Biquipédia mwlwiki https://mwl.wikipedia.org/wiki/Biquip%C3%A9dia:P%C3%A1igina_percipal MediaWiki 1.47.0-wmf.10 first-letter Multimédia Special Cumbersa Outelizador(a) Cumbersa outelizador(a) Biquipédia Cumbersa Biquipédia Fexeiro Cumbersa fexeiro Biqui Cumbersa Biqui Modelo Cumbersa modelo Ajuda Cumbersa ajuda Catadorie Cumbersa catadorie Portal Cumbersa portal TimedText TimedText talk Módulo Cumbersa módulo Evento Evento Discussão Mineral 0 644 107116 102566 2026-07-13T09:49:25Z ~2026-38935-23 15383 /* Halóides */ 107116 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:minerals.jpg|thumb|Amostras de alguns minerales (foto: [[USGS]]).]] '''Mineral''' ye un cuorpo natural sólido i cristalino formado an resultado de la anteraçon de porcessos físico-químicos an ambientes geológicos. Cada ''mineral'' ye classeficado i chamado nun solo cun base na sue [[cumposiçon química]], mas tamien na [[strutura cristalina]] de ls materiales que l cumponen. An resultado dessa çtinçon, materiales cula mesma [[cumposiçon química]] puoden custituir minerales totalmente çtintos an resultado de meras defrenças struturales na forma cumo ls sous átomos ó moléculas se arranjan spacialmente (cumo por eisemplo la [[grafite]] i l [[diamante]]). Ls minerales barian na sue cumposiçon zde [[eilemiento químico|eilemientos químicos]], an stado puro ó quaije puro, i [[sal|sales simples]] la [[silicato (minerales)|silicatos]] cumplexos cun miles de formas coincidas. Ambora an sentido strito l [[petrólio]], l [[gáç natural]] i outros cumpuostos ourgánicos formados an ambientes geológicos séian minerales, giralmente la maiorie de ls cumpuostos ourgánicos ye scluída. Tamien son scluídas las sustáncias, mesmo que idénticas an cumposiçon i strutura la algun mineral, porduzidas pula atibidade houmana (cumo por eisemplos ls [[Cuncreto (material)|betones]] ó ls diamantes artificiales). L studo de ls minerales custitui l oubjeto de la [[mineralogie]]. == Strutura cristalina == {{percipal|Strutura cristalina}} [[Fexeiro:NaCl-Ionengitter.svg|thumb|250px|Strutura cristalina dun cristal de sal (NaCl). Note-se la ourdenaçon de l átomos.]] Un de ls pedamiegos fundamentales de l studo de l minerales, i un de ls eilemientos detreminantes na sue classeficaçon, ye la detreminaçon de la sue [[strutura cristalina]] (ó ouséncia deilha), yá que esse fator detremina, a par cula cumposiçon química, la generalidade de las propiadades de l material i fornece andicaçones claras subre ls porcessos i ambientes geológicos que stubírun na sue ourige, bien cumo l tipo de peinhas de que poderá fazer parte. Neste cuntesto, [[strutura cristalina]] quier dezir l arranjo spacial de lhongo alcance an que se ancontran ls átomos ó moléculas ne l mineral. Na natureza eisisten 14 arranjos básicos tridimensionales de partículas (neste causo átomos ó moléculas, antenda-se), zeignados por [[redes de Brabales]], agrupados an 7 [[Strutura cristalina#Sistemas de cristaliza.C3.A7.C3.A3o|sistemas de cristalizaçon]] çtintos, que permiten çcrebir todos ls [[cristal|cristais]] até agora ancontrados (las scepçones coincidas son ls [[quasecristais de Shechtman]], ls quales, assi i todo, nun son berdadeiros cristais por nó possuíren ua malha cun repetiçon spacial ouniforme). Ye antoce de la cunjugaçon de la cumposiçon química i de la strutura cristalina que ye definido un mineral, sendo an stremo quemuns sustáncias que an cundiçones geológicas çtintas cristalizan an formas defrentes, para nun falar de la similaridade de cristalizaçon por parte de sustáncias cun cumposiçon química totalmente dibersa. De fato, dous ó mais minerales puoden tener la mesma cumposiçon química, mas struturas cristalinas defrentes, sendo nesse causo coincidos cumo [[Polimorfismo (química)|polimorfos]] de l mesmo cumpuosto. Por eisemplo, la [[pirite]] i la [[marcassite]] son ambos custituídos por [[sulfeto de fierro]], ambora séian totalmente çtintos an aspeto físico i propiadades. Similarmente, alguns minerales ténen cumposiçones químicas defrentes, mas la mesma strutura cristalina, oureginando ''isomorfos''. Un eisemplo ye dado pula [[halite]], un cumpuosto de sódio i cloro an todo similar al bulgar sal de cozina, la [[galena]], un [[sulfeto de chombo]], i la [[periclase]], un cumpuosto de magnésio i ouxigénio. Anque cumposiçones químicas radicalmente defrentes, todos estes minerales cumpartilhan de la mesma strutura cristalina [[Cúbico (cristalografie)|cúbica]]. Las struturas cristalinas detreminan de forma preponderante las propiadades físicas dun mineral: anque de l diamante i grafite tenéren la mesma cumposiçon, la [[grafite]] ye tan branda que ye outelizada cumo lhubrificante, anquanto l [[diamante]] ye l mais duro de l minerales. Para ser classeficado cumo un "berdadeiro" mineral, ua sustáncia debe ser un [[sólido]] i tener ua strutura [[cristalina]] definida. Debe tamien ser ua sustáncia homogénea natural cun ua cumposiçon química definida. Sustáncias semelhantes a minerales que nun sastifazen stritamente la definiçon, son por bezes classeficados cumo [[mineralóide]]s. Stan atualmente catalogados mais de 4 000 minerales, todos eilhes reconhecidos i classeficados d'acuordo cula [http://www.eima-mineralogy.org// Anternational Mineralogical Association (IMA)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, la anstituiçon de refréncia na aprobaçon de la classeficaçon i nomenclatura anternacional de l minerales. De fura quedan materiales cumo la [[ousidiana]] ó l [[ámbar]], que ambora téngan caráter homogéneo, ourige geológica i ''aspeto'' mineral dado pula sue ourige, ocorréncia i caratelísticas macroscópicas, nun son materiales cristalinos. == Minerales i peinhas == Ambora na lhenguaige quemun por bezes ls tenermos ''mineral'' i ''peinha'' séian outelizados de forma quaije sinónima, ye amportante manter ua çtinçon clara antre ambos. Ye perciso nun perder de bista que un mineral ye un cumpuosto químico cun ua detreminada cumposiçon química i ua strutura cristalina definida, cumo atrás fui apuntado. Se ye berdade que eisisten [[peinha]]s cumpuostas por un solo mineral, na generalidade de l causos, ua [[peinha]] ye ua mistura cumplexa dun ó dibersos minerales, an proporçones bariadas, ancluindo frequentemente fraçones, que puoden ser seneficatibas ó mesmo dominantes, de material [[bidro|bítreo]], esto ye, nun cristalino. Ls minerales specíficos nua peinha, ó seia aqueilhes que detreminan la classeficaçon desta, barian muito. Alguns minerales, cumo l [[quartzo]], la [[mica]] ó l [[talco]] apersentan ua basta çtribuiçon geográfica i [[petrologie|petrológica]], anquanto outros ocorren de forma mui restrita. Mais de metade de ls mais de 4000 minerales reconhecidos son tan ralos que fúrun ancontrados solamente nun punhado de las amostras, i muitos son coincidos solamente por alguns pequeinhos cristais. Pondere-se la defrença de abundáncia antre l [[quartzo]] i l [[diamante]], sendo cierto que este redadeiro nin ye de ls minerales mais ralos. == Propiadades físicas de ls minerales == Las propiadades físicas de ls minerales resultan de la sue cumposiçon química i de las sues caratelísticas struturales. Las propiadades físicas mais óbbias i mais facilmente cumparables son las mais outelizadas na eidantificaçon dun mineral. Na maiorie de las bezes, essas propiadades, i la outelizaçon de tabelas adequadas, son suficientes para ua correta eidantificaçon. Quando tal nun ye possible, ó quando un eilebado grau de ambiguidade persiste, cumo ne l causo de muitos [[isomorfo]]s similares, la eidantificaçon ye rializada a partir de la análeze química, de studos de ótica al [[microscópio petrográfico]] ó por [[difraçon]] de [[centeilhas X]] ó de [[neutrones]]. San las seguintes las propiadades físicas macroscópicas, esto ye ouserbables sin necidade de eiquipamiento sofisticado (por bezes zeignadas, por essa rezon, por ''propiadades de campo''): === Quelor === Ye ua caratelística stremamente amportante de l minerales. Puode bariar debido la ampurezas eisistentes an minerales cumo l [[quartzo]], l [[corindo]], la [[fluorite]], la [[Calcita|calcite]] i la [[turmalina]], antre outros. An outros causos, la superfice de l mineral puode star alterada, nun mostrando sue berdadeira quelor. La ourige de la quelor ne ls minerales stá percipalmente lhigada a la persença de iones metálicos, fenómenos de trasferéncia de carga i eifeitos de la radiaçon ionizante. Eis alguns eisemplos: * [[Jadeíte]] — sberdeado; * [[Augite|Augita]] — berde escuro a preto; * [[Cassiterita]] — berde a castanho; * [[Pirita]] — amarielho-ouro. === Brilho === L brilho depende de la absorçon, refraçon ó reflexon de la luç pulas superfices frescas de fratura de l mineral (ó las faces de ls sous [[cristal|cristais]] ó las superfices de [[clibaige]]). L brilho ye abaluado a la bista zarmada i çcrito an tenermos cumparatibos outelizando un cunjunto de tenermos padronizados. Ls brilhos son an giral agrupados an: ''metálico'' i ''nun metálico'' ó ''bulgar''. Diç-se que l brilho ye ''nun metálico'', ó ''bulgar'', quando nun ye semelhante als de l metales, sendo caratelístico de ls minerales trasparientes ó traslúcidos. Drento de las grandes classes atrás apuntadas, l brilho dun mineral puode ser çcrito cumo: * Brilhos ''nun metálicos'': ** Acetinado — brilho nun metálico que faç lhembrar l brilho de l [[cetin]]; ye caratelístico de ls minerales fibrosos; ** Adamantino — brilho nun metálico que, pulas sues caratelísticas, nomeadamente la antensidade, se assemelha al de l diamante (son eisemplos la [[pirargirita]] i la [[cerussita]]; ** Ceroso — brilho nun metálico que lhembra l de la cera (ye eisemplo la [[bariscita]]); ** Nacarado — brilho nun metálico semelhante al de las pérolas (ye eisemplo la [[caulinita]]); ** Resinoso — brilho nun metálico que lhembra l ouserbado nas superfices de fratura de las resinas (ye eisemplo la [[monazita]]); ** Bítreo — brilho nun metálico que lhembra l de l bidro (son eisemplos la [[fluorita]], la [[halita]] i la [[aragonita]]); * Brilhos ''metálicos'': ** Metálico — brilho que se assemelha al de l metales, sendo caratelístico de minerales oupacos cumo la [[galena]], la [[calcopirita]] i la [[pirita]]; ** Submetálico — brilho que faç lhembrar l de l metales, mas nun tan antenso, sendo caratelístico de ls minerales quaije oupacos cumo la [[cromita]]. === Traço (ó risca) === A quelor de l traço dun mineral puode ser ouserbada quando ua lhouça ó porcelana branca ye riscada. La [[clorite]], la [[gipsita]] (gesso) i l [[talco]] deixan un traço branco, anquanto l [[zircon]], la [[granada]] i la [[staurolita]] deixan, quemummente, un traço castanho abermelhado. L traço dun mineral fornece ua amportante caratelística para sue eidantificaçon, yá que permite defrenciar materiales cun quelores i brilhos similares. ===[[Clibaige (mineralogie)|Clibaige]]= == Ye la forma cumo muitos minerales se quebran seguindo prainos relacionados cula strutura molecular anterna, paralelos a las possibles faces de l cristal que formarian. La clibaige ye çcrita an cinco modalidades: zde pobre, cumo na [[bornita]]; moderada; buona; purfeita; i proeminente, cumo nas [[mica]]s. Ls tipos de clibaige son çcritos pul númaro i direçon de ls prainos de clibaige. === Fratura === Refree-se a la maneira pula qual un mineral se parte, fuora quando eilha ye cuntrolada pulas propiadades de clibaige i partiçon. L stilo de fraturaçon ye un eilemiento amportante na eidantificaçon de l mineral. Alguns minerales apersentan stilos de fraturaçon mui caratelísticos, detreminantes na sue eidantificaçon. Minerales cun fratura cunchoidal, por eisemplo, son: quatzo, zircon, eilmenita, calcedónia, oupala, apatita. === Dureza === Spressa la resisténcia dun mineral a la abrason ó al risco. Eilha reflete la fuorça de lhigaçon de l átomos, iones ó moléculas que forman la strutura. La escala de dureza mais frequentemente outelizada, anque de la bariaçon de la dureza neilha nun ser gradatiba ó proporcional, ye la [[scala de Mohs]], que custa de ls seguintes minerales de refréncia (ourdenados por dureza crecente): * 1 – [[Talco]]; * 2 – [[Gipsita]]; * 3 – [[Calcita]]; * 4 – [[Fluorita]]; * 5 – [[Apatita]]; * 6 – [[Ortoclase]]; * 7 – [[Quartzo]]; * 8 – [[Topázio]]; * 9 – [[Coríndon]]; * 10– [[Diamante]]. === Densidade === Ye la mediçon direta de la [[densidade]] mássica, medida pula relaçon direta antre la massa i l belume de l mineral. === Tenacidade === Mede la coeson dun mineral, ó seia, la resisténcia a ser quebrado, dobrado ó smagado. La tenacidade nun reflete necessariamente la dureza, antes sendo deilha giralmente andependiente: l diamante, por eisemplo, ten dureza mui eilebada (ye la palabra mais alto de la scala de Mohs), mas tenacidade relatibamente baixa, yá que quebra facilmente se submetido a un ampato. La tenacidade de ls minerales ye spressa an tenermos qualitatibos, outelizando ua lhenguaige padronizada: * Salagre ó andeble – l mineral parte-se ó ye pulberizado cun facilidade; * Maleábel – l mineral, por ampato, puode ser trasformado an lháminas; * Sétil – l mineral puode ser cortado por ua lhámina de [[aço]]; * Dútil – l mineral puode ser stirado para formar filos; * Flexíbel – l mineral puode ser curbado sin, inda assi, tornar a la sue forma oureginal; * Elástico – l mineral puode ser curbado, boltando a la sue forma oureginal quando l fuorçamiento cessa. === [[Magnetismo]] === Acuntece ne ls poucos minerales que debido a la sue natureza ferromagnética son atraídos por un [[íman]]. Ls eisemplos mais quemuns son la [[magnetite]], la [[pirrotite]] i outros cun eilebado teor de metales que puoden ser magnetizados passado calecimiento, cumo l [[manganés]], l [[níquel]] i l [[titánio]]. === Peso specífico (ó densidade relatiba) === Ye la relaçon de l peso dun mineral quando cumparado cul peso de eigual belume de auga. Para esto, l mineral debe ser pesado eimerso an auga i al aire. L porcesso outeliza la [[baláncia de Jolly]], aplicando la seguinte fórmula: :<math> G = \frac{\rn (b - la)} {\rn (b - c)} </math> :adonde <math>b\!\,</math> ye l peso de l mineral fura de la auga; <math>la\!\,</math> la refréncia einicial de la baláncia ó calibraige an zero; i <math>c\!\,</math> l peso de l mineral drento de la auga. Assi, por eisemplo, se un mineral ten peso specífico 3,0 detreminada pul porcesso çcrito, tal quier dezir que el pesa trés bezes mais que eigual belume de auga. === Sistema cristalino === La forma de l cristal ye mui amportante na eidantificaçon de l mineral, pus eilha reflete la ourganizaçon cristalina de la strutura de ls minerales i dá buonas andicaçones subre l [[Strutura cristalina#Sistemas de cristaliza.C3.A7.C3.A3o|sistema de cristalizaçon]] de l mineral. Alguas bezes l cristal ye tan simétrico i purfeito nas sues faces que coloca an dúbeda la sue ourige natural. Mas, ls cristais purfeitos son mui ralos, pul que la maiorie de ls cristais solo zambolbe alguas de sues faces. == Classeficaçon química de ls minerales == {{artigo percipal|[[Classeficaçon de Strunç]]}} Ls minerales puoden ser classeficados d'acuordo cun sue cumposiçon química i son lhistados ambaixo na orde aprossimada de abundáncia na [[crusta]] terrestre. === Silicatos === L grupo de l [[silicato]]s ye de lhoinge l maior grupo de minerales, sendo cumpuostos percipalmente por [[sílica]] i [[ouxigénio]], cula adiçon de [[cation]]es cumo l [[magnésio]], l [[fierro]] i l [[cálcio]]. Alguns de ls mais amportantes silicatos custituintes de peinhas quemuns son l [[feldspato]], l [[quartzo]], las [[oulibina]]s, las [[piroxena]]s, las [[granada (mineralogie)|granadas]] i las [[mica]]s. === Carbonatos === L grupo de l [[carbonato]]s ye cumpuosto de minerales cuntendo l [[anion]] (CO<sub>3</sub>)<sup>2-</sup > i anclui la [[Calcita|calcite]] i la [[aragonita]] (carbonatos de cálcio), la [[dolomita]] (carbonato de magnésio i cálcio) i la [[siderita]] (carbonato de fierro). Ls carbonatos son giralmente depositados an ambientes marinos pouco perfundos, cun augas lhímpidas i calientes, cumo por eisemplo an mares tropicales i subtropicales. Ls carbonatos ancontran-se tamien an peinhas formadas por eibaporaçon de augas pouco perfundas (ls [[eibaporito]]s, cumo por eisemplo ls eisistentes ne l [[Great Salt Lhake]], [[Utah]]) i an ambientes de [[karst]], esto ye regiones adonde la dissoluçon i la precipitaçon de ls carbonatos cunduziu a la formaçon de [[caberna]]s cun [[stalatite]]s i [[stalagmite]]s. La classe de ls carbonatos anclui inda ls minerales de [[borato]]s i [[nitrato]]s. === Sulfatos === Todos ls [[sulfato]]s cuntén l cation sulfato na forma SO<sub>4</sub>. Ls sulfatos forman-se giralmente an ambientes [[eibaporito|eibaporíticos]], adonde augas de alta salinidade son lhentamente eibaporadas, permitindo la formaçon de sulfatos i de [[halóide]]s na anterface antre la auga i l sedimiento. Tamien ocorren an sistemas de beios [[hidrotermal]]es sob la forma de minerales custituintes de la [[ganga]] associada a minérios de sulfetos. Ls sulfatos mais quemuns son la [[anidrita]] (sulfato de cálcio), la [[celhestrita]] (sulfato de stróncio) i l [[gipsita|gesso]] (sulfato hidratado de cálcio). Nesta classe ancluen-se tamien ls minerales de [[cromato]]s, [[molibdato]]s, [[selenato]]s, [[sulfeto]]s, [[telurato]]s i [[tungstato]]s. === Halóides === L grupo de l [[halóide]]s ye custituído puls minerales que forman ls [[sal]]es naturales, ancluindo la [[fluorite]], la [[halite]] (sal quemun) i l [[sal amoníaco]] (cloreto de amónia). Ls halóides, cumo ls sulfatos, son ancontrados giralmente an ambientes eibaporíticos, tales cumo lhagos de l tipo ''praia'' i mares cerrados (por eisemplo nas bordas de l [[Mar Muorto]]). Anclui ls minerales de [[fluoreto]]s, [[cloreto]]s i [[iodeto]]s. === Óxidos === Ls [[óxido]]s custituen un de ls grupos mais amportantes de minerales por formáren [[minério]]s de ls quales puoden ser straídos metales. Ocorren giralmente cumo precipitados an depósitos sitos próssimo de la superfice, cumo perdutos de [[oxidaçon]] de outros minerales situados na zona de alteraçon cerca de la superfice ó inda cumo minerales acessórios de las [[peinha ígnea|peinhas ígneas]] de la [[crusta]] i de l [[manto]]. Ls óxidos mais quemuns ancluen la [[heimatite]] (óxido de fierro), la [[spinela]] (óxido de alumínio i magnésio, un cumponente quemun de l [[manto]]) i l [[carambelo]] (de auga, ó seia óxido de hidrogénio). San tamien ancluídos nesta classe ls minerales de [[hidróxido]]s. === Sulfetos === Muitos [[sulfeto]]s son tamien eiquenomicamente amportantes cumo minérios metálicos, ancluindo-se antre ls mais quemuns la [[calcopirita]] (sulfeto de cobre i fierro) i la [[galena]] (sulfeto de chombo). La classe de ls sulfetos tamien anclui ls minerales de [[seleneto]]s, [[telureto]]s, [[arsenieto]]s, [[antimoneto]]s, ls bismutinetos i inda ls [[sulfossal]]es. === Fosfatos === L grupo de l [[fosfatos]] anclui todos ls minerales cun ua ounidade [[tetraedro|tetraédrica]] de AO<sub>4</sub> adonde La puode ser [[cerilha]], [[antimónio]], [[arsénio]] ó [[banádio]]. L fosfato mais quemun ye la [[apatite]], la qual custitui un amportante mineral [[biologie|biológico]], ancontrado ne ls dientes i ne ls uossos de muitos animales. Esta classe anclui ls minerales de fosfatos, [[banadato]]s, [[arseniato]]s i [[antimonato]]s. === Eilemientos natibos === L grupo de l [[eilemiento natibo|eilemientos natibos]] anclui ls metales i amálgamas antermetálicas (cumo las de [[ouro]], [[prata]] i [[cobre]]), semi-metales i nó-metales ([[antimónio]], [[bismuto]], [[grafite]] i [[alxofre]]). Este grupo anclui tamien lhigas naturales, cumo l [[eiletrun]] (ua lhiga natural de ouro i prata), [[fosfino]]s (hidretos de cerilha), [[nitrito]]s i [[carbeto]]s (que giralmente son solo ancontrados an alguns ralos [[meteorito]]s). == Minerales dietéticos == Zeignan-se por [[minerales dietéticos]] ls cumpuostos inorgánicos neçairos a la bida, ancluindo aqueilhes que dében fazer parte de la buona [[nutriçon]] houmana. Antre estes minerales anclui-se l [[cloreto de sódio|sal de cozina]] i cumpuostos cuntendo nutrientes i [[ouligoelemiento]]s cumo l [[potássio]], l [[cálcio]], l [[fierro]], l [[zinco]], l [[magnésio]] i l [[cobre]]. Ls minerales dietéticos puoden ser custituintes naturales de ls [[quemido]] ó propositadamente adicionados, na forma eilementar ó mineral, al quemido, cumo l acunte cun suplemientos a la base de carbonato de cálcio ó de sales ferrosos. Alguns destes aditibos probénen de fuontes naturales, cumo ls depósitos de cunchas, pa l [[carbonato de cálcio]]. An alternatiba, ls minerales puoden ser adicionados a la dieta an apartado de l quemidos, sob la forma de suplemientos. Antre ls animales, i tamien de forma inadbertida, antre ls houmanos, ua fraçon amportante de minerales dietéticos ye angerida acidentalmente por angeston de poeiras. Antre ls heirbíboros ye amportante la pica, ó [[geofagie]], esto ye la angeston acidental de poeiras i materiales de l tierra an cunjunto cula dieta normal. La geofagie houmana tamien ye corriente an alguas sociadades rurales i cumo çtúrbio alimentar, particularmente antre ninos. [[Catadorie:Mineralogie]] [[Catadorie:Minerales]] p4tpuadfbdulkttzwkv9r8aw2mzw6v1 Auga 0 856 107114 107094 2026-07-13T09:29:38Z ~2026-38935-23 15383 /* */ 107114 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Water_Impact_0.jpg|thumb|right|200px|Un pingo d'auga]] [[Fexeiro:H2O.jpg|thumb|260px|La [[hidrosfera]], l cunjunto de sítios adonde la auga queda na [[Tierra]], premite la eisisténcia de [[bida]] i ten anfluéncia ne l eiquelíbrio de ll [[eicossistema]].]] La '''auga''' (an [[lhatin]] ''aqua'') ye ua sustáncia que, an las cundiçones normales de temperatura i presson (0&nbsp;°C; 1 atm), stá ne l sou punto de fuson. An cundiçones ambientes (25& °C; 1 atm) stá ne l stado líquido, sin quelor(an pequeinhas cantidades), einodora i ansípida, eissencial a todas las formas de bida coincidas. La auga ten la fórmula química H2O, ó seia, ten an la sue cumposiçon dous átomos de hidrogénio i un de ouxigénio lhigados por meio de lhigaçones químicas. Ye ua sustáncia abundante an la Tierra, cobrindo cerca de trés quartos de la superfíce de l planeta, sendo ancuntrada percipalmente ne ls ouceanos i ne ls polares, i tamien na atmosfera subre la forma de nubres, ne ls cuntinentes, an rius, lhagos, glaciares i aquíferos, para alhá de la que hai an todos ls seres bibos. [[Catadorie:Auga]] ttl9vb4zpbggabgwu8yvfr8o4x0wxdk San Poulo (stado) 0 1048 107112 102890 2026-07-13T02:18:03Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5 107112 wikitext text/x-wiki {{TraduçonOuto}} '''San Poulo''' ye ua de las 27 [[Ounidades federatibas de l Brasil|ounidades federatibas]] de l [[Brasil]]. Stá lhocalizado ne l sul de la [[Region Sudeste de l Brasil|region Sudeste]] i ten cumo lhemites ls stados de [[Minas Gerales]] (N i NE), [[Riu de Janeiro]] (L), [[Paraná]] (SO) i [[Mato Grosso de l Sul]] (L), para alhá de l [[ouceano Atlántico]] (SE). Ye debedido an [[Lista de munecípios de l stado de San Poulo|645 munecípios]] i acupa ua [[ária]] de 248.209,426 [[quilómetros quadrados]], sendo pouco maior que l [[Reino Ounido]]. Sue capital ye la [[cidade]] de [[San Poulo]] i sou [[Aneixo:Lhista de gobernadores de San Poulo|atual gobernador]] ye [[Geraldo Alckmin]]. Cun mais de quarenta [[milhon]]es de [[habitante]]s, San Poulo ye l stado mais populoso de l [[Brasil]] i la terceira ounidade admenistratiba mais populosa de la [[América de l Sul]], sendo superada solo pul própio [[paíç]] i pula [[Colómbia]], delantre de todos ls outros países [[sul-amaricano]]s. San Poulo ye l mais rico stado de l [[Brasil]], respunsable por de 33,9[[%]] de l [[PIB]] de l paíç<ref>http://www.ibge.gov.br/home/presidencia/noticias/noticia_visualiza.php?id_noticia=1039&id_pagina=1</ref>. Ten l terceiro maior [[Índice de Zambolbimiento Houmano]], l segundo maior [[PIB per capita]], la segunda menor taxa de [[mortalidade anfantil]] i la quarta menor taxa de [[analfabetismo]] antre las [[ounidades federatibas de l Brasil]]. Sue [[populaçon]] ye la mais dibersificada de l Brasil i [[Çcendéncia|çcende]] percipalmente de [[eimigrante]]s [[eitalianos]], [[pertueses]], [[ameríndios]], [[africanos]] para alhá de outras grandes [[Migraçon|corrientes migratórias]], cumo [[árabes]], [[almanes]], [[spanholes]] i [[japoneses]]. Sue capital ye la cidade de [[San Poulo]], cuja populaçon de la [[Region Metropolitana de San Poulo|region metropolitana]] atualmente ye de 19 [[milhon]]es de [[habitante]]s - redadeiro [[censo]] de [[2007]]. L peso político de San Poulo, se cunsidrada la repersentatibidade de las cadeiras na [[Cámara de ls Deputados de l Brasil|Cámara de l Deputados]], ye baixo. Al atingir l númaro mássimo de setenta [[deputados federales]] stipulados pula [[Custituiçon brasileira de 1988|Custituiçon de 1988]], l stado de San Poulo permanece sub-repersentado, cun aprossimadamente 22% de la populaçon de l paíç i solo 13% de ls deputados de la Cámara Federal<ref>[http://www.scielo.br/scielo.php?scrit=sci_arttext&pid=S0011-52581997000300006&lng=en&nrn=iso Las Distorçones na Repersentaçon de ls Stados na Cámara de ls Deputados Brasileira] de [[Jairo Nicolau]]</ref>. Se la repersentaçon parlamentar respeitasse la correlaçon "ua pessona, un boto", todos ls stados de la [[Region Norte de l Brasil|region Norte]] tenerien somados 40 deputados, i nun ls 65 atuales, anquanto solo San Poulo cuntarie cun pouco mais de 110 repersentantes (40 deputados la mais de l que çpone)<ref>[http://clipping.planejamento.gov.br/Noticias.asp?NOTCod=228135 La desorden paulista] [[Luís Filipe de Alencastro]] na [[Folha de S. Paulo]]</ref>. == Stória == {{Artigo percipal|[[Stória de San Poulo]]}} === Purmeiros tiempos === [[Fexeiro:Benedito Calixto de Jesus - Fundação de São Vicente, Acervo do Museu Paulista da USP.jpg|thumb|250px|left|Fundaçon de [[San Bicente (San Poulo)|San Bicente]], por [[Benedito Calixto]].]] L nome [[San Bicente (San Poulo)|San Bicente]] fui dado por [[Américo Bespúcio]], an [[22 de janeiro]] de [[1502]], an [[biaige]] que oubjetibaba mapear l [[litoral]] de l [[Brasil]]. Quando passou pula region, ancontrou dues [[ilha]]s (adonde hoije stan las cidades de [[Santos]] i [[San Bicente (San Poulo)|San Bicente]] na [[Ilha de San Bicente]] i la cidade de [[Guarujá]] na [[ilha de Santo Amaro]] i l [[stuário]], que achou ser un [[riu]]. Era die de San Bicente, assi tenendo sido batizada la lhocalidade. Las purmeiras poboaçones de [[San Bicente (San Poulo)|San Bicente]] tamien nun fúrun oufeciales. Eilhi fui abandonado l [[Bacharel de Cananéia]]. Segundo muitos [[storiador]]s, tenerie sido el l [[Pertual|pertués]] Cosme Fernandes Pessona, berdadeiro fundador de San Bicente, a partir de adonde de fato gobernaba i cuntrolaba l [[comércio]] de la [[region]]. Segundo [[decumiento]] ancontrado pul [[pertués]] [[Jaime Cortesano]], l [[Bacharel]] yá morarie ne l Brasil antes até de la chegada de [[Pedro Álbares Cabral|Cabral]]: L degredado ye citado nun decumiento datado de [[24 de Abril]] de [[1499]], çcubierto por [[Cortesano]], que se reporta a ua biaige nó-oufecial de [[Bartolomiu Dies]] al Brasil. Outro decumiento, de [[1526]], çcribe l poboado de San Bicente, anformando que tenerie ua dúzia de [[casa]]s, sendo solo ua de [[piedra]], cun ua [[torre]] para defesa. Cosme Fernandes Pessona fui acusado junto al [[Rei]] de [[Pertual]], por dous amigos que an troca recebírun doaçones an [[tierra]]s, de manter relaçones cun [[Spanha|spanholes]] que bibian mais al [[sul]], cun peligro pa l domínio [[pertués]] na region. [[Martin Afonso de Sousa]] partiu pa l Brasil cun dibersos oubjetibos. L purmeiro deilhes era l de stablecer oufecialmente la [[colonizaçon]] de l Brasil, cunfirmando l poder de la [[corona]]. Cumo cunsequéncia, subtraiu l poder de las manos de Cosme Fernandes Pessona. Abisado, l Bacharel ancendiou l lhocal i retirou-se cun sou pessonal para [[Cananéia]]. [[Fexeiro:Martin Afonso de Souza.jpg|thumb|[[Martim Afonso de Sousa]], [[fidalgo]] pertués i splorador.]] Martim Afonso de Sousa fondou oufecialmente l poboado de San Bicente ne l lhocal an que se ancontrában las [[ruína]]s anteriores, na data de [[22 de janeiro]] de [[1532]]. An [[1536]] l Bacharel de Cananéia (ó Bacharel Cosme) atacou, saqueou i queimou l poboado, anforcando l antigo amigo i traidor Anrique Montes. Esse ye l redadeiro registro stórico subre l Bacharel de Cananeia. Martim Afonso de Sousa çtribuiu [[sesmarie]]s i efetuou dibersas eidificaçones, deixando San Bicente poboada i ourganizada. L Porto de San Bicente fui albo de l purmeiro grande zastre ecológico de l Brasil: a tierra a la beira mar fui lhimpa i cultibada. Sendo la [[tierra]] arenosa i tenendo l tierra perdido sue camada protetora, las [[chuba]]s lhebórun la [[arena]] pa l mar assoreando l porto de San Bicente. [[Martin Afonso de Sousa]] partira de San Bicente an [[22 de maio]] de [[1533]], deixando la admenistraçon nas manos de [[Brás Cubas]], que, debido al assoreamiento de l [[Porto]], sola bie de quemunicaçon cula [[Metrópole]] pertuesa i l ataque de l Bacharel de Cananéia la San Bicente, decidiu montar nuobo porto na region Anguaguaçu, lhocal mais protegido, para adonde fui trasferido l porto an [[1536]], stablecendo eilhi un poboado. L simples fato de l nome de l lhocal ser andígena, i nun pertués, eibidencia que la einiciatiba nun fui oufecial. [[Brás Cubas]] atraiu para eilhi [[quelono]]s de árias próssimas i fondou un [[poboado]], que feturamente recebirie l nome de [[Santos]], i promobiu melhorias, cumo la custruçon de la purmeira [[Santa Casa]] de l Brasil. San Bicente entra assi an declínio. Ambora haba amboras de la eisisténcia de [[mulhier]]s pertuesas na frota de Martin Afonso de Sousa, nun fúrun inda ancontrados registros scritos. L purmeiro registro scrito relatibo a mulhieres pertuesas benidas pa l Brasil data de [[1550]]. Assi las mais éran giralmente [[Mameluco|mamelucas]] ó [[Índio|índias]]. La fundaçon de [[San Bicente (San Poulo)|San Bicente]] ne l [[litoral paulista]] ampeçou l porcesso de colonizaçon de l [[Brasil]] cumo política sistemática de l gobierno pertués, motibada pula persença de strangeiros que amenaçában la posse de la tierra. Eibidentemente, antes desso yá habie eilhi un núcleo [[Pertual|pertués]] que, a la semelhança de outros de las regiones lhitoráneas, fura custituído por [[náufrago]]s i databa, probablemiente, de l ampeço de l [[seclo XVI]]. Fui, inda assi, durante la stada de [[Martin Afonso de Sousa]] que se fondou, an [[20 de janeiro]] de [[1532]], la bila de San Bicente i culha se anstalou l purmeiro marco efetibo de la colonizaçon brasileira. L nome de San Bicente se stendiu a la capitania heireditária doada al mesmo Martin Afonso de Sousa pul Rei de Pertual an [[1534]]. Assi, l purmeiro nome de l atual stado de San Poulo fui [[capitania de San Bicente]]. [[Fexeiro:Biquinha saovicente sp.jpg|left|thumb|Biquinha de Anchieta, na cidade de [[San Bicente (San Poulo)|San Bicente]], cenário de las aulas de [[catecismo]] de l [[padre]] [[jesuíta]] [[José de Anchieta]].]] A çpeito de las inumerables deficuldades para traspor la [[serra de l Mar]], ls campos de l praino lhougo atraíran ls poboadores, l que tornou San Poulo ua sceçon ne l tipo de colonizaçon de ls pertueses de ls purmeiros tiempos, que se fixában subretodo ne l [[litoral]]. Assi, an [[1553]], poboadores pertueses fundórun la Bila de Santo André de la Borda de l Campo. Ne l anho seguinte, ls [[padre]]s de la [[Cumpanha de Jasus]] fundórun nua colina de Piratininga un [[coleijo]] pa ls [[índio]]s, brício de la [[San Poulo|Bila de San Poulo]]. An [[1560]], la Bila de Santo André fui zaparecida i sous moradores fúrun trasferidos para San Poulo de Piratininga. La faixa lhitoránea, streita pula persença de la serra, nun apersentaba las cundiçones neçairas pa l zambolbimiento de la grande lhaboura. Por sue beç, l praino deparaba cul sério oustaclo de l Camino de l Mar, que, al ambés de lhigar, isolaba la region de [[Piratininga]], negando-le l acesso al ouceano i, antoce, la facilidade pa l trasporte. An cunsequéncia, la capitania quedou relegada a un praino eiquenómico anferior, ampedida de cultibar cun éxito l percipal perduto agrícola de l [[Brasil quelónia|Brasil quelonial]], la [[canha-de-açucre]], i de cuncorrer cula percipal zona açucareira de la época, repersentada por [[Pernambuco]] i [[Bahia]]. Stableciu-se an [[Piratininga]] ua policultura de susisténcia, baseada ne l trabalho fuorçado de l índio. Ls ambentários de ls purmeiros paulistas acusában pequeinha quantidade de amportaçones i cumpleta ouséncia de [[luxo]]. L isolamiento criou ne l [[praino]] ua sociadade peculiar. Chegar la San Poulo requerie fibra special na lhuita contra las deficuldades de l acesso a la serra, ls ataques de l índios, la [[fame]], las [[malina]]s, l que lhebarie la [[eimigraçon]] [[Ouropa|ouropéia]] a un rigoroso porcesso seletibo. Tales cundiçones de bida detreminarian la formaçon dua sociadade an moldes mais democráticos que ls daquela que se stablecera mais al norte de la quelónia. Cuncorreu an buona parte para tanto la proliferaçon de [[mameluco]]s ouriundos de l einebitable i antenso cruzamiento cun las índias de la tierra, pertencentes a las tribos [[tupi]]s que dominában l lhitoral brasileiro. An [[San Poulo]], specialmente, l hibridismo lhuso-tupi na sue feiçon étnico-cultural nun se atenuarie tan debrebe cumo acunteciu an outras regiones an que l fluxo de negros i l cuntato mais fácele cula metrópole bino diluí-lo. Mais de l que an qualquiera outro lhugar, l pertués saberie, a la selombra dua scepcional capacidade de adataçon, antegrar ciertos traços culturales de ls tupis que le permitirian subrebibir — i mais, tirar probeito de l serton hostil. === Sploraçon i acupaçon === [[Fexeiro:nobrega2.jpg|right|thumb|Selo pertués, comemoratibo de l 4º centenário de la fundaçon de la cidade de [[San Poulo]], ne l [[República Federatiba de l Brasil|Brasil]], fundada por [[Padre José de Anchieta|Anchieta]], amigo i colaborador de [[Manuel de la Nóbrega]].]] Ne l ampeço de l [[seclo XVI]] l lhitoral paulista ye bejitado por nabegadores pertueses i spanholes, mas solamente an [[1532]] se dá la fundaçon de la purmeira poboaçon, [[San Bicente (San Poulo)|San Bicente]] na [[Region Metropolitana de la Baixada Santista|Baixada Santista]] por [[Martin Afonso de Sousa]]. La percura de metales preciosos lhebou ls pertueses la ultrapassáren la [[Serra de l Mar]], pul antigo camino andígena de l [[Peabiru]] i an [[1554]], ne l praino eisistente passado la Serra de l Mar, ye fundada la bila de [[San Poulo|San Poulo de Piratininga]] puls jesuítas lhiderados por [[Manuel de la Nóbrega]]. Até l fin de l [[seclo XVI]] son fundadas outras bila ne l entorno de l praino, cumo [[Santana de Parnaíba]], garantindo assi la sigurança i susisténcia de la bila de San Poulo. ==== Las bandeiras ==== {{Artigo percipal|[[Bandeirantes]]}} [[Fexeiro:Raposo Tavares.jpg|thumb|left|150px|Státua de [[António Raposo Tavares]], un de ls mais famosos [[bandeirantes]], ne l [[Museu Paulista]] an [[San Poulo]].]] Dificuldades eiquenómicas, tino sertanista, lhocalizaçon geográfica (San Poulo era un amportante centro de circulaçon flubial i terrestre), sprito de abintura, serien poderosos ampulsos na arrincada pa l serton. Zde ls purmeiros tiempos de la colonizaçon éran custantes las arremetidas, nun bandeirismo defensibo que bisaba a garantir la ''spanson paulista'' de l [[seclo XVII]]. Este serie l grande seclo de las bandeiras, aquel an que se ampeçarie l ''bandeirismo'' oufensibo propiamente dezido, cujo propósito era an grande parte l lhucro eimediato proporcionado pula caça al índio. De la bila de San Poulo partiran las bandeiras de apersamiento xefiadas por [[António Raposo Tavares]], [[Manuel Preto]], [[André Fernandes]], antre outros. Las cundiçones peculiares de bida ne l praino permitiran que ls paulistas, durante ls dous purmeiros seclos, çfrutassen de cunsidrable outonomie an setores cumo defesa, relaçones cun ls índios, admenistraçon eclesiástica, obras públicas i serbícios municipales, cuntrole de précios i mercadorias. Las [[cámara municipal (Brasil)|cámaras municipales]], cumpuostas por "homes buonos" de la tierra, raramente se cuntinhan drento de sues lhegítimas atribuiçones; an San Poulo, specialmente, sue andependéncia quaije fizo squecer l [[Pertual|gobierno lhusitano]]. [[Fexeiro:Sao Paulo Edo 15 Jul 06 15 8x6.jpg|thumb|<center>[[Monumiento a las Bandeiras]], [[Parque Ibirapuera]].</center>]] De l ''bandeirismo'' de apersamiento passou-se al bandeirismo minerador, quando la atebidade de [[Borba Gato]], [[Bartolomeu Bueno da Silva]], [[Pascoal Moreira Cabral]] i outros fui recumpensada cul ancontro de ls beios auríferos an [[Minas Gerales]] i [[Mato Grosso]]. Dura probaçon fui l eifeito de l çcubrimiento de l ouro subre San Poulo i outras bilas de l praino: todos buscában l anriquecimiento eimediato repersentado pul metal precioso. Cumo dixe [[José Joaquim Machado de Oliveira]], "nun habie paulista que, mais ó menos, deixasse de afagar l pensamiento de çcubrir minas". Assi, l poboamiento de ls sertones brasileiros fizo-se cun sacrifício de ls habitantes de San Poulo i an detrimiento de la densidade populacional de la capitania. Essa rutura demográfica, aliada a fatores geográficos yá mencionados (la serra de l Mar), ocasionou ua queda de la pordutibidade agrícola, bien cumo l declínio de outras atebidades, l que acentuou la pobreza de l pobo ne l decorrer de l [[seclo XVIII]]. La capitania, que anton abrangie to la region de las çcubiertas auríferas, fui trasferida para la corona i eilhi anstalou-se gobierno própio an [[1709]], apartado de l gobierno de l [[Riu de Janeiro]] i cun sede na [[San Poulo|bila de San Poulo]], eilebada la cidade an [[1711]]. === L ciclo de l ouro i decadéncia de la capitania === Ne l final de l [[seclo XVII]], bandeirantes paulistas çcubren ouro na region de l Riu de las Muortes, nas prossimidades de la atual [[San João del-Rei]]. La çcubierta de las eimensas jazidas de ouro proboca ua corrida an direçon a las Minas Gerales, cumo éran chamadas na época ls einúmeros depósitos de ouro por sploradores adbindos tanto de San Poulo quanto de outras partes de la quelónia. [[Fexeiro:Brazil (1709).svg|thumb|left|200px|Debison admenistratiba de l Brasil passado la [[Guerra de l Amboabas]].]] Cumo çcubridores de las minas, ls paulistas eisigian sclusibidade na sploraçon de l ouro, mas fúrun bencidos an [[1710]] cul fin de la [[Guerra de l Amboabas]], perdendo l cuntrole de las Minas Gerales. L ouro straído de Minas Gerales serie scoado bie [[Riu de Janeiro]]. Cumo cumpensaçon, la Bila de San Poulo ye eilebada a la catadorie de [[cidade]] an [[1711]]. L éxodo an direçon a las Minas Gerales probocou la decadéncia eiquenómica na capitania, i al lhongo de l [[seclo XVIII]] esta fui perdendo território i dinamismo eiquenómico até ser simplesmente aneixada an [[1748]] a la capitania de l Riu de Janeiro. Alguns outores ténen cuntestado essa berson de la decadéncia de la porbíncia. L percipal argumiento que lheba storiadores la defendíren tal tese ye la stablizaçon de l númaro de bilas que surgidas ne l período. Mas, l númaro de habitantes nun tenerie deminuído, solo se cuncentrado nas bilas yá eisistentes, i sue populaçon, anque nun lhucrar diretamente cun las minas, dominaba l fornecimiento de mantimientos, percipalmente lhigados a la pecuária. La percipal justificatiba para la aneixaçon a la porbíncia de l Riu fui la sigurança de las minas, yá que San Poulo serie sou scudo natural contra ambasones ouriundas de la [[Argentina]] ó outras quelónias spanholas (ironicamente l mesmo argumiento outelizado para sue restauraçon anhos depuis). === La restauraçon i la porbíncia de San Poulo === [[Fexeiro:Mappa della Provincia di S. Paolo.jpg|thumb|left|220px|Mapa de la porbíncia de San Poulo ([[1886]])]] An [[1765]], puls sfuorços de l [[Luís António de Sousa Botelho Mourão|Morgado de Mateus]] ye reinstituída la Capitania de San Poulo i este promobe ua política de ancentibo a la porduçon de açucre para garantir l sustento de la capitania. La capitania ye restaurada antretanto cun cerca dun terço de sou território oureginal, cumprendendo solo ls atuales stados de San Poulo i Paraná. Assi, son fundados ne l lheste paulista, region propícia para tal cultibo, las bilas de [[Campinas]], [[Itu]] i [[Piracicaba]], adonde lhougo la canha-de-açucre zambolbe-se. L açucre ye sportado pul porto de [[Santos]] i atinge sou auge ne l ampeço de l [[seclo XIX]]. La capitania ganha peso político durante la época de la Andependéncia pula figura de [[José Bonifácio]], natural de Santos, i an [[7 de setembre]] de [[1822]] la Andependéncia ye proclamada a las bordas de l riacho [[Ipiranga]], an San Poulo, por [[Pedro I de l Brasil|Don Pedro I]]. An [[1821]] la capitania trasforma-se an porbíncia. === L ciclo de l café === {{Artigo percipal|[[Ciclo de l café]]}} Yá an [[1817]] ye fundada l purmeiro huorto de [[Cafeiro|café]] de San Poulo, ne l bal de l [[riu Paraíba de l Sul]], i passado la Andependéncia l cultibo de café ganha fuorça nas tierras de la region de l Bal de l Paraíba, anriquecendo debrebe cidades cumo [[Guaratinguetá]], [[Bananal (San Poulo)|Bananal]], [[Lorena]] i [[Pindamonhangaba]]. [[Fexeiro:BolsaCafeSantos1.jpg|thumb|left|[[Bolsa de l Café]] an [[Santos]]]] Ne ls huortos de l Bal de l Paraíba, era outelizada an grande scala a mano-de-obra scraba, i ls granos éran scoados bie Riu de Janeiro. Assi sendo, l Bal anriquece-se debrebe, gerando ua ouligarquia rural, mas l restante de la porbíncia cuntina dependente de la canha-de-açucre i de l comércio que bai se stablecendo na cidade de San Poulo, ampulsionado pula fundaçon dua faculdade de Dreito an [[1827]]. Antretanto, la sauston de ls tierras de l Bal de l Paraíba i las crecentes deficuldades ampostas al regime [[Scrabatura|scrabocrata]] lheban a ua decadéncia ne l cultibo de l café a partir de 1860 naqueilha region. L Bal bai se sbaziando eiquenomicamente anquanto l cultibo de l café migra an direçon al Oeste Paulista, adentrando purmeiramente na region de Campinas i Itu, sustituindo l cultibo de la canha-de-açucre rializado até anton. A migraçon de l café rumo al oeste proboca grandes mudanças eiquenómicas i sociales na Porbíncia. La proibiçon de l [[Tráfico negreiro]] an [[1850]] lheba la necidade de busca de nuoba forma de mano-de-obra pa ls nuobos cultibos. La eimigraçon de ouropeus passa a ser ancentibada pul gobierno Amperial i probincial. L scoamiento de ls granos passa a ser feito bie porto de Santos, l que lheba la fundaçon de la purmeira camino de fierro paulista, la São Paulo Railway, inaugurada an [[1867]], custruída por capitales angleses i de l [[Bisconde de Mauá]], lhigando Santos la Jundiaí, passando por San Poulo, que ampeça la se trasformar an amportante antreposto comercial antre l lhitoral i l anterior cafeiro. [[Fexeiro:Cafe porto Santos 1880.jpg|thumb|[[Café]] sendo ambarcado ne l [[porto de Santos]] an [[1880]].]] L café bai adentrando paulatinamente l oeste paulista, passando por [[Campinas]], [[Riu Claro (San Poulo)|Riu Claro]] i [[Porto Ferreira]]; an [[1870]], la penetraçon de la cultura ancontra sous campos mais férteis de cultibo: las tierras roixas de l nordeste paulista, próssimas la [[Ribeiron Preto]] i [[San Carlos (San Poulo)|San Carlos]], adonde surgiran las maiores i mais pordutibas huortos de café de l mundo. Atrás de nuobas tierras pa l café, sploradores adentran l até anton çconhecido quadrilátero cumprendido antre la Serra de Botucatu i ls rius Paraná, Tieté i Paranapanema, adonde fundórun cidades cumo [[Bauru]], [[Marília]], [[Garça]], [[Araçatuba]] i [[Persidente Prudente]] ne l final de l [[seclo XIX]] i ampeço de l [[seclo XX]]. Las frunteiras paulistas son fixadas cula emancipaçon de l [[Paraná]] an 1853. L sul paulista ([[Val de l Rieira]] i region de [[Itapeba]]) nun atraen l cultibo de l café i sofren cun lhitígios de dibisa antre San Poulo i Paraná, sendo antoce postas a la borda de l zambolbimiento de l resto de la porbíncia, tornando-se, até nuossos dies, las regiones mais pobres de l território paulista. L anriquecimiento probocado pul café i la custante chegada de eimigrantes [[eitalianos]], [[pertueses]], [[spanholes]], [[japoneses]] i [[árabes]] a la Porbíncia, para alhá de l zambolbimiento dua grande rede férrea, trazen prosperidade la San Poulo. === República Bielha i la política de l café-cun-lheite === Al se anstalar la república, afirmaba-se claramente l predomínio eiquenómico de l nuobo stado. Se l [[Brasil]] era l café, l café era San Poulo. Essa rialidade repercutiu na sfera nacional, dende la homogeneidade de [[1894]] la [[1902]], an trés quadriénios cunsecutibos, cun ls persidentes [[Prudente de Morales]], [[Campos Sales]] i [[Rodrigues Albes]]. [[Fexeiro:Estação da Luz SP.jpg|thumb|left|[[Estaçon de la Luç]], un de ls simblos de l poder de la [[República de l café-cun-lheite]].]] San Poulo angressou cun dous trunfos na era republicana: la riqueza repersentada pul café i l sistema de mano-de-obra lhibre, que fura antroduzido antes de la aboliçon de la scrabatura i yá se adatara i antegrara ne l modo de porduçon de la agricultura paulista. De outro lhado, la outonomie lhocal cunferida pul nuobo regime federatibo, que an face de ls amplos dreitos cunferidos als stados resultaba, na prática, nua berdadeira soberanie, bino reforçar política i admenistratibamente las bantaiges cunferidas puls dous fatores arriba mencionados. Assi eiquipado, beneficiando-se de la fraqueza anstitucional decorriente de la [[Proclamaçon de la República]], San Poulo aliou sou poder eiquenómico a la fuorça eileitoral de [[Minas Gerales]] i anstaurou la [[política de l café-cun-lheite]], que tubo por cunsequéncia ua mudança ne l [[federalismo ne l Brasil]], sendo até hoije besibles ls resultados. Para esso, cuncorreu tamien la bison ampresarial de sous homes de negócios, cafeicultores percipalmente, que, inda ne l [[Brasil ampério|ampério]], habien daprendido a usar cun presteza i bigor l poder político an defesa de sous antresses eiquenómicos. Percebírun de eimediato la ouportunidade de la antroduçon de l eimigrante strangeiro i la susidiórun cun recursos de la porbíncia, ua beç que l gobierno amperial çpensaba maiores atençones al stablecimiento de núcleos queloniales de l que a la eimigraçon assalariada. Cula nuoba situaçon criada pula anstituiçon de l regime republicano, podírun ampliar sous meios de açon. Dende por delantre, até la [[crash de 1929|crise de 1929]], nun perdírun de bista la spanson i defesa de l perduto que sustentaba la eiquenomie de la region. Anque de las dissensones anternas i de bárias dissidéncias, l [[Partido Republicano Paulista]] (PRP) cunseguiu manter grande coeson an face de la Ounion, l que le permitie lhebar abante ua política que sastifazie, an giral, als antresses dominantes i que, inegablemiente, cuntribuiu pa l prestígio de San Poulo drento de la federaçon. Nun fúrun, antretanto, tranquilos ls purmeiros momientos republicanos an San Poulo. Eilhes refletian las agitaçones i zacertos que ocorrian ne l ámbito federal. Cumo ne ls demales stados, stableciu-se ua junta gobernatiba probisória. An seguida fui nomeado gobernador Prudente de Morales, que lhougo renunciou. L gobierno de l stado passou anton para [[Jorge Tibiriçá]], andicado por Deodoro. [[Fexeiro:Deodoro da Fonseca por Valle 2.jpg|thumb|[[Marechal Deodoro de la Fonseca]], proclamador de la república brasileira.]] An [[1890]] inaugurou-se la era de las dissensones políticas drento de l PRP, cula ouposiçon eisercida pul Centro Republicano de Santos, que, an manifesto de [[24 de agosto]] de [[1890]], lhançou la candidatura de [[Américo Brasiliense de Almeida i Melo]]. Agitou-se la faculdade de dreito, anquanto las percipales figuras republicanas de San Poulo, cumo [[Prudente de Morais]], [[Campos Sales]], [[Bernardino José de Campos Júnior|Bernardino de Campos]] i [[Francisco Glicério de Cerqueira Lheite]], antre outros, anquietórun-se cul outoritarismo de l marechal [[Deodoro de la Fonseca]]. Este çtituiu Jorge Tibiriçá i delegou l poder, an 1891, la Américo Brasiliense, que Deodoro de la Fonseca cunsidraba l solo capaç de ourganizar San Poulo. Agrabórun-se ls çcontentamientos. Amargas polémicas fúrun trabadas antre Campos Sales, pul Correio Paulistano, i [[Francisco Rangel Ceilha]], que usaba cumo puorta-boç [[Estado de S. Paulo]]. Nesse ambiente anstalou-se, an [[8 de júnio]] de [[1891]], la Assembleia Custituinte i, an [[júlio]], Américo Brasiliense, yá scolhido persidente de l stado, promulgou la purmeira custituiçon paulista. Ls ánimos parecian serenar, quando l golpe de [[Deodoro de la Fonseca]] fizo renacer la agitaçon. La [[San Poulo (cidade)|capital]] i l anterior bibian aprensibos, sob la amenaça de subberson de la orde pública, que se generalizaba pul paíç. Para eibitar la guerra cebil, Deodoro renunciou i assumiu la persidéncia de la república l bice-persidente, [[Floriano Peixoto]], que recebiu anton apoio político i financeiro de San Poulo contra las reboltas que se alastrában pula nacion. An troca, San Poulo assumiu la heigemonia de la federaçon, cula eileiçon de [[Prudente de Morales]], an [[1894]], que daba ampeço a la série de persidentes cebiles. Anquanto esso, ne l stado, Américo Brasiliense passou l gobierno al manjor Sérgio Tertuliano Castielho Branco, que lhougo l trasmitiu la quien de dreito: l bice-persidente, [[José Albes de Cerqueira César]]. Este, delantre de l sprito de motin i de reaçon monárquica que reinaba, dissolbiu la Assembléia Lhegislatiba, cumbocou eimediatamente outro Cungresso i depós todas las cámaras municipales de l stado. Rializórun-se eileiçones de deputados i senadores pa l segundo lhegislatibo stadual, que se anstalou an [[7 de abril]] de [[1892]]. Demunstrando siempre decison i firmeza, [[José Alves de Cerqueira César|Cerqueira César]] cumbocou l eileitorado para scolher nuobo persidente de l stado, la qual recaiu subre Bernardino de Campos, l purmeiro gobernante paulista eileito pul sufrágio direto. === Reboluçon de 1932 === {{Artigo percipal|[[Reboluçon Custitucionalista de 1932]]}} [[Fexeiro:Cartaç Rebolucionário.jpg|thumb|150px|left|<center>[[Cartaç]] cumbocando ls paulistas a las armas</center>]] La [[década de 1930]] an San Paulo caraterizou-se, de l punto de bista eiquenómico, puls sfuorços de ajustamiento a las nuobas cundiçones criadas pula crise mundial de [[1929]] i pula derrocada de l café. De l punto de bista político, l período fui marcado pula lhuita an prol de la recuperaçon de la heigemonia paulista na federaçon, atingida pula Aliança Lhiberal i afinal aniquilada pula reboluçon de 1930. Esta submetiu l stado a la açon de ls anterbentores federales, que, de ampeço, nin paulistas éran. Surgiran lhougo las reibindicaçones a fabor dun gobierno paulista, mas na rialidade l que se pretendia era la restauraçon de ls grupos heigemónicos paulistas, cujos antresses, tanto eiquenómicos quanto políticos, stában sendo prejudicados pula nuoba situaçon, ambora alguns anterbentores, cumo [[João Alberto Lhines de Barros]], téngan percurado cunciliar la cafeicultura cula nuoba ourientaçon de l gobierno federal. [[Fexeiro:Las armas paulistas.jpg|thumb|150px|Cartaç [[MMDC]] cumbocando l pobo paulista a las armas.]] Habituadas a cunduzir sou própio çtino, las classes dirigentes se ansurgiran sob la lhiderança de l Partido Democrático, anton presidido pul porsor [[Francisco António de Almeida Morato|Francisco Morato]], justamente l partido aliado a la [[Reboluçon de 1930|reboluçon getulista de 1930]]. La ourganizaçon política rompeu, mas, cul gobierno federal i custituiu, cun las classes cunserbadoras i l bielho PRP, la [[Frente Sola Paulista]]. Esta percurou aliança cun outros stados, particularmente cula ouposiçon [[Riu Grande de l Sul|gaúcha]], mas afinal ls paulistas rebelórun-se, cuntando solo cul apoio de tropas de l Sul de [[Stória de Mato Grosso de l Sul|Mato Grosso]]. An 9 de júlio de [[1932]], eirrompeu la reboluçon custitucionalista de San Paulo. Gobernaba l stado, cumo anterbentor federal, l paulista Pedro de Toledo, lhougo proclamado gobernador. Formórun-se batalhones de boluntários, i aderiran al mobimiento alguas ounidades de l Eisército, un fuorte cuntingente de Mato Grosso i la quaije totalidade de la fuorça pública stadual. Fúrun moblizados einicialmente cinquenta mil homes, cujo comando coube al coronel Euclides de Oulibeira Figueiredo i depuis al general Bertoldo Klinger, sob la xefia suprema de l general [[Isidoro Dies Lhopes]]. La [[andústria]] partecipou de la reboluçon cun entusiasmo. Sob la direçon de [[Roberto Cochrane Simonsen]], to l parque andustrial paulista fui colocado la serbício de la reblion, dedicado a la porduçon bélica. Organizou-se tamien l abastecimiento anterno. La lhuita durou, mas, solo trés meses i treminou cula derrota de ls paulistas i la perda de cientos de bidas. Alguns meses passado la capitulaçon, l gobierno federal, la fin de pacificar l paíç, decidiu cumbocar eileiçones para la Assembléia Custituinte, respundendo al oubjetibo percipal de l rebolucionários paulistas: la restauraçon de la orde custitucional. Anquanto esso, San Paulo fui acupado melitarmente de outubre de [[1932]] a agosto de [[1933]]. Fúrun silados l ex- gobernador Pedro de Toledo, sou secretariado i outros políticos que tomórun parte atiba na reboluçon. === La andustrializaçon i metropolizaçon === [[Fexeiro:Prefeitura i shopping lhight.JPG|thumb|left|[[San Paulo (cidade)|San Paulo]], durante mui tiempo la cidade fui l pólo andustrial de l stado.]] Passado la [[Purmeira Guerra Mundial]], l cultibo de l café ampeça a anfrentar crises de scesso de oufierta i cuncorréncia de outros países. L cultibo ampeça a ser cuntrolado pul gobierno, la fin de eibitar crises i huortos fechan, lhebando eimigrantes an direçon la San Paulo, adonde se tornan ouperários. Pressones políticas eisigindo l fin de l predomínio de la eilite cafeira paulista surge i mobimientos artísticos cumo la [[Sumana de 1922]] propagan nuobas eideias sociales i eiquenómicas. La eimigraçon sterna ampeça la se anfraquecer i grebes [[anarquistas]] i [[quemunista]]s rebentan an San Paulo anquanto ampérios andustriales cumo l de [[Família Matarazzo|Matarazzo]] son formados. An [[1930]] l café entra an sue derradeira crise cula [[Crise de 1929]] i l [[crash]] de la [[Bolsa de Nuoba Iorque]] ne l anho anterior, l colapso de l précios sternos de ls granos i la [[Reboluçon de 1930]], que retira ls paulistas de l poder. [[Fexeiro:San Paulo Lhandsat (retrato de satélite).jpg|thumb|[[Image de satélite]] focalizando la [[Region Metropolitana de San Paulo]].]] dous anhos depuis, an [[1932]], San Paulo cumbate [[Getúlio Bargas]] na [[Reboluçon custitucionalista paulista de 1932|Reboluçon Custitucionalista]], nua tentatiba de retomar l poder perdido, mas ye derrotado melitarmente. La crise de l café se amplifica i l [[éxodo rural]] an direçon a la cidade de San Paulo sbazie l anterior de l estado. La [[Segunda Guerra Mundial]] anterrompe las amportaçones de perdutos i la andústria paulista ampeça un porcesso de sustituiçon de amportaçones, passando a porduzir ne l stado ls perdutos até anton amportados. L porcesso antensifica-se ne l gobierno de [[Juscelino Kubitschek]], que lhança las bases de la andústria outomotiba ne l [[Region de l Grande ABC|ABC paulista]]. Para suprir a mano-de-obra neçaira, l stado passa a recebir milhones de [[Region Nordeste de l Brasil|nordestinos]], benidos percipalmente de ls stados de la [[Bahia]], [[Ceará]], [[Pernambuco]] i [[Paraíba]], que sustituen ls antigos eimigrantes, agora cumpondo la classe média paulista, cumo ouperários. Estes se fixan percipalmente na periferie de San Paulo i nas cidades bezinas. Este rápido oumiento populacional promobe un porcesso de metropolizaçon, adonde San Paulo se aglomera cun las cidades bezinas, formando la [[Region Metropolitana de San Paulo]]. An [[1960]], la [[cidade de San Paulo]] torna-se la maior cidade brasileira i percipal pólo eiquenómico de l paíç, superando l [[Riu de Janeiro]]. Este títalo de maior cidade brasileira debe-se a un númaro maior de migrantes que scolhian benir para San Paulo (cumo citado arriba). === Andustrializaçon de l anterior i sbaziamiento eiquenómico === [[Fexeiro:Bie Anhanguera.jpg|thumb|left|[[Rodobia Anhanguera]], un de ls betores de zambolbimiento de l [[Anterior de San Paulo|anterior de l stado]].]] Nas [[década]]s de [[Década de 1960|1960]] i [[Década de 1970|1970]] l gobierno stadual promobe dibersas obras que ancentiban la eiquenomie de l [[Anterior paulista|anterior de l stado]], esbaziado zde la quebra de l café an [[1930]]. La abiertura i duplicaçon de la [[Bie Dutra]] ([[BR-116]]) recupera i andustrializa l [[Bal de l Paraíba]], que se cuncentra an torno de la [[andústria aeronáutica]] de [[San José de l Campos]]. Para l Oeste, la amplantaçon de l [[Aeroporto Anternacional de Biracopos]], la criaçon de la [[Ounibersidade Stadual de Campinas]] (Unicamp) la abiertura de rodobias cumo la [[Rodobia Anhanguera]] i [[Rodobia de l Bandeirantes|Bandeirantes]] i l amplemiento de técnicas modernas de porduçon, an special de la canha-de-açucre i de sou subproduto, l [[álcol cumbustible]], lheban outra beç l progresso a las regiones de [[Campinas]], [[Sorocaba]] i [[Ribeiron Preto]] i [[Franca]]. Este porcesso de recuperaçon eiquenómica de l anterior antensifica-se a partir de la década de [[1980]], quando einúmeros porblemas ourbanos, cumo [[bioléncia]], [[poluiçon]] i acupaçon desordenada, afligen la [[Region Metropolitana de San Paulo]]. Antre 1980 i 2000 la grande maiorie de ls ambestimientos rializados ne l stado fui feita fura de la capital, que passa dua metrópole andustrial para un pólo de serbícios i finanças. L anterior, an special l eixe antre [[Campinas]] - [[San Carlos (San Paulo)|San Carlos]] - [[Ribeiron Preto]] - [[Franca]] -[[Sorocaba]] - [[San José de l Campos]] - [[Taubaté]] torna-se andustrializado i próspero. Antretanto, mesmo cul anriquecimiento i andustrializaçon de l anterior, outros stados passan a tener ua taxa de crecimiento eiquenómico inda mais eilebada que San Paulo, percipalmente las regiones [[Region Sul|Sul]] i [[Region Centro-Oeste|Centro-Oeste]]. Atualmente, inda que l crecimiento nun seia mais tan alto i haba cuncorréncia de outros stados, San Paulo ye l percipal pólo eiquenómico i andustrial de la [[América de l Sul]], sendo l maior mercado cunsumidor de l Brasil. == Geografie == {| class="anfobox" style="font-size: 95%; width: 24en; text-align: left;" |+ style="font-size: 1.25en; font-weight: bold;" | San Paulo |- | colspan="2" style="text-align: center;" | {| align="center" cellpadding="2" width="100%" style="background: none;" |- ! colspan="2" style="background-color: #87cefa; text-align: center;" | Ficha técnica |- ! [[Ária]] | 248.209,4&nbsp;km² <sup> </sup> |- ! [[Relebo]] | [[prainada]] [[litoral|litoránea]] streita lhemitada pula [[serra de l Mar]], [[praino]]s i [[depresson (geografie)|depressones]] ne l resto de l [[território]]. </sup> |- ! [[pico|Punto mais eilebado]] | [[piedra de la Mina]], na [[serra de la Mantiqueira]] (2.797 n). </sup> |- ! [[Hidrografie|Rius percipales]] | [[riu Tieté|Tieté]], [[riu Paranapanema|Paranapanema]], [[riu Grande|Grande]], [[riu Turbo|Turbo]], [[riu de l Peixe|de l Peixe]], [[riu Paraíba de l Sul|Paraíba de l Sul]], [[riu Piracicaba|Piracicaba]]. </sup> |- ! [[Begetaçon]] | [[mangue]]s ne l [[litoral]], [[mata Atlántica]] i [[floresta tropical]] ne l resto de l [[território]]. </sup> |- ! [[Clima]] | [[clima tropical|tropical atlántico]] ne l [[litoral]], [[clima tropical de altitude|tropical de atitude]] ne l anterior i [[subtropical]] ne l sul de l stado. |- ! [[Lista de munecípios de l stado de San Paulo por populaçon|Munecípios mais populosos]] | [[San Paulo (cidade)|San Paulo]] (11.016.703), [[Guarulhos]] (1.283.253), [[Campinas]] (1.059.420), [[San Bernardo de l Campo]] (803.906), [[Osasco]] (714.950), [[Santo André]] (673.234), [[San José de l Campos]] (610.965), [[Sorocaba]] (602.250), [[Ribeiron Preto]] (559.650), [[Santos]] (418.375) - 2006. |- ! [[Fuso horário|Hora lhocal]] | -3 |- ! [[Gentílico]] | paulista |- |} |} {{Artigo percipal|[[Geografie de San Paulo]]}} L stado de San Paulo acupa ua ária de 248.209,4 [[km²]], estendendo-se de l [[litoral]] al anterior, queda a 49º00'00" de [[longitude]] oeste de l [[Meridiano de Grenwich]] i a 22º00'00" de [[latitude]] sul de la [[Linha de l Eiquador]] i cun fuso horário -3 horas an relaçon la hora mundial GMT. dous terços de sou território quedan arriba de l [[Trópico de Capricórnio]]. Ne l [[Brasil]], l stado faç parte de la [[region Sudeste de l Brasil|region Sudeste]], fazendo frunteiras cun ls stados de [[Minas Gerales]] al norte, [[Paraná]] al sul, [[Mato Grosso de l Sul]] la oeste i [[Riu de Janeiro]] la nordeste. Ye banhado pul [[ouceano Atlántico]]. === Relebo === [[Fexeiro:Piedra de la Mina.jpg|thumb|left|[[Piedra de la Mina]], cun 2.798,39 [[metro]]s de [[altitude]] ye l punto mais alto de l stado.]] Apersenta un [[relebo]] relatibamente [[altitude|eilebado]], yá que 85% de sue [[superfice]] stá antre trezientos i nuobecientos metros de [[altitude]]. L punto mais alto de l stado ye la muntanha [[Piedra de la Mina]] cun 2.798,39 [[metro]]s de [[altitude]]. [[riu Tieté|Tieté]], [[riu Paranapanema|Paranapanema]], [[Riu Grande (Minas Gerales)|Grande]], [[riu Paraná|Paraná]], [[riu Turbo|Turbo]], [[Riu Pardo (San Paulo)|Riu Pardo]], [[riu de l Peixe|de l Peixe]], [[riu Paraíba de l Sul|Paraíba de l Sul]] i [[riu Piracicaba|Piracicaba]] son sous [[riu]]s percipales. L [[stado de San Paulo]] stá situado subre un amplo [[praino]], cun cerca de 600&nbsp;km de stenson ne l sentido [[sudeste]]-[[noroiste]], orlado la [[leste]] por ua streita [[prainada]] [[litoral|litoránea]] de aprossimadamente quarenta [[quilómetro]]s de anchura média. La trasiçon antre l [[praino]] i la [[prainada]] se faç por ua [[scarpa]] abruta, la [[serra de l Mar]], cun [[altitude]] antre 800 i 1.100n. L [[praino]] çce suabemente pa l [[anterior]] i se debide an trés seçones: l [[praino]] [[cristal]]ino, la [[depresson (geografie)|depresson]] anterior i l [[praino]] [[oeste|oucidental]], que forman, al lhado de la [[prainada]] [[litoral|litoránea]] i de la [[serra de l Mar]], las cinco ounidades [[geomorfologie|morfológicas]] de l [[stado (subdibison)|stado]]. ;Prainada lhitoránea La '''[[prainada]] [[litoral|litoránea]]' '' apersenta feiçones bariadas. La [[nordeste]] de [[Santos]], streita-se bastante, apertada antre l [[mar]] i las [[scarpa]]s de la [[serra de l Mar]], que an alguns lhocales cai diretamente subre l [[ouceano]]. Para oeste, dilata-se progressibamente até atingir, ne l [[bal]] de l [[riu Rieira de l Eiguape]], sue maior anchura (sessenta [[quilómetro]]s). Alguns [[maciço]]s eisolados, de que son eisemplo las eilebaçones que dominan la cidade de [[Santos]], arguen-se de la [[prainada]]. Esta ye custituída de baixadas [[riu|flubio]]- [[mar]]anhas recentes, resultantes de la colmataige (aterramiento) de antigos [[golfo]]nes. La [[Region Metropolitana de la Baixada Santista|baixada santista]] acupa un desses [[golfo]]nes inda nun prenchido anteiramente pula [[sedimentaçon]]. An cunsequéncia, ye cortada por cunjunto de [[canhal]]es que forma berdadeiro [[labirinto]] an torno de las [[ilha]]s de [[ilha de Santo Amaro|Santo Amaro]] i [[ilha de San Bicente|San Bicente]]. [[Fexeiro:Almost deserted beach.jpg|thumb|200px|Bista de la [[serra de l mar]] an [[Ubatuba]].]] ;Serra de l Mar La '''[[serra de l Mar]]''', rebordo de l [[praino]], forma ua faixa de [[terreno]]s acidentados, anterposta antre la [[prainada]] i l [[praino]]. De [[Santos]] até l lhemite cul [[stado de l Riu de Janeiro]], apersenta-se ua [[scarpa]] cuntina, formando majestoso paredon que çce quaije berticalmente de la beira de l [[praino]] subre la [[prainada]] [[litoral|litoránea]] ó subre l [[mar]]. Fui essa la seçon de l rebordo de l [[praino]] la que aplicou einicialmente l nome de [[serra de l Mar]]. De [[Santos]] até la [[frunteira|dibisa]] cul [[stado de l Paraná]], trasforma-se nua sucesson de streitos [[bal]]s i cristas [[muntanhas|montanhosas]], resultantes de l [[trabalho]] de [[eroson]] de l [[riu Rieira de l Eiguape]] i sous [[afluente|tributários]] subre las [[peinha]]s menos resistentes dessa porçon de l [[praino]]. ;Praino cristalino [[Fexeiro:Marines.JPG|thumb|200px|left|Bista de l [[Pico de l Marines]], na [[serra de la Mantiqueira]].]] Arriba de l scarpamiento de la [[serra de l Mar]] zambolben-se las suabes ondulaçones de l '''[[praino]] [[cristal]]ino''', assi chamado por ser talhado an [[peinha]]s [[cristal]]inas antigas ([[gnaisse]]s i [[granito]]s). Essa ounidade de l [[relebo]] acupa la porçon [[sul]]-[[leste|ouriental]] de l [[praino]] paulista. Sue [[topografie]] regular se çdobra an amplo cunjunto de [[colina]]s, antre las quales serpenteian [[bal]]s rasos i anchos. A esses traços gerales acrescentan-se inda alguas outras feiçones de [[relebo]] lhigadas al [[praino]] paulista. La mais amportante ye la [[serra de la Mantiqueira]], cujo traçado an forma dua grande [[luna|crecente]] corresponde aprossimadamente a la dibisa cul [[stado de Minas Gerales]]. L rebordo de la [[serra de la Mantiqueira|Mantiqueira]] custitui l rebordo de l [[praino]] [[Mesorregion de l Sul i Sudoeste de Minas|sul-mineiro]], que domina l [[praino]] [[cristal]]ino paulista cun [[altitude]]s superiores a 1.200n. Para alhá de la [[serra de la Mantiqueira|Mantiqueira]], l '''[[praino]] [[cristal]]ino''' apersenta alguas cristas [[muntanha|montanhosas]], que corresponden la faixas de [[peinha]]s mais resistentes ([[metamorfismo|metamórficas]] algonquianas) i puoden ser classeficadas cumo [[muntanha]]s baixas. L [[praino]] [[cristal]]ino paulista, cumprende, tamien, parte de l [[bal de l Paraíba]], grande [[depresson (geografie)|depresson]] alongada que se stende até l [[território]] de l atual [[estado de l Riu de Janeiro]], na forma dun corredor antre las [[serra]]s de l [[serra de l Mar|Mar]] i de la [[serra de la Mantiqueira|Mantiqueira]]. Finalmente, arguen-se subre las [[serra]]s de l [[serra de l Mar|Mar]] i de la [[serra de la Mantiqueira|Mantiqueira]] dous [[maciço]]s montanhosos, respetibamente ls [[maciço]]s de la [[Parque Nacional de la Serra de la Bocaina|Bocaina]] (2.085n ne l morro Tira-Chapéu) i la [[Piedra de la Mina]] (2.798,98 n), la mais alta muntanha de l stado de San Paulo. ;Depresson Periférica Paulista La quarta ounidade de [[relebo]] de l [[stado (subdibison)|stado]] ye la '''[[depresson (geografie)|depresson]] anterior''', que se stende la [[oeste]] de l [[praino]], na forma dun grande arco cuja cuncabidade se buolta pa l anterior. Sue [[superfice]], que se ancontra arriba de 200n ambaixo de l nible giral de l [[praino]] [[cristal]]ino i de l [[praino]] [[oeste|oucidental]], assinala l afloramiento de [[peinha]]s [[sedimiento|sedimentares]] antigas, [[paleozóico|paleozóicas]], relatibamente menos resistentes a la [[eroson]] que las formaçones de l [[praino]]s bezinos. La [[oeste]] de la [[depresson (geografie)|depresson]] anterior argue-se l rebordo de l [[praino]] [[oeste|oucidental]], ua [[scarpa]] abruta cun cerca de 200n de znible, cun [[penhasco]]s cortados an formaçones [[basalto|basálticas]]: ye la chamada [[serra Giral]], que de l [[norte]] de l [[stado de San Paulo]] se prolonga até l [[Riu Grande de l Sul]]. ;Praino Oucidental Paulista [[Fexeiro:Sao.Paulo.coast.jpg|thumb|right|250px|[[Image de satélite]] mostrando to l [[território]] paulista i parte de ls stados de [[Minas Gerales]], [[Riu de Janeiro]], [[Paraná]] i [[Mato Grosso de l Sul]].]] Ende se ampeça la mais stensa ounidade [[geomorfologie|morfológica]] de San Paulo, l '''[[praino]] [[oeste|oucidental]]' '', que acupa aprossimadamente metade de l [[território]] [[stado (subdibison)|stadual]]. Apersenta esse [[praino]] suabe anclinaçon para [[oeste]], caindo de 700n de [[altitude]], la [[leste]], a 300n la [[oeste]]. Eisibe assi la feiçon dua ''[[cuesta]]'', cuja frente ó rebordo ye la [[serra Giral]]. L arcabouço [[geologie|geológico]] de la ''[[cuesta]]'' ye formado por [[strato geológico|estratos]] de [[basalto]], cubiertos por formaçones [[arenito|areníticas]] que se antercalan antre eilhes. Por essa rezon, las formaçones [[basalto|basálticas]] afloran cun reduzida frequéncia ne l [[stado de San Paulo]] i son ouserbadas solo ne ls fondos de l [[bal]]s i al lhongo de la [[serra Giral]], ó an manchas sparsas. La stenson i la çtribuiçon de ls afloramientos de [[basalto]] alcançan cierta amportança [[eiquenomie|eiquenómica]], yá que ye de la decumposiçon dessa [[peinha]] que se oureginan ls tierras de [[tierra roixa]]. Nesse particular, San Paulo difree radicalmente de l [[Paraná]], adonde l [[praino]] [[oeste|oucidental]] ye anteiramente recoberto por formaçones [[basalto|basálticas]]. L dorso de l '''[[praino]] [[oeste|oucidental]]' '' ten [[topografie]] bastante regular, mas ls [[riu]]s que l drenan, [[afluente]]s de la borda squierda de l [[riu Paraná|Paraná]], sulcórun nel perfundamente cun sous [[bal]]s, debedindo-lo an numerosos cumpartimientos alongados ne l sentido [[sudeste]]-[[noroiste]], chamados spigones. An cunsequéncia de la cunformaçon de sou [[relebo]], l [[stado (subdibison)|stado]] ten cerca de 85% de sue ária arriba de 300n i ambaixo de 900n; 8% ambaixo de 300n; i 7% arriba de 900n. Las [[terreno|tierras]] situadas ambaixo de 300n correspoden a la [[litoral|baixada lhitoránea]]; las demales, al [[praino]]. La pequeinha parcela que ultrapassa 900n de [[altitude]] corresponde als cachos mais eilebados de l [[praino]], situados junto la sue borda [[leste|ouriental]] ([[serra de l Mar]] i porçones paulistas de la [[serra de la Mantiqueira|Mantiqueira]]) . === Clima === Sou clima barie antre tropical (na region norte de l stado), tropical de altitude (an buona parte de l centro de l estado i ne l [[Bal de l Paraíba]]) i subtropical (na region sul de l stado i ne l [[Praino Paulista]], adonde la mínima absoluta ne l stado an [[Campos de l Jordan]] fui de -7,3&nbsp;°C an [[1 de júnio]] de [[1979]] <ref>http://www.climate-charts{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com/Lhocationes/b/BZ83714.html</ref>. [[Fexeiro:Camposdojordao-biew.jpg|thumb|left|[[Campos de l Jordan]], un de l [[munecípio]]s mais frius de l [[Brasil]].]] Seis modalidades [[clima|climáticas]] de l sistema de [[classeficaçon de l clima de Köppen|classeficaçon de Köppen]] ocorren an San Paulo: ls tipos ''[[classeficaçon de l clima de Köppen|Af]]' ', ''[[classeficaçon de l clima de Köppen|Aw]]' ', ''[[classeficaçon de l clima de Köppen|Cfa]]' ', ''[[classeficaçon de l clima de Köppen|Cwa]]' ', ''[[classeficaçon de l clima de Köppen|Cfb]]' ' i ''[[classeficaçon de l clima de Köppen|Cwb]]' '. Ls tipos ''[[classeficaçon de l clima de Köppen|Af]]' ' i ''[[classeficaçon de l clima de Köppen|Aw]]' ' corresponden a las partes mais baixas de l [[stado (subdibison)|stado]]. L [[clima]] ''[[classeficaçon de l clima de Köppen|Af]]' ', [[clima tropical|tropical superúmido]] cun [[chuba]]s bien çtribuídas durante l [[anho]], domina la [[litoral|baixada lhitoránea]] i las baixas costielhas de la [[serra de l Mar]]. Las [[temperatura]]s médies anuales son superiores a 20&nbsp;°C i la [[plubiosidade]] scede 2.000mn. L [[clima]] ''[[classeficaçon de l clima de Köppen|Aw]]' ', [[clima tropical|tropical]], subúmido cun [[chuba]]s de [[berano]] i [[ambierno]]s [[seca|secos]], carateriza la maior parte de l [[praino]] [[oeste|oucidental]], cobrindo-le la parte [[norte|setentrional]] (mais al [[sul]] la [[latitude]] mais alta acarreta [[temperatura]]s mais baixas, subretodo ne l [[ambierno]], l que ampede la ancluson dessa [[region]] ne l [[praino]] [[oeste|oucidental]] de l tipo ''[[classeficaçon de l clima de Köppen|Aw]]' '). La [[temperatura]] anual scede tamien 20&nbsp;°C, mas la [[plubiosidade]] ye mais reduzida de l que l tipo anterior (antre 1.000 i 1.250mn). Ls demales tipos [[clima|climáticos]] de l stado, ''[[classeficaçon de l clima de Köppen|Cfa]]' ', ''[[classeficaçon de l clima de Köppen|Cwa]]' ', ''[[classeficaçon de l clima de Köppen|Cfb]]' ' i ''[[classeficaçon de l clima de Köppen|Cwb]]' ', son todos bariantes de l [[clima tropical de altitude]] i se registran nas porçones mais eilebadas de l [[stado (subdibison)|stado]], esto ye, na maior parte de l [[praino]]. L tipo ''[[classeficaçon de l clima de Köppen|Cfa]]' ', mesotérmico cun [[berano|berones]] calientes i [[chuba]]s bien çtribuídas durante l [[anho]], aparece la [[sudeste]] i la [[leste]] de l [[praino]]. La [[temperatura]] média anual oscila antre 18&nbsp;°C i 20&nbsp;°C, i la [[plubiosidade]], antre 1.250mn i 2.000mn. L tipo ''[[classeficaçon de l clima de Köppen|Cwa]]' ', mesotérmico cun [[berano|berones]] calientes i [[chuba|chubiosos]] i [[ambierno]]s secos, acuntece eimediatamente al [[norte]] de l tipo ''[[classeficaçon de l clima de Köppen|Cfa]]' ', formando ua faixa que atrabessa l [[stado (subdibison)|stado]] an sou centro. La [[temperatura]] anual ye la mesma de l tipo anterior, mas la [[plubiosidade]] nun ultrapassa 1.250mn. Ls tipos ''[[classeficaçon de l clima de Köppen|Cfa]]' ' i ''[[classeficaçon de l clima de Köppen|Cwa]]' ', passan la ''[[classeficaçon de l clima de Köppen|Cfb]]' ' i ''[[classeficaçon de l clima de Köppen|Cwb]]' ', esto ye, la [[clima]]s cun [[berano|berones]] frescos, nas porçones mais eilebadas de la ária de anfluéncia de l clima [[tropical de altitude]]. === Begetaçon === [[Fexeiro:Ipe-unicamp-007.jpg|thumb|[[Ipé-amarielho]], arble típica de l [[cerrado]], [[bioma]] persente na maior parte de l território paulista. Na [[retrato]], un Ipé ne l ''[[campus]]'' de la [[Unicamp]].]] Pouco resta atualmente de la primitiba cobertura [[begetaçon|begetal]] de l [[stado de San Paulo]]. La abiertura de [[campos]] de [[agricultura|cultibo]], la formaçon de [[paisaige]]s artificiales i l uso de la [[madeira]] cumo [[cumbustible]] ó cumo [[matéria-prima]] lhebórun a ua quaije cumpleta çtruiçon de las [[floresta]]s paulistas. Essa cobertura [[floresta]]l rebestia outrora cerca de 82% de la ária [[stado (subdibison)|stadual]]; atualmente susisten [[floresta]]s an árias amprópias para [[pastaige]]s i [[cultura]]s (cumo nas costielhas íngremes de las [[serra]]s de l [[serra de l Mar|Mar]] i de la [[serra de la Mantiqueira|Mantiqueira]]) , ó inda nun ancorporadas a la [[eiquenomie]] [[agropecuária|agropastoril]] (cumo alguas porçones de l stremo [[oeste]]). Nessas árias, adonde se fizo sentir cun menos antensidade la anterferéncia [[homo sapienes|houmana]], inda ye possible ouserbar las caratelísticas oureginales de la [[floresta]] i recoincer la marca de sue defrenciaçon [[region]]al. Al lhongo de la [[litoral|cuosta]] i ne l rebordo de l [[praino]], grácias a la eilebada [[plubiosidade]], la [[floresta]] se apersentaba cumo ua mata densa, perene i mui rica an [[eipífita]]s i [[liana]]s. Ne l anterior de l [[praino]], la [[umidade]] mais reduzida resultaba ne l [[zambolbimiento]] dua mata semidecídua, adonde cuntrastában las formaçones zambolbidas an [[tierra]]s de [[arenito]] cun las formaçones mais suberantes, de l [[tierra]]s de [[tierra roixa (tierra)|tierra roixa]]. Ne ls cachos mais eilebados de la [[serra de la Mantiqueira|Mantiqueira]] i de la [http://www.zone .com.br/çtinoabentura/andex.php?çtino=çtino_mostra&mdireito=nao&id_çtinos=6&pid= Bocaina], la [[floresta]] assumia caráter mais [[subtropical]], assinalado pula persença de l [[pinheiro-de l-paraná]] ([[araucária]]). La [[mata de araucárias|mata de pinheiros]] aparecie, tamien, an manchas çpersas ne l [[leste]] de l [[stado (subdibison)|stado]], de las quales la maior situaba-se nas prossimidades de [[Botucatu]]. Outros tipos de [[begetaçon]] eisistian an San Paulo. [[Campos]] [[cerrado]]s (10% de la superfice total) formában manchas çpersas ne l anterior de l [[praino]], subretodo na borda ouriental de l [[praino]] [[oeste|oucidental]] i na [[depresson (geografie)|depresson]] anterior. Al [[sul]] dessa redadeira, aparecie, cumo inda hoije aparece, la stremidade setentrional de l [[Campos Gerales de l Paraná]], acupando 1,3% de la ária [[stado (subdibison)|stadual]]. === Hidrografie === {{Aneixo|[[Aneixo:Lhista de rius de San Paulo|Lista de rius de San Paulo]]} } [[Fexeiro:Riu Tieté Barra Guapa 150606 REFON .jpg|thumb|left|L [[riu Tieté]] percorre to l [[território]] paulista al lhongo de sou percurso, de [[sudeste]] la [[noroiste]].]] Ls percipales rius son: [[Riu Tieté|Tieté]], [[Riu Paraná|Paraná]], [[Riu Paranapanema|Paranapanema]], [[Riu Grande (Minas Gerales)|Grande]], [[Riu Turbo|Turbo]], [[Riu de l Peixe|de l Peixe]], [[Riu Paraíba de l Sul|Paraíba de l Sul]], [[Riu Piracicaba (San Paulo)|Piracicaba]], [[Riu Pardo (San Paulo)|Pardo]], [[Riu Moji-Guaçu|Moji-Guaçu]], [[Riu Jacaré-Pepira|Jacaré-Pepira]] i [[Riu Jacaré-Guaçu|Jacaré-Guaçu]]. Un de ls percipales [[riu]]s que atrabessa l [[stado (subdibison)|stado]], l [[riu Tieté|Tieté]], faç parte de la [[bacie hidrográfica|Bacia]] [[riu Tieté|Tieté]]- [[riu Paraná|Paraná]]. L [[riu Tieté|Tieté]] ye coincido mais por sue [[poluiçon de la auga|poluiçon ambiental]], mas ye un de ls mais [[eiquenomie|eiquenomicamente]] amportantes. La [[rede]] de drenaige de San Paulo pertence quaije antegralmente a la [[bacie de l riu Paraná]]. Solo ua streira faixa de [[terreno|tierras]], na qual se ancluen la [[litoral|baixada lhitoránea]] i ua pequeinha parte de l [[praino]] [[cristal]]ino, corre para la [[bacie de l Atlántico Sudeste|bertente atlántica]]. [[Fexeiro:Paranapanema l riu 240606 REFON .jpg|thumb|L [[riu Paranapanema]], ua dibisa natural de ls stados de San Paulo i [[Paraná]].]] Ls [[riu]]s de la [[bacie de l riu Paraná|bacie de l Paraná]] abrange l própio [[riu Paraná]], que forma la dibisa de San Paulo cun [[Mato Grosso de l Sul]], i sous [[afluente]]s de la borda squierda — l [[riu Paranapanema|Paranapanema]] (na dibisa cul [[stado de l Paraná]]), l [[riu de l Peixe (San Paulo)|Peixe]], l [[riu Aguapeí|Aguapeí]] i l [[riu Tieté|Tieté]], para alhá de l [[riu Grande|Grande]], formador de l [[riu Paraná|Paraná]]. Ls [[riu]]s [[riu Paranapanema|Paranapanema]] i [[riu Tieté|Tieté]] ténen sues [[nacente]]s junto a la [[serra de l Mar]] i atrabessan ls trés cumpartimientos de l [[praino]] antes de alcançáren l [[riu Paraná|Paraná]]. La [[bacie de l Atlántico Sudeste|bertente atlántica]] cumprende, an giral, solo pequeinhos [[riu]]s que çcen de la [[serra de l Mar]] i atrabessan la [[prainada]] [[litoral|litoránea]] an direçon al [[ouceano Atlántico|ouceano]]. Solo dous [[riu]]s desse grupo alcançan maior stenson, penetrando cun sues cabeceiras ne l teta de l [[praino]] [[cristal]]ino; son eilhes l [[Rieira de l Eiguape]] i l [[Paraíba de l Sul]]. Este redadeiro corre an direçon al [[nordeste]] i penetra ne l [[stado de l Riu de Janeiro]], adonde queda la maior parte de sou curso. Predomina ne l [[stado (subdibison)|stado]] l regime [[clima tropical|tropical]]: ls [[riu]]s anchen ne l [[berano]] i reduzen sue çcarga ne l [[ambierno]], período de [[stiaige]]. Ne l [[praino]], la [[custruçon]] de numerosas [[barraige]]s para la [[produçon]] de [[einergie eilétrica]] ten cuntribuído para la regularizaçon de las çcargas [[riu|flubiales]], melhorando anclusibe las cundiçones de [[nabegaçon|nabegablidade]] de la alta [[bacie de l riu Paraná|bacie de l Paraná]]. <!-- === Lhitoral === === Ecologie === --> == Demografie == [[Fexeiro:SaoPaulo DensidadePopulacional.svg|left|thumb|250px|Densidade populacional de San Paulo. {| width=100% |- | valign=top | {{legend|#FFFFFF|0-25 hab/km²}} {{legend|#E3E3FF|25-50 hab/km²}} {{legend|#C7C7FF|50-100 hab/km²}} {{legend|#ABABFF|100-150 hab/km²}} {{legend|#8F8FFF|150-200 hab/km²}} | valign=top | {{legend|#7373FF|200-300 hab/km²}} {{legend|#5757FF|300-400 hab/km²}} {{legend|#3B3BFF|400-500 hab/km²}} {{legend|#1F1FFF|> 500 hab/km²}} |}]] Segundo stimatibas de l [[IBGE]], an [[2006]] l [[stado]] de San Paulo possuía 41.055.734 [[habitante]]s i ua [[densidade populacional]] de 165,4 hab./[[km²]]. To esse montante populacional repersenta 21[[%]] de la [[populaçon]] [[brasileira]] i 11% de to la populaçon [[América de l Sul|sul-amaricana]]<ref>http://www.seade.gov.br/produtos/spdemog/PDF/maio_2005.pdf {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070808203506/http://www.seade.gov.br/produtos/spdemog/PDF/maio_2005.pdf |date=2007-08-08 }} Seade</ref>. L stado cunseguiu alcançar esse patamar populacional depuis de crecer durante muitos anhos cun taxas populacionales superiores a la média nacional. Na [[década de 1950]] l stado tubo un crecimiento populacional de 3,6% al anho, anquanto l [[Brasil]] mantebe un crecimiento de 3,2%. Ne l período cumprendido antre ls anhos de [[1991]] i [[2000]], San Paulo creciu 1,8% al anho anquanto la média nacional mantebe-se an 1,6%. L ampeço de l [[seclo XXI]] traç ua tendéncia de queda de las taxas populacionales, mas San Paulo manten ua taxa de crecimiento maior que la brasileira; 1,6% contra 1,4% al anho. De acuordo cul [[censo]] de [[2000]], de l 40 milhones de habitantes de l stado 93,7% bibe an [[cidade]]s, anquanto 6,3% de la populaçon bibe ne l [[Zona rural|campo]]. La cumposiçon de la populaçon paulista por sexo, mostra que para cada 100 mulhieres residentes ne l stado eisisten 96 homes, esse pequeinho desequilíbrio antre ls dous sexos acuntece porque las mulhieres possuen ua [[spetatiba de bida]] uito anhos mais eilebada que la de l homes, para alhá de la maior partecipaçon feminina an fluxos migratórios pa l stado<ref>{{Citation |title=Archive copy |url=http://www.seade.gov.br/produtos/spdemog/PDF/maio_2005.pdf |accessdate=2013-07-06 |archivedate=2007-08-08 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070808203506/http://www.seade.gov.br/produtos/spdemog/PDF/maio_2005.pdf }}</ref>. Para alhá de ser l stado mais populoso de l Brasil, San Paulo tamien ten l maior [[coleijo eileitoral]] brasileiro, cun 25.655.553 ([[IBGE]]/[[2002]]) [[eileitor]]s an to l estado. Na eileiçon de [[2006]], l númaro passou para 28.037.256, segundo l [[Tribunal Superior Eileitoral]]. {{Maiores cidades paulistas}} === Religion === [[Fexeiro:Basilica of the National Shrine of Our Lady of Aparecida, 2007.jpg|200px|thumb|La [[Basílica de Aparecida]], an [[Aparecida de l Norte]].]] L [[censo demográfico]] rializado an [[2000]], pul [[IBGE]], apuntou la seguinte cumposiçon relegiosa an San Paulo:<ref>http://www.sidra.ibge.gov.br/bda/tabela/listabl.asp?ç=cd&l=7&i=P&c=2094</ref> * 70,31% de ls paulistas (26.039.203) declórun-se [[católico]]s; * 17,04% (6.311.233) declórun-se [[protestante]]s; * 7,28% (2.695.655) declórun-se sin religion, podendo ser [[Agnosticismo|agnósticos]], [[Ateísmo|ateus]] ó [[Deísmo|deístas]]; * 2,10% (779.325) declórun-se [[Spiritismo|spritas]]; * 0,39% (143.358) declórun-se [[Budismo|budistas]]; * 0,21% (79.119) declórun-se [[Umbanda|umbandistas]]; * 0,11% (42.174) declórun-se [[Judaísmo|judius]]. === Etnias === [[Fexeiro:Fachada de l Memorial de l Eimigrante.JPG|thumb|200px|L [[Memorial de l Eimigrante]].]] Segundo l [[censo]] de [[2000]] de l [[IBGE]], la populaçon de San Paulo stá cumpuosta por: brancos (67,9%), pardos (24,7%), pretos (5,8%), amarielhos (1,3%) i andígenas (0,3%).<ref>[http://www.ibge.gov.br/home/statistica/populacao/condicaodevida/andicadoresminimos/sinteseindicsociais2006/andic_sociais2006.pdf IBGE/2005] Anstituto Brasileiro de Geografie i Statística</ref></sup> La fuorte eimigraçon ne l final de l [[seclo XIX]] i ampeço de l [[seclo XX]], trouxe al stado pessonas de todas las partes de l mundo. De ls mais de cinco milhones de eimigrantes que zambarcórun ne l Brasil, pul menos la metade se fixou ne l stado de San Paulo.{{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}} La populaçon [[çcendéncia|çcende]] percipalmente de eimigrantes ouropeus (subretodo [[pertueses]], [[eitalianos]], [[spanholes]] i [[almanes]]). Tamien hai grandes quemunidades de pobos de l [[Ouriente Médio]] ([[libaneses]], [[sírios]] i [[arménios]]) i [[Stremo Ouriente|Ásia Ouriental]] ([[japoneses]], [[coreanos]] i [[chineses]]), para alhá de [[afro-brasileiro|çcendentes de africanos]]. Muitas pessonas de outros stados brasileiros tamien migran para San Paulo an busca de trabalho ó melhores cundiçones de bida. An sue maior parte son pessonas ouriundas de la [[Bahia]], na [[Region metropolitana de San Paulo|region metropolitana]], de [[Minas Gerales]] i [[Paraná]], ne l anterior. == Política == {{Artigo percipal|[[Política de San Paulo]]}} {{Aneixo|[[Lista de gobernadores de San Paulo]]}} L stado de San Paulo, assi cumo nua [[república]], ye gobernado por trés poderes, l [[eisecutibo]], repersentado pul [[gobernador]], l [[legislatibo]], repersentado pula [[Assembléia Lhegislatiba de l Stado de San Paulo]], i l [[judiciário]], repersentado pul Tribunal de Justícia de l Stado de San Paulo i outros tribunales i [[juízes]]. Para alhá de l [[trés poderes]], l stado tamien permite la partecipaçon popular nas decisones de l gobierno atrabeç de [[refrendo]]s i [[plebiscito]]s. La atual [[custituiçon]] de l stado de San Paulo fui promulgada an [[1989]]<ref>http://www.legislacao.sp.gov.br/legislacao/index.htm Lhegislaçon de l Stado de San Paulo</ref>, acrescida de las alteraçones resultantes de posteriores [[Emenda Custitucional|Emendas Custitucionales]]. [[Fexeiro:Bandeirantes Palace - Morumbi, SP.jpg|200px|thumb|left|''[[Palácio de l Bandeirantes]]'', sede de l Gobierno de l Stado.]] L [[Poder Eisecutibo]] paulista stá centralizado ne l [[gobernador]] de l [[stado]], que ye eileito an [[sufrágio ounibersal]] i boto direto i secreto pula populaçon para mandatos de até quatro anhos de duraçon, podendo ser releito para mais un mandato. Sue sede ye l ''[[Palácio de l Bandeirantes]]'', que zde [[1964]]<ref>http://oglobo.globo {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220306183430/http://oglobo.globo/ |date=2022-03-06 }} .com/sp/mat/2008/03/20/palacio_de l_campos_eiliseos_puode_tornar_ser_sede_de l_gobierno_paulista-426381767.asp L Globo Online</ref> ye sede de l gobierno paulista i residéncia oufecial de l gobernador. L [[Poder Lhegislatibo]] de San Paulo ye [[unicameral]], custituído pula [[Assembléia Lhegislatiba de l Stado de San Paulo]], lhocalizado ne l ''[[Palácio 9 de Júlio]]''. Eilha ye custituída por 94 [[deputado]]s, que son eileitos la cada 4 anhos. A maior corte de l [[Poder Judiciário]] paulista ye l Tribunal de Justícia de l Stado de San Paulo, lhocalizada ne l ''Palácio de la Justícia'', ne l [[centro de San Paulo]]. San Paulo stá debedido an 645 munecípios. L maior deilhes ye la capital, [[San Paulo (cidade)|San Paulo]], cun 10 milhones de habitantes, sendo la cidade mais rica de l stado i de l paíç. Sue [[Region Metropolitana de San Paulo|region metropolitana]] ten aprossimadamente 19 milhones de habitantes, quaije la metade de to la populaçon de l stado. == Subdibisones == {{Aneixo|[[Aneixo:Lhista de munecípios de l stado de San Paulo|Lista de munecípios de l stado de San Paulo]], [[Aneixo:Lhista de mesorregiones de San Paulo|Mesorregiones de San Paulo]], [[Aneixo:Lhista de microrregiones de San Paulo|Microrregiones de San Paulo]]} } === Debison admenistratiba === Zde [[1970]], por sucessibas lheis staduales, fúrun criadas i alteradas regiones admenistratibas i regiones de gobierno, stablecidas cul oubjetibo de centralizar a atebidades de las secretaries staduales. Sous lhemites nin siempre coinciden cun ls de las [[mesorregiones de San Paulo]] i [[microrregiones de San Paulo]]. [[Fexeiro:SaoPaulo MesoMicroMunicip.svg|thumb|300px|Eimaige mostrando la debison de l stado de San Paulo an [[mesorregiones]], [[microrregiones]] i [[munecípios]].]] ;Las quinze regiones admenistratibas de l stado son: '''Formada por 645 munecípios''' * [[Region Metropolitana de San Paulo]] * '''RA1''' - [[Registro (munecípio)|Registro]] * '''RA2''' - [[Region Metropolitana de la Baixada Santista|Baixada Santista]] * '''RA3''' - [[San José de l Campos]], que anclui las sub-regiones de [[San José de l Campos]], [[Taubaté]], [[Guaratinguetá]], [[Cruzeiro]] i [[Caraguatatuba]]) * '''RA4''' - [[Sorocaba]] (anclui las sub-regiones de [[Itapetininga]], [[Itapeba]], [[Abaré]] i [[Botucatu]]) * '''RA5''' - [[Campinas]] (anclui la [[Region Metropolitana de Campinas]], i las sub-regiones admenistratibas de [[Jundiaí]], [[Bergáncia Paulista]], [[Piracicaba]], [[Limeira]], [[Riu Claro]] i [[San João de la Buona Bista (San Paulo)|San João de la Buona Bista]]) * '''RA6''' - [[Ribeiron Preto]] * '''RA7''' - [[Bauru]] (anclui [[Jaú]] i [[Lines]]) * '''RA8''' - [[San José de l Riu Preto]] (anclui [[Catanduba]], [[Botuporanga]], [[Fernandópolis]] i [[Jales]]) * '''RA9''' - [[Araçatuba]] (anclui [[Andradina]]) * '''RA10''' - [[Persidente Prudente]] (anclui [[Adamantina]] i [[Dracena]]) * '''RA11''' - [[Marília]] (anclui [[Tupana]], [[Ourinhos]] i [[Assis]]) * '''RA12''' - [[Region Admenistratiba Central (San Paulo)|Central]] (custituída pulas sub-regiones de [[Araraquara]] i [[San Carlos (San Paulo)|San Carlos]]) * '''RA13''' - [[Barretos]] * '''RA14''' - [[Franca]] (anclui [[San Joaquim de la Barra]]) Grande ABCD: region de alta andústria, percipalmente outomobilística, anclui las cidades de: [[Santo André]], [[San Bernardo de l Campo]], [[San Caetano de l Sul]], [[Diadema]], [[Mauá]], [[Riu Grande de la Serra]] i [[Ribeiron Pires]]. ;Mesorregiones i microregiones L stado de San Paulo ye debedido [[estatística|statisticamente]] an 15 mesorregiones, 63 microrregiones i [[Aneixo:Lhista de munecípios de l stado de San Paulo|645 munecípios]] segundo l [[Anstituto Brasileiro de Geografie i Statística|IBGE]]. == Eiducaçon i ciéncia == {| class="wikitable sortable" style="width: 25%;" align="right" |+'''Resultados ne l [[ENEM]]''' |- !width=5% style="background:#cf;"| Anho !width=10% style="background:#cf;"| Pertues !width=10% style="background:#cf;"| Redaçon |-valign="middle" align="center" | 2006<ref>http://download.globo{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com/bestibular/enem2006_zampenhoregiaouf.doc</ref><br />Média | 38,86 (3º)<br />36,90 | 51,93 (9º)<br />52,08 |-valign="middle" align="center" | 2007<ref>http://download.uol{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com.br/eiducacao/enem2007_mediasredacao.xls</ref><br />Média | 54,25 (2º)<br />51,52 | 55,98 (11º)<br />55,99 |-valign="middle" align="center" | 2008<ref>http://www.inep.gov.br/download/enen/2008/Enem2008_tabelas_01a101.xls</ref><br />Média | 44,86 (2º)<br />41,69 | 59,70 (7º)<br />59,35 |} Cun 14.405 [[Ansino fundamental|stablecimientos de ansino fundamental]], 12.691 [[Eiducaçon anfantil|ounidades pré-scolares]], 5.624 [[Ansino secundário|scuolas de nible médio]] i 521 [[Anstituiçon de ansino superior|anstituiçones de nible superior]], la rede de [[ansino]] de l stado ye la mais stensa de l [[Brasil|paíç]].<ref name="IBGE_Stados">{{citar web |url=http://www.ibge.gov.br/stadosat/temas.php?sigla=sp&tema=educacao2007 |títalo=IBGE Cidades |publicado=Anstituto Brasileiro de Geografie i Statística (IBGE)}}</ref> Al total, son 8.981.288 matrículas i 482.519 [[Porsor|docentes]] registrados.<ref name="IBGE_Stados"/> === Andicadores === L fator "eiducaçon" de l [[Índice de Zambolbimiento Houmano|IDH]] ne l [[Ounidades federatibas de l Brasil|stado]] atingiu an [[2005]] la marca de 0,921 – patamar cunsidrablemente eilebado, an cunformidade als padrones de l [[Porgrama de las Naciones Ounidas pa l Zambolbimiento|Porgrama de las Naciones Ounidas pa l Zambolbimiento (PNUD)]] <ref name="IDH">{{citar web |url=http://www.pnud.org.br/arquibos/arqui1220877382.zip |títalo=Amprego, Zambolbimiento Houmano i Trabalho Decente: La Speriéncia Brasileira Recente |data=Setembre de 2008 |publicado=[[CEPAL]]/[[PNUD]]/[[OIT]] |acessodata=24 de abril de 2009| formato = [[ZIP]] }}</ref> – al passo que la [[Taxa de alfabetizaçon|taxa de analfabetismo]] andicada pul redadeiro [[censo demográfico]] de l [[Anstituto Brasileiro de Geografie i Statística|IBGE]] fui de 4,6%, superior solo a la porcentaige berificada ne l [[Çtrito Federal (Brasil)|Çtrito Federal]] i ne ls stados de [[Santa Catarina]] i [[Riu de Janeiro]].<ref>{{citar web | url = http://www.ibge.gov.br/home/statistica/populacao/condicaodevida/indicadoresminimos/sinteseindicsociais2008/andic_sociais2008.pdf | títalo = Síntese de ls Inidicadores Sociales 2008 |trabalho= Tabela 8.2 - Taxa de analfabetismo de las pessonas de 15 anhos ó mais de eidade, por quelor ó raça, segundo las Grandes Regiones, Ounidades de la Federaçon i Regiones Metropolitanas - 2007| publicado = Anstituto Brasileiro de Geografie i Statística (IBGE) | acessodata = 1º de outubre de 2008 | formato = [[PDF]] }}</ref> Tomando-se por base l relatório de l Índice de Zambolbimiento de la Eiducaçon Básica (IDEB) de [[2007]], San Paulo oubtebe l maior índice de a 5ª a a 8ª série de l [[ansino fundamental]] antre ls [[stados brasileiros]].<ref>{{citar web |url=http://noticias.uol.com.br/educacao/ultnot/ult105u5241.jhtm |publicado=UOL Eiducaçon |títalo=Ne l IDEB, 'pior' cidade raspa nota zero; maiorie tira menos de 5 |data=26 de abril de 2007 |acessodata=5 de agosto de 2008}}</ref> Na classeficaçon giral de l [[Eisame Nacional de l Ansino Médio|Eisame Nacional de l Ansino Médio (ENEM)]] de [[2007]], trés [[scuola]]s de l [[stado]] figurórun antre las 20 melhores de l ''[[ranking]]'', sendo ls coleijos [[Coleijo Bértice|Bértice]], [[Coleijo Bandeirantes|Bandeirantes]] i Móbile ls respetibos terceiro, décimo quarto i bigésimo colocados.<ref>{{citar web |url=http://g1.globo .com/Noticias/Bestibular/0,,MUL385831-5604,00.html |publicado=Portal G1 |títalo=Las 20 melhores scuolas de l paíç ne l ENEM 2007 |data=3 de abril de 2008 |acessodata=5 de agosto de 2008}}</ref> === Ansino superior === Cuntemplado por spressibo númaro de renomadas [[Anstituiçon de ansino superior|anstituiçones de ansino]] i centros de eiceléncia, San Paulo ye l maior pólo de [[pesquisa]] i zambolbimiento de l [[Brasil]], respunsable por 52% de la porduçon científica brasileira i 0,7% de la porduçon mundial ne l período cumprendido antre ls anhos de [[1998]] i [[2002]].<ref name="Fapesp">{{citar web | url = http://www.fapesp.br/andicadores2004/belume1/cap05_bol1.pdf | títalo = Análeze de la porduçon científica a partir de andicadores bibliométricos |trabalho= Tabela 8.2 - Taxa de analfabetismo de las pessonas de 15 anhos ó mais de eidade, por quelor ó raça, segundo las Grandes Regiones, Ounidades de la Federaçon i Regiones Metropolitanas - 2007| publicado = Anstituto Brasileiro de Geografie i Statística (IBGE) | acessodata = 1º de outubre de 2008 | formato = [[PDF]] }}</ref> Ne l cenário atual, çtacan-se amportantes [[Ounibersidade pública|ounibersidades públicas]] i pribadas, muitas deilhas cunsidradas centros de refréncia an detreminadas árias. Las ounibersidades públicas sediadas ne l stado de San Paulo son: [[Fexeiro:USP 2008051705.jpg|thumb|right|[[Cidade Ounibersitária Armando de Salles Oulibeira]], cun ls eidifícios de la [[Faculdade de Arquitetura i Ourbanismo de la Ounibersidade de San Paulo|FAUUSP]] i de la [[Faculdade de Eiquenomie, Admenistraçon i Cuntablidade de la Ounibersidade de San Paulo|FEAUSP]] an çtaque.]] [[Fexeiro:Antrada Unicamp 2.jpg|thumb|Antrada de la [[Unicamp]] an [[Campinas]].]] [[Fexeiro:Foto aerea UFSCar.jpg|thumb|[[Retrato aérea]] de l ''[[campus]]'' de la [[Ounibersidade Federal de San Carlos]].]] * '''[[Ounibersidade de San Paulo|Ounibersidade de San Paulo (USP)]]''': fundada an [[1934]], zampenha un papel de çtaque ne l zambolbimiento científico nacional. Ten sou percipal [[campus]] situado a las [[Borda (geografie)|bordas]] de l [[riu Pinheiros]], nas dependéncias de la zaparecida huorto Butantan, nua [[ária]] de 3.600 [[heitare]]s. Ye la maior ounibersidade pública de l [[paíç]], i cunta cun ounidades de [[graduaçon]], [[pós-graduaçon]], [[Stenson ounibersitária|stenson]] i [[pesquisa]] nas árias de [[ciéncias]] [[Ciéncias satas|satas]], [[Ciéncias biológicas|biológicas]] i [[Ciéncias houmanas|houmanas]], departamientos cumplementares, anstitutos specializados, i fundaçones cumbeniadas. Çpone de sistema de [[biblioteca]]s antegrado, [[orquestra]], [[coral]], [[spital]]es, centros [[Odontologie|odontológico]] i de [[psicologie clínica]], [[museus]], centros sportibos i [[rádio]]. Ne l "''[[Ranking]]'' de las 500 melhores ounibersidades de l planeta" – dibulgado an [[nobembre]] de [[2007]] pul "Higher Eiducation Eibaluation & Acreditation Council of Taiwan", que abaluou i classeficou l zampenho de la porduçon científica an [[ounibersidade]]s de l [[mundo]] to – la [[Ounibersidade de San Paulo|USP]] aparece cumo la [[anstituiçon de ansino superior]] de la [[América Lhatina]] mais bien colocada, acupando a 94ª posiçon.<ref name="Ranking">{{citar web |url=http://g1.globo .com/Noticias/Bestibular/0,,MUL199904-5604,00-USP%2BE%2BNO%2BRANKING%2BDAS%2BMELHORES%2BUNIBERSIDADES%2BDO%2BMUNDO.html |publicado=Portal |títalo=G1 – USP, UFRJ, Unicamp, UFRGS, UFMG i Unesp aparecen ne l top 500 eilaborado an Taiwan |data=30 de nobembre de 2007 |acessodata=5 de agosto de 2008}}</ref> * '''[[Ounibersidade Federal de San Paulo|Ounibersidade Federal de San Paulo (Unifesp)]]''': çtacado centro de [[graduaçon]] i [[pós-graduaçon]], subretodo na ária de [[salude]], cunta cun sou maior [[campus]] lhocalizado na cidade, l qual cungrega ls cursos de [[Medecina]], [[Anfermaige]], [[Biomedicina|Ciéncias Biomédicas]], [[Fonoaudiologie]] i Tecnologie Ouftálmica. Fui ua de las purmeiras anstituiçones a ourganizar ls porgramas de [[residéncia médica]] ne l [[paíç]] ([[1957]]) i de [[pós-graduaçon]] ([[1970]]), reconhecidos antre ls pioneiros de la ária de [[salude]] ne l [[Brasil]].<ref>{{citar web |url=http://www.fap.unifesp.br/relatorio_2007.pdf |publicado=Ounibersidade Federal de San Paulo (Unifesp) |títalo=Relatório de Atebidades i Prestaçon de Cuntas 2007 |data=2007 |acessodata=7 de agosto de 2008}}</ref> * '''[[Ounibersidade Stadual Paulista "Júlio de Mesquita Filho"|Ounibersidade Stadual Paulista (Unesp)]]''': criada an [[1976]], cula unificaçon de l "Anstitutos Eisolados de Ansino Superior" de l [[Stado (subdibison)|stado]] de San Paulo, la anstituiçon çponibliza cursos de [[graduaçon]] i [[pós-graduaçon]] an dibersas árias de l [[coincimiento]]. Ten [[campi]] spalhados por bárias [[cidade]]s de l [[Stado (subdibison)|stado]], cula [[reitoria]] anstalada na [[capital]] [[paulista]], adonde tamien se ancontra l Anstituto de Artes. Ne l "''[[Ranking]]'' de las 500 melhores ounibersidades de l planeta", aparece na 485ª posiçon.<ref name="Ranking"/> * '''[[Ounibersidade Stadual de Campinas|Ounibersidade Stadual de Campinas (Unicamp)]]''': queda ne l çtrito de [[Baran Giraldo]] an [[Campinas]] para alhá de outros '''campi''', situados ne ls munecípios de [[Limeira]], [[Piracicaba]], [[Paulínia]] i [[Sumaré]].<ref name="Campus">[http://www.cumbest.unicamp.br/subre_unicamp/cid_ounibersitarie/cidade_ounibersitarie.html Combest - Comisson Permanente pa ls Bestibulares]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Subre Cidade Ounibersitária, bejitado an 6 de abril, 2007</ref>. Criada por decreto-lhei an [[1962]] i einaugurada oufecialmente an 1966, la Ounibersidade Stadual de Campinas surgiu cumo un centro stratégico de formaçon de mano-de-obra altamente capacitada nas árias de [[Tecnologie]] i [[Ciéncias Naturales]], boltadas percipalmente para la [[pesquisa]] científica. Cul tiempo, la ounibersidade se dibersificou i, hoije, hai grande çtaque por sue formaçon i porduçon científica nas [[Ciéncias Houmanas]], subretodo nas árias de [[Artes]], [[Eiquenomie]], [[Filosofie]], [[Stória]] i [[Geografie]]. Atualmente, la anstituiçon mantén l ''status'' de ser la maior perdutora de [[patente]]s de pesquisa ne l Brasil, superando anstituiçones de renome cumo la [[Petrobras]] i la [[Ounibersidade de San Paulo]] (USP) <ref>[http://www.rebistapesquisa.fapesp.br/andex.php?art=501&bd=4&pg=1&lg= Rebista Pesquisa - Fapesp]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} "Unicamp ten l maior númaro de patentes", besitado an 3 de abril, 2007</ref><ref>[http://www.prp.unicamp.br/patentes.html Site de la Unicamp - Patentes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928075447/http://www.prp.unicamp.br/patentes.html |date=2007-09-28 }} "Unicamp ten l maior númaro de patentes", besitado an 3 de abril, 2007</ref> * '''[[Ounibersidade Federal de San Carlos|Ounibersidade Federal de San Carlos (Ufscar)]]''': fundada an [[1968]] an [[San Carlos (San Paulo)|San Carlos]], ye la sola anstituiçon federal de [[ansino superior]] lhocalizada ne l [[anterior de San Paulo]]. Çtaca-se pul alto nible de qualificaçon de sou cuorpo docente: 98,92% son [[doutor]]s ó [[mestre]]s. La Ounibersidade ten trés ''Campi'': la sede queda an [[San Carlos (San Paulo)|San Carlos]] cun 230 [[heitar]]s de stenson, sendo 25 mil n² de ária custruída. Ne l ''campus'' de [[Araras]] son oufrecidos ls curso de graduaçon an [[angenharie agronómica]], cun amportantes pesquisas na ária, i [[biotecnologie]], l ''campus'' ten 645 heitares, sendo 105 mil n² an árias custruídas. An [[2005]], dou-se ampeço a la custruçon de l ''Campus'' de [[Sorocaba]], recebindo, yá an [[2006]], calouros pa ls cursos de Bacharelado an Ciéncias Biológicas, Lhicenciatura an [[Ciéncias Biológicas]], [[Turismo]] i [[Angenharie de Porduçon]], posteiormente Bacharelado an [[Ciéncia de la Cumputaçon]] i Bacharelado [[Ciéncias Eiquenómicas]]. * '''[[Anstituto Tecnológico de Aeronáutica|Anstituto Tecnológico de Aeronáutica (ITA)]]''': ua anstituiçon de [[eiducaçon]] i [[ansino superior]] lhocalizada ne l [[Comando-Giral de Tecnologie Aeroespacial]] (CTA), na cidade de [[San José de l Campos]]. L ITA ten cursos de [[graduaçon]] i [[pós-graduaçon]] an árias lhigadas la [[angenharie]], percipalmente ne l setor Aeroespacial, sendo cunsidrado un centro de refréncia ne l ansino de [[angenharie]]. Antre las anstituiçones pribadas, çtacan-se: [[Fexeiro:Mackenzie - biblioteca central George Alexander.jpg|thumb|Biblioteca Central "George Alexander" de la [[Ounibersidade Presbiteriana Mackenzie]].]] * '''[[Pontifícia Ounibersidade Católica de San Paulo|Pontifícia Ounibersidade Católica de San Paulo (PUC-SP)]]''': mantida pula Mitra Arquidiocesana de San Paulo, fui fundada an [[1946]] pul cardeal [[arcebispo]] de San Paulo, Carlos Carmelo de Basconcellos Mota. Ten cinco [[Campus|campi]] ne l [[Stado (subdibison)|stado]], sendo trés deilhes na capital paulista, un deilhes (an [[Perdizes]]) tombado pul [[Património Stórico]] de l munecípio. Oufrece ua grande gama de cursos de [[graduaçon]] i [[specializaçon]] an dibersas árias de coincimiento houmano, i sous cursos de [[mestrado]] i [[doutorado]] anfocan percipalmente las árias de ciéncias houmanas i eiducaçon. La PUC-SP tamien mantén l triato [[Tuca]], la eiditora EDUC i la Derdic, ua [[scuola]] special direcionada la [[nino]]s portadoras de deficiéncia auditiba. Fui la purmeira ounibersidade brasileira a eileger l [[reitor]] por boto direto de l [[aluno]]s, [[porsor]]s i funcionários. * '''[[Ounibersidade Paulista|Ounibersidade Paulista (Unip)]]''': pertencente al grupo [[Oubjetibo]], ye la maior ounibersidade pribada de San Paulo i de l [[Brasil]], cun cerca de 88 mil studantes. Ten campi an bários [[bairro]]s de la capital paulista i an muitas [[cidade]]s de l [[Anterior de San Paulo|anterior]].<ref>{{citar web |url=http://www.ounibersia .com.br/html/noticia/noticia_clipping_cebe.html |publicado=Ounibersia Brasil |títalo=Maior ounibersidade de l Brasil |data=2 de agosto de 2005 |acessodata=9 de agosto de 2008}}</ref> * '''[[Ounibersidade Presbiteriana Mackenzie]]''': mantida pula [[Eigreija Presbiteriana de l Brasil]], ua de las anstituiçones de ansino mais antigas de la cidade, datando de [[1870]], tubo sue ourige nun coleijo fundado puls missionários norte-amaricanos [[George Whitehill Chamberlain]] i [[Mary Ann Annesley Chamberlain]]. Atualmente, mantén cursos an outras [[cidade]]s brasileiras cumo [[Barueri]], [[Brasília]] i [[Riu de Janeiro (cidade)|Riu de Janeiro]]. Ye cumpuosta por dieç faculdades, ancluindo cursos de [[graduaçon]] i [[pós-graduaçon]] an árias dibersas cumo [[Admenistraçon de Ampresas]], [[Dreito]], [[Angenharie]], [[Ciéncias Biológicas]] i [[Arquitetura]]. Ls eidifícios de ls campus percipal son tombados pul Património Stórico de la cidade. Cumpletan l eisemplário arriba las seguintes anstituiçones: [[Ounibersidade Anhembi Morumbi]], [[Ounibersidade San Marcos|San Marcos]], [[Ounibersidade Bandeirante de San Paulo|Ounibersidade Bandeirante de San Paulo (Uniban)]], [[Ounibersidade Cruzeiro de l Sul|Ounibersidade Cruzeiro de l Sul (Unicsul)]], [[Ounibersidade Metodista de Piracicaba]] i [[Ounibersidade San Judas Tadiu]] – antre outras. Para alhá destas ounibersidades, San Paulo tamien cunta cun dibersos anstitutos de ansino superior i pesquisa an árias specíficas, antre ls quales puoden ser çtacados la [[Fundaçon Armando Álbares Peinado|Fundaçon Armando Álbares Peinado (FAAP)]] ([[angenharie]], [[arte]]s i [[ciéncias houmanas]]), la [[Fundaçon Getúlio Bargas|Fundaçon Getúlio Bargas (FGB)]] ([[admenistraçon]] i [[dreito]]) i la [[Scuola Superior de Propaganda i Marketing|Scuola Superior de Propaganda i Marketing (ESPM)]]. === Percipales anstitutos de pesquisa === [[Fexeiro:IPT - Instituto de Pesquisas Tecnológicas de São Paulo.jpg|thumb|right|[[Anstituto de Pesquisas Tecnológicas]].]] [[Fexeiro:Anstituto butantan ciete silberio.jpg|thumb|Lhaborátorio de [[anfluenza]] de l [[Anstituto Butantan]]]] [[Fexeiro:Anstituto Biológico de San Paulo 01.jpg|thumb|right|[[Anstituto Biológico]], na [[Bila Mariana]].]] [[Fexeiro:Anstituto Pasteur 01.JPG|thumb|right|[[Anstituto Pasteur]], na [[abenida Paulista]].]] [[Fexeiro:Lnls.jpg|thumb|[[Laboratório Nacional de Luç Síncrotron]]]] [[Fexeiro:Anstituto agronomico de Campinas ciete silberio.jpg|thumb|right|[[Anstituto Agronómico de Campinas]]]] * '''[[Anstituto de Pesquisas Tecnológicas|Anstituto de Pesquisas Tecnológicas (IPT)]]''': tamien anstalado nun [[campus]] de 240 mil n² na [[Cidade Ounibersitária Armando de Salles Oulibeira]], repersenta un de ls maiores núcleos de pesquisa de la [[América Lhatina]], cun atuaçon de çtaque ne l suporte a las [[Política pública|políticas públicas]]. Cumporta 13 centros de specialidade técnica i 30 [[laboratório]]s<ref name="IPT">{{citar web |url=http://www.it.br/anstitucional/organizacao/strutura/ |publicado=Anstituto de Pesquisas Tecnológicas (IPT) |títalo=Strutura |acessodata=6 de agosto de 2008}}</ref><ref>{{citar web |url=http://www.it.br/anstitucional/organizacao/numeros/ |publicado=Anstituto de Pesquisas Tecnológicas (IPT) |títalo=Strutura |acessodata=6 de agosto de 2008}}</ref> cun atuaçon an [[pesquisa]] i zambolbimiento de [[Tecnologie|serbícios tecnológicos]], ansaios, [[análeze]]s i [[studo]]s direcionados la [[metalurgie]], [[einergie (sociadade)|einergie]], [[geologie]] aplicada, [[química]] i [[angenharie]]s an giral, para alhá de ancubadoras de [[ampresa]]s de [[tecnologie]].<ref name="IPT"/> * '''[[Anstituto de Pesquisas Einergéticas i Nucleares|Anstituto de Pesquisas Einergéticas i Nucleares (IPEN)]]''': an atebidade zde [[1956]], quando fui criado sob la chamaçon de "Anstituto de Einergie Atómica", por un cumbénio stablecido antre la [[Ounibersidade de San Paulo|USP]] i l CNP. Atualmente, la geston técnica i admenistratiba queda a ancargo de la [[Comisson Nacional de Einergie Nuclear|Comisson Nacional de Einergie Nuclear (CNEN)]].<ref name="IPEN">{{citar web |url=http://www.ipen.br/sitio/?idn=3 |publicado=Anstituto de Pesquisas Einergéticas i Nucleares (IPEN) |títalo=Quien somos |acessodata=5 de agosto de 2008}}</ref> Sues anstalaçones acupan ua [[ária]] total de 500 mil n² na [[Cidade Ounibersitária Armando de Salles Oulibeira]] (CUASO).<ref name="IPEN"/> Zambolbe [[studo]]s an [[tecnologie]]s nacionales para la porduçon de [[Einergie nuclear|materiales i eiquipamientos nucleares]], ansaios cun [[Reator nuclear|reatores de pesquisa]] i análeze de sigurança i procedimientos de proteçon radiológica i formaçon de [[recursos houmanos]] na ária.<ref name="IPEN"/> An associaçon cula [[Ounibersidade de San Paulo|USP]], cunduç porgramas de [[pós-graduaçon]] an nible de [[mestrado]] i [[doutorado]].<ref name="IPEN"/> * '''[[Anstituto Butantan]]''': pólo de pesquisa biomédica fundado an [[1901]] na anton huorto Butantan, i atualmente binculado a la Secretarie de Salude de San Paulo, fabrica [[antígeno]]s i [[bacina]]s dibersos, i ye l maior perdutor nacional de [[Soro antiofídico|soros antiofídicos]].<ref>{{citar web |url=http://www.butantan.gov.br/apresentacao.htm |publicado=Anstituto Butantan |títalo=Apersentaçon |acessodata=6 de agosto de 2008}}</ref> Centro de renome anternacional an [[pesquisa científica]] de animales peçonhentos, cunta cun 14 [[laboratório]]s i un núcleo de [[biotecnologie]].<ref>{{citar web |url=http://www.butantan.gov.br/ouni_pesq.htm |publicado=Anstituto Butantan |títalo=Ounidades de pesquisa |acessodata=6 de agosto de 2008}}</ref> * '''[[Anstituto Biológico]]''': anstituído an [[1927]], cun bistas a debelar ua praga que biceijaba ne ls cafezales paulistas, dedica-se atualmente al zambolbimiento de [[pesquisa]]s an [[biossegurança]] i a la prestaçon de atendimiento fito i zossanitário.<ref name="IB">{{citar web |url=http://www.biologico.sp.gov.br/quemsomos.php |publicado=Anstituto Biológico |títalo=Quien somos |acessodata=6 de agosto de 2008}}</ref> Eisecuta testes lhaboratoriales i porduç [[bacina]]s i [[antígeno]]s dibersos. Tamien ye respunsable por ua série de publicaçones i boletines científicos i mantén sob sue guarda un amportante [[acerbo]] de [[microrganismo]]s [[Agente patogénico|patogénicos]].<ref name="IB"/> * '''[[Anstituto Pasteur]]''': cumo antidade lhigada a la Secretarie de Salude de San Paulo, dedica-se a la [[pesquisa científica]] subre la [[Rábia (malina)|rábia animal]]. Fundado an [[1903]],<ref name="Pasteur">{{citar web |url=http://www.pasteur.saude.sp.gov.br/menu.htm |publicado=Anstituto Pasteur |títalo=Menu |acessodata=7 de agosto de 2008}}</ref> ampulsionou subremaneira las [[pesquisa]]s subre [[bateriologie]] i zopatologies, cunsulidando-se cumo ua de las percipales refréncias de la ária na [[América Lhatina]].<ref name="Pasteur"/> * '''[[Anstituto de Medecina Tropical de San Paulo|Anstituto de Medecina Tropical de San Paulo (IMTSP)]]''': criado an [[1959]],<ref name="IMTSP">{{citar web |url=http://www.eimtsp.fn.usp.br/ |publicado= Anstituto de Medecina Tropical de San Paulo (IMTSP) |títalo=Subre l IMTSP |acessodata=8 de agosto de 2008}}</ref> cumo un uorgon cumplementar de la [[Faculdade de Medecina de la Ounibersidade de San Paulo|Faculdade de Medecina de la USP]], i cul [[oubjetibo]] pleno de fomentar [[pesquisa]]s i subbencionar studos científicos i tecnológicos pa l [[diagnóstico]], [[tratamiento]], [[Cuntrole biológico|cuntrole]] i prebençon de [[Malina tropical|malinas tropicales]] i [[Andemia|andémicas]],<ref name="IMTSP"/> cumbertiu-se, an [[2000]], an ounidade specializada, gozando de total [[Outonomie político-admenistratiba|outonomie admenistratiba]] anterna.<ref name="IMTSP"/> Zampenhou seneficatibas cuntribuiçones científicas nacionales i anternacionales an dibersos campos, para alhá de atuar cumo centro de formaçon, aperfeiçoamiento i prestaçon de [[serbícios]] specializados na ária.<ref name="IMTSP"/> * '''[[Anstituto Florestal]]''': criado an [[1896]] sob la chamaçon "Horto Botánico de San Paulo",<ref name="IF">{{citar web |url=http://www.iflorestal.sp.gov.br/institucional/index.asp |publicado=Anstituto Florestal |títalo=L Anstituto |acessodata=8 de agosto de 2008}}</ref> bisa a la preserbaçon de las matas natibas remanescentes ne l [[Stado (subdibison)|stado]]. Tamien susidie atebidades de pesquisa direcionadas a la cunserbaçon de [[spece]]s [[silbestre]]s ó ralas, al [[reflorestamiento]] i [[silbicultura]] racional, para alhá de porgramas de [[eiducaçon ambiental]]. Ye detentor dun grande património físico de [[parque]]s i reserbas.<ref name="IF"/> * '''[[Anstituto Nacional de Pesquisas Spaciales|Anstituto Nacional de Pesquisas Spaciales (INPE)]]''': criado an [[1961]], sue sede queda an [[San José de l Campos]]. Ten cumo oubjetibo promober i eisecutar [[studo]]s, [[pesquisa]]s científicas, zambolbimiento tecnológico i capacitaçon de [[recursos houmanos]], ne ls campos de la [[Ciéncia Spacial]] i de la [[Atmosfera]], de las Aplicaçones Spaciales, de la [[Meteorologie]] i de la [[Angenharie]] i [[tecnologie spacial|Tecnologie Spacial]], bien cumo an domínios correlatos, cunforme las políticas i diretrizes definidas pul [[Menistério de la Ciéncia i Tecnologie (Brasil)|Menistério de la Ciéncia i Tecnologie]]. Las atebidades atualmente zambolbidas pul INPE buscan demunstrar que la outelizaçon de la ciéncia i de la [[tecnologie spacial]], puode anfluir na qualidade de bida de la populaçon brasileira i ne l zambolbimiento de l [[Brasil]]. * '''[[Laboratório Nacional de Luç Síncrotron|Lhaboratório Nacional de Luç Síncrotron (LNS)]]''': lhocalizado ne l [[Çtrito de Baran Giraldo]] de la cidade de [[Campinas]], ye ua anstituiçon de pesquisa an [[física]], biologie strutural i [[nanotecnologie]]. L LNLS ten un [[acelerador de partículas]] (un [[síncrotron]]) ousado cumo fuonte de [[luç]] que ye l solo desse género ne l [[Heimisfério Sul]] i fui custruído i porjetado ne l [[Brasil]]. * '''[[Anstituto Agronómico de Campinas|Anstituto Agronómico de Campinas (IAC)]]''': fundado an [[1887]] pul Amperador [[D. Pedro II]], recebiu la chamaçon de Amperial Staçon Agronómica de Campinas i, an [[1892]], passou pa l Gobierno de l Stado de San Paulo. Ye un uorgon de pesquisa de la [[Agéncia Paulista de Tecnologie de l Agronegócios]], de la Secretarie de Agricultura i Abastecimiento de l Stado de San Paulo, lhocalizado ne l munecípio de [[Campinas]]. Ten cumo oubjetibo gerar i trasferir [[Ciéncia]] i [[Tecnologie]] pa l Negócio Agrícola, bisando a la outimizaçon de ls sistemas de porduçon begetal i al zambolbimiento sócio-eiquenómico cun qualidade ambiental. Sue atuaçon garante inda la oufierta de quemidos a la [[populaçon]] i matéria-prima a la [[andústria]], coperando para la sigurança alimentar i para la cumpetitibidade de ls perdutos ne l mercado anterno i sterno. == Cultura == {{Artigo percipal|[[Cultura de San Paulo]]}} Por tener anfluenciado l [[Brasil]] de forma atiba na [[política]] i na [[eiquenomie]] l stado de San Paulo acabou anfluenciando l paíç tamien an ámbito cultural. La cultura paulista ye ua de las mais ricas dentre ls stados brasileiros, justamente por ser ua mistura de todas las outras culturas nacionales. Esso debiu-se a las bárias óndias [[Migraçon|migratórias]] i [[Eimigraçon|eimigratórias]] que benirun pa l stado ne ls [[seclo]]s [[Seclo XX|XX]] i [[Seclo XXI|XXI]], trazendo questumes çtintos para un mesmo lhugar i criando ua cultura singular, seia na [[música]], na [[literatura]] ó nas [[artes plásticas]]. [[Fexeiro:Triato Pedro II-Rieiro Preto.jpg|thumb|[[Theatro Pedro II]] an [[Ribeiron Preto]].]] L percipal pólo cultural de l stado ye sue capital, [[San Paulo (cidade)|San Paulo]], mas outros grandes núcleos ourbanos cumo [[Campinas]], [[Ribeiron Preto]] i [[Campos de l Jordan]] tamien apersentan ua bida cultural rica i agitada. === Museus === Dentre ls percipales museus de l stado, stan l [[Museu de l Ipiranga]], adonde fui proclamada la andependéncia de l [[Brasil]], l [[Museu de la Lhéngua Pertuesa]], l [[MASP]] i la [[Pinacoteca de l Stado de San Paulo]], todos lhocalizados na [[cidade de San Paulo]]. === Música === [[Fexeiro:Osesp an campos de l jorda ciete silberio.jpg|thumb|left|[[Cuncerto]] de la [[Orquestra Sinfónica de l Stado de San Paulo]] an [[Campos de l Jordan]].]] Ls stado de San Paulo ten alguas de las melhores casas de spetaclos de l Brasil, cumo, por eisemplo, la [[Sala San Paulo]], cunsidrada por muitos cumo la de melhor [[acústica]] de l mundo i l [[Triato Municipal de San Paulo]], cunsidrado un de ls palcos de maior respeito ne l paíç, tenendo abrigado apersentaçones dramáticas i óperas de grandes nomes nacionales i anternacionales. Muitos de ls percipales cumpositores eruditos brasileiros anternacionalmente reconhecidos son paulistas, tales cumo [[Carlos Gomes]], aclamado cumo l mais prolífico cumpositor brasileiro de [[ópera]]s, i [[Eilias Álbares Lhobo]], cumpositor de la ópera "La Nuite de San João", la purmeira ópera genuinamente brasileira. Nun se puode squecer l precoce i tan cedo zaparecido [[Alexandre Lheby]] cuja obra orquestral i pianística ye de purmeira qualidade i que fui l pioneiro na antroduçon de l tema popular na música clássica. Ne l período moderno, la música erudita paulista fui marcada por cumpositores cumo [[Francisco Mignone]], [[João de Sousa Lhima]], [[Osbaldo Lhacerda]], [[Amaral Viera]] i [[Camargo Guarnieri]]. [[Fexeiro:Triato Municipal SP.jpg|thumb|L [[Triato Municipal de San Paulo]], ua de las percipales casas de [[ópera]] de l paíç.]] La música popular paulista tradecional, assi cumo ne l resto de l Brasil, fui anfluenciada percipalmente pulas tradiçones de la [[Ouropa]], de la [[África]] i de l [[índio]]s. Probablemente l stilo de música popular de ourige paulista mais caratelístico ye la [[moda de biuola]], tenendo sido amplamente dibulgada por [[Cornélio Pires]], durante l [[seclo XX]], i que atingiu sou apogeu cun cantores i cumpositores cumo [[Sérgio Reis]] i [[Renato Teixeira]]. L stilo musical anfluenciou fuortemente la música de outros stados cumo [[Minas Gerales]], [[Goiás]], [[Paraná]] i [[Mato Grosso de l Sul]]. Outros eilemientos de la música paulista dinos de nota i altamente populares son l [[rock]], repersentado por bandas cumo [[Titanas]], [[Ls Mutantes]], [[Ira!]], [[Ultraje la Rigor]] i [[CPM 22]]; l [[samba]] paulista ([[Adoniran Varbosa]], [[Demónios de la Garoa]]), la [[música pop]] ([[Guilherme Arantes]], [[Marie Rita]]) i l [[heip hop]], popular specialmente nas periferies de las grandes cidades paulistas, repersentado por bandas cumo [[Racionales MC's]] i [[Façon Central]]. == Eiquenomie == {{Artigo percipal|[[Eiquenomie de San Paulo]]}} {| class="anfobox" style="font-size: 95%; width: 24en; text-align: center;" |+ style="font-size: 1.25en; font-weight: bold;" | Eiquenomie de San Paulo |- | colspan="2" style="text-align: center;" | {| align="center" cellpadding="2" width="100%" style="background: none;" |- ! colspan="2" style="background-color: #87cefa; text-align: center;" | Ficha técnica |- ! Partecipaçon ne l [[produto anterno bruto|PIB]] nacional | 33,9% <sup>([[2005]])</sup> |- ! [[PIB per capita]] | R$ 17.977 <sup>([[2005]])</sup> |- ! colspan="2" style="background-color: #87cefa; text-align: center;" | Cumposiçon de l [[produto anterno bruto|PIB]] |- ! [[Agropecuária]] | 6,5% <sup>([[2004]])</sup> |- ! [[Andústria]] | 46,3% <sup>([[2004]])</sup> |- ! [[Serbícios]] | 47,2% <sup>([[2004]])</sup> |- ! colspan="2" style="background-color: #87cefa; text-align: center;" | Atebidades [[eiquenomie|eiquenómicas]] |- ! [[Sportaçon]]es | ([[US$]] 38 bilhones): [[beiclo]]s i [[pieça]]s (17,2%), [[abion]]es, [[heilicótero]]s i aeropeças (11,6%), outros perdutos agroindustriales ([[soja]], [[chicha]]s, [[café]], [[papel]] - 10%), [[açucre]] i [[álcol]] (7,8%), metalmacánico (7%), [[sumo de lharanja]] (5,2%), eiletrónica i telquemunicaçones (4,1%), miscelánea (31,8%) - <sup>[[2005]]</sup>. |- ! [[Amportaçon]]es | (US$ 30,5 bilhones): [[petrólio]] i deribados (8,4%), benes de [[anformática]] (7,8%), aeropieças (4,9%), [[beiclo]]s i peças (4,3%), metalmacánico (3%), [[medicamiento]]s (2,1%), miscelánea (63,3%) - <sup>[[2005]]</sup>. |- ! colspan="2" style="background-color: #87cefa; text-align: center;" | [[Einergie eilétrica]] |- ! Geraçon | 56.756 [[Watt|GWh]] <sup>(2004)</sup> |- ! [[Cunsumo]] | 85.193 GWh <sup>(2004)</sup> |- ! colspan="2" style="background-color: #87cefa; text-align: center;" | [[Telecomunicaçones]] |- ! [[Telefonia fixa]] | 13,4 milhones de lhinhas <sup>([[maio]]/[[2006]])</sup> |- ! [[Telmoble]]s | 22,7 milhones <sup>([[abril]]/[[2006]])</sup> |} |} Stado mais rico de la [[Brasil|Federaçon]], i l pólo eiquenómico de la [[América de l Sul]], l stado de San Paulo ten ua eiquenomie dibersificada. Las [[andústria]]s [[macánica|metal-macánica]], [[álcol]] i [[açucre]], [[Andústria téxtil|téxtil]], [[Altemoble|outomobilística]] i de [[abiaçon]]; ls setores de [[serbícios]] i [[Setor financeiro|financeiro]]; i l cultibo de [[laranja]], [[Canha-de-açucre|canha de açucre]] i [[Cafeiro|café]] forman la base dua eiquenomie que respunde por cerca dun terço de l [[Porduto Anterno Bruto|PIB]] brasileiro, algo an torno de 550 bilhones de dólares na "paridade de poder de cumpra". Para alhá desso, l stado oufrece buona anfra-estrutura para ambestimientos, debido las buonas cundiçones de las rodobias. === Stória eiquenómica de San Paulo === Puode-se cunsidrar que la stória eiquenómica paulista ampeça cul [[ciclo de l café]], na época an que ls paulistas comandában la política nacional cun ls [[Minas Gerales|mineiros]], la chamada "[[política de l café-cun-lheite]]", durante l período de la [[República Bielha]], an que l stado de San Paulo tubo ua acelerada spanson [[Andústria|andustrial]]. L ciclo perdura até la [[Grande Depresson|crise]] de la [[Bolsa de Balores de Nuoba Iorque]] an [[1929]]. La decadéncia de la [[cafeicultura]] proboca la trasferéncia de l [[Capital (eiquenomie)|capital]] para la andústria, que pudo se zambolber apoiada ne l mercado cunsumidor i na [[Mano-de-obra|mano de obra]] çponible ne l stado. Esta purmeira fase de la andustrializaçon acuntece ne l cuntesto eiquenómico brasileiro de la [[sustituiçon de amportaçones]]. L período de maior crecimiento de la andústria de l stado acuntece ne l mandato de [[Juscelino Kubitschek]] que promobiu la anternacionalizaçon de la eiquenomie brasileira, trazendo la San Paulo (percipalmente na region de l [[Region de l Grande ABC|ABC]]) la andústria outomobilística. Atualmente l stado ye lhíder an bários setores de la eiquenomie brasileira, notadamente ne l setor financeiro (cuncentrado na cidade de [[San Paulo (cidade)|San Paulo]]) , andústria outomobilística i de abiaçon i na porduçon sucroalcoleira i de suco de lharanja. === Andústrias === La andústria ye la percipal caratelística de la eiquenomie paulista. Depuis de la [[crise de 1929]], an [[Nuoba Iorque]], l café dou lhugar a las andústrias, que fazirun San Paulo permanecer na lhiderança de la andústria nacional até hoije. L stado supera la porduçon andustrial de l [[Riu de Janeiro]], de [[Minas Gerales]] i la de l [[Riu Grande de l Sul]]. Sous percipales pólos andustriales son: * [[Region Metropolitana de San Paulo]]; maior pólo de riqueza nacional, la region ten un pólo andústrial stremamente dibersificado cun andústrias de alta tecnologie até andústrias outomobilísticas, situadas percipalmente na region de l [[Region de l Grande ABC|ABC]]. Atualmente la metrópole stá passando por ua trasformaçon eiquenómica, deixando sou fuorte caráter andústrial passando pa l setor de serbícios. [[Fexeiro:Ambraer 190.jpg|right|thumb|[[Ambraer I-Jets|Ambraer I-190]], [[jato]] zambolbido pula [[ampresa]] [[Ambraer]] que stá sediada an [[San José de l Campos]].]] [[Fexeiro:Çtaque replan.jpg|thumb|[[REPLAN]], la maior [[refinarie]] an porduçon de [[petrólio]] de la [[Petrobrás]].]] * [[Bal de l Paraíba]]; ten andústrias de l galho aeroespacial, cumo la [[Ambraer]], andústrias outomobilísticas nacionales, cumo la [[Bolkswagen]] i la [[General Motors]] i andústrias de [[alta tecnologie]]. Tamien stan persentes las andústrias de eiletroeletrónicos, téxtil i química. * [[Region Metropolitana de Campinas]]; ten un fuorte i dibersificado pólo andústrial, cun andústrias outomobilísticas, andústrias de [[alta tecnologie]], pricipalmente nas cidades de [[Campinas]], [[Indaiatuba]] i [[Hortolándia]], andústrias petroquímicas cumo la [[REPLAN]], an [[Paulínia]] i andústrias téxteis, specialmente nas cidades de [[Amaricana]], [[Nuoba Odessa]] i [[Santa Bárbela d'Oeste]]<ref>http://www.planejamento.sp.gov.br/AssEco/testos/RMC.pdf{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. * [[Region Admenistratiba Central (San Paulo)|Region Admenistratiba Central]]; situado ne l centro de l [[stado]], adonde se lhocalizan las cidades de [[San Carlos (San Paulo)|San Carlos]] i [[Araraquara]], custitui un amportante pólo de [[alta tecnologie]], cun andústrias de defrentes árias, cumo la fábrica de la [[Bolkswagen|Bolkswagen motores]], [[Faber-Castell]], [[Eiletrolux]], [[Tecumseh]] i [[Husqbarna]]. * [[Mesorregion de Piracicaba]]; situada al lhado de la [[Region Metropolitana de Campinas]], adonde se lhocalizan amportantes munecípios, cumo [[Piracicaba]], [[Limeira]] i [[Riu Claro]], essa region ye caratelizada pula persença de ampresas de [[biotecnologie]], cultibo de [[canha de açucre]] i porduçon de [[biocombustible]]. === Agropecuária === [[Fexeiro:Faç S Sofia canheiro 090607 REFON .JPG|thumb|left|[[Canha-de-açucre]], ua de las culturas mais praticadas ne l stado. Na foto un canheiro na cidade paulista de [[Abaré]].]] L stado de San Paulo ye ua de las ounidades federatibas de l [[Brasil]] que mais cuntribui na porduçon [[agrícola]] nacional, sendo respunsable por un terço de l [[PIB]] agroindustrial brasileiro. San Paulo ten 190 mil [[km²]] de ária plantada i [[Pasto|pastaiges]]. L stado ye, eisoladamente, l maior perdutor de [[suco de lharanja]] i de [[fruita]]s, segundo maior perdutor mundial de [[soja]] i de [[canha-de-açucre]] i quarto maior perdutor mundial de [[café]]. Na [[pecuária]], l stado tamien se çtaca sendo respunsable por 16% de las [[abe]]s de corte, 9% de l ganado de [[bobino]]s i 7% de l [[suíno]]s de l paíç. '''<sup>Fuonte:<ref>http://www.nossosaopaulo{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com.br/Reg_SP/Eiquenomie/Eiquen_Frame.htm</ref></sup>''' === Einergie === L stado de San Paulo, sendo l mais andustrializado stado de la federaçon, ye l maior perdutor i tamien cunsumidor de einergie nacional. San Paulo ten mais [[Central núclear Hidrelétrica|centrales núclear hidrelétricas]] de l que qualquiera outro stado, cuntando tamien cun ua [[central núclear termoelétrica]], coincidas tamien por séren las maiores de la América Lhatina. === Turismo === [[Fexeiro:Bista de Santos.jpg|thumb|right|[[Borda]] de [[Santos]], un de l çtinos mais percurados puls paulistas.]] [[Fexeiro:Riu Brabo Hopi Hari.jpg|thumb|[[Hopi Hari]], un de ls maiores [[parque temático|parques temáticos]] de la [[América Lhatina]].]] {{Artigo percipal|[[Turismo an San Paulo]], [[Turismo na cidade de San Paulo]], [[Stáncia turística]]}} Ua parcela seneficatiba de la eiquenomie paulista ben de l turismo. Para alhá de ser un centro financeiro l stado tamien oufrece ua einorme bariadade an çtinos turísticos: * '''[[San Paulo (cidade)|Capital]]' '':La capital paulista ye l centro de l turismo de negócios ne l Brasil, l que proporciona a la cidade cerca de 45 mil eibentos por anho <ref>http://www.saopaulo.sp.gov.br/saopaulo/turismo/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111205215052/http://www.saopaulo.sp.gov.br/saopaulo/turismo/ |date=2011-12-05 }} Portal de l Gobierno de l Stado de San Paulo</ref>. San Paulo, tamien ten la maior rede houteleira brasileira. Por speculaçon eimobliária an meados de ls anhos [[1990]], hoije eisiste scesso de oufierta an númaro de bagas. La cidade tamien cunta cun percura ne l turismo gastronómico, depuis de recebir l títalo de capital mundial de la gastromie. L turismo cultural tamien ye çtaque dada la quantidade de museus, triatos, eibentos cumo la Bienal de Artes i la Bienal de l Lhibro. * '''[[Litoral de San Paulo|Litoral]]' '':L lhitoral paulista ten 622 [[quilómetros]] de praias de ls mais dibersos tipos i tamanhos. Antre las cidades que mais recíben turistas ne l berano stan [[Santos]], [[Praia Grande]], [[Ubatuba]], [[San Sabastian]], antre outras. * '''[[Anterior de San Paulo|Anterior]]' '': Ne l anterior ye possible ancontrar stáncias, turismo rural, ecológico, cidades cun clima ouropeu, [[cachoeiras]], [[caberna]]s, [[rius]], [[serra]]s, fuontes de [[auga mineral]], parques naturales, custruçones stóricas de ls seclos [[Seclo XVI|XVI]], [[Seclo XVII|XVII]], [[Seclo XVIII|XVIII]], [[eigreija]]s an arquitetura [[jesuíta]] i sítios arqueológicos cumo l Parque Stadual Turístico de l Alto Rieira (PETAR). Quien percura dibersones mais antensas puode percurar l [[Hopi Hari]], un de ls percipales parques temáticos de l paíç, na [[Region Metropolitana de Campinas]]. An matéria de ecoturismo, [[Brotas]] i [[Juquitiba]] ten a melhor anfraestrutura. Ne l [[ambierno]], la cidade de [[Campos de l Jordan]] surge cumo la percipal refréncia turística de l stado paulista, cul Festibal de Ambierno i dibersas outras atraçones nun ambiente cuja temperatura puode chegar an marcas negatibas. <!-- == Salude == == Eiducaçon == --> == Trasportes == === Rodobias === [[Fexeiro:Rodobia Bandeirantes SAO 2008 06.jpg|left|thumb|[[Rodobia de l Bandeirantes]], cunsidrada a melhor [[rodobia]] de l Brasil pula [[Cunfederaçon Nacional de l Trasporte]]<ref>[http://www.cnt.org.br/anformacoes/pesquisas/rodobiarie/2006/arquibos/pdf/lhigacao091.pdf Pesquisa Rodobiária 2006 - Cunfederaçon Nacional de Trasporte - Rodobia de l Bandeirantes]</ref>.]] {{Artigo percipal|[[Sistema rodobiário de l stado de San Paulo]]}} L estado de San Paulo ten ua malha rodobiária cun mais de 32.000 [[km]] de bias asfaltadas, repersentando cerca de 17[[%]] de l total de la malha asfaltada de l [[Brasil]]<ref>{{citar web|url=http://www.dar.sp.gov.br/malha/stat_malha/malharod05.htm|títalo=Malha rodobiária de l estado de San Paulo|outor=Departamiento de Stradas de Rodaige de San Paulo|acessodata=28 de maio de 2007}}</ref><ref>{{citar web|url=http://www.ambestimientos.sp.gov.br/portal.php/informacoes/infraestrutura/trasporte|títalo=Ambestimientos.SP|outor=Portal de l gobierno de l stado de San Paulo|acessodata=28 de maio de 2007}}</ref>. Las [[rodobia]]s paulistas son cunsidradas las mais modernas i melhor cunserbadas de l Brasil. La [[Cunfederaçon Nacional de l Trasporte]], nua pesquisa rializada an [[2006]], dibulgou un ''ranking'' que coloca las rodobias de San Paulo, an cumparaçon cun las outras rodobias brasileiras, ne l topo an tenermos de stado giral de cunserbaçon<ref>{{citar web|url=http://www.cnt.org.br/informacoes/pesquisas/rodoviaria/2006/release.htm|outor=Cunfederaçon Nacional de Trasportes|títalo=Release - Pesquisa Rodobiária CNT 2006|acessodata=28 de maio de 2007}}</ref><ref>{{citar web|url=http://www.cnt.org.br/informacoes/pesquisas/rodoviario/2006/ranking.htm|outor=Cunfederaçon Nacional de Trasportes|títalo=Ranking - Pesquisa Rodobiária CNT 2006|acessodata=28 de maio de 2007}}</ref>. La admenistraçon de alguas rodobias paulistas fui trasferida a la einiciatiba pribada a partir de l final de la [[década de 1990|década de 90]], drento dun porgrama mais amplo de pribatizaçon. Las ampresas bencedoras de l porcesso lhicitatório fúrun oubrigadas a rializar ua série de ambestimientos i a cumprir metas de qualidade mas, anque de la melhoria nas statísticas de acidentes<ref>{{citar web|url=http://www.artesp.sp.gov.br/servicos/concessoes/servicos_do_programa_concessoes.asp|outor=ARTESP|títalo=Rodobias Cuncedidas|acessodata=28 de maio de 2007}}</ref>, la cobrança dun balor de pedágio cunsidrado caro pa ls padrones brasileiros proboca críticas al modelo de pribatizaçon.<ref>{{citar web|url=http://g1.globo .com/Noticias/Brasil/0,,AA1339855-5598,00.html|outor=Portal Globo de amboras|títalo= Pedágio de SP ye 57% mais caro que de rodobias federales|acessodata=28 de maio de 2007}}</ref> === Aeroportos === [[Fexeiro:BiewfromAir-SaoPaulo.jpg|thumb|right|[[Aeroporto Anternacional de San Paulo-Guarulhos|Aeroporto Anternacional de San Paulo]], an [[Guarulhos]], l aeroporto anternacional mais mobimentado de l [[Brasil]].]] [[Fexeiro:Aeroporto de Cungonhas - Aeronabes.jpg|thumb|right|[[Aeroporto de Cungonhas]].]] {{Aneixo|[[Aneixo:Lhista de aeroportos de l Brasil|Aeroportos de l stado de San Paulo]]} } San Paulo ten trés grandes [[aeroporto]]s, sendo dous anternacionales: * '''[[Aeroporto Anternacional de San Paulo-Guarulhos|Aeroporto Anternacional de San Paulo]]' '', lhocalizado na cidade de [[Guarulhos]], na [[Region Metropolitana de San Paulo]], ye l aeroporto anternacional mais mobimentado de l [[Brasil]]. Cunsidrado un de l ''[[Hub (abiaçon comercial)|hus]]' ' de la abiaçon cebil ne l paíç, oupera ua grande quantidade de bóos nacionales i anternacionales para todos ls percipales çtinos de l Brasil i de l mundo. Stá lhoinge 25 quilómetros de l [[Zona Central de San Paulo|centro de San Paulo]], la percipal metrópole la que sirbe. * '''[[Aeroporto de Cungonhas]]''', ye l aeroporto doméstico mais mobimentado de l Brasil, lhocalizado ne l [[çtrito]] de l [[Campo Guapo (çtrito de San Paulo)|Campo Guapo]], na [[San Paulo (cidade)|capital paulista]]. Por star lhocalizado a solo 8 [[km]] de l [[Zona Central de San Paulo|centro]], ye outelizado basicamente para bóos de [[puonte aérea]] i de cúrtie duraçon, sendo sous percipales çtinos [[Riu de Janeiro (cidade)|Riu de Janeiro]], [[Brasília]], [[Guapo Hourizonte]] i l [[Anterior de San Paulo|anterior de l stado]]. * '''[[Aeroporto Anternacional de Biracopos]]''', lhocalizado a 20 [[quilómetro]]s de l centro de [[Campinas]] i a 99 [[quilómetro]]s de la [[San Paulo (cidade)|capital paulista]]. Atualmente, repersenta l segundo maior treminal aéreo de cargas de l [[Brasil|paíç]]< ref name="Aero">[http://www.infraero.gov.br/mobi.php?gi=mobi Anfraero – Mobimiento ne ls Aeroportos]</ref>, respunsable por 18,1% de l mobimiento total de cargas ne ls [[aeroporto]]s.<ref name="Aero"/> An [[2007]], registrou un fluxo de cargas ambarcadas i zambarcadas an bóos anternacionales de cerca de 228.239 [[tonelada]]s.<ref name="Aero"/> De cada trés [[tonelada]]s de mercadorias sportadas i amportadas, ua passa pul [[aeroporto]].<ref name="Aero"/> L Treminal de Lhogística de Carga de Amportaçon i Sportaçon ten ua ária de mais de 81 mil metros quadrados, cun capacidade de processar até 720 mil toneladas de carga aérea por anho. === Portos marítimos === [[Fexeiro:Port Santos.jpg|thumb|left|[[Porto de Santos]], l maior de l Brasil.]] L stado ten dous portos: * '''[[Porto de Santos]]''', lhocalizado na cidade de [[Santos]], l porto ye hoije l percipal de l [[Brasil]] i l maior de la [[América Lhatina]]. L ''Porto de Santos'' acupa a 39ª posiçon ne l ranking mundial de mobimentaçon de cargas cunteinerizadas. * '''[[Porto de San Sabastian]]''', lhocalizado na cidade de [[San Sabastian (San Paulo)|San Sabastian]], l porto i ua alternatiba para la prática de l [[comércio sterior]] i pa l apoio al ''Porto de Santos''. === Caminos de fierro === [[Fexeiro:Ponte Rubinéia 3.jpg|thumb|[[Puonte Rodoferrobiária]] subre l [[Riu Paraná]].]] San Paulo ten mais de 5 mil km de caminos de fierro (outrora ouperados pula zaparecida statal [[Camino de fierro Paulista SA]]), que se stenden zde las bordas de l [[riu Paraná]] até l [[porto de Santos]], çtinados al trasporte de carga. La [[region metropolitana de San Paulo]] ye serbida de camboios por ua malha ferrobiária de 257&nbsp;km, cumpuosta por 6 lhinhas i 84 staçones, sendo ouperada pula [[Cumpanha Paulista de Camboios Metros]]. === Metro === {{Artigo percipal|[[Metro de San Paulo]]}} L metro de San Paulo ye un de ls mais eficientes i nuobos de l mundo. San 61,3&nbsp;km de metro çtribuídas an quatro lhinhas i 55 staçones, sendo que diariamente son trasportados aprossimadamente 3 milhones de passageiros por essas lhinhas<ref>http://www1.fuolha.uol{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com.br/fuolha/cotidiano/ult95u304435.shtml Fuolha Online</ref>. == Refréncias == <references/> [[Catadorie:San Paulo]] rk56jr66mz90fwi2fsfvtoxpqkelcii Biquipédia:Ambaixada 4 3581 107119 106952 2026-07-13T10:24:36Z ~2026-38935-23 15383 107119 wikitext text/x-wiki The '''Embassy''' exists to support communication among Wikipedias in various languages. On [[m:Páigina percipal|Meta-Wiki]] you can find a [[m:Wikimedia Embassy/mwl|list of all Wikimedia embassies]]. {| class="plainlinks" style="border:1px solid #8888aa; background-color:#f7f8ff; padding:5px; font-size: 95%; margin: 1em auto" | valign=top |'''Welcome''' to the embassy of the Mirandese language Wikipedia! If you have any announcements or questions regarding international issues or the Mirandese Wikipedia, you are invited to post them in the Talk page for this article.<br /><center>'''[{{fullurl:Project talk:Ambaixada|action=edit&section=new}} Message to the embassy]'''</center> | valign=top |'''Bienvenu(e)''' sur l'ambassade de la Wikipédia mirandaise! Si vous avez une annonce ou demande concernant les questions internationales ou la Wikipédia mirandaise, vous pouvez la formuler sur la page de discussion de cet article.<br /><center>'''[{{fullurl:Project talk:Ambaixada|action=edit&section=new}} Consulter les ambassadeurs]'''</center> | valign=top |'''Bem-vindo/a''' à embaixada da Wikipédia mirandesa! Se tiver anúncios ou perguntas a fazer em relação a temas internacionais ou relativos à Wikipédia mirandesa, pode publicar os seus comentários na página de discussão deste artigo.<br /><center>'''[{{fullurl:Project talk:Ambaixada|action=edit&section=new}} Mensagem à embaixada]'''</center> |} {{Help for non-Mirandese speakers}} <!--■■■■■■■■■■■■■ Messages, topics and requests below this line please ■■■■■■■■■■■■■--> == Who can help me? == Here visitors can ask one of the users below for help directly in their own language: '''WARNING: Some of the users shown here might no longer be active, it is not in our power to edit their names out of the page, so please check their history to see if they are still active, if nothing has been done by them in Wikipedia for an extensive amount of time, please search for a more active member''' === English (en) === * [[Outelizador:Manuel de Sousa|Manuel de Sousa]], ''en-3'' * [[Outelizador:Garsd|Garsd]] * [[Outelizador:Tuga1143|Tuga1143]] * [[Outelizadora:Athena in Wonderland|Athena in Wonderland]], ''en-3'' * [[Outelizador:LordQlbert2345|LordQlbert2345]], ''en-2'' * [[Outelizador:MdMV_or_Emdy_idk|MdMV_or_Emdy_idk]] === Français (fr) === * [[Outelizador:Garsd|Garsd]] * [[Outelizadora:Athena in Wonderland|Athena in Wonderland]], ''fr-1'' === Galego (gl) === * [[Outelizadora:Athena in Wonderland|Athena in Wonderland]], ''gl-3'' === Italiano (it) === * [[Outelizadora:Athena in Wonderland|Athena in Wonderland]], ''it-1'' === Polski (pl) === * [[Outelizador:Garsd|Garsd]] === Português (pt) === * [[Outelizador:Manuel de Sousa|Manuel de Sousa]], lhéngua mai (''língua materna'') * [[Outelizador:Alchimista|Alchimista]], lhéngua mai (''língua materna'') * [[Outelizador:Ninux2000|Ninux2000]], lhéngua mai (''língua materna'') * [[Outelizador:Garsd|Garsd]] * [[Outelizador:Tuga1143|Tuga1143]] * [[Outelizadora:Athena in Wonderland|Athena in Wonderland]], lhéngua mai (''língua materna'') * [[Outelizadora:Cyberlima785|Cyberlima785]], lhéngua mai (''língua materna'') * [[Outelizador:LordQlbert2345|LordQlbert2345]], lhéngua mai (''língua materna'') * [[Outelizador:MdMV_or_Emdy_idk|MdMV_or_Emdy_idk]], lhéngua mai (''língua materna'') === Русский (ru) === * [[Outelizador:LordQlbert2345|LordQlbert2345]], ''ru-1'' * [[Outelizador:Mapatxea|Mapatxea]], lhéngua mai (''língua materna'') == Statuto de ambeixador/estatuto de embaixador == Mwl: Qualquiera outelizador(a) puode outonomear-se ambeixador an qualquiera momiento, solo ten de poner l sou nome na lhista de ambeixadores nesta páigina ó ne l [[:m:Template:Master List of All Ambassadors|Meta]]. L mandato dun ambeixador ten duraçon de un anho. L mandato ye outomaticamente renobado cada beç que l utilizador eiditar. L nome dun outelizador de l qual l mandato haba treminado puode ser botado fuora de la lhista de ambeixadores eiqui i daqueilha ne l Meta, causo an que nota de l feito tenerá de ser deixada na páigina de cumbersa deste outelizador na mwl.wikipedia. Pt: Qualquer utilizador pode autonomear-se embaixador em qualquer momento, para o que bastará apor o seu nome na lista de embaixadores nesta página ou no [[:m:Template:Master List of All Ambassadors|Meta]]. O mandato de um embaixador dura um ano. O mandato é automaticamente renovado cada vez que o utilizador edita. O nome de um utilizador cujo mandato haja expirado pode ser removido da lista de embaixadores aqui e daquela no Meta, caso em que nota do feito terá de ser deixada na página de discussão desse utilizador na mwl.wikipedia. En: Any user can autonominate themselves as ambassador at any time, you just need to put your name in the list of ambassadors in this page or in the [[:m:Template:Master List of All Ambassadors|Meta]]. The mandate of an ambassador lasts a year. The mandate is automatically renewed everytime the user edits. The name of a user whose mandate has expired can be removed in the list of ambassadors here and in the Meta, in which case the action must be communicated in the discussion page of said user in the mwl.wikipedia. [[Catadorie:!Biquipédia]] [[Category:!Ajuda]] 0acj7hublow62fj16smxsq6on9q5rww 107120 107119 2026-07-13T10:26:05Z ~2026-38935-23 15383 /* Sal */ nuobo cacho 107120 wikitext text/x-wiki The '''Embassy''' exists to support communication among Wikipedias in various languages. On [[m:Páigina percipal|Meta-Wiki]] you can find a [[m:Wikimedia Embassy/mwl|list of all Wikimedia embassies]]. {| class="plainlinks" style="border:1px solid #8888aa; background-color:#f7f8ff; padding:5px; font-size: 95%; margin: 1em auto" | valign=top |'''Welcome''' to the embassy of the Mirandese language Wikipedia! If you have any announcements or questions regarding international issues or the Mirandese Wikipedia, you are invited to post them in the Talk page for this article.<br /><center>'''[{{fullurl:Project talk:Ambaixada|action=edit&section=new}} Message to the embassy]'''</center> | valign=top |'''Bienvenu(e)''' sur l'ambassade de la Wikipédia mirandaise! Si vous avez une annonce ou demande concernant les questions internationales ou la Wikipédia mirandaise, vous pouvez la formuler sur la page de discussion de cet article.<br /><center>'''[{{fullurl:Project talk:Ambaixada|action=edit&section=new}} Consulter les ambassadeurs]'''</center> | valign=top |'''Bem-vindo/a''' à embaixada da Wikipédia mirandesa! Se tiver anúncios ou perguntas a fazer em relação a temas internacionais ou relativos à Wikipédia mirandesa, pode publicar os seus comentários na página de discussão deste artigo.<br /><center>'''[{{fullurl:Project talk:Ambaixada|action=edit&section=new}} Mensagem à embaixada]'''</center> |} {{Help for non-Mirandese speakers}} <!--■■■■■■■■■■■■■ Messages, topics and requests below this line please ■■■■■■■■■■■■■--> == Who can help me? == Here visitors can ask one of the users below for help directly in their own language: '''WARNING: Some of the users shown here might no longer be active, it is not in our power to edit their names out of the page, so please check their history to see if they are still active, if nothing has been done by them in Wikipedia for an extensive amount of time, please search for a more active member''' === English (en) === * [[Outelizador:Manuel de Sousa|Manuel de Sousa]], ''en-3'' * [[Outelizador:Garsd|Garsd]] * [[Outelizador:Tuga1143|Tuga1143]] * [[Outelizadora:Athena in Wonderland|Athena in Wonderland]], ''en-3'' * [[Outelizador:LordQlbert2345|LordQlbert2345]], ''en-2'' * [[Outelizador:MdMV_or_Emdy_idk|MdMV_or_Emdy_idk]] === Français (fr) === * [[Outelizador:Garsd|Garsd]] * [[Outelizadora:Athena in Wonderland|Athena in Wonderland]], ''fr-1'' === Galego (gl) === * [[Outelizadora:Athena in Wonderland|Athena in Wonderland]], ''gl-3'' === Italiano (it) === * [[Outelizadora:Athena in Wonderland|Athena in Wonderland]], ''it-1'' === Polski (pl) === * [[Outelizador:Garsd|Garsd]] === Português (pt) === * [[Outelizador:Manuel de Sousa|Manuel de Sousa]], lhéngua mai (''língua materna'') * [[Outelizador:Alchimista|Alchimista]], lhéngua mai (''língua materna'') * [[Outelizador:Ninux2000|Ninux2000]], lhéngua mai (''língua materna'') * [[Outelizador:Garsd|Garsd]] * [[Outelizador:Tuga1143|Tuga1143]] * [[Outelizadora:Athena in Wonderland|Athena in Wonderland]], lhéngua mai (''língua materna'') * [[Outelizadora:Cyberlima785|Cyberlima785]], lhéngua mai (''língua materna'') * [[Outelizador:LordQlbert2345|LordQlbert2345]], lhéngua mai (''língua materna'') * [[Outelizador:MdMV_or_Emdy_idk|MdMV_or_Emdy_idk]], lhéngua mai (''língua materna'') === Русский (ru) === * [[Outelizador:LordQlbert2345|LordQlbert2345]], ''ru-1'' * [[Outelizador:Mapatxea|Mapatxea]], lhéngua mai (''língua materna'') == Statuto de ambeixador/estatuto de embaixador == Mwl: Qualquiera outelizador(a) puode outonomear-se ambeixador an qualquiera momiento, solo ten de poner l sou nome na lhista de ambeixadores nesta páigina ó ne l [[:m:Template:Master List of All Ambassadors|Meta]]. L mandato dun ambeixador ten duraçon de un anho. L mandato ye outomaticamente renobado cada beç que l utilizador eiditar. L nome dun outelizador de l qual l mandato haba treminado puode ser botado fuora de la lhista de ambeixadores eiqui i daqueilha ne l Meta, causo an que nota de l feito tenerá de ser deixada na páigina de cumbersa deste outelizador na mwl.wikipedia. Pt: Qualquer utilizador pode autonomear-se embaixador em qualquer momento, para o que bastará apor o seu nome na lista de embaixadores nesta página ou no [[:m:Template:Master List of All Ambassadors|Meta]]. O mandato de um embaixador dura um ano. O mandato é automaticamente renovado cada vez que o utilizador edita. O nome de um utilizador cujo mandato haja expirado pode ser removido da lista de embaixadores aqui e daquela no Meta, caso em que nota do feito terá de ser deixada na página de discussão desse utilizador na mwl.wikipedia. En: Any user can autonominate themselves as ambassador at any time, you just need to put your name in the list of ambassadors in this page or in the [[:m:Template:Master List of All Ambassadors|Meta]]. The mandate of an ambassador lasts a year. The mandate is automatically renewed everytime the user edits. The name of a user whose mandate has expired can be removed in the list of ambassadors here and in the Meta, in which case the action must be communicated in the discussion page of said user in the mwl.wikipedia. [[Catadorie:!Biquipédia]] [[Category:!Ajuda]] == Sal == Criar uma página Sal em mirandês [[Special:Contribuições/&#126;2026-38935-23|&#126;2026-38935-23]] ([[Cumbersa outelizador(a):&#126;2026-38935-23|discussão]]) 10h26min de 13 de júlio de 2026 (UTC) d231p2i4klcoyburzk767pypbh1npvz 107121 107120 2026-07-13T10:27:07Z ~2026-38935-23 15383 /* Sal */ nuobo cacho 107121 wikitext text/x-wiki The '''Embassy''' exists to support communication among Wikipedias in various languages. On [[m:Páigina percipal|Meta-Wiki]] you can find a [[m:Wikimedia Embassy/mwl|list of all Wikimedia embassies]]. {| class="plainlinks" style="border:1px solid #8888aa; background-color:#f7f8ff; padding:5px; font-size: 95%; margin: 1em auto" | valign=top |'''Welcome''' to the embassy of the Mirandese language Wikipedia! If you have any announcements or questions regarding international issues or the Mirandese Wikipedia, you are invited to post them in the Talk page for this article.<br /><center>'''[{{fullurl:Project talk:Ambaixada|action=edit&section=new}} Message to the embassy]'''</center> | valign=top |'''Bienvenu(e)''' sur l'ambassade de la Wikipédia mirandaise! Si vous avez une annonce ou demande concernant les questions internationales ou la Wikipédia mirandaise, vous pouvez la formuler sur la page de discussion de cet article.<br /><center>'''[{{fullurl:Project talk:Ambaixada|action=edit&section=new}} Consulter les ambassadeurs]'''</center> | valign=top |'''Bem-vindo/a''' à embaixada da Wikipédia mirandesa! Se tiver anúncios ou perguntas a fazer em relação a temas internacionais ou relativos à Wikipédia mirandesa, pode publicar os seus comentários na página de discussão deste artigo.<br /><center>'''[{{fullurl:Project talk:Ambaixada|action=edit&section=new}} Mensagem à embaixada]'''</center> |} {{Help for non-Mirandese speakers}} <!--■■■■■■■■■■■■■ Messages, topics and requests below this line please ■■■■■■■■■■■■■--> == Who can help me? == Here visitors can ask one of the users below for help directly in their own language: '''WARNING: Some of the users shown here might no longer be active, it is not in our power to edit their names out of the page, so please check their history to see if they are still active, if nothing has been done by them in Wikipedia for an extensive amount of time, please search for a more active member''' === English (en) === * [[Outelizador:Manuel de Sousa|Manuel de Sousa]], ''en-3'' * [[Outelizador:Garsd|Garsd]] * [[Outelizador:Tuga1143|Tuga1143]] * [[Outelizadora:Athena in Wonderland|Athena in Wonderland]], ''en-3'' * [[Outelizador:LordQlbert2345|LordQlbert2345]], ''en-2'' * [[Outelizador:MdMV_or_Emdy_idk|MdMV_or_Emdy_idk]] === Français (fr) === * [[Outelizador:Garsd|Garsd]] * [[Outelizadora:Athena in Wonderland|Athena in Wonderland]], ''fr-1'' === Galego (gl) === * [[Outelizadora:Athena in Wonderland|Athena in Wonderland]], ''gl-3'' === Italiano (it) === * [[Outelizadora:Athena in Wonderland|Athena in Wonderland]], ''it-1'' === Polski (pl) === * [[Outelizador:Garsd|Garsd]] === Português (pt) === * [[Outelizador:Manuel de Sousa|Manuel de Sousa]], lhéngua mai (''língua materna'') * [[Outelizador:Alchimista|Alchimista]], lhéngua mai (''língua materna'') * [[Outelizador:Ninux2000|Ninux2000]], lhéngua mai (''língua materna'') * [[Outelizador:Garsd|Garsd]] * [[Outelizador:Tuga1143|Tuga1143]] * [[Outelizadora:Athena in Wonderland|Athena in Wonderland]], lhéngua mai (''língua materna'') * [[Outelizadora:Cyberlima785|Cyberlima785]], lhéngua mai (''língua materna'') * [[Outelizador:LordQlbert2345|LordQlbert2345]], lhéngua mai (''língua materna'') * [[Outelizador:MdMV_or_Emdy_idk|MdMV_or_Emdy_idk]], lhéngua mai (''língua materna'') === Русский (ru) === * [[Outelizador:LordQlbert2345|LordQlbert2345]], ''ru-1'' * [[Outelizador:Mapatxea|Mapatxea]], lhéngua mai (''língua materna'') == Statuto de ambeixador/estatuto de embaixador == Mwl: Qualquiera outelizador(a) puode outonomear-se ambeixador an qualquiera momiento, solo ten de poner l sou nome na lhista de ambeixadores nesta páigina ó ne l [[:m:Template:Master List of All Ambassadors|Meta]]. L mandato dun ambeixador ten duraçon de un anho. L mandato ye outomaticamente renobado cada beç que l utilizador eiditar. L nome dun outelizador de l qual l mandato haba treminado puode ser botado fuora de la lhista de ambeixadores eiqui i daqueilha ne l Meta, causo an que nota de l feito tenerá de ser deixada na páigina de cumbersa deste outelizador na mwl.wikipedia. Pt: Qualquer utilizador pode autonomear-se embaixador em qualquer momento, para o que bastará apor o seu nome na lista de embaixadores nesta página ou no [[:m:Template:Master List of All Ambassadors|Meta]]. O mandato de um embaixador dura um ano. O mandato é automaticamente renovado cada vez que o utilizador edita. O nome de um utilizador cujo mandato haja expirado pode ser removido da lista de embaixadores aqui e daquela no Meta, caso em que nota do feito terá de ser deixada na página de discussão desse utilizador na mwl.wikipedia. En: Any user can autonominate themselves as ambassador at any time, you just need to put your name in the list of ambassadors in this page or in the [[:m:Template:Master List of All Ambassadors|Meta]]. The mandate of an ambassador lasts a year. The mandate is automatically renewed everytime the user edits. The name of a user whose mandate has expired can be removed in the list of ambassadors here and in the Meta, in which case the action must be communicated in the discussion page of said user in the mwl.wikipedia. [[Catadorie:!Biquipédia]] [[Category:!Ajuda]] == Sal == Criar uma página Sal em mirandês [[Special:Contribuições/&#126;2026-38935-23|&#126;2026-38935-23]] ([[Cumbersa outelizador(a):&#126;2026-38935-23|discussão]]) 10h26min de 13 de júlio de 2026 (UTC) == Sal == Mas criar por favor [[Special:Contribuições/&#126;2026-38935-23|&#126;2026-38935-23]] ([[Cumbersa outelizador(a):&#126;2026-38935-23|discussão]]) 10h27min de 13 de júlio de 2026 (UTC) i7obd1k1z41s0xnk0xi37a3781g1tfz 107122 107121 2026-07-13T10:28:47Z ~2026-38935-23 15383 107122 wikitext text/x-wiki The '''Embassy''' exists to support communication among Wikipedias in various languages. On [[m:Páigina percipal|Meta-Wiki]] you can find a [[m:Wikimedia Embassy/mwl|list of all Wikimedia embassies]]. {| class="plainlinks" style="border:1px solid #8888aa; background-color:#f7f8ff; padding:5px; font-size: 95%; margin: 1em auto" | valign=top |'''Welcome''' to the embassy of the Mirandese language Wikipedia! If you have any announcements or questions regarding international issues or the Mirandese Wikipedia, you are invited to post them in the Talk page for this article.<br /><center>'''[{{fullurl:Project talk:Ambaixada|action=edit&section=new}} Message to the embassy]'''</center> | valign=top |'''Bienvenu(e)''' sur l'ambassade de la Wikipédia mirandaise! Si vous avez une annonce ou demande concernant les questions internationales ou la Wikipédia mirandaise, vous pouvez la formuler sur la page de discussion de cet article.<br /><center>'''[{{fullurl:Project talk:Ambaixada|action=edit&section=new}} Consulter les ambassadeurs]'''</center> | valign=top |'''Bem-vindo/a''' à embaixada da Wikipédia mirandesa! Se tiver anúncios ou perguntas a fazer em relação a temas internacionais ou relativos à Wikipédia mirandesa, pode publicar os seus comentários na página de discussão deste artigo.<br /><center>'''[{{fullurl:Project talk:Ambaixada|action=edit&section=new}} Mensagem à embaixada]'''</center> |} {{Help for non-Mirandese speakers}} <!--■■■■■■■■■■■■■ Messages, topics and requests below this line please ■■■■■■■■■■■■■--> == Who can help me? == Here visitors can ask one of the users below for help directly in their own language: '''WARNING: Some of the users shown here might no longer be active, it is not in our power to edit their names out of the page, so please check their history to see if they are still active, if nothing has been done by them in Wikipedia for an extensive amount of time, please search for a more active member''' === English (en) === * [[Outelizador:Manuel de Sousa|Manuel de Sousa]], ''en-3'' * [[Outelizador:Garsd|Garsd]] * [[Outelizador:Tuga1143|Tuga1143]] * [[Outelizadora:Athena in Wonderland|Athena in Wonderland]], ''en-3'' * [[Outelizador:LordQlbert2345|LordQlbert2345]], ''en-2'' * [[Outelizador:MdMV_or_Emdy_idk|MdMV_or_Emdy_idk]] === Français (fr) === * [[Outelizador:Garsd|Garsd]] * [[Outelizadora:Athena in Wonderland|Athena in Wonderland]], ''fr-1'' === Galego (gl) === * [[Outelizadora:Athena in Wonderland|Athena in Wonderland]], ''gl-3'' === Italiano (it) === * [[Outelizadora:Athena in Wonderland|Athena in Wonderland]], ''it-1'' === Polski (pl) === * [[Outelizador:Garsd|Garsd]] === Português (pt) === * [[Outelizador:Manuel de Sousa|Manuel de Sousa]], lhéngua mai (''língua materna'') * [[Outelizador:Alchimista|Alchimista]], lhéngua mai (''língua materna'') * [[Outelizador:Ninux2000|Ninux2000]], lhéngua mai (''língua materna'') * [[Outelizador:Garsd|Garsd]] * [[Outelizador:Tuga1143|Tuga1143]] * [[Outelizadora:Athena in Wonderland|Athena in Wonderland]], lhéngua mai (''língua materna'') * [[Outelizadora:Cyberlima785|Cyberlima785]], lhéngua mai (''língua materna'') * [[Outelizador:LordQlbert2345|LordQlbert2345]], lhéngua mai (''língua materna'') * [[Outelizador:MdMV_or_Emdy_idk|MdMV_or_Emdy_idk]], lhéngua mai (''língua materna'') === Русский (ru) === * [[Outelizador:LordQlbert2345|LordQlbert2345]], ''ru-1'' * [[Outelizador:Mapatxea|Mapatxea]], lhéngua mai (''língua materna'') == Statuto de ambeixador/estatuto de embaixador == Mwl: Qualquiera outelizador(a) puode outonomear-se ambeixador an qualquiera momiento, solo ten de poner l sou nome na lhista de ambeixadores nesta páigina ó ne l [[:m:Template:Master List of All Ambassadors|Meta]]. L mandato dun ambeixador ten duraçon de un anho. L mandato ye outomaticamente renobado cada beç que l utilizador eiditar. L nome dun outelizador de l qual l mandato haba treminado puode ser botado fuora de la lhista de ambeixadores eiqui i daqueilha ne l Meta, causo an que nota de l feito tenerá de ser deixada na páigina de cumbersa deste outelizador na mwl.wikipedia. Pt: Qualquer utilizador pode autonomear-se embaixador em qualquer momento, para o que bastará apor o seu nome na lista de embaixadores nesta página ou no [[:m:Template:Master List of All Ambassadors|Meta]]. O mandato de um embaixador dura um ano. O mandato é automaticamente renovado cada vez que o utilizador edita. O nome de um utilizador cujo mandato haja expirado pode ser removido da lista de embaixadores aqui e daquela no Meta, caso em que nota do feito terá de ser deixada na página de discussão desse utilizador na mwl.wikipedia. En: Any user can autonominate themselves as ambassador at any time, you just need to put your name in the list of ambassadors in this page or in the [[:m:Template:Master List of All Ambassadors|Meta]]. The mandate of an ambassador lasts a year. The mandate is automatically renewed everytime the user edits. The name of a user whose mandate has expired can be removed in the list of ambassadors here and in the Meta, in which case the action must be communicated in the discussion page of said user in the mwl.wikipedia. [[Catadorie:!Biquipédia]] [[Category:!Ajuda]] == Sal == Criar uma página Sal em mirandês [[Special:Contribuições/&#126;2026-38935-23|&#126;2026-38935-23]] ([[Cumbersa outelizador(a):&#126;2026-38935-23|discussão]]) 10h26min de 13 de júlio de 2026 (UTC) == Sal == Mas criar por favor [[Special:Contribuições/&#126;2026-38935-23|&#126;2026-38935-23]] ([[Cumbersa outelizador(a):&#126;2026-38935-23|discussão]]) 10h27min de 13 de júlio de 2026 (UTC) Eu não acento o teu por favor de merda [[Special:Contribuições/&#126;2026-38935-23|&#126;2026-38935-23]] ([[Cumbersa outelizador(a):&#126;2026-38935-23|discussão]]) 10h28min de 13 de júlio de 2026 (UTC) q2t8zcufqp5lxwpnnn7r4ano3aw1h3d Baticano 0 5028 107123 105914 2026-07-13T11:21:53Z ~2026-38935-23 15383 /* */ 107123 wikitext text/x-wiki {| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+<big>'''Stado de l Cidade de l Baticano'''</big> |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan=2 | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Flag of Vatican City (2023–present).svg|left|130px]] | align="center" width="140px"|[[Fexeiro:Coat of arms of Vatican City (2023–present).svg|left|125px]] |} |- | align="center" colspan=2 |[[Fexeiro:Location Vatican City Europe.png|250px]] |- | '''Lhéngua oufecial''' || [[Lhéngua eitaliana|Eitaliano]]<br />[[Lhéngua lhatina|Lhatín]] (No ouficiales) |- | '''Capital'''<br />&nbsp;- Populaçon:<br />|| [[Cidade de l Baticano]]<br /> 618 <small>(2018)</small> |- | '''Área'''<br /> | 0,44&nbsp;km² <br /> |- | '''Populaçon'''<br />&nbsp;- Total:<br />&nbsp;- Densidade: | <br /> 618 <small>(2018)</small><br />2118 ab./km² |- |align="center" colspan=2 | Hino nacional: ''Inno e Marcia Pontificale '' |- |} La '''Cidade de l Baticano''' cunhecido cumo ''Santa Sé'' ye un pequeinho paíç [[Ouropa|ouropeu]], formando un enclabe dentro de l cidade de [[Roma]], capital de [[Eitália]]. Ye l sede de l [[Eigreija Católica]] i l seu gobernante i xefe de l Stado ye l [[Papa]]. L território abrange 0,44 [[quilómetros quadrados]]. Ne l anho de 2015, la populaçon era de 1.000 habitantes. [[Catadorie:Paízes de la Ouropa]] [[Catadorie:Baticano]] 6ew06c3lpjyev2rc2t5lphekftvdpn0 Ajuda:Páigina percipal 12 5318 107118 92114 2026-07-13T10:21:53Z ~2026-38935-23 15383 /* */ 107118 wikitext text/x-wiki {| cellspacing="0" cellpadding="0" align="center" style="width:100%; border:2px #a3b1bf solid;" |- |colspan="2" align="center" style="background:#cee0f2; text-align:center; border-bottom:1px #a3b1bf solid;"| [[fexeiro:Nuvola apps help index.png|left|100px|Boia|enllaç=]] La Biquipédia ye ua anciclopédia libre que stá sendo scrita por colaboraçones de sous leitores. Esta ajuda cuntén ligaçones que puoden facelitar ne l die la die de la Biquipédia. Se nun cunsegues tirar la dúbeda atrabeç destas páiginas, cunsulta la Taberna de l'ajuda, adonde poderá poner dúbedas, i aguardar repuostas d'outros eiditores. Poderá eigualmente treinar i testar las sues eidiçones na páigina de testes <inputbox> type=search width=20 namespaces=Ajuda searchbuttonlabel=Pesquisa na ajuda bgcolor=#cee0f2 break=no </inputbox> |- |colspan="2" align="center" style="background:#f5faff; text-align:center; border-bottom:1px #cee0f2 solid;" | <span style="font-size:180%">[[Ficheiro:Nuvola apps khelpcenter.png|30px|Bouée]] Introduçon</span><br /> |- <!-- COLUMNA DA ESQUERDA --> | align="center" style="width:50%; background:#f5faff; border-left:1px solid #cee0f2; padding:0.5em; text-align:center;" valign="top" | ===[[Ficheiro:WikiLettreMini.svg|Wikiletra]] Benvidos=== ''[[Bikipedia:bien benido|Bien benido]]{{·}} [[Biquipédia:Antroduçon|Antroduçon]]{{·}} [[Biquipédia:FAQ Giral|Adberténcia giral]]'' <!-- COLUMNA DA DEREITA --> | align="center" style="width:50%; background:#f5faff; border-left:1px solid #cee0f2; padding:0.5em; text-align:center;" valign="top" | ===[[Ficheiro:Nuvola apps edu miscellaneous.png|30px|Daprender]] Cumo puodo dar ua upa...?=== ''[[Biquipédia:Cumo puodo dar ua upa|Cumo puodo dar ua upa]]'' {{·}} [[Biquipédia:Acolhimiento para lhusófonos|Acolhimiento para lhusófonos]] |- | colspan="2" align="center" style="width:100%; background:#f5faff; border-top:1px solid #cee0f2; padding:0.5em; text-align:center;" valign="top" | ===[[Ficheiro:Nuvola_apps_important_yellow.svg|30px|Sinal de tráfico]] Políticas e normas=== ''[[Biquipédia:Políticas i normas|Políticas i normas]]{{·}} [[Biquipédia:Normas de cunduta|Normas de cunduta]]{{·}} [[Biquipédia:Cinco_pedamiegos|Ls cinco pedamiegos]]{{·}} [[Biquipédia:L que la Biquipédia nun ye|L que la Biquipédia nun ye]] <br /> [[Biquipédia:Borrar|Eiliminaçon d'artigos]] i [[Biquipédia:Eiliminaçon rápida|eliminaçon rápida]]{{·}} [[Biquipédia:Política de proteçon de dados|Proteçon de dados]]{{·}} [[Biquipédia:Assine las sues mensaiges nas páiginas de cumbersa|Assine las sues mensaiges nas páiginas de cumbersa]]'' |} __NOEDITSECTION__ __NOTOC__ [[catadorie:!Ajuda]] [[as:সহায়:সহায়কক্ষ]] [[be-x-old:Дапамога:Зьмест]] [[bg:Уикипедия:Първи стъпки]] [[ky:Help:Contents]] [[ne:मद्दत:सहायता विषयसूचि]] [[tt:Ярдәм:Eçtälek]] [[ur:معاونت:فہرست]] [[zh-classical:Help:凡例]] 2dlg57xdk1wjl7ldz5gl0cvmobqxciy Biqui:Gadget-Direct-link-to-Commons.js 8 10233 107113 99633 2026-07-13T09:17:56Z Neriah 11183 update: [[m:Special:GoToComment/c-WhatamIdoing-20260609174100-Update a common gadget]] 107113 javascript text/javascript /** * Direct imagelinks to Commons * * @source https://www.mediawiki.org/wiki/Snippets/Direct_imagelinks_to_Commons Revision 2026-04-16 * @author Krinkle */ if ( mw.config.get( 'wgNamespaceNumber', 0 ) >= 0 ) { mw.loader.using( [ 'mediawiki.util' ] ).then( function () { mw.hook( 'wikipage.content' ).add( function ( $content ) { var uploadBaseRe = /^(https:)?\/\/upload\.wikimedia\.org\/wikipedia\/commons/; var localFileNSString = mw.config.get( 'wgFormattedNamespaces' )['6'] + ':'; var server = '(https:)?' + mw.util.escapeRegExp( mw.config.get( 'wgServer' ) ); var localBasePath = new RegExp( '^(?:' + server + ')?' + mw.util.escapeRegExp( mw.util.getUrl( localFileNSString ) ) ); var localBaseScript = new RegExp( '^(?:' + server + ')?' + mw.util.escapeRegExp( mw.util.wikiScript() + '?title=' + mw.util.wikiUrlencode( localFileNSString ) ) ); var commonsBasePath = 'https://commons.wikimedia.org/wiki/File:'; var commonsBaseScript = 'https://commons.wikimedia.org/w/index.php?title=File:'; $content.find( 'a.image, a.mw-file-description' ).each( function ( i ) { if ( uploadBaseRe.test( $( this ).find( 'img' ).attr( 'src' ) ) ) { this.href = this.href .replace( localBasePath, commonsBasePath ) .replace( localBaseScript, commonsBaseScript ); } } ); } ); } ); } 192pgmftuhyi1svc6rwjss41pw6euny Árabe 0 12523 107115 2026-07-13T09:45:26Z ~2026-38935-23 15383 Criou la páigina cun "[[Sal]] [[Anguila]] [[Xurupaque]] [[Reunion]] [[Diáspora]] [[Sardenha]] [[Sicília]] [[Ilha de l Sal]] [[Zanzibar]] [[Ilhas Jónicas]] [[Corfu]] [[Zaquintos]] [[Cefalónia]] [[Creta]] [[Mar Jónico]] [[Territórios Stintos]]" 107115 wikitext text/x-wiki [[Sal]] [[Anguila]] [[Xurupaque]] [[Reunion]] [[Diáspora]] [[Sardenha]] [[Sicília]] [[Ilha de l Sal]] [[Zanzibar]] [[Ilhas Jónicas]] [[Corfu]] [[Zaquintos]] [[Cefalónia]] [[Creta]] [[Mar Jónico]] [[Territórios Stintos]] oypa3paaskkcayu0h6539859im8v4jm Sal 0 12524 107117 2026-07-13T10:15:27Z ~2026-38935-23 15383 H 107117 wikitext text/x-wiki L Sal ye un [[mineral]] formado principalmente por [[cloreto de sódio]](NaCl), un [[cumposto químico]] pertencente à classe más grande de sales; l sal an sue forma natural cumo un mineral [[Cristalinidade|cristalino]] ye cunhecido cumo sal-gema ou [[halita]]. stá presente an grandes quantidades an la auga de l mar, onde ye l principal constituinte mineral. L ouceano abierto ten cerca de 35 gramas de sólidos por litro de auga de l mar, ua [[salinidade]] de 3,5%.<ref>[[Auga Salobra]]</ref> os53x4tls45q8nnm45jufjyfpx6nuy5