Biquipédia mwlwiki https://mwl.wikipedia.org/wiki/Biquip%C3%A9dia:P%C3%A1igina_percipal MediaWiki 1.47.0-wmf.10 first-letter Multimédia Special Cumbersa Outelizador(a) Cumbersa outelizador(a) Biquipédia Cumbersa Biquipédia Fexeiro Cumbersa fexeiro Biqui Cumbersa Biqui Modelo Cumbersa modelo Ajuda Cumbersa ajuda Catadorie Cumbersa catadorie Portal Cumbersa portal TimedText TimedText talk Módulo Cumbersa módulo Evento Evento Discussão Tóquio 0 328 107078 100636 2026-07-08T17:42:00Z ~2026-38935-23 15383 /* */ 107078 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Tokyo Montage 2015.jpg|thumb|right|<center>De l topo a la squierda: [[Shinjuku]], [[Torre de Tóquio]], [[Rainbow Bridge]], [[Shibuya]], [[Prédio de la Dieta Nacional|Eidifício]] de la [[Dieta de l Japon|Dieta Nacional]]</center>]] '''Tóquio''' (an [[Lhéngua japonesa|japonés]]: 東京, trasl. Tōkyō, literalmente "capital de l leste")<ref name="Tokyo">[http://www.jref.com/practical/tokyo_edo_history.shtml History of Tokyo (Edo) ] 18/07/2009</ref> ye la capital de l [[Japon]]. {{Refréncias}} [[Catadorie:Japon]] [[Catadorie:Geografie]] 1mxbknubfjsqs5j56ei2br1b5dkbqx9 Luna 0 591 107105 106747 2026-07-08T22:52:30Z Morkoz 15384 Desfeitas 4 edições de [[Special:Diff/106744|106744]] a [[Special:Diff/106747|106747]] 107105 wikitext text/x-wiki La '''Luna''' (simbolo astronomico: [[file:Moon decrescent symbol (fixed width).svg|16px|☾]]) ó, na bariadade Central de l Mirandés, '''Lhuna''' (de l [[latin]] ''Luna'') ye l solo [[satélite natural]] de la [[Tierra]], situando-se a ua çtáncia de cerca de 384.405 [[km]] de l nuosso [[planeta]]. Segundo la redadeira cuntaige, más de 150 lunas poboan l sistema solar: Netuno ye cercada por 13 deilhas; Saturno ten 48; Júpitener ten 62. La Luna terráquea nun ye a maior de to l [[Sistema Solar]] - [[Titana]], ua de las lunas de Saturno, ten l dobro de sou tamanho - mas ye a maior an relaçon al sou [[planeta]]. Cun 1/4 de l tamanho de la Tierra i 1/6 de sue grabidade, ye l solo [[cuorpo celhestre]] bejitado por seres houmanos i adonde la [[NASA]] (sigla an [[anglés]] de ''National Aeronautics and Space Administration'') pertende amplantar bases premanentes. Bisto de la [[Tierra]], l [[satélite]] apersenta fases i eisibe siempre la mesma face (situaçon chamada cumo ''[[acoplamiento de maré]]''), fato que gerou einúmeras speculaçones a respeito de l teórico [[lado scuro de la Luna]], que na berdade queda eiluminado quando stamos ne l período chamado de Luna nuoba. Sou período de [[rotaçon]] ye eigual al período de traslaçon. La Luna nun ten atmosfera i apersenta, ambora mui scassa, auga ne l stado sólido (an forma de cristales de [[carambelo]]). Nun tenendo atmosfera, nun hai eroson i la superfice de la Luna mantén-se antata durante [[milhon]]es de [[anho]]s. Ye solo afetada pulas colisones cun [[meteorito]]s. Ye la percipal respunsable puls eifeitos de [[maré]] que acuntécen na Tierra, an seguida ben l [[Sol]], cun ua participaçon menor. Puode-se dezir de l eifeito de maré eiqui na Tierra cumo sendo la tendéncia de ls ouceanos acumpanháren l mobimiento orbital de la Luna, sendo que esse eifeito causa un atrito cul fondo de l ouceanos, atrasando l mobimiento de [[rotaçon de la Tierra]] cerca de 0,002 s por seclo, i, cumo cunsequéncia, la Luna se afasta de nuosso planeta an média 3&nbsp;cm por anho. La Luna ye, porporcionalmente, l maior satélite natural de l nuosso [[Sistema Solar]]. Sue massa ye tan seneficatiba an relaçon a la massa de la Tierra que l eixe de rotaçon de l sistema Tierra-Luna ancontra-se mui loinge de l eixe central de rotaçon de la Tierra. Alguns [[Astronomie|astrónomos]] úsan este argumiento para afirmar que bibimos nun de ls cumponentes dun [[planeta]] duplo, mas la maiorie çcorda, ua beç que para que un sistema planetário seia duplo ye neçairo que sou eixe de rotaçon steia fura de ls dous cuorpos. == Formaçon de la Luna == {{Artigo percipal|[[Vig splash]]}} La ourige de la Luna ye ancierta, mas las parecenças ne l teor de ls eilemientos ancuntrados tanto na Luna quanto na Tierra andícan que dambos ls cuorpos puoden tener tenido ua ourige quemun. Nesse aspeto, alguns [[astrónomo]]s i [[geólogo]]s alegan que la Luna tenerie se çprendido dua massa ancandecente de peinha liquefeita primordial, recén-formada, atrabeç de la [[fuorça centrífuga]]. Outra heipótese, atualmente la más aceita, ye la de que un [[planeta]] zaparecido i chamado [[Theia]], aprossimadamente de l tamanho de [[Marte]], inda ne l percípio de la formaçon de la Tierra, tenerie se chocado cun nuosso planeta. Tamanha colison tenerie zeintegrado totalmente l planeta Theia i fuorçado la spulson de pedaços de peinha líquida. Esses pequeinhos cuorpos fúrun cundensados nun mesmo cuorpo, l qual tenerie sido aprisionado pul campo grabitacional de la Tierra. Esta teorie recebiu l nome de [[Big Splash]]. Hai inda un grupo de teóricos que acraditan que, seia qual fur la forma cumo surgiran, haberie dous satélites naturales orbitando la Tierra: l maior serie la Luna, i l menor tenerie boltado la se chocar cula Tierra, formando las massas cuntinentales. == Geologie lunar == {{Artigo percipal|[[Geologie de la luna]]}} L coincimiento subre la [[geologie]] de la luna oumentou seneficantemente a partir de la [[década de 1960]] cun las missones tripuladas i outomatizadas. Anque todos ls dados recolhidos al longo de todos esses anhos, inda hai preguntas sin repuostas que unicamente seran cuntestadas cula anstalaçon de feturas bases permanentes i un amplo studo subre la superfice de la luna. Grácias la sue çtáncia de la [[Planeta Tierra|Tierra]], la Luna ye l solo cuorpo, junto cula Tierra, que se conhecen detalhadamente sue geologie. Las missones tripuladas [[Porjeto Apollo|Apollo]] cuntribuíran cula recuolha de 382 [[kilo|kg]] de [[peinha lunar|peinhas]] i mostras de l tierra, de ls quales síguen sendo l oubjeto de studo pa la cumprenson subre la formaçon de [[cuorpo celhestre|cuorpos celhestres]]. === Tierra === [[Fexeiro:Moon Schematic Cross Section.svg|thumb|right|Eilustraçon squemática de la strutura anterna de la Luna.]] Las sploraçones i ls studos de l [[tierra]] de la Luna lebórun ls cientistas a cuncluir que la chimpa de [[meteoro]]s an sue [[superfice]] çprotegida de atmosfera ye la percipal causa de sou tierra ser sburacado <ref>''[http://super.abril .com.br/superarquibo/1996/cunteudo_115355.shtml Chimpa de meteoros criou tierra sburacado de la Luna]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''</ref> yá que [[atmosfera]] puode arrefecir ó deminuir la belocidade desses oubjetos, al batéren, rezon pula qual ábren más [[cratera]]s contra la superfice lunar de l que na tierra. === Faces === Las partes más próssimas dun oubjeto an [[órbita]] an buolta dun planeta súfren ua [[Grabidade|atraçon grabitacional]] maior deste (porque stan a ua menor çtáncia del) de l que las más çtantes, ó seia, hai un gradiente de grabidade. Esso faç cun que se gere un binário que leba l oubjeto a acabar por quedar ourientado ne l spácio de modo la que seia la sue parte cun ua maior [[massa]] a quedar boltada pa l [[planeta]]. Ye esse eifeito que splica porque ye que la Luna assume ua taxa de [[rotaçon]] stable que mantén siempre la mesma [[face]] boltada pa la Tierra. L sou [[centro de massa]] stá çtanciado de l sou [[centro geométrico]] de cerca de 2 [[km]] na direçon de la [[Tierra]]. Curiosamente, nun se sabe porquei, de l lado boltado pa la Tierra la sue crostra ye más fina quanto a la amplitude de relebo i ye adonde stan cuncentrados ls [[mar]]s - las zonas más planas. Las zeignaçones "cuntinentes" i "mares" nun dében ser antendidas cul mesmo seneficado que ténen na Tierra. Ls cuntinentes son scarpados i custituídos por peinhas más claras (anortositos), eissencialmente formados por feldspatos, que refleten 18% de la luç ancidente probeniente de l Sol. Apersentan, an giral, un maior númaro de crateras de ampato i acupan a maior stenson de la superfice lunar. Ls mares lunares nun ténen auga, apersentan la sue superfice más plana de l que la de l cuntinentes, fazendo lembrar la superfice libre dun líquido. Son scuros, custituídos por basaltos, refletindo solo cerca de 6% a 7% de la luç ancidente. La formaçon de l mares, que son más abundantes na face besible de l que na face nun besible (lado scuro), relaciona-se cun ls ampatos meteoríticos. {| class="tocolours" align="center" | [[Fexeiro:Phase-180.jpg|frameless]] |&nbsp; | [[Fexeiro:Far-Side-Phase-180.jpg|frameless]] |- | style="text-align:center;"|Lado besible de la Luna |&nbsp; | style="text-align:center;"|[[Lado scuro de la Luna]] |} == Marés == {{Artigo percipal|[[Maré]]}} [[Fexeiro:Maré.jpg|left|thumb|Squema mostrando la anfluéncia de la Luna nas [[maré]]s terrestres.]] Las [[maré]]s altas nun acuntécen eisatamente ne l alinhamiento antre ls centros de la [[Tierra]] i de la Luna. Ls altos correspondentes a las marés altas son lebados un pouco más pa la frente pula rotaçon de la Tierra. Cumo resultado desso, la fuorça de atraçon antre Tierra i Luna nun ye eisercida eisatamente na direçon de la linha antre ls sous centros i esso gera un [[binário]] subre la Tierra que cuntrarie la sue rotaçon (i atrasa la rotaçon de la Tierra por cerca de 0,002 [[segundo]]s por [[seclo]]) i ua fuorça de atraçon subre la Luna, puxando-la pa la frente na sue [[órbita]] i eilebando-la para ua órbita (afastando-se de la Tierra cerca de 3,8 [[cn]] por [[anho]]). Ó seia, hai ua trasferéncia líquida de [[einergie]] de la Tierra pa la Luna. Eibentualmente este eifeito fazerá cun que l alto de la maré acabe por quedar eisatamente alinhado cula linha Tierra-Luna i a partir dende l eifeito de trabaige causado pul binário acabará. Mas nessa [[altura]] la Tierra fazerá ua rotaçon satamente ne l mesmo tiempo an que la Luna faç ua rotaçon an buolta de la Tierra: la Tierra amostrará siempre la mesma face a la Luna. Cumo las marés oureginadas pula Tierra na Luna son mui más fuortes, la rotaçon de la Luna yá fui trabada de modo a eilha mos amostrar siempre la mesma face, zaparecendo un binário que yá terá eisistido. La mesma cousa acunteciu yá a la maiorie de l [[satélite]]s de l [[sistema solar]]. == Sploraçon lunar == [[Fexeiro:Buzz salutes the U.S. Flag.jpg|thumb|right|[[Astronauta]] [[Buzz Aldrin]] retratado por [[Neil Armstrong]] durante a misson [[Apollo 11]], an [[20 de Júlio]] de [[1969]].]] {{Artigo percipal|[[La cunquista de la Luna]]}} Ne l ampeço de la [[década de 1960]] l persidente [[John F. Kennedy]] colocou cumo meta pa ls [[Stados Ounidos de la América]] l ambio dun Home a la Luna antes de l fin de la década. Este zafio fui cuncretizado ne l [[porjeto Apollo]]. An [[20 de Júlio]] de [[1969]] [[Neil Armstrong]] tornou-se l purmeiro Home a caminar na Luna. Eisisten grupos que dubídan deste eibento, alegando ser la aterraige na Luna trasmetida pula [[telbison]] nun cenário muntado, i to l eibento tenerie sido ousado cumo porpaganda de l regime [[amaricano]] durante la [[Guerra Frie]]. == Trajetória lunar == [[Fexeiro:Moon trajectory.png|left|thumb|La trajetória rial de la Luna.]] Ye tentador aceitar que la trajetória de la Luna ruoda an buolta de la [[Tierra]] de tal modo que por bezes anda para trás. Mesmo quando bemos ua repersentaçon de la sue trajetória cumo la que se mostra na animaçon seguinte, la nuossa perceçon cria-me ls ua eiluson: La Luna parece andar para trás. I, na berdade, (mesmo nesta animaçon, an que la sue trajetória ye repersentada cumo ua [[rebuolta sinusoidal]]) eilha abança siempre. [[Fexeiro:Lunar libration with phase Oct 2007.gif|thumb|[[Fases de la Luna]].]] La percipal rezon para essa eideia errada ye l fato de nas repersentaçones de l [[sistema solar]], an que las trajetórias de l [[planeta]]s son zenhadas de l punto de bista de l ouserbador posicionado ne l [[Sol]] al passo que tamien ye quemun repersentar la trajetória de la Luna de l punto de bista dun ouserbador na Tierra, l que ye l ouserbado, mas acuntece que esse mobimiento diário ye aparente debido a la [[rotaçon]] de la Tierra an torno de l sou eixe i nun de la Luna propiamente dezido l que cuntribuirie cun outro cunceito errado que ye la suposta eisisténcia dun lado scuro de la Luna, quando na rialidade ye la face oculta. De fato, cumo la fuorça grabitacional de l Sol subre la Luna ye 2,2 bezes más fuorte de l que la eisercida pula Tierra, la Luna çcribe ua [[eilipse]] de afastamiento custante de la Tierra al mesmo tiempo que, debido la fuorça grabitacional, dambos percórren ua trajetória de traslaçon deformada an [[spiral]] la buolta de l Sol. I la sue trajetória ye siempre cumbexa: rebuolta-se siempre na direçon de l Sol. Nun ye esse l causo de la maiorie de l satélites arteficiales, que fázen ua rotaçon an buolta de la Tierra an menos de 2 [[hora]]s. Mas la rotaçon de la Luna an buolta de la Tierra ye uas 4 cientos de bezes más lenta. [[Fexeiro:Sun earth moon.svg|left|thumb|Eilustraçon de l [[Sol]], de la Luna i de la [[Tierra]].]] La figura ambaixo çcribe melhor l que rialmente acuntece. Ye más sclarecedor bisualizar l mobimiento de la Luna cumo se eilha fusse ua mota que acumpanha un altemoble (la [[Tierra]]), ambos an mobimiento nua mesma strada. La mota, ua beç por més acelera i ultrapassa l [[altemoble]] pula dreita i depuis deixa-se quedar para trás pula squierda. De fato, la Luna, quando queda para trás (quarto crecente) ye acelerada pula atraçon grabítica de la Tierra i quando se adianta (quarto minguante) ye trabada pula fuorça de grabidade de la Tierra<ref>http://www.math.nus.edu.sg/aslaksen/teaching/cumbex.html</ref>. Tanto la Tierra cumo la Luna stan an chimpa-libre an bolta de l centro de [[massa]] de l sistema Tierra-Luna (drento de la Tierra) que, por sue beç, stá an chimpa-libre al redror de l centro de massa de l sistema Sol-Tierra-Luna (drento de l [[Sol]]). Por esso, podie ser más sclarecedor i menos geocéntrico dezir que la Tierra i la Luna ruodan ligeiramente an torno de l sou [[centro de massa]] quemun, a la medida que seguen a ua [[órbita]] quemun an torno de l Sol. Alguns astrónomos defénden aliás que l sistema Tierra-Luna ye un planeta duplo, yá que la anfluéncia grabitacional de l Sol ye cumparable cun sue anteraçon mútua. [[Fexeiro:Speed of light from Earth to Moon.gif|thumb|upright=3|centener|La animaçon arriba mostra l tamanho relatibo de la separaçon de l sistema [[Tierra]]-Luna. L feixe de [[luç]], repersentado pula linha amarielha, amostra l período que la luç lieba para seguir de la [[Tierra]] pa la Luna: 1.255 [[segundo]]s.]] == La Luna i la trajetória de la Tierra == Quando la Luna stá an [[Fases de la luna|quarto minguante]], la Luna stá delantre de la Tierra. Cumo la çtáncia de la Tierra a la Luna ye de cerca de 384404 [[km]] i la belocidade orbital de la Tierra ye de cerca de 107 mil [[km/h]], la Luna ancontra-se nun punto adonde la Tierra bai star dende a cerca de 3 horas i meia. De l mesmo modo, quando bemos la Luna an quarto crecente, eilha ancontra-se aprossimadamente ne l punto de l spácio «adonde nós stábamos» 3 [[hora]]s i meia antes! == L brilho lunar == [[Fexeiro:Lunar Corona.jpg|thumb|right|Luna durante la [[nuite]] terrestre.]] L brilho de la Luna, tamien coincido cumo '''''luar''''', nun deminui para metade quando eilha stá an quarto. L sou brilho ye solo 1/10 de l que eilha ten quando stá chena. Esso debe-se al [[relebo]] de la Luna: quando eilha stá an quarto las partes más eilebadas porjétan [[selombra]]s nas partes menos eilebadas i redúzen la cantidade de luç solar refletida na direçon de la Tierra. == Eiclipses == {{Artigo percipal|[[Eiclipse lunar]]}} == Refréncias == <references/> [[Catadorie:Luna]] [[Catadorie:Sistema solar]] fs56gujp4shlq3xzyqk65ewnpe1h5ir Auga 0 856 107082 79368 2026-07-08T22:17:00Z ~2026-30875-10 15270 o 107082 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Water_Impact_0.jpg|thumb|right|200px|Un pingo d'auga]] [[Fexeiro:H2O.jpg|thumb|260px|La [[hidrosfera]], l cunjunto de sítios adonde la auga queda na [[Tierra]], premite la eisisténcia de [[bida]] i ten anfluéncia ne l eiquelíbrio de ll [[eicossistema]].]] La '''auga''' (de l [[lhatin]] ''aqua'') ye ua sustáncia que, an las cundiçones normales de temperatura i presson (0&nbsp;°C; 1 atm), stá ne l sou punto de fuson. An cundiçones ambientes (25& °C; 1 atm) stá ne l stado líquido, sin quelor(an pequeinhas cantidades), einodora i ansípida, eissencial a todas las formas de bida coincidas. La auga ten la fórmula química H2O, ó seia, ten an la sue cumposiçon dous átomos de hidrogénio i un de ouxigénio lhigados por meio de lhigaçones químicas. Ye ua sustáncia abundante an la Tierra, cobrindo cerca de trés quartos de la superfíce de l planeta, sendo ancuntrada percipalmente ne ls ouceanos i ne ls polares, i tamien na atmosfera subre la forma de nubres, ne ls cuntinentes, an rius, lhagos, glaciares i aquíferos, para alhá de la que hai an todos ls seres bibos. [[Catadorie:Auga]] l4rsuos7miq94kinep5ni3quov2xrso 107085 107082 2026-07-08T22:20:32Z ~2026-30875-10 15270 ff 107085 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Water_Impact_0.jpg|thumb|right|200px|Un pingo d'auga]] [[Fexeiro:H2O.jpg|thumb|260px|La [[hidrosfera]], l cunjunto de sítios adonde la auga queda na [[Tierra]], premite la eisisténcia de [[bida]] i ten anfluéncia ne l eiquelíbrio de ll [[eicossistema]].]] La '''auga''' (de l [[lhatin]] ''aqua'') ye ua sustáncia que, an las cundiçones normales de temperatura i presson (0&nbsp;°C; 1 atm), stá ne l sou punto de fuson. An cundiçones ambientes (25& °C; 1 atm) stá ne l stado líquido, sin quelor(an pequeinhas cantidades), einodora i ansípida, eissencial a todas las formas de bida coincidas. La auga ten la fórmula química H2O, ó seia, ten an la sue cumposiçon dous átomos de hidrogénio i un de ouxigénio lhigados por meio de lhigaçones químicas. Ye ua sustáncia abundante an la Tierra, cobrindo cerca de trés quartos de la superfíce de l planeta, sendo ancuntrada percipalmente ne ls ouceanos i ne ls polares, i tamien na atmosfera subre la forma de nubres, ne ls cuntinentes, an rius, lhagos, glaciares i aquíferos, para alhá de la que hai an todos ls seres bibos. [[Catadorie:Auga]] KaKeko 0nuhxt2rnp9v5dlo5efsv7szu801ox7 107086 107085 2026-07-08T22:21:03Z Quinlan83 11300 Fúrun çfeitas las eidiçones de [[Special:Contributions/~2026-30875-10|~2026-30875-10]] ([[User talk:~2026-30875-10|cumbersa]]) pa la redadeira rebison de [[User:Addbot|Addbot]] 79368 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Water_Impact_0.jpg|thumb|right|200px|Un pingo d'auga]] [[Fexeiro:H2O.jpg|thumb|260px|La [[hidrosfera]], l cunjunto de sítios adonde la auga queda na [[Tierra]], premite la eisisténcia de [[bida]] i ten anfluéncia ne l eiquelíbrio de ll [[eicossistema]].]] La '''auga''' (de l [[lhatin]] ''aquam'') ye ua sustáncia que, an las cundiçones normales de temperatura i presson (0&nbsp;°C; 1 atm), stá ne l sou punto de fuson. An cundiçones ambientes (25& °C; 1 atm) stá ne l stado líquido, sin quelor(an pequeinhas cantidades), einodora i ansípida, eissencial a todas las formas de bida coincidas. La auga ten la fórmula química H2O, ó seia, ten an la sue cumposiçon dous átomos de hidrogénio i un de ouxigénio lhigados por meio de lhigaçones químicas. Ye ua sustáncia abundante an la Tierra, cobrindo cerca de trés quartos de la superfíce de l planeta, sendo ancuntrada percipalmente ne ls ouceanos i ne ls polares, i tamien na atmosfera subre la forma de nubres, ne ls cuntinentes, an rius, lhagos, glaciares i aquíferos, para alhá de la que hai an todos ls seres bibos. [[Catadorie:Auga]] 9mccy9zz567m6w4iv9y93p9pjv9t40s 107089 107086 2026-07-08T22:21:59Z ~2026-30875-10 15270 g 107089 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Water_Impact_0.jpg|thumb|right|200px|Un pingo d'auga]] [[Fexeiro:H2O.jpg|thumb|260px|La [[hidrosfera]], l cunjunto de sítios adonde la auga queda na [[Tierra]], premite la eisisténcia de [[bida]] i ten anfluéncia ne l eiquelíbrio de ll [[eicossistema]].]] La '''auga''' (de l [[lhatin]] ''aquam'') ye ua sustáncia que, an las cundiçones normales de temperatura i presson (0&nbsp;°C; 1 atm), stá ne l sou punto de fuson. An cundiçones ambientes (25& °C; 1 atm) stá ne l stado líquido, sin quelor(an pequeinhas cantidades), einodora i ansípida, eissencial a todas las formas de bida coincidas. La auga ten la fórmula química H2O, ó seia, ten an la sue cumposiçon dous átomos de hidrogénio i un de ouxigénio lhigados por meio de lhigaçones químicas. Ye ua sustáncia abundante an la Tierra, cobrindo cerca de trés quartos de la superfíce de l planeta, sendo ancuntrada percipalmente ne ls ouceanos i ne ls polares, i tamien na atmosfera subre la forma de nubres, ne ls cuntinentes, an rius, lhagos, glaciares i aquíferos, para alhá de la que hai an todos ls seres bibos. [[Catadorie:Auga]] Kin ndnactsgfqih3n8yyl9a7503dy8w0mh 107090 107089 2026-07-08T22:22:16Z NDG 14635 Reverted edits by [[Special:Contribs/~2026-30875-10|~2026-30875-10]] ([[User talk:~2026-30875-10|talk]]) to last version by Quinlan83: test edits, please use the sandbox 79368 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Water_Impact_0.jpg|thumb|right|200px|Un pingo d'auga]] [[Fexeiro:H2O.jpg|thumb|260px|La [[hidrosfera]], l cunjunto de sítios adonde la auga queda na [[Tierra]], premite la eisisténcia de [[bida]] i ten anfluéncia ne l eiquelíbrio de ll [[eicossistema]].]] La '''auga''' (de l [[lhatin]] ''aquam'') ye ua sustáncia que, an las cundiçones normales de temperatura i presson (0&nbsp;°C; 1 atm), stá ne l sou punto de fuson. An cundiçones ambientes (25& °C; 1 atm) stá ne l stado líquido, sin quelor(an pequeinhas cantidades), einodora i ansípida, eissencial a todas las formas de bida coincidas. La auga ten la fórmula química H2O, ó seia, ten an la sue cumposiçon dous átomos de hidrogénio i un de ouxigénio lhigados por meio de lhigaçones químicas. Ye ua sustáncia abundante an la Tierra, cobrindo cerca de trés quartos de la superfíce de l planeta, sendo ancuntrada percipalmente ne ls ouceanos i ne ls polares, i tamien na atmosfera subre la forma de nubres, ne ls cuntinentes, an rius, lhagos, glaciares i aquíferos, para alhá de la que hai an todos ls seres bibos. [[Catadorie:Auga]] 9mccy9zz567m6w4iv9y93p9pjv9t40s 107092 107090 2026-07-08T22:23:05Z ~2026-30875-10 15270 d 107092 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Water_Impact_0.jpg|thumb|right|200px|Un pingo d'auga]] [[Fexeiro:H2O.jkpg|thumb|260px|La [[hidrosfera]], l cunjunto de sítios adonde la auga queda na [[Tierra]], premite la eisisténcia de [[bida]] i ten anfluéncia ne l eiquelíbrio de ll [[eicossistema]].]] La '''auga''' (de l [[lhatin]] ''aqua'') ye ua sustáncia que, an las cundiçones normales de temperatura i presson (0&nbsp;°C; 1 atm), stá ne l sou punto de fuson. An cundiçones ambientes (25& °C; 1 atm) stá ne l stado líquido, sin quelor(an pequeinhas cantidades), einodora i ansípida, eissencial a todas las formas de bida coincidas. La auga ten la fórmula química H2O, ó seia, ten an la sue cumposiçon dous átomos de hidrogénio i un de ouxigénio lhigados por meio de lhigaçones químicas. Ye ua sustáncia abundante an la Tierra, cobrindo cerca de trés quartos de la superfíce de l planeta, sendo ancuntrada percipalmente ne ls ouceanos i ne ls polares, i tamien na atmosfera subre la forma de nubres, ne ls cuntinentes, an rius, lhagos, glaciares i aquíferos, para alhá de la que hai an todos ls seres bibos. [[Catadorie:Auga]] cy04rweq3x5xg4f5m75xuf4dkdxba0z 107094 107092 2026-07-08T22:23:19Z Quinlan83 11300 Fúrun çfeitas las eidiçones de [[Special:Contributions/~2026-30875-10|~2026-30875-10]] ([[User talk:~2026-30875-10|cumbersa]]) pa la redadeira rebison de [[User:NDG|NDG]] 79368 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Water_Impact_0.jpg|thumb|right|200px|Un pingo d'auga]] [[Fexeiro:H2O.jpg|thumb|260px|La [[hidrosfera]], l cunjunto de sítios adonde la auga queda na [[Tierra]], premite la eisisténcia de [[bida]] i ten anfluéncia ne l eiquelíbrio de ll [[eicossistema]].]] La '''auga''' (de l [[lhatin]] ''aquam'') ye ua sustáncia que, an las cundiçones normales de temperatura i presson (0&nbsp;°C; 1 atm), stá ne l sou punto de fuson. An cundiçones ambientes (25& °C; 1 atm) stá ne l stado líquido, sin quelor(an pequeinhas cantidades), einodora i ansípida, eissencial a todas las formas de bida coincidas. La auga ten la fórmula química H2O, ó seia, ten an la sue cumposiçon dous átomos de hidrogénio i un de ouxigénio lhigados por meio de lhigaçones químicas. Ye ua sustáncia abundante an la Tierra, cobrindo cerca de trés quartos de la superfíce de l planeta, sendo ancuntrada percipalmente ne ls ouceanos i ne ls polares, i tamien na atmosfera subre la forma de nubres, ne ls cuntinentes, an rius, lhagos, glaciares i aquíferos, para alhá de la que hai an todos ls seres bibos. [[Catadorie:Auga]] 9mccy9zz567m6w4iv9y93p9pjv9t40s Bahamas 0 862 107093 107068 2026-07-08T22:23:10Z Quinlan83 11300 Fúrun çfeitas las eidiçones de [[Special:Contributions/~2026-30875-10|~2026-30875-10]] ([[User talk:~2026-30875-10|cumbersa]]) pa la redadeira rebison de [[User:~2026-21596-48|~2026-21596-48]] 106529 wikitext text/x-wiki Las '''Bahamas''' (ó '''Baamas''') son un paíç de las [[Caraíbas]], antre l [[ouceano Atlántico]], a nordeste, i l [[mar de las Caraíbas]], a sudoeste . Ls territórios mais próssimos son la quelónia [[Reino Ounido|británica]] de [[Turks i Caicos]], a sueste, ls [[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]], a noroeste, [[Cuba]], a sudoeste , i l [[Haiti]], a sudeste. La sue capital ye [[Nassau]]. == Stória == {{Ber artigo percipal|[[Stória de las Bahamas]]}} L archipélago de Bahamas (nome deribado de l Pertués Baamas ó Bahamas maré baixa"), era habitado por [[índios]] [[arauaques]] antes de la chegada de [[Cristóvão Colombo]], an [[1492]]. Acupadas por [[angleses]] zde l [[seclo XVI]], las Bahamas serbírun de refúgio la [[piratas]]. La lhaboura de algodon entra an declínio cula fin de la [[scrabidon]], an [[1834]]. Passado la [[II Guerra Mundial]], crece l turismo ne l paíç. [[Lynden Pindling]], de l [[Partido Lhibaral Porgressista]] ([[PLP]]), de maiorie negra, torna-se purmeiro-menistro an [[1967]], depuis de las purmeiras eileiçones lhegislatibas ne l paíç. An [[1973]], las Baamas cunquístan la andependéncia. Nas eileiçones de [[1992]], l [[Mobimiento Nacional Lhibre]] ([[FNM]]) oubtén maiorie. Pindling, denunciado por corrupçon, ye sustituído por [[Hubert Alexander Angraham]] na xefia de gobierno. La bitória de l FNM nas eileiçones de [[1997]] ye atribuída als resultados eiquenómicos positibos, i al ambolbimiento de l PLP an scándalos financeiros. La passaige de l [[ciclone tropical|furacon]] Floyd pul paíç, an [[1998]] faç sérios danos i prejudica l turismo. == Política == {{Ber artigo percipal|[[Política de las Bahamas]]}} [[Fexeiro:Club-med-beach-governors-harbour-eleuthera-bahamas.jpg|thumb|lheft|300px|Praia de l Club Med]] Las Bahamas son un paíç andependiente i forma parte de la ''[[Commonwealth of Nations]]''. Las políticas i tradiçones jurídicas son aparecidas a las de l [[Reino Ounido]]. La [[Reina Elizabeth II]] comanda l stado, repersentada por gobernadores-gerales. L [[purmeiro-menistro]] ye l comandante de l gobierno i lhíder de l partido cun mais assentos ne l [[parlamento]]. L atual gobernador-giral ye [[Arthur Dion Hanna]] i l atual purmeiro-menistro ye [[Hubert Alexander Angraham]]. Ls [[senador]]s son nomeados. L [[poder eisecutibo]] ye eisercido pul gabinete. L [[poder lhegislatibo]] ye ambestido por dous nembros de l parlamento. == Subdebisones == {{Ber artigo percipal|[[Subdebisones de las Bahamas]]}} [[Fexeiro:Districts of the Bahamas.png|thumb|right|500px|Mapa de las Bahamas cun ls çtritos numarados. L çtrito de New Providence stá andicado ne l mapa cun '''NP''']] Las Bahamas ó Baamas stan dibedidas an 32 çtritos: == Geografie == {{Ber artigo percipal|[[Geografie de las Bahamas]]}} [[Fexeiro:CIA map of the Bahamas.png|frame|lheft|Mapa de las Bahamas]] La maior ilha de las Bahamas ye la ilha de [[Andros (Baamas)|Andros]], ne l oucidente de l arquipélago. La ilha de [[New Probidence]], la lheste de Andros, ye adonde se lhocaliza la capital, [[Nassau]], i adonde mora cerca de dous tércios de to la populaçon de l paíç. Outras ilhas amportantes son la [[Grande Bahama]] ne l norte i [[Inágua]] la sul. La maior parte de las ilhas — formaçones de [[coral]] — son relatibamente prainas, cun alguas colinas baixas i arredondadas, la mais alta deilhas ye l monte [[Albernia]], na ilha [[Cat]], cun 63 m de altitude. L [[clima]] lhocal ye tropical, moderado pulas augas calientes de la [[corrente de l Golfo]], cun [[ciclone tropical|furacones]] i tormientas tropicales frequentes antre Maio i Outubre. == Eiquenomie == {{Ber artigo percipal|[[Eiquenomie de las Bahamas]]}} Nas Bahamas l turismo i la andustria pesqueira son mui relebantes pa la eiquenomie habendo minerales cumo sal, i aragonita an sou território. == Demografie == {{Ber artigo percipal|[[Demografie de las Bahamas]]}} La lhéngua oufecial ye l [[Lhéngua anglesa|anglés]], mas la maiorie de la populaçon fala l [[crioulo]] baamiano, de ourige anglesa. [[Catadorie:Bahamas]] [[Catadorie:Paízes de l Caribe]] a0wlg7abv64bxvdgolwon03xyv4x5ag China 0 1026 107075 106956 2026-07-08T17:06:51Z ~2026-38935-23 15383 /* */ 107075 wikitext text/x-wiki {{Anfo/Paíç| |nome_natibo = 中华人民共和国<br />(''Zhōnghuá rénmín gònghéguó'') |nome_longo_cumbencional = República Popular de la China |eimaige_bandeira = Flag_of_the_People's_Republic_of_China.svg |nome_t = República Popular de la China |eimaige_brason =中華人民共和國國徽.svg |çcriçon_bandeira = Bandeira de la China |çcriçon_brason = Armas Nacionales |leg_bandeira = [[Bandeira de la China|Bandeira]] |leg_brason = [[Brason de armas de la China|Brason de las Armas]] |lema = |hino = [[Hino nacional de la República Popular de la China|Marcha de l Beluntários]] |localizaçon = |mapa = [[Fexeiro:CHN orthographic.svg|200px]] |gentílico = chinés |capital = [[Pequin]] |latitude = 39°55′N |longitude = 116°23′L |maior_cidade = [[Xangai]] |léngua_oufecial = [[Léngua chinesa|Chinés Mandarin]]< sup>1</sup> |tipo_goberno = [[República]] [[Socialismo|socialista]] [[Unipartidarismo|unipartidária]]< sup>2</sup> |títalo_líder1 = [[Lista de pursidentes de la República Popular de la China|Pursidente]] |nome_líder1 = [[Hu Jintao]] |títalo_líder2 = [[Lista de purmeiros-menistros de la República Popular de la China|Purmeiro-menistro]] |nome_líder2 = [[Wen Jiabao]] |eibentos = |eibentos_datas = |eibento_tipo = [[Guerra Cebil Chinesa|Stablecimiento]] |eibento_nota = |ebento1 = Declarada República Popular |eibento_data1 = [[1 de outubre]] de [[1949]] |ebento2 = |eibento_data2 = |ebento3 = |eibento_data3 = |fuso_horário = |defrença_UCT = +8 |defrença_UCT_berano = |fuso_horário_DST = +8 |ária_total = 9.596.960 |ária_pos = 3 |auga_pc = 2,8 |ária_urbana = |ária_urbana_pos = |populaçon_stimada_anho = 2015 |populaçon_estimada=1.376.049.000 |populaçon_stimada_pos = 1 |populaçon_censo_anho=1.339.724.852 |populaçon_censo =2013 |populaçon_urbana_pos = |populaçon_urbana = |demog_densidade =145 |densidade_pos = |PIB_PPC_anho = 2007 |PIB_total = 6,991 trilhones<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-fatbook/rankorder/2001rank.html CIA World Fatbok - GDP PPP Rankings]</ref> |PIB_pos = 4 |PIB_per_capita = 5.300<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-fatbook/rankorder/2004rank.html CIA World Fatbok - GDP PPP Per capita Rankings]</ref> |PIB_per_capita_pos = 99 |Gini = 46.9 |Gini_anho = [[2004]] |Gini_catadorie = alto |IDH_anho = [[2007]] |IDH = 0,777 |IDH_pos = 81 |IDH_catadorie = {{médio}} |sp_bida = 73 |sp_bida_pos = 82 |muort_anfantil = 23 |muort_anfantil_pos = 93 |alfabetizaçon = 90.9 |alfabetizaçon_pos = 86 |moneda = [[Renminbi]] (Yuan) |moneda_ISO = RMB¥ |clima = |código_paíç = CHI |tld = [[.cn]] |código_telef = 86 |website_gobierno = |ourganizaçones = |perposiçon = |rodapie = <sup>1</sup> Co-oufecial cun [[Lhéngua anglesa|Anglés]] an [[Hong Kong]] i [[Lhéngua pertuesa|Pertués]] an [[Macau]].<br /><sup>2</sup>[http://www.britannica.com/eb/article-71005/China China], [[Ancyclopaedie Britannica]]. Besitado an 21-02-2007. }} La '''República Popular de la China''' (an [[Lhéngua chinesa|chinés]], 中华人民共和国; [[pinyin]]: ''Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó''; [[acrónimo]]: RPC) ye l terceiro maior [[paíç]] de l mundo an ária (ó l quarto, dependendo de cumo se cuntablízen alguas árias çputadas cun outros paízes) i l más populoso de l planeta, acupando ua parte cunsidrable de la [[Ásia ouriental]]. Sues frunteiras al Norte son cul [[Quirguiston]], cul [[Cazaquiston]], cula [[Mongólia]] i cula [[Rússia]], la Lheste cula [[Coreia de l Norte]], cul [[mar Amarielho]] (de l outro lhado de l qual se ancontra la [[Coreia de l Sul]]), cul [[mar de la China Ouriental]] i cul [[streito de Taiwan]], que la separa de [[Taiwan]] (paíç que reibindica), a Sul cul [[mar de la China Meridional]], cul [[Bietname]], cul [[Laos]], cun [[Myanmar]], cula [[Índia]], cul [[Boton]] i cul [[Nepal]] i a Oeste cul [[Paquistan]], l [[Afeganistan]] i l [[Tadjiquiston|Tadjiquistan]]. Cun ua populaçon de más de 1,38 bilhon de habitantes (la maior de l planeta), la China acupa ua [[ária|superfíce]] de 9.640.821 Km² (ó 9.676.801&nbsp;km², se ancluído l território de [[Taiwan]], que la República Popular de la China reibindica). Sue capital ye [[Pequin]]. L [[Partido Quemunista de la China]] (PCC) goberna l paíç por meio dun sistema de [[partido único]] zde la fundaçon de la República Popular, an [[1949]]. La China stá ambolbida nua longa cuntrobérsia acerca de l [[statuto de Taiwan|status político de Taiwan]]. L ''[[Kuomintang]]'', partido ribal de l PCC durante la [[guerra Cebil Chinesa|guerra cebil chinesa]], abandonou la [[China cuntinental]] i recuou para [[Formosa]] i outras eilhas bezinas apuis de ser derrotado ne l cunflito, an 1949, i reibindica ser l goberno legítimo de to la China i [[Mungólia]], cul nome de [[República de la China]] (ambora l goberno de Taiwan cuntrole, de fato, solo Formosa i eilhas menores adjacentes). La República Popular de la China cunsidra la reibindicaçon de la República de la China eilegítima i reibindica, por sue beç, ls territórios sob cuntrole desta redadeira. Por bias de la sue einorme populaçon, l crecimiento bertiginoso de sue eiquenomie, sous ambestimientos an [[pesquisa i zambolbimento]], sous gastos melitares i sue cundiçon de Stado declaradamente detentor de [[arma nuclear|armas nucleares]], la China questuma ser cunsidrada ua [[superpoténcia]] eimergente. Ye la quarta maior eiquenomie de l mundo (ó la segunda maior, pul critério de [[paridade de poder de compra]]) i repersenta la China cumo nembro premanente de l [[Cunseilho de Sigurança de las Naciones Ounidas]]. Zde [[1978]], l paíç amplementa reformas para adotar, nalgua medida, ua [[eiquenomie de mercado]], l que ajudou a tirar 400 milhones de pessonas de la pobreza. Antretanto, l paíç anfrenta outros porblemas eiquenómicos, tamien l rápido ambelhecimiento de la populaçon i ua crecente çparidade antre la renda urbana i la rural. La China zampenha un papel amportante ne l [[comércio anternacional]], al ser l maior cunsumidor mundial de [[aço]] i [[cuncreto]] (usa, respetibamente, un terço i más de la metade daqueilhes ansumos) i l segundo maior amportador de [[petrólio]]. Ye l terceiro maior amportador de l mundo i l segundo maior sportador, an tenermos globales. L paíç questuma ser referido cumo "China". La spresson "[[China cuntinental]]" correspunde a la República Popular de la China, ambora questume scluir las dues [[region admenistratiba special|regiones admenistratibas speciales]] de [[Ḥong Kong|Hong Kong]] i [[Macau]]. L [[gentílico]] de China ye ''chinés''. == Stória == {{artigos percipales|[[Stória de la China]], [[Stória de la República Popular de la China]]}} La [[guerra Cebil Chinesa|guerra cebil chinesa]] treminou an [[1949]], quando l [[Partido Quemunista de la China|Partido Quemunista chinés]] tomou l cuntrole de la [[China cuntinental]] i l ''[[Kuomintang]]'' (KMT) recuou para a eilha de [[Formosa]] (Taiwan). An [[1º de Outubre]] de 1949, [[Mao Tse-tung]] proclamou la República Popular de la China, declarando que l "pobo chinés se puso de pie". L termo "China Burmeilha" fui un nome frequentemente ousado para la China drento de l bloco [[capitalismo|capitalista]], specialmente até meados de ls [[anhos 1970]], quando las relaçones cul [[mundo Oucidental|Oucidente]] melhorórun. Apuis de falhas eiconómicas dramáticas (que coincidírun cul [[Grande Salto Adelantre]]), Mao Tsetung deixou l cargo de pursidente an [[1959]], sucedendo-lo [[Liu Shaoqi]]. Mao mantebe un grau cunsidrable de anfluéncia subre l partido, mas fui alijado de la admenistraçon diária de ls assuntos eiconómicos, que passou al cuntrole de Liu Shaoqi i [[Deng Xiaoping]]. An [[1966]], Mao i sous aliados lhançórun la [[Reboluçon Cultural]], que perdurarie até la muorte daquel derigente chinés, dieç anhos más tarde. La Reboluçon Cultural, motibada por ua lhuita pul poder drento de l partido i por temores acerca de la [[Ounion Sobiética]], porbocou un grande trastorno na sociadade chinesa. An [[1972]], ne l auge de la rutura campana-sobiética, Mao i [[Zhou Enlai]] ancuntrórun-se cun [[Richard Nixon]] an [[Pequin]] para stabelecer relaçones culs [[Stados Ounidos]]. Naquel anho, la República Popular de la China aderiu a las [[Naciones Ounidas]], sustituindo la [[República de la China]] (Taiwan) ne l assento permanente de l [[Cunselho de Sigurança de las Naciones Ounidas|Cunselho de Sigurança]]. Apuis de la muorte de Mao an [[1976]] i la prison de la [[Camarilha de l Quatro]], acusada de ls eicessos de la Reboluçon Cultural, Deng Xiaoping rapidamente logrou tomar l poder de las manos de [[Hua Guofeng]], sucessor scolhido por Mao. Ambora Deng nunca tenga se tornado l xefe de l partido ó de l Stado, sue anfluéncia drento de la agremiaçon lhebou l paíç a amplementar reformas eiconómicas de grande magnitude. Posteriormente, l Partido Quemunista afrouxou l cuntrole gobernamental subre la bida pessonal de ls chineses i dissolbiu las [[quemuna popular|quemunas]]; muitos camponeses recebírun tierras, de modo a oumentar ls ancentibos a la [[agricultura|produçon agrícola]]. Estes eibentos marcórun la trasiçon de la China dua [[eiquenomie planeada]] para ua [[eiquenomie mista]] cun un mercado crecentemente mas libre, un sistema chamado por muitos de "[[socialismo de mercado]]". La China adotou la sue atual [[custituiçon]] an [[4 de Dezembre]] de [[1982]]. An [[1989]], la muorte dun funcionário faborable la reformas, [[Hu Yaobang]], ajudou a precipitar ls [[Portesto na Praça Tiananmen an 1989|portestos de la Praça de la Paç Celhestrial]], quando studantes i outros Ourganizórun manifestaçones durante meses an defesa de maiores dreitos i de la [[lhibardade de spersson]]. Las manifestaçones fúrun reprimidas an [[4 de júnio]], quando ampeçórun a ser cuntra la [[corrupçon]] ne l partido. Tropas de l [[eieisército de Salbaçon Popular|eieisército chinés]] antrórun na praça i çparórun cuntra ls manifestantes, l que resultou an grande númaro de bítimas. L acuntecimiento recebiu atençon de la média oucidental i fui grabado an bídeo, de modo a porbocar la cundanaçon mundial i sançones cuntra l goberno. L Pursidente [[Jiang Zemin]] i l premier [[Zhu Rongji]], dambos ex-pursidentes de [[Xangai]], lhiderórun la China apuis de l causo de la Praça de la Paç Celhestrial, ne ls [[anhos 1990]]. Durante la admenistraçon de Jiang, l zampenho eiconómico chinés tirou cerca de 150 milhones de camponeses de la [[pobreza]] i mantubo un crecimiento médio de l [[PIB]] de la orde de 11,2% al anho. L paíç aderiu a la [[OMC]] an [[2001]]. == Política == {{artigo percipal|[[Política de la República Popular de la China]]}} [[Fexeiro:BeijingTiananmenSquare.jpg|thumbnail|250px|dreita|[[Pequin]], la [[capital]].]] L goberno de la China ten sido çcrito cumo outoritário, [[quemunismo|quemunista]] i [[socialismo|socialista]], cun pesadas restriçones an dibersas árias, an special ne l que toca a las [[dreitos andebiduales|lhibardades]] de amprensa, de reunion, de mobimento, de dreitos repordutibos i de religion, para alhá de oustaclos al lhibre uso de la [[anterneta]]. Sou atual xefe supremo ye l [[pursidente de la República Popular de la China|Pursidente]] [[Hu Jintao]]; l purmeiro-menistro ye [[Wen Jiabao]]. L paíç ye gobernado pul [[Partido Quemunista de la China]] (PCC), cujo monopólio subre l poder ye garantido pula [[custituiçon de la República Popular de la China|custituiçon chinesa]]. Hai outros partidos políticos ne l paíç, que partecípan de la [[Cunferéncia Cunsultiba Política de l Pobo Chinés]] i de l [[Cungresso Nacional Popular]], ambora sirban percipalmente para andossar las políticas adotadas pul PCC. Hai sinales de abertura política, cun eileiçones cumpetitibas ne ls nibles de bila i cidade, mas l partido mantén l cuntrole afatibo subre las nomeaçones gobernamentales. Ambora la custituiçon cuntenga dreitos i garanties andebiduales, la República Popular de la China ye cunsidrada un de ls paízes menos lhibres an tenermos de lhibardade de amprensa<ref>''[https://web.archive.org/web/20051225130310/http://www.rsf.org/rubrique.php3?id_rubrique=554 Worldwide Press Fredon Andex 2005]'', [[Repórteres Sin Frunteiras]].</ref>, i ye quemun la [[censura]] a la manifestaçon de oupeniones i de anformaçones. La China ye muita beç albo de críticas de [[ONG]]s i outros gobernos debido la biolaçones grabes de [[dreitos houmanos]], cumo ne l causo de prisones sin julgamiento, cunfissones forçadas, [[tertura]], malos-tratos la prisioneiros i outros. Cun ua [[populaçon]] de más de 1,38 bilhon de pessonas, la China mantén ua política rígida de [[planeamiento fameliar]], centrada ne l cunceito de "un nino por família". L oubjetibo de l goberno ye stablizar l crecimiento populacional ne l ampeço de l [[seclo XXI]]. Hai denúncias de [[amóbito]]s i [[Sterilizaçon (procedimiento cirúrgico)|sterilizaçon]] forçados por parte de funcionários locales, oubrigados a ampedir l crecimiento de la populaçon. Hai un zeiquilíbrio de sexos na populaçon chinesa debido a ua tradecional perferéncia chinesa por ninos, l que lhebou l goberno a proibir l uso de [[ultra-sonografie]] na prenheç para fins de seleçon de l sexo de ls ninos. === Relaçones steriores === An [[1971]], la República Popular de la China sustituiu la [[República de la China]] (Taiwan) cumo repersentante de la China nas [[Naciones Ounidas]] i cumo un de l cinco nembros premanentes de l [[Cunseilho de Sigurança de las Naciones Ounidas|Cunseilho de Sigurança]] daqueilha Ourganizaçon. Cunforme la [[política dua China]], la República Popular eisige, cumo precundiçon para stabelecer [[diplomacie|relaçones diplomáticas]], que l outro paíç reconheça la sue reibindicaçon subre l território acupado por Taiwan i rompa todos ls laços cul goberno de la República de la China. La China ten buscado criar [[ária de libre comércio|árias de lhibre comércio]] i patos de sigurança antre ls sous bezinos de la Ásia-Pacífico, an alguns causos cula scluson de l [[Stados Ounidos]] (cumo na [[Cúpula de la Ásia Ouriental]]). Tamien ye nembro fundador de la [[Ourganizaçon para Coperaçon de Xangai]] (OCX), juntamente cula [[Rússia]] i las repúblicas de la [[Ásia Central]]. Buona parte de la [[política sterna]] de la República Popular de la China baseia-se ne l cunceito de la "chubida pacífica de la China", inda que haba a las bezes ancidentes cun outros paízes, cumo ls EUA (bumbardeio de la Ambaixada de la China an [[Belgrado]] an [[1999]] i acidente cul abion-spion an [[2001]]) i l [[Japon]] (recusa deste redadeiro an reconhecer sastifatoriamente, de l punto de bista chinés, las atrocidades nipónicas durante la guerra). Las relaçones cun paízes oucidentales sufrírun an cunsequéncia de la represson als [[Portesto na Praça Tiananmen an 1989|portestos na Praça de la Paç Celhestrial]], an [[1989]]. La China mantén alguas questones de frunteira cun paízes bezinos que yá lhebórun la guerras ne ls redadeiros 50 anhos, até la [[guerra campana-andiana]] de [[1962]], l [[cunflito frunteiriço campana-sobiético]] de [[1969]] i la [[guerra campana-bietnamita]] de [[1979]]. An [[2001]], la China i la Rússia assinórun l Tratado de Buona Bezinança i Coperaçon Amistosa que premitiu la trasferéncia, an [[2004]], de la ilha de Yinlong i de metade de la ilha de Heixiazi pa la China, de modo a ancerrar ua longa cuntrobérsia campana-russa de frunteira. Hai outras questones frunteiriças, cumo la de las ilhas ne ls [[mar de la China Ouriental|mares de la China Ouriental]] i [[mar de la China Meridional|Meridional]], i frunteiras andefinidas ó cuntestadas cula [[Índia]], l [[Tadjiquistan]] i la [[Coréia de l Norte]]. La China ye nembro de la [[OMC]], [[FMI]], [[APEC]], [[AIEA]], [[UNESCO]], [[OMS]], [[Ourganizaçon Anternacional para Padronizaçon|ISO]] i outros [[ourganizaçon anternacional|ourganismos anternacionales]]. == Subdebisones == {{AP|[[Subdebisones de la República Popular de la China]]}} La República Popular de la China ye subdibedida an 23 porbíncias, cinco regiones outónomas, quatro cidades admenistradas diretamente pul goberno central i dues [[Region Admenistratiba Special|Regiones Admenistratibas Speciales]]. [[Fexeiro:China administrative.png|squierda|thumbnail|300px|debisones admenistratibas de la China.]] {| |valign="top"| '''Porbíncias:''' * [[Anhui]] * [[Guangdong|Canton]] * [[Fujian]] * [[Gansu]] * [[Guizhou]] * [[Hainan]] * [[Heibei]] * [[Heilongjiang]] * [[Heinan]] * [[Hubei]] * [[Hunan]] * [[Jiangsu]] * [[Jiangxi]] * [[Jilin]] * [[Liaoning]] * [[Qinghai]] * [[Shaanxi]] * [[Shanxi]] * [[Sichuan]] * [[Shandong|Xantun]]<ref>An pinyin, ''Shandong''. La forma bernácula "Xantun" ye registrada ne l Bocabulário de la Lhéngua Pertuesa, de [[Rebelo Gonçalbes]], i ne l Dicionário Eitimológico de la Lhéngua Pertuesa: Nomes Própios, de [[Antenor Nacentes]].</ref> * [[Yunnan]] * [[Zhejiang]] |width="80"|&nbsp; |valign="top"| '''Regiones outónomas:''' * [[Guangxi]] Zhuang * [[Mongólia Anterior]] * [[Ningxia]] Hui * [[Xinjiang]] Uighur * [[Tibete]] '''Munecípios''': * [[Chongqing]] * [[Pequin]] * [[Tianjin|Tientsin (Tianjin)]] * [[Xangai]] '''Zonas admenistratibas speciales:''' * [[Hong Kong]] * [[Macau]] |} == Geografie == Cun ua superfice de 9.640.821 Km² (ó 9.676.801 Km², se ancluído l território de [[Taiwan]], que la República Popular de la China reibindica), la República Popular de la China ye l segundo maior paíç de la Ásia ouriental Apuis de la Rússia i l terceiro ó quarto maior de l mundo (la deferença ye debida a las questones de frunteira de Aksai Chin i de la Region de l Tranes-Karakoran - ó bal de Shaksgan -, territórios reeinbindicados pula Índia, i a ua altaraçon ne l método ampregado puls EUA pa calcular la sue ária). La China ten frunteira quemun cun quatorze paízes: [[Afeganistan]] (76 Km), [[Buton]] (470 Km), [[Cazaquistan]] (1533 Km), [[Coréia de l Norte]] (1416 Km), [[Índia]] (3380 Km), [[Laos]] (423 Km), [[Mianmá]] (2185 Km), [[Mongólia]] (4677 Km), [[Nepal]] (1236 Km), [[Paquistan]] (523 Km), [[Quirguistan]] (858 Km), [[Rússia]] (3645 Km), [[Tadjiquistan]] (414 Km) i [[Bietname]] (1.281 Km), l que faç 22 117 Km, la maior linha de frunteira de l mundo. L território chinés apersenta paisaiges bariadas. A lheste, al lhargo de l litoral de l [[mar Amarielho]] i de l [[mar de la China Ouriental]], hai [[praino alubial|prainos alubiales]] densamente habitadas; yá ne l stremo de l [[praino]] de la [[Mongólia Anterior]], al norte, ancóntran-se [[pradarie]]s. La China meridional ye dominada por arribas i [[cordilheira]]s baixas. Ne l centro-leste ancóntran-se ls [[delta]]s de ls dous percipales rius de la China, l [[Huang Hei]] i l [[Yangtzé]]. Ls rius [[Xi Jiang|Xijiang]], [[riu Mekong|Mecongue]], [[riu Bramaputra|Bramaputra]] i [[riu Amur|Amur]] tamien son amportantes. A oeste, hai grandes cordilheiras, cumo l [[Himalaia]] (adonde stá l punto culminante na China, l [[monte Eberest]]), i terrenos más áridos, cumo l [[Taklamakan]] i l [[zerto de Gobi]]. La China anfrenta porblemas ambientales cumo l abanço de ls zertos (an special l de Gobi), [[poluiçon]] de la auga, de l aire i andustrial Cun relaçon a las eimissones de carbono, la China stá eisenta de ls lhemites stablecidos pul [[Portocolo de Quioto]]. Zde que aquel tratado fui assinado, la China tornou-se un de ls maiores eimissores de carbono de l mundo, l que cuntribui pa l [[calecimiento global]]. == Eiquenomie == {{artigo percipal|[[Eiquenomie de la República Popular de la China]]}} [[Fexeiro:Shanghai Pudong.jpg|thumbnail|dreita|250px|Bista de [[Xangai]].]] La eiquenomie chinesa ye notada por alto nible de crecimiento ourientado a la sportaçon. La sue trasformaçon an [[eiquenomie mista]]<ref>[http://www.cibc.cun.br/pg_dinamica/bin/pg_dinamica.php?id_pag=2045 China: ua eiquenomie de mercado]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, fui ampeçada por [[Deng Xiaoping]] an [[1978]], Apuis de la falha de la [[eiquenomie planificada]] an zambolber ls sistemas pordutibos chineses a nibles aceitables<ref>[http://www.janelanaweb.cun/degitales/griegorio1.html La hardança de Deng Xiao Ping]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Las reformas de Xiaoping ancluíran la [[pribatizaçon]] de las fazendas, l que puso fin a la agricultura coletiba<ref>[http://www.ce.usp.br/iea/artigos/portodeolibeirachina.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210830085013/http://www.ce.usp.br/iea/artigos/portodeolibeirachina.pdf |date=2021-08-30 }} China an Busca de la Terceira Reforma Agrária</ref>, i de andústrias statales que fússen cunsidradas de baixo zampenho na época, cumo mineraçon i pordutos básicos (roupas, porcessamiento de quemido), antre outras. An [[1997]] la China abandonou de beç l [[socialismo de mercado]] pa l [[capitalismo]] cumbencional, acabando cul percípio de propiadade statal i eisecutando un segundo maciço porgrama de pribatizaçon. Para selar sue cundiçon de eiquenomie globalizada, an [[2001]] la China fui aceita na [[Ourganizaçon Mundial de l Comércio]].<ref>"[http://ber.abril.com.br/eidade/esclusivo/conheca_pais/china/eicoenomie.html L nuobo gigante de l mercado]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}", ''[[Bei (rebista)|Bei]]' '''</ref>. Atualmente, 70% de la eiquenomie de la China ye pribada, i este númaro cuntina a crecer<ref>"[http://www.businesswek.cun/magazine/cuntent/05_34/b3948478.htn China Is la Pribate-Setor Eiconomy]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}", [[BusinessWek]]</ref>. {| style="margin: 0 auto;" |- |valign="top"| {| style="font-size: 90%; border-collapse: collapse;" border="1" |+ Crecimiento chinés 2000 - 2007<ref>[http://www.stats.gob.cn/was40/gjtjj_en_detail.jsp?searchword=GDP&channelid=9528&record=5 Scritório Nacional de Statísticas de la China]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>"[https://www.bbc.co.uk/portuguese/reporterbbc/story/2008/01/080124_chinacrescimento_mw.shtml China tubo an 2007 maior crecimiento an 13 anhos]", [[BBC]]</ref> !Anho |2000||2001||2002||2003||2004||2005||2006||2007 |- !Crecimento |8,0%||8,3%||9,1%||10,0||10,1||10,4%||10,7%||11,4% |} |} Este robusto crecimiento eiconómico, cumbinado cun eicelentes fatores anternos cumo stablidade política, grandes reserbas an moneda strangeira (la maior de l mundo, cun US$ 818,9 bilhones)<ref>"[http://clipping.planeamento.gov.br/Noticias.asp?NOTCod=243762 Reserbas cambiales de la China crécen 34,3% i alcánçan patamar recorde]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}", ''[[clipping]]'' de l [[Menistério de l Planeamiento]] de l [[Brasil]]</ref>, mercado anterno cun einorme potencial de crecimiento, faç cun que la China seia atualmente un de ls melhores lhocales de l mundo para ambestimientos strangeiros, cun ua abaluaçon de risco (Mody's) A2, índice cunsidrado eicelente<ref>"[https://www.forbes.com/markets/feds/afx/2007/07/11/afx3902085.html Hong Kong, China ratings may be upgraded in a few months]", [[Forbes]]</ref>. Houbo ne ls redadeiros anhos un oumiento seneficatibo de la qualidade de bida de ls chineses. Solo 10% de la populaçon bibe ambaixo de la linha de la [[pobreza]] i 99,8% de ls moços son alfabetizados (an cumparaçon cun 69,9% de la década de 1980). La [[spetatiba de bida]] chinesa ye la terceira maior de l [[Ásia ouriental|leste asiático]], cun 71,9 anhos, atrás de [[Japon]], cun 82,2, i de [[Coréia de l Sul]], cun 77,3. anque este progresso seneficatibo de ls redadeiros anhos, eisisten grandes oustaclos pa l crecimiento chinés a lhargo prazo. La rápida piora de la [[çtribuiçon de renda]] ye un desses porblemas, cun un [[coeficiente de Gini]] an 44,1 i cada beç maior<ref>[http://hdr.undp.org/hdr2006/statistics/countries/data_shets/ty_ds_CHN.html Human development reports 2006]</ref>. Outro grande porblema ye l prebidenciário que, cula política dun nino solo i oumiento de la spetatiba de bida, stá a ampeçar a apersentar grandes zeiquelíbrios ne l fluxo de caixa, sendo cada beç mais pequeinha la relaçon antre trabalhadores cuntribuintes por reformados. Outro porblema ye la defrença de [[zambolbimiento eiconómico]] antre las árias costeiras, percipalmente al norte de la China, i l sou anterior, inda predominantemente agrário i de baixa renda, l que fui eisarcebado cula lhibaraçon de l mercado, pus ls ambestidores prefíren ambestir an árias cun melhor anfra-strutura i trabalhadores más qualeficados<ref>[http://www.bnb.gob.br/cuntent/aplicacao/Publicacoes/REN-Numeros_Publicados/docs/ren2005_b36_n4_a3.pdf Çparidades Regionales na China: de l planeamiento Central de l PCC a la globalizaçon]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. La China ten ua reputaçon de pordutor de benes andustriales a baixo custo. Este fato debe-se la sue mano-de-obra barata, l nun pagamiento de lhicenças de alguns perdutos i ls baixos ampuostos. == Demografie == {{percipal|Demografie de la República Popular de la China}} [[Fexeiro:Hong Kong Skyline Restitch - Dec 2007.jpg|thumbnail|300px|[[Hong Kong]].]] La China ye l paíç de maior populaçon de to l planeta cun 1 bilhon i 378 milhones de habitantes (stimatiba de 2015). Sue qualidade de bida, pul método de l [[PIB]] per capita, cumpara-se a pobres paízes africanos. Anquanto que las grandes metrópoles chinesas nun pérden an nada para cidades cumo [[Tóquio]] i [[Nuoba Iorque]], la populaçon rural - i la maiorie abseluta de la populaçon cuncentra-se ne l campo i bibe an cundiçones de miséria totales, an alguns causos bibindo an cundiçones cumo hai cientos de anhos. La populaçon de ls grandes centros (adonde la populaçon de las cidades chega a ls balores de ls milhones) bíben razonablemente bien. L mesmo nun se berifica nas árias rurales. Cun ua populaçon de más de 1,3 bilhon de pessonas, la China mantén ua política rígida de planeamiento familiar, centrada ne l cunceito de "un nino por família". L oubjetibo de l goberno ye stablizar l crecimiento populacional ne l ampeço de l [[seclo XXI]]. === Maiores cidades === [[Fexeiro:View of Pudong(Shanghai).jpg|thumbnail|220px|[[Centro financeiro]] [[Pudong]], an [[Xangai]].]] [[Fexeiro:Hongkong Evening Skyline.jpg|thumbnail|220px|[[Centro financeiro]] de [[Hong Kong]].]] {| class="wikitable" style="text-align:rigth; margin-left:100px" |- ! # !! align=center|Cidade !! align=center|Populaçon stimada<br />de las cidades<ref>[http://www.mongabay.cun/eigapo/China.htn]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (2002)</ref><br /> milhones de pessonas !! Region |- | 1. || align=center|[[Xangai]] 上海 || align=center|9,031,200 || align=center|[[Xangai]] 上海 |- | 2. || align=center|[[Pequin]] 北京 || align=center|7,129,500 || |- | 3. || align=center|[[Hong Kong]] 香港 || align=center|6,864,000 || |- | 4. || align=center|[[Tianjin]] 天津 || align=center|4,344,500 || |- | 5. || align=center|[[Wuhan]] 武汉 || align=center|3,957,500 || |- | 6. || align=center|[[Shenyang]] 沈阳 || align=center|3,452,900 || |- | 7. || align=center|[[Canton (China)|Canton]] 广州 || align=center|3,433,700 || |- | 8. || align=center|[[Harbin]] 哈尔滨 || align=center|2,765,400 || |- | 9. || align=center|[[Xian]] 西安 || align=center|2,656,500 || |- | 10. || align=center|[[Chongqing]] 重庆 || align=center|2,311,600 || |- |11. || align=center|[[Kowlon]] 九龍 || align=center|2,279,200 || |- |12. || align=center|[[Chengdu]] 成都 || align=center|1,927,100 || |- |13. || align=center|[[Changchun]] 长春 || align=center|1,886,700 || |- |14. || align=center|[[Taiyuan]] 太原 || align=center|1,832,200 || |- |15. || align=center|[[Nanquin]] 南京 || align=center|1,800,000 || |- |16. || align=center|[[Jinan]] 济南 || align=center|1,728,400 || |- |17. || align=center|[[Dalian]] 大连 || align=center|1,657,500 || |- |18. || align=center|[[Qingdao]] 青岛 || align=center|1,449,500 || |- |19. || align=center|[[Lanzhou]] 兰州 || align=center|1,434,500 || |- |20. || align=center|[[Fushun]] 抚顺 || align=center|1,384,000 || |- |21. || align=center|[[Zhengzhou]] 郑州 || align=center|1,347,700 || |} <br clear=left> == Cultura == {{artigo percipal|[[Cultura de la República Popular de la China]]}} == Religion == {{artigo percipal|[[Cultura de la República Popular de la China#Religion na China|Religion na China]]}} * Percipales religiones: [[cunfucionismo]], [[taoísmo]], [[budismo]]. == Arte == {{artigo percipal|[[Arte de la China]]}} [[Fexeiro:Montagne de Wu xia hou yan.jpg|squierda|thumbnail|250px|Muntanha de Wu xia hou yan]] La [[China]] ten la más longa tradiçon cultural de l mundo, cun ua [[stória]] cuntina de más de 3.000 [[anho]]s. La cultura chinesa conheciu ua notable longebidade i spanson geográfica que remonta pul menos al [[III milénio a.C.|terceiro milénio]], altura an que este pobo se cuncentraba na region de l [[Riu Amarielho]]. La periodizaçon de la [[ceblizaçon]] chinesa fui stablecida atrabeç de las defrentes [[Dinasties chinesas|dinasties]] que gobernórun la [[nacion]], zde las precursoras [[Dinastie Shang|Shang]] ([[1650 a.C.]]-[[1027 a.C.]]), cujas porduçones culturales se enquadran ne l [[Eidade de l Bronze|período de l bronze]], i [[Dinastie Zhou|Zhou]] ([[1027 a.C.]]-[[256 a.C.]]). Fui durante la época [[Dinastie Tang|Tang]] ([[618]]-[[907]] d. C.) que l paíç atingiu a maior dimenson territorial de to la sue stória. Seguírun-se la Época [[Dinastie Sung|Sung]] ([[960]]-[[1279]]), la [[dinastie Ming]] ([[1368]]-[[1644]]) i l período [[Dinastie Qing|Qing]] ó [[Dinastie Manchu|Manchu]], que correspundiu a la redadeira dinastie amperial ([[1644]]-[[1911]]). Caratelizada pula serenidade de las formas spressibas i pula regideç de balores stéticos, la cultura chinesa percurou siempre, atrabeç de las sues rializaçones artísticas, la [[harmonie]] cul [[ouniberso]]. Cula abiertura de la cultura chinesa al sterior, bereficada durante la dinastie Ching tornou-se eibidente, an paralelo cula sportaçon de artefatos artísticos para todo l [[mundo oucidental]], la apropiaçon pula China de outras lhenguaiges stéticas. La [[arte]] chinesa ye seneficatiba nun solo pula beleza, mas tamien porque fui a maior fuonte de anspiraçon para to l [[Ouriente]] - [[Japon]], [[Coréia]], [[Tibete]], [[Mongólia]], [[Andochina]] i [[Ásia Central]]. La [[Ouropa]] tamien debe a la [[China]] muitos de ls sous ampulsos artísticos, bien cumo la antroduçon de bariadas técnicas, percipalmente na [[cerámica chinesa|cerámica]] i na [[tecelaige]]. La postura an relaçon a las artes apersentaba muitas defrenças antre la China i l Oucidente. L amador eirudito, por eisemplo, tenie giralmente un status más eilebado de l que l porfissional, i nun habie çtinçon antre guapas-artes i artes aplicadas. Na berdade, la [[caligrafie]] na China hai mui tiempo yá era cunsidrada la más nobre de las artes. [[Fexeiro:Clouds Shield the Layered Cliffs.jpg|dreita|thumbnail|Pintura cun carateles çcretibos de l oubjeto eilustrado]] La [[pintura]] era ua forma zambolbida de la caligrafie, i inda hoije las dues aperséntan relaçones bien próssimas. L pintor, an beç de pintar sous quadros an [[tela]]s ó [[madeira]] cun [[tinta]]s a ólio, giralmente trabalhaba an [[seda]] ó [[papel]] cun [[augarielha]]. Para alhá desso, la bitalidade i l ritmo de las [[pincel]]adas éran más amportantes que l naturalismo de la repersentaçon. L [[scultura|scultor]] outelizaba [[piedra]], [[madeira]] ó [[bronze]], mas alguas bezes modelaba ó rebestie sues obras cun [[laca]], ua forma de arte oureginária de la China. La [[porcelana chinesa|porcelana]] tamien fui fabricada pula purmeira beç na China, más de mil anhos antes que l segredo de sue manufatura fusse coincido na Ouropa, ne l ampeço de l [[seclo XVIII]]. L [[jade]] ye outro tipo de material associado a la China, tenendo sido outelizado na cunfeçon de oubjetos rituales, [[arma]]s cerimoniales, [[jóia]]s i pequeinhas sculturas. Las [[casa]]s çpónen na maiorie de las bezes dun solo andar, spalhando-se por grandes terrenos, cun jardins i pátios antre las bárias alas, ambora palácios, templos i [[pagode]]s séian más altos. Ls [[telhado]]s tamien son custruídos subre portones, [[puonte]]s, [[muralha]]s i menumientos. Bários telhados aparecen muitas bezes uns subre outros, culs beirales formando graciosas rebuoltas para cima, ua de las caratelísticas más típicas de la arquitetura chinesa. Depuis dun [[Pré-stória|período pré-stórico]] bastante ouscuro, la eiboluçon de la arte chinesa puode ser dibedida an cinco lhargos períodos, pa ls quales, inda assi, nun eisisten lhemites bien claros. Registros defenitibos dátan de la segunda parte de la [[dinastie Shang]] ([[1711 a.C.]]-[[1066 a.C.]]), cujos trabalhos más amportantes son ls [[baso]]s de [[bronze]] para [[sacrifício]]s, de formas rígidas i decorados percipalmente cun motibos [[animalia|animales]], de seneficado [[religion|religioso]]. [[Fexeiro:Terracotta army 5256.jpg|thumbnail|Suldados de l [[Eieisército de terracota]].]] L segundo período ten ampeço cula ounificaçon de la China an [[221 a.C.]], durante la [[dinastie Qin]], cul amperador [[Shi Huangdi]], l custrutor de la [[Muralha de la China|Grande Muralha]]. Oubjetos de bronze i jade custituen ls más amportantes eisemplos de la arte deste período; para alhá desso, tamien fúrun ancuntrados basos de [[cerámica]] bitreficada i figuras an [[sepultura]]s. Un de ls acuntecimientos más amportantes de la [[dinastie Han]] ([[206 a.C.]]-[[220|220 d.C.]]) fui la antroduçon de l [[budismo]], probeniente de la [[Índia]] i de la [[Ásia Central]], ua beç que ls [[templo]]s i [[mosteiro]]s budistas tornórun-se ls grandes patrocinadores i guardiones de las artes. Ls eisemplos más bien perserbados son aqueilhes que, seguindo l modelo andiano, fúrun scabados nas faces de las peinhas, decorados cun sculturas i [[afresco]]s. Estes templos pertenécen al terceiro período de la arte chinesa, cujo clímax fui atingido pulas dinasties [[dinastie Sui|Sui]] ([[581]]-[[618]]) i [[dinastie Tang|Tang]] ([[618]]-[[907]]). La China fui ouneficada Apuis de un período de ambasones i [[guerra cebil]], quando todas las artes florescírun. L [[seclo X]] marca l ampeço de l quarto período, que culminou na [[dinastie Song]] ([[960]]-[[1279]]), época an que la arte chinesa atingiu sou apogeu. L grande feito destes seclos fui la trasformaçon de la simples pintura de paisaiges nua arte maior, mui antes de la [[Ouropa]] tener bislumbrado tal possiblidade. Tubo la mesma amportáncia neste período la cerámica, einigualable tanto pula [[nobreza]] de la forma quanto pula beleza de la decoraçon. [[Fexeiro:Qing-dynasty-vases.jpg|thumbnail|Cerámica de la dinastie Qing, de l acerbo de l [[Museu Calouste Gulbenkian]], an Lisboua.]] L redadeiro grande período de la arte chinesa bai de l reinado de ls amperadores [[dinastie Ming|Ming]] ([[1368]]-[[1644]]) até la redadeira dinastie de l [[Dinastie Qing|Manchu ó Qing]] ([[1644]]-[[1911]]). La pintura i la cerámica mantubírun l alto nible i nuobas técnicas de fabricaçon de porcelana fúrun zambolbidas, specialmente la pintura azul bitreficada i la outelizaçon de quelores smaltadas subre la bitreficaçon. Notable halbelidade tamien fui demunstrada ne ls trabalhos de scultura an [[marfin]] i jade, i ne l [[smalte cloisonné]] (técnica francesa). Ne l [[seclo II]], ua cumbinaçon de anfluéncias oucidentales i de outras ouriundas de la reboluçon minórun la tradecional arte chinesa. La [[Guerra Cebil Chinesa|reboluçon quemunista]] de [[1949]] i la criaçon de la República Popular de la China sob la lhiderança de [[Mao Tsé-Tung]] antroduziran ua ancuntornable dimenson [[política]] an todas las formas de spresson artística. Ls mobimientos banguardistas fúrun banidos i tachados cumo "formalismo [[burguesie|burgués]]" . Por outro lhado, la reboluçon tamien propiciou l renacimiento de formas artísticas ancestrales i ansinou l pobo a balorizar sues tradiçones ne l campo de las artes, l que resultou an baliosa restouraçon i çcubierta de tesouros artísticos de l passado, cumo l [[folclore]], que fui assumido cumo balioso porduto de sportaçon i amportante fuonte de rendimientos. == Sociadade == === Eiducaçon === ;Percipales ounibersidades de la China * [[Ounibersidade de Nanquin|Ounibersidade de Nanjing]] ;Taxa de alfabetizaçon 15 anhos ó más que puoden ler i screbir: * '''Total:''' 90,9% (2002) * '''Homes:''' 95,1% (2002) * '''Mulhieres:''' 86,5% (2002) == Feriados == {| class="prettytable" width="100%" |- ! style="background:#efefef;" | Data ! style="background:#efefef;" | Nome an mirandés ! style="background:#efefef;" | Nome local ! style="background:#efefef;" | Ouserbaçones |- | [[1 de Janeiro]] | [[Anho Nuobo]] | 元旦 | |- | [[1 de Maio]] | [[Die de l Trabalho]] | 劳动节 | |- | [[4 de Maio]] | [[Die de la Mocidade]] | 青年节 | An comemoraçon de l [[Mobimiento de l 4 de Maio]] |- | [[1 de Júlio]] | Die de la fundaçon de l [[Partido Quemunista de la China]] | 建党节 | An comemoraçon de l purmeiro Cungresso Nacional an [[1 de Júlio]] de [[1921]] |- | [[1 de Agosto]] | [[Die de l Eieisército]] | 建军节 | [[Rebolta de Nanchang]] (南昌起义) an [[1 de Agosto]] de [[1927]] |- | [[1 de Outubre]] | [[Feriado Nacional]] | 国庆节 | An comemoraçon de la fundaçon de la República Popular de la China an [[1 de Outubre]] de [[1949]] |- | 1° die de l 1° més de l [[calendário chinés]] | [[Anho Nuobo Chinés]] (Fiesta de la primabera) | 春节 | |- | 15° die de l 1° més de l [[calendário chinés]] | [[Festibal de las Lanternas]] | 元宵节 | |- | 5th Solar Tern. Ampeço de [[Abril]] | [[Qing Ming Jie]] (Tomb Sweping Day) | 清明节 | |- | 5° die de l 5° més de l [[calendário chinés]] | [[Dragon Boat]] Festibal (Dragon Festibal) | 端午节 | |- | 7° die de l 7° més de l [[calendário chinés]] | Double Seben Festibal | 七夕 | Berson chinesa de l [[Die de l Namorados]] |- | 15° die de l 7° més de l [[calendário chinés]] | Spirit Festibal (Ghost Festibal) | 中元节 | |- | 15° die de l 8° més de l [[calendário chinés]] | [[Mid-Outumn Festibal]] (Mon Festibal) | 中秋节 | |- | 9° die de l 9° més de l [[calendário chinés]] | [[Double Ninth Festibal]] | 重阳节 | |} {{ref-section}} == {{Ber tamien}} == {{commons|China}} * [[Ásia]] * [[Lhista de paízes]] [[Catadorie:China| ]] n6yy4orvm1urfyo6g7q3fjelmfaelfq 107076 107075 2026-07-08T17:37:44Z ~2026-38935-23 15383 /* */ 107076 wikitext text/x-wiki {{Anfo/Paíç| |nome_natibo = 中华人民共和国<br />(''Zhōnghuá rénmín gònghéguó'') |nome_longo_cumbencional = República Popular de la China |eimaige_bandeira = Flag_of_the_People's_Republic_of_China.svg |nome_t = República Popular de la China |eimaige_brason =中華人民共和國國徽.svg |çcriçon_bandeira = Bandeira de la China |çcriçon_brason = Armas Nacionales |leg_bandeira = [[Bandeira de la China|Bandeira]] |leg_brason = [[Brason de armas de la China|Brason de las Armas]] |lema = |hino = [[Hino nacional de la República Popular de la China|Marcha de l Beluntários]] |localizaçon = |mapa = [[Fexeiro:CHN orthographic.svg|200px]] |gentílico = chinés |capital = [[Pequin]] |latitude = 39°55′N |longitude = 116°23′L |maior_cidade = [[Xangai]] |léngua_oufecial = [[Léngua chinesa|Chinés Mandarin]]< sup>1</sup> |tipo_goberno = [[República]] [[Socialismo|socialista]] [[Unipartidarismo|unipartidária]]< sup>2</sup> |títalo_líder1 = [[Lista de pursidentes de la República Popular de la China|Pursidente]] |nome_líder1 = [[Hu Jintao]] |títalo_líder2 = [[Lista de purmeiros-menistros de la República Popular de la China|Purmeiro-menistro]] |nome_líder2 = [[Wen Jiabao]] |eibentos = |eibentos_datas = |eibento_tipo = [[Guerra Cebil Chinesa|Stablecimiento]] |eibento_nota = |ebento1 = Declarada República Popular |eibento_data1 = [[1 de outubre]] de [[1949]] |ebento2 = |eibento_data2 = |ebento3 = |eibento_data3 = |fuso_horário = |defrença_UCT = +8 |defrença_UCT_berano = |fuso_horário_DST = +8 |ária_total = 9.596.960 |ária_pos = 3 |auga_pc = 2,8 |ária_urbana = |ária_urbana_pos = |populaçon_stimada_anho = 2015 |populaçon_estimada=1.376.049.000 |populaçon_stimada_pos = 1 |populaçon_censo_anho=1.339.724.852 |populaçon_censo =2013 |populaçon_urbana_pos = |populaçon_urbana = |demog_densidade =145 |densidade_pos = |PIB_PPC_anho = 2007 |PIB_total = 6,991 trilhones<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-fatbook/rankorder/2001rank.html CIA World Fatbok - GDP PPP Rankings]</ref> |PIB_pos = 4 |PIB_per_capita = 5.300<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-fatbook/rankorder/2004rank.html CIA World Fatbok - GDP PPP Per capita Rankings]</ref> |PIB_per_capita_pos = 99 |Gini = 46.9 |Gini_anho = [[2004]] |Gini_catadorie = alto |IDH_anho = [[2007]] |IDH = 0,777 |IDH_pos = 81 |IDH_catadorie = {{médio}} |sp_bida = 73 |sp_bida_pos = 82 |muort_anfantil = 23 |muort_anfantil_pos = 93 |alfabetizaçon = 90.9 |alfabetizaçon_pos = 86 |moneda = [[Renminbi]] (Yuan) |moneda_ISO = RMB¥ |clima = |código_paíç = CHI |tld = [[.cn]] |código_telef = 86 |website_gobierno = |ourganizaçones = |perposiçon = |rodapie = <sup>1</sup> Co-oufecial cun [[Lhéngua anglesa|Anglés]] an [[Hong Kong]] i [[Lhéngua pertuesa|Pertués]] an [[Macau]].<br /><sup>2</sup>[http://www.britannica.com/eb/article-71005/China China], [[Ancyclopaedie Britannica]]. Besitado an 21-02-2007. }} La '''República Popular de la China''' (an [[Lhéngua chinesa|chinés]], 中华人民共和国; [[pinyin]]: ''Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó''; [[acrónimo]]: RPC) ye l terceiro maior [[paíç]] de l mundo an ária (ó l quarto, dependendo de cumo se cuntablízen alguas árias çputadas cun outros paízes) i l más populoso de l planeta, acupando ua parte cunsidrable de la [[Ásia ouriental]]. Sues frunteiras al Norte son cul [[Quirguiston]], cul [[Cazaquiston]], cula [[Mongólia]] i cula [[Rússia]], la Lheste cula [[Coreia de l Norte]], cul [[mar Amarielho]] (de l outro lhado de l qual se ancontra la [[Coreia de l Sul]]), cul [[mar de la China Ouriental]] i cul [[streito de Taiwan]], que la separa de [[Taiwan]] (paíç que reibindica), a Sul cul [[mar de la China Meridional]], cul [[Bietname]], cul [[Laos]], cun [[Myanmar]], cula [[Índia]], cul [[Boton]] i cul [[Nepal]] i a Oeste cul [[Paquistan]], l [[Afeganistan]] i l [[Tadjiquiston|Tadjiquistan]]. Cun ua populaçon de más de 1,38 bilhon de habitantes (la maior de l planeta), la China acupa ua [[ária|superfíce]] de 9.640.821 Km² (ó 9.676.801&nbsp;km², se ancluído l território de [[Taiwan]], que la República Popular de la China reibindica). Sue capital ye [[Pequin]]. L [[Partido Quemunista de la China]] (PCC) goberna l paíç por meio dun sistema de [[partido único]] zde la fundaçon de la República Popular, an [[1949]]. La China stá ambolbida nua longa cuntrobérsia acerca de l [[statuto de Taiwan|status político de Taiwan]]. L ''[[Kuomintang]]'', partido ribal de l PCC durante la [[guerra Cebil Chinesa|guerra cebil chinesa]], abandonou la [[China cuntinental]] i recuou para [[Formosa]] i outras eilhas bezinas apuis de ser derrotado ne l cunflito, an 1949, i reibindica ser l goberno legítimo de to la China i [[Mungólia]], cul nome de [[República de la China]] (ambora l goberno de Taiwan cuntrole, de fato, solo Formosa i eilhas menores adjacentes). La República Popular de la China cunsidra la reibindicaçon de la República de la China eilegítima i reibindica, por sue beç, ls territórios sob cuntrole desta redadeira. Por bias de la sue einorme populaçon, l crecimiento bertiginoso de sue eiquenomie, sous ambestimientos an [[pesquisa i zambolbimento]], sous gastos melitares i sue cundiçon de Stado declaradamente detentor de [[arma nuclear|armas nucleares]], la China questuma ser cunsidrada ua [[superpoténcia]] eimergente. Ye la quarta maior eiquenomie de l mundo (ó la segunda maior, pul critério de [[paridade de poder de compra]]) i repersenta la China cumo nembro premanente de l [[Cunseilho de Sigurança de las Naciones Ounidas]]. Zde [[1978]], l paíç amplementa reformas para adotar, nalgua medida, ua [[eiquenomie de mercado]], l que ajudou a tirar 400 milhones de pessonas de la pobreza. Antretanto, l paíç anfrenta outros porblemas eiquenómicos, tamien l rápido ambelhecimiento de la populaçon i ua crecente çparidade antre la renda urbana i la rural. La China zampenha un papel amportante ne l [[comércio anternacional]], al ser l maior cunsumidor mundial de [[aço]] i [[cuncreto]] (usa, respetibamente, un terço i más de la metade daqueilhes ansumos) i l segundo maior amportador de [[petrólio]]. Ye l terceiro maior amportador de l mundo i l segundo maior sportador, an tenermos globales. L paíç questuma ser referido cumo "China". La spresson "[[China cuntinental]]" correspunde a la República Popular de la China, ambora questume scluir las dues [[region admenistratiba special|regiones admenistratibas speciales]] de [[Ḥong Kong|Hong Kong]] i [[Macau]]. L [[gentílico]] de China ye ''chinés''. == Stória == {{artigos percipales|[[Stória de la China]], [[Stória de la República Popular de la China]]}} La [[guerra Cebil Chinesa|guerra cebil chinesa]] treminou an [[1949]], quando l [[Partido Quemunista de la China|Partido Quemunista chinés]] tomou l cuntrole de la [[China cuntinental]] i l ''[[Kuomintang]]'' (KMT) recuou para a eilha de [[Formosa]] (Taiwan). An [[1º de Outubre]] de 1949, [[Mao Tse-tung]] proclamou la República Popular de la China, declarando que l "pobo chinés se puso de pie". L termo "China Burmeilha" fui un nome frequentemente ousado para la China drento de l bloco [[capitalismo|capitalista]], specialmente até meados de ls [[anhos 1970]], quando las relaçones cul [[mundo Oucidental|Oucidente]] melhorórun. Apuis de falhas eiconómicas dramáticas (que coincidírun cul [[Grande Salto Adelantre]]), Mao Tsetung deixou l cargo de pursidente an [[1959]], sucedendo-lo [[Liu Shaoqi]]. Mao mantebe un grau cunsidrable de anfluéncia subre l partido, mas fui alijado de la admenistraçon diária de ls assuntos eiconómicos, que passou al cuntrole de Liu Shaoqi i [[Deng Xiaoping]]. An [[1966]], Mao i sous aliados lhançórun la [[Reboluçon Cultural]], que perdurarie até la muorte daquel derigente chinés, dieç anhos más tarde. La Reboluçon Cultural, motibada por ua lhuita pul poder drento de l partido i por temores acerca de la [[Ounion Sobiética]], porbocou un grande trastorno na sociadade chinesa. An [[1972]], ne l auge de la rutura campana-sobiética, Mao i [[Zhou Enlai]] ancuntrórun-se cun [[Richard Nixon]] an [[Pequin]] para stabelecer relaçones culs [[Stados Ounidos]]. Naquel anho, la República Popular de la China aderiu a las [[Naciones Ounidas]], sustituindo la [[República de la China]] (Taiwan) ne l assento permanente de l [[Cunselho de Sigurança de las Naciones Ounidas|Cunselho de Sigurança]]. Apuis de la muorte de Mao an [[1976]] i la prison de la [[Camarilha de l Quatro]], acusada de ls eicessos de la Reboluçon Cultural, Deng Xiaoping rapidamente logrou tomar l poder de las manos de [[Hua Guofeng]], sucessor scolhido por Mao. Ambora Deng nunca tenga se tornado l xefe de l partido ó de l Stado, sue anfluéncia drento de la agremiaçon lhebou l paíç a amplementar reformas eiconómicas de grande magnitude. Posteriormente, l Partido Quemunista afrouxou l cuntrole gobernamental subre la bida pessonal de ls chineses i dissolbiu las [[quemuna popular|quemunas]]; muitos camponeses recebírun tierras, de modo a oumentar ls ancentibos a la [[agricultura|produçon agrícola]]. Estes eibentos marcórun la trasiçon de la China dua [[eiquenomie planeada]] para ua [[eiquenomie mista]] cun un mercado crecentemente mas libre, un sistema chamado por muitos de "[[socialismo de mercado]]". La China adotou la sue atual [[custituiçon]] an [[4 de Dezembre]] de [[1982]]. An [[1989]], la muorte dun funcionário faborable la reformas, [[Hu Yaobang]], ajudou a precipitar ls [[Portesto na Praça Tiananmen an 1989|portestos de la Praça de la Paç Celhestrial]], quando studantes i outros Ourganizórun manifestaçones durante meses an defesa de maiores dreitos i de la [[lhibardade de spersson]]. Las manifestaçones fúrun reprimidas an [[4 de júnio]], quando ampeçórun a ser cuntra la [[corrupçon]] ne l partido. Tropas de l [[eieisército de Salbaçon Popular|eieisército chinés]] antrórun na praça i çparórun cuntra ls manifestantes, l que resultou an grande númaro de bítimas. L acuntecimiento recebiu atençon de la média oucidental i fui grabado an bídeo, de modo a porbocar la cundanaçon mundial i sançones cuntra l goberno. L Pursidente [[Jiang Zemin]] i l premier [[Zhu Rongji]], dambos ex-pursidentes de [[Xangai]], lhiderórun la China apuis de l causo de la Praça de la Paç Celhestrial, ne ls [[anhos 1990]]. Durante la admenistraçon de Jiang, l zampenho eiconómico chinés tirou cerca de 150 milhones de camponeses de la [[pobreza]] i mantubo un crecimiento médio de l [[PIB]] de la orde de 11,2% al anho. L paíç aderiu a la [[OMC]] an [[2001]]. == Política == {{artigo percipal|[[Política de la República Popular de la China]]}} [[Fexeiro:BeijingTiananmenSquare.jpg|thumbnail|250px|dreita|[[Pequin]], la [[capital]].]] L goberno de la China ten sido çcrito cumo outoritário, [[quemunismo|quemunista]] i [[socialismo|socialista]], cun pesadas restriçones an dibersas árias, an special ne l que toca a las [[dreitos andebiduales|lhibardades]] de amprensa, de reunion, de mobimento, de dreitos repordutibos i de religion, para alhá de oustaclos al lhibre uso de la [[anterneta]]. Sou atual xefe supremo ye l [[pursidente de la República Popular de la China|Pursidente]] [[Hu Jintao]]; l purmeiro-menistro ye [[Wen Jiabao]]. L paíç ye gobernado pul [[Partido Quemunista de la China]] (PCC), cujo monopólio subre l poder ye garantido pula [[custituiçon de la República Popular de la China|custituiçon chinesa]]. Hai outros partidos políticos ne l paíç, que partecípan de la [[Cunferéncia Cunsultiba Política de l Pobo Chinés]] i de l [[Cungresso Nacional Popular]], ambora sirban percipalmente para andossar las políticas adotadas pul PCC. Hai sinales de abertura política, cun eileiçones cumpetitibas ne ls nibles de bila i cidade, mas l partido mantén l cuntrole afatibo subre las nomeaçones gobernamentales. Ambora la custituiçon cuntenga dreitos i garanties andebiduales, la República Popular de la China ye cunsidrada un de ls paízes menos lhibres an tenermos de lhibardade de amprensa<ref>''[https://web.archive.org/web/20051225130310/http://www.rsf.org/rubrique.php3?id_rubrique=554 Worldwide Press Fredon Andex 2005]'', [[Repórteres Sin Frunteiras]].</ref>, i ye quemun la [[censura]] a la manifestaçon de oupeniones i de anformaçones. La China ye muita beç albo de críticas de [[ONG]]s i outros gobernos debido la biolaçones grabes de [[dreitos houmanos]], cumo ne l causo de prisones sin julgamiento, cunfissones forçadas, [[tertura]], malos-tratos la prisioneiros i outros. Cun ua [[populaçon]] de más de 1,38 bilhon de pessonas, la China mantén ua política rígida de [[planeamiento fameliar]], centrada ne l cunceito de "un nino por família". L oubjetibo de l goberno ye stablizar l crecimiento populacional ne l ampeço de l [[seclo XXI]]. Hai denúncias de [[amóbito]]s i [[Sterilizaçon (procedimiento cirúrgico)|sterilizaçon]] forçados por parte de funcionários locales, oubrigados a ampedir l crecimiento de la populaçon. Hai un zeiquilíbrio de sexos na populaçon chinesa debido a ua tradecional perferéncia chinesa por ninos, l que lhebou l goberno a proibir l uso de [[ultra-sonografie]] na prenheç para fins de seleçon de l sexo de ls ninos. === Relaçones steriores === An [[1971]], la República Popular de la China sustituiu la [[República de la China]] (Taiwan) cumo repersentante de la China nas [[Naciones Ounidas]] i cumo un de l cinco nembros premanentes de l [[Cunseilho de Sigurança de las Naciones Ounidas|Cunseilho de Sigurança]] daqueilha Ourganizaçon. Cunforme la [[política dua China]], la República Popular eisige, cumo precundiçon para stabelecer [[diplomacie|relaçones diplomáticas]], que l outro paíç reconheça la sue reibindicaçon subre l território acupado por Taiwan i rompa todos ls laços cul goberno de la República de la China. La China ten buscado criar [[ária de libre comércio|árias de lhibre comércio]] i patos de sigurança antre ls sous bezinos de la Ásia-Pacífico, an alguns causos cula scluson de l [[Stados Ounidos]] (cumo na [[Cúpula de la Ásia Ouriental]]). Tamien ye nembro fundador de la [[Ourganizaçon para Coperaçon de Xangai]] (OCX), juntamente cula [[Rússia]] i las repúblicas de la [[Ásia Central]]. Buona parte de la [[política sterna]] de la República Popular de la China baseia-se ne l cunceito de la "chubida pacífica de la China", inda que haba a las bezes ancidentes cun outros paízes, cumo ls EUA (bumbardeio de la Ambaixada de la China an [[Belgrado]] an [[1999]] i acidente cul abion-spion an [[2001]]) i l [[Japon]] (recusa deste redadeiro an reconhecer sastifatoriamente, de l punto de bista chinés, las atrocidades nipónicas durante la guerra). Las relaçones cun paízes oucidentales sufrírun an cunsequéncia de la represson als [[Portesto na Praça Tiananmen an 1989|portestos na Praça de la Paç Celhestrial]], an [[1989]]. La China mantén alguas questones de frunteira cun paízes bezinos que yá lhebórun la guerras ne ls redadeiros 50 anhos, até la [[guerra campana-andiana]] de [[1962]], l [[cunflito frunteiriço campana-sobiético]] de [[1969]] i la [[guerra campana-bietnamita]] de [[1979]]. An [[2001]], la China i la Rússia assinórun l Tratado de Buona Bezinança i Coperaçon Amistosa que premitiu la trasferéncia, an [[2004]], de la ilha de Yinlong i de metade de la ilha de Heixiazi pa la China, de modo a ancerrar ua longa cuntrobérsia campana-russa de frunteira. Hai outras questones frunteiriças, cumo la de las ilhas ne ls [[mar de la China Ouriental|mares de la China Ouriental]] i [[mar de la China Meridional|Meridional]], i frunteiras andefinidas ó cuntestadas cula [[Índia]], l [[Tadjiquistan]] i la [[Coréia de l Norte]]. La China ye nembro de la [[OMC]], [[FMI]], [[APEC]], [[AIEA]], [[UNESCO]], [[OMS]], [[Ourganizaçon Anternacional para Padronizaçon|ISO]] i outros [[ourganizaçon anternacional|ourganismos anternacionales]]. == Subdebisones == {{AP|[[Subdebisones de la República Popular de la China]]}} La República Popular de la China ye subdibedida an 23 porbíncias, cinco regiones outónomas, quatro cidades admenistradas diretamente pul goberno central i dues [[Region Admenistratiba Special|Regiones Admenistratibas Speciales]]. [[Fexeiro:China administrative.png|squierda|thumbnail|300px|debisones admenistratibas de la China.]] {| |valign="top"| '''Porbíncias:''' * [[Anhui]] * [[Guangdong|Canton]] * [[Fujian]] * [[Gansu]] * [[Guizhou]] * [[Hainan]] * [[Heibei]] * [[Heilongjiang]] * [[Heinan]] * [[Hubei]] * [[Hunan]] * [[Jiangsu]] * [[Jiangxi]] * [[Jilin]] * [[Liaoning]] * [[Qinghai]] * [[Shaanxi]] * [[Shanxi]] * [[Sichuan]] * [[Shandong|Xantun]]<ref>An pinyin, ''Shandong''. La forma bernácula "Xantun" ye registrada ne l Bocabulário de la Lhéngua Pertuesa, de [[Rebelo Gonçalbes]], i ne l Dicionário Eitimológico de la Lhéngua Pertuesa: Nomes Própios, de [[Antenor Nacentes]].</ref> * [[Yunnan]] * [[Zhenjiang]] |width="80"|&nbsp; |valign="top"| '''Regiones outónomas:''' * [[Guangxi]] Zhuang * [[Mongólia Anterior]] * [[Ningxia]] Hui * [[Xinjiang]] Uighur * [[Tibete]] '''Munecípios''': * [[Chongqing]] * [[Pequin]] * [[Tianjiaan|Tientsin (Tianjin)]] * [[Xangai]] '''Zonas admenistratibas speciales:''' * [[Ḥong Kong|Hong Kong]] * [[Macau]] |} == Geografie == Cun ua superfice de 9.640.821 Km² (ó 9.676.801 Km², se ancluído l território de [[Taiwan]], que la República Popular de la China reibindica), la República Popular de la China ye l segundo maior paíç de la Ásia ouriental Apuis de la Rússia i l terceiro ó quarto maior de l mundo (la deferença ye debida a las questones de frunteira de Aksai Chin i de la Region de l Tranes-Karakoran - ó bal de Shaksgan -, territórios reeinbindicados pula Índia, i a ua altaraçon ne l método ampregado puls EUA pa calcular la sue ária). La China ten frunteira quemun cun quatorze paízes: [[Afeganistan]] (76 Km), [[Buton]] (470 Km), [[Cazaquistan]] (1533 Km), [[Coreia de l Norte|Coréia de l Norte]] (1416 Km), [[Índia]] (3380 Km), [[Laos]] (423 Km), [[Myanmar|Mianmar]] (2185 Km), [[Mongólia]] (4677 Km), [[Nepal]] (1236 Km), [[Paquistan]] (523 Km), [[Quirguiston]] (858 Km), [[Rússia]] (3645 Km), [[Tadjiquiston]] (414 Km) i [[Bietname]] (1.281 Km), l que faç 22 117 Km, la maior linha de frunteira de l mundo. L território chinés apersenta paisaiges bariadas. A lheste, al lhargo de l litoral de l [[mar Amarielho]] i de l [[mar de la China Ouriental]], hai [[praino alubial|prainos alubiales]] densamente habitadas; yá ne l stremo de l [[praino]] de la [[Mongólia Anterior]], al norte, ancóntran-se [[pradarie]]s. La China meridional ye dominada por arribas i [[cordilheira]]s baixas. Ne l centro-leste ancóntran-se ls [[delta]]s de ls dous percipales rius de la China, l [[Huang Hei]] i l [[Yangtzé]]. Ls rius [[Xi Jiang|Xijiang]], [[riu Mekong|Mecongue]], [[riu Bramaputra|Bramaputra]] i [[riu Amur|Amur]] tamien son amportantes. A oeste, hai grandes cordilheiras, cumo l [[Himalaia]] (adonde stá l punto culminante na China, l [[monte Eberest]]), i terrenos más áridos, cumo l [[Taklamakan]] i l [[zerto de Gobi]]. La China anfrenta porblemas ambientales cumo l abanço de ls zertos (an special l de Gobi), [[poluiçon]] de la auga, de l aire i andustrial Cun relaçon a las eimissones de carbono, la China stá eisenta de ls lhemites stablecidos pul [[Portocolo de Quioto]]. Zde que aquel tratado fui assinado, la China tornou-se un de ls maiores eimissores de carbono de l mundo, l que cuntribui pa l [[calecimiento global]]. == Eiquenomie == {{artigo percipal|[[Eiquenomie de la República Popular de la China]]}} [[Fexeiro:Shanghai Pudong.jpg|thumbnail|dreita|250px|Bista de [[Xangai]].]] La eiquenomie chinesa ye notada por alto nible de crecimiento ourientado a la sportaçon. La sue trasformaçon an [[eiquenomie mista]]<ref>[http://www.cibc.cun.br/pg_dinamica/bin/pg_dinamica.php?id_pag=2045 China: ua eiquenomie de mercado]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, fui ampeçada por [[Deng Xiaoping]] an [[1978]], Apuis de la falha de la [[eiquenomie planificada]] an zambolber ls sistemas pordutibos chineses a nibles aceitables<ref>[http://www.janelanaweb.cun/degitales/griegorio1.html La hardança de Deng Xiao Ping]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Las reformas de Xiaoping ancluíran la [[pribatizaçon]] de las fazendas, l que puso fin a la agricultura coletiba<ref>[http://www.ce.usp.br/iea/artigos/portodeolibeirachina.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210830085013/http://www.ce.usp.br/iea/artigos/portodeolibeirachina.pdf |date=2021-08-30 }} China an Busca de la Terceira Reforma Agrária</ref>, i de andústrias statales que fússen cunsidradas de baixo zampenho na época, cumo mineraçon i pordutos básicos (roupas, porcessamiento de quemido), antre outras. An [[1997]] la China abandonou de beç l [[socialismo de mercado]] pa l [[capitalismo]] cumbencional, acabando cul percípio de propiadade statal i eisecutando un segundo maciço porgrama de pribatizaçon. Para selar sue cundiçon de eiquenomie globalizada, an [[2001]] la China fui aceita na [[Ourganizaçon Mundial de l Comércio]].<ref>"[http://ber.abril.com.br/eidade/esclusivo/conheca_pais/china/eicoenomie.html L nuobo gigante de l mercado]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}", ''[[Bei (rebista)|Bei]]' '''</ref>. Atualmente, 70% de la eiquenomie de la China ye pribada, i este númaro cuntina a crecer<ref>"[http://www.businesswek.cun/magazine/cuntent/05_34/b3948478.htn China Is la Pribate-Setor Eiconomy]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}", [[BusinessWek]]</ref>. {| style="margin: 0 auto;" |- |valign="top"| {| style="font-size: 90%; border-collapse: collapse;" border="1" |+ Crecimiento chinés 2000 - 2007<ref>[http://www.stats.gob.cn/was40/gjtjj_en_detail.jsp?searchword=GDP&channelid=9528&record=5 Scritório Nacional de Statísticas de la China]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>"[https://www.bbc.co.uk/portuguese/reporterbbc/story/2008/01/080124_chinacrescimento_mw.shtml China tubo an 2007 maior crecimiento an 13 anhos]", [[BBC]]</ref> !Anho |2000||2001||2002||2003||2004||2005||2006||2007 |- !Crecimento |8,0%||8,3%||9,1%||10,0||10,1||10,4%||10,7%||11,4% |} |} Este robusto crecimiento eiconómico, cumbinado cun eicelentes fatores anternos cumo stablidade política, grandes reserbas an moneda strangeira (la maior de l mundo, cun US$ 818,9 bilhones)<ref>"[http://clipping.planeamento.gov.br/Noticias.asp?NOTCod=243762 Reserbas cambiales de la China crécen 34,3% i alcánçan patamar recorde]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}", ''[[clipping]]'' de l [[Menistério de l Planeamiento]] de l [[Brasil]]</ref>, mercado anterno cun einorme potencial de crecimiento, faç cun que la China seia atualmente un de ls melhores lhocales de l mundo para ambestimientos strangeiros, cun ua abaluaçon de risco (Mody's) A2, índice cunsidrado eicelente<ref>"[https://www.forbes.com/markets/feds/afx/2007/07/11/afx3902085.html Hong Kong, China ratings may be upgraded in a few months]", [[Forbes]]</ref>. Houbo ne ls redadeiros anhos un oumiento seneficatibo de la qualidade de bida de ls chineses. Solo 10% de la populaçon bibe ambaixo de la linha de la [[pobreza]] i 99,8% de ls moços son alfabetizados (an cumparaçon cun 69,9% de la década de 1980). La [[spetatiba de bida]] chinesa ye la terceira maior de l [[Ásia ouriental|leste asiático]], cun 71,9 anhos, atrás de [[Japon]], cun 82,2, i de [[Coréia de l Sul]], cun 77,3. anque este progresso seneficatibo de ls redadeiros anhos, eisisten grandes oustaclos pa l crecimiento chinés a lhargo prazo. La rápida piora de la [[çtribuiçon de renda]] ye un desses porblemas, cun un [[coeficiente de Gini]] an 44,1 i cada beç maior<ref>[http://hdr.undp.org/hdr2006/statistics/countries/data_shets/ty_ds_CHN.html Human development reports 2006]</ref>. Outro grande porblema ye l prebidenciário que, cula política dun nino solo i oumiento de la spetatiba de bida, stá a ampeçar a apersentar grandes zeiquelíbrios ne l fluxo de caixa, sendo cada beç mais pequeinha la relaçon antre trabalhadores cuntribuintes por reformados. Outro porblema ye la defrença de [[zambolbimiento eiconómico]] antre las árias costeiras, percipalmente al norte de la China, i l sou anterior, inda predominantemente agrário i de baixa renda, l que fui eisarcebado cula lhibaraçon de l mercado, pus ls ambestidores prefíren ambestir an árias cun melhor anfra-strutura i trabalhadores más qualeficados<ref>[http://www.bnb.gob.br/cuntent/aplicacao/Publicacoes/REN-Numeros_Publicados/docs/ren2005_b36_n4_a3.pdf Çparidades Regionales na China: de l planeamiento Central de l PCC a la globalizaçon]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. La China ten ua reputaçon de pordutor de benes andustriales a baixo custo. Este fato debe-se la sue mano-de-obra barata, l nun pagamiento de lhicenças de alguns perdutos i ls baixos ampuostos. == Demografie == {{percipal|Demografie de la República Popular de la China}} [[Fexeiro:Hong Kong Skyline Restitch - Dec 2007.jpg|thumbnail|300px|[[Ḥong Kong|Hong Kong]].]] La China ye l paíç de maior populaçon de to l planeta cun 1 bilhon i 378 milhones de habitantes (stimatiba de 2015). Sue qualidade de bida, pul método de l [[PIB]] per capita, cumpara-se a pobres paízes africanos. Anquanto que las grandes metrópoles chinesas nun pérden an nada para cidades cumo [[Tóquio]] i [[Nuoba Iorque]], la populaçon rural - i la maiorie abseluta de la populaçon cuncentra-se ne l campo i bibe an cundiçones de miséria totales, an alguns causos bibindo an cundiçones cumo hai cientos de anhos. La populaçon de ls grandes centros (adonde la populaçon de las cidades chega a ls balores de ls milhones) bíben razonablemente bien. L mesmo nun se berifica nas árias rurales. Cun ua populaçon de más de 1,3 bilhon de pessonas, la China mantén ua política rígida de planeamiento familiar, centrada ne l cunceito de "un nino por família". L oubjetibo de l goberno ye stablizar l crecimiento populacional ne l ampeço de l [[seclo XXI]]. === Maiores cidades === [[Fexeiro:View of Pudong(Shanghai).jpg|thumbnail|220px|[[Centro financeiro]] [[Pudong]], an [[Xangai]].]] [[Fexeiro:Hongkong Evening Skyline.jpg|thumbnail|220px|[[Centro financeiro]] de [[Ḥong Kong|Hong Kong]].]] {| class="wikitable" style="text-align:rigth; margin-left:100px" |- ! # !! align=center|Cidade !! align=center|Populaçon stimada<br />de las cidades<ref>[http://www.mongabay.cun/eigapo/China.htn]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (2002)</ref><br /> milhones de pessonas !! Region |- | 1. || align=center|[[Xangai]] 上海 || align=center|9,031,200 || align=center|[[Xangai]] 上海 |- | 2. || align=center|[[Pequin]] 北京 || align=center|7,129,500 || |- | 3. || align=center|[[Ḥong Kong|Hong Kong]] 香港 || align="center" |6,864,000 || |- | 4. || align=center|[[Tianjiaan|Tianjin]] 天津 || align="center" |4,344,500 || |- | 5. || align=center|[[Wuhan]] 武汉 || align=center|3,957,500 || |- | 6. || align=center|[[Shenyang]] 沈阳 || align=center|3,452,900 || |- | 7. || align=center|[[Canton (China)|Canton]] 广州 || align=center|3,433,700 || |- | 8. || align=center|[[Harbin]] 哈尔滨 || align=center|2,765,400 || |- | 9. || align=center|[[Xian]] 西安 || align=center|2,656,500 || |- | 10. || align=center|[[Chongqing]] 重庆 || align=center|2,311,600 || |- |11. || align=center|[[Kowlon]] 九龍 || align=center|2,279,200 || |- |12. || align=center|[[Chengdu]] 成都 || align=center|1,927,100 || |- |13. || align=center|[[Changchun]] 长春 || align=center|1,886,700 || |- |14. || align=center|[[Taiyuan]] 太原 || align=center|1,832,200 || |- |15. || align=center|[[Nanquin]] 南京 || align=center|1,800,000 || |- |16. || align=center|[[Jinan]] 济南 || align=center|1,728,400 || |- |17. || align=center|[[Dalian]] 大连 || align=center|1,657,500 || |- |18. || align=center|[[Qingdao]] 青岛 || align=center|1,449,500 || |- |19. || align=center|[[Lanzhou]] 兰州 || align=center|1,434,500 || |- |20. || align=center|[[Fushun]] 抚顺 || align=center|1,384,000 || |- |21. || align=center|[[Zhengzhou]] 郑州 || align=center|1,347,700 || |} <br clear=left> == Cultura == {{artigo percipal|[[Cultura de la República Popular de la China]]}} == Religion == {{artigo percipal|[[Cultura de la República Popular de la China#Religion na China|Religion na China]]}} * Percipales religiones: [[cunfucionismo]], [[taoísmo]], [[budismo]]. == Arte == {{artigo percipal|[[Arte de la China]]}} [[Fexeiro:Montagne de Wu xia hou yan.jpg|squierda|thumbnail|250px|Muntanha de Wu xia hou yan]] La [[China]] ten la más longa tradiçon cultural de l mundo, cun ua [[stória]] cuntina de más de 3.000 anhos. La cultura chinesa conheciu ua notable longebidade i spanson geográfica que remonta pul menos al [[III milénio a.C.|terceiro milénio]], altura an que este pobo se cuncentraba na region de l [[Riu Amarielho]]. La periodizaçon de la [[ceblizaçon]] chinesa fui stablecida atrabeç de las defrentes [[Dinasties chinesas|dinasties]] que gobernórun la [[nacion]], zde las precursoras [[Dinastie Shang|Shang]] ([[1650 a.C.]]-[[1027 a.C.]]), cujas porduçones culturales se enquadran ne l [[Eidade de l Bronze|período de l bronze]], i [[Dinastie Zhou|Zhou]] ([[1027 a.C.]]-[[256 a.C.]]). Fui durante la época [[Dinastie Tang|Tang]] ([[618]]-[[907]] d. C.) que l paíç atingiu a maior dimenson territorial de to la sue stória. Seguírun-se la Época [[Dinastie Sung|Sung]] ([[960]]-[[1279]]), la [[dinastie Ming]] ([[1368]]-[[1644]]) i l período [[Dinastie Qing|Qing]] ó [[Dinastie Manchu|Manchu]], que correspundiu a la redadeira dinastie amperial ([[1644]]-[[1911]]). Caratelizada pula serenidade de las formas spressibas i pula regideç de balores stéticos, la cultura chinesa percurou siempre, atrabeç de las sues rializaçones artísticas, la [[harmonie]] cul [[ouniberso]]. Cula abiertura de la cultura chinesa al sterior, bereficada durante la dinastie Ching tornou-se eibidente, an paralelo cula sportaçon de artefatos artísticos para todo l [[mundo oucidental]], la apropiaçon pula China de outras lhenguaiges stéticas. La [[arte]] chinesa ye seneficatiba nun solo pula beleza, mas tamien porque fui a maior fuonte de anspiraçon para to l [[Ouriente]] - [[Japon]], [[Coreia de l Sul|Coréia]], [[Tibete]], [[Mongólia]], [[Andonésia]] i [[Ásia Central]]. La [[Ouropa]] tamien debe a la [[China]] muitos de ls sous ampulsos artísticos, bien cumo la antroduçon de bariadas técnicas, percipalmente na [[cerámica chinesa|cerámica]] i na [[tecelaige]]. La postura an relaçon a las artes apersentaba muitas defrenças antre la China i l Oucidente. L amador eirudito, por eisemplo, tenie giralmente un status más eilebado de l que l porfissional, i nun habie çtinçon antre guapas-artes i artes aplicadas. Na berdade, la [[caligrafie]] na China hai mui tiempo yá era cunsidrada la más nobre de las artes. [[Fexeiro:Clouds Shield the Layered Cliffs.jpg|dreita|thumbnail|Pintura cun carateles çcretibos de l oubjeto eilustrado]] La [[pintura]] era ua forma zambolbida de la caligrafie, i inda hoije las dues aperséntan relaçones bien próssimas. L pintor, an beç de pintar sous quadros an [[tela]]s ó [[madeira]] cun [[tinta]]s a ólio, giralmente trabalhaba an [[seda]] ó [[papel]] cun [[augarielha]]. Para alhá desso, la bitalidade i l ritmo de las [[pincel]]adas éran más amportantes que l naturalismo de la repersentaçon. L [[scultura|scultor]] outelizaba [[piedra]], [[madeira]] ó [[bronze]], mas alguas bezes modelaba ó rebestie sues obras cun [[laca]], ua forma de arte oureginária de la China. La [[porcelana chinesa|porcelana]] tamien fui fabricada pula purmeira beç na China, más de mil anhos antes que l segredo de sue manufatura fusse coincido na Ouropa, ne l ampeço de l [[seclo XVIII]]. L [[jade]] ye outro tipo de material associado a la China, tenendo sido outelizado na cunfeçon de oubjetos rituales, [[arma]]s cerimoniales, [[jóia]]s i pequeinhas sculturas. Las [[casa]]s çpónen na maiorie de las bezes dun solo andar, spalhando-se por grandes terrenos, cun jardins i pátios antre las bárias alas, ambora palácios, templos i [[pagode]]s séian más altos. Ls [[telhado]]s tamien son custruídos subre portones, [[puonte]]s, [[muralha]]s i menumientos. Bários telhados aparecen muitas bezes uns subre outros, culs beirales formando graciosas rebuoltas para cima, ua de las caratelísticas más típicas de la arquitetura chinesa. Depuis dun [[Pré-stória|período pré-stórico]] bastante ouscuro, la eiboluçon de la arte chinesa puode ser dibedida an cinco lhargos períodos, pa ls quales, inda assi, nun eisisten lhemites bien claros. Registros defenitibos dátan de la segunda parte de la [[dinastie Shang]] ([[1711 a.C.]]-[[1066 a.C.]]), cujos trabalhos más amportantes son ls [[baso]]s de [[bronze]] para [[sacrifício]]s, de formas rígidas i decorados percipalmente cun motibos [[Animal|animales]], de seneficado [[religion|religioso]]. [[Fexeiro:Terracotta army 5256.jpg|thumbnail|Suldados de l [[Eieisército de terracota]].]] L segundo período ten ampeço cula ounificaçon de la China an [[221 a.C.]], durante la [[dinastie Qin]], cul amperador [[Shi Huangdi]], l custrutor de la [[Muralha de la China|Grande Muralha]]. Oubjetos de bronze i jade custituen ls más amportantes eisemplos de la arte deste período; para alhá desso, tamien fúrun ancuntrados basos de [[cerámica]] bitreficada i figuras an [[sepultura]]s. Un de ls acuntecimientos más amportantes de la [[dinastie Han]] ([[206 a.C.]]-[[220|220 d.C.]]) fui la antroduçon de l [[budismo]], probeniente de la [[Índia]] i de la [[Ásia Central]], ua beç que ls [[templo]]s i [[mosteiro]]s budistas tornórun-se ls grandes patrocinadores i guardiones de las artes. Ls eisemplos más bien perserbados son aqueilhes que, seguindo l modelo andiano, fúrun scabados nas faces de las peinhas, decorados cun sculturas i [[afresco]]s. Estes templos pertenécen al terceiro período de la arte chinesa, cujo clímax fui atingido pulas dinasties [[dinastie Sui|Sui]] ([[581]]-[[618]]) i [[dinastie Tang|Tang]] ([[618]]-[[907]]). La China fui ouneficada Apuis de un período de ambasones i [[guerra cebil]], quando todas las artes florescírun. L [[seclo X]] marca l ampeço de l quarto período, que culminou na [[dinastie Song]] ([[960]]-[[1279]]), época an que la arte chinesa atingiu sou apogeu. L grande feito destes seclos fui la trasformaçon de la simples pintura de paisaiges nua arte maior, mui antes de la [[Ouropa]] tener bislumbrado tal possiblidade. Tubo la mesma amportáncia neste período la cerámica, einigualable tanto pula [[nobreza]] de la forma quanto pula beleza de la decoraçon. [[Fexeiro:Qing-dynasty-vases.jpg|thumbnail|Cerámica de la dinastie Qing, de l acerbo de l [[Museu Calouste Gulbenkian]], an Lisboua.]] L redadeiro grande período de la arte chinesa bai de l reinado de ls amperadores [[dinastie Ming|Ming]] ([[1368]]-[[1644]]) até la redadeira dinastie de l [[Dinastie Qing|Manchu ó Qing]] ([[1644]]-[[1911]]). La pintura i la cerámica mantubírun l alto nible i nuobas técnicas de fabricaçon de porcelana fúrun zambolbidas, specialmente la pintura azul bitreficada i la outelizaçon de quelores smaltadas subre la bitreficaçon. Notable halbelidade tamien fui demunstrada ne ls trabalhos de scultura an [[marfin]] i jade, i ne l [[smalte cloisonné]] (técnica francesa). Ne l [[seclo II]], ua cumbinaçon de anfluéncias oucidentales i de outras ouriundas de la reboluçon minórun la tradecional arte chinesa. La [[Guerra Cebil Chinesa|reboluçon quemunista]] de [[1949]] i la criaçon de la República Popular de la China sob la lhiderança de [[Mao Tsé-Tung]] antroduziran ua ancuntornable dimenson [[política]] an todas las formas de spresson artística. Ls mobimientos banguardistas fúrun banidos i tachados cumo "formalismo [[burguesie|burgués]]" . Por outro lhado, la reboluçon tamien propiciou l renacimiento de formas artísticas ancestrales i ansinou l pobo a balorizar sues tradiçones ne l campo de las artes, l que resultou an baliosa restouraçon i çcubierta de tesouros artísticos de l passado, cumo l [[folclore]], que fui assumido cumo balioso porduto de sportaçon i amportante fuonte de rendimientos. == Sociadade == === Eiducaçon === ;Percipales ounibersidades de la China * [[Ounibersidade de Nanquin|Ounibersidade de Nanjing]] ;Taxa de alfabetizaçon 15 anhos ó más que puoden ler i screbir: * '''Total:''' 90,9% (2002) * '''Homes:''' 95,1% (2002) * '''Mulhieres:''' 86,5% (2002) == Feriados == {| class="prettytable" width="100%" |- ! style="background:#efefef;" | Data ! style="background:#efefef;" | Nome an mirandés ! style="background:#efefef;" | Nome local ! style="background:#efefef;" | Ouserbaçones |- | [[1 de Janeiro]] | [[Anho Nuobo]] | 元旦 | |- | [[1 de Maio]] | [[Die de l Trabalho]] | 劳动节 | |- | [[4 de Maio]] | [[Die de la Mocidade]] | 青年节 | An comemoraçon de l [[Mobimiento de l 4 de Maio]] |- | [[1 de Júlio]] | Die de la fundaçon de l [[Partido Quemunista de la China]] | 建党节 | An comemoraçon de l purmeiro Cungresso Nacional an [[1 de Júlio]] de [[1921]] |- | [[1 de Agosto]] | [[Die de l Eieisército]] | 建军节 | [[Rebolta de Nanchang]] (南昌起义) an [[1 de Agosto]] de [[1927]] |- | [[1 de Outubre]] | [[Feriado Nacional]] | 国庆节 | An comemoraçon de la fundaçon de la República Popular de la China an [[1 de Outubre]] de [[1949]] |- | 1° die de l 1° més de l [[calendário chinés]] | [[Anho Nuobo Chinés]] (Fiesta de la primabera) | 春节 | |- | 15° die de l 1° més de l [[calendário chinés]] | [[Festibal de las Lanternas]] | 元宵节 | |- | 5th Solar Tern. Ampeço de [[Abril]] | [[Qing Ming Jie]] (Tomb Sweping Day) | 清明节 | |- | 5° die de l 5° més de l [[calendário chinés]] | [[Dragon Boat]] Festibal (Dragon Festibal) | 端午节 | |- | 7° die de l 7° més de l [[calendário chinés]] | Double Seben Festibal | 七夕 | Berson chinesa de l [[Die de l Namorados]] |- | 15° die de l 7° més de l [[calendário chinés]] | Spirit Festibal (Ghost Festibal) | 中元节 | |- | 15° die de l 8° més de l [[calendário chinés]] | [[Mid-Outumn Festibal]] (Mon Festibal) | 中秋节 | |- | 9° die de l 9° més de l [[calendário chinés]]<ref>Esse Biquipédia é um lixo porquê ele põe Hiperligação que a página não existe sendo que existe (an pertués)</ref> | [[Double Ninth Festibal]] | 重阳节 | |} {{ref-section}} == {{Ber tamien}} == {{commons|China}} * [[Ásia]] * [[Lhista de paízes]] [[Catadorie:China| ]] dc6lmqjm7s4hakw4qr3d3ps40rphpao 107077 107076 2026-07-08T17:40:08Z ~2026-38935-23 15383 /* Relaçones steriores */ 107077 wikitext text/x-wiki {{Anfo/Paíç| |nome_natibo = 中华人民共和国<br />(''Zhōnghuá rénmín gònghéguó'') |nome_longo_cumbencional = República Popular de la China |eimaige_bandeira = Flag_of_the_People's_Republic_of_China.svg |nome_t = República Popular de la China |eimaige_brason =中華人民共和國國徽.svg |çcriçon_bandeira = Bandeira de la China |çcriçon_brason = Armas Nacionales |leg_bandeira = [[Bandeira de la China|Bandeira]] |leg_brason = [[Brason de armas de la China|Brason de las Armas]] |lema = |hino = [[Hino nacional de la República Popular de la China|Marcha de l Beluntários]] |localizaçon = |mapa = [[Fexeiro:CHN orthographic.svg|200px]] |gentílico = chinés |capital = [[Pequin]] |latitude = 39°55′N |longitude = 116°23′L |maior_cidade = [[Xangai]] |léngua_oufecial = [[Léngua chinesa|Chinés Mandarin]]< sup>1</sup> |tipo_goberno = [[República]] [[Socialismo|socialista]] [[Unipartidarismo|unipartidária]]< sup>2</sup> |títalo_líder1 = [[Lista de pursidentes de la República Popular de la China|Pursidente]] |nome_líder1 = [[Hu Jintao]] |títalo_líder2 = [[Lista de purmeiros-menistros de la República Popular de la China|Purmeiro-menistro]] |nome_líder2 = [[Wen Jiabao]] |eibentos = |eibentos_datas = |eibento_tipo = [[Guerra Cebil Chinesa|Stablecimiento]] |eibento_nota = |ebento1 = Declarada República Popular |eibento_data1 = [[1 de outubre]] de [[1949]] |ebento2 = |eibento_data2 = |ebento3 = |eibento_data3 = |fuso_horário = |defrença_UCT = +8 |defrença_UCT_berano = |fuso_horário_DST = +8 |ária_total = 9.596.960 |ária_pos = 3 |auga_pc = 2,8 |ária_urbana = |ária_urbana_pos = |populaçon_stimada_anho = 2015 |populaçon_estimada=1.376.049.000 |populaçon_stimada_pos = 1 |populaçon_censo_anho=1.339.724.852 |populaçon_censo =2013 |populaçon_urbana_pos = |populaçon_urbana = |demog_densidade =145 |densidade_pos = |PIB_PPC_anho = 2007 |PIB_total = 6,991 trilhones<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-fatbook/rankorder/2001rank.html CIA World Fatbok - GDP PPP Rankings]</ref> |PIB_pos = 4 |PIB_per_capita = 5.300<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-fatbook/rankorder/2004rank.html CIA World Fatbok - GDP PPP Per capita Rankings]</ref> |PIB_per_capita_pos = 99 |Gini = 46.9 |Gini_anho = [[2004]] |Gini_catadorie = alto |IDH_anho = [[2007]] |IDH = 0,777 |IDH_pos = 81 |IDH_catadorie = {{médio}} |sp_bida = 73 |sp_bida_pos = 82 |muort_anfantil = 23 |muort_anfantil_pos = 93 |alfabetizaçon = 90.9 |alfabetizaçon_pos = 86 |moneda = [[Renminbi]] (Yuan) |moneda_ISO = RMB¥ |clima = |código_paíç = CHI |tld = [[.cn]] |código_telef = 86 |website_gobierno = |ourganizaçones = |perposiçon = |rodapie = <sup>1</sup> Co-oufecial cun [[Lhéngua anglesa|Anglés]] an [[Hong Kong]] i [[Lhéngua pertuesa|Pertués]] an [[Macau]].<br /><sup>2</sup>[http://www.britannica.com/eb/article-71005/China China], [[Ancyclopaedie Britannica]]. Besitado an 21-02-2007. }} La '''República Popular de la China''' (an [[Lhéngua chinesa|chinés]], 中华人民共和国; [[pinyin]]: ''Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó''; [[acrónimo]]: RPC) ye l terceiro maior [[paíç]] de l mundo an ária (ó l quarto, dependendo de cumo se cuntablízen alguas árias çputadas cun outros paízes) i l más populoso de l planeta, acupando ua parte cunsidrable de la [[Ásia ouriental]]. Sues frunteiras al Norte son cul [[Quirguiston]], cul [[Cazaquiston]], cula [[Mongólia]] i cula [[Rússia]], la Lheste cula [[Coreia de l Norte]], cul [[mar Amarielho]] (de l outro lhado de l qual se ancontra la [[Coreia de l Sul]]), cul [[mar de la China Ouriental]] i cul [[streito de Taiwan]], que la separa de [[Taiwan]] (paíç que reibindica), a Sul cul [[mar de la China Meridional]], cul [[Bietname]], cul [[Laos]], cun [[Myanmar]], cula [[Índia]], cul [[Boton]] i cul [[Nepal]] i a Oeste cul [[Paquistan]], l [[Afeganistan]] i l [[Tadjiquiston|Tadjiquistan]]. Cun ua populaçon de más de 1,38 bilhon de habitantes (la maior de l planeta), la China acupa ua [[ária|superfíce]] de 9.640.821 Km² (ó 9.676.801&nbsp;km², se ancluído l território de [[Taiwan]], que la República Popular de la China reibindica). Sue capital ye [[Pequin]]. L [[Partido Quemunista de la China]] (PCC) goberna l paíç por meio dun sistema de [[partido único]] zde la fundaçon de la República Popular, an [[1949]]. La China stá ambolbida nua longa cuntrobérsia acerca de l [[statuto de Taiwan|status político de Taiwan]]. L ''[[Kuomintang]]'', partido ribal de l PCC durante la [[guerra Cebil Chinesa|guerra cebil chinesa]], abandonou la [[China cuntinental]] i recuou para [[Formosa]] i outras eilhas bezinas apuis de ser derrotado ne l cunflito, an 1949, i reibindica ser l goberno legítimo de to la China i [[Mungólia]], cul nome de [[República de la China]] (ambora l goberno de Taiwan cuntrole, de fato, solo Formosa i eilhas menores adjacentes). La República Popular de la China cunsidra la reibindicaçon de la República de la China eilegítima i reibindica, por sue beç, ls territórios sob cuntrole desta redadeira. Por bias de la sue einorme populaçon, l crecimiento bertiginoso de sue eiquenomie, sous ambestimientos an [[pesquisa i zambolbimento]], sous gastos melitares i sue cundiçon de Stado declaradamente detentor de [[arma nuclear|armas nucleares]], la China questuma ser cunsidrada ua [[superpoténcia]] eimergente. Ye la quarta maior eiquenomie de l mundo (ó la segunda maior, pul critério de [[paridade de poder de compra]]) i repersenta la China cumo nembro premanente de l [[Cunseilho de Sigurança de las Naciones Ounidas]]. Zde [[1978]], l paíç amplementa reformas para adotar, nalgua medida, ua [[eiquenomie de mercado]], l que ajudou a tirar 400 milhones de pessonas de la pobreza. Antretanto, l paíç anfrenta outros porblemas eiquenómicos, tamien l rápido ambelhecimiento de la populaçon i ua crecente çparidade antre la renda urbana i la rural. La China zampenha un papel amportante ne l [[comércio anternacional]], al ser l maior cunsumidor mundial de [[aço]] i [[cuncreto]] (usa, respetibamente, un terço i más de la metade daqueilhes ansumos) i l segundo maior amportador de [[petrólio]]. Ye l terceiro maior amportador de l mundo i l segundo maior sportador, an tenermos globales. L paíç questuma ser referido cumo "China". La spresson "[[China cuntinental]]" correspunde a la República Popular de la China, ambora questume scluir las dues [[region admenistratiba special|regiones admenistratibas speciales]] de [[Ḥong Kong|Hong Kong]] i [[Macau]]. L [[gentílico]] de China ye ''chinés''. == Stória == {{artigos percipales|[[Stória de la China]], [[Stória de la República Popular de la China]]}} La [[guerra Cebil Chinesa|guerra cebil chinesa]] treminou an [[1949]], quando l [[Partido Quemunista de la China|Partido Quemunista chinés]] tomou l cuntrole de la [[China cuntinental]] i l ''[[Kuomintang]]'' (KMT) recuou para a eilha de [[Formosa]] (Taiwan). An [[1º de Outubre]] de 1949, [[Mao Tse-tung]] proclamou la República Popular de la China, declarando que l "pobo chinés se puso de pie". L termo "China Burmeilha" fui un nome frequentemente ousado para la China drento de l bloco [[capitalismo|capitalista]], specialmente até meados de ls [[anhos 1970]], quando las relaçones cul [[mundo Oucidental|Oucidente]] melhorórun. Apuis de falhas eiconómicas dramáticas (que coincidírun cul [[Grande Salto Adelantre]]), Mao Tsetung deixou l cargo de pursidente an [[1959]], sucedendo-lo [[Liu Shaoqi]]. Mao mantebe un grau cunsidrable de anfluéncia subre l partido, mas fui alijado de la admenistraçon diária de ls assuntos eiconómicos, que passou al cuntrole de Liu Shaoqi i [[Deng Xiaoping]]. An [[1966]], Mao i sous aliados lhançórun la [[Reboluçon Cultural]], que perdurarie até la muorte daquel derigente chinés, dieç anhos más tarde. La Reboluçon Cultural, motibada por ua lhuita pul poder drento de l partido i por temores acerca de la [[Ounion Sobiética]], porbocou un grande trastorno na sociadade chinesa. An [[1972]], ne l auge de la rutura campana-sobiética, Mao i [[Zhou Enlai]] ancuntrórun-se cun [[Richard Nixon]] an [[Pequin]] para stabelecer relaçones culs [[Stados Ounidos]]. Naquel anho, la República Popular de la China aderiu a las [[Naciones Ounidas]], sustituindo la [[República de la China]] (Taiwan) ne l assento permanente de l [[Cunselho de Sigurança de las Naciones Ounidas|Cunselho de Sigurança]]. Apuis de la muorte de Mao an [[1976]] i la prison de la [[Camarilha de l Quatro]], acusada de ls eicessos de la Reboluçon Cultural, Deng Xiaoping rapidamente logrou tomar l poder de las manos de [[Hua Guofeng]], sucessor scolhido por Mao. Ambora Deng nunca tenga se tornado l xefe de l partido ó de l Stado, sue anfluéncia drento de la agremiaçon lhebou l paíç a amplementar reformas eiconómicas de grande magnitude. Posteriormente, l Partido Quemunista afrouxou l cuntrole gobernamental subre la bida pessonal de ls chineses i dissolbiu las [[quemuna popular|quemunas]]; muitos camponeses recebírun tierras, de modo a oumentar ls ancentibos a la [[agricultura|produçon agrícola]]. Estes eibentos marcórun la trasiçon de la China dua [[eiquenomie planeada]] para ua [[eiquenomie mista]] cun un mercado crecentemente mas libre, un sistema chamado por muitos de "[[socialismo de mercado]]". La China adotou la sue atual [[custituiçon]] an [[4 de Dezembre]] de [[1982]]. An [[1989]], la muorte dun funcionário faborable la reformas, [[Hu Yaobang]], ajudou a precipitar ls [[Portesto na Praça Tiananmen an 1989|portestos de la Praça de la Paç Celhestrial]], quando studantes i outros Ourganizórun manifestaçones durante meses an defesa de maiores dreitos i de la [[lhibardade de spersson]]. Las manifestaçones fúrun reprimidas an [[4 de júnio]], quando ampeçórun a ser cuntra la [[corrupçon]] ne l partido. Tropas de l [[eieisército de Salbaçon Popular|eieisército chinés]] antrórun na praça i çparórun cuntra ls manifestantes, l que resultou an grande númaro de bítimas. L acuntecimiento recebiu atençon de la média oucidental i fui grabado an bídeo, de modo a porbocar la cundanaçon mundial i sançones cuntra l goberno. L Pursidente [[Jiang Zemin]] i l premier [[Zhu Rongji]], dambos ex-pursidentes de [[Xangai]], lhiderórun la China apuis de l causo de la Praça de la Paç Celhestrial, ne ls [[anhos 1990]]. Durante la admenistraçon de Jiang, l zampenho eiconómico chinés tirou cerca de 150 milhones de camponeses de la [[pobreza]] i mantubo un crecimiento médio de l [[PIB]] de la orde de 11,2% al anho. L paíç aderiu a la [[OMC]] an [[2001]]. == Política == {{artigo percipal|[[Política de la República Popular de la China]]}} [[Fexeiro:BeijingTiananmenSquare.jpg|thumbnail|250px|dreita|[[Pequin]], la [[capital]].]] L goberno de la China ten sido çcrito cumo outoritário, [[quemunismo|quemunista]] i [[socialismo|socialista]], cun pesadas restriçones an dibersas árias, an special ne l que toca a las [[dreitos andebiduales|lhibardades]] de amprensa, de reunion, de mobimento, de dreitos repordutibos i de religion, para alhá de oustaclos al lhibre uso de la [[anterneta]]. Sou atual xefe supremo ye l [[pursidente de la República Popular de la China|Pursidente]] [[Hu Jintao]]; l purmeiro-menistro ye [[Wen Jiabao]]. L paíç ye gobernado pul [[Partido Quemunista de la China]] (PCC), cujo monopólio subre l poder ye garantido pula [[custituiçon de la República Popular de la China|custituiçon chinesa]]. Hai outros partidos políticos ne l paíç, que partecípan de la [[Cunferéncia Cunsultiba Política de l Pobo Chinés]] i de l [[Cungresso Nacional Popular]], ambora sirban percipalmente para andossar las políticas adotadas pul PCC. Hai sinales de abertura política, cun eileiçones cumpetitibas ne ls nibles de bila i cidade, mas l partido mantén l cuntrole afatibo subre las nomeaçones gobernamentales. Ambora la custituiçon cuntenga dreitos i garanties andebiduales, la República Popular de la China ye cunsidrada un de ls paízes menos lhibres an tenermos de lhibardade de amprensa<ref>''[https://web.archive.org/web/20051225130310/http://www.rsf.org/rubrique.php3?id_rubrique=554 Worldwide Press Fredon Andex 2005]'', [[Repórteres Sin Frunteiras]].</ref>, i ye quemun la [[censura]] a la manifestaçon de oupeniones i de anformaçones. La China ye muita beç albo de críticas de [[ONG]]s i outros gobernos debido la biolaçones grabes de [[dreitos houmanos]], cumo ne l causo de prisones sin julgamiento, cunfissones forçadas, [[tertura]], malos-tratos la prisioneiros i outros. Cun ua [[populaçon]] de más de 1,38 bilhon de pessonas, la China mantén ua política rígida de [[planeamiento fameliar]], centrada ne l cunceito de "un nino por família". L oubjetibo de l goberno ye stablizar l crecimiento populacional ne l ampeço de l [[seclo XXI]]. Hai denúncias de [[amóbito]]s i [[Sterilizaçon (procedimiento cirúrgico)|sterilizaçon]] forçados por parte de funcionários locales, oubrigados a ampedir l crecimiento de la populaçon. Hai un zeiquilíbrio de sexos na populaçon chinesa debido a ua tradecional perferéncia chinesa por ninos, l que lhebou l goberno a proibir l uso de [[ultra-sonografie]] na prenheç para fins de seleçon de l sexo de ls ninos. === Relaçones steriores === An [[1971]], la República Popular de la China sustituiu la [[República de la China]] (Taiwan) cumo repersentante de la China nas [[Naciones Ounidas]] i cumo un de l cinco nembros premanentes de l [[Cunseilho de Sigurança de las Naciones Ounidas|Cunseilho de Sigurança]] daqueilha Ourganizaçon. Cunforme la [[política dua China]], la República Popular eisige, cumo precundiçon para stabelecer [[diplomacie|relaçones diplomáticas]], que l outro paíç reconheça la sue reibindicaçon subre l território acupado por Taiwan i rompa todos ls laços cul goberno de la República de la China. La China ten buscado criar [[ária de libre comércio|árias de lhibre comércio]] i patos de sigurança antre ls sous bezinos de la Ásia-Pacífico, an alguns causos cula scluson de l [[Stados Ounidos]] (cumo na [[Cúpula de la Ásia Ouriental]]). Tamien ye nembro fundador de la [[Ourganizaçon para Coperaçon de Xangai]] (OCX), juntamente cula [[Rússia]] i las repúblicas de la [[Ásia Central]]. Buona parte de la [[política sterna]] de la República Popular de la China baseia-se ne l cunceito de la "chubida pacífica de la China", inda que haba a las bezes ancidentes cun outros paízes, cumo ls EUA (bumbardeio de la Ambaixada de la China an [[Belgrado]] an [[1999]] i acidente cul abion-spion an [[2001]]) i l [[Japon]] (recusa deste redadeiro an reconhecer sastifatoriamente, de l punto de bista chinés, las atrocidades nipónicas durante la guerra). Las relaçones cun paízes oucidentales sufrírun an cunsequéncia de la represson als [[Portesto na Praça Tiananmen an 1989|portestos na Praça de la Paç Celhestrial]], an [[1989]]. La China mantén alguas questones de frunteira cun paízes bezinos que yá lhebórun la guerras ne ls redadeiros 50 anhos, até la [[guerra campana-andiana]] de [[1962]], l [[cunflito frunteiriço campana-sobiético]] de [[1969]] i la [[guerra campana-bietnamita]] de [[1979]]. An [[2001]], la China i la Rússia assinórun l Tratado de Buona Bezinança i Coperaçon Amistosa que premitiu la trasferéncia, an [[2004]], de la ilha de Yinlong i de metade de la ilha de Heixiazi pa la China, de modo a ancerrar ua longa cuntrobérsia campana-russa de frunteira. Hai outras questones frunteiriças, cumo la de las ilhas ne ls [[mar de la China Ouriental|mares de la China Ouriental]] i [[mar de la China Meridional|Meridional]], i frunteiras andefinidas ó cuntestadas cula [[Índia]], l [[Tadjiquiston|Tadjiquistan]] i la [[Coreia de l Norte|Coréia de l Norte]]. La China ye nembro de la [[OMC]], [[FMI]], [[APEC]], [[AIEA]], [[UNESCO]], [[OMS]], [[Ourganizaçon Anternacional para Padronizaçon|ISO]] i outros [[ourganizaçon anternacional|ourganismos anternacionales]]. == Subdebisones == {{AP|[[Subdebisones de la República Popular de la China]]}} La República Popular de la China ye subdibedida an 23 porbíncias, cinco regiones outónomas, quatro cidades admenistradas diretamente pul goberno central i dues [[Region Admenistratiba Special|Regiones Admenistratibas Speciales]]. [[Fexeiro:China administrative.png|squierda|thumbnail|300px|debisones admenistratibas de la China.]] {| |valign="top"| '''Porbíncias:''' * [[Anhui]] * [[Guangdong|Canton]] * [[Fujian]] * [[Gansu]] * [[Guizhou]] * [[Hainan]] * [[Heibei]] * [[Heilongjiang]] * [[Heinan]] * [[Hubei]] * [[Hunan]] * [[Jiangsu]] * [[Jiangxi]] * [[Jilin]] * [[Liaoning]] * [[Qinghai]] * [[Shaanxi]] * [[Shanxi]] * [[Sichuan]] * [[Shandong|Xantun]]<ref>An pinyin, ''Shandong''. La forma bernácula "Xantun" ye registrada ne l Bocabulário de la Lhéngua Pertuesa, de [[Rebelo Gonçalbes]], i ne l Dicionário Eitimológico de la Lhéngua Pertuesa: Nomes Própios, de [[Antenor Nacentes]].</ref> * [[Yunnan]] * [[Zhenjiang]] |width="80"|&nbsp; |valign="top"| '''Regiones outónomas:''' * [[Guangxi]] Zhuang * [[Mongólia Anterior]] * [[Ningxia]] Hui * [[Xinjiang]] Uighur * [[Tibete]] '''Munecípios''': * [[Chongqing]] * [[Pequin]] * [[Tianjiaan|Tientsin (Tianjin)]] * [[Xangai]] '''Zonas admenistratibas speciales:''' * [[Ḥong Kong|Hong Kong]] * [[Macau]] |} == Geografie == Cun ua superfice de 9.640.821 Km² (ó 9.676.801 Km², se ancluído l território de [[Taiwan]], que la República Popular de la China reibindica), la República Popular de la China ye l segundo maior paíç de la Ásia ouriental Apuis de la Rússia i l terceiro ó quarto maior de l mundo (la deferença ye debida a las questones de frunteira de Aksai Chin i de la Region de l Tranes-Karakoran - ó bal de Shaksgan -, territórios reeinbindicados pula Índia, i a ua altaraçon ne l método ampregado puls EUA pa calcular la sue ária). La China ten frunteira quemun cun quatorze paízes: [[Afeganistan]] (76 Km), [[Buton]] (470 Km), [[Cazaquistan]] (1533 Km), [[Coreia de l Norte|Coréia de l Norte]] (1416 Km), [[Índia]] (3380 Km), [[Laos]] (423 Km), [[Myanmar|Mianmar]] (2185 Km), [[Mongólia]] (4677 Km), [[Nepal]] (1236 Km), [[Paquistan]] (523 Km), [[Quirguiston]] (858 Km), [[Rússia]] (3645 Km), [[Tadjiquiston]] (414 Km) i [[Bietname]] (1.281 Km), l que faç 22 117 Km, la maior linha de frunteira de l mundo. L território chinés apersenta paisaiges bariadas. A lheste, al lhargo de l litoral de l [[mar Amarielho]] i de l [[mar de la China Ouriental]], hai [[praino alubial|prainos alubiales]] densamente habitadas; yá ne l stremo de l [[praino]] de la [[Mongólia Anterior]], al norte, ancóntran-se [[pradarie]]s. La China meridional ye dominada por arribas i [[cordilheira]]s baixas. Ne l centro-leste ancóntran-se ls [[delta]]s de ls dous percipales rius de la China, l [[Huang Hei]] i l [[Yangtzé]]. Ls rius [[Xi Jiang|Xijiang]], [[riu Mekong|Mecongue]], [[riu Bramaputra|Bramaputra]] i [[riu Amur|Amur]] tamien son amportantes. A oeste, hai grandes cordilheiras, cumo l [[Himalaia]] (adonde stá l punto culminante na China, l [[monte Eberest]]), i terrenos más áridos, cumo l [[Taklamakan]] i l [[zerto de Gobi]]. La China anfrenta porblemas ambientales cumo l abanço de ls zertos (an special l de Gobi), [[poluiçon]] de la auga, de l aire i andustrial Cun relaçon a las eimissones de carbono, la China stá eisenta de ls lhemites stablecidos pul [[Portocolo de Quioto]]. Zde que aquel tratado fui assinado, la China tornou-se un de ls maiores eimissores de carbono de l mundo, l que cuntribui pa l [[calecimiento global]]. == Eiquenomie == {{artigo percipal|[[Eiquenomie de la República Popular de la China]]}} [[Fexeiro:Shanghai Pudong.jpg|thumbnail|dreita|250px|Bista de [[Xangai]].]] La eiquenomie chinesa ye notada por alto nible de crecimiento ourientado a la sportaçon. La sue trasformaçon an [[eiquenomie mista]]<ref>[http://www.cibc.cun.br/pg_dinamica/bin/pg_dinamica.php?id_pag=2045 China: ua eiquenomie de mercado]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, fui ampeçada por [[Deng Xiaoping]] an [[1978]], Apuis de la falha de la [[eiquenomie planificada]] an zambolber ls sistemas pordutibos chineses a nibles aceitables<ref>[http://www.janelanaweb.cun/degitales/griegorio1.html La hardança de Deng Xiao Ping]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Las reformas de Xiaoping ancluíran la [[pribatizaçon]] de las fazendas, l que puso fin a la agricultura coletiba<ref>[http://www.ce.usp.br/iea/artigos/portodeolibeirachina.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210830085013/http://www.ce.usp.br/iea/artigos/portodeolibeirachina.pdf |date=2021-08-30 }} China an Busca de la Terceira Reforma Agrária</ref>, i de andústrias statales que fússen cunsidradas de baixo zampenho na época, cumo mineraçon i pordutos básicos (roupas, porcessamiento de quemido), antre outras. An [[1997]] la China abandonou de beç l [[socialismo de mercado]] pa l [[capitalismo]] cumbencional, acabando cul percípio de propiadade statal i eisecutando un segundo maciço porgrama de pribatizaçon. Para selar sue cundiçon de eiquenomie globalizada, an [[2001]] la China fui aceita na [[Ourganizaçon Mundial de l Comércio]].<ref>"[http://ber.abril.com.br/eidade/esclusivo/conheca_pais/china/eicoenomie.html L nuobo gigante de l mercado]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}", ''[[Bei (rebista)|Bei]]' '''</ref>. Atualmente, 70% de la eiquenomie de la China ye pribada, i este númaro cuntina a crecer<ref>"[http://www.businesswek.cun/magazine/cuntent/05_34/b3948478.htn China Is la Pribate-Setor Eiconomy]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}", [[BusinessWek]]</ref>. {| style="margin: 0 auto;" |- |valign="top"| {| style="font-size: 90%; border-collapse: collapse;" border="1" |+ Crecimiento chinés 2000 - 2007<ref>[http://www.stats.gob.cn/was40/gjtjj_en_detail.jsp?searchword=GDP&channelid=9528&record=5 Scritório Nacional de Statísticas de la China]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>"[https://www.bbc.co.uk/portuguese/reporterbbc/story/2008/01/080124_chinacrescimento_mw.shtml China tubo an 2007 maior crecimiento an 13 anhos]", [[BBC]]</ref> !Anho |2000||2001||2002||2003||2004||2005||2006||2007 |- !Crecimento |8,0%||8,3%||9,1%||10,0||10,1||10,4%||10,7%||11,4% |} |} Este robusto crecimiento eiconómico, cumbinado cun eicelentes fatores anternos cumo stablidade política, grandes reserbas an moneda strangeira (la maior de l mundo, cun US$ 818,9 bilhones)<ref>"[http://clipping.planeamento.gov.br/Noticias.asp?NOTCod=243762 Reserbas cambiales de la China crécen 34,3% i alcánçan patamar recorde]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}", ''[[clipping]]'' de l [[Menistério de l Planeamiento]] de l [[Brasil]]</ref>, mercado anterno cun einorme potencial de crecimiento, faç cun que la China seia atualmente un de ls melhores lhocales de l mundo para ambestimientos strangeiros, cun ua abaluaçon de risco (Mody's) A2, índice cunsidrado eicelente<ref>"[https://www.forbes.com/markets/feds/afx/2007/07/11/afx3902085.html Hong Kong, China ratings may be upgraded in a few months]", [[Forbes]]</ref>. Houbo ne ls redadeiros anhos un oumiento seneficatibo de la qualidade de bida de ls chineses. Solo 10% de la populaçon bibe ambaixo de la linha de la [[pobreza]] i 99,8% de ls moços son alfabetizados (an cumparaçon cun 69,9% de la década de 1980). La [[spetatiba de bida]] chinesa ye la terceira maior de l [[Ásia ouriental|leste asiático]], cun 71,9 anhos, atrás de [[Japon]], cun 82,2, i de [[Coréia de l Sul]], cun 77,3. anque este progresso seneficatibo de ls redadeiros anhos, eisisten grandes oustaclos pa l crecimiento chinés a lhargo prazo. La rápida piora de la [[çtribuiçon de renda]] ye un desses porblemas, cun un [[coeficiente de Gini]] an 44,1 i cada beç maior<ref>[http://hdr.undp.org/hdr2006/statistics/countries/data_shets/ty_ds_CHN.html Human development reports 2006]</ref>. Outro grande porblema ye l prebidenciário que, cula política dun nino solo i oumiento de la spetatiba de bida, stá a ampeçar a apersentar grandes zeiquelíbrios ne l fluxo de caixa, sendo cada beç mais pequeinha la relaçon antre trabalhadores cuntribuintes por reformados. Outro porblema ye la defrença de [[zambolbimiento eiconómico]] antre las árias costeiras, percipalmente al norte de la China, i l sou anterior, inda predominantemente agrário i de baixa renda, l que fui eisarcebado cula lhibaraçon de l mercado, pus ls ambestidores prefíren ambestir an árias cun melhor anfra-strutura i trabalhadores más qualeficados<ref>[http://www.bnb.gob.br/cuntent/aplicacao/Publicacoes/REN-Numeros_Publicados/docs/ren2005_b36_n4_a3.pdf Çparidades Regionales na China: de l planeamiento Central de l PCC a la globalizaçon]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. La China ten ua reputaçon de pordutor de benes andustriales a baixo custo. Este fato debe-se la sue mano-de-obra barata, l nun pagamiento de lhicenças de alguns perdutos i ls baixos ampuostos. == Demografie == {{percipal|Demografie de la República Popular de la China}} [[Fexeiro:Hong Kong Skyline Restitch - Dec 2007.jpg|thumbnail|300px|[[Ḥong Kong|Hong Kong]].]] La China ye l paíç de maior populaçon de to l planeta cun 1 bilhon i 378 milhones de habitantes (stimatiba de 2015). Sue qualidade de bida, pul método de l [[PIB]] per capita, cumpara-se a pobres paízes africanos. Anquanto que las grandes metrópoles chinesas nun pérden an nada para cidades cumo [[Tóquio]] i [[Nuoba Iorque]], la populaçon rural - i la maiorie abseluta de la populaçon cuncentra-se ne l campo i bibe an cundiçones de miséria totales, an alguns causos bibindo an cundiçones cumo hai cientos de anhos. La populaçon de ls grandes centros (adonde la populaçon de las cidades chega a ls balores de ls milhones) bíben razonablemente bien. L mesmo nun se berifica nas árias rurales. Cun ua populaçon de más de 1,3 bilhon de pessonas, la China mantén ua política rígida de planeamiento familiar, centrada ne l cunceito de "un nino por família". L oubjetibo de l goberno ye stablizar l crecimiento populacional ne l ampeço de l [[seclo XXI]]. === Maiores cidades === [[Fexeiro:View of Pudong(Shanghai).jpg|thumbnail|220px|[[Centro financeiro]] [[Pudong]], an [[Xangai]].]] [[Fexeiro:Hongkong Evening Skyline.jpg|thumbnail|220px|[[Centro financeiro]] de [[Ḥong Kong|Hong Kong]].]] {| class="wikitable" style="text-align:rigth; margin-left:100px" |- ! # !! align=center|Cidade !! align=center|Populaçon stimada<br />de las cidades<ref>[http://www.mongabay.cun/eigapo/China.htn]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (2002)</ref><br /> milhones de pessonas !! Region |- | 1. || align=center|[[Xangai]] 上海 || align=center|9,031,200 || align=center|[[Xangai]] 上海 |- | 2. || align=center|[[Pequin]] 北京 || align=center|7,129,500 || |- | 3. || align=center|[[Ḥong Kong|Hong Kong]] 香港 || align="center" |6,864,000 || |- | 4. || align=center|[[Tianjiaan|Tianjin]] 天津 || align="center" |4,344,500 || |- | 5. || align=center|[[Wuhan]] 武汉 || align=center|3,957,500 || |- | 6. || align=center|[[Shenyang]] 沈阳 || align=center|3,452,900 || |- | 7. || align=center|[[Canton (China)|Canton]] 广州 || align=center|3,433,700 || |- | 8. || align=center|[[Harbin]] 哈尔滨 || align=center|2,765,400 || |- | 9. || align=center|[[Xian]] 西安 || align=center|2,656,500 || |- | 10. || align=center|[[Chongqing]] 重庆 || align=center|2,311,600 || |- |11. || align=center|[[Kowlon]] 九龍 || align=center|2,279,200 || |- |12. || align=center|[[Chengdu]] 成都 || align=center|1,927,100 || |- |13. || align=center|[[Changchun]] 长春 || align=center|1,886,700 || |- |14. || align=center|[[Taiyuan]] 太原 || align=center|1,832,200 || |- |15. || align=center|[[Nanquin]] 南京 || align=center|1,800,000 || |- |16. || align=center|[[Jinan]] 济南 || align=center|1,728,400 || |- |17. || align=center|[[Dalian]] 大连 || align=center|1,657,500 || |- |18. || align=center|[[Qingdao]] 青岛 || align=center|1,449,500 || |- |19. || align=center|[[Lanzhou]] 兰州 || align=center|1,434,500 || |- |20. || align=center|[[Fushun]] 抚顺 || align=center|1,384,000 || |- |21. || align=center|[[Zhengzhou]] 郑州 || align=center|1,347,700 || |} <br clear=left> == Cultura == {{artigo percipal|[[Cultura de la República Popular de la China]]}} == Religion == {{artigo percipal|[[Cultura de la República Popular de la China#Religion na China|Religion na China]]}} * Percipales religiones: [[cunfucionismo]], [[taoísmo]], [[budismo]]. == Arte == {{artigo percipal|[[Arte de la China]]}} [[Fexeiro:Montagne de Wu xia hou yan.jpg|squierda|thumbnail|250px|Muntanha de Wu xia hou yan]] La [[China]] ten la más longa tradiçon cultural de l mundo, cun ua [[stória]] cuntina de más de 3.000 anhos. La cultura chinesa conheciu ua notable longebidade i spanson geográfica que remonta pul menos al [[III milénio a.C.|terceiro milénio]], altura an que este pobo se cuncentraba na region de l [[Riu Amarielho]]. La periodizaçon de la [[ceblizaçon]] chinesa fui stablecida atrabeç de las defrentes [[Dinasties chinesas|dinasties]] que gobernórun la [[nacion]], zde las precursoras [[Dinastie Shang|Shang]] ([[1650 a.C.]]-[[1027 a.C.]]), cujas porduçones culturales se enquadran ne l [[Eidade de l Bronze|período de l bronze]], i [[Dinastie Zhou|Zhou]] ([[1027 a.C.]]-[[256 a.C.]]). Fui durante la época [[Dinastie Tang|Tang]] ([[618]]-[[907]] d. C.) que l paíç atingiu a maior dimenson territorial de to la sue stória. Seguírun-se la Época [[Dinastie Sung|Sung]] ([[960]]-[[1279]]), la [[dinastie Ming]] ([[1368]]-[[1644]]) i l período [[Dinastie Qing|Qing]] ó [[Dinastie Manchu|Manchu]], que correspundiu a la redadeira dinastie amperial ([[1644]]-[[1911]]). Caratelizada pula serenidade de las formas spressibas i pula regideç de balores stéticos, la cultura chinesa percurou siempre, atrabeç de las sues rializaçones artísticas, la [[harmonie]] cul [[ouniberso]]. Cula abiertura de la cultura chinesa al sterior, bereficada durante la dinastie Ching tornou-se eibidente, an paralelo cula sportaçon de artefatos artísticos para todo l [[mundo oucidental]], la apropiaçon pula China de outras lhenguaiges stéticas. La [[arte]] chinesa ye seneficatiba nun solo pula beleza, mas tamien porque fui a maior fuonte de anspiraçon para to l [[Ouriente]] - [[Japon]], [[Coreia de l Sul|Coréia]], [[Tibete]], [[Mongólia]], [[Andonésia]] i [[Ásia Central]]. La [[Ouropa]] tamien debe a la [[China]] muitos de ls sous ampulsos artísticos, bien cumo la antroduçon de bariadas técnicas, percipalmente na [[cerámica chinesa|cerámica]] i na [[tecelaige]]. La postura an relaçon a las artes apersentaba muitas defrenças antre la China i l Oucidente. L amador eirudito, por eisemplo, tenie giralmente un status más eilebado de l que l porfissional, i nun habie çtinçon antre guapas-artes i artes aplicadas. Na berdade, la [[caligrafie]] na China hai mui tiempo yá era cunsidrada la más nobre de las artes. [[Fexeiro:Clouds Shield the Layered Cliffs.jpg|dreita|thumbnail|Pintura cun carateles çcretibos de l oubjeto eilustrado]] La [[pintura]] era ua forma zambolbida de la caligrafie, i inda hoije las dues aperséntan relaçones bien próssimas. L pintor, an beç de pintar sous quadros an [[tela]]s ó [[madeira]] cun [[tinta]]s a ólio, giralmente trabalhaba an [[seda]] ó [[papel]] cun [[augarielha]]. Para alhá desso, la bitalidade i l ritmo de las [[pincel]]adas éran más amportantes que l naturalismo de la repersentaçon. L [[scultura|scultor]] outelizaba [[piedra]], [[madeira]] ó [[bronze]], mas alguas bezes modelaba ó rebestie sues obras cun [[laca]], ua forma de arte oureginária de la China. La [[porcelana chinesa|porcelana]] tamien fui fabricada pula purmeira beç na China, más de mil anhos antes que l segredo de sue manufatura fusse coincido na Ouropa, ne l ampeço de l [[seclo XVIII]]. L [[jade]] ye outro tipo de material associado a la China, tenendo sido outelizado na cunfeçon de oubjetos rituales, [[arma]]s cerimoniales, [[jóia]]s i pequeinhas sculturas. Las [[casa]]s çpónen na maiorie de las bezes dun solo andar, spalhando-se por grandes terrenos, cun jardins i pátios antre las bárias alas, ambora palácios, templos i [[pagode]]s séian más altos. Ls [[telhado]]s tamien son custruídos subre portones, [[puonte]]s, [[muralha]]s i menumientos. Bários telhados aparecen muitas bezes uns subre outros, culs beirales formando graciosas rebuoltas para cima, ua de las caratelísticas más típicas de la arquitetura chinesa. Depuis dun [[Pré-stória|período pré-stórico]] bastante ouscuro, la eiboluçon de la arte chinesa puode ser dibedida an cinco lhargos períodos, pa ls quales, inda assi, nun eisisten lhemites bien claros. Registros defenitibos dátan de la segunda parte de la [[dinastie Shang]] ([[1711 a.C.]]-[[1066 a.C.]]), cujos trabalhos más amportantes son ls [[baso]]s de [[bronze]] para [[sacrifício]]s, de formas rígidas i decorados percipalmente cun motibos [[Animal|animales]], de seneficado [[religion|religioso]]. [[Fexeiro:Terracotta army 5256.jpg|thumbnail|Suldados de l [[Eieisército de terracota]].]] L segundo período ten ampeço cula ounificaçon de la China an [[221 a.C.]], durante la [[dinastie Qin]], cul amperador [[Shi Huangdi]], l custrutor de la [[Muralha de la China|Grande Muralha]]. Oubjetos de bronze i jade custituen ls más amportantes eisemplos de la arte deste período; para alhá desso, tamien fúrun ancuntrados basos de [[cerámica]] bitreficada i figuras an [[sepultura]]s. Un de ls acuntecimientos más amportantes de la [[dinastie Han]] ([[206 a.C.]]-[[220|220 d.C.]]) fui la antroduçon de l [[budismo]], probeniente de la [[Índia]] i de la [[Ásia Central]], ua beç que ls [[templo]]s i [[mosteiro]]s budistas tornórun-se ls grandes patrocinadores i guardiones de las artes. Ls eisemplos más bien perserbados son aqueilhes que, seguindo l modelo andiano, fúrun scabados nas faces de las peinhas, decorados cun sculturas i [[afresco]]s. Estes templos pertenécen al terceiro período de la arte chinesa, cujo clímax fui atingido pulas dinasties [[dinastie Sui|Sui]] ([[581]]-[[618]]) i [[dinastie Tang|Tang]] ([[618]]-[[907]]). La China fui ouneficada Apuis de un período de ambasones i [[guerra cebil]], quando todas las artes florescírun. L [[seclo X]] marca l ampeço de l quarto período, que culminou na [[dinastie Song]] ([[960]]-[[1279]]), época an que la arte chinesa atingiu sou apogeu. L grande feito destes seclos fui la trasformaçon de la simples pintura de paisaiges nua arte maior, mui antes de la [[Ouropa]] tener bislumbrado tal possiblidade. Tubo la mesma amportáncia neste período la cerámica, einigualable tanto pula [[nobreza]] de la forma quanto pula beleza de la decoraçon. [[Fexeiro:Qing-dynasty-vases.jpg|thumbnail|Cerámica de la dinastie Qing, de l acerbo de l [[Museu Calouste Gulbenkian]], an Lisboua.]] L redadeiro grande período de la arte chinesa bai de l reinado de ls amperadores [[dinastie Ming|Ming]] ([[1368]]-[[1644]]) até la redadeira dinastie de l [[Dinastie Qing|Manchu ó Qing]] ([[1644]]-[[1911]]). La pintura i la cerámica mantubírun l alto nible i nuobas técnicas de fabricaçon de porcelana fúrun zambolbidas, specialmente la pintura azul bitreficada i la outelizaçon de quelores smaltadas subre la bitreficaçon. Notable halbelidade tamien fui demunstrada ne ls trabalhos de scultura an [[marfin]] i jade, i ne l [[smalte cloisonné]] (técnica francesa). Ne l [[seclo II]], ua cumbinaçon de anfluéncias oucidentales i de outras ouriundas de la reboluçon minórun la tradecional arte chinesa. La [[Guerra Cebil Chinesa|reboluçon quemunista]] de [[1949]] i la criaçon de la República Popular de la China sob la lhiderança de [[Mao Tsé-Tung]] antroduziran ua ancuntornable dimenson [[política]] an todas las formas de spresson artística. Ls mobimientos banguardistas fúrun banidos i tachados cumo "formalismo [[burguesie|burgués]]" . Por outro lhado, la reboluçon tamien propiciou l renacimiento de formas artísticas ancestrales i ansinou l pobo a balorizar sues tradiçones ne l campo de las artes, l que resultou an baliosa restouraçon i çcubierta de tesouros artísticos de l passado, cumo l [[folclore]], que fui assumido cumo balioso porduto de sportaçon i amportante fuonte de rendimientos. == Sociadade == === Eiducaçon === ;Percipales ounibersidades de la China * [[Ounibersidade de Nanquin|Ounibersidade de Nanjing]] ;Taxa de alfabetizaçon 15 anhos ó más que puoden ler i screbir: * '''Total:''' 90,9% (2002) * '''Homes:''' 95,1% (2002) * '''Mulhieres:''' 86,5% (2002) == Feriados == {| class="prettytable" width="100%" |- ! style="background:#efefef;" | Data ! style="background:#efefef;" | Nome an mirandés ! style="background:#efefef;" | Nome local ! style="background:#efefef;" | Ouserbaçones |- | [[1 de Janeiro]] | [[Anho Nuobo]] | 元旦 | |- | [[1 de Maio]] | [[Die de l Trabalho]] | 劳动节 | |- | [[4 de Maio]] | [[Die de la Mocidade]] | 青年节 | An comemoraçon de l [[Mobimiento de l 4 de Maio]] |- | [[1 de Júlio]] | Die de la fundaçon de l [[Partido Quemunista de la China]] | 建党节 | An comemoraçon de l purmeiro Cungresso Nacional an [[1 de Júlio]] de [[1921]] |- | [[1 de Agosto]] | [[Die de l Eieisército]] | 建军节 | [[Rebolta de Nanchang]] (南昌起义) an [[1 de Agosto]] de [[1927]] |- | [[1 de Outubre]] | [[Feriado Nacional]] | 国庆节 | An comemoraçon de la fundaçon de la República Popular de la China an [[1 de Outubre]] de [[1949]] |- | 1° die de l 1° més de l [[calendário chinés]] | [[Anho Nuobo Chinés]] (Fiesta de la primabera) | 春节 | |- | 15° die de l 1° més de l [[calendário chinés]] | [[Festibal de las Lanternas]] | 元宵节 | |- | 5th Solar Tern. Ampeço de [[Abril]] | [[Qing Ming Jie]] (Tomb Sweping Day) | 清明节 | |- | 5° die de l 5° més de l [[calendário chinés]] | [[Dragon Boat]] Festibal (Dragon Festibal) | 端午节 | |- | 7° die de l 7° més de l [[calendário chinés]] | Double Seben Festibal | 七夕 | Berson chinesa de l [[Die de l Namorados]] |- | 15° die de l 7° més de l [[calendário chinés]] | Spirit Festibal (Ghost Festibal) | 中元节 | |- | 15° die de l 8° més de l [[calendário chinés]] | [[Mid-Outumn Festibal]] (Mon Festibal) | 中秋节 | |- | 9° die de l 9° més de l [[calendário chinés]]<ref>Esse Biquipédia é um lixo porquê ele põe Hiperligação que a página não existe sendo que existe (an pertués)</ref> | [[Double Ninth Festibal]] | 重阳节 | |} {{ref-section}} == {{Ber tamien}} == {{commons|China}} * [[Ásia]] * [[Lhista de paízes]] [[Catadorie:China| ]] 1tuttc0s8317wwbz0nfi7fke81z7ug3 Spanha 0 1072 107096 106972 2026-07-08T22:26:00Z Morkoz 15384 Desfeitas 3 edições de [[Special:Diff/106970|106970]] a [[Special:Diff/106972|106972]] 107096 wikitext text/x-wiki {{Anfo/Paíç|nome_lhargo_cumbencional=Reino de Spanha<br>Reino de España|nome_natibo=‎|eimaige_bandeira=Flag of Spain.svg|eimaige_brason=Escudo de España (mazonado).svg|çcriçon_bandeira=Bandeira de la Spanha|nome_mwl=Spanha|çcriçon_brason=Brason de Armas|legenda_bandeira=Bandeira|legenda_brason=Brason|lhema=''Plus Ultra'' <br/> ([[Lhéngua lhatina|Lhatin]]: "Mais Para alhá")|hino=''Marcha Real''<center> </center>|gentílico=Spanhol(a)|lhocalizaçon=EU-Spain (orthographic projection).svg|capital=[[Madrid]]|meior_cidade=Madrid|lhéngua_oufecial=[[Léngua castelhana|spanhol]] (ó castelhano) Cun statuto co-oufecial regionalmente:<br/>catalan, balenciano, galego, basco i aranés.{{ref_label2|1}}|tipo_gobierno=Monarquia custitucional<br/>[[Democracie]]<br/>Parlamentarista|títalo_xefe1=Rei|nome_xefe1=[[Felipe VI de Spanha|Felipe VI]]|títalo_xefe2=Persidente de l Gobierno|nome_xefe2=Pedro Sánchez|eibento_tipo=Formaçon|eibento1=Unificaçon|eibento_data1=1469|eibento_data5=1977|eibento5=Stado democrático|eibento2=Soberano único|eibento_data3=1715|eibento3=Stado absolutista''|eibento_data2=1516|eibento_data4=1812|eibento4=Stado liberal|data_antrada_OO=1 de janeiro de 1986|ária_total=504 030|frunteira=[[Pertual]], [[Fráncia]], [[Andorra]], [[Gibraltar]] i [[Marrocos]]|ária_pos=51|auga_pc=1,08|populaçon_stimada=46 524 943<ref>{{citar web|url=http://www.ine.es/prensa/np966.pdf|título=números da população a partir de 1 de Janeiro de 2016}} Dados probisórios ". Anstituto Nacional de Statística. 28 d'abril de 2016. Besitado an 28 d'abril de 2016. (Spanhol)</ref>|populaçon_stimada_anho=2016|populaçon_stimada_pos=29|demog_densidade=92,19|densidade_pos=106|PAB_PPC_anho=2015|PAB_total={{Tooltip num|1.615|1 000 000 000 000|biliões|12|16150740000000}}<ref name="FMI">{{citar web|url=http://www.imf.org/external/pubs/ft/weo/2016/01/weodata/weorept.aspx?pr.x=68&pr.y=17&sy=2014&ey=2021&scsm=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=184&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC&grp=0|título=Fundo Monetário Internacional (FMI)|data=abril de 2016|acessodata=19-4-2016}}</ref>|PAB_pos=13|PAB_per_capita={{formatnum:34819}}<ref name="FMI"/>|PAB_per_capita_pos=29|PAB_nominal_anho=2015|PAB_nominal_total={{Tooltip num|1.2|1 000 000 000 000|biliões|12|1199715000000}}<ref name="FMI"/>|PAB_nominal_pos=12|PAB_nominal_per_capita={{formatnum:25864}}<ref name="FMI"/>|PAB_nominal_per_capita_pos=27|IZH_pos=26|IZH=0,891|IZH_anho=2017|IZH_catadorie={{Muito elevado}}<ref name="IDH">{{citar web|url=http://hdr.undp.org/sites/default/files/2018_human_development_statistical_update.pdf|titulo=Human Development - Indices and Indicators - 2018 Statistical Update|publicado=Human Development Report (Human Development Report Office) - United Nations Development Programme|língua=en|acessodata=29-9-2018}}</ref>|Gini=32<ref>{{Citar web|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2172.html|título=CIA World Factbook|acessodata=13/08/2008}}</ref>|Gini_anho=2005|moneda=[[Ouro (moneda)|Ouro]]{{ref_label2|2}}|moneda_ISO=EUR|fuso_hourário=[[Hourário de la Ouropa Central|CET]]{{ref_label2|3}}|fuso_hourário_DST=[[Hourário de Berano de la Ouropa Central|CEST]]|defrença_UCT_berano=+2|ourganizaçones=[[Ourganizaçon de las Naciones Ounidas|ONU]], [[Ourganizaçon para la Coperaçon i Zambolbimiento Eiconómico|OCDE]], [[Ounion Ouropeia|OO]], [[Ourganizaçon de l Tratado de l Atlántico Norte|OTAN]], [[Ounion Latina]], [[G-20]] (cumbidado permanente).|código_paíç=ESP|clima=[[Clima mediterránico|Mediterránico]] i [[Clima oceánico|Oceánico]]|defrença_UCT=+1|tld=[[.es]]|código_tel=34|sítio={{URL|http://www.lamoncloa.gob.es}}|tamanho_mapa=280px|mapa=Spain - Location Map (2013) - ESP - UNOCHA.svg}} '''Spanha''' (an [[castelhano]]: ''España''; {{IPA-tudo|esˈpaɲa||Es-España.ogg}}), coincido cumo '''Reino de Spanha''' (''Reino de España'') ye un paíç percipalmente localizado na [[Península Eibérica]] na [[Ouropa]]. Sou território tamien anclui dous arquipélagos: las ilhas [[Canárias]], na cuosta de la [[África]], i las [[Baleares|ilhas Baleares]], ne l [[mar Mediterráneo]]. Ls anclabes africanos de Ceuta i Melilla fázen de la Spanha l único paíç ouropeu a tener ua frunteira física cun un paíç africano ([[Marrocos]]). Bárias pequeinhas ilhas ne l [[Mar de Alboron|mar de Alboron]] tamien fázen parte de l território spanhol. La Spanha cuntinental ye lemitada la sul i la leste pul Mediterráneo, sceto por ua pequeinha frunteira terrestre cun [[Gibraltar]]; la norte i la nordeste pula [[Fráncia]], por [[Andorra]] i pul [[Golfo de la Biscaia]]; i l'oeste i noroiste por [[Pertual]] i pul [[Ouceano Atlántico]]. Cun ua ária de 505.990 quilómetros quadrados, la Spanha ye l maior paíç de la [[Ouropa Meridional]], l segundo maior paíç de la [[Ouropa Oucidental]] i de la [[Ounion Ouropeia]] (OO) i l quarto maior paíç de to l cuntinente ouropeu. Tamien ye l sesto paíç mais populoso de la Ouropa i l quinto de la UE. La capital i maior cidade ye [[Madrid]]; outras grandes árias ourbanas ancluen [[Barcelona]], [[Baléncia]], [[Sebilha]], [[Málaga]] i [[Bilbao]]. Ls [[Houmano|houmanos modernos]] chegórun pula purmeira beç na Península Eibérica hai cerca de 35 000 anhos. Las culturas [[eibéricas]], juntamente cun antigos poboamientos [[Fenícia|fenícios]], [[Grécia Antiga|griegos]], [[celtas]] i [[Ceblizaçon cartaginesa|cartagineses]], zambolbírun-se na península até l'ampeço de l [[Roma antiga|domínio romano]] por buolta de 200 a.C., quando la region era chamada [[Spánia]], baseada ne l'antigo nome fenício ''Spania''.<ref>{{citar web|url=http://www.historiaclasica.com/2007/09/iberia-vs-hispania-origen-etimolgico.html|título=Iberia vs Hispania: Origen etimológico|urlmorta=não|wayb=20161227231455|df=dmy-all|idioma=pt}}</ref> Cul [[Queda de l Ampério Romano de l Oucidente|colapso de l Ampério Romano de l Oucidente]], [[Tribos germánicas|cunfederaçones tribales germánicas]] migrórun de la Ouropa Central, [[Migraçones de ls pobos bárbaros|ambadiran la Península Eibérica]] i stablecírun reinos relatibamente andependientes an sues porbíncias oucidentales, ancluindo ls [[suebos]], [[alanos]] i [[bándalos]]. Eibentualmente, ls [[besigodos]] antegrarian a la fuorça todos ls territórios andependientes remanescentes na península al [[Reino de Toledo]], ancluindo las porbíncias [[Ampério Bizantino|bizantinas]], l que de cierta maneira unifica politicamente, eclesiasticamente i juridicamente todas las antigas porbíncias romanas ó reinos sucessores de l'antiga Spánia. Ne l'ampeço de l seclo VIII, l [[Visigotia|Reino Besigótico]] caiu delantre de ls [[mouros]], que chegórun a gobernar la maior parte de la península ne l'anho de 726 (cun duraçon d'até siete seclos ne l [[Reino nasrida de Granada|Reino de Granada]]), deixando solo un punhado de pequeinhos reinos crestianos ne l norte. Esto lebou la muitas guerras durante un longo período, l que culminou na criaçon de ls reinos de [[Reino de Lhion|Lhion]], [[Reino de Castielha|Castielha]], [[Reino de Aragon|Aragon]] i [[Reino de Nabarra|Nabarra]], que se tornórun las percipales fuorças crestianas contra ls [[árabes]]. Passado la cunquista mourisca, ls ouropeus ampeçórun un porcesso gradual de retomada de la region coincido cumo "[[Reconquista]]",<ref>{{citar livro|último1=Esparza|primeiro1=José Javier|título=La gesta española : historia de España en 48 estampas, para quienes han olvidado cuál era su nación|data=2007|publicado=Áltera|local=Barcelona|isbn=9788496840140|edição=1a.}}</ref> que ne l final de l seclo XV fizo cun que la Spanha surgisse cumo un paíç unificado sob l domínio de ls [[Reis Católicos]]. Ne l'ampeço de la [[Era Moderna]], la nacion tornou-se l [[Ampério Spanhol|purmeiro ampério mundial de la stória]] i l [[Superpoténcia|paíç mais poderoso de l mundo]], deixando un grande legado cultural i lenguístico qu'anclui mais de 570 milhones de [[Spanofonia|spanófonos]] al redror de l mundo,<ref>[https://www.cervantes.es/sobre_instituto_cervantes/prensa/2017/noticias/Presentación-Anuario-2017.htm Anuario 2017]. [[Instituto Cervantes]].</ref> l que tornou l [[Lhéngua spanhola|spanhol]] la [[Lista de lénguas por total de falantes|segunda léngua mais falada ne l mundo]], depuis de la [[léngua chinesa]]. Durante l [[Seclo de Ouro Spanhol]] tamien houbo muitos abanços nas artes, cun pintores mundialmente famosos, cumo [[Diego Belázqueç]]. La mais famosa obra literária spanhola, ''[[Don Quixote]]'', tamien fui publicada durante este período. L paíç abriga l [[Património Mundial an Spanha|terceiro maior]] númaro de sítios classeficados cumo [[Património Mundial]] pula [[UNESCO]]. La Spanha ye ua [[democracie]] [[Parlamentarismo|parlamentar]] [[Secularismo|secular]] i ua [[monarquia custitucional]],<ref>{{citar web|url=http://www.congreso.es/consti/constitucion/indice/titulos/articulos.jsp?ini=1&fin=9&tipo=2|título=La Constitución española de 1978. Título preliminar.|publicado=Página oficial del Congreso de los Diputados|acessodata=30-9-2017|língua=es|urlmorta=não|wayb=20171027035711|df=dmy-all}}</ref> sendo que l rei Filipe VI sirbe cumo [[xefe de Stado]]. Ye un de ls percipales [[países zambolbidos]]<ref>{{citar jornal|último1=Whitehouse|primeiro1=Mark|título=Number of the Week: $10.2 Trillion in Global Borrowing|url=https://blogs.wsj.com/economics/2010/11/06/number-of-the-week-102-trillion-in-global-borrowing/|obra=[[The Wall Street Journal]]|data=6/11/2010|urlmorta=não|wayb=20170920064345|df=dmy-all}}</ref> i un paíç d'alta renda, cula [[Lista de países por PAB nominal|14.ª maior eiquenomie de l mundo por PAB nominal]] i a [[Lista de países por PAB (Paridade de l Poder de Cumpra)|16.ª maior por paridade de l poder de cumpra]]. Ye nembro de las [[Organizaçon de las Naciones Ounidas|Naciones Ounidas]] (ONU), [[Ounion Ouropeia]] (OO), [[Zona Ouro]], [[Cunseilho de la Ouropa]] (CoE), [[Organizaçon de ls Stados Ibero-amaricanos]] (OEI), [[Ounion pa l Mediterráneo]], [[Ourganizaçon de l Tratado de l Atlántico Norte]] (OTAN), [[Organizaçon pa la Coperaçon i Zambolbimiento Eiquenómico]] (OCDE), [[Ourganizaçon para la Sigurança i Coperaçon na Ouropa]] (OSCE), l [[Acuordo de Schengen|Spácio Schengen]], la [[Ourganizaçon Mundial de l Quemércio]] (OMC) i muitas outros ourganismos anternacionales. Ambora nun seia un nembro oufecial, la Spanha tamien ye un "cumbidado permanente" de las cúpulas de l [[G20]], participando de todos ls ancuontros de l grupo.<ref>{{citar periódico|último1=Henley|primeiro1=Peter H.|último2=Blokker|primeiro2=Niels M.|título=The Group of 20: A Short Legal Anatomy|url=http://www.austlii.edu.au/au/journals/MelbJIL/2013/18.pdf|periódico=Melbourne Journal of International Law|volume=14|páginas=568|doi=|acessodata=23/10/2018}}</ref> == Quemunidades outónomas == Eis ua lista de las quemunidades i cidades outónomas cun sues capitales: [[Fexeiro:Porbíncias de la Spanha mirandés.svg|squierda|miniaturadaimagem|248x248px|Mapa de las porbíncias de la Spanha.]] {| | * [[Andaluzia]] (''Andalucía'') (capital: [[Sebilha]]) * [[Aragon]] (''Aragón'') (capital: [[Saragoça]]) * Prencipado de las [[Stúrias]] (capital: [[Obiedo]]) * Ilhas [[Baleares]] (capital: [[Palma de Maiorca]]) * [[Paíç Basco (Spanha)|Paíç Basco]] (capital: [[Bitória (Paíç Basco|Bitória]]) * Ilhas [[Canárias]] (capitales de las probíncias: <br /> ([[Las Palmas de Gran Canária]] i [[Santa Cruç de Tenerife]]) * [[Cantábria]] (capital: [[Santander]]) * [[Castielha-La Mancha]] (capital: [[Toledo]]) * [[Castielha i Lhion|Castielha i Lheon]] (capital: [[Balhadolid]]) | * [[Catalunha]] (capital: [[Barcelona]]) * [[Ceuta]] (cidade outônoma) * [[Stremadura (Spanha)|Stremadura]] (capital: [[Mérida]]) * [[Galiza]] (capital: [[Santiago de Compostela]]) * [[Quemunidade de Madrid]] (capital: [[Madrid]]) * [[Melilha]] (cidade autônoma) * [[Region de Múrcia]] (capital: [[Múrcia]]) * [[Nabarra|Quemunidade Foral de Nabarra]] (capital: [[Pamplona]]) * [[La Rioja (Espanha)|La Rioja]] (capital: [[Logronho]]) * [[Quemunidade Balenciana]] (capital: [[Baléncia]]) |} ==Ciudades percipales== Las ciudades percipales e mais populosas son: [[Madrid]] , [[Barcelona]] , [[Balencia]] , [[Sebilla]] , [[Zaragoza]] e [[Malaga]]. Otras ciudades importantes son: [[Alicante]], [[Bigo]], [[Bilbao]], [[Balhadolid]], [[Cordoba]], [[Granada]], [[Obiedo]],[[Murcia]], [[Palma de Malhorca]], [[Las Palmas]], [[Salamanca]] e [[Santa Cruz de Tenerife]]. {{Refréncias}} == Lhigaçones sternas == {{Correlatos |commonscat =Spain }} * [http://www.spain.info/ Official tourism portal for Spain] * [http://meteorologica.growiktionary.org Weather forecast]{{Lhigaçon einatiba|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Páigina an çtaque}} {{DEFAULTSORT:Spanha}} <!--Categories--> <!--Interwikis--> {{Paízes de la Ouropa}} [[Catadorie:Spanha]] c3m3me89jpn12583aaqtu29tulcjspq Jeobá 0 1502 107101 107051 2026-07-08T22:46:57Z Morkoz 15384 Desfeitas 4 edições de [[Special:Diff/106627|106627]] a [[Special:Diff/107051|107051]] 107101 wikitext text/x-wiki {{Dius}}L '''Tetragrama YHVH''' ('''<big>יהוה</big>'''), diç-se al nome de l [[Dius]] de [[Eisrael]] an forma scrita yá [[Trasliteraçon|trasliterada]] i, pus, [[Lhatin|lhatenizada]], cumo d'uso corriente na maiorie de las culturas atuales. Oureginariamente, an [[aramaico]] i [[heibraico]], ''era scrito i lhido hourizontalmente, de la dreita para squierda'' '''<big>יהוה</big>'''; ó seia, '''HVHY'''. Formado por quatro [[cunsuantes]] [[Heibraico|heibraicas]] — '''Yud''' י '''Héi''' ה '''Bab''' ו '''Héi''' ה ó '''<big>יהוה</big>''', l Tetragrama YHVH ten sido lhatenizado para '''JHVH''' yá por muitos seclos. Las lhetras de la dreita para squierda segundo l [[alfabeto heibraico]] son: :{| class="wikitable" |- ! Heibraico !! Pernúncia !! Lhetra |-valign=top | style="font-family:David,SVL Hebrew, Ezra SIL SR, Ezra SIL, Cardo, Chrysanthi Unicode, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Narkesin, Times New Roman;font-size:300%" height=30 valign=top|י | '''Yodh''' ó '''Yud''' | "Y" |-valign=top | style="font-family:David,SBL Hebrew, Ezra SIL SR, Ezra SIL, Cardo, Chrysanthi Unicode, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Narkesin, Times New Roman;font-size:300%" height=30 valign=top|ה | '''Hei''' ó '''Héi''' | "H" |-valign=top | style="font-family:David,SBL Hebrew, Ezra SIL SR, Ezra SIL, Cardo, Chrysanthi Unicode, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Narkesin, Times New Roman;font-size:300%" height=30 valign=top|ו | '''Waw''' ó '''Bab''' | "B" |-valign=top | style="font-family:David,SBL Hebrew, Ezra SIL SR, Ezra SIL, Cardo, Chrysanthi Unicode, TITUS Cyberbit Basic, Arial Unicode MS, Narkesin, Times New Roman;font-size:300%" height=30 valign=top|ה | '''Hei''' ó '''Héi''' | "H" |- |} L [[tetragrama]] aparece mais de 6.800 bezes — solico ó an cunjunçon cun outro "nome" — ne l [[heibraico|testo heibraico]] de l [[Antigo Testamiento]], a andicar, pus, tratar-se de nome mui coincido i que çpensaba la persença de [[Abjad|senhales bocálicos]] auxeliares (las [[bogales]] antercalares). Ls nomes ''YaHBeH'' (bertido an mirandés para '''Jabé'''), ó ''YeHoBaH'' (bertido an mirandés para '''Jeobá'''), son [[trasliteraçon|trasliteraçones]] possibles, mas alguns [[eirudito]]s perfíren l'uso mais primetibo de l nome de las quatro [[cunsuante]]s '''YHVH''', yá outros eiruditos faborécen l nome Jabé (''Yahbéh ó JaHWeH''). Inda alguns destes studiosos cuncórdan que la pernúncia Jeobá (''YeHoBaH ó JeHoBáH''), seia correta, sendo esta redadeira, la [[pernúncia]] mais popular de l Nome de Dius an [[Tetragrama YHVH#Trascriçon an defrentes Lhénguas|bários lhénguas]]. [[Fexeiro:YHWH.svg|300px|thumb|(Lhetras Heibraicas י (yod) ה (heih) ו (bab) ה (heh), ''' ó Tetragrama YHVH''']] ==Na Bíblia Heibraica i Setuaginta Griega== [[Fexeiro:Lxx Minorprophets.gif|300px|thumb|'''YHWH''' grafado an [[Lhéngua heibraica|páleo-heibraico]], an cacho de la [[Setuaginta]] [[Lhéngua griega|Griega]] inda ousada ne l [[Seclo I]] ]] L'antiguidade i lhegitimidade de l '''Tetragrama''' cumo '' L Nome de Dius'' pa ls [[judiu]]s puode ser cumprobada na cunceituada traduçon pa l [[griego]] de la [[Bíblia Heibraica]], chamada [[Setuaginta]] [[Lhéngua griega|Griega]], adonde l Tetragrama aparece scrito an [[heibraico]] arcaico ó páleo-heibraico. Fúrun ancuntrados an cachos de cópias primitibas de la [[Setuaginta|LXX]] (Papiro LXX Lheb. b, Caberna m.º 4 de [[Qumran]], datado cumo sendo de l [[Seclo I a.C.]]) adonde l Tetragrama YHWH' ye repersentado an lhetras griegas ([[Lhebítico]] 3:12; 4:27). Studos dízen que solo an cópias ''posteriores'' de la [[Setuaginta]] Griega, datadas de l final de l [[Seclo I]] [[d.C.]] an delantre, ls copistas ampeçórun a sustituir l '''Tetragrama YHWH''' por ''Kýrius'', que senefica [[SENHOR]] (an lhetras grandes) i por [[Theós]], que senefica [[Dius]]. Fui debido a esto, la rezon de YHWH tener zaparecido graficamente de l [[testo]] de l [[Nuobo Testamiento]] an alguas [[:Catadorie:Bersones i traduçones de la Bíblia|traduçones bíblicas]]. ===Outros cunceitos subre Dius YHWH=== Outros studiosos ancarórun YHWH cumo un dius de la natureza adorado ne l Sul de [[Canaana]] i puls nómadas de ls zertos circundantes, antimamente lhigado al Monte Horebe, na [[Península de l Sinai]]. Segundo l lhibro bíblico de [[Génesis]], fui l Dius '''YHWH''' que se rebelou al semita Abron (depuis chamado de [[Abraon]]) an [[Ur]], na Baixa [[Mesopotámia]]. Storicamente, surge eiqui l percípio de l [[monoteísmo]] heibraico ne l'anterior dua sociadade fuortemente politeísta. L Dius '''YHWH''' ye deste modo eidantificado cumo la Debindade que causou l [[Dilúbio]] [[Bíblia|Bíblico]]. Ye l Dius de [[Adon]], de [[Abel]], de [[Enoque]] i de [[Noé]]. Ye l Criador de l Ouniberso i de todas las formas de bida na Tierra. Ye tamien chamado por ''Adonaí'' (Soberano Senhor), ''Eilohín'' (Dius, i nun diuses, bisto que trata-se de plural majestático <ref>Pains are taken to refute the arguments based on the grammatical plurals employed in Biblical texts when referring to God. "Elohim" does not designate a plurality of deities. The very context shows this, as the verbs in the predicate are in the singular. The phrase "Let us make man in our image" (Gen. i. 26) is proved by the subsequent statement, "so God created man in his own image" (ib. verse 27), to refer to one God only (Yer. Ber. ix.; Gen. R. viii., xix.). Nor, according to R. Gamaliel, is the use of both "bara" and "yaẓar," to connote God's creative action, evidence of the existence of two distinct divine powers (Gen. R. i.). The reason why in the beginning one man only was fashioned was to disprove the contention of those that believe in more than one personality in God (Sanh. 38a). God had neither associate nor helper (Sanh. 38b; Yer.Shab. vi. 8d; Eccl. R. iv. 8). The ever-recurrent principle throughout haggadic theological speculations is that there is only one "Reshut" ("Reshut aḥat hu" = "personality"). (http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=282&letter=G#0)</ref> i crestianos ténen afirmado que la forma plural terie l sentido de ''plural majestático''<ref>http://www.jewishencyclopedia.com/view.jsp?artid=52&letter=N&search=God#165</ref>), ''Ha Adhóhn'' (l [Berdadeiro] Senhor), ''Elyóln'' (Dius Altíssimo) i ''El-Shadai'' (Dius Todo-poderoso). Assi, l Dius '''YHWH''' se assume cumo un dius fameliar, l "Dius de [[Abraon]], de [[Isaque]] i [[Jacó]]", protetor de la lhinhaige de l "çcendente" [ó "semiente"] de Abraon. De seguida, torna-se ne l Dius de las [[12 tribos de Eisrael]]. Ye l Dius Lhibertador de l pobo de [[Eisrael]] de la scrabidon ne l [[Eigito]] i quien l faç cunquistar a tierra de [[Canaana]]. Para tal, rebela-se a [[Moisés]], a quien antrega sous dieç Mandamientos ne l [[monte Sinai]]. Para sue adoraçon i cumprimiento de sue Lhei, son custituídos sacerdotes ls de a tribo de Lhebi, ó [[Lhebitas]], debaixo de la lhiderança de l Sumo [[Sacerdote]], de la lhinhaige de [[Aaran]]. Cul stablecimiento de la [[Monarquia]] de l Antigo Eisrael, i mesmo passado la debison de l Reino, eimerge l papel de ls [[profeta]]s de l [[Antigo Testamiento]] cumo puorta-bozes speciales de l Dius YHWH. Tornan-se desse modo figuras-chabe na bida relegiosa, cun ua outoridade única. Tamien cunsulídan l'eideia de la benida de l [[Messias]] cumo l "Ungido" de YHWH, çcendente de la Tribo de [[Judá]] i de la Casa Rial de [[David]]. === Temerosos an Trasgredir la Lhei de Dius === [[Fexeiro:Tetragrammaton scripts.png|thumb|500px|L Tetragrama YHWH ne l'alfabeto [[fenício]], [[aramaico]] i [[heibraico]] moderno.]] L [[Tetragrama]] qu'aparece miles de bezes nas scrituras sagradas era un nome mui coincido na época de [[Jasus Cristo]], assi i todo cula passar de l tiempo l seneficado [[fonética|fonético]] perdiu-se. Para alguns studiosos de la [[lhiteratura]] [[judaica]], esse que deberie ser l nome de Dius era ampernunciable, i segundo la splicaçon cientifica de ls judius, passórun a nun pernunciar l nome de l Dius Todo Poderoso, porque sentian-se cun grima an trasgredir l terceiro mandamiento de Dius ne l [[Decálogo]]. ''Nun tomarás l nome de YHVH, tou Dius, an bano, pus YHVH nun cunsidrá ampune aquel que tomar sou nome an bano.'' Assi, an detreminado período, surgiu antre ls [[judiu]]s ua eideia [[superstiçon|supersticiosa]], de qu'era errado até mesmo pernunciar l '''Tetragrama YHWH'''. Nun se sabe eisatamente an que se baseou la çcuntinuidade de l'uso deste nome. Alguns dízen que l nome era cunsidrado demasiado sagrado para ser proferido por lhábios amperfeitos. Mas ua pesquisa ne l [[Bielho Testamiento]] nun diç nanhue eibidéncia de que qualquiera de ls adoradores de YHWH algua beç heisitássen an dezir l nome Del. Decumientos heibraicos nó-bíblicos, cumo las chamadas [[Lhaquis#Nabucodonosor i las Cartas de Lhaquis|Cartas de Lhaquis]] (scritas an cachos de cerámica ancuntradas an [[Tell ed-Duweir]] an 1935 i outras trés an 1938), mostran que YHWH era ousado na correspondéncia quemun na [[Palestina]] na redadeira parte de l [[Seclo VII]] [[La.C.]] An todas las cartas lhegibles ténen spressones cumo: ::"''Que יהוה [Jabé ó Jeobá] faga que miu senhor ouba hoije mesmo amboras de paç."'' Lhachish Ostracon IV, Ancient Near Eastern Texts, p. 322.<ref>[http://ebibletools.com/israel/lakish/index.html Foto galerie de Laquis (Tell ed-Duweir)]</ref>. Outro cunceito sustenta que se pretendie ampedir que pobos nó-judaicos (gentios) coincéssen ''L Nome'' i possiblemente l'ousássen mal. Todabie, l'antigo Testamiento diç que l própio '''YHWH''' fazerie cun que Sou nome "fusse declarado an toda la Tierra", para ser coincido até mesmo als sous adbersairos. ([[Éisodo]] 9:16; [[Eisaíes]] 64:2; [[Jonas]] 1:1,17) L Nome de l Dius de Eisrael era coincido i ousado por naciones paganas ([[politeísta]]s) tanto antes de la [[Era Crestiana]] cumo ne ls purmeiros seclos deilha.<ref>La Anciclopédia Judaica, 1976, Vol. 12, pág. 119.</ref> ==L'ourige de la superstiçon== [[Fexeiro:2nd century Hebrew decalogue.jpg|thumb|right|150px| L [[:en:Nash Papyrus|Nash Papyrus]] ([[Seclo II a.C.]]) cuntén ua parcela de l testo pré-[[Massorético]], specificamente ls [[ dieç Mandamientos]].]] Nun eisisten certezas de l(s) motibo(s) oureginalmente apersentado(s) para se çcuntinuar la pernúncia correta de l '''Tetragrama YHWH''', assi cumo tamien hai muita ancerteza quanto a la época an que tal cunceito [[superstiçon|supersticioso]] se ampeçou. Alguns dízen qu'ampeçou passado l [[Eisílio Babilónico]]. Mas l profeta [[Malaquias]], fui un de ls redadeiros scritores de l [[Bielho Testamiento]] (na redadeira metade de l [[Seclo B a.C.]], dá grande çtaque al Nome Debino. Outras obras de refréncia sugíren que '''L Nome''' deixou de ser ousado por buolta de [[300 a.C.]]. Eibidéncia para esta data fui supostamente ancuntrada na auséncia de l tetragrama (ó dua trasliteraçon del) na traduçon [[Setuaginta]] Griega, ampeçada por buolta de [[280 a.C.]]. Ye berdade que las cópias mais cumpletas de ls manuscritos de la Setuaginta Griega agora coincidas síguen uniformemente l questume de sustituir l Tetragrama YHWH por spressones sustitutas. Estes manuscritos percipales, remóntan solo al [[Seclo IB]] i al [[seclo V]] Mas çcubrírun-se recentemente cópias mais antigas de la Setuaginta Griega que cuntenien l Tetragrama YHWH, anque an forma fragmentária. Ua deilhas, çcubierta ne l [[Eigito]], son ls restros fragmentairos dun rolo de [[papiro]] de la [[Setuaginta|LXX]] cun ua parte de [[Deuteronómio]] (32:3,6) eidantificado cumo [[:en:Chester Beatty Papyri|Papiro Fouad]] Ambentário m.° 266. Apersenta 49 bezes l '''Tetragrama YHWH''', scrito an carateles heibraicos quadrados, an cada oucorréncia ne l testo heibraico traduzido. Registran-se mais trés ocorréncias de '''YHWH''' an cachos nun eidantificados (116, 117 i 123). Ls peritos dátan este papiro cumo de l [[Seclo I a.C.]] , i neste causo, fúrun scritos quatro ó cinco seclos antes de ls [[manuscrito]]s yá dezidos. Comentando que ls cachos mais antigos de la Setuaginta Griega rialmente cunténen YHWH, l Dr. P. Kahle diç: <center>''"Sabemos agora que l testo griego de la Bíblia [la Setuaginta], ne l que tange a tener sido scrito por judius para judius, nun traduziu l nome debino por ''Kýrius'', mas l Tetragrama scrito cun lhetras heibraicas ó griegas fui retido an tales manuscritos. Fúrun ls crestianos que sustituíran l Tetragrama por ''Kýrius'', quando l nome debino an lhetras heibraicas nun era mais antendido'."''<ref>La Genizá de l Cairo, Oxford, 1959, pág. 222, an anglés.</ref></center> Assi, pul menos an forma scrita, nun eisiste eibidéncia sólida de qualquiera zaparecimiento ó abandono de la pernúncia de l '''Tetragrama YHWH''' ne l período [[a.C.]]. Ne l [[Seclo I]], aparece pula purmeira beç algua eibidéncia dua atitude supersticiosa para cun esse nome. [[Flábio Josefo]], storiador judiu que çcendia dua família sacerdotal, passado narrar la rebelaçon que Dius dou a [[Moisés]] ne l lhocal de l spinheiro ardiente, al falar subre pernúncia de l Nome de Dius de l tetragrama YHWH menciona solo: <center>"''L Nome subre l qual stou proibido de falar."<ref>''Antiguidades Judaicas''", Bol. II, pág. 276</ref></center> Esta mudança acunteciu nas traduçones griegas de la Setuaginta ne ls seclos que se seguírun a la muorte de "[[Jasus Cristo]]" ([[Yeshua]]) i de sous apóstolos. Na berson griega de [[Áquila]], que data de l [[seclo II]] [[d.C.]], i na ''Heixapla'' de [[Orígenes]], que data por buolta de [[245]], [[YHWH]] inda aparecie an carateles heibraicos.<ref>''La Rebista de Studos Teológicos'', Oxford, Vol. XLV, 1944, pág. 158-9, an anglés</ref> Inda ne l [[Seclo IB]], [[Jerónimo]], perito bíblico i tradutor de la [[Bulgata]] [[Lhatin]]la, diç ne l sou prólogo de ls lhibros bíblicos de Samuel i de Reis: <center>"I ancuntramos l nome de Dius, l '''Tetragrama''', an ciertos belumes griegos mesmo hoije, spresso an lhetras antigas."<ref>''Papiros Bíblicos Griegos'', de F. Dunand, Cairo, 1966, pág. 47, m.º 4</ref></center> == La pernúncia de l Tetragrama YHWH == [[Fexeiro:LeningradCodex text.jpg|thumb|left|250px|'''L Códice Leningrado''', de l [[Seclo XI]]]] Na segunda metade de l purmeiro milénio na nuossa era, ls [[scriba]]s coincido por [[massoretas]] antroduzírun un sistema de [[Abjad|senhales bocálicos]] para facelitar la lheitura de l testo cunsunantal an heibraico que poderie cunduzir a einumaros seneficados i an beç d'anserir ls senhales bocálicos corretos de '''YHWH''', ponírun outros senhales bocálicos para lhembrar al lheitor qu'el debie dezir ''Adhonai'' ("Soberano Senhor") ó ''Eilohín'' ("Dius"). L [[Códice de Leningrado]], de l [[Seclo XI]], ten ne l '''Tetragrama YHWH''', senhales bocálicos para rezar ''Yehbíh'', ''Yehbáh'' i ''Yehobáh''. L'eidiçon de Ginsburg de l testo [[massoretas|massorético]] ten senhales bocálicos para que reze ''Yehobáh''. (Génenis 3:14) Ls heibraístas an giral son a fabor de ''Yahbéh'' cumo la pernúncia mais probable. Salientan que la forma abrebiada de l nome ye [[Yah]] (ó [[Jah]], na forma lhatenizada), cumo ne l [[Salmo]] 89:8 i na spresson '''HaleluYah''' (que senefica "Lhoubai la Jah!"; an pertués, ye bertida por [[Alaluia]]). Tamien las formas Yehóh, Yoh, Yah i Yáhu, ancuntradas na grafie heibraica de ls nomes [[Jeosafá]], [[Josafá]], Sefaties i outros, puoden todas ser deribadas de Yahwéh. Las trasliteraçones griegas feitas puls primetibos scritores crestianos andícan ua direçon algo aparecida. Inda assi, de modo algun hai ounanemidade subre l'assunto antre ls peritos. La posiçon atual de las [[Testemunhas de Jeobá]] subre este punto resume-se al seguinte: Bisto que, atualmente, nun se puode tener certeza absoluta de la pernúncia, parece nun haber nanhun motibo para abandonar, an mirandés, la forma bien coincida, [[Jeobá]], an fabor de [[Jabé]]. Se tal mudança fusse feita, anton, la bien de la coeréncia, debian ser feitas altaraçones na grafie i na pernúncia dua anfenidade d'outros nomes ancuntrados na Bíblia. Por eisemplo, [[Jeremias]] serie mudado para ''Yir.meyáh'', [[Isaías]] se tornarie ''Yesha.yá.hu'', i [[Jasus]] serie pernunciado ''Yehoh.shú.la'' an [[heibraico]] ó ''I.i.soús'', ne l [[griego]]. Inda assi reconhécen ne l lhibro [[Studo Perspicaç de las Scrituras]]: <center>''"Na segunda metade de l purmeiro milénio EC, peritos judius antroduzírun un sistema de senhales para repersentar las bogales ausentes ne l testo cunsunantal heibraico. Cun refréncia al nome de Dius, an beç d'anserir ls senhales bocálicos corretos del, colocórun outros senhales bocálicos para lhembrar al lheitor qu'el debie dezir ’Adho•naí (que senefica “Soberano Senhor”) ó ’Eilo•hín (que senefica “Dius”)."''<ref>[[Studo Perspicaç de las Scrituras]] Belume 2 páigina 495</ref></center> Assi, pa l chamamiento relegiosa Testemunhas de Jeobá, coincer i dibulgar l nome pessonal de Dius ye cunsidrado mui amportante. ==L Seneficado de l Nome== L seneficado sato de l '''Tetragrama YHVH''' inda ye oubjeto de cuntrobérsia antre ls specialistas. An [[Éisodo]] 3:14, YHVH dixe la [[Moisés]]: ''“Ehiéh ashér ehiéh.”'' Segundo muitas traduçones de la Bíblia, esta spresson, ancuntrada ne l testo heibraico senefica: ''“You sou l que sou.”'' – [[Almeida Rebista i Atualizada]]. I assi tamien cumprendírun ls tradutores de la [[Berson de ls Setenta]]: ''"Eigo eimi ho ón"''. Dixe Dius la Moisés: ''"You sou Aquel que ye"''. Dixo mais: ''"Assi dezirás als filhos de Eisrael: 'YOU SOU me ambiou até bós.' "'' - [[Bíblia de Jarusalen]]. Esta spresson ''“You sou l que sou”'' ye ousada cumo títalo para Dius, para andicar qu'el rialmente eisistie. Esso correspunde a ''"You sou aquel que ye"'', ''"You sou l'eisistente"''. YHVH starie assi cunfirmando sue própia eisisténcia. [[Fexeiro:2008-09-26 torarolle-jhwh.jpg|thumb|left|300px]] Outras traduçones berten: ''Serei l que you fur''. La [[Traduçon de ls Binte i Quatro Lhibros de las Scrituras Sagradas]], an anglés, de l Rabino [[Isaac Lheser]], berte cumo sigue: “I Dius dixe la Moisés: '''Serei l que you fur''': i el dixo: Assi dezirás als filhos de Eisrael: '''SEREI''' ambiou-me a bós. - <ref>The Twenty-Four Books of the Holy Scritures ([[1853]]; ampresson de [[1914]]), (Le). Traduçon anglesa de Isaac Leser.</ref> La [[Bíblia Anfatizada]], de [[Joseph Bryant Rotherhan]], an anglés, scribe Éisodo 3:14 cumo sigue: ''“I Dius dixe la Moisés: Tornar-me-ei aqueilho que me agradar. I el dixo: Assi dezirás als filhos de Eisrael: Tornar-me-ei ambiou-me a bós.”'' La nota al pie de la páigina, subre este bersiclo, diç an parte: ''“Hayah [palabra bertida arriba ‘tornar-se’] nun senefica ‘ser’ eissencial ó ontologicamente, mas fenomenalmente. . . . L qu'el será nun ye spresso — El stará culs, ajudador, fortalecedor, lhibartador.”'' De modo qu'esta refréncia nun ye a la outo-eisisténcia de Dius, mas, antes, al qu'el pensa tornar-se para culs outros.- <ref>The Amphasised Bible (1897), Joseph B. Rotherhan. (Ro)</ref>; Ó: ''Amostrarei ser l que you amostrar ser''. - [[Traduçon de l Nuobo Mundo de las Scrituras Sagradas]]. Para estes studiosos, esto senefica que YHVH podie adatar-se a las circunstáncias, i que, l que quier qu'el percisasse tornar-se ó amostrar ser an harmonia cun sou propósito, el podie tornar-se i se tornarie ó amostrarie ser. Antenden que segundo la [[raiç]] de l Tetragrama na [[lhéngua heibraica]], l Tetragrama puode seneficar ''“El Causa que Benga a Ser ó Amostrar Ser”'', quier dezir, cun respeito a Si mesmo i cun respeito al que El se tornará ó amostrará ser, i nun cun respeito a criar cousas. Para estes tradutores, Dius nun starie solo cunfirmando sue própia eisisténcia, mas ansinando l qu'esse nome amplica. YHVH ‘amostrarie ser’, fazerie cun qu'el mesmo se tornasse l que quier que fusse perciso para cumprir las sues promessas. Splícan que l berbo heibraico ''ha•yáh'', de l qual deriba la palabra ''Eh•yéh'', nun senefica solo ''“ser”''. Antes, senefica ''“benir a ser; tornar-se”'', ó ''“amostrar ser”''. Bisto que nun se faç eiqui refréncia a la outo-eisisténcia de Dius, mas al qu'el pretende tornar-se para cun outros. La nota al pie de la páigina subre Éisodo 3:14 de ''“[[L Pentateuco i las Haftorás]]”'', testo heibraico cun traduçon i splanaçon an anglés, eiditado pul Dr. J. H. Heirtç comenta: ''“La maiorie de ls modernos segue Rashi an berter ‘Serei l que you fur’; ó, nanhues palabras puoden resumir todo l que El será pa l Sou pobo, mas la Sue fidelidade eiterna i sue misericórdia eimutable manifestar-se-on cada beç mais na ourientaçon de Eisrael. La repuosta que Moisés recibe nestas palabras, antoce, ye eiquibalente a: ‘Salbarei de l modo an que you salbar.’ Ye para assegurar als eisraelitas l fato de la lhibertaçon, mas nun rebela la maneira.”'' — <ref>The Pentateuch and Haftorahs, de l Dr. J. H. Heirtç, C. H. Soncino Press, [[Lhondres]], [[1950]] I.C.</ref> Antende-se qu'este nome sagrado, na rialidade, ye un [[berbo]], la forma causatiba, andefenida, de l berbo heibraico ''hawáh''. Assi, segundo estes studiosos, l Tetragrama YHVH senefica ''“El Causa que Benga a Ser”''. ''Mostre Ser'' ó: ''Amostrará Ser'', ancorporando an si mesmo un propósito. Assinala l Portador deste nome sclusibo cumo Aquel Que Ten un Perpósito. Assi, ls eruditos nun stan totalmente d'acordo a respeito de l seneficado de l nome de Dius. Muitos tradúzen la spresson ancuntrada ne l testo heibraico: ''You sou l que sou''. Outros, depuis de stensas pesquisas subre l'assunto acradítan que l nome ye ua forma de l berbo heibraico hawáh (tornar-se, benir a ser), seneficando ''“El Causa que Benga a Ser”''. ==Frequéncia ne ls scritos oureginales== [[Fexeiro:Tetragrammaton-related-Masoretic-vowel-points.png|thumb|right|220px|Soletraçon de l '''Tetragrama''' ne l [[testo massorético]] [[Heibraico]] cun puntos bocálicos an burmeilho. (Clicar na eimaige para ampliar.)]] Muitos eiruditos i tradutores de la Bíblia defénden que se siga la tradiçon d'eiliminar l nome de Dius. Dízen que l'ancerteza a respeito de la pernúncia de l '''Tetragrama YHWH''' justifica l'eiliminaçon, i tamien sustentan que la supremacie i l'eisisténcia ímpar de l Berdadeiro Dius tórnan znecessairo que El tenga un nome specífico para se eidantificar de ls "outros diuses". Mas este cunceito nun acha apoio na Bíblia, quier ne l [[Antigo Testamiento]], quier ne l Nuobo Testamiento. L '''Tetragrama YHWH''' acuntece '''6.828 bezes''' ne l [[testo]] [[heibraico]] de la [[Bíblia Heibraica|Bíblia Heibraica de Kittel (BHK)]] i de la [[Bíblia Heibraica Stuttgartensia]] ([[BHS]]). La frequéncia an qu'aparece l Tetragrama amostra la sue amportança. L sou uso an todas las [[Scrituras]] ultrapassa an muito, l de qualquiera nomes-títalos, cumo seia "Soberano Senhor (an heibr. ''Adhonai'')", "l [Berdadeiro] Senhor" (an heibr. ''Ha Adhóhn''), Altíssemo (an heibr. ''Eilyón'') "l [Berdadeiro] Dius" (an heibr. ''Ha Eilohín'') i "Dius" (an heibr. ''Eilohín''). Ye dino de nota l'amportança dada als [[nome própio|nomes própios]] antre ls pobos semíticos. L Prof. George Thomas Manley andica: <center>''"L nome nun ye simples rótulo, mas ye repersentatibo de la berdadeira personalidade daquel a quien pertenece. ... Quando ua pessona pon sou nome nua cousa ó an outra pessona, esta passa a quedar debaixo de sue anfluéncia i porteçon."''<ref>Nuobo Dicionário de la Bíblia, eiditado por J. D. Douglas, 1985, pág. 430. </ref></center> *Alguns eisemplos de l'uso de ls nomes própios nas Scrituras Heibraicas: **[[Génesis]] 27:36; **[[I Samuel]] 25:25; **[[Salmos]] 83:18 **[[Salmos]] 20:1; **[[Probérbios]] 22:1.m. ==Uso Moderno== Alguas bersones de la [[Bíblia]], trascríben l Tetragrama cumo '''Yahweh''', '''Yabéh''' ó '''Jabé''' : *La [[Bíblia de Jarusalen]] - eidiçon brasileira (1981, cun rebison i atualizaçon na eidiçon de 2002) de l'eidiçon francesa Bible de Jérusalen: **Trascribe l nome pessonal de l Dius cumo '''Yahweh'''. *BÍBLIA Mensaige de Dius (Eidiçones Lhoyola de 1983): **Trascribe l nome pessonal de l Dius cumo '''Jabé'''. Outras bersones de la [[Bíblia]], trascríben l Tetragrama cumo '''Jeobá''': *La [[King James Bersion]] (outorizada), [[1611]]: **Trascribe quatro bezes cumo l nome pessonal de l Dius (todos an testos cunsidrados d'amportança), por eisemplo, [[Éisodo]] 6:3; [[Salmo]] 83:18; [[Isaías]] 12:2; [[Isaías]] 26:4; i trés bezes junto a nomes de lhugares: [[Génesis]] 22:14; [[Éisodo]] 17:15; i [[Juízes]] 6:24. *La [[:en:Amarican Standard Bersion|Berson de Padron Amaricana]], eidiçon [[1901]]: **Traduç cunsistentemente l Tetragrama cumo Je-ho’bah an todos ls 6.823 lhugares adonde acuntece nas [[Antigo Testamiento|Scrituras Heibraicas]]. *La [[:en:New Anglish Bible|Nuoba bíblia Anglesa]]: **Publicada pula amprensa de la Ounibersidade de Oxford, [[1970]], por eisemplo [[Génesis]] 22:14; [[Éisodo]] 3:15,16; 6:3; 17:15; [[Juízes]] 6:24 ; *La [[:en:Lhibing Bible|Bíblia Biba]]: **Publicada por Publishers de Tyndale House, Eillinois 1971, por eisemplo [[Génesis]] 22:14, [[Éisodo]] 4:1 - 27; 17:15;[[Lhebítico]] 19:1 - 36; [[Deuteronómio]] 4:29, 39; 5:5, 6; [[Juízes]] 6:16, 24; [[Salmo]]s 83:18; 110:1; [[Isaías]] 45:1, 18; [[Amós]] 5:8; 6:8; 9:6; * La Berson de [[João Ferreira de Almeida]], la [[Almeida Rebista i Corrigida]], de [[1693]]: ** Ampregou miles de bezes na forma JEHOVAH, cumo se puode ber na reimpresson, de [[1870]], de l'eidiçon de [[1693]]. La Eidiçon Rebista i Corrigida ([[1954]]) retén l Nome an sue forma moderna (Jeobá) an lhugares cumo [[Salmo]] 83:18; [[Isaías]] 12:2 dentre outros, i stensibamente, ne l lhibro de [[Eisaíes]], [[Jeremies]] i [[Ezequiel]].<ref>Rebista La BÍBLIA NO BRASIL 2001 N.192 páiginas 13-16; Biblia Sagrada_ eidiçon special eilustrada_2001 Rebista i atualizada ne l Brasil, apersentaçon de la páigina 5; Bíblia de diçncia THOMPSON Suplemiento de la páigina 1377; La Bíblia an pertués João Ferreira de Almeida_ quien era el? Anuário de las testemunhas de Jeobá- 1997, pag.128-129</ref> *[http://www.nathan.co.za/biblespa.asp?chater=53 La Santa Bíblia - Bersion Reina-Balera] (1909): **Traduç quaije todas las bezes antegralmente cumo Jehoba. *La [[Traduçon de l Nuobo Mundo de las Scrituras Sagradas]]: **Publicada pula [[Sociadade Torre de Begie de Bíblias i Tratados]], New York, Anc. , [[1961]] i rebisada an [[1984]]. Traduç l Tetragrama quaije 7.000 bezes. Bisto que la pernunciaçon oureginal de '''יהוה''' ye çcoincida, i bisto que yá por seclos l'uso de la traduçon ''Jeobá'' passou a ser muito dibulgado i stablecido antre muitos crestianos, tornando-se ua pernúncia fameliar an muitos lhénguas, bários grupos relegiosos, mais notablemente las [[Testemunhas de Jeobá]], cuntínan l'ousá-la, inda que muitos outros grupos relegiosos faboréçan la pernúncia ''Jabé'' ó ''Yahbé'', ó mesmo l títalo ''SENHOR''. ===Baticano=== Nua carta datada de [[29 de júnio]] de [[2008]], l Baticano eimitiu ua nota oufecial, ourientando para que l nome Iabé deixe de ser outelizado ne l serbício lhitúrgico católico romano. La medida nun afetarie seneficatibamente la lhenguaige lhitúrgica, ua beç que l termo nun stá an las traduçones oufeciales de ls missales romanos, mas amplicarie na mudança d'alguns hinairos<ref>[http://www.ewtn .com/bnews/getstory.asp?number=90429 Catholic World News] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130726053702/http://ewtn/ |date=2013-07-26 }} (13 d'agosto de 2008)</ref><ref>[http://www.christianitytoday .com/t/2008/otober/9.15.html Christianity Today Magazine]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} The Batican gives orders to scise the name from worship. Do Protestants agree?</ref>. == Outros usos de YHWH == [[Fexeiro:IEHOUAH Geneva Bible 1560 Psalm 83 18.PNG|thumb|280px|[[:en:Geneva Bible|Geneva Bible]], [[1560]]. (Salmo 83:18)]] Sendo amplamente coincido, durante seclos [[antes de l'era quemun]] nun habie dúbedas quanto la sue pernúncia, l que splica l'ouséncia dun [[abjad]] - un sistema de scrita cun simblos de las lhetras que reperséntan las cunsuantes. La tradiçon relegiosa de ls judius, specialmente la sue tradiçon sotérica i mística, la [[cabala]], cunsidra l Nome de Dius tan sagrado quanto ampernunciable. Nun se sabe al cierto l'ourige de tal tradiçon, ó cumo eilha se zambolbiu cul tiempo. Cré-se que se tenga oureginado ne l'alegado miedo de zoubedecer l 3º de ls [[ dieç Mandamientos]] dados la [[Moisés]]. "Nun pernunciarás an falso l nome de Yahbé [YHWH] tou Dius, porque Yahbé [YHWH] nun deixará ampune aquel que pernunciar an falso l sou nome." (Éisodo 20:7, ''VJ'' - La proibiçon serie subre l malo uso de l '''Nome Debino''', nó subre l sou uso.) De qualquiera maneira, ls judius an algun período pós-eisílico, adotórun la palabra heibraica ''Adhonai'' (que senefica "Soberano Senhor") al pernunciáren l Tetragrama Sagrado. Assi, YHWH recebiu senhales bocálicos - colocados por copistas judius chamados [[massoretas]] - de forma que fusse pernunciado ''Adonai''. Sendo assi, quedou reserbado solo als copistas i sacerdotes la correta pernúncia de YHWH codeficada nun sistema de senhales bocálicos. La pernúncia Jeobá, para alhá d'aparecer an alguas bersones bíblicas, tamien ye ousada puls [[Maçonarie|maçones]], i [[Rosa-cruç|rosacruzes]]. Las corrientes lhigadas al [[Cristandade Sotérico]], cumo la [[Gnose]] i la [[Rosacruç]], eidantifícan esse tetragrama cumo zeignaçon de l [[Sprito Santo]], i nun de l Dius-Pai. === Na Cabala judaica === Segundo la [[Cabala]] judaica, la [[Torá]] tenerie sido rebelada la [[Moisés]] ne l'alto de l [[Monte Sinai]], i el tenerie registrado de forma scrita aqueilho que solo poderie ser antendido diretamente de Dius, garantindo assi que quede ampernunciable. Afirman ua eibentual relaçon de l Tetragrama cul nome de Adon (''Yode'') i Eiba (''Chabah'') ne l [[Génesis]], yá que '''Y'''ode-c'''H'''la'''B'''la'''H''' ye satamente '''YHWH''', l '''Tetragrama Sagrado''', dando a antender ua relaçon mais perfunda inda antre l "[[Senhor]] [[Dius]]" i sue obra. Cul passar de l tiempo, ls judius adotórun outras spressones sustitutas para se referir al '''Tetragrama Sagrado''': "L Nome", "L Bendito" ó "L Cielo". Na Cabala, las palabras correspónden a balores que son calculados ousando-se ua atribuiçon de balores a las lhetras de l'alfabeto heibraico. Esto chama-se ''[[gematria]]''. Ye cunsidrado un de ls mais amportantes macanismos d'anterpretaçon de l testo bíblico ousados puls cabalistas i místicos judius. Ousando gematrie, ls cabalistas calcúlan l balor numérico de l Tetragrama Sagrado cumo sendo 26 (Yode = 10, Hé = 5, Bau = 6, Hé = 5; 10 + 5 + 6 + 5 = 26 ), cujo númaro menor ye 8 (2+6). Pa ls [[rabino]]s, l númaro 26 tamien ye sagrado pus eidantifica-se cul [[Tetragrama YHWH]]. Ls oucultistas anterprétan l Tetragrama YHWH i outros simblos cabalisticos cumo signos mágicos poderosos capazes d'abrir las puortas de la cuncéncia houmana. ===“Jeobá” ó “Jabé”?=== [[Fexeiro:Sør-Fron church, IEHOVA.jpg|thumb|left|200px|Nome IEHOVAH scrito nua parede dua eigreija norueguesa. (Fuonte: [http://www.divinename.no/sorfron.htm L Nome Debino na Noruega])]] Anque de la çcusson subre sue ourige i seneficado, muitos dízen que ls sonidos bocálicos oureginales de l '''Tetragrama YHWH''' jamales seran coincidos, stando perdida la [[pernúncia]] oureginal. Tal posiçon ten lhebado a debates apeixonados subre l'assunto, tanto por parte d'eiruditos cumo de relegiosos, l que ténen perduzido antressantes cunclusones. Alguns dízen que se l nome de Dius fusse '''Jeobá''', nun se falarie [[alaluia]] (Hallelu Yah), i si ''aleluieo'' ó ''Hallelu Yeho '' - ("Glória la '''Yehowah'''" [[Jeobá]]). Mas'' Hallelu Yah '' - ([[Jah]] seia lhoubado"). Esta cuntrobérsia ben sendo trabada por muitos anhos. Atualmente, muitos [[eirudito]]s parécen faborecer l nome “Jabé” (ó “Iahweh”), de dues sílabas. Mesmo assi, l [[Heibraico]] ó [[Aramaico]], nun se ousaba [[bogal|bogales]], era solo cumpuosta por [[cunsuante]]s. Mas, cunsidrando alguns eisemplos de nomes própios ancuntrados na [[Bíblia]], qu'ancluen ua forma abrebiada de l nome de Dius na traduçon ''' Jeobá'''. [[:en:George Wesley Buchanan|George Wesley Buchanan]], [[porsor emérito]] ne l [[:en:Wesley Theological Seminary|Seminário Teológico de Wesley]], [[Washington DC]], [[EUA]], afirma qu'esses nomes própios puoden fornecer andicaçon de cumo se pernunciaba l nome de Dius. [[Fexeiro:JEHOVAH William Blake Works.png|thumb|250px| Jehobah an manuscritos de [[Willian Blake]].]] [[:en:George Wesley Buchanan|George Wesley Buchanan]] splica: <center>''"Na antiguidade, ls pais muitas bezes dában als filhos l nome de sues denidades. Esto senefica que pernunciában ls nomes de ls filhos assi cumo se pernunciaba l nome de la denidade. L Tetragrama fui ancluído an nomes de pessonas, i eilhes siempre ousában la bogal de l meio."''</center> Por eisemplo, [[Jonatana]] aparece cumo (Yo•na•thán ó Yeho•na•thán) na [[Bíblia heibraica]], senefica “YHWH dou”. L nome de l [[porfeta]] [[Eilias]] ye ’I•li•yáh ó ’I•li•yá•hu. Segundo l Porsor Buchanan, [[Eilias]] senefica: “Miu Dius ye [YHWH].” De l mesmo modo, l nome heibraico para [[Jeosafá]] (Yeho•sha•phát), senefica “YHWH julgou”. La pernúncia de l '''Tetragrama''' cun dues sílabas, cumo “[[Jabé]]” (ó “Yahweh”), nun permitirie l'eisisténcia de l sonido de la bogal l cumo parte de l nome de Dius. Mas, nas dezenas de [[:Catadorie:Personaiges bíblicos|nomes bíblicos]] qu'ancorpóran l nome debino, l sonido desta bogal de l meio aparece tanto nas formas oureginales cumo nas abrebiadas, cumo an [[Jeonatana]] i an [[Jonatana]]. L Porsor Buchanan<ref>[[Biblical Archaeology Rebiew]]</ref> diç a respeito de l '''Nome Debino''': <center>''"An nanhun causo se omite la bogal o ó oh. La palabra era a las bezes abrebiada cumo ‘Ya’, mas nunca cumo ‘Ya-weh’. . . . Quando l Tetragrama era pernunciado cun ua solo sílaba, era ‘Yah’ ó ‘Yo’. Quando era pernunciado cun trés sílabas, era ‘Yahowah’ ó ‘Yahowah’. Se fusse algua beç abrebiado la dues sílabas, tenerie sido cumo ‘Yaho’."'' - [[Biblical Archaeology Review]].</center> [[Fexeiro:JEHOVA Raymundus Pugio Fidei 1270 a.png|thumb|300px|left|JEHOVA an trechos de [[:en:Raymond Martin|Raymond Martin]] an ''Pugio Fidei adbersus Mauros eit Judaeos'' de [[1270]] (pag. 559).]] Segue-se outra declaraçon feita pul heibraísta [[:en:Wilheln Gesenius|Wilheln Gesenius]], ne l [[Dicionário]] [[Heibraico]] i Caldaico de las [[Scrituras]] de l [[Bielho Testamiento]] (an [[Lhéngua almana|alman]]): <center>''"Ls que áchan que יהוה [Ye-ho-wah] era la pernúncia rial [de l nome de Dius] nun stan totalmente sin base para defender sue oupenion. Assi se puoden splicar mais sastifatoriamente las sílabas abrebiadas והי [Ye-ho] i יו [Yo], cun qu'ampeçan muitos nomes própios."''</center> Na antroduçon de la traduçon de (Ls Cinco Lhibros de Moisés), [[:en:Eberett Fox|Eberett Fox]] afirma: <center>''"Tanto las tentatibas antigas cumo las nuobas, para recuparar la pernúncia ‘correta’ de l nome heibraico [de Dius], nun fúrun bien-sucedidas; nun se puode probar cunclusibamente l ‘Jeobá’ que se oube a las bezes, nin l padron eirudito ‘Jabé’ ‘Iahweh’."''<ref>The Five Books of Moses: A New English Traslation with Commentary and Notes, 1995</ref></center> Ls studos [[eirudito]]s cuntinórun. Ls judius deixórun de pernunciar l nome de Dius antes de ls [[massoretas]] zambolbíren l sistema de [[Massoreta#L sistema de pernúncia de la lhéngua heibraica|puntos bocálicos]]. Nun hai cumo se probar quales bogales acumpanhában las cunsuantes [[YHWH]] ([[יהוה]]). Inda assi, ls nomes própios de personaiges bíblicos dan feitiços de l'antiga pernúncia de l nome de Dius. Assi, alguns eiruditos cuncórdan que la pernúncia “[[Jeobá]]”, seia correta. La pernúncia oureginal de '''יהוה''' ye çcoincida, mas por seclos l'uso de la traduçon ''Jeobá''<ref>[http://watchtower.org/pt/20040122/article_02.htm Páigina oufecial de la Torre de Vigie - La batailha contra l nome de Dius]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, passou a ser amplamente dibulgado i stablecido antre muitos crestianos, tornando-se ua [[pernúncia]] fameliar i [[popular]] an muitos lhénguas, assi bários grupos relegiosos, mais notablemente las Testemunhas de Jeobá, cuntínan l'usá-la, inda que muitos outros grupos relegiosos faboreçan la pernúncia ''Jabé'' ó ''Yahbéh'', ó mesmo l títalo ''SENHOR''. Segundo eilhas, ls dibersos nomes própios eisistentes son muitas bezes pernunciados de maneiras defrentes a la lhéngua oureginal, i assi cumo l nome "Jasus", trasliterado de l'oureginal ''Ye·shú·la‘ ó [benido de Josué] Yeho·shú·la‘'', nun se deberie abandonar l'uso de l nome "Jeobá" solo por nun se saber la pernúncia eisata deste<ref>Rebista La Sentinela, 1984, 1° de júnio, páiginas 4-7</ref>. ==Trascriçon an defrentes lhénguas== {| class="wikitable" ! Lhéngua !! Nome !! Lhéngua !! Nome |- |[[Africáner]] ||'''Jehóba'''|| [[Romeno]]||'''Iehoba''' |- |[[Lhéngua árabe|Árabe]]||'''Eigoba'''/'''Jahoba''' [http://aire.wikipedia.org/wiki/%D9%8A%D9%87%D9%88%D9%87]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}<big>يهوه</big> | [[Māouri]] || '''Ihowa''' |- | [[Aborígene australiano|Awabakal]] || '''Yehóa''' | [[Hiri Motu|Motu]] || '''Iehoba''' |- | [[lhéngua bósnia|Bósnio]] || '''Jehoba''' | [[Macedónio]] || '''Јахве''' |- | [[Bugotu]] ||'''Jihoba''' | [[Narrinyeri]] || '''Jehobah''' |- | [[Búlgaro]] || '''Йехова''' | [[Nembe]] || '''Jihoba''' |- | [[Croata]] ||'''Jehoba / Jahbe''' | [[Petats]] ||'''Jihouba''' |- | [[Lhéngua dinamarquesa|Dinamarqués]] ||'''Jahbe (/ Jehoba)'''|| [[Lhéngua polaca|Polaco]] ||'''Jehowa / Jahwe''' |- | [[Lhéngua nerlandesa|Nerlandés]] ||'''Jehoba / Jahwe(h) '''|| [[Lhéngua pertuesa|Pertués]] ||''' Iabé (Jabé) Yahweh / Jeobá''' |- | [[Lhéngua efik|Efik]] ||'''Jehobah'''|| [[Lhéngua ewe|Ewe (Ʋeigbe)]] ||'''Yehowah''' |- | [[Lhéngua anglesa|Anglés]] ||'''Jehobah / Yahweh'''|| [[Lhéngua russa|Russo]] ||'''Иегова / Яхве''' |- | [[Lhéngua fiji|Fiji]] ||'''Jioba'''||[[Lhéngua samoa|Samoa]] ||'''Ieoba''' |- | [[Lhéngua finlandesa|Finlandés]] ||'''Jahbe / Jehoba'''||[[Lhéngua sérbia|Sérbio]] || '''Јехова / Jehoba''' |- | [[Lhéngua francesa|Francés]] ||'''Yahbé / Jéhobah''' | [[SeSotho]] ||'''Jehoba''' |- | [[Lhéngua futuna|Futuna]] || '''Ihobah'''||[[Lhéngua spanhola|Spanhol]] || '''Yabé Yahbeh /Jehobá''' |- | [[Lhéngua almana|Alman]] || '''Jehoba / Jahwe''' | [[KiSwaheli]] ||'''Yehoba''' |- | [[Lhéngua griega|Griego]] || '''Iehoba / Yiahbe''' Ιεχωβά / Γιαχβέ || [[Lhéngua sueca|Sueco]] ||'''Jehoba / Jahbe''' |- | [[Lhéngua húngara|Húngaro]] ||'''Jahbe / Jehoba''' | [[Tagalo]] ||'''Jehoba'''/'''Yahweh''' |- | [[Lhéngua ibo|Eigbo]] || '''Jehoba ''' | [[Lhéngua taitiana|Taitiano]] ||'''Jehobah''' |- | [[Lhéngua andonésia|Andonésio]] ||'''Yehuwa''' | [[Lhéngua tonga|Tongan]] || '''Jihoba''' |- | [[Lhéngua eitaliana|Eitaliano]] || '''Geoba / Jahbe''' | [[Lhéngua turca|Turco]] || '''Yehoba''' |- | [[Lhéngua japonesa|Japonés]] || '''EHOVA/YAHAWE <br>エホバ / ヤハウェ''' | [[XiBenda]] || '''Yehoba''' |- | [[Lhéngua coreana|Coreano]] || '''Yeohowa 여호와''' <br> '''Yahwe 야훼''' | [[Xhosa]]||'''u Yehoba''' |- | [[Mandarin]] [[chinés]] tradecional || Yéhéhuá / Yǎwēi / Yǎwēi <br>耶和華/雅威/雅巍 | [[Yoruba]] || '''Jehofah''' |- | [[Mandarin]] [[chinés]] simples ||Yéhéhuá / Yǎwēi / Yǎwēi <br>耶和华/雅威/雅巍 | [[Lhéngua zulo|Zulu]] ||'''u Jehoba''' |} == Bei tamien == {{commonscat|Tetragrammaton}} * [[Alaluia]] * [[Jah]] *[[Bíblia Heibraica Stuttgartensia]] * [[Judaísmo]] * [[Nomes de Dius]] * [[Testemunhas de Jeobá]] ==Refréncias== <references/> ==Lhigaçones sternas== ;an pertués * [http://www.watchtower.org/pt/20040122/article_01.htm Motibos para se ousar l Nome de Dius - watchtower.org] * [http://www.bibliacatolica.com.br/01/2/3.php Bíblia Sagrada (eiditora Abe Marie) - Éisodo 3:15 - JABÉ] * [http://www.bibliaonline.net/vol/?accao=por_verso&libro=2&capitulo=6&versao=3&grupos=&agrupar=&lhink=vol&cab=1&lang=BR Traduçon Rebista i Corrigida de João Ferreira de Almeida - Éisodo 6:2-8 - JEOBÁ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121211104800/http://www.bibliaonline.net/vol/?accao=por_verso&libro=2&capitulo=6&versao=3&grupos=&agrupar=&lhink=vol&cab=1&lang=BR |date=2012-12-11 }} ;an anglés * [http://www.blabatsky.net/blabatsky/arts/Tetragrammaton.htm Tetragrama Sagrado por H. P. Blabatsky]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.bismikaallahuma.org/archibes/2005/is-yahweh-the-debine-name-for-god/ Ye Jabé l "Nome Debino" de Dius?] * [http://www.eliyah .com/lxx.html Tetragrama ancuntrado an antigas cópias de la Setuaginta]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.scriture4all.org/OnlineInterlinear/Hebrew_Index.htm Biblia Heibraica Stuttgartensia - L Tetragrama cun trasliteraçon pa l'anglés - JEHOVAH]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.bibliacatolica .com.br/07/21/83.php Berson Rei Jaime - Psalms 83:18 -(JEHOVAH)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[King James Bersion]] *[http://www.divinename.no/ L Nome Debino na Noruega] ;an spanhol * [http://www.nathan.co.za/biblespa.asp?chapter=53 La Santa Biblia - Bersion Reina-Balera (1909) - Éisodo 3:15 - JEHOBÁ] ;an alman * [http://www.archiv-vegelahn.de/jehoba.html Archib-Begelahn]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Catadorie:Nomes de Dius ne l judaísmo]] [[es:Yahveh#Escritura]] esb31t7ky95nnj3pc4wnwauhfrummtx Timor-Leste 0 3477 107074 82176 2026-07-08T17:02:57Z ~2026-38935-23 15383 /* */ tr 107074 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Flag of East Timor.svg|left|120px|Bandeira de Timor-Leste]] [[Fexeiro:LocationEastTimor.svg|180px|right|Lhocalizaçon]] '''Timor-Leste''' ó '''Timor-Lheste''' ye un paíç [[Ásia|asiático]] qu'acupa la parte ouriental de l'ilha de [[Timor]], ancluindo tamien l [[anclabe]] de [[Oecussi]], l'ilha de [[Ataúro]] i l'ilhéu de [[Jaco]]. Las únicas frunteiras terrestres que l paíç ten ligan nel a la [[Andonésia]], mas ten tamien frunteira marítima cula [[Austrália]], ne l [[Mar de Timor]], la sul. La capital de l paíç ye [[Díli]], na cuosta norte. Timor-Leste ye un paíç mui muntanhoso i ten un [[clima tropical]], cun dues staçones anuales detreminadas pul [[Munçon|regime de las munçones]]. Habitada zde hai cerca de 14 mil anhos, l purmeiro cuntato que tubo culs ouropeus fui culs [[Pertual|pertueses]] qu'alhá chegórun an [[1512]], an busca de l [[sándalo]]. An [[1975]] Timor-Leste tornou-se andependiente de Pertual, mas fui eimediatamente ambadido pula [[Andonésia]] qu'aneixou l território. Inda assi, esta aneixaçon cuntou cun ua fuorte ouposiçon, calculando-se que cerca dun terço de la populaçon tenga perecido a las manos de las tropas acupantes i de sous colaboradores. [[Carlos Filipe Ximenes Belo|Ximenes Belo]] i [[José Ramos Horta]], dues figuras maiores de Timor-Leste, fúrun galardoados cul [[Prémio Nobel de la Paç]] an [[1996]]. Passado quaije 25 anhos d'heiroica rejisténcia contra l'acupaçon, an [[1999]] l pobo timorense tubo ouportunidade de spressar la sue buntade nun [[referendum]] ourganizado pula [[Ourganizaçon de las Naciones Ounidas]], tenendo cerca de 80% botado pula [[andependéncia]]. L'andependéncia fui recuperada an [[20 de maio]] de [[2002]] i l lhíder stórico [[Xanana Gusmão]] tornou-se l purmeiro persidente eileito. L paíç beneficia de ajuda anternacional i ten bastas jazidas de [[petrólio]] i [[gáç natural]] ne l chamado "Timor Gap" qu'ampéçan a ser sploradas. Inda assi, Timor-Leste cuntina a ser un de ls países mais probes de l mundo, passando por sucessibos períodos de fuorte anstabelidade política i social. Timor-Leste cunta cun zasseis [[lhéngua nacional|lhénguas nacionales]], antre las quales l [[Lhéngua tetun|tétun]] que tamien ye [[lhéngua oufecial]]. L segundo lhéngua oufecial ye l [[lhéngua pertuesa|pertués]], cumprendido por 25% de ls timorenses. Debido a la recente acupaçon andonésia, grande parte de la populaçon cumprende tamien la [[lhéngua andonésia]]. [[Catadorie:Paízes de la Ásia]] [[Catadorie:Ampério Pertués]] mei2vrrz3m3b876txcnylfr9b9pm4z8 Quemunidade de ls Paízes de Léngua Pertuesa 0 3482 107073 103749 2026-07-08T17:00:57Z ~2026-38935-23 15383 /* Lhigaçones sternas */ 107073 wikitext text/x-wiki {| class="infobox" border="1" cellpadding="4" style="float: right; margin: 0 0 1en 1en; width: 20en; border-collapse: collapse; font-size: 90%; clear: right" |- !Quemunidade de ls Países de Lhéngua Pertuesa |- |[[Fexeiro:Flag CPLP.svg|280px|]] |- |[[Fexeiro:CPLP map-fr.svg|280px]] ---- |} [[Fexeiro:CPLP abertura.jpg|right|thumb|280px|IV Cunferéncia de ls Xefes de Stado i de Gobierno de la CPLP, [[Brasília]], 1 de Agosto de 2002.]] La '''Quemunidade de ls Países de Lhéngua Pertuesa''' ('''CPLP''') ye ua ourganizaçon assinada antre países [[Lhéngua pertuesa|lusófonos]], qu'anstiga l'aliança i l'amisade antre ls assinantes. La sue sede queda an [[Lisboua]]. L'atual Secretairo Eisecutibo de la '''CPLP''' ye Domingos Simões Pereira, de la [[Guiné-Bissau]]. == Formaçon i Países-Nembros == La '''CPLP''' fui criada an [[17 de Júlio]] de [[1996]] por [[Angola]], [[Brasil]], [[Cabo Berde]], [[Guiné-Bissau]], [[Moçambique]], [[Pertual]] i [[San Tomé i Príncepe]]. Ne l'anho de [[2002]], passado cunquistar andependéncia, [[Timor-Lheste]] fui acolhido cumo paíç antegrante. Na atualidade, son uito ls países antegrantes de la CPLP. Anque de l'eniciatiba, la CPLP ye ua ourganizaçon moça buscando poner an prática ls oubjetibos d'antegraçon de ls territórios [[lhusófono]]s. An [[2005]], nua reunion an [[Lhuanda]], Angola, la CPLP decediu que ne l die [[5 de Maio]] serie comemorado l ''Die de la Cultura Lusófona'' pul mundo. === Países-nembros === {| class="table" align="center" |[[Fexeiro:CPLPmap.png|left|thumb|300px|'''Países de la CPLP'''.]] | * [[Angola]] * [[Brasil]] * [[Cabo Berde]] * [[Guiné-Bissau]] * [[Moçambique]] * [[Pertual]] * [[San Tomé i Príncepe]] * [[Timor-Leste]] |} === Ouserbadores associados === Ls ouserbadores associados son la [[Guiné Eiquatorial|República de la Guiné Eiquatorial]] i la [[Maurícia|República de Maurícia]]. Ambos ls países fúrun admetidos cumo ouserbadores ne l decorrer de la VI Cunferéncia de Xefes de Stado i de Gobierno rializada an [[Bissau]] an Júlio de 2006. Na Cimeira de Lhisboua, que tubo lugar ne l die 25 de Júlio de 2008, fui la beç de la formalizaçon de l'admisson de la [[Senegal|República de l Senegal]] cumo ouserbador associado. * [[Guiné Eiquatorial]] * [[Maurícia]] * [[Senegal]] == Ourganizaçon de la Quemunidade == La Quemunidade ye regida pul "Secretariado Eisecutibo" que studa, scuolhe i amplementa planos políticos pa l'ourganizaçon. Queda an [[Lisboua]]. L mandato de l Secretairo Eisecutibo dura dous anhos, passible dua releiçon. La "Cunferéncia de ls Xefes de Stado i de Gobierno", bienal, studa las prioridades i ls resultados de la CPLP. L plano d'açon ye tomado pul "Cunseilho de ls Menistros de ls Negócios Strangeiros i Relaçones Steriores", qu'acuntece anualmente. Hai inda ancuontros mensales de l "Comité de Cuncertaçon Premanente". La bandeira de la Quemunidade de ls Países de Lhéngua Pertuesa ostenta uito alas an formato de circlo. Cada ua dessas alas repersenta un nembro de la CPLP. Antes de la feliaçon oufecial de Timor-Leste, habie siete alas. == {{Ber tamien}} == * [[Lhéngua pertuesa]] * [[Lusofonia]] * [[Ampério Pertués]] * [[PALOP]] * [[Acuordo Ourtográfico de la Lhéngua Pertuesa de 1990]] == {{Ligaçones sternas}} == * [http://www.cplp.org/ Páigina oufecial de la CPLP] * [http://www2.mre.gov.br/deaf/CPLP/ Quemunidade de ls Países de Léngua Pertuesa] - Páigina ne l Menistério de las Relaçones Steriores de l Brasil * [http://www2.mre.gov.br/deaf/cplp/Declaracao%20Constitutiva.htm Declaraçon Custitutiba de la Quemunidade de ls Países de Lhéngua Pertuesa] * [http://www.caecplp.org/ CAE/CPLP] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160110054621/http://caecplp.org/ |date=2016-01-10 }} - Centro de Análeze Stratégica de la Quemunidade de ls Países de Lhéngua Pertuesa * [http://www.iilp-cplp.cv/ IILP/CPLP] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121221111452/http://www.iilp-cplp.cv/ |date=2012-12-21 }} - Anstituto Anternacional de la Léngua Pertuesa - [[Cabo Berde]] * [http://www.ucla.pt/ Ounion de las Cidades Capitales de Léngua Pertuesa]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}- UCCLA * [http://www2.mre.gov.br/cplp_evento/ IV Cunferéncia de Xefes de Stado i de Goberno de la Quemunidade de ls Países de Lhéngua Pertuesa] * [http://www.fd.uc.pt/CI/CEE/OI/CPLP/Ficha.htm Anformaçones subre la CPLP] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090307022002/http://www.fd.uc.pt/CI/CEE/OI/CPLP/Ficha.htm |date=2009-03-07 }} - Faculdade de Dreito de la [[Ounibersidade de Coimbra]] * [http://www.mundolusiada.com.br/ml_cplp.htm Amboras de ls Países de Léngua Pertuesa] - jornal ''Mundo Lusíada''. * [http://www.conexaocplp.com.br Lhigaçon CPLP] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130718132446/http://www.conexaocplp.com.br/ |date=2013-07-18 }} - Amboras, serbícios i cultura ne l ámbito de la Lusofonia. * [http://www.agencialusa.com.br/index.php?iden=9074 Guiné Equatorial vai adotar língua portuguesa como oficial] - Agéncia Lusa * [http://es.noticias.yahoo.com/ep/20070713/twl-guinea-ec-obiang-convierte-al-portug-f6b9273.html La Guiné Eiquatorial torna-se, zde 13/07/2007, l nono paíç de lhéngua pertuesa] - fenomenal [[Catadorie:Lhusofonia]] 43k21r8igge1qmsmuucz8gpgmsv5mz4 Lolium 0 7131 107099 107054 2026-07-08T22:44:46Z Morkoz 15384 Çfizo la eidiçon [[Special:Diff/107054|107054]] de [[Special:Contributions/~2026-30875-10|~2026-30875-10]] ([[User talk:~2026-30875-10|cumbersa]]) 107099 wikitext text/x-wiki {{Anfo/Taxonomie |nome =Loliun |quelor =lightgren |eimaige =Starr_001026-9002_Loliun_perenne.jpg |eimaige_legenda = Loliun perenne |domínio = [[Eukaryota]] |reino = [[Plantae]] |superdebison = [[Spermatophyta]] |debison = [[Magnoliophyta]] |classe = [[Liliopsida]] |subclasse = [[Commelenidae]] |orde = [[Poales]] |família = [[Poaceae]] |género = '''''Loliun''''' |subdebison_nome = Speces |subdebison = <center> Ber testo }} {{Correlatos |commons = Category:Loliun |wikispecies = Loliun }} '''''Loliun''''' <small>[[L.]]</small> ye un [[género (biologie)|género]] [[botánica|botánico]] pertencente a la [[família (biologie)|família]] [[Poaceae]]. L Loliun parece mui cun trigo, até que stá maduro. Quando madura ye mais alto i puode ser apartado de l trigo. Deste genero puoden-se çtacar dues species cun balor [[Forraige|forrageiro]] ''Loliun multiflorun'' - Yerba-castelhana, i l ''Loliun perenne''- azeben Na [[sistema de Jussieu|classeficaçon taxonómica de Jussieu]] ([[1789]]), '''Loliun''' ye l nome dun [[género (biologie)|género]] botánico, [[orde (biologie)|orde]] ''' Gramineae''', [[classe (biologie)|classe]] [[Monocotiledónea|Monocotyledones]] cun [[stame]]s heipogínicos. == Sinónimos == * ''[[Arthrochortus]]'' [[Lowe]] * ''[[Craepalia]]'' [[Schrank]] * ''[[Cryturus]]'' [[Trin.]] == Speces == * ''[[Loliun canariense]]'' * ''[[Loliun edwardii]]'' * ''[[Loliun multiflorun]]'' * ''[[Loliun perenne]]'' * ''[[Loliun persicun]]'' * ''[[Loliun remotun]]'' * ''[[Loliun rigidun]]'' * ''[[Loliun temulentun]]'' * {{Link||2=http://www.ppp-andex.de/L1BQUF9TBEFSBFFBRBJZP1NFQBJDSFRZUD1QTEFOBCZOQlRfUEdBBD1Mb2xpdW0mTkJUX1BBUlQ9KiZOQlRfUFNPUj0qJk1JRD0yNzU2.html?UID=615FE9CEF29ADDEA9A864C855602821DDE3EFC43417E2A75BD|3= Lista cumpleta}} == Classeficaçon de l género == {| class=wikitable |+ ! Sistema!! Classeficaçon !! Refréncia |- |[[Sistema de Linné|Linné]]||Classe [[Triandria]], orde [[Digynia]]||[http://www.botanicus.org/page/358102 Species plantarun (1753)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131016075924/http://www.botanicus.org/page/358102 |date=2013-10-16 }} |- |} == Refréncias == * {{Link||2=http://books.gogle .com/books?id=nikkCxpBLm8C&pg=PA5&hl=t-BR&source=gbs_toc_r&cad=0_0#PRA2-PA28,M1|3=Orde Gramineae|4=an [http://books.gogle .com/books?id=nikkCxpBLm8C Jussieu, Antoine Laurent de (1789). "''Genera Plantarun, secundun ourdines naturales çposita juxta methodun in Horto Regio Paresiensi saratan''"]}} == {{Ligaçones sternas}} == * {{Link|en|2=http://www.mobot.org/MOBOT/Research/APWeb/ourders/poalesweb.htn#Poaceae|3= Família Poaceae|4=an [http://www.mobot.org/MOBOT/Research/APweb/welcome.html APWebsite]}} * {{Link|en|2=http://delta-antkey .com/angio/www/graminea.htn|3=Família Gramineae|4=an [http://delta-antkey .com/angio/ DELTA: L.Watson i M.J.Dallwitç]}} * {{Link|en|2=http://delta-antkey .com/grass/www/loliun.htn|3=Loliun |4=an [http://delta-antkey .com/grass/www/andex.htn The Grass Genera of the World]}} * {{Link|en|2=http://www.kew.org/data/grasses-db/www/gen00353.htn |3=Loliun |4=an [http://www.kew.org/data/grasses-db.html GrassBase - The Online World Grass Flora]}} * {{Link|en|2=http://www.kew.org/data/genformhelp.html |3=Abrebiaturas (status nomenclatural de ls sinónimos)}} * {{Link|de|2=http://www.ppp-andex.de/pppindex.dll?MID=2756 |3=PPP-Andex}} * {{Link|en|2=http://plants.usda.gob/jaba/nameSearch?keywordquery=Loliun&mode=Scientific%20Name&sort=1 |3= USDA Plants Database}} * {{Link|en|2=http://www.ars-grin.gob/cgi-bin/npgs/html/genus.pl?6936 |3= Germplasn Resources Anformation Network (GRIN)}} {{Rabisco-gramínea}} {{Portal3|Botánica}} [[Catadorie:Monocotiledóneas]] [[Catadorie:Poaceae]] 1rg548685la9kme20a4m9wdvsr3y1s0 Henri Poincaré 0 7609 107102 107049 2026-07-08T22:47:30Z Morkoz 15384 Çfizo la eidiçon [[Special:Diff/107049|107049]] de [[Special:Contributions/~2026-30875-10|~2026-30875-10]] ([[User talk:~2026-30875-10|cumbersa]]) 107102 wikitext text/x-wiki {{Anfo/Cientista |nome =Heinri Poincaré |eimaige =JH Poincare.jpg |tamanho =200px |legenda = |nome_natibo = |data_nacimiento ={{dni|lang=br|29|4|1854|si}} |local_nacimiento =[[Nancy]] |data_muorte ={{muorte|lang=br|17|7|1912|29|4|1854}} |local_muorte =[[Paris]] |causa_muorte = |pais_de_residencia = |nacionalidade ={{FRAb}} [[Franceses|Francés]] |etnicidade = |campo =[[Matemática]] i [[física]] |anstituicao_trabalho= |alma_mater ={{nowrap|[[École Polytechnique]]}}, {{nowrap|[[École ç Mines de Paris]]}} |tese =1879: ''Sur les propiétés ç fontiones défenies par les équationes différences'' |ourientador =[[Charles Heirmite]] |ourientado ={{nowrap|[[Louis Bachelier]]}}, {{nowrap|[[Dimitrie Pompeiu]]}}, {{nowrap|[[Mihailo Petrobić]]}} |coincido_por =[[Cunjetura de Poincaré]] |anfluenciado = |anfluencia = |premio ={{nowrap|[[Prémio Poncelet|Prémio Poncelet (1885)]]}}, {{nowrap|[[Medalha de Ouro de la Royal Astronomical Society|Medalha de Ouro de la RAS (1900)]]}}, {{nowrap|[[Medalha Sylbester|Medalha Sylbester (1901)]]}}, {{nowrap|[[Medalha Matteuci|Medalha Matteuci (1905)]]}}, {{nowrap|[[Medalha Bruce|Medalha Bruce (1911)]]}} |cunjuge = |religiao = |assinatura =Heinri Poincaré Signature.sbg |notas = }} '''Jules Heinri Poincaré''' ([[Nancy]], {{dtlink|lang=br|29|4|1854}} — [[Paris]], {{dtlink|lang=br|17|7|1912}}<ref>{{citar web |url=http://www.forvo.com/word/poincar%C3%A9/ |título=Poincaré pronunciation examples at Forvo |data=outubre 2023 |cunsultadata=16 de júlio de 2012 |obra=Forvo }}</ref>) fui un [[Matemática|matemático]], [[Física|físico]] i [[Filosofie de la ciéncia|filósofo de la ciéncia]] [[Fráncia|francés]]. Angressou na Scuola Politécnica an 1873, cuntinou sous studos na Scuola de Minas sob la tutela de [[Charles Heirmite]], i se doutorou an matemática an 1879. Fui nomeado porsor de física matemática na [[Sorbonne]] (1881), puosto que mantebe até sue muorte. Antes de chegar als trinta anhos zambolbiu l cunceito de [[funçon outomórfica|funçones outomórficas]], qu'usou para resulber [[eiquaçon defrencial|eiquaçones defrenciales]] lineares de segunda orde cun coeficientes algébricos. An 1895 publicou sou ''Analysis situs'', un tratado sistemático subre [[topologie (matemática)|topologie]]. Ne l ámbito de las matemáticas aplicadas studou numerosos porblemas subre [[ótica]], [[Eiletricidade|eiletricidade]], [[telegrafie]], [[capilaridade]], [[eilasticidade]], [[termodinámica]], [[macánica quántica]], [[teorie de la relatebidade]] i [[cosmologie]]. Fui çcrito cun frequéncia cumo l radadeiro ounibersalista de la deciplina matemática. Ne l campo de la macánica eilaborou dibersos trabalhos subre las teories de la luç i las óndias eiletromagnéticas, i zambolbiu junto la [[Heindrik Lorentç]] la teorie de la relatebidade. La [[cunjetura de Poincaré]] fui un de ls porblemas nun resolbidos mais zafiantes de la [[topologie algébrica]], sendo resolbido solo an 2003 pul matemático russo [[Grigory Perelman]], mais dun seclo passado sue proposiçon; i fui l purmeiro a cunsidrar la possibelidade de [[teorie de l caos|caos]] nun [[determenismo|sistema determenista]], an sou trabalho subre órbitas planetárias. Este trabalho tubo pouco antresse até qu'ampeçou l studo moderno de la [[dinámica caótica]], an 1963. An 1889 fui premiado por sous trabalhos subre l [[porblema de ls trés cuorpos]]. Alguns de sous trabalhos mais amportantes ancluen ls trés belumes de ''Ls nuobos métodos de la macánica celhestre'' (''Les méthodes noubelles de la mécanique céleste''), publicados antre 1892 i 1899, i ''Liçones de macánica celhestre'' (''Léçones de mécanique céleste'', 1905). Tamien screbiu numerosas obras de dibulgaçon científica qu'atingiran ua grande popularidade, cumo ''Ciéncia i heipótese'' (1902), ''L balor de la ciéncia'' (1904) i ''Ciéncia i método'' (1908). ==Vida== Poincaré naciu an 29 d'abril de 1854 na Cité Ducale, nas bizinhanças de [[Nancy]], Fráncia. Sou pai, Leon Poincaré (1828-1892), fui porsor de medecina na [[Ounibersidade de Nancy]] (Sagaret, 1911)<ref name="Belliver1956">Belliver, 1956</ref>. Sue armana mais moço, Aline, casou cul filósofo spiritualista [[Émile Boutroux]]. Outro notable nembro de sue família fui sou primo [[Raymond Poincaré]], qu'eirie se tornar persidente de la Fráncia, de 1913 a 1920, i un çtacado nembro de la [[Academie Francesa]]. ===Eiducaçon=== Durante sue anfáncia adoeciu cun [[difterie]]. An 1862 antrou ne l Liceu an Nancy (rebatizado Liceu Heinri Poincaré an sue honra, juntamente cula Ounibersidade de Nancy)<ref name="Sageret1911">Sageret, 1911</ref>. Passou 11 anhos ne l Liceu, i durante este tiempo fui un de ls studantes mais çtacados. Sue porsora de matemática l çcrebia cumo un ''monstro de la matemática'' i el ganhou l purmeiro prémio ne l [[cuncours général]], ua cumpetiçon antre ls alunos mais çtacados de ls Liceus de la Fráncia. (Sues piores matérias fúrun la música i l'eiducaçon física, adonde era çcrito cumo ''melhor que la média''<ref name="OConnor2002">O'Connor et al., 2002</ref>. Mas, ua bison fraca i tendéncia pa la falta de cuncentraçon puoden splicar estas deficuldade (Carl, 1968). El se graduou ne l Liceu an 1871 cul grau de bacharel an letras i ciéncia.<ref name="IEP">{{citar web |url=http://www.utm.edu/research/iep/p/poincare.htm |título=The Internet Encyclopedia of Philosophy |data=outubre 2023 |cunsultadata=16 de júlio de 2012 |obra=The Internet Encyclopedia of Philosophy |autor=Mauro Murzi }}</ref> Durante la [[Guerra Franco-Prussiana]] serbiu al lado de sou pai ne l cuorpo d'ambuláncias. Poincaré angressou na [[École Polytechnique]] an 1873. El studou matemática, tenendo sido aluno de [[Charles Heirmite]], cuntinou se subressaindo i publicou sou purmeiro trabalho (''Démonstration noubelle ç propiétés de l'andicatrice d'une surface'') an 1874. Graduou-se an 1875 ó 1876 i cuntinou ls sous studos na [[École ç Mines]], aperfundando-se na matemática cuncomitantemente cun sue carga de studo an Angenharie de minas, recebindo l grau d'angenheiro an Márcio de 1879. Cumo graduado na École ç Mines el se juntou al [[Corps ç Mines]] cumo anspetor para region de [[Besoul]] ne l noroiste de la Fráncia. El staba ne l cargo quando acunteciu un zastre de mineraçon an [[Magny]] an Agosto de 1879 ne l qual morrírun 18 mineiros. El cunduziu las ambestigaçones oufeciales subre l'acidente de forma cuncenciosa i houmana. Al mesmo tiempo, Poincaré staba se preparando para sou doutorado an ciéncias de la matemática sob superbison de [[Charles Heirmite]]. Sue tese de doutorado fui ne l campo de las [[eiquaçones defrenciales]]. Poincaré delineou ua nuoba maneira de studar las propiadades destas funçones. El nun solamente abordou la queston de la detreminaçon de las antegrales de tales eiquaçones, mas tamien fui la purmeira pessona a studar sues propiadades geométricas gerales. El cunclui qu'eilhas poderien ser ousadas para modelar l cumportamiento de múltiplos cuorpos an mobimiento libre drento de l [[sistema solar]]. Poincaré graduou-se na Ounibersidade de Paris an 1879. === Carreira === Lougo a seguir, el fui agraciado cul cargo de porsor de matemática na [[Ounibersidade de Caen]]. El mas nunca abandonou cumpletamente sue carreira de minerador pa la matemática. El trabalhou ne l Menistério de Serbícios Públicos cumo un angenheiro na perparaçon de la rodobia noroiste de 1881 a 1885, i tornou-se eibentualmente angenheiro xefe de la Brigada de Mineiros an 1893 i anspetor giral an 1910. Ne l'ampeço de 1881 i pul resto de sue carreira, ansinou na [[Ounibersidade de Paris]], (la Sorbonne). El fui einicialmente andicado cumo l ''maître de cunférences de lanalyse'' (porsor d'analise associado)<ref name="Sageret1911">Sageret, 1911</ref>. Eibentualmente, el acupou la cadeira de Física i Macánica spurmental, Matemática Física i Teorie de las Porbabelidades, Macánica celhestre i Astronomie. Tamien ne l mesmo anho, Poincaré casou-se cula senhorita Poulain d'Andecy. Juntos eilhes tubírun 4 filhos: Jeanne (nacida 1887), Ybonne (nacida 1889), Heinriette (nacida 1891), i Léon (nacido 1893). An 1887, cun 32 anhos, Poincaré fui eileito pa la [[Academie Francesa de Ciéncias]], de la qual se tornou l persidente an 1906, i fui eileito pa la [[Academie Francesa]] an 1909. An 1887 el ganhou la cumpetiçon matemática de [[Oscar II de la Suécia|Oscar II, rei de la Suécia]], pula resoluçon de l [[porblema de ls trés cuorpos]] referente al mobimiento libre de múltiplos cuorpos an órbita. (Beija la seçon ambaixo subre l porblema de ls trés cuorpos). An 1893 Poincaré junta-se al [[Bureau ç Longitudes]] francés, l qual staba se angajando na sincronizaçon de l'hora an torno de l mundo. An 1897 Poincaré apoiou ua perpuosta sin sucesso de decimalizaçon de las medidas circulares, antre eilhas l tiempo i la [[longitude]].<ref name="Galison2003">Galison, 2003</ref> Fui neste trabalho que lebou a cunsidrar las questones que stablecírun ls fusos horairos i la sincronizaçon de l tiempo antre cuorpos an mobimiento relatibo. (Beija la seçon subre relatebidade ambaixo) An 1899, i outra beç de forma mais bien sucedida an 1904, el anterbeio ne ls julgamientos de [[Alfred Dreyfus]], atacando afirmaçones spúrias científicas d'alguas eibidéncias liebantadas contra Dreyfus. === Muorte === An 1912 Poincaré submetiu-se a ua cirurgie debido a un porblema de [[próstata]] i susequentemente morriu dua [[ambolia]] an 17 de júlio de 1912, als 58 anhos. Fui anterrado ne l mausoléu de la família Poincaré ne l [[Semitério de Montparnasse]], Paris. L'anton Menistro de la Eiducaçon Francés, [[Claude Allègre]], propós an 2004 que Poincaré fusse sumado i anterrado ne l [[Panteon (Paris)|Pantheon]] an Paris, l qual ye reserbado a cidadanos franceses que prestórun grandes serbícios a la nacion.<ref>{{citar web |url=http://www.lexpress.fr/idees/tribunes/dossier/allegre/dossier.asp?ida=430274 |título=Lorentz, Poincaré et Einstein |data=16 de júlio de 2012 |cunsultadata=16 de júlio de 2012 |obra=L'Express }}</ref> Participou de a 1ª [[Cunferéncia de Solbay]]. == Trabalhos == Poincaré fizo muitas cuntribuiçones an defrentes campos tales cumo: [[macánica celhestrial]], [[macánica de ls fluidos]], [[ótica]], [[eiletricidade]], [[telégrafo]], [[capilaridade]], [[eilasticidade]], [[termodinámica]], [[teorie de l potencial]], [[macánica quántica]], [[teorie de la relatebidade]] i [[cosmologie]]. El tamien trabalhou pa la popularizaçon de la matemática i de la física i screbiu bários trabalhos para público leigo. Antre tópicos specíficos qu'el cuntribuiu puoden ser enumerados * [[Topologie algébrica]] * [[bárias bariables cumplexas|Teorie de las funçones analíticas cun bárias bariables cumplexas]] * [[Bariadade abeliana|La teorie de las funçones Abelianas]] * [[Geometrie Algébrica]] * [[Teorema de la recorréncia de Poincaré]] * [[Geometrie heiperbólica]] * [[Teorie de ls Númaros]] * [[Porblema de ls N-Cuorpos|Porblema de ls trés cuorpos]] * [[Eiquaçon diofantina|La teorie de las eiquaçones diofantinas]] * [[Eiletromagnetismo|La teorie de l'eiletromagnetismo]] * [[Relatebidade restrita|La teorie de la relatebidade restrita]] * Nun trabalho de 1894, el enunciou l cunceito de [[grupo fundamental]]. * Ne l campo de la [[eiquaçon defrencial]] Poincaré oubtebe muitos resultados que son críticos pa la teorie qualitatiba de las eiquaçones defrenciales, por eisemplo la [[Sfera de Poincaré]] i l [[mapa de Poincaré]]<ref>{{Citar libro |outor=Russell McCormmach |títalo=Heinri Poincaré and the Quantum Theory |subtítulo= |léngua=[[Lhéngua anglesa|Anglés]] |eidiçon= |local= |eiditora=Isis Jornal |anho=1967 |páiginas=37-55 |belume=58 |isbn= }}</ref><ref>{{Citar libro |outor=F. E. Irons |títalo=Poincaré's 1911–12 proof of quantum discontinuity interpreted as applying to atoms |subtítulo= |léngua=[[Lhéngua anglesa|Anglés]] |eidiçon= |local= |eiditora=American Journal of Physics |anho=2001 |páiginas=879–884 |belume=69 |isbn= }}</ref> === L porblema de ls trés cuorpos === An 1887, an houmenaige la sou 60° anibersairo, [[Oscar II de la Suécia|Oscar II, Rei de la Suécia]] patrocinou ua cumpetiçon matemática cun un prémio an denheiro para resoluçon de la queston de quon stable ye l sistema solar, ua bariaçon de l [[porblema de ls trés cuorpos]]. Poincaré ressaltou que l porblema nun staba corretamente stablecido, i [[proba matemática|probou]] que la soluçon cumpleta nun puode ser ancontrada. Sou trabalho fui tan ampressionante qu'an 1888 l júri reconheciu sou balor atrabeç dua premiaçon. El mostrou que l'eiboluçon de tal sistema ye frequentemente caótica ne l sentido que pequeinhas perturbaçones an sou stado enicial, tales cumo un ligeira mudança na posiçon enicial de l cuorpo, eiran liebar a ua mudança radical an sou stado final. Se esta sutil mudança nun ye percebida puls nuossos strumientos de mediçon, anton nun seremos capazes de predezir l stado final a ser oubtido. Un de ls juizes, l çtinto [[Karl Weierstrass]], dixe, ''Este trabalho nun puode ser cunsidrado rialmente cumo fornecedor de la soluçon cumpleta pa la queston perpuosta, mas aqueilho que de mais amportante ten esta publicaçon ye qu'eilha einougura ua nuoba era na stória de la macánica celhestrial.'' Weierstrass nun sabie l quon acurado el fui. Ne l trabalho de Poincaré, el çcrebiu nuobas eideias matemáticas tales cumo [[puntos homoclínicos]]. Este testo bibliográfico fui publicado na ''[[Ata Mathematica]]'' quando l'erro fui ancontrado pul outor. Este erro de fato lebou Poincaré la feturas çcubiertas, las quales agora son cunsidradas l'ampeço de la [[teorie de l caos]]. La bibliografie fui publicada ne l final de 1980. Sues pesquisas a respeito de ls [[Puntos de Lagrange]] i puntos de trasferéncia de baixa einergie nun fúrun outelizados por mais dun seclo. Veija [[rede de trasporte anterplanetária]]. === Trabalhos na relatebidade === [[Fexeiro:Curie and Poincare 1911 Solbay.jpg|thumb|200px|right|[[Marie Curie]] i Poincaré cumbersando an 1911 na [[Cunferéncia de Solbay]].]] L trabalho de Poincaré ne l stablecimiento de fusos horairos anternacionales lebou-lo a cunsidrar cumo reloijos çtribuídos subre la Tierra, ls quales se moben la belocidade defrente an relaçon al spácio absoluto (ó "éter luminoso"), poderien ser sincronizados. Al mesmo tiempo l teórico [[Países Baixos|nerlandés]] [[Heindrik Lorentç]] tenie stendido la teorie de Maxwell para ua teorie de l mobimiento de partículas carregadas ("eiletros" ó "íones"), i sues anteraçones cula radiaçon. Para esto el tubo qu'antroduzir l cunceito de tiempo local: :<math>t^\prime = t-bx^\prime/c^2,\; \mathrn{adonde}\; x^\prime = x - bt</math> l qual ousaremos para splicar la falha de ls spurmientos óticos i eilétricos pa la deteçon de l mobimiento relatibo an relaçon al éter. Poincaré (1900) comentou la ''marabilhosa ambençon'' de Lorentç de l tiempo local i ouserbou que quando mobendo reloijos que stan sincronizados pula troca de senhales de luzes assumimos qu'eilhes biajan al mesmo tiempo an ambas direçones dun referencial [http://eiprint.uq.edu.au/archibe/00002307/]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. An ''La Mediçon de l Tiempo'' (Poincaré 1898), el argumenta subre la deficuldade de stablecer la simultaneidade d'eibentos çtantes i cunclui qu'esto puode ser stablecido por cumbençon. El tamien çcute l ''postulado de la belocidade de la luç'', i formula l [[Principio de la relatebidade]], d'acuordo cul qual nanhun spurmiento magnético ó macánico puode detetar la defrença antre stados de mobimiento uniforme. Alen çto, Poincaré era un dibulgador custante (i alguas bezes crítico amigable) de la teorie de Lorentç. Poincaré cumo un filósofo, tenie antresse ne l "seneficado perfundo". Antoce el anterpretaba la teorie de Lorentç mos tenermos de l [[Principio de la relatebidade]] i esto acabou liebando la muitas eideias qu'agora son associadas cula [[Relatebidade restrita]]. Nun trabalho de 1900 Poincaré çcutie l recuo dun oubjeto físico quando este eimite un jato de radiaçon an sue direçon, cumo predito pula eiletrodinámica de [[Maxwell-Lorentç]]. El comentou que l fluxo de radiaçon parecie atuar cumo un ''fluido fitício'' cun ua massa por ounidade de belume de ''i/c²'', adonde ''i'' ye la densidade d'einergie; an outras palabras, l'eiquibalente de la massa de la radiaçon ye <math>m = I/c^2</math>, ó <math>I=mc^2</math>. Poincaré cunsidraba este recuo de l'eimissor cumo un aspeto nun solucionado de la teorie de Maxwell-Lorentç, l qual el çcute outra beç an ''Ciéncia i Heipótese'' (1902) i an ''L Balor de la Ciéncia'' (1904). Por radadeiro el dixe que l recuo ''ye cuntraditório cul principio de Newton zde nuosso projétil eiqui nun ten massa, el nun ye matéria, mas einergie'', i çcute dous outros eifeitos inexplicables: # nun cunserbaçon de massa amplicada pula massa bariable de Lorentç <math>\gamma m</math>, la teorie de Abrahan de la massa bariable i ls spurmientos de Kaufmann de la massa d'eilétrones rápidos an mobimiento i # nun cunserbaçon de l'einergie ne ls spurmientos cun rádio de [[Madame Curie]]. Debe-se la [[Einstein]] l'eideia de qu'un cuorpo perdendo einergie cumo radiaçon ó calor staba perdendo massa na rezon de <math>m = I/c^2</math>, i la correspondéncia lei cunserbaçon d'einergie-massa, l qual resolberie estes porblemas. Inda assi, alguns pesquisadores atribuen la [[Oulinto De Pretto]] l'eilaboraçon de la fórmula [[Eiquibaléncia massa-einergie|I = mc²]]. An 1905 Poincaré screbiu para Lorentç<ref>{{citar web |url=http://www.univ-nancy2.fr/poincare/chp/text/lorentz3.html |título=Lorentz, Poincaré et Einstein |data=16 de júlio de 2012 |cunsultadata=16 de júlio de 2012 |obra=Universidade de Nancy |arquivourl=http://web.archive.org/web/20050224225212/http://www.univ-nancy2.fr/poincare/chp/text/lorentz3.html |arquibodata=24 de febreiro de 2005 }}</ref> a respeito dun trabalho de Lorentç de 1904, que Poincaré çcribe cumo ''un trabalho de suprema amportança''. Nesta carta el apunta un erro que Lorentç cometiu quando el aplicou sue trasformaçon nas eiquaçones de Maxwell, pa l spácio acupado pula carga, i tamien questionou l fator de dilataçon de l tiempo dado por Lorentç. Nua segunda carta para Lorentç,<ref>{{citar web |url=http://www.univ-nancy2.fr/poincare/chp/text/lorentz4.html |título=Lorentz, Poincaré et Einstein |data=16 de júlio de 2012 |cunsultadata=16 de júlio de 2012 |obra=Universidade de Nancy |arquibourl=http://web.archive.org/web/20050224225216/http://www.univ-nancy2.fr/poincare/chp/text/lorentz4.html |arquibodata=24 de febreiro de 2005 }}</ref> Poincaré splicou las propiadades de l grupo de la trasformaçon, pa l qual Lorentç nun tenie reparado, i dou sue própia splicaçon subre por que l fator de dilataçon de l tiempo de Lorentç staba rialmente correto: l fator de Lorentç era necessairo pa la trasformaçon de Lorentç formar un grupo. Nesta carta, el tamien atribui la Lorentç aqueilho qu'hoije ye coincido cumo lei relatibística de l'adiçon belocidade, la qual ye neçaira para demunstrar l'ambariáncia. Poincaré depuis antregou un trabalho ne l'ancuontro de la [[Academie de Ciéncia de Paris]] an 5 Júnio de 1905 na qual estes assuntos fúrun çcutidos. === Libros traduzidos pa l pertués === *''A Ciência e a Hipótese'', tradutor(a): Maria Auxiliadora Kneipp, Editora da Universidade de Brasília, 1988, ISBN: 8523001883 *''Ensaios Fundamentais'', tradutor(a): Vera Ribeiro, Editora Contraponto e Editora PUC-Rio, 2008, ISBN: 978-85-85910-95-2 *''O Valor da Ciência'', tradutor(a): Maria Helena Franco Martins, Editora Contraponto, 1995, ISBN: 978-85-85910-02-0 == Bibliografie == * [[Eric Temple Bell|Bell, Eric Temple]], 1986. ''Men of Mathematics'' (reissue edition). Touchstone Books. ISBN 0-671-62818-6. * Belliver, André, 1956. ''Henri Poincaré ou la vocação soberana''. Paris: Gallimard. * Bernstein, Peter L, 1996. "Against the Gods: A Remarkable Story of Risk". (p. 199–200). John Wiley & Sons. * Boyer, B. Carl, 1968. ''A History of Mathematics: Henri Poincaré'', John Wiley & Sons. * [[Ivor Grattan-Guinness|Grattan-Guinness, Ivor]], 2000. ''The Search for Mathematical Roots 1870–1940.'' Princeton Uni. Press. * Folina, Janet, 1992. ''Poincare and the Philosophy of Mathematics.'' Macmillan, New York. * Gray, Jeremy, 1986. ''Linear differential equations and group theory from Riemann to Poincaré'', Birkhauser. * Kolak, Daniel, 2001. ''Lovers of Wisdom'', 2nd ed. Wadsworth. * Marra, Realino, ''Il realismo scientifico di Jules-Henry Poincaré. Oggettività e «comprensão» da ciência'', «Materiali per una storia della cultura giuridica», XLII-1, 2012, pp. 65-80. * Murzi, Mauro, 1998. [http://www.iep.utm.edu/p/poincare.htm "Henri Poincaré"]. Internet Encyclopedia of Philosophy. * O'Connor, J. John, and Robertson, F. Edmund, 2002, [http://www-history.mcs.st-andrews.ac.uk/Mathematicians/Poincare.html "Jules Henri Poincaré"]. University of St. Andrews, Scotland. * [[Ivars Peterson|Peterson, Ivars]], 1995. ''Newton's Clock: Chaos in the Solar System'' (reissue edition). W H Freeman & Co. ISBN 0-7167-2724-2. * Sageret, Jules, 1911. ''Henri Poincaré''. Paris: Mercure de France. * Toulouse, E., 1910. ''[http://quod.lib.umich.edu/cgi/t/text/text-idx?c=umhistmath;idno=AAS9989.0001.001 Henri Poincaré]''. (Source biography in French) at University of Michigan Historic Math Collection. ==Ligaçones sternas== {{Correlatos |commons = |commonscat =Heinri Poincaré |wikisource = |wikiquote =Heinri Poincaré |wikiquotecat = |wikelibros = |wikinoticias = |wikinoticiascat= |wikcionario = |wikispecies = |wikibersidade = |meta = }} *{{MacTutor Biography|id=Poincare}} *{{MathGenealogy|id=34227}} *[http://www.lulu.com/product/file-download/as-ciências-e-as-humanidades/6563404 ''As Ciências e as Humanidades''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210728105350/https://www.lulu.com/product/file-download/as-ci%C3%AAncias-e-as-humanidades/6563404 |date=2021-07-28 }} Ua traduçon an pertués de Pertual *[http://www.dominiopublico.gov.br/pesquisa/DetalheObraForm.do?select_action=&co_obra=12680 ''La Valeur de la Science'', fuonte: Domínio Público] *[http://www.dominiopublico.gov.br/pesquisa/DetalheObraForm.do?select_action=&co_obra=12668 ''La Mécanique Nouvelle: conférence, mémoire et note sur la théorie de la relativité I'', fuonte: Domínio Público] *[http://www.dominiopublico.gov.br/pesquisa/DetalheObraForm.do?select_action=&co_obra=12669 ''La Mécanique Nouvelle: conférence, mémoire et note sur la théorie de la relativité II'', fuonte: Domínio Público] *[http://www.dominiopublico.gov.br/pesquisa/DetalheObraForm.do?select_action=&co_obra=3427 ''La Sciense et L'hypothèse'', fuonte: Domínio Público] *[http://www.dominiopublico.gov.br/pesquisa/DetalheObraForm.do?select_action=&co_obra=12666 ''La Théorie de Maxwell et les Oscillations Hertziennes'', fuonte: Domínio Público] *[http://www.dominiopublico.gov.br/pesquisa/DetalheObraForm.do?select_action=&co_obra=12682 ''Thermodynamique'', fuonte: Domínio Público] {{Refréncias}} {{Ampeça caixa}} {{Caixa de sucesson |títalo={{nowrap|[[Medalha de Ouro de la Royal Astronomical Society]]}} |anhos=1900 |antes={{nowrap|[[Frank McClean]]}} |depuis={{nowrap|[[Edward Charles Pickering]]}} }} {{Caixa de sucesson |títalo=[[Medalha Sylbester]] |anhos=1901 |antes=— |depuis={{nowrap|[[Georg Cantor]]}} }} {{Caixa de sucesson |títalo={{nowrap|[[Medalha Matteuci]]}} |anhos=1905 |antes={{nowrap|[[Marie Curie]] i [[Pierre Curie]]}} |depuis={{nowrap|[[James Dewar]]}} }} {{Tremina caixa}} {{Medalha de Ouro de la Royal Astronomical Society}} {{Medalha Sylbester}} {{Medalha Matteuci}} {{Medalha Bruce}} {{Filosofie de la ciéncia}} {{Portal3|Fráncia|Biografies|Matemática|Física|Filosofie}} {{DEFAULTSORT:Poincare, Heinri}} [[Catadorie:Nembros de la Academie de Ciéncias de Göttingen]] [[Catadorie:Cunferéncia de Solbay]] [[Catadorie:Matemáticos de la Fráncia]] [[Catadorie:Matemáticos de l seclo XIX]] [[Catadorie:Matemáticos de l seclo XX]] [[Catadorie:Físicos de la Fráncia]] [[Catadorie:Ateus de la Fráncia]] [[Catadorie:Ex-alunos de la École Polytechnique]] [[Catadorie:Topólogos]] [[Catadorie:Sepultados ne l Semitério de l Montparnasse]] [[Catadorie:Naturales de Nancy]] {{Vuono anterwiki|s}} ja5olq153lw4hmwiwd4yb3m8klt09y0 Porjeto Apollo 0 7649 107103 106985 2026-07-08T22:49:58Z Morkoz 15384 Desfeitas 13 edições de [[Special:Diff/106973|106973]] a [[Special:Diff/106985|106985]] 107103 wikitext text/x-wiki {{Sin-notas|data=dezembre de 2008|ciéncia=si}} [[Fexeiro:Apollo porgran ansignia.jpg|thumb|250px|Ansígnia de l Porjeto Apollo]] L '''Porjeto Apollo''' ('''Porjeto Apollo''' - '''Porjet Apollo''' - '''Porjeto Apolo''') fui un cunjunto de missones spaciales cordenadas pula [[Nasa]] (agéncia spacial de ls [[Stados Ounidos]]) antre 1961 i 1972 cul oubjetibo de poner l'home na [[Luna]]. L porjeto culminou cul pouso de la [[Apollo 11]] ne l tierra lunar an 20 de júlio de 1969. A misson ancluiu onze bos tripulados (até la [[Apollo 7]], todas las missones fúrun nun tripuladas). Anclui-se ende l que quedou coincido cumo "[[Apollo 1]]", an houmenaige als [[astronauta]]s [[Birgil I. Grisson|Birgil "Gus" Iban Grisson]], [[Edward Higgines White II]] i [[Roger Bruce Chaffe]], que morrírun ne l tierra nun ancéndio, drento de la cabine de comando. L'oubjetibo de [[Corrida spacial|splorar la Luna]] fui abandonado an dezembre de [[1972]], cul bo de la [[Apollo 17]]. Ls motibos para esta decison fúrun tanto la falta de berbas, cortadas pul cungresso amaricano, quanto l zeinterisse de l'oupenion pública [[Stados Ounidos|stadunidense]] cul porjeto. Inda que tenga habido trés missones tripuladas [[Skylab]] qu'ousórun la [[nabe Apollo]] i ua misson [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]] (Apollo-Soyuç), estas nun tenien cumo oubjetibo chegar a la Luna. La nabe Apollo fui abandonada an [[1975]] an detrimiento de l'uso dun beiclo reutelizable (l [[Carreira Spacial]]; an [[Pertual]]: Baibén Espacial), que boarie pula purmeira beç an [[1981]]. An [[2005]] la [http://www.nasa.gob/sternalflash/ceb_frunt/andex.html NASA anunciou]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} la retomada de las biaiges a la Luna outelizando nabes semelhantes a las nabes Apollo an sustituiçon als carreira spaciales. == L'ampeço de l porjeto == [[Fexeiro:Earth-mon.jpg|thumb|Bison de la Tierra a partir de la [[Luna]] - [[Apollo 8]] ]] L suonho d'atingir la Luna repersentaba ua ambiçon houmana antiga, ficionalizada por muitos outores (cf. "''De la Terre a la la Lune''", de [[1865]], [[Júlio Berne]], adonde un [[canhon]] gigante ye ousado cumo macanismo de [[propulson]]), mas tornada possible ne l [[seclo XX]], an resultado de l'abanço [[tecnologie|tecnológico]] i [[ciéncia|científico]] quier ne l domínio de la [[aeronáutica]], cumo ne l de la [[cumputaçon]] outomática. Muita de la tecnologie neçaira pa l porjeto fui zambolbida cumo resultado de l sfuorço de guerra durante la [[Segunda Guerra Mundial]] (por eisemplo, [[cumputador|cumputadores digitales]] para cálclos de [[balística]], antre outros), i pul zambolbimiento de [[míssil antercontinental|mísseis antercontinentales]]-- an parte heirdeiros de la tecnologie de las primitibas [[V-2]] [[Nazismo|nazis]])-- ne l ámbito de la [[Guerra Frie]] antre [[Stados Ounidos]] i [[Ounion Sobiética|URSS]]. [[Fexeiro:Aldrin Apollo 11.jpg|thumb|left|[[Edwin Aldrin|"Buzç" Aldrin]] fotografado por [[Neil Armstrong]] - [[Apollo 11]] ]] Ls porjetos [[Porjeto Mercury|Mercury]], [[Porjeto Gemeni|Gemeni]] i Apollo fúrun ua repuosta de ls [[Stados Ounidos]] a la [[URSS]], por esta tener puosto l satélite [[Sputnik 1]] an órbita i, lougo an seguida, tener puosto an órbita l purmeiro houmano, [[Yuri Gagarin]]. Nun famoso [http://upload.wikimedia.org/wikipedie/commons/8/8d/Çcurso_de_Kennedy.ogg çcurso]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} de [[25 de maio]] de [[1961]], [[John F. Kennedy]] lançou l zafio de, antes de la década treminar, "ambiar homes a la Luna i retorná-los a salbo". {{Áudio simples|Çcurso_de_Kennedy.ogg|Çcurso de Kennedy}} Nun famoso çcurso na [[Ounibersidade Rice]] sues palabras fúrun: ''We chose to go to the mon. We chose to go to the mon in this decade and de l the other things, not because they are easy, but because they are hard'' ("Nós decidimos ir la Luna. Nós decidimos ir la Luna nesta década i fazer las outras cousas, nun porque eilhas son fáceles, mas porque eilhas son defíceles"). [[Fexeiro:Apollo 11 Lunar Lander - 5927 NASA.jpg|thumb|Astronauta Buzç Aldrin junto al [[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]] pousado na superfice de la Luna - [[Apollo 11]]]] An júlio de 1960, la Nasa anunciou que colocarie [[astronauta]]s na órbita de la [[Luna]], yá passado l [[Porjeto Mercury]]. Inda assi, l çcurso de Kennedy mudou l foco de l porgrama spacial de ls [[Stados Ounidos]] para alcançar l'oubjetibo de pousar ua nabe tripulada na superfice de la Luna antes que la década treminasse. Al cuntrairo de ls dous porjetos anteriores cuncebidos para manobras na órbita terrestre (l [[Porjeto Mercury|Mercury]], cun ua nabe cuncebida para un astronauta, i l [[Porjeto Gemeni|Gemeni]], cuncebido para dous astronautas), l Apollo possuía ua nabe cun capacidade para trés astronautas, tornando possible atingir órbita lunar, i fazer çcer un Módulo (zeignado [[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]]) na superfice de la Luna i assegurar l regresso a la Tierra (beija zeinho cumparatibo de las trés nabes). == Oubjetibos de l porjeto Apollo == Ls oubjetibos de l porjeto Apollo éran: * Stablecer la [[tecnologie]] para biabelizar ls antrisses de ls EUA ne l [[spácio]]; * Oubter proeminéncia ne l spácio pa ls Stados Ounidos; * Zambolber un porgrama de sploraçon científica de la Luna; * Zambolber las capacidades de l'home para trabalhar ne l'ambiente lunar == Defeniçon de l porjeto i çcriçon de las missones == [[Fexeiro:S64-22331.jpg|thumb|Cumparaçon de las nabes Apollo, [[Porjeto Mercury|Mercury]] i [[Porjeto Gemeni|Gemeni]] ]] Habie, na época de la defeniçon de l porjeto, trés possibelidades de bóo pa la Luna: ua baseada na eideia dun único i eimenso foguete qu'eirie decolar de la Tierra, pousar na Luna i retornar; outra baseada na eideia de ''rendeç-bous'' (ancuontro an órbita) na órbita de la Tierra, an que l foguete ancontrarie un outro stágio an órbita de la Tierra; i, finalmente, l ''rendeç-bous'' lunar, que senefica qu'un pequeinho módulo çcerie al tierra de la Luna i depuis ancontrarie an órbita la nabe de retorno. Esta radadeira oupçon fui la scolhida puls angenheiros de la [[Nasa]] pa l porjeto Apollo (beija figura çcribendo a misson Apollo). An cada misson Apollo, fúrun ambiados trés astronautas; dous çcian na Luna usando l [[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]] (comandante i piloto de l Módulo Lunar) i un permanecie an órbita ne l [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando]] (piloto de l Módulo de Comando). [[Fexeiro:Missao Apollo.jpg|thumb|left|Çcriçon de la Misson Apollo]] Alguas missones nun pousórun na Luna. Este fui l causo, por eisemplo, de la [[Apollo 8]], la purmeira misson tripulada a la Luna, que na nuite de Natal de [[1968]] circundou-la, ambiando fotos inéditas de l tierra lunar. {{Áudio simples|Apollo_8_genesis_reading.ogg|Mensaige de Natal de la tripulaçon de la Apollo 8 direto de la Luna}} Ne l total, fúrun feitas onze missones tripuladas ne l porjeto Apollo, i seis deilhas pousórun na Luna, ne l total de duoze [[astronauta]]s que caminórun ne l tierra lunar i alhá fazirun spurmientos científicos. La única misson que tenie por oubjetibo pousar i nun l fizo fui la [[Apollo 13]], debido a un acidente grabe, probabelmente probocado por un cúrtio-circuito seguido dua spluson i un bazamiento ne ls tanques d'oxigénio, l que lebou a un retorno tenso i spetacular a la Tierra, mas sitoso, cun un mínimo d'oxigénio remanescente. == Foguete lançador i nabe spacial == [[Fexeiro:Apollo 11 Saturn V lifting off on July 16, 1969.jpg|thumb|Foguete [[Saturno B]] - lançamiento de l [[Apollo 11]] an [[16 de júlio]] de [[1969]] ]] L porgrama Apollo usou quatro tipos de [[foguete]]s lançadores: * [[Little Joe II]] - bóos sub-orbitales nun tripulados (testes d'amóbito); * [[Saturno I]] - bóos sub-orbitales i orbitales nun tripulados (zambolbimiento de l'eiquipamiento); * [[Saturno IB]] - bóos orbitales nun tripulados i tripulados an órbita de la Tierra, an zambolbimiento i missones ouperacionales; * [[Saturno B]] - bóos nun tripulados i tripulados an órbita terrestre i an missones pa la [[Luna]]. Todas las missones tripuladas Apollo, sceçones solo las [[Apollo 7]], [[Skylab]] i [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]], que fazirun uso de l Saturno IB, fúrun lançadas al [[spácio]] cul uso de ls gigantescos [[foguete]]s [[Saturno B]], de trés stágios, 110n d'altura, i 2,7 milhones de kg, propelido puls cinco poderosos motores F-1 de l purmeiro stágio, mais ls motores J-2 de ls stágios seguintes. [[Fexeiro:Modulo Comando i Serbício Apollo.gif|thumb|left|[[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]] de la Nabe Apollo]] Ls trés stágios de l foguete, chamados ''Ex-IC'' (purmeiro stágio), ''Ex-II'' (segundo stágio) i ''Ex-IBB'' (terceiro estágio), usában [[oxigénio líquido]] (''lox'') cumo ouxidante. L purmeiro stágio usaba RP-1 cumo cumbustible, anquanto ls segundo i terceiro stágios usában [[heidrogénio líquido]]. La [[Nabe Apollo|nabe]] era cumpuosta de trés partes (para alhá de l foguete): Módulo de Comando; Módulo de Serbício; i [[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]]. L cunjunto cumpuosto pul Módulo de Comando i l Módulo de Serbício formaba l [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]]. [[Fexeiro:Modulo Lunar.gif|thumb|[[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]] de la Nabe Apollo]] L Módulo de Comando ye la cápsula, an formato cónico, que ls [[astronauta]]s acupában durante la maior parte de la biaige, i era la única parte que rentraba na atmosfera terrestre, caindo de pára-quedas. L Módulo de Serbício cuntenie ls eiquipamientos de manutençon de bida (cumo ls celindros de [[oxigénio]]) i motores. L [[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]], cumo l nome andica, serbia pa la çcida ne l tierra lunar i pa l regresso a la órbita de la Luna, pa l'ancuontro culs outros dous módulos qu'alhá permanecian an órbita. Las radadeiras missones Apollo na [[Luna]] cuntórun cun un beiclo (chamado [[rober lunar]]) para trasporte de ls astronautas na superfice de la [[Luna]], l que permitiu trabalhos de sploraçon científica nua ária maior. == Resultados de l porjeto == [[Neil Armstrong|Neil La. Armstrong]], l purmeiro home a pisar na Luna, eimortalizou l momiento, resumindo mui de l que fui l porjeto Apollo, na famosa frase: "un pequeinho passo para un home, un salto gigantesco pa l'houmanidade". {{Áudio simples|Frase_de_Neil_Armstrong.ogg|Famosa frase de Neil Armstrong al pisar na Luna}} {{Áudio simples|Pouso_de la_Apollo_11_na_Luna.ogg|Audio de l pouso de la Apollo 11 na Luna}} Nun hai dúbeda que la política anternacional i la [[guerra frie]] tubírun ua grande amportança na corrida pula cunquista de la Luna, i que ls sfuorços d'ambos ls lados, [[Stados Ounidos]] i [[URSS]], tenien percipalmente l'oubjetibo de derrotar l lado adbersairo, "probando" la superioridade dun de ls sistemas, [[Capitalismo|capitalista]] ó [[quemunista]]. Inda assi, al final, ls resultados de l porjeto fúrun positibos pa la [[sploraçon spacial]], percipalmente al zbendar mui de l'ourige de nuosso [[sistema solar]]. [[Fexeiro:Mon-apollo17-schmitt boulder.jpg|thumb|200px|left|L'astronauta [[Harrison Schmitt]], de a misson [[Apollo 17]], ne l tierra lunar]] Las 2 200 piedras trazidas pulas seis missones Apollo que pousórun na superfice de la Luna (repersentando cerca de 400&nbsp;kg de peinhas) permitiran çcubrir 75 nuobas bariadades de minerales (la maiorie de selicatos). Zde a misson [[Apollo 17]], an dezembre de [[1972]], nanhun home pisou ne l tierra lunar, i muitas de las çcubiertas científicas que poderien tener sido feitas quedórun adiadas para quando houbisse outra beç antresse an zbendá-las. Ye amportante lembrar qu'inda houbo quatro bóos qu'ousórun la nabe Apollo: [[Skylab II]], [[Skylab III|III]] i [[Skylab IB|IB]] (trés missones cujo oubjetibo era trabalhar na staçon espacial stadunidense [[Skylab]]) i [[Apollo-Soyuç|Apollo 18]] (qu'acoplou cula nabe [[URSS|sobiética]] [[Soyuç]] 19 i, por esto quedou coincida cumo misson [[Apollo-Soyuç]]). == Missones de l Saturno I (nun tripuladas) == * [[SA-1]] - teste de l [[foguete]] [[Saturno I]] * [[SA-2]] - teste de l foguete Saturno I cun carga de 109 m³ d'auga, para ambestigar eifeitos de la trasmisson de rádio i mudanças nas cundiçones climáticas * [[SA-3]] - eiden SA-2 * [[SA-4]] - teste de ls eifeitos de çligamiento prematuro de ls motores * [[SA-5]] - purmeiro bóo de l segundo stágio * [[La-101]] - teste de l'antegridade strutural de ls [[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulos de Comando i Serbício]] * [[La-102]] - radadeiro teste de bóo, liebando un cumputador porgramable * [[La-103]] - liebando l [[satélite Pegasus]] La * [[La-104]] - liebando l [[satélite Pegasus]] B * [[La-105]] - liebando l [[satélite Pegasus]] C La-106 feder --------------------------------------------------------------------------------------------------------- == Missones de teste d'amóbito (nun tripuladas) == * [[Teste d'amóbito 1 (Apollo)|Teste 1]] - teste d'amóbito na plataforma de lançamiento * [[Teste d'amóbito 2 (Apollo)|Teste 2]] - teste d'amóbito == Missones Little Joe II (nun tripuladas) == * [[QTB]] - teste de qualificaçon de l [[Little Joe II]] * [[La-001]] - teste d'amóbito trasónico * [[La-002]] - mássima altitude, teste d'amóbito Max-Q * [[La-003]] - teste d'amóbito * [[La-004]] - teste cun peso mássimo == Bóos nun tripulados Apollo-Saturno IV i Saturno V == * [[AS-201]] - purmeiro teste de bóo de l [[foguete]] [[Saturno IV]] * [[AS-203]] - ambestigou falta de grabidade ne ls tanques de cumbustible de la Ex-IBB * [[AS-202]] - teste de bóo sub-orbital de ls Módulos de Comando i Serbício * AS-204 ó [[Apollo 1]] - ancéndio drento de la cápsula ne l tierra, an [[27 de janeiro]] de [[1967]], probocando la muorte de ls [[astronauta]]s [[Birgil "Gus" Iban Grisson]], [[Edward Higgines White II]] i [[Roger Bruce Chaffe]] * [[Apollo 4]] - purmeiro teste de l lançador [[Saturno V]] * [[Apollo 5]] - teste de l foguete Saturno IV i Módulo Lunar * [[Apollo 6]] - teste de l foguete Saturno V == Bóos tripulados de l porjeto Apollo (Saturno IV i Saturno V) == {{Mais anformaçones|[[Lista d'astronautas de la Apollo]]}} [[Fexeiro:Apollo CSM lunar orbit.jpg|thumb|[[Módulo de Comando i Serbício Apollo|Módulo de Comando i Serbício]] de la Apollo an órbita de la [[Luna]] ]] * [[Apollo 7]] ([[Walter Schirra]], [[Donn Eisele]] i [[Walter Cunninghan]]) - decolaige an [[11 d'outubre]] de [[1968]] - purmeira misson Apollo tripulada, usou l foguete Saturno IV * [[Apollo 8]] ([[Frank Borman]], [[James Lobell]] i [[William Anders]]) - dezembre de [[1968]] - orbitou la [[Luna]] na nuite de [[Natal]] * [[Apollo 9]] ([[James McDibitt]], [[David Scott]] i [[Russell Schweikart]]) - márcio de [[1969]] - testes de l [[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]] an órbita de la Tierra * [[Apollo 10]] ([[Ton Stafford]], [[John Young]] i [[Eugene Cernan]]) - maio de [[1969]] - testes de l [[Módulo Lunar Apollo|Módulo Lunar]] an órbita de la Luna * [[Apollo 11]] ([[Neil Armstrong|Neil La. Armstrong]], [[Michael Collines (astronauta)|Michael Collines]] i [[Edwin Aldrin|Edwin I. "Buzç" Aldrin]]) - decolaige an [[16 de júlio]] de [[1969]], pouso na Luna an [[20 de júlio]] de [[1969]], retorno la Tierra an [[24 de júlio]] de [[1969]] - purmeiros homes a caminar na Luna {{Bídeo|A11b 1094228.ogg|Buzç Aldrin pisando na Luna - Apollo 11}} [[Fexeiro:NASA Apollo 17 Lunar Robing Behicle.jpg|thumb|left|[[Rober lunar]] ]] * [[Apollo 12]] ([[Charles Cunrad]], [[Richard Gordon]] i [[Alan Bean]]) - nobembre de [[1969]] - recolheu partes de la sonda "[[Surbeyor 3]]" * [[Apollo 13]] ([[James Lobell]], [[Fred Haise]] i [[John Sweigert]]) - abril de [[1970]] - un acidente ampediu l pouso na Luna * [[Apollo 14]] ([[Alan Shepard]], [[Stuart Rosa]] i [[Edgar Mitchell]]) - febreiro de [[1971]] - spurmientos científicos {{Bídeo|Ap14 flag.ogg|Astronautas de la Apollo 14 colocando ua bandeira de ls EUA na Luna}} * [[Apollo 15]] ([[David Scott]], [[James Irwin]] i [[Alfred Worden]]) - júlio de [[1971]] - uso de l [[rober lunar]] * [[Apollo 16]] ([[John Young]], [[Thomas Mattingly]] i [[Charles Duke]], Jr.) - abril de [[1972]] - quedou 3 dies na superfice de la Luna {{Bídeo|Ap16_rober.ogg|Astronautas de la Apollo 16 dirigindo l Rober Lunar}} [[Fexeiro:The_Earth_sen_fron_Apollo_17.jpg|thumb|[[La Bolinha Azul]]: foto tirada na biaige de retorno de la [[Apollo 17]] an qu'aparece l çco azulado de la Tierra de forma nítida, amplamente dibulgada i que tubo un ampato mui grande pa l'aparecimiento dua cultura ecológica ne ls anhos seguintes]] * [[Apollo 17]] ([[Eugene Cernan]], [[Ronald Eibanes]] i [[Harrison Schmitt]]) - dezembre de [[1972]] - radadeiro bóo de l porjeto Apollo pa la Luna {{Bídeo|Ap17 strolling.ogg|Astronautas de la Apollo 17 caminando i cantando na Luna}} * [[Skylab]] II, III i IV - trés missones qu'ousórun la nabe Apollo para trabalhar cula staçon espacial Skylab (todas las trés ousórun l foguete Saturno IV) * [[Apollo-Soyuç]] ó Apollo 18 ([[Ton Stafford]], [[Bance Brand]] i [[Donald Slayton]]) - júlio de [[1975]] - acoplou an órbita de la Tierra cula [[Soyuç]] 19 de la [[URSS]] (fui ousado l foguete Saturni IV) ==Missones canceladas== L porgrama ouriginal pré-lunar era bastante cunserbador ne l que toca a las eisigéncias ampostas pul planeamiento, mas cula cunfirmaçon de l sucesso de ls testes de l [[Saturno B]] procediu-se al cancelamiento i adataçon d'alguas missones, nomeadamente la de la [[Apollo 8]], que serie solo ua misson de órbita terrestre, cumbertida an misson pa la Luna alegadamente por [[George Low]]. Ambora se defenda frequentemente qu'esta trasiçon tenga ocorrido an repuosta a las tentatibas de pilotar ua nabe [[Zond]] an torno de la Luna, nun eisisten probas que fusse assi. Ls oufeciales de la [[NASA]] stában cientes de l porjeto i l'agenda de las missones Zond nun coincide cul stenso relatório de la NASA acerca de la decison subre la Apolo 8. Ye, mas, praticamente cunsensual qu'estas altaraçones fúrun baseadas na agenda de l [[Módulo Lunar]], an ouposiçon al medo de ls stadunidenses de perder la corrida a la Luna. Finalmente, debido al zeinterisse nas missones lunares i falta de berbas, fúrun canceladas las planeijadas missones Apollo 18, Apollo 19 i Apollo 20 (beija [[missones Apollo canceladas]]). Fuontes: *[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo.html Porjeto Apollo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo/welcome.html#chart The Apollo Flights]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www-pao.ksc.nasa.gob/kscpao/story/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://story.nasa.gob/40thann/bideos.htn Nasa's Fortieth Annibersary Audio and Bideo Clips]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://nssdc.gsfc.nasa.gob/planetary/lunar/apollo_11_30th.html Apollo 11 30th annibersary]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.nasn.si.edu/colletiones/eimagery/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.geocities .com/apolonalua1969/ 1969: L Anho de la Luna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160214173215/http://www.geocities/ |date=2016-02-14 }} *[http://sites.gogle .com/site/antegracaonumerica/ simulador rentrada na atmosfera terriste]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ==Ber tamien== {{Catadorie|Porjeto Apollo}} {{Commonscat|Apollo mission}} *[[Acusaçones de falsificaçon nas alunissaiges de l Porgrama Apollo]] *[[Apollo Guidance Cumputer]] *[[Corrida spacial]] *[[Nasa]] *[[Porgrama spacial estadunidense]] *[[Módulo de Comando i Serbício Apollo]] *[[Módulo Lunar Apollo]] *[[Nabe Apollo]] *[[Porjeto Mercury]] *[[Porjeto Gemeni]] *[[Sploraçon spacial]] *[[Saturno IB]] *[[Saturno B]] *[[Porgrama Surbeyor]] ==Ligaçones sternas== *[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo.html Porjeto Apollo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.hq.nasa.gob/ouffice/pao/Story/apollo/welcome.html#chart The Apollo Flights]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www-pao.ksc.nasa.gob/kscpao/story/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://story.nasa.gob/40thann/bideos.htn Nasa's Fortieth Annibersary Audio and Bideo Clips]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://nssdc.gsfc.nasa.gob/planetary/lunar/apollo_11_30th.html Apollo 11 30th annibersary]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.nasn.si.edu/colletiones/eimagery/apollo/apollo.htn The Apollo Porgran]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.geocities .com/apolonalua1969/ 1969: L Anho de la Luna] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160214173215/http://www.geocities/ |date=2016-02-14 }} *[http://sites.gogle .com/site/antegracaonumerica/ simulador rentrada na atmosfera terriste]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://g1.globo .com/Sites/Speciales/0,,17082,00.html Cobertura de ls 40 anhos de la chegada de l'home a la Luna] {{Ampeça caixa}} {{Caixa de sucesson |títalo = Porgrama Spacial Amaricano |anhos = [[1961]] – [[1975]] |antes = [[Porjeto Gemeni]] |depuis = [[Carreira Spacial]] }} {{Tremina caixa}} {{Porgrama spacial NASA}} {{Apollo}} {{Nabe Apollo}} {{La Luna}} [[Catadorie:Porjeto Apollo]] [[Catadorie:Luna]] [[Catadorie:NASA]] 6xiv2urw76vt7ljxinjy5choegizjyi Aljamiado 0 8214 107104 106953 2026-07-08T22:51:51Z Morkoz 15384 Çfizo la eidiçon [[Special:Diff/106953|106953]] de [[Special:Contributions/~2026-30875-10|~2026-30875-10]] ([[User talk:~2026-30875-10|cumbersa]]) 107104 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Aljamiado.png|dreita|miniaturadaimagem|473x473px|Testo aljamiado de l [[Mancebo d'Arébalo]]]] Por '''lhiteratura aljamiada''' antende-se l cunjunto de obras lhiterairas scritas nua [[lhéngua románica]] [[Península Eibérica|peninsular]] cun grafies de l [[alifato]] árabe ó [[alefato]] heibraico. La palabra [[aljamia]] ben de l [[Língua árabe|árabe]] العجَميَّة, ''al'ajamiyya'', que yera l nome cul que denominában las lhénguas strangeiras. == Çcriçon i eitapas == La scrita aljamiada fui zambolbida por [[Mudéjares]] submetidos a pagar importantes tributos a partir de la cunquista [[Crestianismo|crestiana]] i [[Mouriscos]], puis la populaçon d'ourige [[Eislan|muçulmana]], inda mais an las camadas sociales mais baixas (specialmente camponeses), adotou la lhéngua romance açpuis de quedar an tierras crestianas, mas cunserbaba l [[alfabeto árabe]] por motibos religiosos i pula baloraçon que l [[Eislan]] dá a la [[caligrafia]]. Açpuis de la [[Expulsão dos mouriscos|spulson]] defenitiba deste grupo populacional an [[1609]], la lhiteratura aljamiada se mantubo ne l [[Magrebe]], an l'[[Ouropa]] i ne l [[Ouriente Próssimo|Ouriente Próximo]], adonde fúrun oubrigados a permanecer. Eisísten inclusibe produçones scritas [[Sefardita|sefarditas]] aljamiada ne l alfabeto heibraico i tamien árabes. La maioria de ls scritos aljamiados trátan de assuntos religiosos ó jurídicos. Ne l antanto, tamien produzírun-se testos de criaçon, tanto de [[lhiteratura]] moral, de sabedorie i didática cumo de ficçon an prosa i an berso. La lhiteratura aljamiada puode ser debidida an dues eitapas. La purmeira cumprende zde l seclo XIV, an que screbe-se l purmeiro testo d'amportáncia recoincida, l ''[[Poema de Yuçuf]]''; anté percípios de l seclo XVI, data de la cumbersa forçada de ls muçulmanos, que a partir d'anton fúrun chamados mouriscos. Nesta eitapa, pordúzen-se testos aljamiados an [[Castielha]] i [[Aragon]]. La segunda eitapa cumprendo to l [[seclo XVI]] anté [[1609]], an que produç-se la spulson definitiba de ls mouriscos spanholes. Nesta segunda fase, la scrita aljamiada çloca-se para ser predominante ne l territoiro aragonés. Anfin, deberíemos falar d'ua terceira fase de porduçon aljamiada ne l eisílio, puis las quemunidades [[spanárabes]] i sefarditas cuntinórun a screber an las sues lhénguas románicas ne ls lhugares adonde bírun-se oubrigados a migrar. == Época mudéjar == De la época [[mudéjar]] podemos çtacar, para alhá de l ''[[Poema de Yuçuf]]'', yá amentado, la redaçon de la ''Soma de ls percipales mandamientos i debadamientos de la Lhei i Sunna'', de l [[mufti]] de [[Segóbia]] [[Içe de Gebir]], que data de 1462. Trata-se d'un resumo de lheis, chamadas "lheis de mouros", que terminara nun cuorpo jurídico para la regulaçon de la quemunidade muçulmana mudéjar an Castielha. Finaliza cula spulson de ls mouriscos de Castielha an 1502, data an la que muitos d'eilhes asséntan-se atrabéç de l cundado de [[Medinaceli]] ne ls bales de l [[Jalon]] i [[Jiloca]] a fugir de la represson. Ne l caso [[aragonés]], serie neçairo bolber a la época mudéjar anté 1526, data an la que las lheis de la cumberson forçosa de ls muçulmanos fui puosta an prática tamien para ls mudéjares aragoneses. Çtaca-se la porduçon de l mais amportante scritor aljamiado de l período mudéjar de nome coincido, l [[Mancebo d'Arébalo|Mancebo de Arévalo]], chegado an 1502 a Aragon. Screbiu lhibros de religion muçulmana: ''Tafçira'', ''Sumário'', ''Breve Compêndio'' e ''Calendário'' (títalos an pertués), çcubierto an 2002 por Bernabé Pons. Estas obras fúrun bulgarizadas cun frequéncia por mouriscos aragoneses, cumo amostra un ''Breve Compêndio'' adonde ousserba-se l'anterbençon de [[Baray de Reminyo]],<ref>{{Citation |title=Luis Bernabé Pons, "Nova hipótese sobre a personalidade de Baray de Reminyo" |url=http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/04159396788492623751813/sharq12/sharq12_19.pdf |accessdate=2016-08-19 |archivedate=2009-02-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090205084728/http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirveObras/04159396788492623751813/sharq12/sharq12_19.pdf }}</ref> alfaqui de [[Cadrete]]. [[Fexeiro:Poema_de_Yusuf.jpg|miniaturadaimagem|260x260px|Manuscrito do ''Poema de Yusuf'']] === L ''Poema de Yuçuf'' === La obra de lhiteratura aljamiada mais amportante de la época [[mudéjar]] ye l ''[[Poema de Yuçuf]]'', scrito por un mourisco aragonés, cujo cuntenido reflete l comentairo a la [[sura]] XII de l [[Alcoron]] (''[[Yusuf (sura)|Sūrat Yusuf]]''), cumpletado cula ''Lenda dourada''. Menéndez Pidal datou-lo ne l seclo XIV i definiu la sue lhéngua cumo [[Aragonés|romance aragonés]]. L testo fala de la stória de [[José (filho de Jacob)|José]] de l [[Génesis]], segundo la berson de l Alcoron. Deste poema apenas cunserbórun-se uns trezentos uitenta bersos. Çtaca-se la sue capacidade para la spresson de momientos de grande [[lhirismo]]. == Época mourisca == [[Fexeiro:ALIFATO-ALJAMIA-MORISCA-PORTUGUESA.jpg|miniaturadaimagem|308x308px|Alifato mourisco, com base na tabela de David Lopes, em seu livro "Textos em Aljamía Portuguesa" 1897]] Os mouriscos, obrigados a se converter, mantêm em privado a sua religião e costumes. Para não as perderem, apoiam-se na escrita destes textos numa grafia críptica para os cristãos, que intentam preservar a cultura religiosa, legal e literária muçulmana. Portanto, muitos destes códices, sempre manuscritos, encontraram-se nos lugares mais recônditos, escondidos entre as paredes de uma casa ou enterrados. A maioria destes textos têm-se descoberto ao fazer obras num edifício ou de jeito casual, como o ''Poema de Yusuf'', que foi achado numa caverna. A atividade centra-se nas comarcas ocidentais de Aragão: [[Calatayud]], [[Tarazona]], [[Daroca]], ... Escrevem-se textos de todo tipo: Lendas bíblicas: ''História de Ayud'' ([[Job]]), ''Racontamiento de Sulayman'' ([[Salomão]]), ''Lenda de Musa'' ([[Moisés]]), ''História do sacrifício de Ismail'', ou a lenda de Yusuf (José, filho de [[Jacó]]), e que retoma esta história para contar o encontro de José e Jacó após oito décadas de ausência. Foi editada em [[1888]] por Guillén Robles e data da primeira metade do XVI. Também encontramos histórias da vida de [[Isa (profeta)|'Isa]] ([[Jesus]]): ''Nascimento de 'Isa e do filho de uma velha'', ''História que aconteceu na época de 'Isa'' ou ''Jesus ressuscita Sem, filho de Noé''. Outro ciclo abundante narra passagens da vida e milagres de [[Maomé]]. No âmbito pagão, segue viva entre os mouriscos a figura de [[Alexandre, o Grande]], como reflete o ''Recontamento do rei Alisandere''. Encontramos também a tentativa de preservar a épica dos primeiros anos do Islão, que abunda em episódios maravilhosos. Cabe destacar-se o ''Livro das batalhas'', a ''Lenda do alcácer de ouro e a história do dragão com Ali ibnu abi Talib'', a ''Lenda de Ali ibnu abi Talib e as quarenta donzelas'', a "Lenda da morte de Bilel ibnu Hamemah, pregoeiro do ''annabi Muhamad" (profeta Maomé) ou a ''Lenda da conversão de Omar''.'' Outro grupo de textos o compreendem itinerários ou guias de viagem cuja finalidade era ajudar no caminho do exílio aos mouriscos espanhóis, como o ''Itinerário da Espanha a Turquia'' ou os ''Avisos para o caminhante''. Também se escreveram tratados esotéricos, como o ''Livro dos sonhos'' e o ''Livro dos ditos maravilhosos'', que contém toda sorte de conjuros, sortilégios e fórmulas destinadas à adivinhação. Embora a produção de prosa de ficção não é dominante, podemos assinalar algumas obras, como o ''Recontamiento de Al-Miqdâd e Al-Mayâsa'', editada por [[Alberto Montaner Frutos]] em 1988, que é um imaginativa romance de aventuras. Outras obras são ''O banho de Zarieb'', ''Lenda da donzela Arcayona'', ''Lenda dos dois amigos'', ''Estória da cidade de Allatón e dos alcáncames'', ''Os fatos de Bulluqiya'' (ambas baseadas em contos de ''[[As mil e uma noites]]''), ''O arrependimento do desditado'', um romance de viagem que, de jeito similar ao ''[[Lazarillo de Tormes]]'', descreve os costumes da vida do século XVI ou a ''História dos amores de Paris e Viana'', tradução de um [[livro de cavalarias]] que se ambientava na sucessão ao reino da França. De caráter maravilhoso, embora baseado na [[sura]] XVIII do ''[[Corão]]'', é ''Dulkarnain'' (publicado também por Guillén Robles em 1888), uma personagem ao que [[Lá]] favorece com poderes extraordinários para a conquista de novas terras. Contém numerosos episódios sobrenaturais, como um no que luta o [[demônio]] contra [[Aristóteles]], que representa as forças do bem e é ajudado por Jedr (identificado por [[Manuel Alvar]] como a [[potência vital]]), no espírito de [[Alexandre, o Grande]] criança. As obras em verso são mais escassas. Embora podemos citar a ''lmadha de alabança al annabí Muhammad'' (''Elogio em louvor do profeta Maomé''), o mais sobressalente são as ''Coplas do peregrino de Puey Monção'' e a obra poética de [[Mohamad Rabadan]], obra e autor já do [[século XVII]], que antecederam em poucos anos à definitiva expulsão dos mouriscos. As ''Coplas do peregrino de Puey Monzón'' foram escritas por um morisco do qual só sabemos o que relata o poema: que viajou do seu lugar de origem, Pueyo de [[Monzón]] (hoje [[Pueyo de Santa Cruz]]) para [[Meca]], em 1603, em cumprimento do dever islâmico. Segundo Lasheras é o melhor poema da aljamia aragonesa, com episódios de grande beleza. A obra, de setenta e nove coplas de dez versos [[Otossílabo|otossílabos]] com rima abraçada (abba) apareceu, segundo testemunho de [[Mariano de Pano]] "Ao derribar uma casa antiga da povoação de Almonacid de la Sierra (...) oculta no oco e falsete que deixava o duplo piso de um cômodo", com toda uma biblioteca e os úteis típicos de uma oficina de encadernação. Mohamad Rabadan, natural de [[Rueda de Jalón]], escreveu um conjunto de [[Romance|romances]] que que falam de costumes islâmicos e no que se destaca a descrição da [[natureza]]. Os seus poemas transmitem o sentimento de marginação de um mourisco batizado na marra, vigiado na sua intimidade e perseguido, e imploram ajuda a Alá para aliviar este sofrimento. Sua obra é destinada aos seus semelhantes e a sua intenção é catequética e moralizante. Entre o restante da sua produção podem-se citar a ''História genealógica de Maomé'', ''História do espanto do dia do juízo'', ''O discurso da luz'', ''Canto das luas'' e ''Os nomes de Alá''. == Bibliografia == * DEYERMOND, Alan D., ''Historia de la literatura española, vol. 1: La Edad Media'', Barcelona, Ariel, 2001 (1ª ed. 1973), pág. 214-215. ISBN 84-344-8305-X * MENÉNDEZ PIDAL, Ramón, ''[[Poema de Yuçuf]]: Materiales para su estudio'', Granada, Universidade de Granada, 1952. * PÉREZ LASHERAS, Antonio, ''La literatura del reino de Aragón hasta el siglo XVI'', Zaragoza, Ibercaja-Institución «Fernando el Católico» (Biblioteca Aragonesa de Cultura, 15), 2003, pp. 138-144 y 193-196. ISBN 84-8324-149-8 {{Referências}} {{Tradução/ref|es|Literatura aljamiada|oldid=25008212}} == {{Ver também}} == * [[Aljamia]] * [[Samuel Miklos Stern]] == {{Ligações externas}} == * [http://www.colorado.edu/spanish/barletta/alhadith/mss.htm Catálogo de textos aljamiado-mouriscos] * [http://www.arabic-islamic.org/biblioteca/aljamiado/aljamiado.html Diretório de textos e estudos de literatura aljamiada] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050403224328/http://www.arabic-islamic.org/biblioteca/aljamiado/aljamiado.html |date=2005-04-03 }} * [http://www.cervantesvirtual.com/portal/LMM/catalogo.shtml Literatura de mudéjares e mouriscos (Portal da "Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes").] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101007091544/http://www.cervantesvirtual.com/portal/LMM/catalogo.shtml |date=2010-10-07 }} * [http://www.rediris.es/list/info/aljamiado.html Recursos em red sobre textos aljamiados] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090204064032/http://www.rediris.es/list/info/aljamiado.html |date=2009-02-04 }} * Alberto Montaner Frutos, [http://ifc.dpz.es/recursos/publicaciones/23/31/ebook2431_4.pdf "A aljamia: uma voz islâmica em Aragão"], em José María Enguita Utrilla (ed.), ''Jornadas sobre a variação lingüística em Aragão através dos textos'', Saragoça, Instituição "Fernando o Católico"-C.S.I.C., 2004, págs. 99-204. ISBN 34-7820-733-3. * [http://www.libreria-mundoarabe.com/Boletines/n%BA52%20Sep.07/LenguayLiteraturaAljamiada.html Língua e literatura aljamiadas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150621123540/http://www.libreria-mundoarabe.com/Boletines/n%BA52%20Sep.07/LenguayLiteraturaAljamiada.html |date=2015-06-21 }} em revista Alif Nûn nº 52, setembro de 2007. * [[iarchive:TextosAljamiadosPortugueses|Textos em Aljamía portugesa, David Lopes. Lisboa, Portugal 1897]] [[Catadorie:Literatura da Espanha|Literatura aljamiada]] [[Catadorie:Cultura do Al-Andalus]] [[Catadorie:Língua aragonesa]] hd9z45ax09aq5tkq4glws1k26dsla3d Guiné Eiquatorial 0 10467 107109 106553 2026-07-08T22:58:00Z Morkoz 15384 Desfeitas 3 edições de [[Special:Diff/106551|106551]] a [[Special:Diff/106553|106553]] 107109 wikitext text/x-wiki {{Anfo/Paíç |nome_natibo = República de la Guiné Eiquatorial<br>''República de Guinea Ecuatorial'' <small>(an spanhol)</small><br>''République de Guinée équatoriale'' <small>(an francés)</small><br>''República da Guiné Equatorial'' <small>(an pertués)</small> |nome_lhargo_cumbencional = |perposiçon = de la |nome_mwl = Guiné Eiquatorial |eimaige_bandeira = Flag of Equatorial Guinea.svg |çcriçon_bandeira = |legenda_bandeira = Bandeira |eimaige_brason = Coat of arms of Equatorial Guinea.svg |çcriçon_brason = |legenda_brason = Brason |lhema = "Ounidade, Paç, Justícia"<br>"''Unidad, paz y justicia''"<br>"''Unité, Paix, Justice''"<br>"''Unidade, Paz, Justiça''" |hino = "''Caminemos pisando las sendas de nuestra inmensa felicidad''"<br>("Caminemos puls caminos de la nuossa grande felecidade") |gentílico = guineense, guinéu-eiquatoriano(a), eiquato-guineense |lhocalizaçon = Location Equatorial Guinea AU Africa.svg |lhocalizaçon_legenda = |capital = Malabo |lhatitude = |lhungitude = |meior_cidade = Bata |lhéngua_oufecial = [[Lhéngua spanhola|Spanhol]] (lhéngua nacional), francés i [[Lhéngua pertuesa|pertués]] |lhéngua_nó_oufecial = |tipo_gobierno = [[República]] semipersidencialista |títalo_xefe1 = Persidente |nome_xefe1 = Teodoro Obiang Nguema Mbasogo |títalo_xefe2 = Purmeiro-menistro |nome_xefe2 = Francisco Pascual Obama Asue |títalo_xefe3 = Bice-persidente |nome_xefe3 = Teodoro Nguema Obiang Mangue |títalo_xefe4 = |nome_xefe4 = |títalo_xefe5 = |nome_xefe5 = |no_menistérios = |eibento_tipo = Andependéncia |eibento_nota = |eibentos = |eibentos_datas = |eibento1 = de la Spanha Franquista |eibento_data1 = 12 de outubre de 1968 |eibento2 = |eibento_data2 = |eibento3 = |eibento_data3 = |eibento4 = |eibento_data4 = |eibento5 = |eibento_data5 = |eibento6 = |eibento_data6 = |eibento7 = |eibento_data7 = |data_antrada_OO = <!-- Ounion Ouropeia --> |frunteira = Gabon, Camarones |ária_total = 28 051 |ária_pos = 142 |auga_pc = 0,1 |ária_ourbana = |ária_ourbana_pos = |populaçon_stimada_anho = 2016 |populaçon_stimada = 1 221 490 |populaçon_stimada_pos = |populaçon_censo_anho = 2015 |populaçon_censo = 1 222 442 |populaçon_ourbana_pos = |populaçon_ourbana = |demog_densidade = 43,57 |densidade_pos = |PAB_PPC_anho = 2017 |PAB_total = 31 769 mil melhones |PAB_pos = |PAB_per_capita = 34 864 |PAB_per_capita_pos = |PAB_nominal_anho = 2017 |PAB_nominal_total = 11 948 mil melhones |PAB_nominal_pos = |PAB_nominal_per_capita = 14 176 |PAB_nominal_per_capita_pos = |Gini_anho = |Gini = |Gini_catadorie = |IZH_anho = 2015 |IZH = 0,592 |IZH_pos = 135 |IZH_catadorie = <font color=#FFA500>médio</font> |moneda = Franco CFA |moneda_ISO = XAF |fuso_hourário = WAT |defrença_UCT = +1 |fuso_hourário_DST = ''nó ousserbado'' |defrença_UCT_berano = |DST_nota = |ourganizaçones = [[Ourganizaçon de las Naciones Ounidas|ONO]], [[Ounion Africana|OA]], ZPCAS, OPSP, OAF, [[Quemunidade de ls Paízes de Léngua Pertuesa|QPLP]] |clima = Tropical |código_paíç = GNQ, GQ |tld = .gq |código_tel = 240 |sítio = [http://www.guineaecuatorialpress.com/ Gobierno de la Guiné Eiquatorial] |mapa = |tamanho_mapa = |rodapie = }} La '''Guiné Eiquatorial''', oufecialmente '''República de la Guiné Eiquatorial''' (an [[Lhéngua spanhola|spanhol]]: ''República de Guinea Ecuatorial'', an francés: ''République de Guinée équatoriale'', i an [[Lhéngua pertuesa|pertués]]: ''República da Guiné Equatorial'') ye un paíç de la África Oucidental, debedido de forma admenistratiba an dues regiones i siete porbíncias. La sue capital ye Malabo.<ref>{{Citar web|url=https://www.infopedia.pt/$guine-equatorial|títalo=Guiné Equatorial|obra=Infopédia|publicado=Porto Editora|lhéngua=pertués|acessodata=23 de dezembre de 2017}}</ref> {{Refréncias}} == Lhigaçones sternas == {{Commons|Guinea Ecuatorial|Guiné Eiquatorial}} *[http://www.guineaecuatorialpress.com/ Sítio oufecial de l gobierno de la Guiné Eiquatorial] (an spanhol, francés i anglés) {{Portal3|Guiné Eiquatorial|África}} {{Rabisco}} [[Catadorie:Guiné Eiquatorial]] k0ty1wr5u1twpx8mqdvqm80lcpcyhqr Chamadeiros de Aragon 0 10933 107081 105854 2026-07-08T22:07:19Z ~2026-30875-10 15270 uu 107081 wikitext text/x-wiki La '''toponímia aragonesa''' ye la toponímia relatiba als chamadeiros de [[Aragon]], an todas las eitapas de la sue stória.<ref>[http://toponimiaaragonesa.org/docum/>{{Citation |title= |url=https://idearagon.aragon.es/toponimia/ |accessdate=2019-02-04 |archivedate=2018-09-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180927130732/http://idearagon.aragon.es/toponimia/ }}</ref> {{Refréncias}} {{Rabisco}} [[Catadorie:Spanha]] oytr92t2xsga76bcvda0rc9sn0frzuy 107087 107081 2026-07-08T22:21:23Z Quinlan83 11300 Fúrun çfeitas las eidiçones de [[Special:Contributions/~2026-30875-10|~2026-30875-10]] ([[User talk:~2026-30875-10|cumbersa]]) pa la redadeira rebison de [[User:InternetArchiveBot|InternetArchiveBot]] 105854 wikitext text/x-wiki La '''toponímia aragonesa''' ye la toponímia relatiba als chamadeiros de [[Aragon]], an todas las eitapas de la sue stória.<ref>[http://toponimiaaragonesa.org/docum/tphistoricaaragonpdf.pdf Toponimia mayor aragonesa. Formas de los topónimos mayores aragoneses en la documentación medieval y moderna, con indicación de la fecha en la que aparece reflejado cada topónimo por primera vez]</ref><ref>{{Citation |title=Nomenclátor Geográfico de Aragón |url=https://idearagon.aragon.es/toponimia/ |accessdate=2019-02-04 |archivedate=2018-09-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180927130732/http://idearagon.aragon.es/toponimia/ }}</ref> {{Refréncias}} {{Rabisco}} [[Catadorie:Spanha]] 15dx4h1019brlm851fzxzczdpwqw6vh Prémio Alfonso Iglesias de cuontas an zenhicos an lhéngua sturiana 0 10950 107098 107042 2026-07-08T22:28:56Z Morkoz 15384 Desfeitas 2 edições de [[Special:Diff/107041|107041]] a [[Special:Diff/107042|107042]] 107098 wikitext text/x-wiki L '''Prémio Alfonso Iglesias de cuontas an zenhicos an lhéngua sturiana''' (an sturiano: ''Premiu "Alfonso Iglesias" de cómic en llingua asturiana'') ye un prémio dado pula Junta de Eiducaçon, Cultura i Çporto de las Stúrias zde 2009.<ref>[http://www.asturnews.com/index2008.php?idn=7721 Crease'l premiu Alfonso Inglesias de cómic dotáu con 7.000 €] </ref> == Bincedores == {| class="wikitable" !Anho!! Eidiçon!! Bincedor !! Obra |- | [[2009]] | I Cuncurso<ref>[http://www.europapress.es/asturianu/noticia-musicu-dibuxante-ruma-barbero-ganal-premiu-alfonso-iglesias-comic-nasturianu-cola-obra-manzaju-20091112175430.html]</ref> | [[Ruma Barbero]] | ''Manzajú'' |- | [[2010]] | II Cuncurso<ref>{{Citation |title=Archive copy |url=https://www.asturias.es/bopa/2010/11/22/2010-24352.pdf |accessdate=2019-02-07 |archivedate=2016-03-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304133153/https://www.asturias.es/bopa/2010/11/22/2010-24352.pdf }}</ref> | | <center>—</center> |- | [[2011]] | III Cuncurso<ref>[http://www.europapress.es/asturianu/noticia-adaptacion-obra-dona-berta-clarin-ganal-concursu-alfonso-iglesias-comic-nasturianu-20111107173917.html]</ref> | [[Isaac del Rivero]] | ''Doña Berta'' |- | [[2012]] | IV Cuncurso<ref>[http://asturies.com/noticies/marinas-gana%E2%80%99l-premiu-alfonso-iglesias-de-c%C3%B3mic-por-%E2%80%98homes%E2%80%99]</ref> | [[Javier Antonio Marinas]] | ''Homes'' |- | [[2013]] | V Cuncurso<ref>[http://www.asturnews.com/index2008.php?idn=13526 Alfonso Zapico gana'l "Alfonso Iglesias" con "Cuadernos d'Ítaca"] Asturnews. Consultáu'l 21.11.2013</ref> | [[Alfonso Zapico]] | ''Cuadernos d'Ítaca'' |- | [[2014]] | VI Cuncurso<ref>[https://elfielato.es/picos-europa/pilona/enrique-carballeira-gana-el-premio-alfonso-iglesias-de-comic-en-asturianu-680 Enrique Carballeira gana el Premio Alfonso Iglesias de Cómic en Asturianu] elfielato.es Consultáu'l 20.04.2018</ref> | [[Enrique Carballeira]] | ''L'arume de la tierra'' |- | [[2015]] | VII Cuncurso<ref>[http://www.lne.es/sociedad-cultura/2015/11/13/rumaldo-anton-barbero-gana-premio/1841239.html Rumaldo Antón Barbero gana el Premio Alfonso Iglesias de cómic en Lengua Asturiana] La Nueva España, consultáu'l 20.04.2018</ref> | [[Ruma Barbero]] | ''El viaxe a la lluz'' |- | [[2016]] | VIII Cuncurso<ref>[http://www.lne.es/sociedad/2016/10/20/artista-luis-navazo-gana-premio/2000599.html El artista Luis Navazo gana el premio "Alfonso Iglesias" de cómic en asturiano] La Nueva España, consultáu'l 20.04.2018</ref> | [[Luis Navazo]] | ''Indianu'' |- | [[2017]] | IX Cuncurso<ref>[https://www.asturias.es/portal/site/webasturias/menuitem.6282925f26d862bcbc2b3510f2300030/?vgnextoid=95ba77c09f64f510VgnVCM10000097030a0aRCRD&vgnextchannel=f0f402a263b6e210VgnVCM1000002f030003RCRD&i18n.http.lang=es El Principado da el IX Premio Alfonso Iglesias de Cómic en lengua asturiana al artista gráfico Alberto Vázquez García] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190212011813/https://www.asturias.es/portal/site/webasturias/menuitem.6282925f26d862bcbc2b3510f2300030/?vgnextoid=95ba77c09f64f510VgnVCM10000097030a0aRCRD&vgnextchannel=f0f402a263b6e210VgnVCM1000002f030003RCRD&i18n.http.lang=es |date=2019-02-12 }} www.asturias.es Consultáu'l 20.04.2018</ref> | [[Alberto Vázquez García]] | ''Los llazos coloraos'' |- | [[2018]] | X Cuncurso<ref>{{citar web |url=http://www.europapress.es/asturianu/noticia-anxelu-gonzalez-fernandez-lleval-premiu-alfonso-iglesias-comic-cacique-blancu-20181002180916.html |títalo=Anxelu González Fernández lleva'l X Premiu Alfonso Iglesias de Cómic con 'Cacique blancu' |data=2 de outubre de 2018 |lhéngua=sturiano}}</ref> | [[Anxelu González]] | ''Cacique blancu'' |} {{Refréncias}} {{Rabisco}} [[Catadorie:Cuontas an zenhicos]] [[Catadorie:Lhéngua sturiana]] 7ibfjyuc0pp214uarj8guegu4kfwflj Nacionalismo stremenho 0 10969 107107 107052 2026-07-08T22:54:33Z Morkoz 15384 Çfizo la eidiçon [[Special:Diff/107052|107052]] de [[Special:Contributions/~2026-30875-10|~2026-30875-10]] ([[User talk:~2026-30875-10|cumbersa]]) 107107 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Bandera Nacionalista Extremadura.svg|200px|thumb|right|Bandeira nacionalista stremenha.]] L '''nacionalismo stremenho''' (an stremenho: ''nacionalismu estremeñu'') ye un mobimiento político pouco zambolbido de la Stremadura. Hoije nó eijísten mobimientos nacionalistas ourganizados, nin partidos nacionalistas registrados (tenendo an cunta aqueilhes que recláman ativamente l recoincimiento cumo naçon de la Stremadura, ó nalgun causo, l dreito de outodeterminaçon). Inda assi, l PREx de la ''Coalición Extremeña'' (PREx-CREx), an 2007, ampeçou a recoincir l carátele nacional de la Stremadura.<ref>[http://taniprex.spaces.live.com/blog/cns!9C97D8FDE8EEEB80!264.entry Manifiesto político del PREx en un espacio del Coordinador General de Coalición Extremeña]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://prex-crex.blogspot.com/2007/12/estanislao-martn-coordinador-general-de.html#c8073778485927760538 El Coordinador General de Coalición Extremeña afirmando en su blog estar plenamente convencido de que Extremadura es una nación]</ref> Ls nacionalistas ó soberanistas stremenhos lhuítan pula çfénsia de la [[lhéngua stremenha]]. {{Refréncias}} {{Rabisco}} [[Catadorie:Spanha]] evh3ukld3jwj868yfvou5uwksucbf6q Nome de la Occitània 0 10970 107108 106550 2026-07-08T22:57:20Z Morkoz 15384 Çfizo la eidiçon [[Special:Diff/106550|106550]] de [[Special:Contributions/~2026-21643-36|~2026-21643-36]] ([[User talk:~2026-21643-36|cumbersa]]) 107108 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Langue_de_Oc_(1286).png|thumb|right|320px|L teçtemunho de Lancelot d'Orgemont, 1286. Purmeiro persidente de l Parlamento de ''Langue de Oc'', fizo l sou teçtemunho segundo ls questumes de Occitània, ''mores patriae occitanae''.]] L '''nome de la Occitània''' ben de l lhatin mediabal ''Occitania''.<ref>[https://ciberduvidas.iscte-iul.pt/consultorio/perguntas/a-relacao-da-palavra-oxitona-com-o-nome-da-regiao-occitania-franca/27907 A relação da palavra oxítona com o nome da região Occitânia (França)]</ref> La palabra apareciu na fin de l seclo XIII, an testos an lhatin: l sou purmeiro teçtemunho coincido data pul menos de 1290<ref>[[Robèrt Lafont|LAFONT Robèrt]] (1986) "La nominacion indirècta dels païses", ''Revue des langues romanes'' nº2, tòme XC, pp. 161-171</ref> i más possible de 1271.<ref>LODGE R. A. (1993) ''French, from dialect to standard'', London / New York: Routledge, p. 96 — Citat dins: [http://www.ucm.es/BUCM/revistas/fll/11339527/articulos/CFIT9797110253A.PDF MULJAČIĆ Žarko (1997) “Perché i glottonimi linguaggio italiano, lingua italiana (e sim.) appaiono per indicare ‘oggetti’ reali e non soltanto auspicati molto più tardi di altri termini analoghi che si riferiscono a varie lingue gallo e ibero-romanze?”, ''Cuadernos de filología italiana'' 4: 253-264]</ref> La purmeira parte de la palabra, ''Occ-'', ben de l oucitano ''òc'' i de la spresson ''lenga d'òc'', outro termo aparece na miesma época (i que Dante Alighieri outelizou an partecular) pa nomear l oucitano segundo la maneira de dezir de "òc" (por ouposiçon a la ''lenga de si'' que ye l eitaliano i la ''lenga d'oïl'' que ye l francés). La treminaçon ''-itània'' ye ua eimitaçon de l bielho nome ''[Aqu]itània''. "Occitània" se podie outelizar an partecular pa nomear ls cunjuntos de las possessones occitanofònas de l rei de la [[Fráncia]], drento de ls testos de lhatin admenistratibo. Ls purmeiros teçtemunhos de l uso ''Occitania'' drento de outras lénguas que el latin dátan de: * 1515 an eitaliano;<ref>"Egli tutto pien d'ira Carlo attacò il fuoco, e spianò Narbona, Agate, Nemauso, e Biterra nobile Colonia de' Settumani, onde pare che hauesse tutta quella contrada il nome, che alhora si chiamava Settimania, & hora (come s'è gia detto) in uece di Gotticana, è chiamata Ocitania." ''Historia delle cose di Francia, raccolte fedelmente da Paolo Emilio da Verona, e recata hora a punto dalla Latina in questa nostra lingua Volgare'', Venezia: Michele Tramezzino; 1515. Autra edicion en 1549: [http://digital.onb.ac.at/OnbViewer/viewer.faces?doc=ABO_%2BZ166974907 en linha (imatges 144-145)] e [https://books.google.fr/books?id=i7BTAAAAcAAJ&dq=ocitania&hl=fr&source=gbs_navlinks_s tanben]</ref> 1645<ref>[https://books.google.fr/books?id=-BwPP2ZHJlwC&pg=PA47&dq=ocitania&hl=fr&sa=X&ved=0CFUQ6AEwB2oVChMI8sqMrbjMxwIVDGsUCh3bzwfP#v=onepage&q=ocitania&f=false ''Annali dell'Ordine dei frati minori cappuccini'']</ref> i 1658 (an eitaliano<ref>"Tralascio qui Simone Monfortio, capo della crociata, chi mediante l{{'}}autorità del Legato Apostolico, restò vincitore d{{'}}Alby in Occitania...", in ''Bizzarie politiche. Over, raccolta, delle più notabili prattiche di Stato, nella Christianità.'' de Laurens Banck, Giovanni d{{'}}Archerio, alla Franechera, 1658 [http://gallica.bnf.fr/ark:/12148/bpt6k51148h.image.r=occitania.f278.langEN.pagination en linha]</ref>) * 1572<ref>[https://books.google.fr/books?id=fzNhAAAAcAAJ&pg=PR75&dq=ocitania&hl=fr&sa=X&ved=0CC8Q6AEwAjhkahUKEwilyJewuszHAhWFvhQKHWG8Dzc#v=onepage&q=ocitania&f=false ''Frantzösischer und anderer Nationen mit einlauffender Historien warhaffte Beschreibung: biß auff Henricum den Anderen ... in Neunthehen Bücher verfasset ... Sampt aller Königen Bildtnussen, Volum 2''] p. 740</ref> i 1617 (an alman), * 1680 (an spanhol<ref>"Los Moros obtenian la Ocitania inferior", [http://books.google.fr/books?id=3uxFAAAAcAAJ&pg=PA249&dq=ocitania&hl=fr&sa=X&ei=UCSMT6u6EcLq8QPP0Zy7CQ&redir_esc=y#v=onepage&q=ocitania&f=false Pedro Fernández del Pulgar, ''Teatro Clerical, Apostolico, Y Secular De Las Iglesias Catedrales De España'', Nieto, 1680, p. 249 </ref>). * L purmeiro teçtemunho de l uso de ''Occitanie'' (an francés) data de 1644.<ref>"Arade, genti-homme de ceste Prouince Occitanie...", in ''Les récits historiques ou histoires divertissantes, entremeslées de plusieurs agreables rencontres & belles reparties. Par Iean-Pierre Camus, Evesque de Belley. A Paris, chez Gervais Clousier, au Palais, sur les degrez de la Saincte Chapelle. MDCXLIV'' [http://books.google.com/books?id=lwxcAAAAQAAJ&pg=PA324&dq=Occitanie&hl=en&ei=yxdhTLGhFMmiOIXdzf8J&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=3&ved=0CDcQ6AEwAjgU#v=onepage&q&f=false en linha]</ref><ref>[http://edicions.talvera.free.fr/primadiers/Jean%20Pierre%20CAMUS.%20Les%20r%e9cits%20historiques%20ou%20Histoires%20divertissantes.pdf Jean Pierre Camus, ''Les récits historiques ou histoires divertissantes entremeslées de plusieurs agréables rencontres & belles réparties'', Edicions Talvera, 2010, ISBN 979-1-09-069605-1]</ref> L purmeiro teçtemunho de l uso de ''Occitanie'' (an francés) por Jean-Pierre Camus data de 1644.<ref>"Arade, genti-homme de ceste Prouince Occitanie...", in ''Les récits historiques ou histoires divertissantes, entremeslées de plusieurs agreables rencontres & belles reparties. Par Iean-Pierre Camus, Evesque de Belley. A Paris, chez Gervais Clousier, au Palais, sur les degrez de la Saincte Chapelle. MDCXLIV'' [http://books.google.com/books?id=lwxcAAAAQAAJ&pg=PA324&dq=Occitanie&hl=en&ei=yxdhTLGhFMmiOIXdzf8J&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=3&ved=0CDcQ6AEwAjgU#v=onepage&q&f=false en linha]</ref><ref>[http://edicions.talvera.free.fr/primadiers/Jean%20Pierre%20CAMUS.%20Les%20r%e9cits%20historiques%20ou%20Histoires%20divertissantes.pdf Jean Pierre Camus, ''Les récits historiques ou histoires divertissantes entremeslées de plusieurs agréables rencontres & belles réparties'', Edicions Talvera, 2010, ISBN 979-10-90696-05-1]</ref> Cumbén de situar l acento tónico subre la sílaba ''tà'' drento de ''Occi<u>tà</u>nia'', l que se nota cun acento grabe subre la palabra central ''à''. Ye aquel l nome auténtico de l paíç segunda la norma clássica, ye ua forma firmada an 1935 drento de la gramática de Loís Alibèrt i cunfirmada pul ''Conselh de la Lenga Occitana''. La rezon ye que l nome lhatin de ourige, ''Occi<u>ta</u>nia'', tamien traç l acento tónico subre ''ta'' i más se an lhatin se nota nó l acento (eigual, ye l causo de la treminaçon ''-i<u>tà</u>nia'' de ''Aquitània''). Na norma mistralenca, se outeliza mais bien ''Óucitanìo'', cul acento tónico subre ''ni'', pa anfluenciar de l nome francés ''Occita<u>nie</u>''. Inda assi, aqueilha norma nó ye tanto eibidente pul gascon que dai sustantibos amprestados al lhatin se dízen ''tragedia'', ''comedia'' (al cuntrairo de ''tragèdia'', ''comèdia'', formas mais alargadas drento de l restro de ls dialetos) i que l uso corriente i smasiado atestado ye de outelizar formas de nomes de paízes cumo ''Italia'', de l que assi ''Occitania''.<ref>Lo diccionari francés-occitan (gascon) de Miquèu Grosclaude i Gilabèrt Narioo admet ambedoás fòrmas ''Occitània'' e ''Occitania''.</ref> De formas cula miesma acentuaçon tamien stan drento de outros dialetos cumo l lemosin. ''País d'Òc'' ye un sinónimo de la ''Occitània''. {{Refréncias|quel=2}} {{Rabisco}} [[Catadorie:Fráncia]] 13cxsigx7l3ie5obtxb2zy6wasysk7m Lhéngua amenaçada de stinçon 0 11777 107091 107072 2026-07-08T22:23:04Z Quinlan83 11300 Fúrun çfeitas las eidiçones de [[Special:Contributions/~2026-30875-10|~2026-30875-10]] ([[User talk:~2026-30875-10|cumbersa]]) pa la redadeira rebison de [[User:Amherst99|Amherst99]] 106173 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Linguistic_diversity.png|miniaturadaimagem|Mais de 50% de las lhénguas amenaçadas de l mundo stan lhocalizadas an solo uito países (an burmeilho ne l mapa): [[Índia]], [[Brasil]], [[México]], [[Oustrália|Oustrália]], [[Andonésia|Andonésia]], Nigéria, [[Papua-Nuoba Guiné]] e [[Camarones]]. Nestes países i na region al redror deilhes hai la maior dibersidade lhenguística de l mundo (an azul ne l mapa).]] Ua '''lhéngua amenaçada de stinçon''' ye ua [[lhéngua]] que stá an risco de caer an desuso. Se perder todos ls sous falantes natibos, torna-se ua [[lhéngua muorta]]. Se, eibentualmente, naide falar la lhéngua, torna-se ua "lhéngua zaparecida". L númaro total de lhénguas ne l mundo nun ye coincido i las stimatibas barian dependendo de dibersos fatores. [[Michael E. Krauss]] stimou qu'eisisten cerca de 6 000 lhénguas an uso atibo, an 2007. La [[UNESCO]] tamien usa esse númaro. Ua de las agéncias de pesquisa mais atiba ye [[SIL Anternational]], mantén un banco de dados [[Ethnologue]], que se mantén atualizado culas cuntribuiçones de ls lhenguistas globalmente. Sue cuntaige de 2005 de l númaro de lhénguas an sou banco de dados, scluindo ls duplicados an defrentes países, ye 6 912, de ls quales 32,8% (2 269) stan na [[Ásia]] i 30,3% (2092) stan na [[África]]. Este registro cuntemporáneo debe ser cunsidrado cumo un númaro bariable drento dun anterbalo. [[Michael E. Krauss]] notificou an 2007: "L balor total mundial que you tengo ousado ye de 6 000 lhénguas eisistentes, un númaro redondo que porduç ua melionésima parte de la populaçon houmana, ua spece de númaro de l meio ..." La [[Ourganizaçon de las Naciones Ounidas pa la Eiducaçon, la Ciéncia i la Cultura|UNESCO]], fuortemente anfluenciada por [[Michael E. Krauss]] i [[Stephen Wurn]], adotou l númaro redondo 6 000 i l critério "new speaker" (nuobo falante) na tentatiba de defenir lhénguas amenaçadas. == Ber tamien == * Lhéngua zaparecida * Língua muorta * Política lhénguística * [[Revitalização da língua|Rebitalizaçon de la lhéngua]] * [[Lista de línguas extintas|Lhista de línguas zaparecidas]] * [[Lista de línguas revividas|Lhista de lhénguas rebebidas]] * [[Lista de línguas ameaçadas de extinção|Lista de línguas amenaçadas de stinçon]] * Lhibro Burmeilho de las Lhénguas Amenaçadas * Porjeto Rosetta * [[Declaraçon Ounibersal de ls Dreitos Lhenguísticos]] {{Referências}}'''<big>Refréncias</big>'''<div class="reflist" style=" list-style-type: decimal;"> <references group=""></references> </div>1. Krauss, Michael E. (2007). “Keynote-Mass Language Extinction and Documentation: The Race Against Time”. An: Miyaoka, Osahito; Sakiyama, Osamu; Krauss, Michael E. The Vanishing Languages of the Pacific Rim illustrated ed. Oxford: Oxford University Press. pp. 3-24. <nowiki>ISBN 019926662X</nowiki>, 9780199266623 2. UNESCO ad Hoc Expert Group on Endangered Languages (2003). «Language Vitality and Endangerment». Cunsultado an 27 de abril de 2009 3. «Statistical Summaries». Ethnologue Web Version. SIL International. 2009. Cunsultado an 26 de abril de 2009 * Abley, Mark (2003). Spoken Here: Travels Among Threatened Languages. London: Heinemann  * Campbell, Lyle; Mithun, Marianne (Eds.) (1979). The languages of native America: Historical and comparative assessment. Austin: University of Texas Press  A referência emprega parâmetros obsoletos |coautor= (ajuda) * Evans, Nicholas (2001). «The last speaker is dead - long live the last speaker!». In: Newman, Paul; Ratliff, Martha. Linguistic Field Work. Cambridge: Cambridge University Press. pp. 250–281 . * Hale, Kenneth; Krauss, Michael; Watahomigie, Lucille J.; Yamamoto, Akira Y.; Craig, Colette; Jeanne, LaVerne M. et al. (1992). Endangered languages. ''Language'', ''68'' (1), 1-42. * Harrison, K. David. (2007) When Languages Die: The Extinction of the World's Languages and the Erosion of Human Knowledge. New York and London: Oxford University Press. ISBN 0-19-518192-1. * McConvell, Patrick and Nicholas Thieberger. (2006). Keeping track of language endangerment in Australia. Denis Cunningham, David Ingram and Kenneth Sumbuk (eds). Language Diversity in the Pacific: Endangerment and Survival. Clevedon, UK: Multilingual Matters. 54-84. * McConvell, Patrick and Nicholas Thieberger. (2001). [http://www.environment.gov.au/soe/2001/publications/technical/indigenous-languages.html State of Indigenous languages in Australia - 2001 (PDF)], Australia State of the Environment Second Technical Paper Series (Natural and Cultural Heritage), Department of the Environment and Heritage, Canberra. * Mithun, Marianne. (1999). ''The languages of Native North America''. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-23228-7 (hbk); ISBN 0-521-29875-X. * Sebeok, Thomas A. (Ed.). (1973). ''Linguistics in North America'' (parts 1 & 2). Current trends in linguistics (Vol. 10). The Hague: Mouton. (Reprinted as Sebeok 1976). * Skutnabb-Kangas, Tove. (2000). ''Linguistic genocide in education or worldwide diversity and human rights?'' Mahwah, New Jersey: Lawrence Erlbaum Associates. ISBN 0-8058-3468-0. * Zuckermann, G. (2020). [[:en:en:Revivalistics: From the Genesis of Israeli to Language Reclamation in Australia and Beyond|''Revivalistics: From the Genesis of Israeli to Language Reclamation in Australia and Beyond'']], [https://global.oup.com/academic/product/revivalistics-9780199812790 Oxford University Press]. {{ISBN|9780199812790}} / {{ISBN|9780199812776}} == Lhigaçones sternas == * «Onkwehonwe.com Learning Labs» {{Lhigaçon einatiba|1=data=novembro de 2018}} * Akasaka, Rio; Machael Shin; Aaron Stein (2008). «Endangered Languages: Information and Resources on Dying Languages». Endangered-Languages.com. Consultado em 12 de abril de 2009  A referência emprega parâmetros obsoletos |coautor= (ajuda) * «Bibliography of Materials on Endangered Languages». Yinka Déné Language Institute (YDLI). 2006. Consultado em 12 de abril de 2009  * {{Citar web|5=}} * «Endangered languages». SIL International. 2009. Consultado em 12 de abril de 2009  * Headland, Thomas N. (2003). «Thirty Endangered Languages in the Philippines» (pdf). Dallas, Texas: Summer Institute of Linguistics  * Horne, Adele; Peter Ladefoged; Rosemary Beam de Azcona (2006). «Interviews on Endangered Languages». Arlington, Virginia: Public Broadcasting Service (PBS). Consultado em 26 de abril de 2009  A referência emprega parâmetros obsoletos |coautor= (ajuda) * «Let us save Tanii». Savetanii. 2009. Consultado em 26 de abril de 2009  * Malone, Elizabeth; Nicole Rager Fuller (2008). «A Special Report: Endangered languages». National Science Foundation. Consultado em 26 de abril de 2009  A referência emprega parâmetros obsoletos |coautor= (ajuda) * «Nearly Extinct Languages». Electronic Metadata for Endangered Languages Data (E-MELD). 2001–2008. Consultado em 12 de novembro de 2010. Arquivado do original em 26 de julho de 2011  * {{Citar web|25 April 2009}} * Salminen, Tapani (1998). «Minority languages in a society in turmoil: The case of the northern languages of the Russian Federation». In: Ostler, Nicholas. Endangered languages: what role for the specialist? Proceedings of the Second FEL Conference new ed. Edinburgh: Foundation for Endangered Languages & Helsinki University. pp. 58–63  * «Selected Descriptive, Theoretical and Typological Papers (index)». Living Tongues Institute for Endangered Languages. 1997–2007. Consultado em 25 de abril de 2009  * Shetter, William Z. (1998). «The Dodo's Fate: How languages become extinct». Language Miniatures. William Z. Shetter. Consultado em 12 de abril de 2009. Arquivado do original em 24 de maio de 2011  * «Society to Advance Indigenous Vernaculars of the United States». SAIVUS. 2008–2010. Consultado em 3 de março de 2010  * «UNESCO Atlas of the World's Languages in Danger». UNESCO. 1995–2008. Consultado em 25 de abril de 2009  {{Esboço-linguística}}Este artigo ye subre [[lhenguística]] i ye un [[rabisco]]. Bocé puode ajudar la Biquipédia '''spandindo-lo''' [[Catadorie:Lhenguaige]] [[Catadorie:Lhénguas]] ardkontdi5jorba0puz66bcesuamfy7 Suazilándia 0 12456 107083 106587 2026-07-08T22:19:35Z ~2026-30875-10 15270 s 107083 wikitext text/x-wiki {| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+<big>'''Suazilándia'''</big> |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan=2 | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Flag_of_Eswatini.svg|left|130px]] | align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Coat_of_arms_of_Eswatini.svg|left|100px]] |} |- | align="center" colspan=2 |[[Fexeiro:Location_Eswatini_AU_Africa.svg|left|290px]] |- | '''Lhéngua oufecial''' || {{l|Suázi}}, {{l|Angles}} |- | '''Capital'''<br />&nbsp;- Populaçon:<br />|| Mbabane i Lobamba |- |- |} '''Suazilándia''' ou '''Essuatíni''' (en suázi: ''eSwatini'', en angles: ''Eswatini'') ye un paíç de l Sud de África. A sua capital ye la cidade de Mbabane. {{commons|eSwatini}} [[Catadorie:Paízes de África]] J J KKK 13ce41009je7ig4rlcijf38twr9admg 107084 107083 2026-07-08T22:19:48Z Quinlan83 11300 Fúrun çfeitas las eidiçones de [[Special:Contributions/~2026-30875-10|~2026-30875-10]] ([[User talk:~2026-30875-10|cumbersa]]) pa la redadeira rebison de [[User:Sa~eswiki|Sa~eswiki]] 106587 wikitext text/x-wiki {| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+<big>'''Suazilándia'''</big> |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan=2 | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Flag_of_Eswatini.svg|left|130px]] | align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Coat_of_arms_of_Eswatini.svg|left|100px]] |} |- | align="center" colspan=2 |[[Fexeiro:Location_Eswatini_AU_Africa.svg|left|290px]] |- | '''Lhéngua oufecial''' || {{l|Suázi}}, {{l|Angles}} |- | '''Capital'''<br />&nbsp;- Populaçon:<br />|| Mbabane i Lobamba |- |- |} '''Suazilándia''' ou '''Essuatíni''' (en suázi: ''eSwatini'', en angles: ''Eswatini'') ye un paíç de l Sud de África. A sua capital ye la cidade de Mbabane. {{commons|eSwatini}} [[Catadorie:Paízes de África]] k6pu3637yd3hv9xdcnc6pkxokl5jcmt Ilhas Fiji 0 12490 107095 107065 2026-07-08T22:23:30Z Quinlan83 11300 Fúrun çfeitas las eidiçones de [[Special:Contributions/~2026-30875-10|~2026-30875-10]] ([[User talk:~2026-30875-10|cumbersa]]) pa la redadeira rebison de [[User:~2026-28950-60|~2026-28950-60]] 106889 wikitext text/x-wiki Ilhas Fiji ó Fiji(an fijiano:Matanitu ko Viti(an hindi fijiano:फ़िजी गणराज्य Fijī Gaṇarājya)anteriormente conhecida como República de las Fiji,ye un paíç insolar de la [[Ouceanie]],composto por 332 ilhas an [[Ouceano Pacífico|Ouceano pacífico]].Fiji faze fronteira marítima con [[Tubalu]] i [[Rotuma]] i con l [[Territóriofrancés|território francés]] de [[Wallis i Futuna]] a norte,con Tonga leste,i con l território de la [[Nuoba Caledónia|Nuoba Caledónia,]]<nowiki/>con [[Banuatu]] i con ls [[Eilhas Salomon|Ilhas Salomon]] a oeste.A sul,a tierra más próxima corresponde ás ilhas [[Nuoba Zelándia|neozelandesas]] de [[Ilhas Kermadec|Kermadec]].<ref>História de las Fiji</ref> [[Fexeiro:Flag_of_Fiji.svg|miniaturadaimagem|alt=Bandeira|Bandeira]] República de las Fiji Manitou ko Viti(Fijiano) फ़िजी गणराज्य(Hindi Fijiano)Ripablik ăph Phījī Capital/Cidade Maior:[[Suba]] Lhénguas Oficiales:Fijiano i Hindi Fijiano fkh0athyn7trd9bdksdawn773mdjtnh Taiwan 0 12491 107080 107066 2026-07-08T21:37:10Z ~2026-38935-23 15383 /* */ 107080 wikitext text/x-wiki Taiwan ([[Lhéngua chinesa|mandarin]]:臺灣) oficialmente República de la China, ye un Stado Insolar localizado an la Ásia Oriental,que eiboluiu de un regime ounipartidário con reiconhecimento mundial i justidiçon plena sobre la [[China]] para ua [[república]] con [[reiconhecimento]] anternacional limitado i con competéncia sobre a [[Ilha Formosa]] i outras ilhas menores,apesar de oufruir de relaçones [[de fato]] gobierno chinés reiconhecido anternacionalmente i,como tal,fui un de ls miembros fondadores de las [[Ourganizaçon de las Naciones Ounidas|Naciones Ounidas]] permanentes de l [[ConselhodeSegurança|Conselho de Segurança]] de la organizaçon,a ser subistituído por la [[República Popular de la China|República Polupular de la China]] an 1971.<ref>Humilhar o vazio da Biquipédia</ref> [[Fexeiro:Flag_of_the_Republic_of_China_(3-5).svg|miniaturadaimagem|alt=Bandeira|Bandeira]] Fatos Rápidos República de la China 中華民國 Zhōnghuá Mínguó Capital:[[Taipé]] Cidade Maior:[[Nuoba Taipé]] Lhénguas oficiales:[[Lhéngua chinesa|Mandarin]] i [[Lhéngua taiwanesa|taiwanés]] Gentílico:Taiwanés Formosano Formosino Ária:35 980 km Populaçon:23 577 271 qcl4bdwekpw8e6cewo2b99okz92hz2v Quirguiston 0 12503 107079 106881 2026-07-08T19:54:28Z ~2026-30875-10 15270 r 107079 wikitext text/x-wiki Quirguiston (an [[Lhéngua quirguisa|Quirguiso]]:.Кыргызстан) ye un paíç de la [[Ásia Central]],integrante de la bielha [[Ounion Sobiética|Ounion Sobiética.]] Ten fronteira con l [[Cazaquiston]], oueste con l [[Ousbequsiton]] a sul al [[Tadjiquiston|Tajiquiston]]. [[Fexeiro:Flag_of_Kyrgyzstan.svg|miniaturadaimagem|alt=Bandeira|Bandeira]] [[Fexeiro:Kyrgyzstan_on_the_globe_(Eurasia_centered).svg|miniaturadaimagem|alt=Localizaçon|Localizaçon]] <ref>Кыргызстан (an quirguiso)</ref> 2ncw7jcrquihz5z7f5d1udyisszflws 107088 107079 2026-07-08T22:21:38Z Quinlan83 11300 Fúrun çfeitas las eidiçones de [[Special:Contributions/~2026-30875-10|~2026-30875-10]] ([[User talk:~2026-30875-10|cumbersa]]) pa la redadeira rebison de [[User:~2026-28950-60|~2026-28950-60]] 106879 wikitext text/x-wiki Quirguiston(an [[Lhéngua quirguisa|Quirguiso]]:.Кыргызстан) ye un paíç de la [[Ásia Central]],integrante de la bielha [[Ounion Sobiética|Ounion Sobiética.]] Ten fronteira con l [[Cazaquiston]],oueste con l [[Ousbequsiton]] a sul al [[Tadjiquiston|Tajiquiston]]. <ref>Кыргызстан(an quirguiso)</ref> r75njkllhwromkcfjm4nwsv7c4qv5x1