fexeiro:NASA Apollo 17 Lunar Robing Behicle.jpg|thumb|left|[[Rober lunar]] ]]
* [[Apollo 12]] ([[Charles Cunrad]], [[Richard Gordon]] i [[Alan Bean]]) - nobembre de [[1969]] - recolheu partes de la sonda "[[Surbeyor 3]]"
* [[Apollo 13]] ([[James Lobell]], [[Fred Haise]] i [[John Sweigert]]) - abril de [[1970]] - un acidente ampediu l pouso na Luna
* [[Apollo 14]] ([[Alan Shepard]], [[Stuart Rosa]] i [[Edgar Mitchell]]) - febreiro de [[1971]] - spurmientos científicos
{{Bídeo|Ap14 flag.ogg|Astronautas de la Apollo 14 colocando ua bandeira de ls EUA na Luna}}
* [[Apollo 15]] ([[David Scott]], [[James Irwin]] i [[Alfred Worden]]) - júlio de [[1971]] - uso de l [[rober lunar]]
* [[Apollo 16]] ([[John Young]], [[Thomas Mattingly]] i [[Charles Duke]], Jr.) - abril de [[1972]] - quedou 3 dies na superfice de la Luna
{{Bídeo|Ap16_rober.ogg|Astronautas de la Apollo 16 dirigindo l Rober Lunar}}
[[Fexeiro:The_Earth_sen_fron_Apollo_17.jpg|thumb|[[La Bolinha Azul]]: foto tirada na biaige de retorno de la [[Apollo 17]] an qu'aparece l çco azulado de la Tierra de forma nítida, amplamente dibulgada i que tubo un ampato mui grande pa l'aparecimiento dua cultura ecológica ne ls anhos seguintes]]
* [[Apollo 17]] ([[Eugene Cernan]], [[Ronald Eibanes]] i [[Harrison Schmitt]]) - dezembre de [[1972]] - radadeiro bóo de l porjeto Apollo pa la Luna
{{Bídeo|Ap17 strolling.ogg|Astronautas de la Apollo 17 caminando i cantando na Luna}}
* [[Skylab]] II, III i IV - trés missones qu'ousórun la nabe Apollo para trabalhar cula staçon espacial Skylab (todas las trés ousórun l foguete Saturno IV)
* [[Apollo-Soyuç]] ó Apollo 18 ([[Ton Stafford]], [[Bance Brand]] i [[Donald Slayton]]) - júlio de [[1975]] - acoplou an órbita de la Tierra cula [[Soyuç]] 19 de la [[URSS]] (fui ousado l foguete Saturni IV)
==Missones canceladas==
L porgrama ouriginal pré-lunar era bastante cunserbador ne l que toca a las eisigéncias ampostas pul planeamiento, mas cula cunfirmaçon de l sucesso de ls testes de l [[Saturno B]] procediu-se al cancelamiento i adataçon d'alguas missones, nomeadamente la de la [[Apollo 8]], que serie solo ua misson de órbita terrestre, cumbertida an misson pa la Luna alegadamente por [[George Low]]. Ambora se defenda frequentemente qu'esta trasiçon tenga ocorrido an repuosta a las tentatibas de pilotar ua nabe [[Zond]] an torno de la Luna, nun eisisten probas que fusse assi. Ls oufeciales de la [[NASA]] stában cientes de l porjeto i l'agenda de las missones Zond nun coincide cul stenso relatório de la NASA acerca de la decison subre la Apolo 8. Ye, mas, praticamente cunsensual qu'estas altaraçones fúrun baseadas na agenda de l [[Módulo Lunar]], an ouposiçon al medo de ls stadunidenses de perder la corrida a la Luna.
Finalmente, debido al zeinterisse nas missones lunares i falta de berbas, fúrun canceladas las planeijadas missones Apollo 18, Apollo 19 i Apollo 20 (beija [[missones Apollo canceladas]]).
Fuontes:
*[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo.html Porjeto Apollo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo/welcome.html#chart The Apollo Flights]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www-pao.ksc.nasa.gob/kscpao/story/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://story.nasa.gob/40thann/bideos.htn Nasa's Fortieth Annibersary Audio and Bideo Clips]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://nssdc.gsfc.nasa.gob/planetary/lunar/apollo_11_30th.html Apollo 11 30th annibersary]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.nasn.si.edu/colletiones/eimagery/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.geocities .com/apolonalua1969/ 1969: L Anho de la Luna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160214173215/http://www.geocities/ |date=2016-02-14 }}
*[http://sites.gogle .com/site/antegracaonumerica/ simulador rentrada na atmosfera terriste]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
==Ber tamien==
{{Catadorie|Porjeto Apollo}}
{{Commonscat|Apollo mission}}
*[[Acusaçones de falsificaçon nas alunissaiges de l Porgrama Apollo]]
*[[Apollo Guidance Cumputer]]
*[[Corrida spacial]]
*[[Nasa]]
*[[Porgrama spacial estadunidense]]
*[[Módulo de Comando i Serbício Apollo]]
*[[Módulo Lunar Apollo]]
*[[Nabe Apollo]]
*[[Porjeto Mercury]]
*[[Porjeto Gemeni]]
*[[Sploraçon spacial]]
*[[Saturno IB]]
*[[Saturno B]]
*[[Porgrama Surbeyor]]
==Ligaçones sternas==
*[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo.html Porjeto Apollo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo/welcome.html#chart The Apollo Flights]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www-pao.ksc.nasa.gob/kscpao/story/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://story.nasa.gob/40thann/bideos.htn Nasa's Fortieth Annibersary Audio and Bideo Clips]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://nssdc.gsfc.nasa.gob/planetary/lunar/apollo_11_30th.html Apollo 11 30th annibersary]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.nasn.si.edu/colletiones/eimagery/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.geocities .com/apolonalua1969/ 1969: L Anho de la Luna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160214173215/http://www.geocities/ |date=2016-02-14 }}
*[http://sites.gogle .com/site/antegracaonumerica/ simulador rentrada na atmosfera terriste]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://g1.globo .com/Sites/Speciales/0,,17082,00.html Cobertura de ls 40 anhos de la chegada de l'home a la Luna]
{{Ampeça caixa}}
{{Caixa de sucesson
|títalo = Porgrama Spacial Amaricano
|anhos = [[1961]] – [[1975]]
|antes = [[Porjeto Gemeni]]
|depuis = [[Carreira Spacial]]
}}
{{Tremina caixa}}
{{Porgrama spacial NASA}}
{{Apollo}}
{{Nabe Apollo}}
{{La Luna}}
[[Catadorie:Porjeto Apollo]]
[[Catadorie:Luna]]
[[Catadorie:NASA]]
nhswwai8fyoa72hd5wmhjzv8bp4kpun
106977
106976
2026-07-04T14:57:25Z
~2026-30875-10
15270
/* Defeniçon de l porjeto i çcriçon de las missones */ gt
106977
wikitext
text/x-wiki
{{Sin-notas|data=dezembre de 2008|ciéncia=si}}
[[Fexeiro:Apollo porgran ansignia.jpg|thumb|250px|Ansígnia de l Porjeto Apollo]]
L '''Porjeto Apollo''' ('''Porjeto Apollo''' - '''Porjet Apollo''' - '''Porjeto Apolo''') fui un cunjunto de missones spaciales cordenadas pula [[Nasa]] (agéncia spacial de ls [[Stados Ounidos]]) antre 1961 i 1972 cul oubjetibo de poner l'home na [[Lhuna]]. L porjeto culminou cul pouso de la [[Apollo 11]] ne l tierra lhunar an 20 de júlio de 1969.
A misson ancluiu onze bos tripulados (até la [[Apollo 7]], todas las missones fúrun nun tripuladas). Anclui-se ende l que quedou coincido cumo "[[Apollo 1]]", an houmenaige als [[astronauta]]s [[Birgil I. Grisson|Birgil "Gus" Iban Grisson]], [[Edward Higgines White II]] i [[Roger Bruce Chaffe]], que morrírun ne l tierra nun ancéndio, drento de la cabine de comando.
L'oubjetibo de [[Corrida spacial|splorar la Lhuna]] fui abandonado an dezembre de [[1972]], cul bo de la [[Apollo 17]]. Ls motibos para esta decison fúrun tanto la falta de berbas, cortadas pul cungresso amaricano, quanto l zeinterisse de l'oupenion pública [[Stados Ounidos|stadunidense]] cul porjeto. Inda que tenga habido trés missones tripuladas [[Skylab]] qu'ousórun la [[nabe Apollo]] i ua misson [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]] (Apollo-Soyuç), estas nun tenien cumo oubjetibo chegar a la Lhuna.
La nabe Apollo fui abandonada an [[1975]] an detrimiento de l'uso dun beiclo reutelizable (l [[Carreira Spacial]]; an [[Pertual]]: Baibén Espacial), que boarie pula purmeira beç an [[1981]].
An [[2005]] la [http://www.nasa.gob/sternalflash/ceb_frunt/andex.html NASA anunciou]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} la retomada de las biaiges a la Lhuna outelizando nabes semelhantes a las nabes Apollo an sustituiçon als carreira spaciales.
== L'ampeço de l porjeto ==
[[Fexeiro:Earth-mon.jpg|thumb|Bison de la Tierra a partir de la [[Lhuna]] - [[Apollo 8]] ]]
L suonho d'atingir la Lhuna repersentaba ua ambiçon houmana antiga, ficionalizada por muitos outores (cf. "''De la Terre a la la Lune''", de [[1865]], [[Júlio Berne]], adonde un [[canhon]] gigante ye ousado cumo macanismo de [[propulson]]), mas tornada possible ne l [[seclo XX]], an resultado de l'abanço [[tecnologie|tecnológico]] i [[ciéncia|científico]] quier ne l domínio de la [[aeronáutica]], cumo ne l de la [[cumputaçon]] outomática.
Muita de la tecnologie neçaira pa l porjeto fui zambolbida cumo resultado de l sfuorço de guerra durante la [[Segunda Guerra Mundial]] (por eisemplo, [[cumputador|cumputadores digitales]] para cálclos de [[balística]], antre outros), i pul zambolbimiento de [[míssil antercontinental|mísseis antercontinentales]]-- an parte heirdeiros de la tecnologie de las primitibas [[V-2]] [[Nazismo|nazis]])-- ne l ámbito de la [[Guerra Frie]] antre [[Stados Ounidos]] i [[Ounion Sobiética|URSS]].
[[Fexeiro:Aldrin Apollo 11.jpg|thumb|left|[[Edwin Aldrin|"Buzç" Aldrin]] fotografado por [[Neil Armstrong]] - [[Apollo 11]] ]]
Ls porjetos [[Porjeto Mercury|Mercury]], [[Porjeto Gemeni|Gemeni]] i Apollo fúrun ua repuosta de ls [[Stados Ounidos]] a la [[URSS]], por esta tener puosto l satélite [[Sputnik 1]] an órbita i, lougo an seguida, tener puosto an órbita l purmeiro houmano, [[Yuri Gagarin]]. Nun famoso [http://upload.wikimedia.org/wikipedie/commons/8/8d/Çcurso_de_Kennedy.ogg çcurso]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} de [[25 de maio]] de [[1961]], [[John F. Kennedy]] lançou l zafio de, antes de la década treminar, "ambiar homes a la Lhuna i retorná-los a salbo".
{{Áudio simples|Çcurso_de_Kennedy.ogg|Çcurso de Kennedy}}
Nun famoso çcurso na [[Ounibersidade Rice]] sues palabras fúrun: ''We chose to go to the mon. We chose to go to the mon in this decade and de l the other things, not because they are easy, but because they are hard'' ("Nós decidimos ir la Lhuna. Nós decidimos ir la Lhuna nesta década i fazer las outras cousas, nun porque eilhas son fáceles, mas porque eilhas son defíceles").
[[Fexeiro:Apollo 11 Lhunar Lander - 5927 NASA.jpg|thumb|Astronauta Buzç Aldrin junto al [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]] pousado na superfice de la Lhuna - [[Apollo 11]]]]
An júlio de 1960, la Nasa anunciou que colocarie [[astronauta]]s na órbita de la [[Lhuna]], yá passado l [[Porjeto Mercury]]. Inda assi, l çcurso de Kennedy mudou l foco de l porgrama spacial de ls [[Stados Ounidos]] para alcançar l'oubjetibo de pousar ua nabe tripulada na superfice de la Lhuna antes que la década treminasse.
Al cuntrairo de ls dous porjetos anteriores cuncebidos para manobras na órbita terrestre (l [[Porjeto Mercury|Mercury]], cun ua nabe cuncebida para un astronauta, i l [[Porjeto Gemeni|Gemeni]], cuncebido para dous astronautas), l Apollo possuía ua nabe cun capacidade para trés astronautas, tornando possible atingir órbita lhunar, i fazer çcer un Módulo (zeignado [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]]) na superfice de la Lhuna i assegurar l regresso a la Tierra (beija zeinho cumparatibo de las trés nabes).
== Oubjetibos de l porjeto Apollo ==
Ls oubjetibos de l porjeto Apollo éran:
* Stablecer la [[tecnologie]] para biabelizar ls antrisses de ls EUA ne l [[spácio]];
* Oubter proeminéncia ne l spácio pa ls Stados Ounidos;
* Zambolber un porgrama de sploraçon científica de la Lhuna;
* Zambolber las capacidades de l'home para trabalhar ne l'ambiente lhunar
== Defeniçon de l porjeto i çcriçon de las missones ==
[[Fexeiro:S64-22331.jpg|thumb|Cumparaçon de las nabes Apollo, [[Porjeto Mercury|Mercury]] i [[Porjeto Gemeni|Gemeni]] ]]
Habie, na época de la defeniçon de l porjeto, trés possibelidades de bóo pa la Lhuna: ua baseada na eideia dun único i eimenso foguete qu'eirie decolar de la Tierra, pousar na Lhuna i retornar; outra baseada na eideia de ''rendeç-bous'' (ancuontro an órbita) na órbita de la Tierra, an que l foguete ancontrarie un outro stágio an órbita de la Tierra; i, finalmente, l ''rendeç-bous'' lhunar, que senefica qu'un pequeinho módulo çcerie al tierra de la Lhuna i depuis ancontrarie an órbita la nabe de retorno. Esta radadeira oupçon fui la scolhida puls angenheiros de la [[Nasa]] pa l porjeto Apollo (beija figura çcribendo a misson Apollo).
An cada misson Apollo, fúrun ambiados trés astronautas; dous çcian na Lhuna usando l [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]] (comandante i piloto de l Módulo Lhunar) i un permanecie an órbita ne l [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando]] (piloto de l Módulo de Comando).
[[Fexeiro:Missao Apollo.jpg|thumb|left|Çcriçon de la Misson Apollo]]
Alguas missones nun pousórun na Lhuna. Este fui l causo, por eisemplo, de la [[Apollo 8]], la purmeira misson tripulada a la Lhuna, que na nuite de Natal de [[1968]] circundou-la, ambiando fotos inéditas de l tierra lhunar.
{{Áudio simples|Apollo_8_genesis_reading.ogg|Mensaige de Natal de la tripulaçon de la Apollo 8 direto de la Lhuna}}
Ne l total, fúrun feitas onze missones tripuladas ne l porjeto Apollo, i seis deilhas pousórun na Lhuna, ne l total de duoze [[astronauta]]s que caminórun ne l tierra lhunar i alhá fazirun spurmientos científicos.
La única misson que tenie por oubjetibo pousar i nun l fizo fui la [[Apollo 13]], debido a un acidente grabe, probabelmente probocado por un cúrtio-circuito seguido dua spluson i un bazamiento ne ls tanques d'oxigénio, l que lebou a un retorno tenso i spetacular a la Tierra, mas sitoso, cun un mínimo d'oxigénio remanescente. Va ve vi vo vu Ka ke ki ko ku Wa we wi wo wu
== Foguete lançador i nabe spacial ==
[[Fexeiro:Apollo 11 Saturn V lifting off on July 16, 1969.jpg|thumb|Foguete [[Saturno B]] - lançamiento de l [[Apollo 11]] an [[16 de júlio]] de [[1969]] ]]
L porgrama Apollo usou quatro tipos de [[foguete]]s lançadores:
* [[Little Joe II]] - bóos sub-orbitales nun tripulados (testes d'amóbito);
* [[Saturno I]] - bóos sub-orbitales i orbitales nun tripulados (zambolbimiento de l'eiquipamiento);
* [[Saturno IB]] - bóos orbitales nun tripulados i tripulados an órbita de la Tierra, an zambolbimiento i missones ouperacionales;
* [[Saturno B]] - bóos nun tripulados i tripulados an órbita terrestre i an missones pa la [[Luna]].
Todas las missones tripuladas Apollo, sceçones solo las [[Apollo 7]], [[Skylab]] i [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]], que fazirun uso de l Saturno IB, fúrun lançadas al [[spácio]] cul uso de ls gigantescos [[foguete]]s [[Saturno B]], de trés stágios, 110n d'altura, i 2,7 milhones de kg, propelido puls cinco poderosos motores F-1 de l purmeiro stágio, mais ls motores J-2 de ls stágios seguintes.
[[Fexeiro:Modulo Comando i Serbício Apollo.gif|thumb|left|[[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]] de la Nabe Apollo]]
Ls trés stágios de l foguete, chamados ''Ex-IC'' (purmeiro stágio), ''Ex-II'' (segundo stágio) i ''Ex-IBB'' (terceiro estágio), usában [[oxigénio líquido]] (''lox'') cumo ouxidante. L purmeiro stágio usaba RP-1 cumo cumbustible, anquanto ls segundo i terceiro stágios usában [[heidrogénio líquido]].
La [[Nabe Apollo|nabe]] era cumpuosta de trés partes (para alhá de l foguete): Módulo de Comando; Módulo de Serbício; i [[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]].
L cunjunto cumpuosto pul Módulo de Comando i l Módulo de Serbício formaba l [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]].
[[Fexeiro:Modulo Lunar.gif|thumb|[[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]] de la Nabe Apollo]]
L Módulo de Comando ye la cápsula, an formato cónico, que ls [[astronauta]]s acupában durante la maior parte de la biaige, i era la única parte que rentraba na atmosfera terrestre, caindo de pára-quedas. L Módulo de Serbício cuntenie ls eiquipamientos de manutençon de bida (cumo ls celindros de [[oxigénio]]) i motores. L [[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]], cumo l nome andica, serbia pa la çcida ne l tierra lunar i pa l regresso a la órbita de la Luna, pa l'ancuontro culs outros dous módulos qu'alhá permanecian an órbita.
Las radadeiras missones Apollo na [[Luna]] cuntórun cun un beiclo (chamado [[rober lunar]]) para trasporte de ls astronautas na superfice de la [[Luna]], l que permitiu trabalhos de sploraçon científica nua ária maior.
== Resultados de l porjeto ==
[[Neil Armstrong|Neil La. Armstrong]], l purmeiro home a pisar na Luna, eimortalizou l momiento, resumindo mui de l que fui l porjeto Apollo, na famosa frase: "un pequeinho passo para un home, un salto gigantesco pa l'houmanidade".
{{Áudio simples|Frase_de_Neil_Armstrong.ogg|Famosa frase de Neil Armstrong al pisar na Luna}}
{{Áudio simples|Pouso_de la_Apollo_11_na_Luna.ogg|Audio de l pouso de la Apollo 11 na Luna}}
Nun hai dúbeda que la política anternacional i la [[guerra frie]] tubírun ua grande amportança na corrida pula cunquista de la Luna, i que ls sfuorços d'ambos ls lados, [[Stados Ounidos]] i [[URSS]], tenien percipalmente l'oubjetibo de derrotar l lado adbersairo, "probando" la superioridade dun de ls sistemas, [[Capitalismo|capitalista]] ó [[quemunista]]. Inda assi, al final, ls resultados de l porjeto fúrun positibos pa la [[sploraçon spacial]], percipalmente al zbendar mui de l'ourige de nuosso [[sistema solar]].
[[Fexeiro:Mon-apollo17-schmitt boulder.jpg|thumb|200px|left|L'astronauta [[Harrison Schmitt]], de a misson [[Apollo 17]], ne l tierra lunar]]
Las 2 200 piedras trazidas pulas seis missones Apollo que pousórun na superfice de la Luna (repersentando cerca de 400 kg de peinhas) permitiran çcubrir 75 nuobas bariadades de minerales (la maiorie de selicatos).
Zde a misson [[Apollo 17]], an dezembre de [[1972]], nanhun home pisou ne l tierra lunar, i muitas de las çcubiertas científicas que poderien tener sido feitas quedórun adiadas para quando houbisse outra beç antresse an zbendá-las.
Ye amportante lembrar qu'inda houbo quatro bóos qu'ousórun la nabe Apollo: [[Skylab II]], [[Skylab III|III]] i [[Skylab IB|IB]] (trés missones cujo oubjetibo era trabalhar na staçon espacial stadunidense [[Skylab]]) i [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]] (qu'acoplou cula nabe [[URSS|sobiética]] [[Soyuç]] 19 i, por esto quedou coincida cumo misson [[Apollo-Soyuç]]).
== Missones de l Saturno I (nun tripuladas) ==
* [[SA-1]] - teste de l [[foguete]] [[Saturno I]]
* [[SA-2]] - teste de l foguete Saturno I cun carga de 109 m³ d'auga, para ambestigar eifeitos de la trasmisson de rádio i mudanças nas cundiçones climáticas
* [[SA-3]] - eiden SA-2
* [[SA-4]] - teste de ls eifeitos de çligamiento prematuro de ls motores
* [[SA-5]] - purmeiro bóo de l segundo stágio
* [[La-101]] - teste de l'antegridade strutural de ls [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulos de Comando i Serbício]]
* [[La-102]] - radadeiro teste de bóo, liebando un cumputador porgramable
* [[La-103]] - liebando l [[satélite Pegasus]] La
* [[La-104]] - liebando l [[satélite Pegasus]] B
* [[La-105]] - liebando l [[satélite Pegasus]] C
La-106 feder
---------------------------------------------------------------------------------------------------------
== Missones de teste d'amóbito (nun tripuladas) ==
* [[Teste d'amóbito 1 (Apollo)|Teste 1]] - teste d'amóbito na plataforma de lançamiento
* [[Teste d'amóbito 2 (Apollo)|Teste 2]] - teste d'amóbito
== Missones Little Joe II (nun tripuladas) ==
* [[QTB]] - teste de qualificaçon de l [[Little Joe II]]
* [[La-001]] - teste d'amóbito trasónico
* [[La-002]] - mássima altitude, teste d'amóbito Max-Q
* [[La-003]] - teste d'amóbito
* [[La-004]] - teste cun peso mássimo
== Bóos nun tripulados Apollo-Saturno IV i Saturno V ==
* [[AS-201]] - purmeiro teste de bóo de l [[foguete]] [[Saturno IV]]
* [[AS-203]] - ambestigou falta de grabidade ne ls tanques de cumbustible de la Ex-IBB
* [[AS-202]] - teste de bóo sub-orbital de ls Módulos de Comando i Serbício
* AS-204 ó [[Apollo 1]] - ancéndio drento de la cápsula ne l tierra, an [[27 de janeiro]] de [[1967]], probocando la muorte de ls [[astronauta]]s [[Birgil "Gus" Iban Grisson]], [[Edward Higgines White II]] i [[Roger Bruce Chaffe]]
* [[Apollo 4]] - purmeiro teste de l lançador [[Saturno V]]
* [[Apollo 5]] - teste de l foguete Saturno IV i Módulo Lunar
* [[Apollo 6]] - teste de l foguete Saturno V
== Bóos tripulados de l porjeto Apollo (Saturno IV i Saturno V) ==
{{Mais anformaçones|[[Lista d'astronautas de la Apollo]]}}
[[Fexeiro:Apollo CSM lunar orbit.jpg|thumb|[[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]] de la Apollo an órbita de la [[Luna]] ]]
* [[Apollo 7]] ([[Walter Schirra]], [[Donn Eisele]] i [[Walter Cunninghan]]) - decolaige an [[11 d'outubre]] de [[1968]] - purmeira misson Apollo tripulada, usou l foguete Saturno IV
* [[Apollo 8]] ([[Frank Borman]], [[James Lobell]] i [[William Anders]]) - dezembre de [[1968]] - orbitou la [[Luna]] na nuite de [[Natal]]
* [[Apollo 9]] ([[James McDibitt]], [[David Scott]] i [[Russell Schweikart]]) - márcio de [[1969]] - testes de l [[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]] an órbita de la Tierra
* [[Apollo 10]] ([[Ton Stafford]], [[John Young]] i [[Eugene Cernan]]) - maio de [[1969]] - testes de l [[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]] an órbita de la Luna
* [[Apollo 11]] ([[Neil Armstrong|Neil La. Armstrong]], [[Michael Collines (astronauta)|Michael Collines]] i [[Edwin Aldrin|Edwin I. "Buzç" Aldrin]]) - decolaige an [[16 de júlio]] de [[1969]], pouso na Luna an [[20 de júlio]] de [[1969]], retorno la Tierra an [[24 de júlio]] de [[1969]] - purmeiros homes a caminar na Luna
{{Bídeo|A11b 1094228.ogg|Buzç Aldrin pisando na Luna - Apollo 11}}
[[Fexeiro:NASA Apollo 17 Lunar Robing Behicle.jpg|thumb|left|[[Rober lunar]] ]]
* [[Apollo 12]] ([[Charles Cunrad]], [[Richard Gordon]] i [[Alan Bean]]) - nobembre de [[1969]] - recolheu partes de la sonda "[[Surbeyor 3]]"
* [[Apollo 13]] ([[James Lobell]], [[Fred Haise]] i [[John Sweigert]]) - abril de [[1970]] - un acidente ampediu l pouso na Luna
* [[Apollo 14]] ([[Alan Shepard]], [[Stuart Rosa]] i [[Edgar Mitchell]]) - febreiro de [[1971]] - spurmientos científicos
{{Bídeo|Ap14 flag.ogg|Astronautas de la Apollo 14 colocando ua bandeira de ls EUA na Luna}}
* [[Apollo 15]] ([[David Scott]], [[James Irwin]] i [[Alfred Worden]]) - júlio de [[1971]] - uso de l [[rober lunar]]
* [[Apollo 16]] ([[John Young]], [[Thomas Mattingly]] i [[Charles Duke]], Jr.) - abril de [[1972]] - quedou 3 dies na superfice de la Luna
{{Bídeo|Ap16_rober.ogg|Astronautas de la Apollo 16 dirigindo l Rober Lunar}}
[[Fexeiro:The_Earth_sen_fron_Apollo_17.jpg|thumb|[[La Bolinha Azul]]: foto tirada na biaige de retorno de la [[Apollo 17]] an qu'aparece l çco azulado de la Tierra de forma nítida, amplamente dibulgada i que tubo un ampato mui grande pa l'aparecimiento dua cultura ecológica ne ls anhos seguintes]]
* [[Apollo 17]] ([[Eugene Cernan]], [[Ronald Eibanes]] i [[Harrison Schmitt]]) - dezembre de [[1972]] - radadeiro bóo de l porjeto Apollo pa la Luna
{{Bídeo|Ap17 strolling.ogg|Astronautas de la Apollo 17 caminando i cantando na Luna}}
* [[Skylab]] II, III i IV - trés missones qu'ousórun la nabe Apollo para trabalhar cula staçon espacial Skylab (todas las trés ousórun l foguete Saturno IV)
* [[Apollo-Soyuç]] ó Apollo 18 ([[Ton Stafford]], [[Bance Brand]] i [[Donald Slayton]]) - júlio de [[1975]] - acoplou an órbita de la Tierra cula [[Soyuç]] 19 de la [[URSS]] (fui ousado l foguete Saturni IV)
==Missones canceladas==
L porgrama ouriginal pré-lunar era bastante cunserbador ne l que toca a las eisigéncias ampostas pul planeamiento, mas cula cunfirmaçon de l sucesso de ls testes de l [[Saturno B]] procediu-se al cancelamiento i adataçon d'alguas missones, nomeadamente la de la [[Apollo 8]], que serie solo ua misson de órbita terrestre, cumbertida an misson pa la Luna alegadamente por [[George Low]]. Ambora se defenda frequentemente qu'esta trasiçon tenga ocorrido an repuosta a las tentatibas de pilotar ua nabe [[Zond]] an torno de la Luna, nun eisisten probas que fusse assi. Ls oufeciales de la [[NASA]] stában cientes de l porjeto i l'agenda de las missones Zond nun coincide cul stenso relatório de la NASA acerca de la decison subre la Apolo 8. Ye, mas, praticamente cunsensual qu'estas altaraçones fúrun baseadas na agenda de l [[Módulo Lunar]], an ouposiçon al medo de ls stadunidenses de perder la corrida a la Luna.
Finalmente, debido al zeinterisse nas missones lunares i falta de berbas, fúrun canceladas las planeijadas missones Apollo 18, Apollo 19 i Apollo 20 (beija [[missones Apollo canceladas]]).
Fuontes:
*[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo.html Porjeto Apollo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo/welcome.html#chart The Apollo Flights]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www-pao.ksc.nasa.gob/kscpao/story/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://story.nasa.gob/40thann/bideos.htn Nasa's Fortieth Annibersary Audio and Bideo Clips]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://nssdc.gsfc.nasa.gob/planetary/lunar/apollo_11_30th.html Apollo 11 30th annibersary]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.nasn.si.edu/colletiones/eimagery/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.geocities .com/apolonalua1969/ 1969: L Anho de la Luna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160214173215/http://www.geocities/ |date=2016-02-14 }}
*[http://sites.gogle .com/site/antegracaonumerica/ simulador rentrada na atmosfera terriste]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
==Ber tamien==
{{Catadorie|Porjeto Apollo}}
{{Commonscat|Apollo mission}}
*[[Acusaçones de falsificaçon nas alunissaiges de l Porgrama Apollo]]
*[[Apollo Guidance Cumputer]]
*[[Corrida spacial]]
*[[Nasa]]
*[[Porgrama spacial estadunidense]]
*[[Módulo de Comando i Serbício Apollo]]
*[[Módulo Lunar Apollo]]
*[[Nabe Apollo]]
*[[Porjeto Mercury]]
*[[Porjeto Gemeni]]
*[[Sploraçon spacial]]
*[[Saturno IB]]
*[[Saturno B]]
*[[Porgrama Surbeyor]]
==Ligaçones sternas==
*[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo.html Porjeto Apollo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo/welcome.html#chart The Apollo Flights]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www-pao.ksc.nasa.gob/kscpao/story/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://story.nasa.gob/40thann/bideos.htn Nasa's Fortieth Annibersary Audio and Bideo Clips]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://nssdc.gsfc.nasa.gob/planetary/lunar/apollo_11_30th.html Apollo 11 30th annibersary]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.nasn.si.edu/colletiones/eimagery/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.geocities .com/apolonalua1969/ 1969: L Anho de la Luna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160214173215/http://www.geocities/ |date=2016-02-14 }}
*[http://sites.gogle .com/site/antegracaonumerica/ simulador rentrada na atmosfera terriste]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://g1.globo .com/Sites/Speciales/0,,17082,00.html Cobertura de ls 40 anhos de la chegada de l'home a la Luna]
{{Ampeça caixa}}
{{Caixa de sucesson
|títalo = Porgrama Spacial Amaricano
|anhos = [[1961]] – [[1975]]
|antes = [[Porjeto Gemeni]]
|depuis = [[Carreira Spacial]]
}}
{{Tremina caixa}}
{{Porgrama spacial NASA}}
{{Apollo}}
{{Nabe Apollo}}
{{La Luna}}
[[Catadorie:Porjeto Apollo]]
[[Catadorie:Luna]]
[[Catadorie:NASA]]
l3i3xbl48w3thyrj2s4kw69gba8mlf0
106978
106977
2026-07-04T15:00:01Z
~2026-30875-10
15270
/* Foguete lançador i nabe spacial */ sd
106978
wikitext
text/x-wiki
{{Sin-notas|data=dezembre de 2008|ciéncia=si}}
[[Fexeiro:Apollo porgran ansignia.jpg|thumb|250px|Ansígnia de l Porjeto Apollo]]
L '''Porjeto Apollo''' ('''Porjeto Apollo''' - '''Porjet Apollo''' - '''Porjeto Apolo''') fui un cunjunto de missones spaciales cordenadas pula [[Nasa]] (agéncia spacial de ls [[Stados Ounidos]]) antre 1961 i 1972 cul oubjetibo de poner l'home na [[Lhuna]]. L porjeto culminou cul pouso de la [[Apollo 11]] ne l tierra lhunar an 20 de júlio de 1969.
A misson ancluiu onze bos tripulados (até la [[Apollo 7]], todas las missones fúrun nun tripuladas). Anclui-se ende l que quedou coincido cumo "[[Apollo 1]]", an houmenaige als [[astronauta]]s [[Birgil I. Grisson|Birgil "Gus" Iban Grisson]], [[Edward Higgines White II]] i [[Roger Bruce Chaffe]], que morrírun ne l tierra nun ancéndio, drento de la cabine de comando.
L'oubjetibo de [[Corrida spacial|splorar la Lhuna]] fui abandonado an dezembre de [[1972]], cul bo de la [[Apollo 17]]. Ls motibos para esta decison fúrun tanto la falta de berbas, cortadas pul cungresso amaricano, quanto l zeinterisse de l'oupenion pública [[Stados Ounidos|stadunidense]] cul porjeto. Inda que tenga habido trés missones tripuladas [[Skylab]] qu'ousórun la [[nabe Apollo]] i ua misson [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]] (Apollo-Soyuç), estas nun tenien cumo oubjetibo chegar a la Lhuna.
La nabe Apollo fui abandonada an [[1975]] an detrimiento de l'uso dun beiclo reutelizable (l [[Carreira Spacial]]; an [[Pertual]]: Baibén Espacial), que boarie pula purmeira beç an [[1981]].
An [[2005]] la [http://www.nasa.gob/sternalflash/ceb_frunt/andex.html NASA anunciou]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} la retomada de las biaiges a la Lhuna outelizando nabes semelhantes a las nabes Apollo an sustituiçon als carreira spaciales.
== L'ampeço de l porjeto ==
[[Fexeiro:Earth-mon.jpg|thumb|Bison de la Tierra a partir de la [[Lhuna]] - [[Apollo 8]] ]]
L suonho d'atingir la Lhuna repersentaba ua ambiçon houmana antiga, ficionalizada por muitos outores (cf. "''De la Terre a la la Lune''", de [[1865]], [[Júlio Berne]], adonde un [[canhon]] gigante ye ousado cumo macanismo de [[propulson]]), mas tornada possible ne l [[seclo XX]], an resultado de l'abanço [[tecnologie|tecnológico]] i [[ciéncia|científico]] quier ne l domínio de la [[aeronáutica]], cumo ne l de la [[cumputaçon]] outomática.
Muita de la tecnologie neçaira pa l porjeto fui zambolbida cumo resultado de l sfuorço de guerra durante la [[Segunda Guerra Mundial]] (por eisemplo, [[cumputador|cumputadores digitales]] para cálclos de [[balística]], antre outros), i pul zambolbimiento de [[míssil antercontinental|mísseis antercontinentales]]-- an parte heirdeiros de la tecnologie de las primitibas [[V-2]] [[Nazismo|nazis]])-- ne l ámbito de la [[Guerra Frie]] antre [[Stados Ounidos]] i [[Ounion Sobiética|URSS]].
[[Fexeiro:Aldrin Apollo 11.jpg|thumb|left|[[Edwin Aldrin|"Buzç" Aldrin]] fotografado por [[Neil Armstrong]] - [[Apollo 11]] ]]
Ls porjetos [[Porjeto Mercury|Mercury]], [[Porjeto Gemeni|Gemeni]] i Apollo fúrun ua repuosta de ls [[Stados Ounidos]] a la [[URSS]], por esta tener puosto l satélite [[Sputnik 1]] an órbita i, lougo an seguida, tener puosto an órbita l purmeiro houmano, [[Yuri Gagarin]]. Nun famoso [http://upload.wikimedia.org/wikipedie/commons/8/8d/Çcurso_de_Kennedy.ogg çcurso]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} de [[25 de maio]] de [[1961]], [[John F. Kennedy]] lançou l zafio de, antes de la década treminar, "ambiar homes a la Lhuna i retorná-los a salbo".
{{Áudio simples|Çcurso_de_Kennedy.ogg|Çcurso de Kennedy}}
Nun famoso çcurso na [[Ounibersidade Rice]] sues palabras fúrun: ''We chose to go to the mon. We chose to go to the mon in this decade and de l the other things, not because they are easy, but because they are hard'' ("Nós decidimos ir la Lhuna. Nós decidimos ir la Lhuna nesta década i fazer las outras cousas, nun porque eilhas son fáceles, mas porque eilhas son defíceles").
[[Fexeiro:Apollo 11 Lhunar Lander - 5927 NASA.jpg|thumb|Astronauta Buzç Aldrin junto al [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]] pousado na superfice de la Lhuna - [[Apollo 11]]]]
An júlio de 1960, la Nasa anunciou que colocarie [[astronauta]]s na órbita de la [[Lhuna]], yá passado l [[Porjeto Mercury]]. Inda assi, l çcurso de Kennedy mudou l foco de l porgrama spacial de ls [[Stados Ounidos]] para alcançar l'oubjetibo de pousar ua nabe tripulada na superfice de la Lhuna antes que la década treminasse.
Al cuntrairo de ls dous porjetos anteriores cuncebidos para manobras na órbita terrestre (l [[Porjeto Mercury|Mercury]], cun ua nabe cuncebida para un astronauta, i l [[Porjeto Gemeni|Gemeni]], cuncebido para dous astronautas), l Apollo possuía ua nabe cun capacidade para trés astronautas, tornando possible atingir órbita lhunar, i fazer çcer un Módulo (zeignado [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]]) na superfice de la Lhuna i assegurar l regresso a la Tierra (beija zeinho cumparatibo de las trés nabes).
== Oubjetibos de l porjeto Apollo ==
Ls oubjetibos de l porjeto Apollo éran:
* Stablecer la [[tecnologie]] para biabelizar ls antrisses de ls EUA ne l [[spácio]];
* Oubter proeminéncia ne l spácio pa ls Stados Ounidos;
* Zambolber un porgrama de sploraçon científica de la Lhuna;
* Zambolber las capacidades de l'home para trabalhar ne l'ambiente lhunar
== Defeniçon de l porjeto i çcriçon de las missones ==
[[Fexeiro:S64-22331.jpg|thumb|Cumparaçon de las nabes Apollo, [[Porjeto Mercury|Mercury]] i [[Porjeto Gemeni|Gemeni]] ]]
Habie, na época de la defeniçon de l porjeto, trés possibelidades de bóo pa la Lhuna: ua baseada na eideia dun único i eimenso foguete qu'eirie decolar de la Tierra, pousar na Lhuna i retornar; outra baseada na eideia de ''rendeç-bous'' (ancuontro an órbita) na órbita de la Tierra, an que l foguete ancontrarie un outro stágio an órbita de la Tierra; i, finalmente, l ''rendeç-bous'' lhunar, que senefica qu'un pequeinho módulo çcerie al tierra de la Lhuna i depuis ancontrarie an órbita la nabe de retorno. Esta radadeira oupçon fui la scolhida puls angenheiros de la [[Nasa]] pa l porjeto Apollo (beija figura çcribendo a misson Apollo).
An cada misson Apollo, fúrun ambiados trés astronautas; dous çcian na Lhuna usando l [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]] (comandante i piloto de l Módulo Lhunar) i un permanecie an órbita ne l [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando]] (piloto de l Módulo de Comando).
[[Fexeiro:Missao Apollo.jpg|thumb|left|Çcriçon de la Misson Apollo]]
Alguas missones nun pousórun na Lhuna. Este fui l causo, por eisemplo, de la [[Apollo 8]], la purmeira misson tripulada a la Lhuna, que na nuite de Natal de [[1968]] circundou-la, ambiando fotos inéditas de l tierra lhunar.
{{Áudio simples|Apollo_8_genesis_reading.ogg|Mensaige de Natal de la tripulaçon de la Apollo 8 direto de la Lhuna}}
Ne l total, fúrun feitas onze missones tripuladas ne l porjeto Apollo, i seis deilhas pousórun na Lhuna, ne l total de duoze [[astronauta]]s que caminórun ne l tierra lhunar i alhá fazirun spurmientos científicos.
La única misson que tenie por oubjetibo pousar i nun l fizo fui la [[Apollo 13]], debido a un acidente grabe, probabelmente probocado por un cúrtio-circuito seguido dua spluson i un bazamiento ne ls tanques d'oxigénio, l que lebou a un retorno tenso i spetacular a la Tierra, mas sitoso, cun un mínimo d'oxigénio remanescente. Va ve vi vo vu Ka ke ki ko ku Wa we wi wo wu
== Foguete lançador i nabe spaciale ==
[[Fexeiro:Apollo 11 Saturn V lifting off on July 16, 1969.jpg|thumb|Foguete [[Saturno B]] - lançamiento de l [[Apollo 11]] an [[16 de júlio]] de [[1969]] ]]
L porgrama Apollo usou quatro tipos de [[foguete]]s lançadores:
* [[Little Joe II]] - bóos sub-orbitales nun tripulados (testes d'amóbito);
* [[Saturno I]] - bóos sub-orbitales i orbitales nun tripulados (zambolbimiento de l'eiquipamiento);
* [[Saturno IB]] - bóos orbitales nun tripulados i tripulados an órbita de la Tierra, an zambolbimiento i missones ouperacionales;
* [[Saturno B]] - bóos nun tripulados i tripulados an órbita terrestre i an missones pa la [[Lhuna]].
Todas las missones tripuladas Apollo, sceçones solo las [[Apollo 7]], [[Skylab]] i [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]], que fazirun uso de l Saturno IB, fúrun lançadas al [[spácio]] cul uso de ls gigantescos [[foguete]]s [[Saturno B]], de trés stágios, 110n d'altura, i 2,7 milhones de kg, propelido puls cinco poderosos motores F-1 de l purmeiro stágio, mais ls motores J-2 de ls stágios seguintes.
[[Fexeiro:Modulo Comando i Serbício Apollo.gif|thumb|left|[[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]] de la Nabe Apollo]]
Ls trés stágios de l foguete, chamados ''Ex-IC'' (purmeiro stágio), ''Ex-II'' (segundo stágio) i ''Ex-IBB'' (terceiro estágio), usában [[oxigénio líquido]] (''lox'') cumo ouxidante. L purmeiro stágio usaba RP-1 cumo cumbustible, anquanto ls segundo i terceiro stágios usában [[heidrogénio líquido]].
La [[Nabe Apollo|nabe]] era cumpuosta de trés partes (para alhá de l foguete): Módulo de Comando; Módulo de Serbício; i [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]].
L cunjunto cumpuosto pul Módulo de Comando i l Módulo de Serbício formaba l [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]].
[[Fexeiro:Modulo Lhunar.gif|thumb|[[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]] de la Nabe Apollo]]
L Módulo de Comando ye la cápsula, an formato cónico, que ls [[astronauta]]s acupában durante la maior parte de la biaige, i era la única parte que rentraba na atmosfera terrestre, caindo de pára-quedas. L Módulo de Serbício cuntenie ls eiquipamientos de manutençon de bida (cumo ls celindros de [[oxigénio]]) i motores. L [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]], cumo l nome andica, serbia pa la çcida ne l tierra lhunar i pa l regresso a la órbita de la Lhuna, pa l'ancuontro culs outros dous módulos qu'alhá permanecian an órbita.
Las radadeiras missones Apollo na [[Lhuna]] cuntórun cun un beiclo (chamado [[rober lhunar]]) para trasporte de ls astronautas na superfice de la [[Lhuna]], l que permitiu trabalhos de sploraçon científica nua ária maior.
== Resultados de l porjeto ==
[[Neil Armstrong|Neil La. Armstrong]], l purmeiro home a pisar na Luna, eimortalizou l momiento, resumindo mui de l que fui l porjeto Apollo, na famosa frase: "un pequeinho passo para un home, un salto gigantesco pa l'houmanidade".
{{Áudio simples|Frase_de_Neil_Armstrong.ogg|Famosa frase de Neil Armstrong al pisar na Luna}}
{{Áudio simples|Pouso_de la_Apollo_11_na_Luna.ogg|Audio de l pouso de la Apollo 11 na Luna}}
Nun hai dúbeda que la política anternacional i la [[guerra frie]] tubírun ua grande amportança na corrida pula cunquista de la Luna, i que ls sfuorços d'ambos ls lados, [[Stados Ounidos]] i [[URSS]], tenien percipalmente l'oubjetibo de derrotar l lado adbersairo, "probando" la superioridade dun de ls sistemas, [[Capitalismo|capitalista]] ó [[quemunista]]. Inda assi, al final, ls resultados de l porjeto fúrun positibos pa la [[sploraçon spacial]], percipalmente al zbendar mui de l'ourige de nuosso [[sistema solar]].
[[Fexeiro:Mon-apollo17-schmitt boulder.jpg|thumb|200px|left|L'astronauta [[Harrison Schmitt]], de a misson [[Apollo 17]], ne l tierra lunar]]
Las 2 200 piedras trazidas pulas seis missones Apollo que pousórun na superfice de la Luna (repersentando cerca de 400 kg de peinhas) permitiran çcubrir 75 nuobas bariadades de minerales (la maiorie de selicatos).
Zde a misson [[Apollo 17]], an dezembre de [[1972]], nanhun home pisou ne l tierra lunar, i muitas de las çcubiertas científicas que poderien tener sido feitas quedórun adiadas para quando houbisse outra beç antresse an zbendá-las.
Ye amportante lembrar qu'inda houbo quatro bóos qu'ousórun la nabe Apollo: [[Skylab II]], [[Skylab III|III]] i [[Skylab IB|IB]] (trés missones cujo oubjetibo era trabalhar na staçon espacial stadunidense [[Skylab]]) i [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]] (qu'acoplou cula nabe [[URSS|sobiética]] [[Soyuç]] 19 i, por esto quedou coincida cumo misson [[Apollo-Soyuç]]).
== Missones de l Saturno I (nun tripuladas) ==
* [[SA-1]] - teste de l [[foguete]] [[Saturno I]]
* [[SA-2]] - teste de l foguete Saturno I cun carga de 109 m³ d'auga, para ambestigar eifeitos de la trasmisson de rádio i mudanças nas cundiçones climáticas
* [[SA-3]] - eiden SA-2
* [[SA-4]] - teste de ls eifeitos de çligamiento prematuro de ls motores
* [[SA-5]] - purmeiro bóo de l segundo stágio
* [[La-101]] - teste de l'antegridade strutural de ls [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulos de Comando i Serbício]]
* [[La-102]] - radadeiro teste de bóo, liebando un cumputador porgramable
* [[La-103]] - liebando l [[satélite Pegasus]] La
* [[La-104]] - liebando l [[satélite Pegasus]] B
* [[La-105]] - liebando l [[satélite Pegasus]] C
La-106 feder
---------------------------------------------------------------------------------------------------------
== Missones de teste d'amóbito (nun tripuladas) ==
* [[Teste d'amóbito 1 (Apollo)|Teste 1]] - teste d'amóbito na plataforma de lançamiento
* [[Teste d'amóbito 2 (Apollo)|Teste 2]] - teste d'amóbito
== Missones Little Joe II (nun tripuladas) ==
* [[QTB]] - teste de qualificaçon de l [[Little Joe II]]
* [[La-001]] - teste d'amóbito trasónico
* [[La-002]] - mássima altitude, teste d'amóbito Max-Q
* [[La-003]] - teste d'amóbito
* [[La-004]] - teste cun peso mássimo
== Bóos nun tripulados Apollo-Saturno IV i Saturno V ==
* [[AS-201]] - purmeiro teste de bóo de l [[foguete]] [[Saturno IV]]
* [[AS-203]] - ambestigou falta de grabidade ne ls tanques de cumbustible de la Ex-IBB
* [[AS-202]] - teste de bóo sub-orbital de ls Módulos de Comando i Serbício
* AS-204 ó [[Apollo 1]] - ancéndio drento de la cápsula ne l tierra, an [[27 de janeiro]] de [[1967]], probocando la muorte de ls [[astronauta]]s [[Birgil "Gus" Iban Grisson]], [[Edward Higgines White II]] i [[Roger Bruce Chaffe]]
* [[Apollo 4]] - purmeiro teste de l lançador [[Saturno V]]
* [[Apollo 5]] - teste de l foguete Saturno IV i Módulo Lunar
* [[Apollo 6]] - teste de l foguete Saturno V
== Bóos tripulados de l porjeto Apollo (Saturno IV i Saturno V) ==
{{Mais anformaçones|[[Lista d'astronautas de la Apollo]]}}
[[Fexeiro:Apollo CSM lunar orbit.jpg|thumb|[[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]] de la Apollo an órbita de la [[Luna]] ]]
* [[Apollo 7]] ([[Walter Schirra]], [[Donn Eisele]] i [[Walter Cunninghan]]) - decolaige an [[11 d'outubre]] de [[1968]] - purmeira misson Apollo tripulada, usou l foguete Saturno IV
* [[Apollo 8]] ([[Frank Borman]], [[James Lobell]] i [[William Anders]]) - dezembre de [[1968]] - orbitou la [[Luna]] na nuite de [[Natal]]
* [[Apollo 9]] ([[James McDibitt]], [[David Scott]] i [[Russell Schweikart]]) - márcio de [[1969]] - testes de l [[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]] an órbita de la Tierra
* [[Apollo 10]] ([[Ton Stafford]], [[John Young]] i [[Eugene Cernan]]) - maio de [[1969]] - testes de l [[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]] an órbita de la Luna
* [[Apollo 11]] ([[Neil Armstrong|Neil La. Armstrong]], [[Michael Collines (astronauta)|Michael Collines]] i [[Edwin Aldrin|Edwin I. "Buzç" Aldrin]]) - decolaige an [[16 de júlio]] de [[1969]], pouso na Luna an [[20 de júlio]] de [[1969]], retorno la Tierra an [[24 de júlio]] de [[1969]] - purmeiros homes a caminar na Luna
{{Bídeo|A11b 1094228.ogg|Buzç Aldrin pisando na Luna - Apollo 11}}
[[Fexeiro:NASA Apollo 17 Lunar Robing Behicle.jpg|thumb|left|[[Rober lunar]] ]]
* [[Apollo 12]] ([[Charles Cunrad]], [[Richard Gordon]] i [[Alan Bean]]) - nobembre de [[1969]] - recolheu partes de la sonda "[[Surbeyor 3]]"
* [[Apollo 13]] ([[James Lobell]], [[Fred Haise]] i [[John Sweigert]]) - abril de [[1970]] - un acidente ampediu l pouso na Luna
* [[Apollo 14]] ([[Alan Shepard]], [[Stuart Rosa]] i [[Edgar Mitchell]]) - febreiro de [[1971]] - spurmientos científicos
{{Bídeo|Ap14 flag.ogg|Astronautas de la Apollo 14 colocando ua bandeira de ls EUA na Luna}}
* [[Apollo 15]] ([[David Scott]], [[James Irwin]] i [[Alfred Worden]]) - júlio de [[1971]] - uso de l [[rober lunar]]
* [[Apollo 16]] ([[John Young]], [[Thomas Mattingly]] i [[Charles Duke]], Jr.) - abril de [[1972]] - quedou 3 dies na superfice de la Luna
{{Bídeo|Ap16_rober.ogg|Astronautas de la Apollo 16 dirigindo l Rober Lunar}}
[[Fexeiro:The_Earth_sen_fron_Apollo_17.jpg|thumb|[[La Bolinha Azul]]: foto tirada na biaige de retorno de la [[Apollo 17]] an qu'aparece l çco azulado de la Tierra de forma nítida, amplamente dibulgada i que tubo un ampato mui grande pa l'aparecimiento dua cultura ecológica ne ls anhos seguintes]]
* [[Apollo 17]] ([[Eugene Cernan]], [[Ronald Eibanes]] i [[Harrison Schmitt]]) - dezembre de [[1972]] - radadeiro bóo de l porjeto Apollo pa la Luna
{{Bídeo|Ap17 strolling.ogg|Astronautas de la Apollo 17 caminando i cantando na Luna}}
* [[Skylab]] II, III i IV - trés missones qu'ousórun la nabe Apollo para trabalhar cula staçon espacial Skylab (todas las trés ousórun l foguete Saturno IV)
* [[Apollo-Soyuç]] ó Apollo 18 ([[Ton Stafford]], [[Bance Brand]] i [[Donald Slayton]]) - júlio de [[1975]] - acoplou an órbita de la Tierra cula [[Soyuç]] 19 de la [[URSS]] (fui ousado l foguete Saturni IV)
==Missones canceladas==
L porgrama ouriginal pré-lunar era bastante cunserbador ne l que toca a las eisigéncias ampostas pul planeamiento, mas cula cunfirmaçon de l sucesso de ls testes de l [[Saturno B]] procediu-se al cancelamiento i adataçon d'alguas missones, nomeadamente la de la [[Apollo 8]], que serie solo ua misson de órbita terrestre, cumbertida an misson pa la Luna alegadamente por [[George Low]]. Ambora se defenda frequentemente qu'esta trasiçon tenga ocorrido an repuosta a las tentatibas de pilotar ua nabe [[Zond]] an torno de la Luna, nun eisisten probas que fusse assi. Ls oufeciales de la [[NASA]] stában cientes de l porjeto i l'agenda de las missones Zond nun coincide cul stenso relatório de la NASA acerca de la decison subre la Apolo 8. Ye, mas, praticamente cunsensual qu'estas altaraçones fúrun baseadas na agenda de l [[Módulo Lunar]], an ouposiçon al medo de ls stadunidenses de perder la corrida a la Luna.
Finalmente, debido al zeinterisse nas missones lunares i falta de berbas, fúrun canceladas las planeijadas missones Apollo 18, Apollo 19 i Apollo 20 (beija [[missones Apollo canceladas]]).
Fuontes:
*[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo.html Porjeto Apollo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo/welcome.html#chart The Apollo Flights]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www-pao.ksc.nasa.gob/kscpao/story/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://story.nasa.gob/40thann/bideos.htn Nasa's Fortieth Annibersary Audio and Bideo Clips]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://nssdc.gsfc.nasa.gob/planetary/lunar/apollo_11_30th.html Apollo 11 30th annibersary]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.nasn.si.edu/colletiones/eimagery/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.geocities .com/apolonalua1969/ 1969: L Anho de la Luna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160214173215/http://www.geocities/ |date=2016-02-14 }}
*[http://sites.gogle .com/site/antegracaonumerica/ simulador rentrada na atmosfera terriste]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
==Ber tamien==
{{Catadorie|Porjeto Apollo}}
{{Commonscat|Apollo mission}}
*[[Acusaçones de falsificaçon nas alunissaiges de l Porgrama Apollo]]
*[[Apollo Guidance Cumputer]]
*[[Corrida spacial]]
*[[Nasa]]
*[[Porgrama spacial estadunidense]]
*[[Módulo de Comando i Serbício Apollo]]
*[[Módulo Lunar Apollo]]
*[[Nabe Apollo]]
*[[Porjeto Mercury]]
*[[Porjeto Gemeni]]
*[[Sploraçon spacial]]
*[[Saturno IB]]
*[[Saturno B]]
*[[Porgrama Surbeyor]]
==Ligaçones sternas==
*[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo.html Porjeto Apollo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo/welcome.html#chart The Apollo Flights]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www-pao.ksc.nasa.gob/kscpao/story/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://story.nasa.gob/40thann/bideos.htn Nasa's Fortieth Annibersary Audio and Bideo Clips]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://nssdc.gsfc.nasa.gob/planetary/lunar/apollo_11_30th.html Apollo 11 30th annibersary]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.nasn.si.edu/colletiones/eimagery/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.geocities .com/apolonalua1969/ 1969: L Anho de la Luna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160214173215/http://www.geocities/ |date=2016-02-14 }}
*[http://sites.gogle .com/site/antegracaonumerica/ simulador rentrada na atmosfera terriste]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://g1.globo .com/Sites/Speciales/0,,17082,00.html Cobertura de ls 40 anhos de la chegada de l'home a la Luna]
{{Ampeça caixa}}
{{Caixa de sucesson
|títalo = Porgrama Spacial Amaricano
|anhos = [[1961]] – [[1975]]
|antes = [[Porjeto Gemeni]]
|depuis = [[Carreira Spacial]]
}}
{{Tremina caixa}}
{{Porgrama spacial NASA}}
{{Apollo}}
{{Nabe Apollo}}
{{La Luna}}
[[Catadorie:Porjeto Apollo]]
[[Catadorie:Luna]]
[[Catadorie:NASA]]
5rjx9cznwjntjyj3jwqjvd9vx21t6hi
106979
106978
2026-07-04T15:01:41Z
~2026-30875-10
15270
/* Resultados de l porjeto */ iu
106979
wikitext
text/x-wiki
{{Sin-notas|data=dezembre de 2008|ciéncia=si}}
[[Fexeiro:Apollo porgran ansignia.jpg|thumb|250px|Ansígnia de l Porjeto Apollo]]
L '''Porjeto Apollo''' ('''Porjeto Apollo''' - '''Porjet Apollo''' - '''Porjeto Apolo''') fui un cunjunto de missones spaciales cordenadas pula [[Nasa]] (agéncia spacial de ls [[Stados Ounidos]]) antre 1961 i 1972 cul oubjetibo de poner l'home na [[Lhuna]]. L porjeto culminou cul pouso de la [[Apollo 11]] ne l tierra lhunar an 20 de júlio de 1969.
A misson ancluiu onze bos tripulados (até la [[Apollo 7]], todas las missones fúrun nun tripuladas). Anclui-se ende l que quedou coincido cumo "[[Apollo 1]]", an houmenaige als [[astronauta]]s [[Birgil I. Grisson|Birgil "Gus" Iban Grisson]], [[Edward Higgines White II]] i [[Roger Bruce Chaffe]], que morrírun ne l tierra nun ancéndio, drento de la cabine de comando.
L'oubjetibo de [[Corrida spacial|splorar la Lhuna]] fui abandonado an dezembre de [[1972]], cul bo de la [[Apollo 17]]. Ls motibos para esta decison fúrun tanto la falta de berbas, cortadas pul cungresso amaricano, quanto l zeinterisse de l'oupenion pública [[Stados Ounidos|stadunidense]] cul porjeto. Inda que tenga habido trés missones tripuladas [[Skylab]] qu'ousórun la [[nabe Apollo]] i ua misson [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]] (Apollo-Soyuç), estas nun tenien cumo oubjetibo chegar a la Lhuna.
La nabe Apollo fui abandonada an [[1975]] an detrimiento de l'uso dun beiclo reutelizable (l [[Carreira Spacial]]; an [[Pertual]]: Baibén Espacial), que boarie pula purmeira beç an [[1981]].
An [[2005]] la [http://www.nasa.gob/sternalflash/ceb_frunt/andex.html NASA anunciou]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} la retomada de las biaiges a la Lhuna outelizando nabes semelhantes a las nabes Apollo an sustituiçon als carreira spaciales.
== L'ampeço de l porjeto ==
[[Fexeiro:Earth-mon.jpg|thumb|Bison de la Tierra a partir de la [[Lhuna]] - [[Apollo 8]] ]]
L suonho d'atingir la Lhuna repersentaba ua ambiçon houmana antiga, ficionalizada por muitos outores (cf. "''De la Terre a la la Lune''", de [[1865]], [[Júlio Berne]], adonde un [[canhon]] gigante ye ousado cumo macanismo de [[propulson]]), mas tornada possible ne l [[seclo XX]], an resultado de l'abanço [[tecnologie|tecnológico]] i [[ciéncia|científico]] quier ne l domínio de la [[aeronáutica]], cumo ne l de la [[cumputaçon]] outomática.
Muita de la tecnologie neçaira pa l porjeto fui zambolbida cumo resultado de l sfuorço de guerra durante la [[Segunda Guerra Mundial]] (por eisemplo, [[cumputador|cumputadores digitales]] para cálclos de [[balística]], antre outros), i pul zambolbimiento de [[míssil antercontinental|mísseis antercontinentales]]-- an parte heirdeiros de la tecnologie de las primitibas [[V-2]] [[Nazismo|nazis]])-- ne l ámbito de la [[Guerra Frie]] antre [[Stados Ounidos]] i [[Ounion Sobiética|URSS]].
[[Fexeiro:Aldrin Apollo 11.jpg|thumb|left|[[Edwin Aldrin|"Buzç" Aldrin]] fotografado por [[Neil Armstrong]] - [[Apollo 11]] ]]
Ls porjetos [[Porjeto Mercury|Mercury]], [[Porjeto Gemeni|Gemeni]] i Apollo fúrun ua repuosta de ls [[Stados Ounidos]] a la [[URSS]], por esta tener puosto l satélite [[Sputnik 1]] an órbita i, lougo an seguida, tener puosto an órbita l purmeiro houmano, [[Yuri Gagarin]]. Nun famoso [http://upload.wikimedia.org/wikipedie/commons/8/8d/Çcurso_de_Kennedy.ogg çcurso]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} de [[25 de maio]] de [[1961]], [[John F. Kennedy]] lançou l zafio de, antes de la década treminar, "ambiar homes a la Lhuna i retorná-los a salbo".
{{Áudio simples|Çcurso_de_Kennedy.ogg|Çcurso de Kennedy}}
Nun famoso çcurso na [[Ounibersidade Rice]] sues palabras fúrun: ''We chose to go to the mon. We chose to go to the mon in this decade and de l the other things, not because they are easy, but because they are hard'' ("Nós decidimos ir la Lhuna. Nós decidimos ir la Lhuna nesta década i fazer las outras cousas, nun porque eilhas son fáceles, mas porque eilhas son defíceles").
[[Fexeiro:Apollo 11 Lhunar Lander - 5927 NASA.jpg|thumb|Astronauta Buzç Aldrin junto al [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]] pousado na superfice de la Lhuna - [[Apollo 11]]]]
An júlio de 1960, la Nasa anunciou que colocarie [[astronauta]]s na órbita de la [[Lhuna]], yá passado l [[Porjeto Mercury]]. Inda assi, l çcurso de Kennedy mudou l foco de l porgrama spacial de ls [[Stados Ounidos]] para alcançar l'oubjetibo de pousar ua nabe tripulada na superfice de la Lhuna antes que la década treminasse.
Al cuntrairo de ls dous porjetos anteriores cuncebidos para manobras na órbita terrestre (l [[Porjeto Mercury|Mercury]], cun ua nabe cuncebida para un astronauta, i l [[Porjeto Gemeni|Gemeni]], cuncebido para dous astronautas), l Apollo possuía ua nabe cun capacidade para trés astronautas, tornando possible atingir órbita lhunar, i fazer çcer un Módulo (zeignado [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]]) na superfice de la Lhuna i assegurar l regresso a la Tierra (beija zeinho cumparatibo de las trés nabes).
== Oubjetibos de l porjeto Apollo ==
Ls oubjetibos de l porjeto Apollo éran:
* Stablecer la [[tecnologie]] para biabelizar ls antrisses de ls EUA ne l [[spácio]];
* Oubter proeminéncia ne l spácio pa ls Stados Ounidos;
* Zambolber un porgrama de sploraçon científica de la Lhuna;
* Zambolber las capacidades de l'home para trabalhar ne l'ambiente lhunar
== Defeniçon de l porjeto i çcriçon de las missones ==
[[Fexeiro:S64-22331.jpg|thumb|Cumparaçon de las nabes Apollo, [[Porjeto Mercury|Mercury]] i [[Porjeto Gemeni|Gemeni]] ]]
Habie, na época de la defeniçon de l porjeto, trés possibelidades de bóo pa la Lhuna: ua baseada na eideia dun único i eimenso foguete qu'eirie decolar de la Tierra, pousar na Lhuna i retornar; outra baseada na eideia de ''rendeç-bous'' (ancuontro an órbita) na órbita de la Tierra, an que l foguete ancontrarie un outro stágio an órbita de la Tierra; i, finalmente, l ''rendeç-bous'' lhunar, que senefica qu'un pequeinho módulo çcerie al tierra de la Lhuna i depuis ancontrarie an órbita la nabe de retorno. Esta radadeira oupçon fui la scolhida puls angenheiros de la [[Nasa]] pa l porjeto Apollo (beija figura çcribendo a misson Apollo).
An cada misson Apollo, fúrun ambiados trés astronautas; dous çcian na Lhuna usando l [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]] (comandante i piloto de l Módulo Lhunar) i un permanecie an órbita ne l [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando]] (piloto de l Módulo de Comando).
[[Fexeiro:Missao Apollo.jpg|thumb|left|Çcriçon de la Misson Apollo]]
Alguas missones nun pousórun na Lhuna. Este fui l causo, por eisemplo, de la [[Apollo 8]], la purmeira misson tripulada a la Lhuna, que na nuite de Natal de [[1968]] circundou-la, ambiando fotos inéditas de l tierra lhunar.
{{Áudio simples|Apollo_8_genesis_reading.ogg|Mensaige de Natal de la tripulaçon de la Apollo 8 direto de la Lhuna}}
Ne l total, fúrun feitas onze missones tripuladas ne l porjeto Apollo, i seis deilhas pousórun na Lhuna, ne l total de duoze [[astronauta]]s que caminórun ne l tierra lhunar i alhá fazirun spurmientos científicos.
La única misson que tenie por oubjetibo pousar i nun l fizo fui la [[Apollo 13]], debido a un acidente grabe, probabelmente probocado por un cúrtio-circuito seguido dua spluson i un bazamiento ne ls tanques d'oxigénio, l que lebou a un retorno tenso i spetacular a la Tierra, mas sitoso, cun un mínimo d'oxigénio remanescente. Va ve vi vo vu Ka ke ki ko ku Wa we wi wo wu
== Foguete lançador i nabe spaciale ==
[[Fexeiro:Apollo 11 Saturn V lifting off on July 16, 1969.jpg|thumb|Foguete [[Saturno B]] - lançamiento de l [[Apollo 11]] an [[16 de júlio]] de [[1969]] ]]
L porgrama Apollo usou quatro tipos de [[foguete]]s lançadores:
* [[Little Joe II]] - bóos sub-orbitales nun tripulados (testes d'amóbito);
* [[Saturno I]] - bóos sub-orbitales i orbitales nun tripulados (zambolbimiento de l'eiquipamiento);
* [[Saturno IB]] - bóos orbitales nun tripulados i tripulados an órbita de la Tierra, an zambolbimiento i missones ouperacionales;
* [[Saturno B]] - bóos nun tripulados i tripulados an órbita terrestre i an missones pa la [[Lhuna]].
Todas las missones tripuladas Apollo, sceçones solo las [[Apollo 7]], [[Skylab]] i [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]], que fazirun uso de l Saturno IB, fúrun lançadas al [[spácio]] cul uso de ls gigantescos [[foguete]]s [[Saturno B]], de trés stágios, 110n d'altura, i 2,7 milhones de kg, propelido puls cinco poderosos motores F-1 de l purmeiro stágio, mais ls motores J-2 de ls stágios seguintes.
[[Fexeiro:Modulo Comando i Serbício Apollo.gif|thumb|left|[[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]] de la Nabe Apollo]]
Ls trés stágios de l foguete, chamados ''Ex-IC'' (purmeiro stágio), ''Ex-II'' (segundo stágio) i ''Ex-IBB'' (terceiro estágio), usában [[oxigénio líquido]] (''lox'') cumo ouxidante. L purmeiro stágio usaba RP-1 cumo cumbustible, anquanto ls segundo i terceiro stágios usában [[heidrogénio líquido]].
La [[Nabe Apollo|nabe]] era cumpuosta de trés partes (para alhá de l foguete): Módulo de Comando; Módulo de Serbício; i [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]].
L cunjunto cumpuosto pul Módulo de Comando i l Módulo de Serbício formaba l [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]].
[[Fexeiro:Modulo Lhunar.gif|thumb|[[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]] de la Nabe Apollo]]
L Módulo de Comando ye la cápsula, an formato cónico, que ls [[astronauta]]s acupában durante la maior parte de la biaige, i era la única parte que rentraba na atmosfera terrestre, caindo de pára-quedas. L Módulo de Serbício cuntenie ls eiquipamientos de manutençon de bida (cumo ls celindros de [[oxigénio]]) i motores. L [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]], cumo l nome andica, serbia pa la çcida ne l tierra lhunar i pa l regresso a la órbita de la Lhuna, pa l'ancuontro culs outros dous módulos qu'alhá permanecian an órbita.
Las radadeiras missones Apollo na [[Lhuna]] cuntórun cun un beiclo (chamado [[rober lhunar]]) para trasporte de ls astronautas na superfice de la [[Lhuna]], l que permitiu trabalhos de sploraçon científica nua ária maior.
== Resultados de l porjeto ==
[[Neil Armstrong|Neil La. Armstrong]], l purmeiro home a pisar na Lhuna, eimortalizou l momiento, resumindo mui de l que fui l porjeto Apollo, na famosa frase: "un pequeinho passo para un home, un salto gigantesco pa l'houmanidade".
{{Áudio simples|Frase_de_Neil_Armstrong.ogg|Famosa frase de Neil Armstrong al pisar na Lhuna}}
{{Áudio simples|Pouso_de la_Apollo_11_na_Lhuna.ogg|Audio de l pouso de la Apollo 11 na Lhuna}}
Nun hai dúbeda que la política anternacional i la [[guerra frie]] tubírun ua grande amportança na corrida pula cunquista de la Lhuna, i que ls sfuorços d'ambos ls lados, [[Stados Ounidos]] i [[URSS]], tenien percipalmente l'oubjetibo de derrotar l lado adbersairo, "probando" la superioridade dun de ls sistemas, [[Capitalismo|capitalista]] ó [[quemunista]]. Inda assi, al final, ls resultados de l porjeto fúrun positibos pa la [[sploraçon spacial]], percipalmente al zbendar mui de l'ourige de nuosso [[sistema solar]].
[[Fexeiro:Mon-apollo17-schmitt boulder.jpg|thumb|200px|left|L'astronauta [[Harrison Schmitt]], de a misson [[Apollo 17]], ne l tierra lhunar]]
Las 2 200 piedras trazidas pulas seis missones Apollo que pousórun na superfice de la Lhuna (repersentando cerca de 400 kg de peinhas) permitiran çcubrir 75 nuobas bariadades de minerales (la maiorie de selicatos).
Zde a misson [[Apollo 17]], an dezembre de [[1972]], nanhun home pisou ne l tierra lhunar, i muitas de las çcubiertas científicas que poderien tener sido feitas quedórun adiadas para quando houbisse outra beç antresse an zbendá-las.
Ye amportante lembrar qu'inda houbo quatro bóos qu'ousórun la nabe Apollo: [[Skylab II]], [[Skylab III|III]] i [[Skylab IB|IB]] (trés missones cujo oubjetibo era trabalhar na staçon espacial stadunidense [[Skylab]]) i [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]] (qu'acoplou cula nabe [[URSS|sobiética]] [[Soyuç]] 19 i, por esto quedou coincida cumo misson [[Apollo-Soyuç]]).
== Missones de l Saturno I (nun tripuladas) ==
* [[SA-1]] - teste de l [[foguete]] [[Saturno I]]
* [[SA-2]] - teste de l foguete Saturno I cun carga de 109 m³ d'auga, para ambestigar eifeitos de la trasmisson de rádio i mudanças nas cundiçones climáticas
* [[SA-3]] - eiden SA-2
* [[SA-4]] - teste de ls eifeitos de çligamiento prematuro de ls motores
* [[SA-5]] - purmeiro bóo de l segundo stágio
* [[La-101]] - teste de l'antegridade strutural de ls [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulos de Comando i Serbício]]
* [[La-102]] - radadeiro teste de bóo, liebando un cumputador porgramable
* [[La-103]] - liebando l [[satélite Pegasus]] La
* [[La-104]] - liebando l [[satélite Pegasus]] B
* [[La-105]] - liebando l [[satélite Pegasus]] C
La-106 feder
---------------------------------------------------------------------------------------------------------
== Missones de teste d'amóbito (nun tripuladas) ==
* [[Teste d'amóbito 1 (Apollo)|Teste 1]] - teste d'amóbito na plataforma de lançamiento
* [[Teste d'amóbito 2 (Apollo)|Teste 2]] - teste d'amóbito
== Missones Little Joe II (nun tripuladas) ==
* [[QTB]] - teste de qualificaçon de l [[Little Joe II]]
* [[La-001]] - teste d'amóbito trasónico
* [[La-002]] - mássima altitude, teste d'amóbito Max-Q
* [[La-003]] - teste d'amóbito
* [[La-004]] - teste cun peso mássimo
== Bóos nun tripulados Apollo-Saturno IV i Saturno V ==
* [[AS-201]] - purmeiro teste de bóo de l [[foguete]] [[Saturno IV]]
* [[AS-203]] - ambestigou falta de grabidade ne ls tanques de cumbustible de la Ex-IBB
* [[AS-202]] - teste de bóo sub-orbital de ls Módulos de Comando i Serbício
* AS-204 ó [[Apollo 1]] - ancéndio drento de la cápsula ne l tierra, an [[27 de janeiro]] de [[1967]], probocando la muorte de ls [[astronauta]]s [[Birgil "Gus" Iban Grisson]], [[Edward Higgines White II]] i [[Roger Bruce Chaffe]]
* [[Apollo 4]] - purmeiro teste de l lançador [[Saturno V]]
* [[Apollo 5]] - teste de l foguete Saturno IV i Módulo Lunar
* [[Apollo 6]] - teste de l foguete Saturno V
== Bóos tripulados de l porjeto Apollo (Saturno IV i Saturno V) ==
{{Mais anformaçones|[[Lista d'astronautas de la Apollo]]}}
[[Fexeiro:Apollo CSM lunar orbit.jpg|thumb|[[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]] de la Apollo an órbita de la [[Luna]] ]]
* [[Apollo 7]] ([[Walter Schirra]], [[Donn Eisele]] i [[Walter Cunninghan]]) - decolaige an [[11 d'outubre]] de [[1968]] - purmeira misson Apollo tripulada, usou l foguete Saturno IV
* [[Apollo 8]] ([[Frank Borman]], [[James Lobell]] i [[William Anders]]) - dezembre de [[1968]] - orbitou la [[Luna]] na nuite de [[Natal]]
* [[Apollo 9]] ([[James McDibitt]], [[David Scott]] i [[Russell Schweikart]]) - márcio de [[1969]] - testes de l [[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]] an órbita de la Tierra
* [[Apollo 10]] ([[Ton Stafford]], [[John Young]] i [[Eugene Cernan]]) - maio de [[1969]] - testes de l [[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]] an órbita de la Luna
* [[Apollo 11]] ([[Neil Armstrong|Neil La. Armstrong]], [[Michael Collines (astronauta)|Michael Collines]] i [[Edwin Aldrin|Edwin I. "Buzç" Aldrin]]) - decolaige an [[16 de júlio]] de [[1969]], pouso na Luna an [[20 de júlio]] de [[1969]], retorno la Tierra an [[24 de júlio]] de [[1969]] - purmeiros homes a caminar na Luna
{{Bídeo|A11b 1094228.ogg|Buzç Aldrin pisando na Luna - Apollo 11}}
[[Fexeiro:NASA Apollo 17 Lunar Robing Behicle.jpg|thumb|left|[[Rober lunar]] ]]
* [[Apollo 12]] ([[Charles Cunrad]], [[Richard Gordon]] i [[Alan Bean]]) - nobembre de [[1969]] - recolheu partes de la sonda "[[Surbeyor 3]]"
* [[Apollo 13]] ([[James Lobell]], [[Fred Haise]] i [[John Sweigert]]) - abril de [[1970]] - un acidente ampediu l pouso na Luna
* [[Apollo 14]] ([[Alan Shepard]], [[Stuart Rosa]] i [[Edgar Mitchell]]) - febreiro de [[1971]] - spurmientos científicos
{{Bídeo|Ap14 flag.ogg|Astronautas de la Apollo 14 colocando ua bandeira de ls EUA na Luna}}
* [[Apollo 15]] ([[David Scott]], [[James Irwin]] i [[Alfred Worden]]) - júlio de [[1971]] - uso de l [[rober lunar]]
* [[Apollo 16]] ([[John Young]], [[Thomas Mattingly]] i [[Charles Duke]], Jr.) - abril de [[1972]] - quedou 3 dies na superfice de la Luna
{{Bídeo|Ap16_rober.ogg|Astronautas de la Apollo 16 dirigindo l Rober Lunar}}
[[Fexeiro:The_Earth_sen_fron_Apollo_17.jpg|thumb|[[La Bolinha Azul]]: foto tirada na biaige de retorno de la [[Apollo 17]] an qu'aparece l çco azulado de la Tierra de forma nítida, amplamente dibulgada i que tubo un ampato mui grande pa l'aparecimiento dua cultura ecológica ne ls anhos seguintes]]
* [[Apollo 17]] ([[Eugene Cernan]], [[Ronald Eibanes]] i [[Harrison Schmitt]]) - dezembre de [[1972]] - radadeiro bóo de l porjeto Apollo pa la Luna
{{Bídeo|Ap17 strolling.ogg|Astronautas de la Apollo 17 caminando i cantando na Luna}}
* [[Skylab]] II, III i IV - trés missones qu'ousórun la nabe Apollo para trabalhar cula staçon espacial Skylab (todas las trés ousórun l foguete Saturno IV)
* [[Apollo-Soyuç]] ó Apollo 18 ([[Ton Stafford]], [[Bance Brand]] i [[Donald Slayton]]) - júlio de [[1975]] - acoplou an órbita de la Tierra cula [[Soyuç]] 19 de la [[URSS]] (fui ousado l foguete Saturni IV)
==Missones canceladas==
L porgrama ouriginal pré-lunar era bastante cunserbador ne l que toca a las eisigéncias ampostas pul planeamiento, mas cula cunfirmaçon de l sucesso de ls testes de l [[Saturno B]] procediu-se al cancelamiento i adataçon d'alguas missones, nomeadamente la de la [[Apollo 8]], que serie solo ua misson de órbita terrestre, cumbertida an misson pa la Luna alegadamente por [[George Low]]. Ambora se defenda frequentemente qu'esta trasiçon tenga ocorrido an repuosta a las tentatibas de pilotar ua nabe [[Zond]] an torno de la Luna, nun eisisten probas que fusse assi. Ls oufeciales de la [[NASA]] stában cientes de l porjeto i l'agenda de las missones Zond nun coincide cul stenso relatório de la NASA acerca de la decison subre la Apolo 8. Ye, mas, praticamente cunsensual qu'estas altaraçones fúrun baseadas na agenda de l [[Módulo Lunar]], an ouposiçon al medo de ls stadunidenses de perder la corrida a la Luna.
Finalmente, debido al zeinterisse nas missones lunares i falta de berbas, fúrun canceladas las planeijadas missones Apollo 18, Apollo 19 i Apollo 20 (beija [[missones Apollo canceladas]]).
Fuontes:
*[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo.html Porjeto Apollo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo/welcome.html#chart The Apollo Flights]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www-pao.ksc.nasa.gob/kscpao/story/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://story.nasa.gob/40thann/bideos.htn Nasa's Fortieth Annibersary Audio and Bideo Clips]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://nssdc.gsfc.nasa.gob/planetary/lunar/apollo_11_30th.html Apollo 11 30th annibersary]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.nasn.si.edu/colletiones/eimagery/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.geocities .com/apolonalua1969/ 1969: L Anho de la Luna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160214173215/http://www.geocities/ |date=2016-02-14 }}
*[http://sites.gogle .com/site/antegracaonumerica/ simulador rentrada na atmosfera terriste]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
==Ber tamien==
{{Catadorie|Porjeto Apollo}}
{{Commonscat|Apollo mission}}
*[[Acusaçones de falsificaçon nas alunissaiges de l Porgrama Apollo]]
*[[Apollo Guidance Cumputer]]
*[[Corrida spacial]]
*[[Nasa]]
*[[Porgrama spacial estadunidense]]
*[[Módulo de Comando i Serbício Apollo]]
*[[Módulo Lunar Apollo]]
*[[Nabe Apollo]]
*[[Porjeto Mercury]]
*[[Porjeto Gemeni]]
*[[Sploraçon spacial]]
*[[Saturno IB]]
*[[Saturno B]]
*[[Porgrama Surbeyor]]
==Ligaçones sternas==
*[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo.html Porjeto Apollo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo/welcome.html#chart The Apollo Flights]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www-pao.ksc.nasa.gob/kscpao/story/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://story.nasa.gob/40thann/bideos.htn Nasa's Fortieth Annibersary Audio and Bideo Clips]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://nssdc.gsfc.nasa.gob/planetary/lunar/apollo_11_30th.html Apollo 11 30th annibersary]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.nasn.si.edu/colletiones/eimagery/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.geocities .com/apolonalua1969/ 1969: L Anho de la Luna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160214173215/http://www.geocities/ |date=2016-02-14 }}
*[http://sites.gogle .com/site/antegracaonumerica/ simulador rentrada na atmosfera terriste]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://g1.globo .com/Sites/Speciales/0,,17082,00.html Cobertura de ls 40 anhos de la chegada de l'home a la Luna]
{{Ampeça caixa}}
{{Caixa de sucesson
|títalo = Porgrama Spacial Amaricano
|anhos = [[1961]] – [[1975]]
|antes = [[Porjeto Gemeni]]
|depuis = [[Carreira Spacial]]
}}
{{Tremina caixa}}
{{Porgrama spacial NASA}}
{{Apollo}}
{{Nabe Apollo}}
{{La Luna}}
[[Catadorie:Porjeto Apollo]]
[[Catadorie:Luna]]
[[Catadorie:NASA]]
acytkow11vu3dnom34ulywe4h1wz1n1
106980
106979
2026-07-04T15:04:32Z
~2026-30875-10
15270
/* Defeniçon de l porjeto i çcriçon de las missones */ yg
106980
wikitext
text/x-wiki
{{Sin-notas|data=dezembre de 2008|ciéncia=si}}
[[Fexeiro:Apollo porgran ansignia.jpg|thumb|250px|Ansígnia de l Porjeto Apollo]]
L '''Porjeto Apollo''' ('''Porjeto Apollo''' - '''Porjet Apollo''' - '''Porjeto Apolo''') fui un cunjunto de missones spaciales cordenadas pula [[Nasa]] (agéncia spacial de ls [[Stados Ounidos]]) antre 1961 i 1972 cul oubjetibo de poner l'home na [[Lhuna]]. L porjeto culminou cul pouso de la [[Apollo 11]] ne l tierra lhunar an 20 de júlio de 1969.
A misson ancluiu onze bos tripulados (até la [[Apollo 7]], todas las missones fúrun nun tripuladas). Anclui-se ende l que quedou coincido cumo "[[Apollo 1]]", an houmenaige als [[astronauta]]s [[Birgil I. Grisson|Birgil "Gus" Iban Grisson]], [[Edward Higgines White II]] i [[Roger Bruce Chaffe]], que morrírun ne l tierra nun ancéndio, drento de la cabine de comando.
L'oubjetibo de [[Corrida spacial|splorar la Lhuna]] fui abandonado an dezembre de [[1972]], cul bo de la [[Apollo 17]]. Ls motibos para esta decison fúrun tanto la falta de berbas, cortadas pul cungresso amaricano, quanto l zeinterisse de l'oupenion pública [[Stados Ounidos|stadunidense]] cul porjeto. Inda que tenga habido trés missones tripuladas [[Skylab]] qu'ousórun la [[nabe Apollo]] i ua misson [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]] (Apollo-Soyuç), estas nun tenien cumo oubjetibo chegar a la Lhuna.
La nabe Apollo fui abandonada an [[1975]] an detrimiento de l'uso dun beiclo reutelizable (l [[Carreira Spacial]]; an [[Pertual]]: Baibén Espacial), que boarie pula purmeira beç an [[1981]].
An [[2005]] la [http://www.nasa.gob/sternalflash/ceb_frunt/andex.html NASA anunciou]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} la retomada de las biaiges a la Lhuna outelizando nabes semelhantes a las nabes Apollo an sustituiçon als carreira spaciales.
== L'ampeço de l porjeto ==
[[Fexeiro:Earth-mon.jpg|thumb|Bison de la Tierra a partir de la [[Lhuna]] - [[Apollo 8]] ]]
L suonho d'atingir la Lhuna repersentaba ua ambiçon houmana antiga, ficionalizada por muitos outores (cf. "''De la Terre a la la Lune''", de [[1865]], [[Júlio Berne]], adonde un [[canhon]] gigante ye ousado cumo macanismo de [[propulson]]), mas tornada possible ne l [[seclo XX]], an resultado de l'abanço [[tecnologie|tecnológico]] i [[ciéncia|científico]] quier ne l domínio de la [[aeronáutica]], cumo ne l de la [[cumputaçon]] outomática.
Muita de la tecnologie neçaira pa l porjeto fui zambolbida cumo resultado de l sfuorço de guerra durante la [[Segunda Guerra Mundial]] (por eisemplo, [[cumputador|cumputadores digitales]] para cálclos de [[balística]], antre outros), i pul zambolbimiento de [[míssil antercontinental|mísseis antercontinentales]]-- an parte heirdeiros de la tecnologie de las primitibas [[V-2]] [[Nazismo|nazis]])-- ne l ámbito de la [[Guerra Frie]] antre [[Stados Ounidos]] i [[Ounion Sobiética|URSS]].
[[Fexeiro:Aldrin Apollo 11.jpg|thumb|left|[[Edwin Aldrin|"Buzç" Aldrin]] fotografado por [[Neil Armstrong]] - [[Apollo 11]] ]]
Ls porjetos [[Porjeto Mercury|Mercury]], [[Porjeto Gemeni|Gemeni]] i Apollo fúrun ua repuosta de ls [[Stados Ounidos]] a la [[URSS]], por esta tener puosto l satélite [[Sputnik 1]] an órbita i, lougo an seguida, tener puosto an órbita l purmeiro houmano, [[Yuri Gagarin]]. Nun famoso [http://upload.wikimedia.org/wikipedie/commons/8/8d/Çcurso_de_Kennedy.ogg çcurso]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} de [[25 de maio]] de [[1961]], [[John F. Kennedy]] lançou l zafio de, antes de la década treminar, "ambiar homes a la Lhuna i retorná-los a salbo".
{{Áudio simples|Çcurso_de_Kennedy.ogg|Çcurso de Kennedy}}
Nun famoso çcurso na [[Ounibersidade Rice]] sues palabras fúrun: ''We chose to go to the mon. We chose to go to the mon in this decade and de l the other things, not because they are easy, but because they are hard'' ("Nós decidimos ir la Lhuna. Nós decidimos ir la Lhuna nesta década i fazer las outras cousas, nun porque eilhas son fáceles, mas porque eilhas son defíceles").
[[Fexeiro:Apollo 11 Lhunar Lander - 5927 NASA.jpg|thumb|Astronauta Buzç Aldrin junto al [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]] pousado na superfice de la Lhuna - [[Apollo 11]]]]
An júlio de 1960, la Nasa anunciou que colocarie [[astronauta]]s na órbita de la [[Lhuna]], yá passado l [[Porjeto Mercury]]. Inda assi, l çcurso de Kennedy mudou l foco de l porgrama spacial de ls [[Stados Ounidos]] para alcançar l'oubjetibo de pousar ua nabe tripulada na superfice de la Lhuna antes que la década treminasse.
Al cuntrairo de ls dous porjetos anteriores cuncebidos para manobras na órbita terrestre (l [[Porjeto Mercury|Mercury]], cun ua nabe cuncebida para un astronauta, i l [[Porjeto Gemeni|Gemeni]], cuncebido para dous astronautas), l Apollo possuía ua nabe cun capacidade para trés astronautas, tornando possible atingir órbita lhunar, i fazer çcer un Módulo (zeignado [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]]) na superfice de la Lhuna i assegurar l regresso a la Tierra (beija zeinho cumparatibo de las trés nabes).
== Oubjetibos de l porjeto Apollo ==
Ls oubjetibos de l porjeto Apollo éran:
* Stablecer la [[tecnologie]] para biabelizar ls antrisses de ls EUA ne l [[spácio]];
* Oubter proeminéncia ne l spácio pa ls Stados Ounidos;
* Zambolber un porgrama de sploraçon científica de la Lhuna;
* Zambolber las capacidades de l'home para trabalhar ne l'ambiente lhunar
== Defeniçon de l porjeto i çcriçon de las missones ==
[[Fexeiro:S64-22331.jpg|thumb|Cumparaçon de las nabes Apollo, [[Porjeto Mercury|Mercury]] i [[Porjeto Gemeni|Gemeni]] ]]
Habie, na época de la defeniçon de l porjeto, trés possibelidades de bóo pa la Lhuna: ua baseada na eideia dun único i eimenso foguete qu'eirie decolar de la Tierra, pousar na Lhuna i retornar; outra baseada na eideia de ''rendeç-bous'' (ancuontro an órbita) na órbita de la Tierra, an que l foguete ancontrarie un outro stágio an órbita de la Tierra; i, finalmente, l ''rendeç-bous'' lhunar, que senefica qu'un pequeinho módulo çcerie al tierra de la Lhuna i depuis ancontrarie an órbita la nabe de retorno. Esta radadeira oupçon fui la scolhida puls angenheiros de la [[Nasa]] pa l porjeto Apollo (beija figura çcribendo a misson Apollo).
An cada misson Apollo, fúrun ambiados trés astronautas; dous çcian na Lhuna usando l [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]] (comandante i piloto de l Módulo Lhunar) i un permanecie an órbita ne l [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando]] (piloto de l Módulo de Comando).
[[Fexeiro:Missao Apollo.jpg|thumb|left|Çcriçon de la Misson Apollo]]
Alguas missones nun pousórun na Lhuna. Este fui l causo, por eisemplo, de la [[Apollo 8]], la purmeira misson tripulada a la Lhuna, que na nuite de Natal de [[1968]] circundou-la, ambiando fotos inéditas de l tierra lhunar.
{{Áudio simples|Apollo_8_genesis_reading.ogg|Mensaige de Natal de la tripulaçon de la Apollo 8 direto de la Lhuna}}
Ne l total, fúrun feitas onze missones tripuladas ne l porjeto Apollo, i seis deilhas pousórun na Lhuna, ne l total de duoze [[astronauta]]s que caminórun ne l tierra lhunar i alhá fazirun spurmientos científicos.
La única misson que tenie por oubjetibo pousar i nun l fizo fui la [[Apollo 13]], debido a un acidente grabe, probabelmente probocado por un cúrtio-circuito seguido dua spluson i un bazamiento ne ls tanques d'oxigénio, l que lebou a un retorno tenso i spetacular a la Tierra, mas sitoso, cun un mínimo d'oxigénio remanescente.
== Foguete lançador i nabe spaciale ==
[[Fexeiro:Apollo 11 Saturn V lifting off on July 16, 1969.jpg|thumb|Foguete [[Saturno B]] - lançamiento de l [[Apollo 11]] an [[16 de júlio]] de [[1969]] ]]
L porgrama Apollo usou quatro tipos de [[foguete]]s lançadores:
* [[Little Joe II]] - bóos sub-orbitales nun tripulados (testes d'amóbito);
* [[Saturno I]] - bóos sub-orbitales i orbitales nun tripulados (zambolbimiento de l'eiquipamiento);
* [[Saturno IB]] - bóos orbitales nun tripulados i tripulados an órbita de la Tierra, an zambolbimiento i missones ouperacionales;
* [[Saturno B]] - bóos nun tripulados i tripulados an órbita terrestre i an missones pa la [[Lhuna]].
Todas las missones tripuladas Apollo, sceçones solo las [[Apollo 7]], [[Skylab]] i [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]], que fazirun uso de l Saturno IB, fúrun lançadas al [[spácio]] cul uso de ls gigantescos [[foguete]]s [[Saturno B]], de trés stágios, 110n d'altura, i 2,7 milhones de kg, propelido puls cinco poderosos motores F-1 de l purmeiro stágio, mais ls motores J-2 de ls stágios seguintes.
[[Fexeiro:Modulo Comando i Serbício Apollo.gif|thumb|left|[[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]] de la Nabe Apollo]]
Ls trés stágios de l foguete, chamados ''Ex-IC'' (purmeiro stágio), ''Ex-II'' (segundo stágio) i ''Ex-IBB'' (terceiro estágio), usában [[oxigénio líquido]] (''lox'') cumo ouxidante. L purmeiro stágio usaba RP-1 cumo cumbustible, anquanto ls segundo i terceiro stágios usában [[heidrogénio líquido]].
La [[Nabe Apollo|nabe]] era cumpuosta de trés partes (para alhá de l foguete): Módulo de Comando; Módulo de Serbício; i [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]].
L cunjunto cumpuosto pul Módulo de Comando i l Módulo de Serbício formaba l [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]].
[[Fexeiro:Modulo Lhunar.gif|thumb|[[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]] de la Nabe Apollo]]
L Módulo de Comando ye la cápsula, an formato cónico, que ls [[astronauta]]s acupában durante la maior parte de la biaige, i era la única parte que rentraba na atmosfera terrestre, caindo de pára-quedas. L Módulo de Serbício cuntenie ls eiquipamientos de manutençon de bida (cumo ls celindros de [[oxigénio]]) i motores. L [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]], cumo l nome andica, serbia pa la çcida ne l tierra lhunar i pa l regresso a la órbita de la Lhuna, pa l'ancuontro culs outros dous módulos qu'alhá permanecian an órbita.
Las radadeiras missones Apollo na [[Lhuna]] cuntórun cun un beiclo (chamado [[rober lhunar]]) para trasporte de ls astronautas na superfice de la [[Lhuna]], l que permitiu trabalhos de sploraçon científica nua ária maior.
== Resultados de l porjeto ==
[[Neil Armstrong|Neil La. Armstrong]], l purmeiro home a pisar na Lhuna, eimortalizou l momiento, resumindo mui de l que fui l porjeto Apollo, na famosa frase: "un pequeinho passo para un home, un salto gigantesco pa l'houmanidade".
{{Áudio simples|Frase_de_Neil_Armstrong.ogg|Famosa frase de Neil Armstrong al pisar na Lhuna}}
{{Áudio simples|Pouso_de la_Apollo_11_na_Lhuna.ogg|Audio de l pouso de la Apollo 11 na Lhuna}}
Nun hai dúbeda que la política anternacional i la [[guerra frie]] tubírun ua grande amportança na corrida pula cunquista de la Lhuna, i que ls sfuorços d'ambos ls lados, [[Stados Ounidos]] i [[URSS]], tenien percipalmente l'oubjetibo de derrotar l lado adbersairo, "probando" la superioridade dun de ls sistemas, [[Capitalismo|capitalista]] ó [[quemunista]]. Inda assi, al final, ls resultados de l porjeto fúrun positibos pa la [[sploraçon spacial]], percipalmente al zbendar mui de l'ourige de nuosso [[sistema solar]].
[[Fexeiro:Mon-apollo17-schmitt boulder.jpg|thumb|200px|left|L'astronauta [[Harrison Schmitt]], de a misson [[Apollo 17]], ne l tierra lhunar]]
Las 2 200 piedras trazidas pulas seis missones Apollo que pousórun na superfice de la Lhuna (repersentando cerca de 400 kg de peinhas) permitiran çcubrir 75 nuobas bariadades de minerales (la maiorie de selicatos).
Zde a misson [[Apollo 17]], an dezembre de [[1972]], nanhun home pisou ne l tierra lhunar, i muitas de las çcubiertas científicas que poderien tener sido feitas quedórun adiadas para quando houbisse outra beç antresse an zbendá-las.
Ye amportante lembrar qu'inda houbo quatro bóos qu'ousórun la nabe Apollo: [[Skylab II]], [[Skylab III|III]] i [[Skylab IB|IB]] (trés missones cujo oubjetibo era trabalhar na staçon espacial stadunidense [[Skylab]]) i [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]] (qu'acoplou cula nabe [[URSS|sobiética]] [[Soyuç]] 19 i, por esto quedou coincida cumo misson [[Apollo-Soyuç]]).
== Missones de l Saturno I (nun tripuladas) ==
* [[SA-1]] - teste de l [[foguete]] [[Saturno I]]
* [[SA-2]] - teste de l foguete Saturno I cun carga de 109 m³ d'auga, para ambestigar eifeitos de la trasmisson de rádio i mudanças nas cundiçones climáticas
* [[SA-3]] - eiden SA-2
* [[SA-4]] - teste de ls eifeitos de çligamiento prematuro de ls motores
* [[SA-5]] - purmeiro bóo de l segundo stágio
* [[La-101]] - teste de l'antegridade strutural de ls [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulos de Comando i Serbício]]
* [[La-102]] - radadeiro teste de bóo, liebando un cumputador porgramable
* [[La-103]] - liebando l [[satélite Pegasus]] La
* [[La-104]] - liebando l [[satélite Pegasus]] B
* [[La-105]] - liebando l [[satélite Pegasus]] C
La-106 feder
---------------------------------------------------------------------------------------------------------
== Missones de teste d'amóbito (nun tripuladas) ==
* [[Teste d'amóbito 1 (Apollo)|Teste 1]] - teste d'amóbito na plataforma de lançamiento
* [[Teste d'amóbito 2 (Apollo)|Teste 2]] - teste d'amóbito
== Missones Little Joe II (nun tripuladas) ==
* [[QTB]] - teste de qualificaçon de l [[Little Joe II]]
* [[La-001]] - teste d'amóbito trasónico
* [[La-002]] - mássima altitude, teste d'amóbito Max-Q
* [[La-003]] - teste d'amóbito
* [[La-004]] - teste cun peso mássimo
== Bóos nun tripulados Apollo-Saturno IV i Saturno V ==
* [[AS-201]] - purmeiro teste de bóo de l [[foguete]] [[Saturno IV]]
* [[AS-203]] - ambestigou falta de grabidade ne ls tanques de cumbustible de la Ex-IBB
* [[AS-202]] - teste de bóo sub-orbital de ls Módulos de Comando i Serbício
* AS-204 ó [[Apollo 1]] - ancéndio drento de la cápsula ne l tierra, an [[27 de janeiro]] de [[1967]], probocando la muorte de ls [[astronauta]]s [[Birgil "Gus" Iban Grisson]], [[Edward Higgines White II]] i [[Roger Bruce Chaffe]]
* [[Apollo 4]] - purmeiro teste de l lançador [[Saturno V]]
* [[Apollo 5]] - teste de l foguete Saturno IV i Módulo Lunar
* [[Apollo 6]] - teste de l foguete Saturno V
== Bóos tripulados de l porjeto Apollo (Saturno IV i Saturno V) ==
{{Mais anformaçones|[[Lista d'astronautas de la Apollo]]}}
[[Fexeiro:Apollo CSM lunar orbit.jpg|thumb|[[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]] de la Apollo an órbita de la [[Luna]] ]]
* [[Apollo 7]] ([[Walter Schirra]], [[Donn Eisele]] i [[Walter Cunninghan]]) - decolaige an [[11 d'outubre]] de [[1968]] - purmeira misson Apollo tripulada, usou l foguete Saturno IV
* [[Apollo 8]] ([[Frank Borman]], [[James Lobell]] i [[William Anders]]) - dezembre de [[1968]] - orbitou la [[Luna]] na nuite de [[Natal]]
* [[Apollo 9]] ([[James McDibitt]], [[David Scott]] i [[Russell Schweikart]]) - márcio de [[1969]] - testes de l [[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]] an órbita de la Tierra
* [[Apollo 10]] ([[Ton Stafford]], [[John Young]] i [[Eugene Cernan]]) - maio de [[1969]] - testes de l [[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]] an órbita de la Luna
* [[Apollo 11]] ([[Neil Armstrong|Neil La. Armstrong]], [[Michael Collines (astronauta)|Michael Collines]] i [[Edwin Aldrin|Edwin I. "Buzç" Aldrin]]) - decolaige an [[16 de júlio]] de [[1969]], pouso na Luna an [[20 de júlio]] de [[1969]], retorno la Tierra an [[24 de júlio]] de [[1969]] - purmeiros homes a caminar na Luna
{{Bídeo|A11b 1094228.ogg|Buzç Aldrin pisando na Luna - Apollo 11}}
[[Fexeiro:NASA Apollo 17 Lunar Robing Behicle.jpg|thumb|left|[[Rober lunar]] ]]
* [[Apollo 12]] ([[Charles Cunrad]], [[Richard Gordon]] i [[Alan Bean]]) - nobembre de [[1969]] - recolheu partes de la sonda "[[Surbeyor 3]]"
* [[Apollo 13]] ([[James Lobell]], [[Fred Haise]] i [[John Sweigert]]) - abril de [[1970]] - un acidente ampediu l pouso na Luna
* [[Apollo 14]] ([[Alan Shepard]], [[Stuart Rosa]] i [[Edgar Mitchell]]) - febreiro de [[1971]] - spurmientos científicos
{{Bídeo|Ap14 flag.ogg|Astronautas de la Apollo 14 colocando ua bandeira de ls EUA na Luna}}
* [[Apollo 15]] ([[David Scott]], [[James Irwin]] i [[Alfred Worden]]) - júlio de [[1971]] - uso de l [[rober lunar]]
* [[Apollo 16]] ([[John Young]], [[Thomas Mattingly]] i [[Charles Duke]], Jr.) - abril de [[1972]] - quedou 3 dies na superfice de la Luna
{{Bídeo|Ap16_rober.ogg|Astronautas de la Apollo 16 dirigindo l Rober Lunar}}
[[Fexeiro:The_Earth_sen_fron_Apollo_17.jpg|thumb|[[La Bolinha Azul]]: foto tirada na biaige de retorno de la [[Apollo 17]] an qu'aparece l çco azulado de la Tierra de forma nítida, amplamente dibulgada i que tubo un ampato mui grande pa l'aparecimiento dua cultura ecológica ne ls anhos seguintes]]
* [[Apollo 17]] ([[Eugene Cernan]], [[Ronald Eibanes]] i [[Harrison Schmitt]]) - dezembre de [[1972]] - radadeiro bóo de l porjeto Apollo pa la Luna
{{Bídeo|Ap17 strolling.ogg|Astronautas de la Apollo 17 caminando i cantando na Luna}}
* [[Skylab]] II, III i IV - trés missones qu'ousórun la nabe Apollo para trabalhar cula staçon espacial Skylab (todas las trés ousórun l foguete Saturno IV)
* [[Apollo-Soyuç]] ó Apollo 18 ([[Ton Stafford]], [[Bance Brand]] i [[Donald Slayton]]) - júlio de [[1975]] - acoplou an órbita de la Tierra cula [[Soyuç]] 19 de la [[URSS]] (fui ousado l foguete Saturni IV)
==Missones canceladas==
L porgrama ouriginal pré-lunar era bastante cunserbador ne l que toca a las eisigéncias ampostas pul planeamiento, mas cula cunfirmaçon de l sucesso de ls testes de l [[Saturno B]] procediu-se al cancelamiento i adataçon d'alguas missones, nomeadamente la de la [[Apollo 8]], que serie solo ua misson de órbita terrestre, cumbertida an misson pa la Luna alegadamente por [[George Low]]. Ambora se defenda frequentemente qu'esta trasiçon tenga ocorrido an repuosta a las tentatibas de pilotar ua nabe [[Zond]] an torno de la Luna, nun eisisten probas que fusse assi. Ls oufeciales de la [[NASA]] stában cientes de l porjeto i l'agenda de las missones Zond nun coincide cul stenso relatório de la NASA acerca de la decison subre la Apolo 8. Ye, mas, praticamente cunsensual qu'estas altaraçones fúrun baseadas na agenda de l [[Módulo Lunar]], an ouposiçon al medo de ls stadunidenses de perder la corrida a la Luna.
Finalmente, debido al zeinterisse nas missones lunares i falta de berbas, fúrun canceladas las planeijadas missones Apollo 18, Apollo 19 i Apollo 20 (beija [[missones Apollo canceladas]]).
Fuontes:
*[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo.html Porjeto Apollo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo/welcome.html#chart The Apollo Flights]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www-pao.ksc.nasa.gob/kscpao/story/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://story.nasa.gob/40thann/bideos.htn Nasa's Fortieth Annibersary Audio and Bideo Clips]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://nssdc.gsfc.nasa.gob/planetary/lunar/apollo_11_30th.html Apollo 11 30th annibersary]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.nasn.si.edu/colletiones/eimagery/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.geocities .com/apolonalua1969/ 1969: L Anho de la Luna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160214173215/http://www.geocities/ |date=2016-02-14 }}
*[http://sites.gogle .com/site/antegracaonumerica/ simulador rentrada na atmosfera terriste]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
==Ber tamien==
{{Catadorie|Porjeto Apollo}}
{{Commonscat|Apollo mission}}
*[[Acusaçones de falsificaçon nas alunissaiges de l Porgrama Apollo]]
*[[Apollo Guidance Cumputer]]
*[[Corrida spacial]]
*[[Nasa]]
*[[Porgrama spacial estadunidense]]
*[[Módulo de Comando i Serbício Apollo]]
*[[Módulo Lunar Apollo]]
*[[Nabe Apollo]]
*[[Porjeto Mercury]]
*[[Porjeto Gemeni]]
*[[Sploraçon spacial]]
*[[Saturno IB]]
*[[Saturno B]]
*[[Porgrama Surbeyor]]
==Ligaçones sternas==
*[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo.html Porjeto Apollo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo/welcome.html#chart The Apollo Flights]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www-pao.ksc.nasa.gob/kscpao/story/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://story.nasa.gob/40thann/bideos.htn Nasa's Fortieth Annibersary Audio and Bideo Clips]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://nssdc.gsfc.nasa.gob/planetary/lunar/apollo_11_30th.html Apollo 11 30th annibersary]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.nasn.si.edu/colletiones/eimagery/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.geocities .com/apolonalua1969/ 1969: L Anho de la Luna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160214173215/http://www.geocities/ |date=2016-02-14 }}
*[http://sites.gogle .com/site/antegracaonumerica/ simulador rentrada na atmosfera terriste]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://g1.globo .com/Sites/Speciales/0,,17082,00.html Cobertura de ls 40 anhos de la chegada de l'home a la Luna]
{{Ampeça caixa}}
{{Caixa de sucesson
|títalo = Porgrama Spacial Amaricano
|anhos = [[1961]] – [[1975]]
|antes = [[Porjeto Gemeni]]
|depuis = [[Carreira Spacial]]
}}
{{Tremina caixa}}
{{Porgrama spacial NASA}}
{{Apollo}}
{{Nabe Apollo}}
{{La Luna}}
[[Catadorie:Porjeto Apollo]]
[[Catadorie:Luna]]
[[Catadorie:NASA]]
5hl0mmaiuoafe3l16smawvlebftbi0s
106981
106980
2026-07-04T15:05:35Z
~2026-30875-10
15270
/* Bóos nun tripulados Apollo-Saturno IV i Saturno V */ u
106981
wikitext
text/x-wiki
{{Sin-notas|data=dezembre de 2008|ciéncia=si}}
[[Fexeiro:Apollo porgran ansignia.jpg|thumb|250px|Ansígnia de l Porjeto Apollo]]
L '''Porjeto Apollo''' ('''Porjeto Apollo''' - '''Porjet Apollo''' - '''Porjeto Apolo''') fui un cunjunto de missones spaciales cordenadas pula [[Nasa]] (agéncia spacial de ls [[Stados Ounidos]]) antre 1961 i 1972 cul oubjetibo de poner l'home na [[Lhuna]]. L porjeto culminou cul pouso de la [[Apollo 11]] ne l tierra lhunar an 20 de júlio de 1969.
A misson ancluiu onze bos tripulados (até la [[Apollo 7]], todas las missones fúrun nun tripuladas). Anclui-se ende l que quedou coincido cumo "[[Apollo 1]]", an houmenaige als [[astronauta]]s [[Birgil I. Grisson|Birgil "Gus" Iban Grisson]], [[Edward Higgines White II]] i [[Roger Bruce Chaffe]], que morrírun ne l tierra nun ancéndio, drento de la cabine de comando.
L'oubjetibo de [[Corrida spacial|splorar la Lhuna]] fui abandonado an dezembre de [[1972]], cul bo de la [[Apollo 17]]. Ls motibos para esta decison fúrun tanto la falta de berbas, cortadas pul cungresso amaricano, quanto l zeinterisse de l'oupenion pública [[Stados Ounidos|stadunidense]] cul porjeto. Inda que tenga habido trés missones tripuladas [[Skylab]] qu'ousórun la [[nabe Apollo]] i ua misson [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]] (Apollo-Soyuç), estas nun tenien cumo oubjetibo chegar a la Lhuna.
La nabe Apollo fui abandonada an [[1975]] an detrimiento de l'uso dun beiclo reutelizable (l [[Carreira Spacial]]; an [[Pertual]]: Baibén Espacial), que boarie pula purmeira beç an [[1981]].
An [[2005]] la [http://www.nasa.gob/sternalflash/ceb_frunt/andex.html NASA anunciou]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} la retomada de las biaiges a la Lhuna outelizando nabes semelhantes a las nabes Apollo an sustituiçon als carreira spaciales.
== L'ampeço de l porjeto ==
[[Fexeiro:Earth-mon.jpg|thumb|Bison de la Tierra a partir de la [[Lhuna]] - [[Apollo 8]] ]]
L suonho d'atingir la Lhuna repersentaba ua ambiçon houmana antiga, ficionalizada por muitos outores (cf. "''De la Terre a la la Lune''", de [[1865]], [[Júlio Berne]], adonde un [[canhon]] gigante ye ousado cumo macanismo de [[propulson]]), mas tornada possible ne l [[seclo XX]], an resultado de l'abanço [[tecnologie|tecnológico]] i [[ciéncia|científico]] quier ne l domínio de la [[aeronáutica]], cumo ne l de la [[cumputaçon]] outomática.
Muita de la tecnologie neçaira pa l porjeto fui zambolbida cumo resultado de l sfuorço de guerra durante la [[Segunda Guerra Mundial]] (por eisemplo, [[cumputador|cumputadores digitales]] para cálclos de [[balística]], antre outros), i pul zambolbimiento de [[míssil antercontinental|mísseis antercontinentales]]-- an parte heirdeiros de la tecnologie de las primitibas [[V-2]] [[Nazismo|nazis]])-- ne l ámbito de la [[Guerra Frie]] antre [[Stados Ounidos]] i [[Ounion Sobiética|URSS]].
[[Fexeiro:Aldrin Apollo 11.jpg|thumb|left|[[Edwin Aldrin|"Buzç" Aldrin]] fotografado por [[Neil Armstrong]] - [[Apollo 11]] ]]
Ls porjetos [[Porjeto Mercury|Mercury]], [[Porjeto Gemeni|Gemeni]] i Apollo fúrun ua repuosta de ls [[Stados Ounidos]] a la [[URSS]], por esta tener puosto l satélite [[Sputnik 1]] an órbita i, lougo an seguida, tener puosto an órbita l purmeiro houmano, [[Yuri Gagarin]]. Nun famoso [http://upload.wikimedia.org/wikipedie/commons/8/8d/Çcurso_de_Kennedy.ogg çcurso]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} de [[25 de maio]] de [[1961]], [[John F. Kennedy]] lançou l zafio de, antes de la década treminar, "ambiar homes a la Lhuna i retorná-los a salbo".
{{Áudio simples|Çcurso_de_Kennedy.ogg|Çcurso de Kennedy}}
Nun famoso çcurso na [[Ounibersidade Rice]] sues palabras fúrun: ''We chose to go to the mon. We chose to go to the mon in this decade and de l the other things, not because they are easy, but because they are hard'' ("Nós decidimos ir la Lhuna. Nós decidimos ir la Lhuna nesta década i fazer las outras cousas, nun porque eilhas son fáceles, mas porque eilhas son defíceles").
[[Fexeiro:Apollo 11 Lhunar Lander - 5927 NASA.jpg|thumb|Astronauta Buzç Aldrin junto al [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]] pousado na superfice de la Lhuna - [[Apollo 11]]]]
An júlio de 1960, la Nasa anunciou que colocarie [[astronauta]]s na órbita de la [[Lhuna]], yá passado l [[Porjeto Mercury]]. Inda assi, l çcurso de Kennedy mudou l foco de l porgrama spacial de ls [[Stados Ounidos]] para alcançar l'oubjetibo de pousar ua nabe tripulada na superfice de la Lhuna antes que la década treminasse.
Al cuntrairo de ls dous porjetos anteriores cuncebidos para manobras na órbita terrestre (l [[Porjeto Mercury|Mercury]], cun ua nabe cuncebida para un astronauta, i l [[Porjeto Gemeni|Gemeni]], cuncebido para dous astronautas), l Apollo possuía ua nabe cun capacidade para trés astronautas, tornando possible atingir órbita lhunar, i fazer çcer un Módulo (zeignado [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]]) na superfice de la Lhuna i assegurar l regresso a la Tierra (beija zeinho cumparatibo de las trés nabes).
== Oubjetibos de l porjeto Apollo ==
Ls oubjetibos de l porjeto Apollo éran:
* Stablecer la [[tecnologie]] para biabelizar ls antrisses de ls EUA ne l [[spácio]];
* Oubter proeminéncia ne l spácio pa ls Stados Ounidos;
* Zambolber un porgrama de sploraçon científica de la Lhuna;
* Zambolber las capacidades de l'home para trabalhar ne l'ambiente lhunar
== Defeniçon de l porjeto i çcriçon de las missones ==
[[Fexeiro:S64-22331.jpg|thumb|Cumparaçon de las nabes Apollo, [[Porjeto Mercury|Mercury]] i [[Porjeto Gemeni|Gemeni]] ]]
Habie, na época de la defeniçon de l porjeto, trés possibelidades de bóo pa la Lhuna: ua baseada na eideia dun único i eimenso foguete qu'eirie decolar de la Tierra, pousar na Lhuna i retornar; outra baseada na eideia de ''rendeç-bous'' (ancuontro an órbita) na órbita de la Tierra, an que l foguete ancontrarie un outro stágio an órbita de la Tierra; i, finalmente, l ''rendeç-bous'' lhunar, que senefica qu'un pequeinho módulo çcerie al tierra de la Lhuna i depuis ancontrarie an órbita la nabe de retorno. Esta radadeira oupçon fui la scolhida puls angenheiros de la [[Nasa]] pa l porjeto Apollo (beija figura çcribendo a misson Apollo).
An cada misson Apollo, fúrun ambiados trés astronautas; dous çcian na Lhuna usando l [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]] (comandante i piloto de l Módulo Lhunar) i un permanecie an órbita ne l [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando]] (piloto de l Módulo de Comando).
[[Fexeiro:Missao Apollo.jpg|thumb|left|Çcriçon de la Misson Apollo]]
Alguas missones nun pousórun na Lhuna. Este fui l causo, por eisemplo, de la [[Apollo 8]], la purmeira misson tripulada a la Lhuna, que na nuite de Natal de [[1968]] circundou-la, ambiando fotos inéditas de l tierra lhunar.
{{Áudio simples|Apollo_8_genesis_reading.ogg|Mensaige de Natal de la tripulaçon de la Apollo 8 direto de la Lhuna}}
Ne l total, fúrun feitas onze missones tripuladas ne l porjeto Apollo, i seis deilhas pousórun na Lhuna, ne l total de duoze [[astronauta]]s que caminórun ne l tierra lhunar i alhá fazirun spurmientos científicos.
La única misson que tenie por oubjetibo pousar i nun l fizo fui la [[Apollo 13]], debido a un acidente grabe, probabelmente probocado por un cúrtio-circuito seguido dua spluson i un bazamiento ne ls tanques d'oxigénio, l que lebou a un retorno tenso i spetacular a la Tierra, mas sitoso, cun un mínimo d'oxigénio remanescente.
== Foguete lançador i nabe spaciale ==
[[Fexeiro:Apollo 11 Saturn V lifting off on July 16, 1969.jpg|thumb|Foguete [[Saturno B]] - lançamiento de l [[Apollo 11]] an [[16 de júlio]] de [[1969]] ]]
L porgrama Apollo usou quatro tipos de [[foguete]]s lançadores:
* [[Little Joe II]] - bóos sub-orbitales nun tripulados (testes d'amóbito);
* [[Saturno I]] - bóos sub-orbitales i orbitales nun tripulados (zambolbimiento de l'eiquipamiento);
* [[Saturno IB]] - bóos orbitales nun tripulados i tripulados an órbita de la Tierra, an zambolbimiento i missones ouperacionales;
* [[Saturno B]] - bóos nun tripulados i tripulados an órbita terrestre i an missones pa la [[Lhuna]].
Todas las missones tripuladas Apollo, sceçones solo las [[Apollo 7]], [[Skylab]] i [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]], que fazirun uso de l Saturno IB, fúrun lançadas al [[spácio]] cul uso de ls gigantescos [[foguete]]s [[Saturno B]], de trés stágios, 110n d'altura, i 2,7 milhones de kg, propelido puls cinco poderosos motores F-1 de l purmeiro stágio, mais ls motores J-2 de ls stágios seguintes.
[[Fexeiro:Modulo Comando i Serbício Apollo.gif|thumb|left|[[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]] de la Nabe Apollo]]
Ls trés stágios de l foguete, chamados ''Ex-IC'' (purmeiro stágio), ''Ex-II'' (segundo stágio) i ''Ex-IBB'' (terceiro estágio), usában [[oxigénio líquido]] (''lox'') cumo ouxidante. L purmeiro stágio usaba RP-1 cumo cumbustible, anquanto ls segundo i terceiro stágios usában [[heidrogénio líquido]].
La [[Nabe Apollo|nabe]] era cumpuosta de trés partes (para alhá de l foguete): Módulo de Comando; Módulo de Serbício; i [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]].
L cunjunto cumpuosto pul Módulo de Comando i l Módulo de Serbício formaba l [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]].
[[Fexeiro:Modulo Lhunar.gif|thumb|[[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]] de la Nabe Apollo]]
L Módulo de Comando ye la cápsula, an formato cónico, que ls [[astronauta]]s acupában durante la maior parte de la biaige, i era la única parte que rentraba na atmosfera terrestre, caindo de pára-quedas. L Módulo de Serbício cuntenie ls eiquipamientos de manutençon de bida (cumo ls celindros de [[oxigénio]]) i motores. L [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]], cumo l nome andica, serbia pa la çcida ne l tierra lhunar i pa l regresso a la órbita de la Lhuna, pa l'ancuontro culs outros dous módulos qu'alhá permanecian an órbita.
Las radadeiras missones Apollo na [[Lhuna]] cuntórun cun un beiclo (chamado [[rober lhunar]]) para trasporte de ls astronautas na superfice de la [[Lhuna]], l que permitiu trabalhos de sploraçon científica nua ária maior.
== Resultados de l porjeto ==
[[Neil Armstrong|Neil La. Armstrong]], l purmeiro home a pisar na Lhuna, eimortalizou l momiento, resumindo mui de l que fui l porjeto Apollo, na famosa frase: "un pequeinho passo para un home, un salto gigantesco pa l'houmanidade".
{{Áudio simples|Frase_de_Neil_Armstrong.ogg|Famosa frase de Neil Armstrong al pisar na Lhuna}}
{{Áudio simples|Pouso_de la_Apollo_11_na_Lhuna.ogg|Audio de l pouso de la Apollo 11 na Lhuna}}
Nun hai dúbeda que la política anternacional i la [[guerra frie]] tubírun ua grande amportança na corrida pula cunquista de la Lhuna, i que ls sfuorços d'ambos ls lados, [[Stados Ounidos]] i [[URSS]], tenien percipalmente l'oubjetibo de derrotar l lado adbersairo, "probando" la superioridade dun de ls sistemas, [[Capitalismo|capitalista]] ó [[quemunista]]. Inda assi, al final, ls resultados de l porjeto fúrun positibos pa la [[sploraçon spacial]], percipalmente al zbendar mui de l'ourige de nuosso [[sistema solar]].
[[Fexeiro:Mon-apollo17-schmitt boulder.jpg|thumb|200px|left|L'astronauta [[Harrison Schmitt]], de a misson [[Apollo 17]], ne l tierra lhunar]]
Las 2 200 piedras trazidas pulas seis missones Apollo que pousórun na superfice de la Lhuna (repersentando cerca de 400 kg de peinhas) permitiran çcubrir 75 nuobas bariadades de minerales (la maiorie de selicatos).
Zde a misson [[Apollo 17]], an dezembre de [[1972]], nanhun home pisou ne l tierra lhunar, i muitas de las çcubiertas científicas que poderien tener sido feitas quedórun adiadas para quando houbisse outra beç antresse an zbendá-las.
Ye amportante lembrar qu'inda houbo quatro bóos qu'ousórun la nabe Apollo: [[Skylab II]], [[Skylab III|III]] i [[Skylab IB|IB]] (trés missones cujo oubjetibo era trabalhar na staçon espacial stadunidense [[Skylab]]) i [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]] (qu'acoplou cula nabe [[URSS|sobiética]] [[Soyuç]] 19 i, por esto quedou coincida cumo misson [[Apollo-Soyuç]]).
== Missones de l Saturno I (nun tripuladas) ==
* [[SA-1]] - teste de l [[foguete]] [[Saturno I]]
* [[SA-2]] - teste de l foguete Saturno I cun carga de 109 m³ d'auga, para ambestigar eifeitos de la trasmisson de rádio i mudanças nas cundiçones climáticas
* [[SA-3]] - eiden SA-2
* [[SA-4]] - teste de ls eifeitos de çligamiento prematuro de ls motores
* [[SA-5]] - purmeiro bóo de l segundo stágio
* [[La-101]] - teste de l'antegridade strutural de ls [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulos de Comando i Serbício]]
* [[La-102]] - radadeiro teste de bóo, liebando un cumputador porgramable
* [[La-103]] - liebando l [[satélite Pegasus]] La
* [[La-104]] - liebando l [[satélite Pegasus]] B
* [[La-105]] - liebando l [[satélite Pegasus]] C
La-106 feder
---------------------------------------------------------------------------------------------------------
== Missones de teste d'amóbito (nun tripuladas) ==
* [[Teste d'amóbito 1 (Apollo)|Teste 1]] - teste d'amóbito na plataforma de lançamiento
* [[Teste d'amóbito 2 (Apollo)|Teste 2]] - teste d'amóbito
== Missones Little Joe II (nun tripuladas) ==
* [[QTB]] - teste de qualificaçon de l [[Little Joe II]]
* [[La-001]] - teste d'amóbito trasónico
* [[La-002]] - mássima altitude, teste d'amóbito Max-Q
* [[La-003]] - teste d'amóbito
* [[La-004]] - teste cun peso mássimo
== Bóos nun tripulados Apollo-Saturno IV i Saturno V ==
* [[AS-201]] - purmeiro teste de bóo de l [[foguete]] [[Saturno IV]]
* [[AS-203]] - ambestigou falta de grabidade ne ls tanques de cumbustible de la Ex-IBB
* [[AS-202]] - teste de bóo sub-orbital de ls Módulos de Comando i Serbício
* AS-204 ó [[Apollo 1]] - ancéndio drento de la cápsula ne l tierra, an [[27 de janeiro]] de [[1967]], probocando la muorte de ls [[astronauta]]s [[Birgil "Gus" Iban Grisson]], [[Edward Higgines White II]] i [[Roger Bruce Chaffe]]
* [[Apollo 4]] - purmeiro teste de l lançador [[Saturno V]]
* [[Apollo 5]] - teste de l foguete Saturno IV i Módulo Lhunar
* [[Apollo 6]] - teste de l foguete Saturno V
== Bóos tripulados de l porjeto Apollo (Saturno IV i Saturno V) ==
{{Mais anformaçones|[[Lista d'astronautas de la Apollo]]}}
[[Fexeiro:Apollo CSM lunar orbit.jpg|thumb|[[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]] de la Apollo an órbita de la [[Luna]] ]]
* [[Apollo 7]] ([[Walter Schirra]], [[Donn Eisele]] i [[Walter Cunninghan]]) - decolaige an [[11 d'outubre]] de [[1968]] - purmeira misson Apollo tripulada, usou l foguete Saturno IV
* [[Apollo 8]] ([[Frank Borman]], [[James Lobell]] i [[William Anders]]) - dezembre de [[1968]] - orbitou la [[Luna]] na nuite de [[Natal]]
* [[Apollo 9]] ([[James McDibitt]], [[David Scott]] i [[Russell Schweikart]]) - márcio de [[1969]] - testes de l [[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]] an órbita de la Tierra
* [[Apollo 10]] ([[Ton Stafford]], [[John Young]] i [[Eugene Cernan]]) - maio de [[1969]] - testes de l [[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]] an órbita de la Luna
* [[Apollo 11]] ([[Neil Armstrong|Neil La. Armstrong]], [[Michael Collines (astronauta)|Michael Collines]] i [[Edwin Aldrin|Edwin I. "Buzç" Aldrin]]) - decolaige an [[16 de júlio]] de [[1969]], pouso na Luna an [[20 de júlio]] de [[1969]], retorno la Tierra an [[24 de júlio]] de [[1969]] - purmeiros homes a caminar na Luna
{{Bídeo|A11b 1094228.ogg|Buzç Aldrin pisando na Luna - Apollo 11}}
[[Fexeiro:NASA Apollo 17 Lunar Robing Behicle.jpg|thumb|left|[[Rober lunar]] ]]
* [[Apollo 12]] ([[Charles Cunrad]], [[Richard Gordon]] i [[Alan Bean]]) - nobembre de [[1969]] - recolheu partes de la sonda "[[Surbeyor 3]]"
* [[Apollo 13]] ([[James Lobell]], [[Fred Haise]] i [[John Sweigert]]) - abril de [[1970]] - un acidente ampediu l pouso na Luna
* [[Apollo 14]] ([[Alan Shepard]], [[Stuart Rosa]] i [[Edgar Mitchell]]) - febreiro de [[1971]] - spurmientos científicos
{{Bídeo|Ap14 flag.ogg|Astronautas de la Apollo 14 colocando ua bandeira de ls EUA na Luna}}
* [[Apollo 15]] ([[David Scott]], [[James Irwin]] i [[Alfred Worden]]) - júlio de [[1971]] - uso de l [[rober lunar]]
* [[Apollo 16]] ([[John Young]], [[Thomas Mattingly]] i [[Charles Duke]], Jr.) - abril de [[1972]] - quedou 3 dies na superfice de la Luna
{{Bídeo|Ap16_rober.ogg|Astronautas de la Apollo 16 dirigindo l Rober Lunar}}
[[Fexeiro:The_Earth_sen_fron_Apollo_17.jpg|thumb|[[La Bolinha Azul]]: foto tirada na biaige de retorno de la [[Apollo 17]] an qu'aparece l çco azulado de la Tierra de forma nítida, amplamente dibulgada i que tubo un ampato mui grande pa l'aparecimiento dua cultura ecológica ne ls anhos seguintes]]
* [[Apollo 17]] ([[Eugene Cernan]], [[Ronald Eibanes]] i [[Harrison Schmitt]]) - dezembre de [[1972]] - radadeiro bóo de l porjeto Apollo pa la Luna
{{Bídeo|Ap17 strolling.ogg|Astronautas de la Apollo 17 caminando i cantando na Luna}}
* [[Skylab]] II, III i IV - trés missones qu'ousórun la nabe Apollo para trabalhar cula staçon espacial Skylab (todas las trés ousórun l foguete Saturno IV)
* [[Apollo-Soyuç]] ó Apollo 18 ([[Ton Stafford]], [[Bance Brand]] i [[Donald Slayton]]) - júlio de [[1975]] - acoplou an órbita de la Tierra cula [[Soyuç]] 19 de la [[URSS]] (fui ousado l foguete Saturni IV)
==Missones canceladas==
L porgrama ouriginal pré-lunar era bastante cunserbador ne l que toca a las eisigéncias ampostas pul planeamiento, mas cula cunfirmaçon de l sucesso de ls testes de l [[Saturno B]] procediu-se al cancelamiento i adataçon d'alguas missones, nomeadamente la de la [[Apollo 8]], que serie solo ua misson de órbita terrestre, cumbertida an misson pa la Luna alegadamente por [[George Low]]. Ambora se defenda frequentemente qu'esta trasiçon tenga ocorrido an repuosta a las tentatibas de pilotar ua nabe [[Zond]] an torno de la Luna, nun eisisten probas que fusse assi. Ls oufeciales de la [[NASA]] stában cientes de l porjeto i l'agenda de las missones Zond nun coincide cul stenso relatório de la NASA acerca de la decison subre la Apolo 8. Ye, mas, praticamente cunsensual qu'estas altaraçones fúrun baseadas na agenda de l [[Módulo Lunar]], an ouposiçon al medo de ls stadunidenses de perder la corrida a la Luna.
Finalmente, debido al zeinterisse nas missones lunares i falta de berbas, fúrun canceladas las planeijadas missones Apollo 18, Apollo 19 i Apollo 20 (beija [[missones Apollo canceladas]]).
Fuontes:
*[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo.html Porjeto Apollo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo/welcome.html#chart The Apollo Flights]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www-pao.ksc.nasa.gob/kscpao/story/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://story.nasa.gob/40thann/bideos.htn Nasa's Fortieth Annibersary Audio and Bideo Clips]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://nssdc.gsfc.nasa.gob/planetary/lunar/apollo_11_30th.html Apollo 11 30th annibersary]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.nasn.si.edu/colletiones/eimagery/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.geocities .com/apolonalua1969/ 1969: L Anho de la Luna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160214173215/http://www.geocities/ |date=2016-02-14 }}
*[http://sites.gogle .com/site/antegracaonumerica/ simulador rentrada na atmosfera terriste]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
==Ber tamien==
{{Catadorie|Porjeto Apollo}}
{{Commonscat|Apollo mission}}
*[[Acusaçones de falsificaçon nas alunissaiges de l Porgrama Apollo]]
*[[Apollo Guidance Cumputer]]
*[[Corrida spacial]]
*[[Nasa]]
*[[Porgrama spacial estadunidense]]
*[[Módulo de Comando i Serbício Apollo]]
*[[Módulo Lunar Apollo]]
*[[Nabe Apollo]]
*[[Porjeto Mercury]]
*[[Porjeto Gemeni]]
*[[Sploraçon spacial]]
*[[Saturno IB]]
*[[Saturno B]]
*[[Porgrama Surbeyor]]
==Ligaçones sternas==
*[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo.html Porjeto Apollo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo/welcome.html#chart The Apollo Flights]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www-pao.ksc.nasa.gob/kscpao/story/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://story.nasa.gob/40thann/bideos.htn Nasa's Fortieth Annibersary Audio and Bideo Clips]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://nssdc.gsfc.nasa.gob/planetary/lunar/apollo_11_30th.html Apollo 11 30th annibersary]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.nasn.si.edu/colletiones/eimagery/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.geocities .com/apolonalua1969/ 1969: L Anho de la Luna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160214173215/http://www.geocities/ |date=2016-02-14 }}
*[http://sites.gogle .com/site/antegracaonumerica/ simulador rentrada na atmosfera terriste]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://g1.globo .com/Sites/Speciales/0,,17082,00.html Cobertura de ls 40 anhos de la chegada de l'home a la Luna]
{{Ampeça caixa}}
{{Caixa de sucesson
|títalo = Porgrama Spacial Amaricano
|anhos = [[1961]] – [[1975]]
|antes = [[Porjeto Gemeni]]
|depuis = [[Carreira Spacial]]
}}
{{Tremina caixa}}
{{Porgrama spacial NASA}}
{{Apollo}}
{{Nabe Apollo}}
{{La Luna}}
[[Catadorie:Porjeto Apollo]]
[[Catadorie:Luna]]
[[Catadorie:NASA]]
7f5cq2cd7u8dxix5zapf633s197tvsb
106982
106981
2026-07-04T15:08:53Z
~2026-30875-10
15270
/* Bóos tripulados de l porjeto Apollo (Saturno IV i Saturno V) */
106982
wikitext
text/x-wiki
{{Sin-notas|data=dezembre de 2008|ciéncia=si}}
[[Fexeiro:Apollo porgran ansignia.jpg|thumb|250px|Ansígnia de l Porjeto Apollo]]
L '''Porjeto Apollo''' ('''Porjeto Apollo''' - '''Porjet Apollo''' - '''Porjeto Apolo''') fui un cunjunto de missones spaciales cordenadas pula [[Nasa]] (agéncia spacial de ls [[Stados Ounidos]]) antre 1961 i 1972 cul oubjetibo de poner l'home na [[Lhuna]]. L porjeto culminou cul pouso de la [[Apollo 11]] ne l tierra lhunar an 20 de júlio de 1969.
A misson ancluiu onze bos tripulados (até la [[Apollo 7]], todas las missones fúrun nun tripuladas). Anclui-se ende l que quedou coincido cumo "[[Apollo 1]]", an houmenaige als [[astronauta]]s [[Birgil I. Grisson|Birgil "Gus" Iban Grisson]], [[Edward Higgines White II]] i [[Roger Bruce Chaffe]], que morrírun ne l tierra nun ancéndio, drento de la cabine de comando.
L'oubjetibo de [[Corrida spacial|splorar la Lhuna]] fui abandonado an dezembre de [[1972]], cul bo de la [[Apollo 17]]. Ls motibos para esta decison fúrun tanto la falta de berbas, cortadas pul cungresso amaricano, quanto l zeinterisse de l'oupenion pública [[Stados Ounidos|stadunidense]] cul porjeto. Inda que tenga habido trés missones tripuladas [[Skylab]] qu'ousórun la [[nabe Apollo]] i ua misson [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]] (Apollo-Soyuç), estas nun tenien cumo oubjetibo chegar a la Lhuna.
La nabe Apollo fui abandonada an [[1975]] an detrimiento de l'uso dun beiclo reutelizable (l [[Carreira Spacial]]; an [[Pertual]]: Baibén Espacial), que boarie pula purmeira beç an [[1981]].
An [[2005]] la [http://www.nasa.gob/sternalflash/ceb_frunt/andex.html NASA anunciou]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} la retomada de las biaiges a la Lhuna outelizando nabes semelhantes a las nabes Apollo an sustituiçon als carreira spaciales.
== L'ampeço de l porjeto ==
[[Fexeiro:Earth-mon.jpg|thumb|Bison de la Tierra a partir de la [[Lhuna]] - [[Apollo 8]] ]]
L suonho d'atingir la Lhuna repersentaba ua ambiçon houmana antiga, ficionalizada por muitos outores (cf. "''De la Terre a la la Lune''", de [[1865]], [[Júlio Berne]], adonde un [[canhon]] gigante ye ousado cumo macanismo de [[propulson]]), mas tornada possible ne l [[seclo XX]], an resultado de l'abanço [[tecnologie|tecnológico]] i [[ciéncia|científico]] quier ne l domínio de la [[aeronáutica]], cumo ne l de la [[cumputaçon]] outomática.
Muita de la tecnologie neçaira pa l porjeto fui zambolbida cumo resultado de l sfuorço de guerra durante la [[Segunda Guerra Mundial]] (por eisemplo, [[cumputador|cumputadores digitales]] para cálclos de [[balística]], antre outros), i pul zambolbimiento de [[míssil antercontinental|mísseis antercontinentales]]-- an parte heirdeiros de la tecnologie de las primitibas [[V-2]] [[Nazismo|nazis]])-- ne l ámbito de la [[Guerra Frie]] antre [[Stados Ounidos]] i [[Ounion Sobiética|URSS]].
[[Fexeiro:Aldrin Apollo 11.jpg|thumb|left|[[Edwin Aldrin|"Buzç" Aldrin]] fotografado por [[Neil Armstrong]] - [[Apollo 11]] ]]
Ls porjetos [[Porjeto Mercury|Mercury]], [[Porjeto Gemeni|Gemeni]] i Apollo fúrun ua repuosta de ls [[Stados Ounidos]] a la [[URSS]], por esta tener puosto l satélite [[Sputnik 1]] an órbita i, lougo an seguida, tener puosto an órbita l purmeiro houmano, [[Yuri Gagarin]]. Nun famoso [http://upload.wikimedia.org/wikipedie/commons/8/8d/Çcurso_de_Kennedy.ogg çcurso]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} de [[25 de maio]] de [[1961]], [[John F. Kennedy]] lançou l zafio de, antes de la década treminar, "ambiar homes a la Lhuna i retorná-los a salbo".
{{Áudio simples|Çcurso_de_Kennedy.ogg|Çcurso de Kennedy}}
Nun famoso çcurso na [[Ounibersidade Rice]] sues palabras fúrun: ''We chose to go to the mon. We chose to go to the mon in this decade and de l the other things, not because they are easy, but because they are hard'' ("Nós decidimos ir la Lhuna. Nós decidimos ir la Lhuna nesta década i fazer las outras cousas, nun porque eilhas son fáceles, mas porque eilhas son defíceles").
[[Fexeiro:Apollo 11 Lhunar Lander - 5927 NASA.jpg|thumb|Astronauta Buzç Aldrin junto al [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]] pousado na superfice de la Lhuna - [[Apollo 11]]]]
An júlio de 1960, la Nasa anunciou que colocarie [[astronauta]]s na órbita de la [[Lhuna]], yá passado l [[Porjeto Mercury]]. Inda assi, l çcurso de Kennedy mudou l foco de l porgrama spacial de ls [[Stados Ounidos]] para alcançar l'oubjetibo de pousar ua nabe tripulada na superfice de la Lhuna antes que la década treminasse.
Al cuntrairo de ls dous porjetos anteriores cuncebidos para manobras na órbita terrestre (l [[Porjeto Mercury|Mercury]], cun ua nabe cuncebida para un astronauta, i l [[Porjeto Gemeni|Gemeni]], cuncebido para dous astronautas), l Apollo possuía ua nabe cun capacidade para trés astronautas, tornando possible atingir órbita lhunar, i fazer çcer un Módulo (zeignado [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]]) na superfice de la Lhuna i assegurar l regresso a la Tierra (beija zeinho cumparatibo de las trés nabes).
== Oubjetibos de l porjeto Apollo ==
Ls oubjetibos de l porjeto Apollo éran:
* Stablecer la [[tecnologie]] para biabelizar ls antrisses de ls EUA ne l [[spácio]];
* Oubter proeminéncia ne l spácio pa ls Stados Ounidos;
* Zambolber un porgrama de sploraçon científica de la Lhuna;
* Zambolber las capacidades de l'home para trabalhar ne l'ambiente lhunar
== Defeniçon de l porjeto i çcriçon de las missones ==
[[Fexeiro:S64-22331.jpg|thumb|Cumparaçon de las nabes Apollo, [[Porjeto Mercury|Mercury]] i [[Porjeto Gemeni|Gemeni]] ]]
Habie, na época de la defeniçon de l porjeto, trés possibelidades de bóo pa la Lhuna: ua baseada na eideia dun único i eimenso foguete qu'eirie decolar de la Tierra, pousar na Lhuna i retornar; outra baseada na eideia de ''rendeç-bous'' (ancuontro an órbita) na órbita de la Tierra, an que l foguete ancontrarie un outro stágio an órbita de la Tierra; i, finalmente, l ''rendeç-bous'' lhunar, que senefica qu'un pequeinho módulo çcerie al tierra de la Lhuna i depuis ancontrarie an órbita la nabe de retorno. Esta radadeira oupçon fui la scolhida puls angenheiros de la [[Nasa]] pa l porjeto Apollo (beija figura çcribendo a misson Apollo).
An cada misson Apollo, fúrun ambiados trés astronautas; dous çcian na Lhuna usando l [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]] (comandante i piloto de l Módulo Lhunar) i un permanecie an órbita ne l [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando]] (piloto de l Módulo de Comando).
[[Fexeiro:Missao Apollo.jpg|thumb|left|Çcriçon de la Misson Apollo]]
Alguas missones nun pousórun na Lhuna. Este fui l causo, por eisemplo, de la [[Apollo 8]], la purmeira misson tripulada a la Lhuna, que na nuite de Natal de [[1968]] circundou-la, ambiando fotos inéditas de l tierra lhunar.
{{Áudio simples|Apollo_8_genesis_reading.ogg|Mensaige de Natal de la tripulaçon de la Apollo 8 direto de la Lhuna}}
Ne l total, fúrun feitas onze missones tripuladas ne l porjeto Apollo, i seis deilhas pousórun na Lhuna, ne l total de duoze [[astronauta]]s que caminórun ne l tierra lhunar i alhá fazirun spurmientos científicos.
La única misson que tenie por oubjetibo pousar i nun l fizo fui la [[Apollo 13]], debido a un acidente grabe, probabelmente probocado por un cúrtio-circuito seguido dua spluson i un bazamiento ne ls tanques d'oxigénio, l que lebou a un retorno tenso i spetacular a la Tierra, mas sitoso, cun un mínimo d'oxigénio remanescente.
== Foguete lançador i nabe spaciale ==
[[Fexeiro:Apollo 11 Saturn V lifting off on July 16, 1969.jpg|thumb|Foguete [[Saturno B]] - lançamiento de l [[Apollo 11]] an [[16 de júlio]] de [[1969]] ]]
L porgrama Apollo usou quatro tipos de [[foguete]]s lançadores:
* [[Little Joe II]] - bóos sub-orbitales nun tripulados (testes d'amóbito);
* [[Saturno I]] - bóos sub-orbitales i orbitales nun tripulados (zambolbimiento de l'eiquipamiento);
* [[Saturno IB]] - bóos orbitales nun tripulados i tripulados an órbita de la Tierra, an zambolbimiento i missones ouperacionales;
* [[Saturno B]] - bóos nun tripulados i tripulados an órbita terrestre i an missones pa la [[Lhuna]].
Todas las missones tripuladas Apollo, sceçones solo las [[Apollo 7]], [[Skylab]] i [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]], que fazirun uso de l Saturno IB, fúrun lançadas al [[spácio]] cul uso de ls gigantescos [[foguete]]s [[Saturno B]], de trés stágios, 110n d'altura, i 2,7 milhones de kg, propelido puls cinco poderosos motores F-1 de l purmeiro stágio, mais ls motores J-2 de ls stágios seguintes.
[[Fexeiro:Modulo Comando i Serbício Apollo.gif|thumb|left|[[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]] de la Nabe Apollo]]
Ls trés stágios de l foguete, chamados ''Ex-IC'' (purmeiro stágio), ''Ex-II'' (segundo stágio) i ''Ex-IBB'' (terceiro estágio), usában [[oxigénio líquido]] (''lox'') cumo ouxidante. L purmeiro stágio usaba RP-1 cumo cumbustible, anquanto ls segundo i terceiro stágios usában [[heidrogénio líquido]].
La [[Nabe Apollo|nabe]] era cumpuosta de trés partes (para alhá de l foguete): Módulo de Comando; Módulo de Serbício; i [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]].
L cunjunto cumpuosto pul Módulo de Comando i l Módulo de Serbício formaba l [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]].
[[Fexeiro:Modulo Lhunar.gif|thumb|[[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]] de la Nabe Apollo]]
L Módulo de Comando ye la cápsula, an formato cónico, que ls [[astronauta]]s acupában durante la maior parte de la biaige, i era la única parte que rentraba na atmosfera terrestre, caindo de pára-quedas. L Módulo de Serbício cuntenie ls eiquipamientos de manutençon de bida (cumo ls celindros de [[oxigénio]]) i motores. L [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]], cumo l nome andica, serbia pa la çcida ne l tierra lhunar i pa l regresso a la órbita de la Lhuna, pa l'ancuontro culs outros dous módulos qu'alhá permanecian an órbita.
Las radadeiras missones Apollo na [[Lhuna]] cuntórun cun un beiclo (chamado [[rober lhunar]]) para trasporte de ls astronautas na superfice de la [[Lhuna]], l que permitiu trabalhos de sploraçon científica nua ária maior.
== Resultados de l porjeto ==
[[Neil Armstrong|Neil La. Armstrong]], l purmeiro home a pisar na Lhuna, eimortalizou l momiento, resumindo mui de l que fui l porjeto Apollo, na famosa frase: "un pequeinho passo para un home, un salto gigantesco pa l'houmanidade".
{{Áudio simples|Frase_de_Neil_Armstrong.ogg|Famosa frase de Neil Armstrong al pisar na Lhuna}}
{{Áudio simples|Pouso_de la_Apollo_11_na_Lhuna.ogg|Audio de l pouso de la Apollo 11 na Lhuna}}
Nun hai dúbeda que la política anternacional i la [[guerra frie]] tubírun ua grande amportança na corrida pula cunquista de la Lhuna, i que ls sfuorços d'ambos ls lados, [[Stados Ounidos]] i [[URSS]], tenien percipalmente l'oubjetibo de derrotar l lado adbersairo, "probando" la superioridade dun de ls sistemas, [[Capitalismo|capitalista]] ó [[quemunista]]. Inda assi, al final, ls resultados de l porjeto fúrun positibos pa la [[sploraçon spacial]], percipalmente al zbendar mui de l'ourige de nuosso [[sistema solar]].
[[Fexeiro:Mon-apollo17-schmitt boulder.jpg|thumb|200px|left|L'astronauta [[Harrison Schmitt]], de a misson [[Apollo 17]], ne l tierra lhunar]]
Las 2 200 piedras trazidas pulas seis missones Apollo que pousórun na superfice de la Lhuna (repersentando cerca de 400 kg de peinhas) permitiran çcubrir 75 nuobas bariadades de minerales (la maiorie de selicatos).
Zde a misson [[Apollo 17]], an dezembre de [[1972]], nanhun home pisou ne l tierra lhunar, i muitas de las çcubiertas científicas que poderien tener sido feitas quedórun adiadas para quando houbisse outra beç antresse an zbendá-las.
Ye amportante lembrar qu'inda houbo quatro bóos qu'ousórun la nabe Apollo: [[Skylab II]], [[Skylab III|III]] i [[Skylab IB|IB]] (trés missones cujo oubjetibo era trabalhar na staçon espacial stadunidense [[Skylab]]) i [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]] (qu'acoplou cula nabe [[URSS|sobiética]] [[Soyuç]] 19 i, por esto quedou coincida cumo misson [[Apollo-Soyuç]]).
== Missones de l Saturno I (nun tripuladas) ==
* [[SA-1]] - teste de l [[foguete]] [[Saturno I]]
* [[SA-2]] - teste de l foguete Saturno I cun carga de 109 m³ d'auga, para ambestigar eifeitos de la trasmisson de rádio i mudanças nas cundiçones climáticas
* [[SA-3]] - eiden SA-2
* [[SA-4]] - teste de ls eifeitos de çligamiento prematuro de ls motores
* [[SA-5]] - purmeiro bóo de l segundo stágio
* [[La-101]] - teste de l'antegridade strutural de ls [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulos de Comando i Serbício]]
* [[La-102]] - radadeiro teste de bóo, liebando un cumputador porgramable
* [[La-103]] - liebando l [[satélite Pegasus]] La
* [[La-104]] - liebando l [[satélite Pegasus]] B
* [[La-105]] - liebando l [[satélite Pegasus]] C
La-106 feder
---------------------------------------------------------------------------------------------------------
== Missones de teste d'amóbito (nun tripuladas) ==
* [[Teste d'amóbito 1 (Apollo)|Teste 1]] - teste d'amóbito na plataforma de lançamiento
* [[Teste d'amóbito 2 (Apollo)|Teste 2]] - teste d'amóbito
== Missones Little Joe II (nun tripuladas) ==
* [[QTB]] - teste de qualificaçon de l [[Little Joe II]]
* [[La-001]] - teste d'amóbito trasónico
* [[La-002]] - mássima altitude, teste d'amóbito Max-Q
* [[La-003]] - teste d'amóbito
* [[La-004]] - teste cun peso mássimo
== Bóos nun tripulados Apollo-Saturno IV i Saturno V ==
* [[AS-201]] - purmeiro teste de bóo de l [[foguete]] [[Saturno IV]]
* [[AS-203]] - ambestigou falta de grabidade ne ls tanques de cumbustible de la Ex-IBB
* [[AS-202]] - teste de bóo sub-orbital de ls Módulos de Comando i Serbício
* AS-204 ó [[Apollo 1]] - ancéndio drento de la cápsula ne l tierra, an [[27 de janeiro]] de [[1967]], probocando la muorte de ls [[astronauta]]s [[Birgil "Gus" Iban Grisson]], [[Edward Higgines White II]] i [[Roger Bruce Chaffe]]
* [[Apollo 4]] - purmeiro teste de l lançador [[Saturno V]]
* [[Apollo 5]] - teste de l foguete Saturno IV i Módulo Lhunar
* [[Apollo 6]] - teste de l foguete Saturno V
== Bóos tripulados de l porjeto Apollo (Saturno IV i Saturno V) ==
{{Mais anformaçones|[[Lista d'astronautas de la Apollo]]}}
[[Fexeiro:Apollo CSM lhunar orbit.jpg|thumb|[[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]] de la Apollo an órbita de la [[Lhuna]] ]]
* [[Apollo 7]] ([[Walter Schirra]], [[Donn Eisele]] i [[Walter Cunninghan]]) - decolaige an [[11 d'outubre]] de [[1968]] - purmeira misson Apollo tripulada, usou l foguete Saturno IV
* [[Apollo 8]] ([[Frank Borman]], [[James Lobell]] i [[William Anders]]) - dezembre de [[1968]] - orbitou la [[Lhuna]] na nuite de [[Natal]]
* [[Apollo 9]] ([[James McDibitt]], [[David Scott]] i [[Russell Schweikart]]) - márcio de [[1969]] - testes de l [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]] an órbita de la Tierra
* [[Apollo 10]] ([[Ton Stafford]], [[John Young]] i [[Eugene Cernan]]) - maio de [[1969]] - testes de l [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]] an órbita de la Lhuna
* [[Apollo 11]] ([[Neil Armstrong|Neil La. Armstrong]], [[Michael Collines (astronauta)|Michael Collines]] i [[Edwin Aldrin|Edwin I. "Buzç" Aldrin]]) - decolaige an [[16 de júlio]] de [[1969]], pouso na Lhuna an [[20 de júlio]] de [[1969]], retorno la Tierra an [[24 de júlio]] de [[1969]] - purmeiros homes a caminar na Lhuna
{{Bídeo|A11b 1094228.ogg|Buzç Aldrin pisando na Lhuna - Apollo 11}}
[[Fexeiro:NASA Apollo 17 Lhunar Robing Behicle.jpg|thumb|left|[[Rober lhunar]] ]]
* [[Apollo 12]] ([[Charles Cunrad]], [[Richard Gordon]] i [[Alan Bean]]) - nobembre de [[1969]] - recolheu partes de la sonda "[[Surbeyor 3]]"
* [[Apollo 13]] ([[James Lobell]], [[Fred Haise]] i [[John Sweigert]]) - abril de [[1970]] - un acidente ampediu l pouso na Lhuna
* [[Apollo 14]] ([[Alan Shepard]], [[Stuart Rosa]] i [[Edgar Mitchell]]) - febreiro de [[1971]] - spurmientos científicos
{{Bídeo|Ap14 flag.ogg|Astronautas de la Apollo 14 colocando ua bandeira de ls EUA na Lhuna}}
* [[Apollo 15]] ([[David Scott]], [[James Irwin]] i [[Alfred Worden]]) - júlio de [[1971]] - uso de l [[rober lhunar]]
* [[Apollo 16]] ([[John Young]], [[Thomas Mattingly]] i [[Charles Duke]], Jr.) - abril de [[1972]] - quedou 3 dies na superfice de la Lhuna
{{Bídeo|Ap16_rober.ogg|Astronautas de la Apollo 16 dirigindo l Rober Lhunar}}
[[Fexeiro:The_Earth_sen_fron_Apollo_17.jpg|thumb|[[La Bolinha Azul]]: foto tirada na biaige de retorno de la [[Apollo 17]] an qu'aparece l çco azulado de la Tierra de forma nítida, amplamente dibulgada i que tubo un ampato mui grande pa l'aparecimiento dua cultura ecológica ne ls anhos seguintes]]
* [[Apollo 17]] ([[Eugene Cernan]], [[Ronald Eibanes]] i [[Harrison Schmitt]]) - dezembre de [[1972]] - radadeiro bóo de l porjeto Apollo pa la Lhuna
{{Bídeo|Ap17 strolling.ogg|Astronautas de la Apollo 17 caminando i cantando na Lhuna}}
* [[Skylab]] II, III i IV - trés missones qu'ousórun la nabe Apollo para trabalhar cula staçon espacial Skylab (todas las trés ousórun l foguete Saturno IV)
* [[Apollo-Soyuç]] ó Apollo 18 ([[Ton Stafford]], [[Bance Brand]] i [[Donald Slayton]]) - júlio de [[1975]] - acoplou an órbita de la Tierra cula [[Soyuç]] 19 de la [[URSS]] (fui ousado l foguete Saturni IV)
==Missones canceladas==
L porgrama ouriginal pré-lunar era bastante cunserbador ne l que toca a las eisigéncias ampostas pul planeamiento, mas cula cunfirmaçon de l sucesso de ls testes de l [[Saturno B]] procediu-se al cancelamiento i adataçon d'alguas missones, nomeadamente la de la [[Apollo 8]], que serie solo ua misson de órbita terrestre, cumbertida an misson pa la Luna alegadamente por [[George Low]]. Ambora se defenda frequentemente qu'esta trasiçon tenga ocorrido an repuosta a las tentatibas de pilotar ua nabe [[Zond]] an torno de la Luna, nun eisisten probas que fusse assi. Ls oufeciales de la [[NASA]] stában cientes de l porjeto i l'agenda de las missones Zond nun coincide cul stenso relatório de la NASA acerca de la decison subre la Apolo 8. Ye, mas, praticamente cunsensual qu'estas altaraçones fúrun baseadas na agenda de l [[Módulo Lunar]], an ouposiçon al medo de ls stadunidenses de perder la corrida a la Luna.
Finalmente, debido al zeinterisse nas missones lunares i falta de berbas, fúrun canceladas las planeijadas missones Apollo 18, Apollo 19 i Apollo 20 (beija [[missones Apollo canceladas]]).
Fuontes:
*[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo.html Porjeto Apollo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo/welcome.html#chart The Apollo Flights]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www-pao.ksc.nasa.gob/kscpao/story/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://story.nasa.gob/40thann/bideos.htn Nasa's Fortieth Annibersary Audio and Bideo Clips]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://nssdc.gsfc.nasa.gob/planetary/lunar/apollo_11_30th.html Apollo 11 30th annibersary]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.nasn.si.edu/colletiones/eimagery/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.geocities .com/apolonalua1969/ 1969: L Anho de la Luna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160214173215/http://www.geocities/ |date=2016-02-14 }}
*[http://sites.gogle .com/site/antegracaonumerica/ simulador rentrada na atmosfera terriste]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
==Ber tamien==
{{Catadorie|Porjeto Apollo}}
{{Commonscat|Apollo mission}}
*[[Acusaçones de falsificaçon nas alunissaiges de l Porgrama Apollo]]
*[[Apollo Guidance Cumputer]]
*[[Corrida spacial]]
*[[Nasa]]
*[[Porgrama spacial estadunidense]]
*[[Módulo de Comando i Serbício Apollo]]
*[[Módulo Lunar Apollo]]
*[[Nabe Apollo]]
*[[Porjeto Mercury]]
*[[Porjeto Gemeni]]
*[[Sploraçon spacial]]
*[[Saturno IB]]
*[[Saturno B]]
*[[Porgrama Surbeyor]]
==Ligaçones sternas==
*[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo.html Porjeto Apollo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo/welcome.html#chart The Apollo Flights]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www-pao.ksc.nasa.gob/kscpao/story/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://story.nasa.gob/40thann/bideos.htn Nasa's Fortieth Annibersary Audio and Bideo Clips]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://nssdc.gsfc.nasa.gob/planetary/lunar/apollo_11_30th.html Apollo 11 30th annibersary]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.nasn.si.edu/colletiones/eimagery/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.geocities .com/apolonalua1969/ 1969: L Anho de la Luna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160214173215/http://www.geocities/ |date=2016-02-14 }}
*[http://sites.gogle .com/site/antegracaonumerica/ simulador rentrada na atmosfera terriste]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://g1.globo .com/Sites/Speciales/0,,17082,00.html Cobertura de ls 40 anhos de la chegada de l'home a la Luna]
{{Ampeça caixa}}
{{Caixa de sucesson
|títalo = Porgrama Spacial Amaricano
|anhos = [[1961]] – [[1975]]
|antes = [[Porjeto Gemeni]]
|depuis = [[Carreira Spacial]]
}}
{{Tremina caixa}}
{{Porgrama spacial NASA}}
{{Apollo}}
{{Nabe Apollo}}
{{La Luna}}
[[Catadorie:Porjeto Apollo]]
[[Catadorie:Luna]]
[[Catadorie:NASA]]
q0he0t6hlduttg36yl6wrxr0kzfxvn3
106983
106982
2026-07-04T15:10:30Z
~2026-30875-10
15270
/* Missones canceladas */ d
106983
wikitext
text/x-wiki
{{Sin-notas|data=dezembre de 2008|ciéncia=si}}
[[Fexeiro:Apollo porgran ansignia.jpg|thumb|250px|Ansígnia de l Porjeto Apollo]]
L '''Porjeto Apollo''' ('''Porjeto Apollo''' - '''Porjet Apollo''' - '''Porjeto Apolo''') fui un cunjunto de missones spaciales cordenadas pula [[Nasa]] (agéncia spacial de ls [[Stados Ounidos]]) antre 1961 i 1972 cul oubjetibo de poner l'home na [[Lhuna]]. L porjeto culminou cul pouso de la [[Apollo 11]] ne l tierra lhunar an 20 de júlio de 1969.
A misson ancluiu onze bos tripulados (até la [[Apollo 7]], todas las missones fúrun nun tripuladas). Anclui-se ende l que quedou coincido cumo "[[Apollo 1]]", an houmenaige als [[astronauta]]s [[Birgil I. Grisson|Birgil "Gus" Iban Grisson]], [[Edward Higgines White II]] i [[Roger Bruce Chaffe]], que morrírun ne l tierra nun ancéndio, drento de la cabine de comando.
L'oubjetibo de [[Corrida spacial|splorar la Lhuna]] fui abandonado an dezembre de [[1972]], cul bo de la [[Apollo 17]]. Ls motibos para esta decison fúrun tanto la falta de berbas, cortadas pul cungresso amaricano, quanto l zeinterisse de l'oupenion pública [[Stados Ounidos|stadunidense]] cul porjeto. Inda que tenga habido trés missones tripuladas [[Skylab]] qu'ousórun la [[nabe Apollo]] i ua misson [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]] (Apollo-Soyuç), estas nun tenien cumo oubjetibo chegar a la Lhuna.
La nabe Apollo fui abandonada an [[1975]] an detrimiento de l'uso dun beiclo reutelizable (l [[Carreira Spacial]]; an [[Pertual]]: Baibén Espacial), que boarie pula purmeira beç an [[1981]].
An [[2005]] la [http://www.nasa.gob/sternalflash/ceb_frunt/andex.html NASA anunciou]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} la retomada de las biaiges a la Lhuna outelizando nabes semelhantes a las nabes Apollo an sustituiçon als carreira spaciales.
== L'ampeço de l porjeto ==
[[Fexeiro:Earth-mon.jpg|thumb|Bison de la Tierra a partir de la [[Lhuna]] - [[Apollo 8]] ]]
L suonho d'atingir la Lhuna repersentaba ua ambiçon houmana antiga, ficionalizada por muitos outores (cf. "''De la Terre a la la Lune''", de [[1865]], [[Júlio Berne]], adonde un [[canhon]] gigante ye ousado cumo macanismo de [[propulson]]), mas tornada possible ne l [[seclo XX]], an resultado de l'abanço [[tecnologie|tecnológico]] i [[ciéncia|científico]] quier ne l domínio de la [[aeronáutica]], cumo ne l de la [[cumputaçon]] outomática.
Muita de la tecnologie neçaira pa l porjeto fui zambolbida cumo resultado de l sfuorço de guerra durante la [[Segunda Guerra Mundial]] (por eisemplo, [[cumputador|cumputadores digitales]] para cálclos de [[balística]], antre outros), i pul zambolbimiento de [[míssil antercontinental|mísseis antercontinentales]]-- an parte heirdeiros de la tecnologie de las primitibas [[V-2]] [[Nazismo|nazis]])-- ne l ámbito de la [[Guerra Frie]] antre [[Stados Ounidos]] i [[Ounion Sobiética|URSS]].
[[Fexeiro:Aldrin Apollo 11.jpg|thumb|left|[[Edwin Aldrin|"Buzç" Aldrin]] fotografado por [[Neil Armstrong]] - [[Apollo 11]] ]]
Ls porjetos [[Porjeto Mercury|Mercury]], [[Porjeto Gemeni|Gemeni]] i Apollo fúrun ua repuosta de ls [[Stados Ounidos]] a la [[URSS]], por esta tener puosto l satélite [[Sputnik 1]] an órbita i, lougo an seguida, tener puosto an órbita l purmeiro houmano, [[Yuri Gagarin]]. Nun famoso [http://upload.wikimedia.org/wikipedie/commons/8/8d/Çcurso_de_Kennedy.ogg çcurso]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} de [[25 de maio]] de [[1961]], [[John F. Kennedy]] lançou l zafio de, antes de la década treminar, "ambiar homes a la Lhuna i retorná-los a salbo".
{{Áudio simples|Çcurso_de_Kennedy.ogg|Çcurso de Kennedy}}
Nun famoso çcurso na [[Ounibersidade Rice]] sues palabras fúrun: ''We chose to go to the mon. We chose to go to the mon in this decade and de l the other things, not because they are easy, but because they are hard'' ("Nós decidimos ir la Lhuna. Nós decidimos ir la Lhuna nesta década i fazer las outras cousas, nun porque eilhas son fáceles, mas porque eilhas son defíceles").
[[Fexeiro:Apollo 11 Lhunar Lander - 5927 NASA.jpg|thumb|Astronauta Buzç Aldrin junto al [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]] pousado na superfice de la Lhuna - [[Apollo 11]]]]
An júlio de 1960, la Nasa anunciou que colocarie [[astronauta]]s na órbita de la [[Lhuna]], yá passado l [[Porjeto Mercury]]. Inda assi, l çcurso de Kennedy mudou l foco de l porgrama spacial de ls [[Stados Ounidos]] para alcançar l'oubjetibo de pousar ua nabe tripulada na superfice de la Lhuna antes que la década treminasse.
Al cuntrairo de ls dous porjetos anteriores cuncebidos para manobras na órbita terrestre (l [[Porjeto Mercury|Mercury]], cun ua nabe cuncebida para un astronauta, i l [[Porjeto Gemeni|Gemeni]], cuncebido para dous astronautas), l Apollo possuía ua nabe cun capacidade para trés astronautas, tornando possible atingir órbita lhunar, i fazer çcer un Módulo (zeignado [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]]) na superfice de la Lhuna i assegurar l regresso a la Tierra (beija zeinho cumparatibo de las trés nabes).
== Oubjetibos de l porjeto Apollo ==
Ls oubjetibos de l porjeto Apollo éran:
* Stablecer la [[tecnologie]] para biabelizar ls antrisses de ls EUA ne l [[spácio]];
* Oubter proeminéncia ne l spácio pa ls Stados Ounidos;
* Zambolber un porgrama de sploraçon científica de la Lhuna;
* Zambolber las capacidades de l'home para trabalhar ne l'ambiente lhunar
== Defeniçon de l porjeto i çcriçon de las missones ==
[[Fexeiro:S64-22331.jpg|thumb|Cumparaçon de las nabes Apollo, [[Porjeto Mercury|Mercury]] i [[Porjeto Gemeni|Gemeni]] ]]
Habie, na época de la defeniçon de l porjeto, trés possibelidades de bóo pa la Lhuna: ua baseada na eideia dun único i eimenso foguete qu'eirie decolar de la Tierra, pousar na Lhuna i retornar; outra baseada na eideia de ''rendeç-bous'' (ancuontro an órbita) na órbita de la Tierra, an que l foguete ancontrarie un outro stágio an órbita de la Tierra; i, finalmente, l ''rendeç-bous'' lhunar, que senefica qu'un pequeinho módulo çcerie al tierra de la Lhuna i depuis ancontrarie an órbita la nabe de retorno. Esta radadeira oupçon fui la scolhida puls angenheiros de la [[Nasa]] pa l porjeto Apollo (beija figura çcribendo a misson Apollo).
An cada misson Apollo, fúrun ambiados trés astronautas; dous çcian na Lhuna usando l [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]] (comandante i piloto de l Módulo Lhunar) i un permanecie an órbita ne l [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando]] (piloto de l Módulo de Comando).
[[Fexeiro:Missao Apollo.jpg|thumb|left|Çcriçon de la Misson Apollo]]
Alguas missones nun pousórun na Lhuna. Este fui l causo, por eisemplo, de la [[Apollo 8]], la purmeira misson tripulada a la Lhuna, que na nuite de Natal de [[1968]] circundou-la, ambiando fotos inéditas de l tierra lhunar.
{{Áudio simples|Apollo_8_genesis_reading.ogg|Mensaige de Natal de la tripulaçon de la Apollo 8 direto de la Lhuna}}
Ne l total, fúrun feitas onze missones tripuladas ne l porjeto Apollo, i seis deilhas pousórun na Lhuna, ne l total de duoze [[astronauta]]s que caminórun ne l tierra lhunar i alhá fazirun spurmientos científicos.
La única misson que tenie por oubjetibo pousar i nun l fizo fui la [[Apollo 13]], debido a un acidente grabe, probabelmente probocado por un cúrtio-circuito seguido dua spluson i un bazamiento ne ls tanques d'oxigénio, l que lebou a un retorno tenso i spetacular a la Tierra, mas sitoso, cun un mínimo d'oxigénio remanescente.
== Foguete lançador i nabe spaciale ==
[[Fexeiro:Apollo 11 Saturn V lifting off on July 16, 1969.jpg|thumb|Foguete [[Saturno B]] - lançamiento de l [[Apollo 11]] an [[16 de júlio]] de [[1969]] ]]
L porgrama Apollo usou quatro tipos de [[foguete]]s lançadores:
* [[Little Joe II]] - bóos sub-orbitales nun tripulados (testes d'amóbito);
* [[Saturno I]] - bóos sub-orbitales i orbitales nun tripulados (zambolbimiento de l'eiquipamiento);
* [[Saturno IB]] - bóos orbitales nun tripulados i tripulados an órbita de la Tierra, an zambolbimiento i missones ouperacionales;
* [[Saturno B]] - bóos nun tripulados i tripulados an órbita terrestre i an missones pa la [[Lhuna]].
Todas las missones tripuladas Apollo, sceçones solo las [[Apollo 7]], [[Skylab]] i [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]], que fazirun uso de l Saturno IB, fúrun lançadas al [[spácio]] cul uso de ls gigantescos [[foguete]]s [[Saturno B]], de trés stágios, 110n d'altura, i 2,7 milhones de kg, propelido puls cinco poderosos motores F-1 de l purmeiro stágio, mais ls motores J-2 de ls stágios seguintes.
[[Fexeiro:Modulo Comando i Serbício Apollo.gif|thumb|left|[[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]] de la Nabe Apollo]]
Ls trés stágios de l foguete, chamados ''Ex-IC'' (purmeiro stágio), ''Ex-II'' (segundo stágio) i ''Ex-IBB'' (terceiro estágio), usában [[oxigénio líquido]] (''lox'') cumo ouxidante. L purmeiro stágio usaba RP-1 cumo cumbustible, anquanto ls segundo i terceiro stágios usában [[heidrogénio líquido]].
La [[Nabe Apollo|nabe]] era cumpuosta de trés partes (para alhá de l foguete): Módulo de Comando; Módulo de Serbício; i [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]].
L cunjunto cumpuosto pul Módulo de Comando i l Módulo de Serbício formaba l [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]].
[[Fexeiro:Modulo Lhunar.gif|thumb|[[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]] de la Nabe Apollo]]
L Módulo de Comando ye la cápsula, an formato cónico, que ls [[astronauta]]s acupában durante la maior parte de la biaige, i era la única parte que rentraba na atmosfera terrestre, caindo de pára-quedas. L Módulo de Serbício cuntenie ls eiquipamientos de manutençon de bida (cumo ls celindros de [[oxigénio]]) i motores. L [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]], cumo l nome andica, serbia pa la çcida ne l tierra lhunar i pa l regresso a la órbita de la Lhuna, pa l'ancuontro culs outros dous módulos qu'alhá permanecian an órbita.
Las radadeiras missones Apollo na [[Lhuna]] cuntórun cun un beiclo (chamado [[rober lhunar]]) para trasporte de ls astronautas na superfice de la [[Lhuna]], l que permitiu trabalhos de sploraçon científica nua ária maior.
== Resultados de l porjeto ==
[[Neil Armstrong|Neil La. Armstrong]], l purmeiro home a pisar na Lhuna, eimortalizou l momiento, resumindo mui de l que fui l porjeto Apollo, na famosa frase: "un pequeinho passo para un home, un salto gigantesco pa l'houmanidade".
{{Áudio simples|Frase_de_Neil_Armstrong.ogg|Famosa frase de Neil Armstrong al pisar na Lhuna}}
{{Áudio simples|Pouso_de la_Apollo_11_na_Lhuna.ogg|Audio de l pouso de la Apollo 11 na Lhuna}}
Nun hai dúbeda que la política anternacional i la [[guerra frie]] tubírun ua grande amportança na corrida pula cunquista de la Lhuna, i que ls sfuorços d'ambos ls lados, [[Stados Ounidos]] i [[URSS]], tenien percipalmente l'oubjetibo de derrotar l lado adbersairo, "probando" la superioridade dun de ls sistemas, [[Capitalismo|capitalista]] ó [[quemunista]]. Inda assi, al final, ls resultados de l porjeto fúrun positibos pa la [[sploraçon spacial]], percipalmente al zbendar mui de l'ourige de nuosso [[sistema solar]].
[[Fexeiro:Mon-apollo17-schmitt boulder.jpg|thumb|200px|left|L'astronauta [[Harrison Schmitt]], de a misson [[Apollo 17]], ne l tierra lhunar]]
Las 2 200 piedras trazidas pulas seis missones Apollo que pousórun na superfice de la Lhuna (repersentando cerca de 400 kg de peinhas) permitiran çcubrir 75 nuobas bariadades de minerales (la maiorie de selicatos).
Zde a misson [[Apollo 17]], an dezembre de [[1972]], nanhun home pisou ne l tierra lhunar, i muitas de las çcubiertas científicas que poderien tener sido feitas quedórun adiadas para quando houbisse outra beç antresse an zbendá-las.
Ye amportante lembrar qu'inda houbo quatro bóos qu'ousórun la nabe Apollo: [[Skylab II]], [[Skylab III|III]] i [[Skylab IB|IB]] (trés missones cujo oubjetibo era trabalhar na staçon espacial stadunidense [[Skylab]]) i [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]] (qu'acoplou cula nabe [[URSS|sobiética]] [[Soyuç]] 19 i, por esto quedou coincida cumo misson [[Apollo-Soyuç]]).
== Missones de l Saturno I (nun tripuladas) ==
* [[SA-1]] - teste de l [[foguete]] [[Saturno I]]
* [[SA-2]] - teste de l foguete Saturno I cun carga de 109 m³ d'auga, para ambestigar eifeitos de la trasmisson de rádio i mudanças nas cundiçones climáticas
* [[SA-3]] - eiden SA-2
* [[SA-4]] - teste de ls eifeitos de çligamiento prematuro de ls motores
* [[SA-5]] - purmeiro bóo de l segundo stágio
* [[La-101]] - teste de l'antegridade strutural de ls [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulos de Comando i Serbício]]
* [[La-102]] - radadeiro teste de bóo, liebando un cumputador porgramable
* [[La-103]] - liebando l [[satélite Pegasus]] La
* [[La-104]] - liebando l [[satélite Pegasus]] B
* [[La-105]] - liebando l [[satélite Pegasus]] C
La-106 feder
---------------------------------------------------------------------------------------------------------
== Missones de teste d'amóbito (nun tripuladas) ==
* [[Teste d'amóbito 1 (Apollo)|Teste 1]] - teste d'amóbito na plataforma de lançamiento
* [[Teste d'amóbito 2 (Apollo)|Teste 2]] - teste d'amóbito
== Missones Little Joe II (nun tripuladas) ==
* [[QTB]] - teste de qualificaçon de l [[Little Joe II]]
* [[La-001]] - teste d'amóbito trasónico
* [[La-002]] - mássima altitude, teste d'amóbito Max-Q
* [[La-003]] - teste d'amóbito
* [[La-004]] - teste cun peso mássimo
== Bóos nun tripulados Apollo-Saturno IV i Saturno V ==
* [[AS-201]] - purmeiro teste de bóo de l [[foguete]] [[Saturno IV]]
* [[AS-203]] - ambestigou falta de grabidade ne ls tanques de cumbustible de la Ex-IBB
* [[AS-202]] - teste de bóo sub-orbital de ls Módulos de Comando i Serbício
* AS-204 ó [[Apollo 1]] - ancéndio drento de la cápsula ne l tierra, an [[27 de janeiro]] de [[1967]], probocando la muorte de ls [[astronauta]]s [[Birgil "Gus" Iban Grisson]], [[Edward Higgines White II]] i [[Roger Bruce Chaffe]]
* [[Apollo 4]] - purmeiro teste de l lançador [[Saturno V]]
* [[Apollo 5]] - teste de l foguete Saturno IV i Módulo Lhunar
* [[Apollo 6]] - teste de l foguete Saturno V
== Bóos tripulados de l porjeto Apollo (Saturno IV i Saturno V) ==
{{Mais anformaçones|[[Lista d'astronautas de la Apollo]]}}
[[Fexeiro:Apollo CSM lhunar orbit.jpg|thumb|[[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]] de la Apollo an órbita de la [[Lhuna]] ]]
* [[Apollo 7]] ([[Walter Schirra]], [[Donn Eisele]] i [[Walter Cunninghan]]) - decolaige an [[11 d'outubre]] de [[1968]] - purmeira misson Apollo tripulada, usou l foguete Saturno IV
* [[Apollo 8]] ([[Frank Borman]], [[James Lobell]] i [[William Anders]]) - dezembre de [[1968]] - orbitou la [[Lhuna]] na nuite de [[Natal]]
* [[Apollo 9]] ([[James McDibitt]], [[David Scott]] i [[Russell Schweikart]]) - márcio de [[1969]] - testes de l [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]] an órbita de la Tierra
* [[Apollo 10]] ([[Ton Stafford]], [[John Young]] i [[Eugene Cernan]]) - maio de [[1969]] - testes de l [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]] an órbita de la Lhuna
* [[Apollo 11]] ([[Neil Armstrong|Neil La. Armstrong]], [[Michael Collines (astronauta)|Michael Collines]] i [[Edwin Aldrin|Edwin I. "Buzç" Aldrin]]) - decolaige an [[16 de júlio]] de [[1969]], pouso na Lhuna an [[20 de júlio]] de [[1969]], retorno la Tierra an [[24 de júlio]] de [[1969]] - purmeiros homes a caminar na Lhuna
{{Bídeo|A11b 1094228.ogg|Buzç Aldrin pisando na Lhuna - Apollo 11}}
[[Fexeiro:NASA Apollo 17 Lhunar Robing Behicle.jpg|thumb|left|[[Rober lhunar]] ]]
* [[Apollo 12]] ([[Charles Cunrad]], [[Richard Gordon]] i [[Alan Bean]]) - nobembre de [[1969]] - recolheu partes de la sonda "[[Surbeyor 3]]"
* [[Apollo 13]] ([[James Lobell]], [[Fred Haise]] i [[John Sweigert]]) - abril de [[1970]] - un acidente ampediu l pouso na Lhuna
* [[Apollo 14]] ([[Alan Shepard]], [[Stuart Rosa]] i [[Edgar Mitchell]]) - febreiro de [[1971]] - spurmientos científicos
{{Bídeo|Ap14 flag.ogg|Astronautas de la Apollo 14 colocando ua bandeira de ls EUA na Lhuna}}
* [[Apollo 15]] ([[David Scott]], [[James Irwin]] i [[Alfred Worden]]) - júlio de [[1971]] - uso de l [[rober lhunar]]
* [[Apollo 16]] ([[John Young]], [[Thomas Mattingly]] i [[Charles Duke]], Jr.) - abril de [[1972]] - quedou 3 dies na superfice de la Lhuna
{{Bídeo|Ap16_rober.ogg|Astronautas de la Apollo 16 dirigindo l Rober Lhunar}}
[[Fexeiro:The_Earth_sen_fron_Apollo_17.jpg|thumb|[[La Bolinha Azul]]: foto tirada na biaige de retorno de la [[Apollo 17]] an qu'aparece l çco azulado de la Tierra de forma nítida, amplamente dibulgada i que tubo un ampato mui grande pa l'aparecimiento dua cultura ecológica ne ls anhos seguintes]]
* [[Apollo 17]] ([[Eugene Cernan]], [[Ronald Eibanes]] i [[Harrison Schmitt]]) - dezembre de [[1972]] - radadeiro bóo de l porjeto Apollo pa la Lhuna
{{Bídeo|Ap17 strolling.ogg|Astronautas de la Apollo 17 caminando i cantando na Lhuna}}
* [[Skylab]] II, III i IV - trés missones qu'ousórun la nabe Apollo para trabalhar cula staçon espacial Skylab (todas las trés ousórun l foguete Saturno IV)
* [[Apollo-Soyuç]] ó Apollo 18 ([[Ton Stafford]], [[Bance Brand]] i [[Donald Slayton]]) - júlio de [[1975]] - acoplou an órbita de la Tierra cula [[Soyuç]] 19 de la [[URSS]] (fui ousado l foguete Saturni IV)
==Missones canceladas==
L porgrama ouriginal pré-lhunar era bastante cunserbador ne l que toca a las eisigéncias ampostas pul planeamiento, mas cula cunfirmaçon de l sucesso de ls testes de l [[Saturno B]] procediu-se al cancelamiento i adataçon d'alguas missones, nomeadamente la de la [[Apollo 8]], que serie solo ua misson de órbita terrestre, cumbertida an misson pa la Lhuna alegadamente por [[George Low]]. Ambora se defenda frequentemente qu'esta trasiçon tenga ocorrido an repuosta a las tentatibas de pilotar ua nabe [[Zond]] an torno de la Lhuna, nun eisisten probas que fusse assi. Ls oufeciales de la [[NASA]] stában cientes de l porjeto i l'agenda de las missones Zond nun coincide cul stenso relatório de la NASA acerca de la decison subre la Apolo 8. Ye, mas, praticamente cunsensual qu'estas altaraçones fúrun baseadas na agenda de l [[Módulo Lhunar]], an ouposiçon al medo de ls stadunidenses de perder la corrida a la Lhuna.
Finalmente, debido al zeinterisse nas missones lhunares i falta de berbas, fúrun canceladas las planeijadas missones Apollo 18, Apollo 19 i Apollo 20 (beija [[missones Apollo canceladas]]).
Fuontes:
*[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo.html Porjeto Apollo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo/welcome.html#chart The Apollo Flights]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www-pao.ksc.nasa.gob/kscpao/story/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://story.nasa.gob/40thann/bideos.htn Nasa's Fortieth Annibersary Audio and Bideo Clips]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://nssdc.gsfc.nasa.gob/planetary/lhunar/apollo_11_30th.html Apollo 11 30th annibersary]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.nasn.si.edu/colletiones/eimagery/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.geocities .com/apolonalua1969/ 1969: L Anho de la Lhuna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160214173215/http://www.geocities/ |date=2016-02-14 }}
*[http://sites.gogle .com/site/antegracaonumerica/ simulador rentrada na atmosfera terriste]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
==Ber tamien==
{{Catadorie|Porjeto Apollo}}
{{Commonscat|Apollo mission}}
*[[Acusaçones de falsificaçon nas alunissaiges de l Porgrama Apollo]]
*[[Apollo Guidance Cumputer]]
*[[Corrida spacial]]
*[[Nasa]]
*[[Porgrama spacial estadunidense]]
*[[Módulo de Comando i Serbício Apollo]]
*[[Módulo Lunar Apollo]]
*[[Nabe Apollo]]
*[[Porjeto Mercury]]
*[[Porjeto Gemeni]]
*[[Sploraçon spacial]]
*[[Saturno IB]]
*[[Saturno B]]
*[[Porgrama Surbeyor]]
==Ligaçones sternas==
*[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo.html Porjeto Apollo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo/welcome.html#chart The Apollo Flights]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www-pao.ksc.nasa.gob/kscpao/story/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://story.nasa.gob/40thann/bideos.htn Nasa's Fortieth Annibersary Audio and Bideo Clips]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://nssdc.gsfc.nasa.gob/planetary/lunar/apollo_11_30th.html Apollo 11 30th annibersary]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.nasn.si.edu/colletiones/eimagery/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.geocities .com/apolonalua1969/ 1969: L Anho de la Luna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160214173215/http://www.geocities/ |date=2016-02-14 }}
*[http://sites.gogle .com/site/antegracaonumerica/ simulador rentrada na atmosfera terriste]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://g1.globo .com/Sites/Speciales/0,,17082,00.html Cobertura de ls 40 anhos de la chegada de l'home a la Luna]
{{Ampeça caixa}}
{{Caixa de sucesson
|títalo = Porgrama Spacial Amaricano
|anhos = [[1961]] – [[1975]]
|antes = [[Porjeto Gemeni]]
|depuis = [[Carreira Spacial]]
}}
{{Tremina caixa}}
{{Porgrama spacial NASA}}
{{Apollo}}
{{Nabe Apollo}}
{{La Luna}}
[[Catadorie:Porjeto Apollo]]
[[Catadorie:Luna]]
[[Catadorie:NASA]]
82arabn7umpm79qt2ihrzdcep9a6pta
106984
106983
2026-07-04T15:11:25Z
~2026-30875-10
15270
/* Ligaçones sternas */ tt
106984
wikitext
text/x-wiki
{{Sin-notas|data=dezembre de 2008|ciéncia=si}}
[[Fexeiro:Apollo porgran ansignia.jpg|thumb|250px|Ansígnia de l Porjeto Apollo]]
L '''Porjeto Apollo''' ('''Porjeto Apollo''' - '''Porjet Apollo''' - '''Porjeto Apolo''') fui un cunjunto de missones spaciales cordenadas pula [[Nasa]] (agéncia spacial de ls [[Stados Ounidos]]) antre 1961 i 1972 cul oubjetibo de poner l'home na [[Lhuna]]. L porjeto culminou cul pouso de la [[Apollo 11]] ne l tierra lhunar an 20 de júlio de 1969.
A misson ancluiu onze bos tripulados (até la [[Apollo 7]], todas las missones fúrun nun tripuladas). Anclui-se ende l que quedou coincido cumo "[[Apollo 1]]", an houmenaige als [[astronauta]]s [[Birgil I. Grisson|Birgil "Gus" Iban Grisson]], [[Edward Higgines White II]] i [[Roger Bruce Chaffe]], que morrírun ne l tierra nun ancéndio, drento de la cabine de comando.
L'oubjetibo de [[Corrida spacial|splorar la Lhuna]] fui abandonado an dezembre de [[1972]], cul bo de la [[Apollo 17]]. Ls motibos para esta decison fúrun tanto la falta de berbas, cortadas pul cungresso amaricano, quanto l zeinterisse de l'oupenion pública [[Stados Ounidos|stadunidense]] cul porjeto. Inda que tenga habido trés missones tripuladas [[Skylab]] qu'ousórun la [[nabe Apollo]] i ua misson [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]] (Apollo-Soyuç), estas nun tenien cumo oubjetibo chegar a la Lhuna.
La nabe Apollo fui abandonada an [[1975]] an detrimiento de l'uso dun beiclo reutelizable (l [[Carreira Spacial]]; an [[Pertual]]: Baibén Espacial), que boarie pula purmeira beç an [[1981]].
An [[2005]] la [http://www.nasa.gob/sternalflash/ceb_frunt/andex.html NASA anunciou]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} la retomada de las biaiges a la Lhuna outelizando nabes semelhantes a las nabes Apollo an sustituiçon als carreira spaciales.
== L'ampeço de l porjeto ==
[[Fexeiro:Earth-mon.jpg|thumb|Bison de la Tierra a partir de la [[Lhuna]] - [[Apollo 8]] ]]
L suonho d'atingir la Lhuna repersentaba ua ambiçon houmana antiga, ficionalizada por muitos outores (cf. "''De la Terre a la la Lune''", de [[1865]], [[Júlio Berne]], adonde un [[canhon]] gigante ye ousado cumo macanismo de [[propulson]]), mas tornada possible ne l [[seclo XX]], an resultado de l'abanço [[tecnologie|tecnológico]] i [[ciéncia|científico]] quier ne l domínio de la [[aeronáutica]], cumo ne l de la [[cumputaçon]] outomática.
Muita de la tecnologie neçaira pa l porjeto fui zambolbida cumo resultado de l sfuorço de guerra durante la [[Segunda Guerra Mundial]] (por eisemplo, [[cumputador|cumputadores digitales]] para cálclos de [[balística]], antre outros), i pul zambolbimiento de [[míssil antercontinental|mísseis antercontinentales]]-- an parte heirdeiros de la tecnologie de las primitibas [[V-2]] [[Nazismo|nazis]])-- ne l ámbito de la [[Guerra Frie]] antre [[Stados Ounidos]] i [[Ounion Sobiética|URSS]].
[[Fexeiro:Aldrin Apollo 11.jpg|thumb|left|[[Edwin Aldrin|"Buzç" Aldrin]] fotografado por [[Neil Armstrong]] - [[Apollo 11]] ]]
Ls porjetos [[Porjeto Mercury|Mercury]], [[Porjeto Gemeni|Gemeni]] i Apollo fúrun ua repuosta de ls [[Stados Ounidos]] a la [[URSS]], por esta tener puosto l satélite [[Sputnik 1]] an órbita i, lougo an seguida, tener puosto an órbita l purmeiro houmano, [[Yuri Gagarin]]. Nun famoso [http://upload.wikimedia.org/wikipedie/commons/8/8d/Çcurso_de_Kennedy.ogg çcurso]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} de [[25 de maio]] de [[1961]], [[John F. Kennedy]] lançou l zafio de, antes de la década treminar, "ambiar homes a la Lhuna i retorná-los a salbo".
{{Áudio simples|Çcurso_de_Kennedy.ogg|Çcurso de Kennedy}}
Nun famoso çcurso na [[Ounibersidade Rice]] sues palabras fúrun: ''We chose to go to the mon. We chose to go to the mon in this decade and de l the other things, not because they are easy, but because they are hard'' ("Nós decidimos ir la Lhuna. Nós decidimos ir la Lhuna nesta década i fazer las outras cousas, nun porque eilhas son fáceles, mas porque eilhas son defíceles").
[[Fexeiro:Apollo 11 Lhunar Lander - 5927 NASA.jpg|thumb|Astronauta Buzç Aldrin junto al [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]] pousado na superfice de la Lhuna - [[Apollo 11]]]]
An júlio de 1960, la Nasa anunciou que colocarie [[astronauta]]s na órbita de la [[Lhuna]], yá passado l [[Porjeto Mercury]]. Inda assi, l çcurso de Kennedy mudou l foco de l porgrama spacial de ls [[Stados Ounidos]] para alcançar l'oubjetibo de pousar ua nabe tripulada na superfice de la Lhuna antes que la década treminasse.
Al cuntrairo de ls dous porjetos anteriores cuncebidos para manobras na órbita terrestre (l [[Porjeto Mercury|Mercury]], cun ua nabe cuncebida para un astronauta, i l [[Porjeto Gemeni|Gemeni]], cuncebido para dous astronautas), l Apollo possuía ua nabe cun capacidade para trés astronautas, tornando possible atingir órbita lhunar, i fazer çcer un Módulo (zeignado [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]]) na superfice de la Lhuna i assegurar l regresso a la Tierra (beija zeinho cumparatibo de las trés nabes).
== Oubjetibos de l porjeto Apollo ==
Ls oubjetibos de l porjeto Apollo éran:
* Stablecer la [[tecnologie]] para biabelizar ls antrisses de ls EUA ne l [[spácio]];
* Oubter proeminéncia ne l spácio pa ls Stados Ounidos;
* Zambolber un porgrama de sploraçon científica de la Lhuna;
* Zambolber las capacidades de l'home para trabalhar ne l'ambiente lhunar
== Defeniçon de l porjeto i çcriçon de las missones ==
[[Fexeiro:S64-22331.jpg|thumb|Cumparaçon de las nabes Apollo, [[Porjeto Mercury|Mercury]] i [[Porjeto Gemeni|Gemeni]] ]]
Habie, na época de la defeniçon de l porjeto, trés possibelidades de bóo pa la Lhuna: ua baseada na eideia dun único i eimenso foguete qu'eirie decolar de la Tierra, pousar na Lhuna i retornar; outra baseada na eideia de ''rendeç-bous'' (ancuontro an órbita) na órbita de la Tierra, an que l foguete ancontrarie un outro stágio an órbita de la Tierra; i, finalmente, l ''rendeç-bous'' lhunar, que senefica qu'un pequeinho módulo çcerie al tierra de la Lhuna i depuis ancontrarie an órbita la nabe de retorno. Esta radadeira oupçon fui la scolhida puls angenheiros de la [[Nasa]] pa l porjeto Apollo (beija figura çcribendo a misson Apollo).
An cada misson Apollo, fúrun ambiados trés astronautas; dous çcian na Lhuna usando l [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]] (comandante i piloto de l Módulo Lhunar) i un permanecie an órbita ne l [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando]] (piloto de l Módulo de Comando).
[[Fexeiro:Missao Apollo.jpg|thumb|left|Çcriçon de la Misson Apollo]]
Alguas missones nun pousórun na Lhuna. Este fui l causo, por eisemplo, de la [[Apollo 8]], la purmeira misson tripulada a la Lhuna, que na nuite de Natal de [[1968]] circundou-la, ambiando fotos inéditas de l tierra lhunar.
{{Áudio simples|Apollo_8_genesis_reading.ogg|Mensaige de Natal de la tripulaçon de la Apollo 8 direto de la Lhuna}}
Ne l total, fúrun feitas onze missones tripuladas ne l porjeto Apollo, i seis deilhas pousórun na Lhuna, ne l total de duoze [[astronauta]]s que caminórun ne l tierra lhunar i alhá fazirun spurmientos científicos.
La única misson que tenie por oubjetibo pousar i nun l fizo fui la [[Apollo 13]], debido a un acidente grabe, probabelmente probocado por un cúrtio-circuito seguido dua spluson i un bazamiento ne ls tanques d'oxigénio, l que lebou a un retorno tenso i spetacular a la Tierra, mas sitoso, cun un mínimo d'oxigénio remanescente.
== Foguete lançador i nabe spaciale ==
[[Fexeiro:Apollo 11 Saturn V lifting off on July 16, 1969.jpg|thumb|Foguete [[Saturno B]] - lançamiento de l [[Apollo 11]] an [[16 de júlio]] de [[1969]] ]]
L porgrama Apollo usou quatro tipos de [[foguete]]s lançadores:
* [[Little Joe II]] - bóos sub-orbitales nun tripulados (testes d'amóbito);
* [[Saturno I]] - bóos sub-orbitales i orbitales nun tripulados (zambolbimiento de l'eiquipamiento);
* [[Saturno IB]] - bóos orbitales nun tripulados i tripulados an órbita de la Tierra, an zambolbimiento i missones ouperacionales;
* [[Saturno B]] - bóos nun tripulados i tripulados an órbita terrestre i an missones pa la [[Lhuna]].
Todas las missones tripuladas Apollo, sceçones solo las [[Apollo 7]], [[Skylab]] i [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]], que fazirun uso de l Saturno IB, fúrun lançadas al [[spácio]] cul uso de ls gigantescos [[foguete]]s [[Saturno B]], de trés stágios, 110n d'altura, i 2,7 milhones de kg, propelido puls cinco poderosos motores F-1 de l purmeiro stágio, mais ls motores J-2 de ls stágios seguintes.
[[Fexeiro:Modulo Comando i Serbício Apollo.gif|thumb|left|[[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]] de la Nabe Apollo]]
Ls trés stágios de l foguete, chamados ''Ex-IC'' (purmeiro stágio), ''Ex-II'' (segundo stágio) i ''Ex-IBB'' (terceiro estágio), usában [[oxigénio líquido]] (''lox'') cumo ouxidante. L purmeiro stágio usaba RP-1 cumo cumbustible, anquanto ls segundo i terceiro stágios usában [[heidrogénio líquido]].
La [[Nabe Apollo|nabe]] era cumpuosta de trés partes (para alhá de l foguete): Módulo de Comando; Módulo de Serbício; i [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]].
L cunjunto cumpuosto pul Módulo de Comando i l Módulo de Serbício formaba l [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]].
[[Fexeiro:Modulo Lhunar.gif|thumb|[[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]] de la Nabe Apollo]]
L Módulo de Comando ye la cápsula, an formato cónico, que ls [[astronauta]]s acupában durante la maior parte de la biaige, i era la única parte que rentraba na atmosfera terrestre, caindo de pára-quedas. L Módulo de Serbício cuntenie ls eiquipamientos de manutençon de bida (cumo ls celindros de [[oxigénio]]) i motores. L [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]], cumo l nome andica, serbia pa la çcida ne l tierra lhunar i pa l regresso a la órbita de la Lhuna, pa l'ancuontro culs outros dous módulos qu'alhá permanecian an órbita.
Las radadeiras missones Apollo na [[Lhuna]] cuntórun cun un beiclo (chamado [[rober lhunar]]) para trasporte de ls astronautas na superfice de la [[Lhuna]], l que permitiu trabalhos de sploraçon científica nua ária maior.
== Resultados de l porjeto ==
[[Neil Armstrong|Neil La. Armstrong]], l purmeiro home a pisar na Lhuna, eimortalizou l momiento, resumindo mui de l que fui l porjeto Apollo, na famosa frase: "un pequeinho passo para un home, un salto gigantesco pa l'houmanidade".
{{Áudio simples|Frase_de_Neil_Armstrong.ogg|Famosa frase de Neil Armstrong al pisar na Lhuna}}
{{Áudio simples|Pouso_de la_Apollo_11_na_Lhuna.ogg|Audio de l pouso de la Apollo 11 na Lhuna}}
Nun hai dúbeda que la política anternacional i la [[guerra frie]] tubírun ua grande amportança na corrida pula cunquista de la Lhuna, i que ls sfuorços d'ambos ls lados, [[Stados Ounidos]] i [[URSS]], tenien percipalmente l'oubjetibo de derrotar l lado adbersairo, "probando" la superioridade dun de ls sistemas, [[Capitalismo|capitalista]] ó [[quemunista]]. Inda assi, al final, ls resultados de l porjeto fúrun positibos pa la [[sploraçon spacial]], percipalmente al zbendar mui de l'ourige de nuosso [[sistema solar]].
[[Fexeiro:Mon-apollo17-schmitt boulder.jpg|thumb|200px|left|L'astronauta [[Harrison Schmitt]], de a misson [[Apollo 17]], ne l tierra lhunar]]
Las 2 200 piedras trazidas pulas seis missones Apollo que pousórun na superfice de la Lhuna (repersentando cerca de 400 kg de peinhas) permitiran çcubrir 75 nuobas bariadades de minerales (la maiorie de selicatos).
Zde a misson [[Apollo 17]], an dezembre de [[1972]], nanhun home pisou ne l tierra lhunar, i muitas de las çcubiertas científicas que poderien tener sido feitas quedórun adiadas para quando houbisse outra beç antresse an zbendá-las.
Ye amportante lembrar qu'inda houbo quatro bóos qu'ousórun la nabe Apollo: [[Skylab II]], [[Skylab III|III]] i [[Skylab IB|IB]] (trés missones cujo oubjetibo era trabalhar na staçon espacial stadunidense [[Skylab]]) i [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]] (qu'acoplou cula nabe [[URSS|sobiética]] [[Soyuç]] 19 i, por esto quedou coincida cumo misson [[Apollo-Soyuç]]).
== Missones de l Saturno I (nun tripuladas) ==
* [[SA-1]] - teste de l [[foguete]] [[Saturno I]]
* [[SA-2]] - teste de l foguete Saturno I cun carga de 109 m³ d'auga, para ambestigar eifeitos de la trasmisson de rádio i mudanças nas cundiçones climáticas
* [[SA-3]] - eiden SA-2
* [[SA-4]] - teste de ls eifeitos de çligamiento prematuro de ls motores
* [[SA-5]] - purmeiro bóo de l segundo stágio
* [[La-101]] - teste de l'antegridade strutural de ls [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulos de Comando i Serbício]]
* [[La-102]] - radadeiro teste de bóo, liebando un cumputador porgramable
* [[La-103]] - liebando l [[satélite Pegasus]] La
* [[La-104]] - liebando l [[satélite Pegasus]] B
* [[La-105]] - liebando l [[satélite Pegasus]] C
La-106 feder
---------------------------------------------------------------------------------------------------------
== Missones de teste d'amóbito (nun tripuladas) ==
* [[Teste d'amóbito 1 (Apollo)|Teste 1]] - teste d'amóbito na plataforma de lançamiento
* [[Teste d'amóbito 2 (Apollo)|Teste 2]] - teste d'amóbito
== Missones Little Joe II (nun tripuladas) ==
* [[QTB]] - teste de qualificaçon de l [[Little Joe II]]
* [[La-001]] - teste d'amóbito trasónico
* [[La-002]] - mássima altitude, teste d'amóbito Max-Q
* [[La-003]] - teste d'amóbito
* [[La-004]] - teste cun peso mássimo
== Bóos nun tripulados Apollo-Saturno IV i Saturno V ==
* [[AS-201]] - purmeiro teste de bóo de l [[foguete]] [[Saturno IV]]
* [[AS-203]] - ambestigou falta de grabidade ne ls tanques de cumbustible de la Ex-IBB
* [[AS-202]] - teste de bóo sub-orbital de ls Módulos de Comando i Serbício
* AS-204 ó [[Apollo 1]] - ancéndio drento de la cápsula ne l tierra, an [[27 de janeiro]] de [[1967]], probocando la muorte de ls [[astronauta]]s [[Birgil "Gus" Iban Grisson]], [[Edward Higgines White II]] i [[Roger Bruce Chaffe]]
* [[Apollo 4]] - purmeiro teste de l lançador [[Saturno V]]
* [[Apollo 5]] - teste de l foguete Saturno IV i Módulo Lhunar
* [[Apollo 6]] - teste de l foguete Saturno V
== Bóos tripulados de l porjeto Apollo (Saturno IV i Saturno V) ==
{{Mais anformaçones|[[Lista d'astronautas de la Apollo]]}}
[[Fexeiro:Apollo CSM lhunar orbit.jpg|thumb|[[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]] de la Apollo an órbita de la [[Lhuna]] ]]
* [[Apollo 7]] ([[Walter Schirra]], [[Donn Eisele]] i [[Walter Cunninghan]]) - decolaige an [[11 d'outubre]] de [[1968]] - purmeira misson Apollo tripulada, usou l foguete Saturno IV
* [[Apollo 8]] ([[Frank Borman]], [[James Lobell]] i [[William Anders]]) - dezembre de [[1968]] - orbitou la [[Lhuna]] na nuite de [[Natal]]
* [[Apollo 9]] ([[James McDibitt]], [[David Scott]] i [[Russell Schweikart]]) - márcio de [[1969]] - testes de l [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]] an órbita de la Tierra
* [[Apollo 10]] ([[Ton Stafford]], [[John Young]] i [[Eugene Cernan]]) - maio de [[1969]] - testes de l [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]] an órbita de la Lhuna
* [[Apollo 11]] ([[Neil Armstrong|Neil La. Armstrong]], [[Michael Collines (astronauta)|Michael Collines]] i [[Edwin Aldrin|Edwin I. "Buzç" Aldrin]]) - decolaige an [[16 de júlio]] de [[1969]], pouso na Lhuna an [[20 de júlio]] de [[1969]], retorno la Tierra an [[24 de júlio]] de [[1969]] - purmeiros homes a caminar na Lhuna
{{Bídeo|A11b 1094228.ogg|Buzç Aldrin pisando na Lhuna - Apollo 11}}
[[Fexeiro:NASA Apollo 17 Lhunar Robing Behicle.jpg|thumb|left|[[Rober lhunar]] ]]
* [[Apollo 12]] ([[Charles Cunrad]], [[Richard Gordon]] i [[Alan Bean]]) - nobembre de [[1969]] - recolheu partes de la sonda "[[Surbeyor 3]]"
* [[Apollo 13]] ([[James Lobell]], [[Fred Haise]] i [[John Sweigert]]) - abril de [[1970]] - un acidente ampediu l pouso na Lhuna
* [[Apollo 14]] ([[Alan Shepard]], [[Stuart Rosa]] i [[Edgar Mitchell]]) - febreiro de [[1971]] - spurmientos científicos
{{Bídeo|Ap14 flag.ogg|Astronautas de la Apollo 14 colocando ua bandeira de ls EUA na Lhuna}}
* [[Apollo 15]] ([[David Scott]], [[James Irwin]] i [[Alfred Worden]]) - júlio de [[1971]] - uso de l [[rober lhunar]]
* [[Apollo 16]] ([[John Young]], [[Thomas Mattingly]] i [[Charles Duke]], Jr.) - abril de [[1972]] - quedou 3 dies na superfice de la Lhuna
{{Bídeo|Ap16_rober.ogg|Astronautas de la Apollo 16 dirigindo l Rober Lhunar}}
[[Fexeiro:The_Earth_sen_fron_Apollo_17.jpg|thumb|[[La Bolinha Azul]]: foto tirada na biaige de retorno de la [[Apollo 17]] an qu'aparece l çco azulado de la Tierra de forma nítida, amplamente dibulgada i que tubo un ampato mui grande pa l'aparecimiento dua cultura ecológica ne ls anhos seguintes]]
* [[Apollo 17]] ([[Eugene Cernan]], [[Ronald Eibanes]] i [[Harrison Schmitt]]) - dezembre de [[1972]] - radadeiro bóo de l porjeto Apollo pa la Lhuna
{{Bídeo|Ap17 strolling.ogg|Astronautas de la Apollo 17 caminando i cantando na Lhuna}}
* [[Skylab]] II, III i IV - trés missones qu'ousórun la nabe Apollo para trabalhar cula staçon espacial Skylab (todas las trés ousórun l foguete Saturno IV)
* [[Apollo-Soyuç]] ó Apollo 18 ([[Ton Stafford]], [[Bance Brand]] i [[Donald Slayton]]) - júlio de [[1975]] - acoplou an órbita de la Tierra cula [[Soyuç]] 19 de la [[URSS]] (fui ousado l foguete Saturni IV)
==Missones canceladas==
L porgrama ouriginal pré-lhunar era bastante cunserbador ne l que toca a las eisigéncias ampostas pul planeamiento, mas cula cunfirmaçon de l sucesso de ls testes de l [[Saturno B]] procediu-se al cancelamiento i adataçon d'alguas missones, nomeadamente la de la [[Apollo 8]], que serie solo ua misson de órbita terrestre, cumbertida an misson pa la Lhuna alegadamente por [[George Low]]. Ambora se defenda frequentemente qu'esta trasiçon tenga ocorrido an repuosta a las tentatibas de pilotar ua nabe [[Zond]] an torno de la Lhuna, nun eisisten probas que fusse assi. Ls oufeciales de la [[NASA]] stában cientes de l porjeto i l'agenda de las missones Zond nun coincide cul stenso relatório de la NASA acerca de la decison subre la Apolo 8. Ye, mas, praticamente cunsensual qu'estas altaraçones fúrun baseadas na agenda de l [[Módulo Lhunar]], an ouposiçon al medo de ls stadunidenses de perder la corrida a la Lhuna.
Finalmente, debido al zeinterisse nas missones lhunares i falta de berbas, fúrun canceladas las planeijadas missones Apollo 18, Apollo 19 i Apollo 20 (beija [[missones Apollo canceladas]]).
Fuontes:
*[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo.html Porjeto Apollo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo/welcome.html#chart The Apollo Flights]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www-pao.ksc.nasa.gob/kscpao/story/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://story.nasa.gob/40thann/bideos.htn Nasa's Fortieth Annibersary Audio and Bideo Clips]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://nssdc.gsfc.nasa.gob/planetary/lhunar/apollo_11_30th.html Apollo 11 30th annibersary]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.nasn.si.edu/colletiones/eimagery/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.geocities .com/apolonalua1969/ 1969: L Anho de la Lhuna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160214173215/http://www.geocities/ |date=2016-02-14 }}
*[http://sites.gogle .com/site/antegracaonumerica/ simulador rentrada na atmosfera terriste]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
==Ber tamien==
{{Catadorie|Porjeto Apollo}}
{{Commonscat|Apollo mission}}
*[[Acusaçones de falsificaçon nas alunissaiges de l Porgrama Apollo]]
*[[Apollo Guidance Cumputer]]
*[[Corrida spacial]]
*[[Nasa]]
*[[Porgrama spacial estadunidense]]
*[[Módulo de Comando i Serbício Apollo]]
*[[Módulo Lunar Apollo]]
*[[Nabe Apollo]]
*[[Porjeto Mercury]]
*[[Porjeto Gemeni]]
*[[Sploraçon spacial]]
*[[Saturno IB]]
*[[Saturno B]]
*[[Porgrama Surbeyor]]
==Ligaçones sternas==
*[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo.html Porjeto Apollo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo/welcome.html#chart The Apollo Flights]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www-pao.ksc.nasa.gob/kscpao/story/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://story.nasa.gob/40thann/bideos.htn Nasa's Fortieth Annibersary Audio and Bideo Clips]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://nssdc.gsfc.nasa.gob/planetary/lhunar/apollo_11_30th.html Apollo 11 30th annibersary]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.nasn.si.edu/colletiones/eimagery/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.geocities .com/apolonalua1969/ 1969: L Anho de la Lhuna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160214173215/http://www.geocities/ |date=2016-02-14 }}
*[http://sites.gogle .com/site/antegracaonumerica/ simulador rentrada na atmosfera terriste]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://g1.globo .com/Sites/Speciales/0,,17082,00.html Cobertura de ls 40 anhos de la chegada de l'home a la Lhuna]
{{Ampeça caixa}}
{{Caixa de sucesson
|títalo = Porgrama Spacial Amaricano
|anhos = [[1961]] – [[1975]]
|antes = [[Porjeto Gemeni]]
|depuis = [[Carreira Spacial]]
}}
{{Tremina caixa}}
{{Porgrama spacial NASA}}
{{Apollo}}
{{Nabe Apollo}}
{{La Lhuna}}
[[Catadorie:Porjeto Apollo]]
[[Catadorie:Lhuna]]
[[Catadorie:NASA]]
ngphmianeuaetsrcr0scygv526l63j6
106985
106984
2026-07-04T15:11:59Z
~2026-30875-10
15270
/* Ber tamien */ gg
106985
wikitext
text/x-wiki
{{Sin-notas|data=dezembre de 2008|ciéncia=si}}
[[Fexeiro:Apollo porgran ansignia.jpg|thumb|250px|Ansígnia de l Porjeto Apollo]]
L '''Porjeto Apollo''' ('''Porjeto Apollo''' - '''Porjet Apollo''' - '''Porjeto Apolo''') fui un cunjunto de missones spaciales cordenadas pula [[Nasa]] (agéncia spacial de ls [[Stados Ounidos]]) antre 1961 i 1972 cul oubjetibo de poner l'home na [[Lhuna]]. L porjeto culminou cul pouso de la [[Apollo 11]] ne l tierra lhunar an 20 de júlio de 1969.
A misson ancluiu onze bos tripulados (até la [[Apollo 7]], todas las missones fúrun nun tripuladas). Anclui-se ende l que quedou coincido cumo "[[Apollo 1]]", an houmenaige als [[astronauta]]s [[Birgil I. Grisson|Birgil "Gus" Iban Grisson]], [[Edward Higgines White II]] i [[Roger Bruce Chaffe]], que morrírun ne l tierra nun ancéndio, drento de la cabine de comando.
L'oubjetibo de [[Corrida spacial|splorar la Lhuna]] fui abandonado an dezembre de [[1972]], cul bo de la [[Apollo 17]]. Ls motibos para esta decison fúrun tanto la falta de berbas, cortadas pul cungresso amaricano, quanto l zeinterisse de l'oupenion pública [[Stados Ounidos|stadunidense]] cul porjeto. Inda que tenga habido trés missones tripuladas [[Skylab]] qu'ousórun la [[nabe Apollo]] i ua misson [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]] (Apollo-Soyuç), estas nun tenien cumo oubjetibo chegar a la Lhuna.
La nabe Apollo fui abandonada an [[1975]] an detrimiento de l'uso dun beiclo reutelizable (l [[Carreira Spacial]]; an [[Pertual]]: Baibén Espacial), que boarie pula purmeira beç an [[1981]].
An [[2005]] la [http://www.nasa.gob/sternalflash/ceb_frunt/andex.html NASA anunciou]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} la retomada de las biaiges a la Lhuna outelizando nabes semelhantes a las nabes Apollo an sustituiçon als carreira spaciales.
== L'ampeço de l porjeto ==
[[Fexeiro:Earth-mon.jpg|thumb|Bison de la Tierra a partir de la [[Lhuna]] - [[Apollo 8]] ]]
L suonho d'atingir la Lhuna repersentaba ua ambiçon houmana antiga, ficionalizada por muitos outores (cf. "''De la Terre a la la Lune''", de [[1865]], [[Júlio Berne]], adonde un [[canhon]] gigante ye ousado cumo macanismo de [[propulson]]), mas tornada possible ne l [[seclo XX]], an resultado de l'abanço [[tecnologie|tecnológico]] i [[ciéncia|científico]] quier ne l domínio de la [[aeronáutica]], cumo ne l de la [[cumputaçon]] outomática.
Muita de la tecnologie neçaira pa l porjeto fui zambolbida cumo resultado de l sfuorço de guerra durante la [[Segunda Guerra Mundial]] (por eisemplo, [[cumputador|cumputadores digitales]] para cálclos de [[balística]], antre outros), i pul zambolbimiento de [[míssil antercontinental|mísseis antercontinentales]]-- an parte heirdeiros de la tecnologie de las primitibas [[V-2]] [[Nazismo|nazis]])-- ne l ámbito de la [[Guerra Frie]] antre [[Stados Ounidos]] i [[Ounion Sobiética|URSS]].
[[Fexeiro:Aldrin Apollo 11.jpg|thumb|left|[[Edwin Aldrin|"Buzç" Aldrin]] fotografado por [[Neil Armstrong]] - [[Apollo 11]] ]]
Ls porjetos [[Porjeto Mercury|Mercury]], [[Porjeto Gemeni|Gemeni]] i Apollo fúrun ua repuosta de ls [[Stados Ounidos]] a la [[URSS]], por esta tener puosto l satélite [[Sputnik 1]] an órbita i, lougo an seguida, tener puosto an órbita l purmeiro houmano, [[Yuri Gagarin]]. Nun famoso [http://upload.wikimedia.org/wikipedie/commons/8/8d/Çcurso_de_Kennedy.ogg çcurso]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} de [[25 de maio]] de [[1961]], [[John F. Kennedy]] lançou l zafio de, antes de la década treminar, "ambiar homes a la Lhuna i retorná-los a salbo".
{{Áudio simples|Çcurso_de_Kennedy.ogg|Çcurso de Kennedy}}
Nun famoso çcurso na [[Ounibersidade Rice]] sues palabras fúrun: ''We chose to go to the mon. We chose to go to the mon in this decade and de l the other things, not because they are easy, but because they are hard'' ("Nós decidimos ir la Lhuna. Nós decidimos ir la Lhuna nesta década i fazer las outras cousas, nun porque eilhas son fáceles, mas porque eilhas son defíceles").
[[Fexeiro:Apollo 11 Lhunar Lander - 5927 NASA.jpg|thumb|Astronauta Buzç Aldrin junto al [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]] pousado na superfice de la Lhuna - [[Apollo 11]]]]
An júlio de 1960, la Nasa anunciou que colocarie [[astronauta]]s na órbita de la [[Lhuna]], yá passado l [[Porjeto Mercury]]. Inda assi, l çcurso de Kennedy mudou l foco de l porgrama spacial de ls [[Stados Ounidos]] para alcançar l'oubjetibo de pousar ua nabe tripulada na superfice de la Lhuna antes que la década treminasse.
Al cuntrairo de ls dous porjetos anteriores cuncebidos para manobras na órbita terrestre (l [[Porjeto Mercury|Mercury]], cun ua nabe cuncebida para un astronauta, i l [[Porjeto Gemeni|Gemeni]], cuncebido para dous astronautas), l Apollo possuía ua nabe cun capacidade para trés astronautas, tornando possible atingir órbita lhunar, i fazer çcer un Módulo (zeignado [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]]) na superfice de la Lhuna i assegurar l regresso a la Tierra (beija zeinho cumparatibo de las trés nabes).
== Oubjetibos de l porjeto Apollo ==
Ls oubjetibos de l porjeto Apollo éran:
* Stablecer la [[tecnologie]] para biabelizar ls antrisses de ls EUA ne l [[spácio]];
* Oubter proeminéncia ne l spácio pa ls Stados Ounidos;
* Zambolber un porgrama de sploraçon científica de la Lhuna;
* Zambolber las capacidades de l'home para trabalhar ne l'ambiente lhunar
== Defeniçon de l porjeto i çcriçon de las missones ==
[[Fexeiro:S64-22331.jpg|thumb|Cumparaçon de las nabes Apollo, [[Porjeto Mercury|Mercury]] i [[Porjeto Gemeni|Gemeni]] ]]
Habie, na época de la defeniçon de l porjeto, trés possibelidades de bóo pa la Lhuna: ua baseada na eideia dun único i eimenso foguete qu'eirie decolar de la Tierra, pousar na Lhuna i retornar; outra baseada na eideia de ''rendeç-bous'' (ancuontro an órbita) na órbita de la Tierra, an que l foguete ancontrarie un outro stágio an órbita de la Tierra; i, finalmente, l ''rendeç-bous'' lhunar, que senefica qu'un pequeinho módulo çcerie al tierra de la Lhuna i depuis ancontrarie an órbita la nabe de retorno. Esta radadeira oupçon fui la scolhida puls angenheiros de la [[Nasa]] pa l porjeto Apollo (beija figura çcribendo a misson Apollo).
An cada misson Apollo, fúrun ambiados trés astronautas; dous çcian na Lhuna usando l [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]] (comandante i piloto de l Módulo Lhunar) i un permanecie an órbita ne l [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando]] (piloto de l Módulo de Comando).
[[Fexeiro:Missao Apollo.jpg|thumb|left|Çcriçon de la Misson Apollo]]
Alguas missones nun pousórun na Lhuna. Este fui l causo, por eisemplo, de la [[Apollo 8]], la purmeira misson tripulada a la Lhuna, que na nuite de Natal de [[1968]] circundou-la, ambiando fotos inéditas de l tierra lhunar.
{{Áudio simples|Apollo_8_genesis_reading.ogg|Mensaige de Natal de la tripulaçon de la Apollo 8 direto de la Lhuna}}
Ne l total, fúrun feitas onze missones tripuladas ne l porjeto Apollo, i seis deilhas pousórun na Lhuna, ne l total de duoze [[astronauta]]s que caminórun ne l tierra lhunar i alhá fazirun spurmientos científicos.
La única misson que tenie por oubjetibo pousar i nun l fizo fui la [[Apollo 13]], debido a un acidente grabe, probabelmente probocado por un cúrtio-circuito seguido dua spluson i un bazamiento ne ls tanques d'oxigénio, l que lebou a un retorno tenso i spetacular a la Tierra, mas sitoso, cun un mínimo d'oxigénio remanescente.
== Foguete lançador i nabe spaciale ==
[[Fexeiro:Apollo 11 Saturn V lifting off on July 16, 1969.jpg|thumb|Foguete [[Saturno B]] - lançamiento de l [[Apollo 11]] an [[16 de júlio]] de [[1969]] ]]
L porgrama Apollo usou quatro tipos de [[foguete]]s lançadores:
* [[Little Joe II]] - bóos sub-orbitales nun tripulados (testes d'amóbito);
* [[Saturno I]] - bóos sub-orbitales i orbitales nun tripulados (zambolbimiento de l'eiquipamiento);
* [[Saturno IB]] - bóos orbitales nun tripulados i tripulados an órbita de la Tierra, an zambolbimiento i missones ouperacionales;
* [[Saturno B]] - bóos nun tripulados i tripulados an órbita terrestre i an missones pa la [[Lhuna]].
Todas las missones tripuladas Apollo, sceçones solo las [[Apollo 7]], [[Skylab]] i [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]], que fazirun uso de l Saturno IB, fúrun lançadas al [[spácio]] cul uso de ls gigantescos [[foguete]]s [[Saturno B]], de trés stágios, 110n d'altura, i 2,7 milhones de kg, propelido puls cinco poderosos motores F-1 de l purmeiro stágio, mais ls motores J-2 de ls stágios seguintes.
[[Fexeiro:Modulo Comando i Serbício Apollo.gif|thumb|left|[[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]] de la Nabe Apollo]]
Ls trés stágios de l foguete, chamados ''Ex-IC'' (purmeiro stágio), ''Ex-II'' (segundo stágio) i ''Ex-IBB'' (terceiro estágio), usában [[oxigénio líquido]] (''lox'') cumo ouxidante. L purmeiro stágio usaba RP-1 cumo cumbustible, anquanto ls segundo i terceiro stágios usában [[heidrogénio líquido]].
La [[Nabe Apollo|nabe]] era cumpuosta de trés partes (para alhá de l foguete): Módulo de Comando; Módulo de Serbício; i [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]].
L cunjunto cumpuosto pul Módulo de Comando i l Módulo de Serbício formaba l [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]].
[[Fexeiro:Modulo Lhunar.gif|thumb|[[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]] de la Nabe Apollo]]
L Módulo de Comando ye la cápsula, an formato cónico, que ls [[astronauta]]s acupában durante la maior parte de la biaige, i era la única parte que rentraba na atmosfera terrestre, caindo de pára-quedas. L Módulo de Serbício cuntenie ls eiquipamientos de manutençon de bida (cumo ls celindros de [[oxigénio]]) i motores. L [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]], cumo l nome andica, serbia pa la çcida ne l tierra lhunar i pa l regresso a la órbita de la Lhuna, pa l'ancuontro culs outros dous módulos qu'alhá permanecian an órbita.
Las radadeiras missones Apollo na [[Lhuna]] cuntórun cun un beiclo (chamado [[rober lhunar]]) para trasporte de ls astronautas na superfice de la [[Lhuna]], l que permitiu trabalhos de sploraçon científica nua ária maior.
== Resultados de l porjeto ==
[[Neil Armstrong|Neil La. Armstrong]], l purmeiro home a pisar na Lhuna, eimortalizou l momiento, resumindo mui de l que fui l porjeto Apollo, na famosa frase: "un pequeinho passo para un home, un salto gigantesco pa l'houmanidade".
{{Áudio simples|Frase_de_Neil_Armstrong.ogg|Famosa frase de Neil Armstrong al pisar na Lhuna}}
{{Áudio simples|Pouso_de la_Apollo_11_na_Lhuna.ogg|Audio de l pouso de la Apollo 11 na Lhuna}}
Nun hai dúbeda que la política anternacional i la [[guerra frie]] tubírun ua grande amportança na corrida pula cunquista de la Lhuna, i que ls sfuorços d'ambos ls lados, [[Stados Ounidos]] i [[URSS]], tenien percipalmente l'oubjetibo de derrotar l lado adbersairo, "probando" la superioridade dun de ls sistemas, [[Capitalismo|capitalista]] ó [[quemunista]]. Inda assi, al final, ls resultados de l porjeto fúrun positibos pa la [[sploraçon spacial]], percipalmente al zbendar mui de l'ourige de nuosso [[sistema solar]].
[[Fexeiro:Mon-apollo17-schmitt boulder.jpg|thumb|200px|left|L'astronauta [[Harrison Schmitt]], de a misson [[Apollo 17]], ne l tierra lhunar]]
Las 2 200 piedras trazidas pulas seis missones Apollo que pousórun na superfice de la Lhuna (repersentando cerca de 400 kg de peinhas) permitiran çcubrir 75 nuobas bariadades de minerales (la maiorie de selicatos).
Zde a misson [[Apollo 17]], an dezembre de [[1972]], nanhun home pisou ne l tierra lhunar, i muitas de las çcubiertas científicas que poderien tener sido feitas quedórun adiadas para quando houbisse outra beç antresse an zbendá-las.
Ye amportante lembrar qu'inda houbo quatro bóos qu'ousórun la nabe Apollo: [[Skylab II]], [[Skylab III|III]] i [[Skylab IB|IB]] (trés missones cujo oubjetibo era trabalhar na staçon espacial stadunidense [[Skylab]]) i [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]] (qu'acoplou cula nabe [[URSS|sobiética]] [[Soyuç]] 19 i, por esto quedou coincida cumo misson [[Apollo-Soyuç]]).
== Missones de l Saturno I (nun tripuladas) ==
* [[SA-1]] - teste de l [[foguete]] [[Saturno I]]
* [[SA-2]] - teste de l foguete Saturno I cun carga de 109 m³ d'auga, para ambestigar eifeitos de la trasmisson de rádio i mudanças nas cundiçones climáticas
* [[SA-3]] - eiden SA-2
* [[SA-4]] - teste de ls eifeitos de çligamiento prematuro de ls motores
* [[SA-5]] - purmeiro bóo de l segundo stágio
* [[La-101]] - teste de l'antegridade strutural de ls [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulos de Comando i Serbício]]
* [[La-102]] - radadeiro teste de bóo, liebando un cumputador porgramable
* [[La-103]] - liebando l [[satélite Pegasus]] La
* [[La-104]] - liebando l [[satélite Pegasus]] B
* [[La-105]] - liebando l [[satélite Pegasus]] C
La-106 feder
---------------------------------------------------------------------------------------------------------
== Missones de teste d'amóbito (nun tripuladas) ==
* [[Teste d'amóbito 1 (Apollo)|Teste 1]] - teste d'amóbito na plataforma de lançamiento
* [[Teste d'amóbito 2 (Apollo)|Teste 2]] - teste d'amóbito
== Missones Little Joe II (nun tripuladas) ==
* [[QTB]] - teste de qualificaçon de l [[Little Joe II]]
* [[La-001]] - teste d'amóbito trasónico
* [[La-002]] - mássima altitude, teste d'amóbito Max-Q
* [[La-003]] - teste d'amóbito
* [[La-004]] - teste cun peso mássimo
== Bóos nun tripulados Apollo-Saturno IV i Saturno V ==
* [[AS-201]] - purmeiro teste de bóo de l [[foguete]] [[Saturno IV]]
* [[AS-203]] - ambestigou falta de grabidade ne ls tanques de cumbustible de la Ex-IBB
* [[AS-202]] - teste de bóo sub-orbital de ls Módulos de Comando i Serbício
* AS-204 ó [[Apollo 1]] - ancéndio drento de la cápsula ne l tierra, an [[27 de janeiro]] de [[1967]], probocando la muorte de ls [[astronauta]]s [[Birgil "Gus" Iban Grisson]], [[Edward Higgines White II]] i [[Roger Bruce Chaffe]]
* [[Apollo 4]] - purmeiro teste de l lançador [[Saturno V]]
* [[Apollo 5]] - teste de l foguete Saturno IV i Módulo Lhunar
* [[Apollo 6]] - teste de l foguete Saturno V
== Bóos tripulados de l porjeto Apollo (Saturno IV i Saturno V) ==
{{Mais anformaçones|[[Lista d'astronautas de la Apollo]]}}
[[Fexeiro:Apollo CSM lhunar orbit.jpg|thumb|[[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]] de la Apollo an órbita de la [[Lhuna]] ]]
* [[Apollo 7]] ([[Walter Schirra]], [[Donn Eisele]] i [[Walter Cunninghan]]) - decolaige an [[11 d'outubre]] de [[1968]] - purmeira misson Apollo tripulada, usou l foguete Saturno IV
* [[Apollo 8]] ([[Frank Borman]], [[James Lobell]] i [[William Anders]]) - dezembre de [[1968]] - orbitou la [[Lhuna]] na nuite de [[Natal]]
* [[Apollo 9]] ([[James McDibitt]], [[David Scott]] i [[Russell Schweikart]]) - márcio de [[1969]] - testes de l [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]] an órbita de la Tierra
* [[Apollo 10]] ([[Ton Stafford]], [[John Young]] i [[Eugene Cernan]]) - maio de [[1969]] - testes de l [[Módulo Lhunar Apollo|Módulo Lhunar]] an órbita de la Lhuna
* [[Apollo 11]] ([[Neil Armstrong|Neil La. Armstrong]], [[Michael Collines (astronauta)|Michael Collines]] i [[Edwin Aldrin|Edwin I. "Buzç" Aldrin]]) - decolaige an [[16 de júlio]] de [[1969]], pouso na Lhuna an [[20 de júlio]] de [[1969]], retorno la Tierra an [[24 de júlio]] de [[1969]] - purmeiros homes a caminar na Lhuna
{{Bídeo|A11b 1094228.ogg|Buzç Aldrin pisando na Lhuna - Apollo 11}}
[[Fexeiro:NASA Apollo 17 Lhunar Robing Behicle.jpg|thumb|left|[[Rober lhunar]] ]]
* [[Apollo 12]] ([[Charles Cunrad]], [[Richard Gordon]] i [[Alan Bean]]) - nobembre de [[1969]] - recolheu partes de la sonda "[[Surbeyor 3]]"
* [[Apollo 13]] ([[James Lobell]], [[Fred Haise]] i [[John Sweigert]]) - abril de [[1970]] - un acidente ampediu l pouso na Lhuna
* [[Apollo 14]] ([[Alan Shepard]], [[Stuart Rosa]] i [[Edgar Mitchell]]) - febreiro de [[1971]] - spurmientos científicos
{{Bídeo|Ap14 flag.ogg|Astronautas de la Apollo 14 colocando ua bandeira de ls EUA na Lhuna}}
* [[Apollo 15]] ([[David Scott]], [[James Irwin]] i [[Alfred Worden]]) - júlio de [[1971]] - uso de l [[rober lhunar]]
* [[Apollo 16]] ([[John Young]], [[Thomas Mattingly]] i [[Charles Duke]], Jr.) - abril de [[1972]] - quedou 3 dies na superfice de la Lhuna
{{Bídeo|Ap16_rober.ogg|Astronautas de la Apollo 16 dirigindo l Rober Lhunar}}
[[Fexeiro:The_Earth_sen_fron_Apollo_17.jpg|thumb|[[La Bolinha Azul]]: foto tirada na biaige de retorno de la [[Apollo 17]] an qu'aparece l çco azulado de la Tierra de forma nítida, amplamente dibulgada i que tubo un ampato mui grande pa l'aparecimiento dua cultura ecológica ne ls anhos seguintes]]
* [[Apollo 17]] ([[Eugene Cernan]], [[Ronald Eibanes]] i [[Harrison Schmitt]]) - dezembre de [[1972]] - radadeiro bóo de l porjeto Apollo pa la Lhuna
{{Bídeo|Ap17 strolling.ogg|Astronautas de la Apollo 17 caminando i cantando na Lhuna}}
* [[Skylab]] II, III i IV - trés missones qu'ousórun la nabe Apollo para trabalhar cula staçon espacial Skylab (todas las trés ousórun l foguete Saturno IV)
* [[Apollo-Soyuç]] ó Apollo 18 ([[Ton Stafford]], [[Bance Brand]] i [[Donald Slayton]]) - júlio de [[1975]] - acoplou an órbita de la Tierra cula [[Soyuç]] 19 de la [[URSS]] (fui ousado l foguete Saturni IV)
==Missones canceladas==
L porgrama ouriginal pré-lhunar era bastante cunserbador ne l que toca a las eisigéncias ampostas pul planeamiento, mas cula cunfirmaçon de l sucesso de ls testes de l [[Saturno B]] procediu-se al cancelamiento i adataçon d'alguas missones, nomeadamente la de la [[Apollo 8]], que serie solo ua misson de órbita terrestre, cumbertida an misson pa la Lhuna alegadamente por [[George Low]]. Ambora se defenda frequentemente qu'esta trasiçon tenga ocorrido an repuosta a las tentatibas de pilotar ua nabe [[Zond]] an torno de la Lhuna, nun eisisten probas que fusse assi. Ls oufeciales de la [[NASA]] stában cientes de l porjeto i l'agenda de las missones Zond nun coincide cul stenso relatório de la NASA acerca de la decison subre la Apolo 8. Ye, mas, praticamente cunsensual qu'estas altaraçones fúrun baseadas na agenda de l [[Módulo Lhunar]], an ouposiçon al medo de ls stadunidenses de perder la corrida a la Lhuna.
Finalmente, debido al zeinterisse nas missones lhunares i falta de berbas, fúrun canceladas las planeijadas missones Apollo 18, Apollo 19 i Apollo 20 (beija [[missones Apollo canceladas]]).
Fuontes:
*[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo.html Porjeto Apollo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo/welcome.html#chart The Apollo Flights]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www-pao.ksc.nasa.gob/kscpao/story/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://story.nasa.gob/40thann/bideos.htn Nasa's Fortieth Annibersary Audio and Bideo Clips]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://nssdc.gsfc.nasa.gob/planetary/lhunar/apollo_11_30th.html Apollo 11 30th annibersary]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.nasn.si.edu/colletiones/eimagery/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.geocities .com/apolonalua1969/ 1969: L Anho de la Lhuna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160214173215/http://www.geocities/ |date=2016-02-14 }}
*[http://sites.gogle .com/site/antegracaonumerica/ simulador rentrada na atmosfera terriste]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
==Ber tamien==
{{Catadorie|Porjeto Apollo}}
{{Commonscat|Apollo mission}}
*[[Acusaçones de falsificaçon nas alunissaiges de l Porgrama Apollo]]
*[[Apollo Guidance Cumputer]]
*[[Corrida spacial]]
*[[Nasa]]
*[[Porgrama spacial estadunidense]]
*[[Módulo de Comando i Serbício Apollo]]
*[[Módulo Lhunar Apollo]]
*[[Nabe Apollo]]
*[[Porjeto Mercury]]
*[[Porjeto Gemeni]]
*[[Sploraçon spacial]]
*[[Saturno IB]]
*[[Saturno B]]
*[[Porgrama Surbeyor]]
==Ligaçones sternas==
*[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo.html Porjeto Apollo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo/welcome.html#chart The Apollo Flights]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www-pao.ksc.nasa.gob/kscpao/story/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://story.nasa.gob/40thann/bideos.htn Nasa's Fortieth Annibersary Audio and Bideo Clips]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://nssdc.gsfc.nasa.gob/planetary/lhunar/apollo_11_30th.html Apollo 11 30th annibersary]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.nasn.si.edu/colletiones/eimagery/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.geocities .com/apolonalua1969/ 1969: L Anho de la Lhuna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160214173215/http://www.geocities/ |date=2016-02-14 }}
*[http://sites.gogle .com/site/antegracaonumerica/ simulador rentrada na atmosfera terriste]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://g1.globo .com/Sites/Speciales/0,,17082,00.html Cobertura de ls 40 anhos de la chegada de l'home a la Lhuna]
{{Ampeça caixa}}
{{Caixa de sucesson
|títalo = Porgrama Spacial Amaricano
|anhos = [[1961]] – [[1975]]
|antes = [[Porjeto Gemeni]]
|depuis = [[Carreira Spacial]]
}}
{{Tremina caixa}}
{{Porgrama spacial NASA}}
{{Apollo}}
{{Nabe Apollo}}
{{La Lhuna}}
[[Catadorie:Porjeto Apollo]]
[[Catadorie:Lhuna]]
[[Catadorie:NASA]]
outz0gkplokx8x42qmaqti9pu6449kf
The Simpsons
0
11151
106968
106387
2026-07-04T12:28:02Z
Stephan1000000
10011
808
106968
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo/Telebison
| nome = The Simpsons
| títalo-mwl = Ls Simpsones
| títalo-pt = Os Simpsons
| títalo-bra = Os Simpsons
| image = The Simpsons yellow logo.svg
| caption =
| genre = [[Sitcom animado]]
| creator = [[Matt Groening]]
| based_on = {{Based on|[[Cúrties de The Simpsons|Cúrties de ls ''The Simpsons'']]|Matt Groening}}
| developer = {{plainlist|
* [[James L. Brooks]]
*[[Matt Groening]]
* [[Sam Simon]]
}}
| voices = {{plainlist|
* [[Dan Castellaneta]]
* [[Julie Kavner]]
* [[Nancy Cartwright]]
* [[Yeardley Smith]]
* [[Hank Azaria]]
* [[Harry Shearer]]
}}
| theme_music_composer = [[Danny Elfman]]
| opentheme = "[[Sequéncia d'abiertura de The Simpsons|''The Simpsons'' Theme]]"
| composer = [[Richard Gibbs]] (1989–90)<br />[[Alf Clausen]] (1990–2017)<br />[[Bleeding Fingers Music]] (2017–persente)
| country = Stados Ounidos
| language = Anglés
| num_seasons = 37
| num_episodes = <onlyinclude>808</onlyinclude>
| list_episodes = List of The Simpsons episodes
| executive_producer = {{Collapsible list
| expand =
| title = Lista de perdutores eisecutibos
| liststyle =
| hlist =
| bullets = yes
| <!-- 1 = --> James L. Brooks
| <!-- 2 = --> Matt Groening
| <!-- 3 = --> [[Al Jean]] (1992–1993, 1995–1998; 1999–persente)
| <!-- 4 = --> [[Matt Selman]] (2005–persente)
| <!-- 5 = --> [[John Frink]] (2009–persente)
| <!-- 6 = --> Sam Simon (1989–1993)
| <!-- 7 = --> [[Mike Reiss]] (1992–1993, 1995–1998)
| <!-- 8 = --> [[David Mirkin]] (1993–1995)
| <!-- 9 = --> [[Bill Oakley]] (1995–1997)
| <!-- 10 = --> [[Josh Weinstein]] (1995–1997)
| <!-- 11 = --> [[Mike Scully]] (1997–2001)
| <!-- 12 = --> [[George Meyer]] (1999–2001)
| <!-- 13 = --> [[Carolyn Omine]] (2005–2006)
| <!-- 14 = --> [[Tim Long]] (2005–2008)
| <!-- 15 = --> [[Ian Maxtone-Graham]] (2005–2012)
}}
| runtime = 21–24 minutos
| company = {{Plainlist|
* [[Gracie Films]]
* [[20th Television]] (temporadas 1–32)
* [[20th Television Animation]] (temporada 33–persente)
}}
| distributor = 20th Television
| network = [[Fox Broadcasting Company|Fox]]
| picture_format = [[480i]] (1989–2009)<br />[[576i]] (1989–2009)<br />[[1080i]] ([[Telebison d'alta defeniçon|HDTV]]) (2009–persente)
| audio_format = [[Stereofonia|Estéreo]] (1989–1991)<br />[[Dolby Surround]] 2.0 (1991–2009)<br />[[Dolby Digital]] 5.1 (2009–persente)
| first_aired = {{Start date|1989|12|17}}
| last_aired = persente
| preceded_by = [[Cúrties de The Simpsons|Cúrties de ls ''The Simpsons'']] de ''[[The Tracey Ullman Show]]''
| related =
| website = http://www.thesimpsons.com
}}
'''''The Simpsones''''' ({{lang-mwl|''Ls Simpsones''}}) ye ua série d'animaçon i sitcon norte-amaricana criada por [[Matt Groening]] pa la [[Fox Broadcasting Cumpany]].<ref>{{citar livro|último =Ortved|primeiro =John|título=The Simpsons: An Uncensored, Unauthorized History|url=http://books.google.com/books?id=jcJMPiM0tCwC&pg=PA287|acessodata=2/2/2014|data=12/10/2010|publicado=Faber & Faber|isbn=978-0-86547-939-5|página=287}}</ref><ref>{{citar livro|autor =Facts On File, Incorporated|título=Animation|url=http://books.google.com/books?id=GXwBT9CuU-sC&pg=PA9|acessodata=2/2/2014|ano=2010|publicado=Infobase Publishing|isbn=978-1-4381-3249-5|página=9}}</ref><ref>{{citar livro|último1 =Irwin|primeiro1 =William|último2 =Conard|primeiro2 =Mark T.|último3 =Skoble|primeiro3 =Aeon J.|título=The Simpsons and Philosophy: The D'oh! of Homer|url=http://books.google.com/books?id=SjKhSR33J8gC&pg=PA1972|acessodata=2/2/2014|data=21/8/2013|publicado=Open Court|isbn=978-0-8126-9694-3|página=1972}}</ref> La série ye ua paródie satírica de l stilo de bida de la classe média de ls Stados Ounidos, simbolizada pula família protagonista, que cunsiste de [[Homer Simpson|Homer Jay Simpson]], [[Marge Simpson|Marjorie (Marge) Boubier Simpson]], [[Bart Simpson|Bartholomew (Bart) Simpson]], [[Lisa Simpson|Elisabeth (Lisa) Marie Simpson]] i [[Maggie Simpson|Margareth (Maggie) Simpson]]. La série se passa na fitícia cidade de [[Springfield]] i satiriza la cultura i la sociadade norte-amaricanas, la telebison i bários aspetos de la cundiçon houmana.
La família fui cuncebida por Groening pouco antes dua solicitaçon de l perdutor [[James L. Broks]] para ua série de cúrties d'animaçon.<ref>{{Citar web|url=http://www.npr.org/templates/story/story.php?storyId=1162008 |título=Simpson's Creator Matt Groening |publicado=NPR |data=2003 |acessodata=22/1/2013 |língua=anglés }}</ref> Groening eilaborou ua família çfuncional i nomeou ls personaiges cumo ls nembros de sue própia família, sustituindo l sou própio nome por Bartholomew (Bart).<ref>{{citar vídeo|pessoas=BBC|ano=2000|título='The Simpsons': America's First Family (6 minute edit for the season 1 DVD|url=http://www.imdb.com/title/tt0250735/|tipo=DVD|local=[[Reino Ounido]]|publicado=[[20th Century Fox]]|língua=anglés}}</ref> Ls cúrties tornórun-se parte de l porgrama ''[[The Tracey Ullman Show]]'' an 19 d'abril de 1987. Passado trés temporadas, l porjeto fui trasformado nun porgrama pa l'horairo nobre, tornando-se purmeira série de la rede a figurar na lista de ls 30 porgramas mais assistidos de la temporada telebesiba de 1989–1990.
Zde sue streia, an 17 de dezembre de 1989, fúrun eisibidos 733 eipisódios. A 34ª temporada de la série ampeçou a ser eisibida an 2022. ''The Simpsones'' ye ua de las séries de ls Stados Ounidos de maior duraçon<ref name="longsitcom">{{citar web | url=http://www.post-gazette.com/tv/20030121tvnote0121p5.asp | título= TV Notes: 'Simpsons' breaks record with contract renewal | acessodata=30/1/2008| idioma=anglés}}</ref> i l porgrama d'horairo nobre hai mais tiempo an trasmisson.<ref name="Guinness">{{citar livro|sobrenome=Folkard |nome=Claire|título=''Guinness World Records 2006'' |ano=2006|editora=Bantam USA|isbn= 0-553-58906-7}}</ref> Un filme fui lançado an 26 de júlio de 2007 i arrecadou mais de meio bilhon de dólares an to l mundo.<ref>{{Citar web|url=http://www.boxofficemojo.com/movies/?id=simpsons.htm |título=Wikipédia, a enciclopédia livre |publicado=Box Office Mojo |acessodata=22/1/2013 |língua=anglés }}</ref> An 2016, l'animaçon fui renobada até a 30ª temporada i se tornou la série mais longa de la stória.<ref>{{Citar web|url=http://mauriciostycer.blogosfera.uol.com.br/2016/11/04/simpsons-chegara-a-30a-temporada-e-se-tornara-serie-mais-longa-da-historia/|titulo=Simpsons chegará à 30ª temporada e se tornará a série americana mais longa|acessodata=2016-11-05|obra=UOL TV e Famosos|língua=pertués}}</ref>
The Simpsones ye amplamente cunsidrada cumo ua de las maiores séries de telebison de todos ls tiempos. L'eidiçon de la rebista ''[[Time]]'' publicada an 31 de dezembre de 1999 classeficou la série cumo a melhor de l seclo XX,<ref name="century">{{citar web|url=http://www.time.com/time/archive/preview/0,10987,993039,00.html|título=The Best Of The Century|acessodata=3/6/2007|data=31/12/1999|obra=[[TIME (revista)|TIME]]| língua=anglés}}</ref> i an 14 de janeiro de 2000, l'animaçon fui houmenageada cun ua streilha na [[Calçada de la Fama de Hollywod]], na [[Califórnia]]. La série yá benceu einúmaros prémios zde la sue streia, ancluindo 31 [[Primetime Emmy Awards]], 30 prémios Annie i un prémio Peabody. La spresson outelizada por Homer, "D'oh", fui ancluída ne l [[Oxford English Ditionary]], anquanto la série ten anfluenciado bárias ''sitcoms'' direcionadas al público adulto.<ref name="influence">{{citar web|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/entertainment/tv_and_radio/2761301.stm|título=The Simpsons: The world's favourite family|acessodata=19/12/2007|data=15/2/2003|publicado=BBC News |idioma=anglés}}</ref>
==Porduçon==
=== Roteiristas ===
La purmeira eiquipe de [[roteirista]]s fui montada por [[San Simon]] i era cumpuosta por John Swartzwelder, Jon Bitti, George Meyer, Jeff Martin, [[Al Jean]], [[Mike Reiss]], Jay Kogen i Wallace Wolodarsky.<ref>[[#Ortbed|Ortbed]], p. 58</ref> Tipicamente, l grupo cunsistia de dezesseis roteiristas que propunhan eideias pa ls eipisódios ne l'ampeço de l més de dezembre.<ref name="scully">{{citar jornal|primeiro =Gail|último =Mitchell|título=Mike Scully|publicado=Ultimate TV|data=24/1/1999}}</ref> L'outor percipal de cada eipisódio screbia l purmeiro rascunho. Las sessones de grupo rescrebian i zambolbian roteiros finales, que permitian adicionar ó remober piadas, anserir cenas i ourganizar releituras de l testo por antérpretes bocales de l porgrama.<ref name="meyer">{{citar jornal|primeiro =David|último =Owen|título=Taking Humor Seriously|publicado=[[The New Yorker]]|data=13/3/2000}}</ref>
[[Imagem:Simpsons writers2.jpg|thumb|esquerda|Retrato de parte de l'eiquipe de roteiristas de ''The Simpsons'' an 1992, adonde stan nomes cumo [[Al Jean]], [[Conan L'Brien]], [[Bill Oakley]], [[Mike Reiss]], [[George Meyer]], antre outros.]]
Até 2004,<ref>[[#Ortbed|Ortbed]], p. 199</ref> [[George Meyer]], que tenie zambolbido l'animaçon zde la [[The Simpsons 1.ª temporada|purmeira temporada]], era atibo nessas sessones. Al passar un longo tiempo, l scritor Jon Bitti ambentou las melhores stórias nun dado eipisódio, anque outros scritores recebíren ls créditos ne l roteiro final.<ref name="meyer"/> Cada eipisódio lieba seis meses para ser porduzido, anton la série raramente aborda acuntecimientos atuales.<ref>{{citar jornal|primeiro =Geoff|último =Nixon|título=Mmmmmm... pop culture|publicado=''The Silhouette''|data=4/3/2004}}</ref> Creditado an sessenta eipisódios, John Swartzwelder ye l roteirista mais prolífico de todos de l porgrama.<ref>Turner, p. 21</ref> Un de ls roteiristas mais coincidos ye [[Conan L'Brien]], que cuntribuiu cun bários eipisódios ne l'ampeço de 1990, antes de sustituir [[David Letterman]], anfitrion de l ''[[talk show]]'' chamado ''[[The Late Show with David Letterman|Late Night]]''.<ref>{{citar jornal|url=http://news.scotsman.com/thesimpsons/The-icing-on-the-Simpsons.2592293.jp|título=The icing on the Simpsons' cake|acessodata=10 de agosto de 2007|data=4 de janeiro de 2005|autor =McGinty, Stephen|publicado=''Scotsman''|local=[[Edimburgo]]}}</ref> L comediante [[Ricky Gerbales]] screbiu l'eipisódio "Homer Simpson, This Is Your Wife", tornando-se la purmeira celebridade a screbir un eipisódio i la purmeira streilha cumbidada nun eipisódio de l'animaçon.<ref name="Gervais">{{citar jornal|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/4120569.stm|título=Gervais writing Simpsons episode|publicado=BBC News|data=23 de dezembre de 2004|acessodata=29 de dezembre de 2006}}</ref> [[Seth Rogen]] i Eiban Goldberg, scritores de l filme ''[[Superbad]]'', screbírun l'eipisódio "Homer, the Whopper".<ref>{{citar web|título=Rogen gets a dream gig: 'Simpsons' writer, voice|url=http://www.usatoday.com/life/television/news/2009-09-23-rogen-simpsons_N.htm|autor=Keveney, Bill|obra=[[USA Today]]|data=23 de setembre de 2009|acessodata=24 de setembre de 2009}}</ref> Ne l final de 2007, ls roteiristas de ''The Simpsones'' [[Grebe de ls roteiristas de ls Stados Ounidos (2007-08)|entrórun an grebe]], juntamente cul resto de l Sindicato de ls Roteiristas de ls Stados Ounidos. Ls scritores de la série yá habien se juntado al sindicato an 1998.<ref>{{citar web|título=Why SpongeBob is sitting out the writers strike|acessodata=9 de janeiro de 2008|data=23 de dezembre de 2007|autor=Munoz, Lorenza|publicado=''Los Angeles Times'' |url=http://www.statesman.com/business/content/business/stories/other/12/23/1223writerstrike.html|wayb=20071226152155}}</ref>
=== Perdutores eisecutibos ===
<div class="infobox" style="width:40em; font-size:85%; padding-left:5px; width:360px;">
'''Lista de perdutores al longo de la série'''
* Temporadas 1–2: [[Matt Groening]], [[James L. Brooks]], & [[Sam Simon]]
* Temporadas 3–4: [[Al Jean]] & [[Mike Reiss]]
* Temporadas 5–6: David Mirkin
* Temporadas 7–8: [[Bill Oakley]] & Josh Weinstein
* Temporadas 9–12: Mike Scully
* Temporada 13–persente: [[Al Jean]]
</div>
[[Matt Groening]] i [[James L. Broks]] ténen sido ls perdutores eisecutibos durante to la stória de la série. [[San Simon]] fui çcrito por Brad Bird, antigo diretor de la série, cumo "l'heirói çconhecido",<ref>[[#Ortbed|Ortbed]], p. 59.</ref> atuando tamien cumo superbisor criatibo pa las quatro purmeiras temporadas. Inda assi, el staba custantemente an cunflito cun Matt Groening, James L. Broks i cula [[Gracie Films]]. Por este motibo, el zeistiu de la série an 1993.<ref name="O146">[[#Ortved|Ortved]], pp. 146–149.</ref> Antes de zeistir, negociou un acuordo para recebir ua parte de ls lucros anuales de l porgrama i un crédito de perdutor eisecutibo, anque nun trabalhar na animaçon zde 1993.<ref>{{citar jornal|autor = Dan Snierson |título= D'Oh! |publicado= [[Entertainment Weekly]] | url = http://www.ew.com/ew/article/0,,20035285_20035331_20046980,00.html |acessodata=21/10/2007}}</ref> La posiçon mais ambolbida ne l porgrama ye la de l scritor percipal, que gerencia la porduçon para ua temporada anteira.<ref name=silverman>{{citar web|autor=Cagle, Daryl|url=http://cagle.msnbc.com/hogan/interviews/silverman.asp|arquivourl=https://web.archive.org/web/20080607073449/http://cagle.msnbc.com/hogan/interviews/silverman.asp|arquivodata=2008-06-07|título=The David Silverman Interview|acessodata=7/6/2011|publicado=[[MSNBC]]|urlmorta=no}}</ref>
{{Refréncias}}
mr4j454hxb4ntog6f3k3in274gcbi30
Kosobo
0
11177
106998
106866
2026-07-05T11:04:58Z
~2026-30875-10
15270
rr
106998
wikitext
text/x-wiki
L '''Kosobo''' (a las bezes scrito Cossobo, Cosobo ó Kossobo) (an sérbio, Косово; an albanés Kosoba) ye un paíç de reconhecimiento lemitado localizado na península de ls Bálcanas (ne l sudeste de la Ouropa), na region de l'antiga Jugoslábia. Zde 2008, quando declarou la sue andependéncia de forma unilateral de la Sérbia, ye reconhecido cumo un paíç andependiente por 102 de ls 193 países nembros de la ONU ancluindo Houlanda, Stados Ounidos, Afeganistan, Albánia, Turquie, Japon, Fráncia, Eitália, Pertual, Reino Ounido, Eimirados Árabes Ounidos, Bélgica, Colómbia i Almanha, anquanto outros países ancluindo la própia Sérbia, Eisrael, Rússia, China, Spanha,, Síria, Eiran, Índia, República Democrática de l Cungo, Nigéria, Brasil, México, Angola i Moçambique nun l reconhecen cumo paíç andependiente.
[[Fexeiro:Flag_of_Kosovo.svg|miniaturadaimagem|alt=Bandeira|Bandeira]]
L território kosobar fizo parte de ls ampérios Romano, Bizantino, Búlgaro, Sérbio i Otomano i, ne l seclo XX, passou a las manos de l Reino de la Sérbia, i de la Iugoslábia. Passado l falhanço de las negociaçones anternacionales para atingir un cunsenso subre l stado custitucional aceitable, l gobierno probisório de l Kosobo declarou-se unilateralmente un paíç andependiente de la Sérbia an 17 de febreiro de 2008, sob l nome República de l Kosobo, sendo reconhecido ne l die seguinte puls Stados Ounidos i alguns países ouropeus, tales cumo la Fráncia, Pertual, Reino Ounido i la Almanha. Mas, l Kosobo inda ye rebindicado pula Sérbia i nun recebiu l reconhecimiento d'outros países cumo la Rússia, Vrasil i Spanha.
L gobierno sérbio rebindica l território cumo parte antegral de la Sérbia, correspondendo a la Porbíncia Outónoma de Kosobo i Metohija (an sérbio, Аутономна покрајина Косово и Метохија, Outonomna pokrajina Kosobo i Metohija, i an albanés Krahina Outonome i Kosobës dhe Metohisë). La maior parte de la populaçon de l Kosobo ye d'ourige albanesa, cun ua minorie sérbia que repersenta aprossimadamente 5% de la populaçon kosobar.L purmeiro persidente de l protetorado fui Fatmir Sejdiu, de l partido LDK (Lidhja Demokratike i Kosobës, "Liga Democrática de l Kosobo"). L purmeiro purmeiro-menistro fui Hashin Thaçi.
[[Catadorie:Kosobo]]
lfu52ax48k06olvln07drjchcsllgh2
Camarones
0
11645
106987
100787
2026-07-05T09:22:13Z
~2026-38330-23
15372
Ytt
106987
wikitext
text/x-wiki
{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
|+<big>'''Camarones'''</big>
|-
| style="background:#efefef;" align="center" colspan=2 |
{| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0"
|-
| align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Flag of Cameroon.svg|130px]]
| align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Coat of arms of Cameroon.svg|left|100px]]
|}
|-
| align="center" colspan=2 |[[Fexeiro:Cameroon (orthographic projection).svg|300px]]
|-
| '''Lhéngua oufecial''' || [[Anglés]] i [[Francés]]
|-
| '''Capital'''<br /> - Populaçon:<br />|| {{l|Iaundé}}
|-
|-
|}
'''Camarones''' ye un paíç de la [[África]].
{{commons|Cameroon}}
[[Catadorie:Paízes de África]]
sh4u8v2vjrf8fsbc8bjy95icrlfmj9x
Lista de begetarianos
0
12448
106969
106521
2026-07-04T13:10:33Z
~2026-30875-10
15270
3w
106969
wikitext
text/x-wiki
Begetarianismo ye un regime alimentar que sclui de la dieta todos ls tipos de chicha (bui, peixe, fruitos de l mar, peru, faison, paca, cochino, carneiro, frango i qualquiera abe, etc), bien cumo alimientos ó perdutos deribados. Ye baseado fundamentalmente ne l cunsumo d'alimientos d'ourige begetal, cun ó sin l cunsumo de laticínios i/ó uobos.[1][2]. L beganismo, ó begetarianismo strito, sclui de la dieta to i qualquiera cunsumo d'alimientos ó sub perdutos deribados d'ourige animal, assi, sous adetos tamien nun cunsumen uobos, laticínios (leite, queiso, manteica) i mel.
azprev6vp321veywt1hwvq4srmq63yg
Francés
0
12511
106988
2026-07-05T09:26:06Z
~2026-38330-23
15372
Rrr
106988
wikitext
text/x-wiki
[[Guiana]]
[[Suriname]]
[[Anguila]]
[[Reunion]]
[[Dialetos de Miranda]]
Kebab
[[Curaçau]]
ar5ox722qini8pet3waao8j9scot530
106992
106988
2026-07-05T10:12:20Z
~2026-38330-23
15372
/* */ fg
106992
wikitext
text/x-wiki
[[Guiana]]
[[Suriname]]
[[Anguila]]
[[Reunion]]
[[Dialetos de Miranda]]
Kebab
[[Curaçau]]
[[Ruanda]]
macuhqpjbu27vm1erv4lr741yt9465k
106993
106992
2026-07-05T10:14:03Z
~2026-38330-23
15372
/* */ rf
106993
wikitext
text/x-wiki
[[Guiana]]
[[Suriname]]
[[Anguila]]
[[Reunion]]
[[Dialetos de Miranda]]
Kebab
[[Curaçau]]
[[Ruanda]]
[[Sri lanka]]
[[Turcomeniston]]
kvikt5h36d9w27vn3akmum1sdj7onuu
Guiana
0
12512
106989
2026-07-05T09:33:13Z
~2026-38330-23
15372
R
106989
wikitext
text/x-wiki
Guiana ó Guyana ye un paíç de la [[América de l Sul|América de l sul]] la capital ye Georgetown faç frunteira cun [[Brasil]] i [[Suriname]].<ref>Guyana</ref>
644wvrnp23gqtq7vlruor5ddulz7jgf
106990
106989
2026-07-05T09:34:43Z
~2026-30875-10
15270
rr
106990
wikitext
text/x-wiki
Guiana ó Guyana ye un paíç de la [[América de l Sul|América de l sul]] la capital ye Georgetown faç frunteira cun [[Brasil]] i [[Suriname]].
[[Fexeiro:Flag_of_Guyana.svg|miniaturadaimagem|alt=Bandeira|Bandeira]]
<ref>Guyana</ref>
5xko84mxhk4zd7fcvrdh8z2yl10det2
Ruanda
0
12513
106994
2026-07-05T10:24:49Z
~2026-38330-23
15372
Red
106994
wikitext
text/x-wiki
Ruanda,ouficialmente República de Ruanda (an [[Anglés]] i [[Lhéngua ruandesa|Ruandés]]:Rwanda) ye un paíç sem Cuosta marítima localizado an la reigion de ls [[Grandes Lagos]] de l [[África]] centro-oriental,fazindo frunteira cun [[Uganda|Ouganda]], [[Burundi]], [[República Democrática de l Congo]] i [[Tanzánia]].<ref>Rwanda</ref>
6y09ctumn3s3i8dmohyxz8co6g9ocjz
106995
106994
2026-07-05T10:27:10Z
~2026-30875-10
15270
gg
106995
wikitext
text/x-wiki
Ruanda,ouficialmente República de Ruanda (an [[Anglés]] i [[Lhéngua ruandesa|Ruandés]]:Rwanda) ye un paíç sem Cuosta marítima localizado an la reigion de ls [[Grandes Lagos]] de l [[África]] centro-oriental,fazindo frunteira cun [[Uganda|Ouganda]], [[Burundi]], [[República Democrática de l Congo]] i [[Tanzánia]].
[[Fexeiro:Flag_of_Rwanda.svg|miniaturadaimagem|alt=Bandeira|Bandeira]]
<ref>Rwanda</ref>
74ipd47ad9qnj8kjwghf7uyuwun17y8
106996
106995
2026-07-05T10:27:43Z
~2026-30875-10
15270
vv
106996
wikitext
text/x-wiki
Ruanda, ouficialmente República de Ruanda (an [[Anglés]] i [[Lhéngua ruandesa|Ruandés]]:Rwanda) ye un paíç sem Cuosta marítima localizado an la reigion de ls [[Grandes Lagos]] de l [[África]] centro-oriental,fazindo frunteira cun [[Uganda|Ouganda]], [[Burundi]], [[República Democrática de l Congo]] i [[Tanzánia]].
[[Fexeiro:Flag_of_Rwanda.svg|miniaturadaimagem|alt=Bandeira|Bandeira]]
<ref>Rwanda</ref>
szf132ojd3gczltx9ab21c7iae2izl9
Sri lanka
0
12514
106997
2026-07-05T10:50:35Z
~2026-38330-23
15372
/* */ ff
106997
wikitext
text/x-wiki
Sri Lanka, ouficialmente República Social Democrática de l Sri Lanka cunhecido por la forma mirandesa eiquibalente Ceilon, adotada por l paíç até 1972,era chamado de Taprobana an la antiguidade i an la idade média, ye un paíç insular asiático.<ref>Sri Lanka</ref>
7ww7l3w658h3xk6cabmpddj91ytuhld
107000
106997
2026-07-05T11:09:51Z
~2026-30875-10
15270
frr
107000
wikitext
text/x-wiki
phoiac9h4m842xq45sp7s6u21eteeq1
Sri Lanka
0
12515
106999
2026-07-05T11:08:20Z
~2026-38330-23
15372
Ddd
106999
wikitext
text/x-wiki
Sri Lanka, ouficialmente República Social Democrática de l Sri Lanka cunhecido por la forma mirandesa eiquibalente Ceilon, adotada por l paíç até 1972,era chamado de Taprobana an la antiguidade i an la idade média, ye un paíç insular asiático.<ref>Sri Lanka</ref>
7ww7l3w658h3xk6cabmpddj91ytuhld
107001
106999
2026-07-05T11:10:45Z
~2026-30875-10
15270
fg
107001
wikitext
text/x-wiki
Sri Lanka, ouficialmente República Social Democrática de l Sri Lanka cunhecido por la forma mirandesa eiquibalente Ceilon, adotada por l paíç até 1972,era chamado de Taprobana an la antiguidade i an la idade média, ye un paíç insular asiático.
[[Fexeiro:Flag_of_Sri_Lanka.svg|miniaturadaimagem|alt=Bandeira|Bandeira]]
<ref>Sri Lanka</ref>
5t9y2f2keoy9xsr6cuyctf4rjfxac0s