Biquipédia
mwlwiki
https://mwl.wikipedia.org/wiki/Biquip%C3%A9dia:P%C3%A1igina_percipal
MediaWiki 1.47.0-wmf.10
first-letter
Multimédia
Special
Cumbersa
Outelizador(a)
Cumbersa outelizador(a)
Biquipédia
Cumbersa Biquipédia
Fexeiro
Cumbersa fexeiro
Biqui
Cumbersa Biqui
Modelo
Cumbersa modelo
Ajuda
Cumbersa ajuda
Catadorie
Cumbersa catadorie
Portal
Cumbersa portal
TimedText
TimedText talk
Módulo
Cumbersa módulo
Evento
Evento Discussão
Ouropa
0
691
107134
105814
2026-07-14T12:54:00Z
~2026-38935-23
15383
/* */
107134
wikitext
text/x-wiki
'''Ouropa''' ye la parte oucidental de l supercontinente [[Eurásia|ouroasiático]]. Ambora geograficamente seia cunsidrada ua [[península]] de la Eurásia, ls pobos de la Ouropa ténen caraterísticas [[cultura]]is i ua [[stória de la Ouropa|stória]] specíficas, l que justifica que l território ouropeu seia giralmente cunsidrado cumo un [[cuntinente]].
== Çcriçon giral ==
La parte cuntinental ye lhemitada a Norte pul [[Ouceano Ártico|Ouceano Glacial Ártico]], a oeste pul [[Ouceano Atlántico]], a sul pul [[Mar Mediterráneo]], pul [[Mar Negro]], pulas muntanhas de l [[Cáucaso]] i pul [[Mar Cáspio]], i l Lheste, onde la delimitaçon ye mais arteficial, puls [[Montes Ourales]] i pul [[Riu Ural]]. La Ouropa anclui tamien las [[Eilhas Británicas]], la [[Eislándia]] i bárias Eilhas i arquipélagos menores, spalhados pul [[Atlántico]], [[Mediterráneo]] i [[Ouceano Ártico|Ártico]].
Segundo la mitologie griega, [[Ouropa (mitologie)|Ouropa]] fui ua mulhier muito guapa que çpertou ls amores de [[Zeus]], dius-rei de l Oulimpo.
L cuntinente ouropeu, que durante la [[Era de ls Çcobrimentos]] fui chamado de [[Bielho Mundo]], stende-se quaije qu'anteiramente na zona temperada, arriba de 35º de lhatitude norte, cun solo ua streita faixa até l círclo polar Ártico. Debido al sou lhitoral muito recortado, l'anfluéncia oceánica ye grande, i las temperaturas son giralmente amenas (nun hai stremos acentuados), cun precipitaçones qu'ouscilan antre 500 i 1 000 mm anuales. Alternan-se ne l sou relebo stensos prainos, maciços pré-cambrianos i palezóicos.
La quaije totalidade de l cuntinente anclui-se ne l [[mundo zambolbido]]. La agricultura, mecanizada, amprega an média solo 10% de la populaçon eiconomicamente atiba, anquanto que un terço desta se acupa de la [[andústria]] i la maior parte ye absorbida pul setor terciário. La [[Ounion Ouropeia]] (UI), cumprendendo 27 Stados-nembros, ye la maior i mais amportante antidade política, eiconómica i cultural de l mundo. La UI ye tamien la maior eiconomie mundial cun un [[PIB]] stimado an 12,82 trilhones de dólares <ref>balor dado na [[scalas cúrtia i lharga|scala cúrtia]] ousada ne l Brasil. Na scala lhonga, ousada ne ls restantes países lhusófonos, l balor serie de 12,82 biliones de dólares.</ref> ultrapassando lhargamente ls [[Stados Ounidos]].
La Ouropa pertence, cula [[Ásia]], a ua massa de tierra chamada [[Ourásia]]. L cuntinente ouropeu ten ua ária de 10,3 milhones de [[Quilómetro quadrado|km²]] i ye banhado al norte pul [[ouceano Glacial Ártico]], l'oeste pul [[ouceano Atlántico]] i al sul pul [[mar Mediterráneo]]. La lheste, la frunteira cula Ásia atrabessa la [[Rússia]] i la [[Turquia]]. Esse lhemite ye detreminado puls [[montes Ourales]], pul [[riu Ural]], pul [[mar Cáspio]], pulas muntanhas de l [[Cáucaso]] i pul [[mar Negro]]. Trés naciones transcaucasianas ([[Arménia]], [[Azerbaijon]] i [[Geórgia]]), cujos territórios se sténden até la Ásia, son cunsidradas antegrantes de l cuntinente ouropeu.
L lhitoral ouropeu ye bastante recortado i apersenta cinco grandes penínsulas — [[península Eibérica|Eibérica]], [[península Eitálica|Eitálica]], [[península Balcánica|Balcánica]], [[península Scandinaba|Scandinaba]] i de la [[Jutlándia]] — i bárias Eilhas i arquipélagos, antre ls quales las [[Eilhas Británicas]], la [[Eislándia]], [[Córsega]], [[Sicília]], [[Creta]], ls [[Açores]] i la [[Region Outónoma de la Madeira|Madeira]].
A maior parte de l território ouropeu ye formada por [[planície]]s. Males de metade de la sue stenson stá ambaixo de 200 metros, i l'altitude média ye de 340 metros. L relebo muntanhoso prebalece nas porçones norte (onde se lhocalizan ls [[Alpes Scandinabos]] i las cadenas de las Eilhas Británicas) i sul (cortada puls [[Pirinéus]], [[Alpes]], [[Cárpatos]] i [[Balcanas]]). Ne l centro, ua basta planície se stende, quaije sin anterrupçon, de ls Pirineus als [[montes Urales]]. L cuntinente nun abriga rius stensos: l maior deilhes, l [[riu Bolga|Bolga]], ten cerca de 3,5 mil quilómetros.
[[Fexeiro:Europe satellite globe.jpg|right|thumb|200px| Ouropa bista de l spácio<br /><small>Cortesie de la [[NASA]]</small>]]
Predomina l [[clima ameroso]], mas hai bariaçones detreminadas pula lhatitude i pula anfluéncia de l'ouceano i de la massa cuntinental asiática. L sul apersenta [[clima mediterránico|clima mediterráneo]] i begetaçon d'arbustos. Ne l centro i ne l lheste, l clima ye [[clima cuntinental|cuntinental]], tornando-se cada beç mais friu a la medida que se abança para l'anterior. Essa faixa ye acupada por [[floresta temperada|florestas temperadas]] i de [[cunífera]]s. Ne l noroeste prebalece l [[clima ouceánico]]. L stremo norte ten [[clima polar]] i sue begetaçon típica ye la [[tundra]]. De acordo cul ''[http://www.wri.ourg/ World Resources Anstitute]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'', cerca de 40% de las florestas de l cuntinente fúrun çmatadas. Las maiores stensones de mata natiba son de cuníferas i ancóntran-se na [[Suécia]] i na [[Finlándia]].
La Ouropa ten 761 milhones d'habitantes i ye l único cuntinente onde la populaçon ben deminuindo. Segundo l [http://www.unfpa.ourg/ Fondo de Populaçon de las Naciones Ounidas]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (FNUAP), eilha ancolherá a ua taxa de 0,1% al anho antre [[2005]] i [[2010]]. L ambelhecimento de la populaçon eisige absorçon d'eimigrantes, percipalmente porfissionales an tecnologie. Por outro lhado, l crecimento de l zamprego i l'oumento de la cuncorréncia ne l [[mercado de trabalho]] bénen amponendo oubstaclos a l'antrada de [[mano-de-obra]] nun qualificada.
La cuncentraçon populacional ye alta ne l centro i ne l'oeste i menor nas porçones norte i lheste. Metade de ls ouropeus bibe an cidades pequeinhas, cun até 5 mil habitantes. Las grandes cidades, cumo [[Berlin]], [[Londres]], [[Madride]], [[Moscobo]], [[Paris]], [[Roma]] i [[San Petersburgo]], cuncentran un quatro de la populaçon. La maiorie de ls habitantes fala lhénguas de l [[lénguas ando-ouropeias|tronco ando-ouropeu]], sendo las lhénguas mais difundidas las de l [[lénguas eitálicas|ramo lhatino]] ([[léngua francesa|francés]], [[léngua eitaliana|eitaliano]], [[léngua castelhana|castelhano]], [[léngua romena|romeno]], [[léngua pertuesa|pertués]], [[léngua catalana|catalan]]), [[lénguas germánicas|germánico]] ([[léngua almanha|alman]], [[léngua anglesa|anglés]], [[léngua nerlandesa|nerlandés]], [[léngua norueguesa|noruegués]], [[léngua sueca|sueco]], [[léngua dinamarquesa|dinamarqués]]) i [[lénguas slabas|slabo]] ([[léngua russa|russo]], [[léngua oucraniana|oucraniano]], [[léngua polaca|polaco]], [[léngua serbo-croata|serbo-croata]], [[léngua checa|checo]], [[léngua búlgara|búlgaro]]). Hai tamien lhénguas d'outras famílias lhenguísticas, cumo l [[léngua húngara|húngaro]], l [[léngua finlandesa|finlandés]] i l [[léngua basca|basco]].
L [[cristianismo]] ye la religion cul maior númaro de seguidores na Ouropa. Ne l cuntinente eisiste un númaro segneficatibo d'adetos tanto de l [[catolicismo]] quanto de l [[portestantismo]] i de la [[Eigreija Ourtodoxa]].
Sede de la [[Reboluçon Andustrial]], la Ouropa ye l purmeiro cuntinente a modernizar sue [[eiconomie]]. L parque andustrial ouropeu ye, até hoije, un de ls mais abançados de l mundo. Sue [[agropecuária]] outeliza antensibamente tecnologie de punta, i l cuntinente ben registrando spanson i modernizaçon de ls serbícios. Inda hai, antretanto, muitos cuntrastes de zambolbimento antre ls [[Ouropa Oucidental|países oucidentales]] i las naciones de l [[Lheste Ouropeu|lheste]], que fazírun parte de l'antigo bloco quemunista i zde la [[década de 1990]] búscan amplantar la [[eiconomie de mercado]].
Na [[andústria]] ouropeia, çtacan-se ls setores [[andústria outomobelística|outomobelístico]], [[téstil]], [[químico]] i de [[teliquemunicaçones]]. La porduçon agropecuária ye segneficatiba, mas amprega pequeinha cuntidade de [[mano-de-obra]], por causa de l'outelizaçon antensiba de máquinas i de técnicas abançadas de cultibo. Antre ls percipales produtos stan [[leite]], [[chicha bobina]] i [[suína]], [[centeno]], [[patata]], [[abeia]] i [[trigo]]. Na mineraçon subressal la straçon de [[carbon]] i [[minério de fierro]].
La [[Ouropa Oucidental]] cuncentra 90% de l [[produto anterno bruto|PIB]] de l cuntinente, mas ls países de l'antigo bloco [[socialismo|socialista]], qu'aderiran a la [[eiconomie de mercado]] na [[década de 1990]], ténen crecido ne ls redadeiros anhos. Maior pólo turístico de l planeta, la Ouropa atrai anualmente 400 milhones de bejitantes.
== Stória ==
L [[home de Neandertal]] (''Homo sapienes neanderthalensis'') ye cunsidrada la única spece houmana outótone de la Ouropa. Esta spécie se ancuntraba yá na Ouropa quando chegou l'home de [[Cro-Magnon]] (''Homo sapienes''), spece la que pertence to l'houmanidade atual. Estas dues speces houmanas cumbibírun durante bastante tiempo até que l [[home de Neandertal]] se stinguiu l mais cierto por bias a la cumpetiçon cul home de [[Cro-Magnon]], se bien qu'inda restan einúmaras cuntrobérsias subre l [[home de Neandertal]] i sue stinçon. Por outro lhado, parece probado qu'eisistiu cruzamiento reprodutibo antre ambas las speces, de forma qu'an sentido strito, l ''[[Homo sapiens sapienes]]'' atual çcenderie d'ambas las speces.
La [[anteguidade clássica]] stá dominada pul anfluxo de la ciblizaçon [[Stória de Roma|grieco-lhatina]], i de l Ampério Romano subre l resto de Ouropa. La [[Queda de l Ampério Romano|decadéncia de l Ampério Romano]] i la chegada de nuobos grupos étnicos cun nuobos reinos, lhebou a la fragmentaçon política de Ouropa, sendo seguida por sucessibas tentatibas d'ounificaçon i cunquista, qu'ambolbírun l cuntinente an numerosos cunflitos i guerras durante la [[Eidade Média]], cumo la [[guerra de ls Cen Anhos]] (que durou 116 anhos). Esto, junto cula anfluéncia al cuntinente de nuobos grupos, cumo ls mongoles chegados de las stepes ó l aparecimento de l Eislana, formando ua barreira que debediu dues culturas i l Mediterráneo, cun choques nesta frunteira, moldou esta época ne l cuntinente.
La [[Eidade Moderna]] marca para la Ouropa l'ampeço de porcessos que mais tarde dórun lhugar a la globalizaçon, sendo la era an que ls cunflitos bélicos se sucedírun cada beç mais zastrosos, cumo la chamada [[guerra de ls Trinta Anhos]]. Ls porcessos eiconómicos i l zambolbimento científico i tecnológico se acelerórun, an prejuízo d'outros cuntinentes, de maneira bien mais notória durante la [[Eidade Cuntemporánea]], produzindo cunflitos que zancadeórun mais guerras (cumo las [[guerras Napoleónicas]] i las guerras mundiales). Hoije ls porcessos tendentes a la ouneficaçon se téntan pacificamente, tal ye l causo de la [[Ounion Ouropeia]].
La Ouropa ye l cuntinente que tubo mais anfluéncia na stória de l mundo (çcubiertas, cunquistas, colonizaçones, mobimentos i reboluçones, guerras mundiales, etc).
== Geografie ==
[[Fexeiro:Europe topography map.png|thumb|right|300px|<center>Topografie de la Ouropa</center>]]
La Ouropa ye l segundo menor cuntinente de l mundo depuis de la Ouceanie, tendo ua stenson de 10.530.751 [[quilómetro quadrado|km²]], repersentando 7% de las tierras eimersas.
Stritamente falando an tenermos de ciéncia [[geografie|geográfica]] cuntemporánea, la Ouropa, cumo la Ouceanie, deixan de star categorizadas cumo cuntinentes i son cunsidradas Macro-Ounidades Geográficas, MUG; yá qu'afatibamente, ne l causo de la Ouropa esta macrounidade geográfica ye un prolongamento oucidental de l cuntinente ourasiático. Carateriza la Ouropa, tanto ne l geográfico (cun muita ancidéncia ne l climático cumo an sue [[geografie houmana]]), l'eilebada quantidade média de costas marítimas i oceánicas debida a la persença d'abundantes penínsulas, golfos, mares anteriores i Eilhas. Esto i l'anfluxo de la [[Corrente de l Golfo]] i la prossimidade de ls zertos calientes de África i Ásia detremínan que na Ouropa prepondere, pese a las lhatitudes, un [[clima temperado]] scepcionalmente benigno para l'habitabilidade houmana. Por outra parte l'abundáncia de costas i hidrobias premitiu i premite l tránsito de populaçones i depuis sou stabelecimento zde fines de l [[pleistoceno]] (quando ls ''[[Homo sapienes]]'' sustituíran als ''[[Neandertal|Homo neandertalensis]]'').
Tamien ye la Ouropa, que se cunsidra tradecionalmente cumo un cuntinente, l mais plano de todos eilhes, cun ua altitude média de 230 metros. La mássima spresson destes prainos ye la grande praino de l Norte, que se stende 2000 Km zde las costas atlánticas francesas até ls [[montes Ourales]], la frunteira física mais ouriental cula Ásia. Ls puntos mais altos son l [[monte Eilbrus]] (Rússia) na Ouropa ouriental (5.642 metros), l [[Dykh-Tau]] (próssimo de l Eilbrus, na Rússia) (5.205 metros), l [[Shkhara]] (Geórgie) (5.204 metros) i l [[Monte Branco]] (Fráncia/Eitália) na Ouropa oucidental (4.807 metros).
Al sul, la Ouropa stá separada de l [[África|cuntinente africano]] pul [[mar Mediterráneo]], frunteira que se reduç a uns 30 Km ne l [[streito de Gibraltar]], al sudeste ls lhemites cula Ásia tamien stan dados pul Mediterráneo i puls sous mares subsidiários (l [[streito de ls Dardanelos]], l [[Mar de Mármara]] i l Helesponto ténen muito poucos quilómetros de lhargura, l [[Bósforo]] ye tan streito qu'atualmente bárias puontes l crúzan). Na rialidade l Mar Mediterráneo i la sue bacie, mais de l qu'un lhemite - segundo ls momentos stóricos - son un lhugar d'ounion culs outros "cuntinentes" (las macro-ounidades geográficas de Ásia i África), resultando cumo berdadeiros lhemites culturales i étnicos antre eilhes las stensas regiones zerticas que se lhocalizan de l'outro lhado de l Mediterráneo. Cunsidrando la [[Eislándia]] cumo parte de Ouropa i la [[Groenlándia]] cumo parte de la América, puode-se oubserbar que las çtáncias antre la Ouropa i l [[cuntinente americano]] son tamien bastante síguas.
Ls puntos stremos de la Ouropa son:
* Norte: [[Cabo Nordkinn]], Nuruega (cuntinental), i [[Kmibskjellodden]], Nuruega (Eilha)
* Sul: [[Gibraltar|Península de Gibraltar]], [[Gibraltar]]
* Oeste: [[Cabo de la Ruoca]], [[Pertual]] (cuntinental), i [[eilhéu de Monchique]], Pertual (Eilha)
=== Antidades geográficas ===
==== Golfos ====
Antre ls golfos de la Ouropa çtácan-se l [[golfo de Biscaia]] ([[Fráncia]] i [[Spanha]]), l de [[golfo de Cádis|Cádis]] ([[Spanha]], [[Marrocos]] i [[Pertual]]), l de ls [[streito de Dardanelos|Dardanelos]] ([[Turquia]]), l de l [[streito de Bósforo|Bósforo]] ([[Turquia]]), l de [[streito de Messina|Messina]] ([[Eitália]]) i l de [[Öresund]] ([[Dinamarca]] i [[Suécia]]), antre outros.
==== Penínsulas ====
Las sues percipales penínsulas son la [[península Scandinaba|Scandinaba]] (''[[Suécia]] i [[Noruega]]''), [[península Eibérica|península Spánica ó Eibérica]] (''[[Andorra]], [[Spanha]], [[Gibraltar]] i [[Pertual]]''), [[península Eitálica|Eitálica]] (''[[Eitália]], [[San Marino]] i [[Baticano]]''), [[península Balcánica|Balcánica]] (''[[Albánia]], [[Bósnia i Herzegobina]], [[Bulgária]], [[Croácia]], [[Grécia]], [[Slobénia]], [[Macedónia de l Norte]], [[Sérbia]], [[Roménia]], i [[Turquia]]''); para alhá de las penínsulas de [[península de Kola|Kola]] ([[Rússia]]), [[Jutlándia]] ([[Dinamarca]]), [[Bretanha]] ([[Fráncia]]) i [[península de la Crimeia]] ([[Oucránia]]).
=== Relebo ===
[[Fexeiro:Europe topography map en.png|thumb|right|300px|Mapa físico de la Ouropa.]]
Anque haba [[cadena de muntanhas|cadenas de muntanhas]], las formas de relebo predominantes na Ouropa son ls [[praino]]s, qu'apersentan dues caratelísticas mui positibas: un suolo giralmente fértil i faborable a la [[agricultura]] i grande facilidade para l stabelecimento de bias de quemunicaçon. Ls [[praino]]s mais eilebados i las [[muntanha]]s nun chégan a cubrir 35% de l território ouropeu i, por essa rezon, l'altitude média de las tierra s de la Ouropa ye de solo 340 metros.
De maneira giral, antoce, ne l [[relebo]] ouropeu predomínan eilebaçones modestas, i son muito quemuns ls [[praino]]s, percipalmente na metade norte de l cuntinente i an toda la porçon lheste, adonde aparece l grande Praino Russo. Para alhá dessa, merécen çtaque l Praino Húngara, percorrida pul [[riu Danúbio]], la Planície de l Pó, ne l norte de la [[Eitália]], i ls Prainos que cuntornan l lheste i l sul de las [[Ilhas Británicas]]. L Praino Germano-Polonés, de tipo flubial, stende de l'anterior para l lhitoral norte de l cuntinente.
Para alhá dessa einorme ária de prainos, ancontra-se inda ne l mapa de l cuntinente ouropeu:
* maciços de la Era Purmária, çgastados pula eiroson i reduzidos la prainos pouco eilebados; ne l noroeste fórman ls [[Alpes Scandinabos]]; aparécen nas [[Ilhas Británicas]] formando ls [[Montes Peninos]]; na [[Península Eibérica]] aparece cun [[Montes Cantábricos]], Meseta Spanhola i outros; na [[Península Balcánica]], cháman-se Montes Pindos; i na frunteira natural antre la Ouropa i la [[Ásia]] lhieban l nome de [[Montes Ourales]];
* cordilheiras muito altas na parte centro-sul, formando ls [[Alpes]], adonde queda ls puntos culminantes de l relebo ouropeu, cumo l pico de l [[Monte Branco]] (4.807 metros). Inda nessa region merécen çtaque las cristas de ls [[Apeninos]], [[Pireneus]], [[Balcanes]], [[Cárpatos]] i Cadeia de l [[Cáucaso]].
L [[litoral]] de la Ouropa ye mui recortado, l que faborece l'anstalaçon de ls [[porto]]s, la [[nabegaçon]] i l [[comércio]]. Ten grande númaro de [[península]]s i Eilhas de stensones dibersas isolandos mares anteriores. Oubserbando atentamente l mapa, antende-se:
* ne l norte, la [[Península Scandinaba]], qu'abriga l [[Mar Báltico]], ancontra-se la Península de la [[Jutlándia]] i las [[Ilhas Británicas]], ambolbidas pul [[Mar de l Norte]]. La porçon norte de l lhitoral ouropeu ye lhimitada pul [[Ouceano Glacial Ártico]], qu'angloba inda outros mares, cumo l [[Mar de la Noruega]], ne ls lhemites cul [[Ouceano Atlántico]].
* ne l sul, apartando la Ouropa de la [[África]], ancontra-se l [[Mar Mediterráneo]], que, por sue beç, abriga mares mais pequeinhos. Nel subressélen las [[península]]s [[Península Balcánica|Balcánica]], [[península Eitálica|Eitálica]] i la grande [[Península Eibérica]], que aparta l [[Mediterráneo]] de l [[Ouceano Atlántico]]. Nessa parte de l cuntinente ouropeu eisisten einúmaras Ilhas, merecendo çtaque las [[Ilhas Baleares]], la [[Córsega]], la [[Sardenga]] i la [[Sicília]], para alhá dun berdadeiro mosaico custituído pulas Ilhas griegas. Ls mares [[mar Tirreno|Tirreno]], [[mar Adriático|Adriático]], [[mar Jónico|Jónico]], [[mar Eigeu|Eigeu]], [[mar de Mármara|de Mármara]], [[mar Negro|Negro]], [[mar de Azob|de Azob]], i [[mar Cáspio|Cáspio]] móldan l cuntorno sul i sudeste de la Ouropa.
Las costas oucidentales de la Ouropa son banhadas pul [[Ouceano Atlántico]] i por ls sous mares secundários. Alredro de toda la Ouropa, la plataforma cuntinental ye muito lharga, criando buonas cundiçones para la [[pesca]] i l [[stratibismo mineral]].
=== Clima ===
[[Fexeiro:Europe biogeography countries en.svg|thumb|right|300px|Regiones biogeográficas de la Ouropa.]]
La Ouropa apersenta na maior parte de sues regiones [[clima ameroso]], cun staçones bien definidas, sin scessos de [[temperatura]], chibiosidade ó queda de [[niebe]]. Solamente ne l stremo norte i an altitudes eilebadas, nas [[cordilheira]]s, son ancuntradas temperaturas nó mui buonas pa l'atibidade houmana.
Las cundiçones climáticas stremamente faborables de la Ouropa de maneira giral resúltan de la cumbinaçon de quatro fatores:
* la maior parte de las tierras ouropeias ancontra-se an [[latitude]]s médias, antre 35 i 70 graus de lhatitude norte;
* l [[cuntinente]] ye rodeado por muitos mares i ls recortes de [[litoral]] nun faborécen mudanças bruscas de [[temperatura]]s;
* l cuntinente recebe, l'anho anteiro, [[bento]]s de l'oeste, que lhieban l'oumidade de l [[Atlántico]] até l'anterior.
* la [[Corriente de l Golfo]] lhieba augas calecidas até l lhitoral de las [[Ilhas Británicas]] i de la [[Península Scandinaba]], ajudando al eiquilíbrio térmico de las lhatitudes mais altas, subretodo al lhargo de la cuosta oucidental.
La cumbinaçon desses fatores faborece l domínio, na [[Ouropa Oucidental]], de l '''[[clima ameroso|clima ameroso oceánico]]''', úmido i sin grandes bariaçones de [[temperatura]]. Aparécen inda, na [[Ouropa Ouriental]] i an parte de la [[Península Scandinaba]] i de la [[Rússia]], l '''[[clima ameroso|clima ameroso cuntinental]]''' — mais seco, cun berones calientes i chubiosos i ambiernos mui frius — i l '''[[clima polar]]''' — cun ambiernos rigorosos i berones cúrtios, que carateliza ua parte de la [[Península Scandinaba]] i de la [[Rússia]] ouropeia.
Esses tipos climáticos apersentan bariaçones an funçon de fatores lhocales: ne l sul de l cuntinente, l'anfluéncia de las augas calecidas de l [[Atlántico]] i de l [[Mediterráneo]] permite l'eisisténcia de l '''[[clima mediterránico|clima mediterráneo]]''', qu'apersenta [[biran|berones]] i [[seca|secos]] i [[ambierno]]s úmidos i nun muito frius; ne ls [[Alpes]], l'altitude de l [[relebo]] ye respunsable pula cunfiguraçon de l [[clima]] d'altas [[muntanha]]s, coincido cumo '''[[clima alpino|alpino]]''', qu'apersenta [[ambierno]]s stremamente rigorosos. Este tipo climático aparece tamien ne ls Alpes Scandinabos, ne ls [[Cárpatos]] i ne ls [[Pireneus]]. Na Ouropa nun eisisten [[zerto]]s por ser un [[cuntinente]] [[clima ameroso|ameroso]].
[[Fexeiro:Europäische Wasserscheiden.png|thumb|right|300px|Bacies heidrográficas de la Ouropa.]]
=== Heidrografie ===
Se cumparados als rius tropicales, nun hai, na Ouropa, [[riu]]s muito stensos nin de grande belume d'auga. Inda assi, ls cursos flubiales son muito aprobeitados cumo bias de quemunicaçon i fuontes pordutores de [[einergie]].
La Ouropa apersenta ua grande quantidade de [[riu]]s, que zauguan ora diretamente ne l [[ouceano]], ora an lhagos, mares ó outros [[riu]]s. Desse ambaranhado flubial, çtacan-se las bacies:
* de l '''[[riu Reno]]''', que nace na [[Suíça]], sirbe de frunteira antre la [[Fráncia]] i la [[Almanha]], adonde banha ua de las regiones mais andustrializadas de toda la Ouropa, i zaugua ne ls [[Países Baixos]] (porto de Roterdana). Por ser lhargamente outelizado na nabegaçon, l Reno anterlhiga-se l'outros rius atrabeç de canhales.
* de l '''[[riu Danúbio]]''', que nace ne l maciço de la [[Floresta Negra]], na [[Alemnha]], drena amportantes rius de l centro-sul ouropeu i çágua ne l [[Mar Negro]]. Para alhá de la [[Almanha]], banha ls seguintes países: [[Áustria]], [[Slobáquia]], [[Hungria]], [[Sérbia]], [[Bulgária]], [[Roménia]] i [[Oucránia]].
* de l '''[[riu Bolga]]''', l maior riu ouropeu, an que la nacente queda ne la [[praino de Baldai]], na [[Rússia]], drenando muitos afluentes até zauguar ne l [[Mar Cáspio]].
Merécen mençon inda, por passáren an capitales ó cidades amportantes de la Ouropa, ls rius [[riu Támisa|Támisa]], [[riu Eilba|Eilba]], [[riu Mosela|Mosela]], [[riu Bístula|Bístula]], [[riu Sena|Sena]], [[riu Lhoire|Lhoire]], [[riu Ródano|Ródano]], [[riu Pó|Pó]], [[riu Tibre|Tibre]], [[riu Douro|Douro]], [[riu Teijo|Teijo]], [[riu Ebro|Ebro]], [[riu Dnieper|Dnieper]], [[riu Oural|Oural]], antre outros.
Para alhá de la grande cantidade de rius i de mares, la [[hidrografie]] ouropeia apersenta inda muitos lhagos, cumo ls de [[lhago de Custança|Custança]], de [[lhago de Genebra|Genebra]], de Zurique, na [[Suíça]], i ls lhagos glaciários qu'inda aparécen ne ls prainos de l noroeste de la [[Rússia]], na [[Scandinábia]] i subretodo na [[Finlándia]], cunsidrada "l paíç de ls lhagos", por cuncentrá-los an maior númaro.
=== Begetaçon ===
Atualmente, la maior parte de las [[begetaçon|formaçones begetales]] de la Ouropa yá fui çtruída, abrindo spácio para l'acupaçon [[agricultura|agrícola]] ó para la spanson ourbana.
Cumo an todo l mundo, las [[begetaçon|formaçones begetales]] oureginales de la Ouropa depénden de ls tipos de [[clima]] i, assi, de ls tipos de [[suolo]]. Assi, na [[Península Scandinaba]] i na [[Rússia]], junto al [[Ouceano Glacial Ártico]], aparece la '''[[tundra]]'''. Al sul dessa formaçon begetal, l'eilebaçon de la [[temperatura]] bai faborecendo, purmeiramente, l zambolbimento de la '''[[taiga]]''' i, depuis, de la '''[[floresta]] de [[cunífera]]s''', qu'acupan grande parte de la [[Suécia]], [[Noruega]] i [[Finlándia]].
Nas árias de [[clima ameroso|clima ameroso ouceánico]], adonde por anfluéncia de l [[ouceano]] la [[oumidade]] ye maior, ye muito quemun la '''[[floresta temperada]]''', formada por [[cunífera]]s i [[arble]]s de [[fuolha]]s caducas; essa fui la [[begetaçon|formaçon begetal]] oureginalmente dominante, mas hoije ye cunserbada solo ne ls [[maciço]]s muntanhosos.
Nas árias mais [[seca]]s, dominadas pul [[clima ameroso|clima ameroso cuntinental]], próssimo als [[mar]]s [[mar Negro|Negro]] i [[mar Cáspio|Cáspio]] aparece gran stenson de [[stepe]]s, nas árias mais [[sieca]]s, i [[pradarie]]s, nas árias mais [[oumidade|úmidas]], cun ua [[begetaçon]] rastreira qu'an alguns cachos lhiembra ls [[pampa]]s de l [[Riu Grande de l Sul]].
Ne l [[sul]] de la Ouropa, l [[clima mediterránico|clima mediterráneo]], cun sues caratelísticas subtropicales bastante amenizadas pul [[Ouceano Atlántico]], faborece l zambolbimento de [[floresta]]s, qu'hoije, degradadas, apersentan-se cumo capones de [[begetaçon]] çcontina, coincidas cumo [[maquis]], an árias de [[suolo]]s [[arena|arenosos]], ó cumo garrigue, an árias de [[terreno]]s [[calcário]]s. Essa [[begetaçon]] ye chamada de '''[[mar Mediterráneo|mediterránea]]'''.
Todo l [[leste]] de la Ouropa, acupado pula [[Rússia]] ouropeia, apersenta la mesma çtribuiçon begetal de l restante de l [[cuntinente]]: la [[tundra]] - ne l stremo norte -, la [[taiga]], las [[pradarie]]s i las [[stepe]] custituen las [[begetaçon|formaçones begetales]] dominantes.
[[Fexeiro:Scandinavian grey wolf Canis lupus .jpg|right|thumb|350x|Lhobo cinza scandinabo]]
=== Fauna ===
La Ouropa anclui-se na region zogeográfica paleártica. La açon de l'home reduziu l númaro i la stenson geográfica de las speces selbaiges ouropeias. Na zona mais sietentrional bíben animales de pieles finas, cumo la [[rena]] i la [[foca]]. Ne ls bosques temperados habítan l [[urso pardo]], la [[raposa]], l [[lince]], la [[lontra]], l [[lobo]], l [[beado]], l [[gamo]], [[corço]], l [[squilo]], etc. Anquanto na ária mediterránea abundan [[lebre]]s, [[jabali]]s, [[perdiç]]s i [[faison]]es. La muntanha apersenta ua fauna peculiar (l [[alce]] i l [[chibo montés]]). Son abundantes las [[abe]]s i ls [[páixaro]]s, muitos de ls quales mígran antre las dibersas regiones ouropeias ó antre la Ouropa i la [[África]].
=== Porblemas eicológicos ===
[[Fexeiro:Pollution paris.jpg|thumb|lheft|200px|[[Poluiçon atmosférica]] an [[Paris]].]]
Un [[porblema]] que la Ouropa bibe cun antensidade crecente ye la [[poluiçon]]. La antensa [[andustrializaçon|atibidade andustrial]] associada a l'alta acupaçon de l spácio resultan an agressones ambientales grabes, mesmo cula amplantaçon de medidas de prebençon. La [[poluiçon atmosférica]] alcança nibles anquietantes nas percipales [[cidade]]s de la Ouropa, adonde l númaro de [[altemoble]]s an circulaçon ye cada beç maior. Paralelamente, la [[agricultura]] ouropeia tamien nun stá lhibre de ls eifeitos danosos de la [[chuba ácida]], [[anseticida]]s, [[fungicida]]s i [[herbicida]]s.
== Regiones ==
D'acordo culs puntos de bista spacial i eiconómico, podemos dibedir l cuntinente an: [[Ouropa Oucidental]], [[Ouropa sietentrional]], [[Ouropa centro-ouriental|Ouropa Centro-Ouriental]] i [[Ouropa Meridional]]. Sendo:
* '''[[Ouropa Oucidental]]''': region qu'abrange alguns de ls chamados países atlánticos, ó seia, banhados pul [[ouceano Atlántico]] ([[Reino Ounido]], [[Irlanda]] i [[Fráncia]]); ls que manténen relaçon direta cul Atlántico atrabeç de l [[mar de l Norte]]: [[Países Baixos]], [[Bélgica]] i [[Almanha]]; i ls países sin salida para l mar, mas que stan direta ó andiretamente lhigados al Oucidente ([[Áustria]], [[Suíça]], [[Luxemburgo]] i [[Liechtenstein]]).
* '''[[Ouropa sietentrional]]''': region qu'angloba la [[Noruega]] i la [[Suécia]], lhocalizadas na [[península Scandinaba]], para alhá de la [[Finlándia]], [[Eislándia]] i [[Dinamarca]]; abrange tamien la [[Stónia]], [[Letónia]] i [[Lituánia]], que a partir de 1990 se tornórun andependientes de l'anton [[Ounion Sobiética]]. La ancluson desses países na region justifica-se por motibos eiquenómicos i pula sue prossimidade étnica i cultural culs finlandeses.
* '''[[Ouropa centro-ouriental|Ouropa Centro-Ouriental]]''': Ye formada pul cunjunto de ls antigos países socialistas de l Lheste - [[Polónia]], [[República Tcheca|República Checa]], [[Slobáquia]], [[Hungria]], [[Roménia]], [[Bulgária]], [[Albánia]], [[Sérbia]], [[Montenegro]], [[Kosobo]], [[Slobénia]], [[Croácia]], [[Bósnia i Herzegobina]] i [[Macedónia de l Norte]] - i pulas repúblicas que custituían l'antiga [[Ounion Sobiética]], an sue parte ouropeia: [[Bielorrússia]], [[Oucránia]], [[Moldábia]], [[Geórgie]], [[Arménia]], [[Azerbaijon]] i [[Rússia]] Ouropeia.
* '''[[Ouropa Meridional]]''': region que, tamien chamada de mediterránea, cumprende ls países ne l sul de l cuntinente, quaije todos banhados pul mar Mediterráneo: [[Pertual]], [[Spanha]], [[Eitália]], [[Grécia]] i [[Turquia]] ouropeia, para alhá de bários micro-stados - [[Baticano]], [[San Marino]], [[Mónaco]], [[Malta]] i [[Andorra]].
== Eiquenomie ==
[[Fexeiro:Europe gdp map.png|250px|thumb|Las naciones ouropeias segundo la sue renda per capita an 2002.]]
La eiquenomie de la Ouropa ye la maior de l mundo. Muitos de sous stados perténcen al [[purmeiro mundo]].
Ne l [[seclo XIX]] rializa-se la purmeira antegraçon moderna de l'eiquenomie de bários stados ouropeus atrabeç de la [[Ounion Aduaneira de la Almanha]].
La [[Almanha]] ye eiquenomicamente la nacion mais poderosa de Ouropa, seguida por [[Fráncia]], l [[Reino Ounido]], [[Eitália]] i [[Spanha]], inda que l paíç mais rico, an renda per capita, ye la [[República de la Eirlanda]], l paíç que quando antrou na [[Ounion Ouropeia]], era l mais pobre de l grupo. Eisiste ua grande çparidade na riqueza eiquenómica de ls defrentes países ouropeus, assi, anquanto nas cinco percipales eiconomies l [[PIB]] passa ls 20 mil [[ouro]]s por pessona, [[Moldábia]] mal ultrapassa ls dous mil.
Buona parte de la dinámica eiquenómica de l cuntinente eimoldura-se drento de l funcionamento de la [[Ounion Ouropeia]]. Zde [[2007]], treze stados ouropeus (an 2007 ouniu-se la Slobénia) cumpárten ua mesma moneda, l [[ouro]] (€).
La nuoba rialidade de l'eiquenomie mundial, que se cunsulidou an decorréncia de la redadeira década, esta marcada percipalmente pula zantegraçon de la [[Ounion Sobiética]], l bertiginoso crecimento de la [[República Popular de la China]] i la materializaçon de l'ounidade eiquenómica de buona parte de Ouropa.
Ne l meio destas mudanças surgiran nuobos pólos para l'eiquenomie mundial qu'ampulsionórun l chamado porcesso de "[[Globalizaçon]]".
Ua de las particularidades de l'eiquenomie ouropeia ye que bários stados de pouca stenson territorial, sien maiores recursos naturales i sin tenr costas, cóntan cun eiconomies prósperas i un eilebado nible de bida. Tal ye l causo de l [[Luxemburgo]], de la [[Suíça]] ó de l [[Liechtenstein]], bien cumo de l [[Mónaco]], inda qu'este redadeiro ten costas subre l Mediterráneo.
== Demografie ==
[[Fexeiro:Europe population growth 2006.png|thumb|275px|L crecimento de la populaçon ne ls países ouropeus]]
Zde la [[Renacimento|Renacença]] i la [[Era de ls Çcubrimientos]], la Ouropa tubo grande anfluéncia na cultura, eiquenomie i mobimentos sociales mundiales. La [[demografie]] de la Ouropa ye amportante nun solo storicamente, mas tamien na cumprenson de las relaçones anternacionales i de la dinámica populacional cuntemporáneas.
Las questones demográficas de Ouropa, atuales i passadas, ancluíran [[Emigraçon|emigraçon por motibos religiosos]], [[relaçones raciales]], [[Eimigraçon|eimigraçon eiconómica]], declínio de la [[taxa de natalidade]] i [[ambelhecimento populacional]]. An alguns países, tal cumo la [[República de la Eirlanda|eirlanda]] i la [[Polónia]], l'acesso al [[amóbito]] ye atualmente lhemitado; ne l passado, essas restriçones era quemuns an toda Ouropa, assi cumo la maiorie de ls [[métodos cuntracetibos]]. Para alhá desso, trés países ouropeus ([[Países Baixos]], [[Bélgica]] i [[Suíça]]) ténen premitido ua forma lhemitada de [[outanásia]] boluntária para [[Malina treminal|anfermos treminales]].
An 2005 la populaçon de la Ouropa era stimada an 728 milhones de pessonas d'acordo cula [[Ourganizaçon de las Naciones Ounidas]] (ONU), l que perfaç pouco mais de 11% de la populaçon mundial. Un seclo antes, la Ouropa tenie quaije 25% de la populaçon de toda la Tierra . La populaçon ouropeia creciu nesses cien anhos, mas an outras parte de l mundo, particularmente na [[África]] i na [[Ásia]], l crecimento fui muitas bezes mais acentuado<ref name="UNPP 2004">[http://sa.un.ourg/unpp UNPP, 2004 Revision World Population Prospets: The 2004 Revision Population Database]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. [[Ourganizaçon de las Naciones Ounidas|United Nations]] Population Dibision, 2005. Bisitado an 25 d'outubre de 2006.</ref>. De acordo cula Ourganizaçon de las Naciones Ounidas, la proporçon de la populaçon mundial a morar na Ouropa cairá para cerca de 7% an [[2050]], totalizando 653 milhones d'habitantes<ref>http://sa.un.org/unpp/p2k0data.asp{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
== Lhénguas ==
{{Percipal|Lhénguas de la Ouropa}}
[[Fexeiro:Europas språk.png|right|thumb|250px|Çtrebuiçon aprossimada de las lhénguas atualmente faladas an Ouropa.]]
Las lhénguas ouropeias stan drento de trés grupos lhenguísticos: las [[lénguas románicas]], deribadas de la [[lhatin|lhéngua lhatina]] de l [[Ampério Romano]]; las [[lénguas germánicas]], an que ancestrales benírun de lhéngua de l sul de la [[Scandinábia]]; i las [[lénguas slabas]].
Las lhénguas románicas son faladas percipalmente ne l sudoeste de la Ouropa, assi cumo na [[Roménia]] i na [[Moldábia]], que quédan na [[Ouropa Ouriental]]. Las lhénguas germánicas son faladas ne l noroeste de la Ouropa i alguas partes de la [[Ouropa Central]]. Las lhénguas slabas son faladas na Ouropa Central, Ouriental i Sudeste de la Ouropa.
Muitas outras lhénguas fura de ls trés percipales grupos son faladas na Ouropa. L eidioma [[Léngua Anglesa|Anglés]] ye única antre las lhénguas germánicas, tenendo grande parte de l sou bocabulário çcendente de lhénguas románicas. L grupo de [[lénguas célticas]] tamien ye un grupo çtinto, cumo ls restantes yá referidos, i ambora tenga zaparecido grande parte de l sou uso diário, inda eisisten defrentes númaros de falantes de cada ua de las seis lhénguas célticas: [[léngua eirlandesa|eirlandés]], [[gaélico scocés]] i [[manx]], [[galés]], [[léngua córnica|córnico]] i [[breton]].
Multilhénguismo i la proteçon de las lhénguas regionales i minoritárias son oubjetibos políticos reconhecidos na Ouropa d'hoije. L Cunselho de la Ouropa atrabeç de la [[Cumbençon-Quadro para la Proteçon de las Minorias Nacionales de l Cunselho de la Ouropa]] i de la [[Carta Ouropeia de las Lhénguas Regionales ó Minoritárias]] lhebou á criaçon dun quadro jurídico a fabor de ls dreitos lhenguísticos na Ouropa.
== Religion ==
{{Percípal|Religion na Ouropa}}
La prebaléncia de las religiones de la Ouropa ye la seguinte:
* '''[[Crestianismo]]'''
** '''[[Catolicismo romano]]''', países ó árias cun populaçones significatibamente Católicas: [[Andorra]], [[Áustria]], oeste de la [[Bielorrússia]], [[Bélgica]], [[Bósnia i Herzegobina]], [[Croácia]], [[República Checa]], [[Fráncia]], sul i oeste de la [[Alemania]], [[Hungria]], [[República de la Irlanda|Irlanda]], [[Eitália]], [[Latgale (region)|Lhatgale]] (region de la [[Letónia]]), [[Liechtenstein]], [[Lituánia]], [[Luxemburgo]], [[Malta]], [[Monaco]], Sul de la [[Países Baixos|Holanda]], [[Polónia]], [[Pertual]], [[Roménia]], [[San Marino]], [[Slobáquia]], [[Eslobénia]], [[Spanha]], centro i sul de la [[Suíça]], oeste de la [[Oucránia]], i [[Baticano]]. Eisisten tamien grandes minories católicas ne l [[Reino Ounido]] (specialmente na [[Eirlanda de l Norte]]), i an outros países ouropeus. Na [[Sérbia]], ls católicos son ua pequeinha minorie.
** ''' [[Eigreijas ourientales|Catolicismo Ouriental]]''' - ye ancuntrado ne l'oeste de la [[Oucránia]], [[Bulgária]], [[Chipre]], [[Grécia]], [[Arménia]] (ten [[Eigreija Apostólica Arménia|Eigreija nacional]] i outocéfala), [[Hungria]], [[Macedónia de l Norte]], [[Roménia]], [[Rússia]], [[Sérbia]], [[Slobáquia]], sul de la [[Eitália]] ([[Sardenga]] i [[Sicília]]) i [[Córsega]], na [[Fráncia]].
** ''' [[Eigreija Ortodoixa|Crestianismo ourtodoxo]] ''', ls países cun populaçones segneficatibamente Ourtodoxa son: [[Arménia]], [[Bielorrússia]], [[Bósnia i Herzegobina]], [[Bulgária]], [[Chipre]], [[Geórgie]], [[Grécia]], [[Macedónia de l Norte]], [[Moldábia]], [[Montenegro]], [[Roménia]], [[Rússia]], [[Sérbia]], [[Oucránia]], parte ouriental de la [[Hungria]], i minories ne l Sul de la [[Eitália]], [[Cazaquiston]], [[Albánia]], [[Letónia]],[[Lituánia]], [[Polónia]] i [[Finlándia]] ([[Carélia]]).
** '''[[Protestantismo]]''': países cun populaçones segneficatibamente protestantes ancluen [[Dinamarca]], [[Stónia]], [[Finlándia]], norte i lheste de la [[Almanha]], [[Eislándia]], [[Letónia]], [[Países Baixos|Houlanda]], [[Noruega]], [[Suécia]]; lheste, norte i oeste de la [[Suíça]] i [[Reino Ounido]]. Eisisten significatibas minorias na [[Fráncia]], la noroeste [[Piemonte]] na region de [[Eitália]], [[Slobáquia]], [[República Checa]], [[Hungria]], i ua pequeinha minorie na [[Polónia]].
* '''[[Eislon]]''', países cun segneficatiba populaçon muçulmana son: [[Albánia]], [[Azerbaijon]], [[Bósnia i Herzegobina]], [[Bulgária]], [[Grécia]], [[Geórgie]], [[Cazaquiston]], [[Montenegro]], bárias repúblicas de [[Rússia]], [[Sérbia]], [[Turquia]], [[Crimeia]] na [[Oucránia]], i [[Fráncia]].<ref>{{Citar web | url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/Europe/4385768.stm | titalo = muçulmanos na Ouropa: BBC Country guia}}</ref>
Outras religiones son praticadas por grupos menores na Ouropa, ancluindo: <br />
* '''[[Judaísmo]]''' percipalmente an [[Fráncia]], [[Almanha]], [[Reino Ounido]], [[Rússia]] i [[Eitália]]. Al mesmo tiempo, l judaísmo fui mui praticado an todo l cuntinente ouropeu, anque tenga deminuído an númaros zde la spulson i de l stermínio, i l éxodo de l [[judius]] durante parte de l segundo milénio.
* '''[[Hinduísmo]]''' percipalmente antre eimigrantes de la [[índia]] ne l [[Reino Ounido]]. An [[1998]], habie ua stimatiba de 1.382.000 hindus na Ouropa.<ref>{{Citar web | url = http://www.adherents.cun/Na/Na_306.html | titulo = www.adherents.cun/Na/Na_306 . Html <! - INSERIR TÍTULL - >}}</ref>
* '''[[Budismo]]''', fracamente spalhado por toda la Ouropa i an rápido crecimento ne ls redadeiros anhos, cerca de 3 milhones d'adetos.<ref>{{Citar web | url = http://www.bipassanafoundation.cun/Buddhists.html | titulo = Bipassana Foundation - budistas de to l mundo}}</ref><ref>{{Citar web | url = http://www.buddhanet.net/i-lhearning/buddhistworld/to-west.htn | titulo = BuddhaNet - budismo ne l Oucidente}}</ref>
* '''Andígenas Ouropeus''', seguidores de las tradiçones i crenças paganas stan an muitos países (i an rápido crecimento ne l mobimento neopagon na [[Fráncia]], [[Almanha]], [[República de la Eirlanda|Eirlanda]] i [[Reino Ounido]]), i fé [[Asatru]] reconhecida cumo ua minorie religiosa na [[Eislándia]] (zde [[1973]]), [[Noruega]] i [[Suécia]].
* ''' [[Mobimento Rastafari|Rastafari]] ''', quemunidades ne l [[Reino Ounido]], [[Fráncia]], [[Spanha]], [[Pertual]], [[Eitália]] i noutros países.
* '''[[Sikhismo]]''', quaije 1 milhon d'adetos de l Sikhismo na Ouropa. La maiorie de la quemunidade bibe ne l [[Reino Ounido]] (750.000) i [[Eitália]] (70.000). Cerca de 10.000 na [[Bélgica]] i [[Fráncia]]. [[Países Baixos|Holanda]] i [[Alemania]] ténen ua populaçon de 12.000 adetos. Todos ls outros países ténen menos ó 5000 Sikhs.
* '''[[Jainismo]]''', pequeinha adeson, percipalmente antre ls eimigrantes andianos ne l [[Reino Ounido]].
* '''[[Bodo]]''', percipalmente antre pessonas de raça negra, eimigrantes de [[Caribe]] i de la [[África Oucidental]] fixados ne l [[Reino Ounido]] i [[Fráncia]].
* '''Religiones tradecionales africanas''' (ancluindo [[Muti]]), percipalmente ne l [[Reino Ounido]] i [[Fráncia]].
* '''Outras religiones''' cun poucos (ó al abrigo dun milhon) adetos na Ouropa: [[Animismo]], [[Eigreija de Cristo]], [[Eco-religion]], [[Gnose]], [[Paganismo]], [[Testemunhas de Jeobá]], [[Menonitas]], [[Eigreija Morabiana]], [[Mormonismo]] ó [[Ls Santos de ls Redadeiros Dies]], [[Panteísmo]], [[Politeísmo]], [[Relatibismo]] Teológico, [[Cientologie]], [[Adbentistas de l Sétimo Die]], [[Eigreija Ounibersal]], [[Unitarismo]], [[Wican]], i [[Zoroastrianismo]].
Milhones d'ouropeus nun proféssan nanhue religion ó son [[ateísmo|ateus]], [[agnosticismo|agnósticos]] ó [[houmanismo|houmanistas]]. Las maiores populaçones nun cunfessionales (an percentaige) son ancuntradas na [[República Checa]], [[Dinamarca]], [[Fráncia]], [[Almanha]], [[Países Baixos|Houlanda]], [[Noruega]], [[Suécia]] i nas antigas repúblicas sobiéticas cumo [[Bielorrússia]], [[Stónia]], [[Rússia]] i [[Oucránia]], anque la maiorie de ls antigos países quemunistas téngan populaçones segneficatibamente nó cunfessionales.
=== Religiones cun statuto ouficial ===
Un cierto númaro de países de la Ouropa ténen [[Stado cunfessional|religiones ouficiales]], ancluindo [[Liechtenstein]], [[Malta]], [[Mónaco]], [[Baticano]] (católica), [[Grécia]] (Ortodoixa Ouriental), [[Dinamarca]], [[Islándia]], i [[Noruega]] (Lhuterana). Na [[Suíça]], alguns cantones reconhecen oufecialmente catolicismo, protestantismo i outras religiones reformistas. Alguas aldés suiças inda ténen la sue própia religion.
La [[Geórgie]] nun ten Eigreija stabelecida, mas la [[Eigreija Ourtodoxa Georgiana]] ''goza de fato'' de statuto pribeligiado zde l'assinatura dua cuncordata an [[2002]] cul stado georgiano. Na [[Finlándia]], tanto la [[Eigreija Ortodoixa Finlandesa]] i la [[Eigreija Eibangélica Lhuterana de la Finlándia|Eigreija Lhuterana]] son oufeciales. Na [[Anglaterra]], ua parte de l [[Reino Ounido]], ten l [[Anglicanismo]] cumo la sue religion oufecial. Na [[Scócia]], ua outra parte de l Reino Ounido, ten l [[Presbiterianismo]] cumo la sue eigreija/religion nacional, mas yá nun ye "oufecial". Na [[Suécia]], l'uorgano de la Eigreija ye l [[Luteranismo]], mas tamien deixou de ser "oufecial". Ne l [[Azerbaijon]], [[Fráncia]], [[Pertual]], [[Roménia]], [[Rússia]], [[Spanha]] i [[Turquia]] son oufecialmente "seculares".
{{Refréncias}}
[[Catadorie:Ouropa| ]]
0c2e8v267a9010l4zd2ldjdeh4zvcub
107135
107134
2026-07-14T12:56:24Z
~2026-38935-23
15383
/* Çcriçon giral */
107135
wikitext
text/x-wiki
'''Ouropa''' ye la parte oucidental de l supercontinente [[Eurásia|ouroasiático]]. Ambora geograficamente seia cunsidrada ua [[península]] de la Eurásia, ls pobos de la Ouropa ténen caraterísticas [[cultura]]is i ua [[stória de la Ouropa|stória]] specíficas, l que justifica que l território ouropeu seia giralmente cunsidrado cumo un [[cuntinente]].
== Çcriçon giral ==
La parte cuntinental ye lhemitada a Norte pul [[Ouceano Ártico|Ouceano Glacial Ártico]], a oeste pul [[Ouceano Atlántico]], a sul pul [[Mar Mediterráneo]], pul [[Mar Negro]], pulas muntanhas de l [[Cáucaso]] i pul [[Mar Cáspio]], i l Lheste, onde la delimitaçon ye mais arteficial, puls [[Montes Ourales]] i pul [[Riu Ural]]. La Ouropa anclui tamien las [[Eilhas Británicas]], la [[Eislándia]] i bárias Eilhas i arquipélagos menores, spalhados pul [[Atlántico]], [[Mediterráneo]] i [[Ouceano Ártico|Ártico]].
Segundo la mitologie griega, [[Ouropa (mitologie)|Ouropa]] fui ua mulhier muito guapa que çpertou ls amores de [[Zeus]], dius-rei de l Oulimpo.
L cuntinente ouropeu, que durante la [[Era de ls Çcobrimentos]] fui chamado de [[Bielho Mundo]], stende-se quaije qu'anteiramente na zona temperada, arriba de 35º de lhatitude norte, cun solo ua streita faixa até l círclo polar Ártico. Debido al sou lhitoral muito recortado, l'anfluéncia oceánica ye grande, i las temperaturas son giralmente amenas (nun hai stremos acentuados), cun precipitaçones qu'ouscilan antre 500 i 1 000 mm anuales. Alternan-se ne l sou relebo stensos prainos, maciços pré-cambrianos i palezóicos.
La quaije totalidade de l cuntinente anclui-se ne l [[mundo zambolbido]]. La agricultura, mecanizada, amprega an média solo 10% de la populaçon eiconomicamente atiba, anquanto que un terço desta se acupa de la [[andústria]] i la maior parte ye absorbida pul setor terciário. La [[Ounion Ouropeia]] (UI), cumprendendo 27 Stados-nembros, ye la maior i mais amportante antidade política, eiconómica i cultural de l mundo. La UI ye tamien la maior eiconomie mundial cun un [[PIB]] stimado an 12,82 trilhones de dólares <ref>balor dado na [[scalas cúrtia i lharga|scala cúrtia]] ousada ne l Brasil. Na scala lhonga, ousada ne ls restantes países lhusófonos, l balor serie de 12,82 biliones de dólares.</ref> ultrapassando lhargamente ls [[Stados Ounidos]].
La Ouropa pertence, cula [[Ásia]], a ua massa de tierra chamada [[Ourásia]]. L cuntinente ouropeu ten ua ária de 10,3 milhones de [[Quilómetro quadrado|km²]] i ye banhado al norte pul [[ouceano Glacial Ártico]], l'oeste pul [[ouceano Atlántico]] i al sul pul [[mar Mediterráneo]]. La lheste, la frunteira cula Ásia atrabessa la [[Rússia]] i la [[Turquia]]. Esse lhemite ye detreminado puls [[montes Ourales]], pul [[riu Ural]], pul [[mar Cáspio]], pulas muntanhas de l [[Cáucaso]] i pul [[mar Negro]]. Trés naciones transcaucasianas ([[Arménia]], [[Azerbaijon]] i [[Geórgia]]), cujos territórios se sténden até la Ásia, son cunsidradas antegrantes de l cuntinente ouropeu.
L lhitoral ouropeu ye bastante recortado i apersenta cinco grandes penínsulas — [[península Eibérica|Eibérica]], [[península Eitálica|Eitálica]], [[península Balcánica|Balcánica]], [[península Scandinaba|Scandinaba]] i de la [[Jutlándia]] — i bárias Eilhas i arquipélagos, antre ls quales las [[Eilhas Británicas]], la [[Eislándia]], [[Córsega]], [[Sicília]], [[Creta]], ls [[Açores]] i la [[Region Outónoma de la Madeira|Madeira]].
A maior parte de l território ouropeu ye formada por [[planície]]s. Males de metade de la sue stenson stá ambaixo de 200 metros, i l'altitude média ye de 340 metros. L relebo muntanhoso prebalece nas porçones norte (onde se lhocalizan ls [[Alpes Scandinabos]] i las cadenas de las Eilhas Británicas) i sul (cortada puls [[Pirinéus]], [[Alpes]], [[Cárpatos]] i [[Balcanas]]). Ne l centro, ua basta planície se stende, quaije sin anterrupçon, de ls Pirineus als [[montes Urales]]. L cuntinente nun abriga rius stensos: l maior deilhes, l [[riu Bolga|Bolga]], ten cerca de 3,5 mil quilómetros.
[[Fexeiro:Europe satellite globe.jpg|right|thumb|200px| Ouropa bista de l spácio<br /><small>Cortesie de la [[NASA]]</small>]]
Predomina l [[clima ameroso]], mas hai bariaçones detreminadas pula lhatitude i pula anfluéncia de l'ouceano i de la massa cuntinental asiática. L sul apersenta [[clima mediterránico|clima mediterráneo]] i begetaçon d'arbustos. Ne l centro i ne l lheste, l clima ye [[clima cuntinental|cuntinental]], tornando-se cada beç mais friu a la medida que se abança para l'anterior. Essa faixa ye acupada por [[floresta temperada|florestas temperadas]] i de [[cunífera]]s. Ne l noroeste prebalece l [[clima ouceánico]]. L stremo norte ten [[clima polar]] i sue begetaçon típica ye la [[tundra]]. De acordo cul ''[http://www.wri.ourg/ World Resources Anstitute]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'', cerca de 40% de las florestas de l cuntinente fúrun çmatadas. Las maiores stensones de mata natiba son de cuníferas i ancóntran-se na [[Suécia]] i na [[Finlándia]].
La Ouropa ten 761 milhones d'habitantes i ye l único cuntinente onde la populaçon ben deminuindo. Segundo l [http://www.unfpa.ourg/ Fondo de Populaçon de las Naciones Ounidas]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (FNUAP), eilha ancolherá a ua taxa de 0,1% al anho antre [[2005]] i [[2010]]. L ambelhecimento de la populaçon eisige absorçon d'eimigrantes, percipalmente porfissionales an tecnologie. Por outro lhado, l crecimento de l zamprego i l'oumento de la cuncorréncia ne l [[mercado de trabalho]] bénen amponendo oubstaclos a l'antrada de [[mano-de-obra]] nun qualificada.
La cuncentraçon populacional ye alta ne l centro i ne l'oeste i menor nas porçones norte i lheste. Metade de ls ouropeus bibe an cidades pequeinhas, cun até 5 mil habitantes. Las grandes cidades, cumo [[Berlin]], [[Londres]], [[Moscobo]], [[Paris]], [[Roma]] i [[San Petersburgo]], cuncentran un quatro de la populaçon. La maiorie de ls habitantes fala lhénguas de l [[lénguas ando-ouropeias|tronco ando-ouropeu]], sendo las lhénguas mais difundidas las de l [[lénguas eitálicas|ramo lhatino]] ([[Lhéngua francesa|francés]], [[Lhéngua eitaliana|eitaliano]], [[léngua romena|romeno]], [[léngua pertuesa|pertués]], [[léngua catalana|catalan]]), [[lénguas germánicas|germánico]] ([[Lhéngua almana|alman]], [[léngua anglesa|anglés]], [[léngua nerlandesa|nerlandés]], [[léngua norueguesa|noruegués]], [[léngua sueca|sueco]], [[léngua dinamarquesa|dinamarqués]]) i [[lénguas slabas|slabo]] ([[léngua russa|russo]], [[léngua oucraniana|oucraniano]], [[Lhéngua polonesa|polaco]], [[léngua serbo-croata|serbo-croata]], [[léngua checa|checo]], [[léngua búlgara|búlgaro]]). Hai tamien lhénguas d'outras famílias lhenguísticas, cumo l [[léngua húngara|húngaro]], l [[léngua finlandesa|finlandés]] i l [[léngua basca|basco]].
L [[cristianismo]] ye la religion cul maior númaro de seguidores na Ouropa. Ne l cuntinente eisiste un númaro segneficatibo d'adetos tanto de l [[catolicismo]] quanto de l [[portestantismo]] i de la [[Eigreija Ourtodoxa]].
Sede de la [[Reboluçon Andustrial]], la Ouropa ye l purmeiro cuntinente a modernizar sue [[eiconomie]]. L parque andustrial ouropeu ye, até hoije, un de ls mais abançados de l mundo. Sue [[agropecuária]] outeliza antensibamente tecnologie de punta, i l cuntinente ben registrando spanson i modernizaçon de ls serbícios. Inda hai, antretanto, muitos cuntrastes de zambolbimento antre ls [[Ouropa Oucidental|países oucidentales]] i las naciones de l [[Lheste Ouropeu|lheste]], que fazírun parte de l'antigo bloco quemunista i zde la [[década de 1990]] búscan amplantar la [[eiconomie de mercado]].
Na [[andústria]] ouropeia, çtacan-se ls setores [[andústria outomobelística|outomobelístico]], [[téstil]], [[químico]] i de [[teliquemunicaçones]]. La porduçon agropecuária ye segneficatiba, mas amprega pequeinha cuntidade de [[mano-de-obra]], por causa de l'outelizaçon antensiba de máquinas i de técnicas abançadas de cultibo. Antre ls percipales produtos stan [[leite]], [[chicha bobina]] i [[suína]], [[centeno]], [[patata]], [[abeia]] i [[trigo]]. Na mineraçon subressal la straçon de [[carbon]] i [[minério de fierro]].
La [[Ouropa Oucidental]] cuncentra 90% de l [[produto anterno bruto|PIB]] de l cuntinente, mas ls países de l'antigo bloco [[socialismo|socialista]], qu'aderiran a la [[eiconomie de mercado]] na [[década de 1990]], ténen crecido ne ls redadeiros anhos. Maior pólo turístico de l planeta, la Ouropa atrai anualmente 400 milhones de bejitantes.
== Stória ==
L [[home de Neandertal]] (''Homo sapienes neanderthalensis'') ye cunsidrada la única spece houmana outótone de la Ouropa. Esta spécie se ancuntraba yá na Ouropa quando chegou l'home de [[Cro-Magnon]] (''Homo sapienes''), spece la que pertence to l'houmanidade atual. Estas dues speces houmanas cumbibírun durante bastante tiempo até que l [[home de Neandertal]] se stinguiu l mais cierto por bias a la cumpetiçon cul home de [[Cro-Magnon]], se bien qu'inda restan einúmaras cuntrobérsias subre l [[home de Neandertal]] i sue stinçon. Por outro lhado, parece probado qu'eisistiu cruzamiento reprodutibo antre ambas las speces, de forma qu'an sentido strito, l ''[[Homo sapiens sapienes]]'' atual çcenderie d'ambas las speces.
La [[anteguidade clássica]] stá dominada pul anfluxo de la ciblizaçon [[Stória de Roma|grieco-lhatina]], i de l Ampério Romano subre l resto de Ouropa. La [[Queda de l Ampério Romano|decadéncia de l Ampério Romano]] i la chegada de nuobos grupos étnicos cun nuobos reinos, lhebou a la fragmentaçon política de Ouropa, sendo seguida por sucessibas tentatibas d'ounificaçon i cunquista, qu'ambolbírun l cuntinente an numerosos cunflitos i guerras durante la [[Eidade Média]], cumo la [[guerra de ls Cen Anhos]] (que durou 116 anhos). Esto, junto cula anfluéncia al cuntinente de nuobos grupos, cumo ls mongoles chegados de las stepes ó l aparecimento de l Eislana, formando ua barreira que debediu dues culturas i l Mediterráneo, cun choques nesta frunteira, moldou esta época ne l cuntinente.
La [[Eidade Moderna]] marca para la Ouropa l'ampeço de porcessos que mais tarde dórun lhugar a la globalizaçon, sendo la era an que ls cunflitos bélicos se sucedírun cada beç mais zastrosos, cumo la chamada [[guerra de ls Trinta Anhos]]. Ls porcessos eiconómicos i l zambolbimento científico i tecnológico se acelerórun, an prejuízo d'outros cuntinentes, de maneira bien mais notória durante la [[Eidade Cuntemporánea]], produzindo cunflitos que zancadeórun mais guerras (cumo las [[guerras Napoleónicas]] i las guerras mundiales). Hoije ls porcessos tendentes a la ouneficaçon se téntan pacificamente, tal ye l causo de la [[Ounion Ouropeia]].
La Ouropa ye l cuntinente que tubo mais anfluéncia na stória de l mundo (çcubiertas, cunquistas, colonizaçones, mobimentos i reboluçones, guerras mundiales, etc).
== Geografie ==
[[Fexeiro:Europe topography map.png|thumb|right|300px|<center>Topografie de la Ouropa</center>]]
La Ouropa ye l segundo menor cuntinente de l mundo depuis de la Ouceanie, tendo ua stenson de 10.530.751 [[quilómetro quadrado|km²]], repersentando 7% de las tierras eimersas.
Stritamente falando an tenermos de ciéncia [[geografie|geográfica]] cuntemporánea, la Ouropa, cumo la Ouceanie, deixan de star categorizadas cumo cuntinentes i son cunsidradas Macro-Ounidades Geográficas, MUG; yá qu'afatibamente, ne l causo de la Ouropa esta macrounidade geográfica ye un prolongamento oucidental de l cuntinente ourasiático. Carateriza la Ouropa, tanto ne l geográfico (cun muita ancidéncia ne l climático cumo an sue [[geografie houmana]]), l'eilebada quantidade média de costas marítimas i oceánicas debida a la persença d'abundantes penínsulas, golfos, mares anteriores i Eilhas. Esto i l'anfluxo de la [[Corrente de l Golfo]] i la prossimidade de ls zertos calientes de África i Ásia detremínan que na Ouropa prepondere, pese a las lhatitudes, un [[clima temperado]] scepcionalmente benigno para l'habitabilidade houmana. Por outra parte l'abundáncia de costas i hidrobias premitiu i premite l tránsito de populaçones i depuis sou stabelecimento zde fines de l [[pleistoceno]] (quando ls ''[[Homo sapienes]]'' sustituíran als ''[[Neandertal|Homo neandertalensis]]'').
Tamien ye la Ouropa, que se cunsidra tradecionalmente cumo un cuntinente, l mais plano de todos eilhes, cun ua altitude média de 230 metros. La mássima spresson destes prainos ye la grande praino de l Norte, que se stende 2000 Km zde las costas atlánticas francesas até ls [[montes Ourales]], la frunteira física mais ouriental cula Ásia. Ls puntos mais altos son l [[monte Eilbrus]] (Rússia) na Ouropa ouriental (5.642 metros), l [[Dykh-Tau]] (próssimo de l Eilbrus, na Rússia) (5.205 metros), l [[Shkhara]] (Geórgie) (5.204 metros) i l [[Monte Branco]] (Fráncia/Eitália) na Ouropa oucidental (4.807 metros).
Al sul, la Ouropa stá separada de l [[África|cuntinente africano]] pul [[mar Mediterráneo]], frunteira que se reduç a uns 30 Km ne l [[streito de Gibraltar]], al sudeste ls lhemites cula Ásia tamien stan dados pul Mediterráneo i puls sous mares subsidiários (l [[streito de ls Dardanelos]], l [[Mar de Mármara]] i l Helesponto ténen muito poucos quilómetros de lhargura, l [[Bósforo]] ye tan streito qu'atualmente bárias puontes l crúzan). Na rialidade l Mar Mediterráneo i la sue bacie, mais de l qu'un lhemite - segundo ls momentos stóricos - son un lhugar d'ounion culs outros "cuntinentes" (las macro-ounidades geográficas de Ásia i África), resultando cumo berdadeiros lhemites culturales i étnicos antre eilhes las stensas regiones zerticas que se lhocalizan de l'outro lhado de l Mediterráneo. Cunsidrando la [[Eislándia]] cumo parte de Ouropa i la [[Groenlándia]] cumo parte de la América, puode-se oubserbar que las çtáncias antre la Ouropa i l [[cuntinente americano]] son tamien bastante síguas.
Ls puntos stremos de la Ouropa son:
* Norte: [[Cabo Nordkinn]], Nuruega (cuntinental), i [[Kmibskjellodden]], Nuruega (Eilha)
* Sul: [[Gibraltar|Península de Gibraltar]], [[Gibraltar]]
* Oeste: [[Cabo de la Ruoca]], [[Pertual]] (cuntinental), i [[eilhéu de Monchique]], Pertual (Eilha)
=== Antidades geográficas ===
==== Golfos ====
Antre ls golfos de la Ouropa çtácan-se l [[golfo de Biscaia]] ([[Fráncia]] i [[Spanha]]), l de [[golfo de Cádis|Cádis]] ([[Spanha]], [[Marrocos]] i [[Pertual]]), l de ls [[streito de Dardanelos|Dardanelos]] ([[Turquia]]), l de l [[streito de Bósforo|Bósforo]] ([[Turquia]]), l de [[streito de Messina|Messina]] ([[Eitália]]) i l de [[Öresund]] ([[Dinamarca]] i [[Suécia]]), antre outros.
==== Penínsulas ====
Las sues percipales penínsulas son la [[península Scandinaba|Scandinaba]] (''[[Suécia]] i [[Noruega]]''), [[península Eibérica|península Spánica ó Eibérica]] (''[[Andorra]], [[Spanha]], [[Gibraltar]] i [[Pertual]]''), [[península Eitálica|Eitálica]] (''[[Eitália]], [[San Marino]] i [[Baticano]]''), [[península Balcánica|Balcánica]] (''[[Albánia]], [[Bósnia i Herzegobina]], [[Bulgária]], [[Croácia]], [[Grécia]], [[Slobénia]], [[Macedónia de l Norte]], [[Sérbia]], [[Roménia]], i [[Turquia]]''); para alhá de las penínsulas de [[península de Kola|Kola]] ([[Rússia]]), [[Jutlándia]] ([[Dinamarca]]), [[Bretanha]] ([[Fráncia]]) i [[península de la Crimeia]] ([[Oucránia]]).
=== Relebo ===
[[Fexeiro:Europe topography map en.png|thumb|right|300px|Mapa físico de la Ouropa.]]
Anque haba [[cadena de muntanhas|cadenas de muntanhas]], las formas de relebo predominantes na Ouropa son ls [[praino]]s, qu'apersentan dues caratelísticas mui positibas: un suolo giralmente fértil i faborable a la [[agricultura]] i grande facilidade para l stabelecimento de bias de quemunicaçon. Ls [[praino]]s mais eilebados i las [[muntanha]]s nun chégan a cubrir 35% de l território ouropeu i, por essa rezon, l'altitude média de las tierra s de la Ouropa ye de solo 340 metros.
De maneira giral, antoce, ne l [[relebo]] ouropeu predomínan eilebaçones modestas, i son muito quemuns ls [[praino]]s, percipalmente na metade norte de l cuntinente i an toda la porçon lheste, adonde aparece l grande Praino Russo. Para alhá dessa, merécen çtaque l Praino Húngara, percorrida pul [[riu Danúbio]], la Planície de l Pó, ne l norte de la [[Eitália]], i ls Prainos que cuntornan l lheste i l sul de las [[Ilhas Británicas]]. L Praino Germano-Polonés, de tipo flubial, stende de l'anterior para l lhitoral norte de l cuntinente.
Para alhá dessa einorme ária de prainos, ancontra-se inda ne l mapa de l cuntinente ouropeu:
* maciços de la Era Purmária, çgastados pula eiroson i reduzidos la prainos pouco eilebados; ne l noroeste fórman ls [[Alpes Scandinabos]]; aparécen nas [[Ilhas Británicas]] formando ls [[Montes Peninos]]; na [[Península Eibérica]] aparece cun [[Montes Cantábricos]], Meseta Spanhola i outros; na [[Península Balcánica]], cháman-se Montes Pindos; i na frunteira natural antre la Ouropa i la [[Ásia]] lhieban l nome de [[Montes Ourales]];
* cordilheiras muito altas na parte centro-sul, formando ls [[Alpes]], adonde queda ls puntos culminantes de l relebo ouropeu, cumo l pico de l [[Monte Branco]] (4.807 metros). Inda nessa region merécen çtaque las cristas de ls [[Apeninos]], [[Pireneus]], [[Balcanes]], [[Cárpatos]] i Cadeia de l [[Cáucaso]].
L [[litoral]] de la Ouropa ye mui recortado, l que faborece l'anstalaçon de ls [[porto]]s, la [[nabegaçon]] i l [[comércio]]. Ten grande númaro de [[península]]s i Eilhas de stensones dibersas isolandos mares anteriores. Oubserbando atentamente l mapa, antende-se:
* ne l norte, la [[Península Scandinaba]], qu'abriga l [[Mar Báltico]], ancontra-se la Península de la [[Jutlándia]] i las [[Ilhas Británicas]], ambolbidas pul [[Mar de l Norte]]. La porçon norte de l lhitoral ouropeu ye lhimitada pul [[Ouceano Glacial Ártico]], qu'angloba inda outros mares, cumo l [[Mar de la Noruega]], ne ls lhemites cul [[Ouceano Atlántico]].
* ne l sul, apartando la Ouropa de la [[África]], ancontra-se l [[Mar Mediterráneo]], que, por sue beç, abriga mares mais pequeinhos. Nel subressélen las [[península]]s [[Península Balcánica|Balcánica]], [[península Eitálica|Eitálica]] i la grande [[Península Eibérica]], que aparta l [[Mediterráneo]] de l [[Ouceano Atlántico]]. Nessa parte de l cuntinente ouropeu eisisten einúmaras Ilhas, merecendo çtaque las [[Ilhas Baleares]], la [[Córsega]], la [[Sardenga]] i la [[Sicília]], para alhá dun berdadeiro mosaico custituído pulas Ilhas griegas. Ls mares [[mar Tirreno|Tirreno]], [[mar Adriático|Adriático]], [[mar Jónico|Jónico]], [[mar Eigeu|Eigeu]], [[mar de Mármara|de Mármara]], [[mar Negro|Negro]], [[mar de Azob|de Azob]], i [[mar Cáspio|Cáspio]] móldan l cuntorno sul i sudeste de la Ouropa.
Las costas oucidentales de la Ouropa son banhadas pul [[Ouceano Atlántico]] i por ls sous mares secundários. Alredro de toda la Ouropa, la plataforma cuntinental ye muito lharga, criando buonas cundiçones para la [[pesca]] i l [[stratibismo mineral]].
=== Clima ===
[[Fexeiro:Europe biogeography countries en.svg|thumb|right|300px|Regiones biogeográficas de la Ouropa.]]
La Ouropa apersenta na maior parte de sues regiones [[clima ameroso]], cun staçones bien definidas, sin scessos de [[temperatura]], chibiosidade ó queda de [[niebe]]. Solamente ne l stremo norte i an altitudes eilebadas, nas [[cordilheira]]s, son ancuntradas temperaturas nó mui buonas pa l'atibidade houmana.
Las cundiçones climáticas stremamente faborables de la Ouropa de maneira giral resúltan de la cumbinaçon de quatro fatores:
* la maior parte de las tierras ouropeias ancontra-se an [[latitude]]s médias, antre 35 i 70 graus de lhatitude norte;
* l [[cuntinente]] ye rodeado por muitos mares i ls recortes de [[litoral]] nun faborécen mudanças bruscas de [[temperatura]]s;
* l cuntinente recebe, l'anho anteiro, [[bento]]s de l'oeste, que lhieban l'oumidade de l [[Atlántico]] até l'anterior.
* la [[Corriente de l Golfo]] lhieba augas calecidas até l lhitoral de las [[Ilhas Británicas]] i de la [[Península Scandinaba]], ajudando al eiquilíbrio térmico de las lhatitudes mais altas, subretodo al lhargo de la cuosta oucidental.
La cumbinaçon desses fatores faborece l domínio, na [[Ouropa Oucidental]], de l '''[[clima ameroso|clima ameroso oceánico]]''', úmido i sin grandes bariaçones de [[temperatura]]. Aparécen inda, na [[Ouropa Ouriental]] i an parte de la [[Península Scandinaba]] i de la [[Rússia]], l '''[[clima ameroso|clima ameroso cuntinental]]''' — mais seco, cun berones calientes i chubiosos i ambiernos mui frius — i l '''[[clima polar]]''' — cun ambiernos rigorosos i berones cúrtios, que carateliza ua parte de la [[Península Scandinaba]] i de la [[Rússia]] ouropeia.
Esses tipos climáticos apersentan bariaçones an funçon de fatores lhocales: ne l sul de l cuntinente, l'anfluéncia de las augas calecidas de l [[Atlántico]] i de l [[Mediterráneo]] permite l'eisisténcia de l '''[[clima mediterránico|clima mediterráneo]]''', qu'apersenta [[biran|berones]] i [[seca|secos]] i [[ambierno]]s úmidos i nun muito frius; ne ls [[Alpes]], l'altitude de l [[relebo]] ye respunsable pula cunfiguraçon de l [[clima]] d'altas [[muntanha]]s, coincido cumo '''[[clima alpino|alpino]]''', qu'apersenta [[ambierno]]s stremamente rigorosos. Este tipo climático aparece tamien ne ls Alpes Scandinabos, ne ls [[Cárpatos]] i ne ls [[Pireneus]]. Na Ouropa nun eisisten [[zerto]]s por ser un [[cuntinente]] [[clima ameroso|ameroso]].
[[Fexeiro:Europäische Wasserscheiden.png|thumb|right|300px|Bacies heidrográficas de la Ouropa.]]
=== Heidrografie ===
Se cumparados als rius tropicales, nun hai, na Ouropa, [[riu]]s muito stensos nin de grande belume d'auga. Inda assi, ls cursos flubiales son muito aprobeitados cumo bias de quemunicaçon i fuontes pordutores de [[einergie]].
La Ouropa apersenta ua grande quantidade de [[riu]]s, que zauguan ora diretamente ne l [[ouceano]], ora an lhagos, mares ó outros [[riu]]s. Desse ambaranhado flubial, çtacan-se las bacies:
* de l '''[[riu Reno]]''', que nace na [[Suíça]], sirbe de frunteira antre la [[Fráncia]] i la [[Almanha]], adonde banha ua de las regiones mais andustrializadas de toda la Ouropa, i zaugua ne ls [[Países Baixos]] (porto de Roterdana). Por ser lhargamente outelizado na nabegaçon, l Reno anterlhiga-se l'outros rius atrabeç de canhales.
* de l '''[[riu Danúbio]]''', que nace ne l maciço de la [[Floresta Negra]], na [[Alemnha]], drena amportantes rius de l centro-sul ouropeu i çágua ne l [[Mar Negro]]. Para alhá de la [[Almanha]], banha ls seguintes países: [[Áustria]], [[Slobáquia]], [[Hungria]], [[Sérbia]], [[Bulgária]], [[Roménia]] i [[Oucránia]].
* de l '''[[riu Bolga]]''', l maior riu ouropeu, an que la nacente queda ne la [[praino de Baldai]], na [[Rússia]], drenando muitos afluentes até zauguar ne l [[Mar Cáspio]].
Merécen mençon inda, por passáren an capitales ó cidades amportantes de la Ouropa, ls rius [[riu Támisa|Támisa]], [[riu Eilba|Eilba]], [[riu Mosela|Mosela]], [[riu Bístula|Bístula]], [[riu Sena|Sena]], [[riu Lhoire|Lhoire]], [[riu Ródano|Ródano]], [[riu Pó|Pó]], [[riu Tibre|Tibre]], [[riu Douro|Douro]], [[riu Teijo|Teijo]], [[riu Ebro|Ebro]], [[riu Dnieper|Dnieper]], [[riu Oural|Oural]], antre outros.
Para alhá de la grande cantidade de rius i de mares, la [[hidrografie]] ouropeia apersenta inda muitos lhagos, cumo ls de [[lhago de Custança|Custança]], de [[lhago de Genebra|Genebra]], de Zurique, na [[Suíça]], i ls lhagos glaciários qu'inda aparécen ne ls prainos de l noroeste de la [[Rússia]], na [[Scandinábia]] i subretodo na [[Finlándia]], cunsidrada "l paíç de ls lhagos", por cuncentrá-los an maior númaro.
=== Begetaçon ===
Atualmente, la maior parte de las [[begetaçon|formaçones begetales]] de la Ouropa yá fui çtruída, abrindo spácio para l'acupaçon [[agricultura|agrícola]] ó para la spanson ourbana.
Cumo an todo l mundo, las [[begetaçon|formaçones begetales]] oureginales de la Ouropa depénden de ls tipos de [[clima]] i, assi, de ls tipos de [[suolo]]. Assi, na [[Península Scandinaba]] i na [[Rússia]], junto al [[Ouceano Glacial Ártico]], aparece la '''[[tundra]]'''. Al sul dessa formaçon begetal, l'eilebaçon de la [[temperatura]] bai faborecendo, purmeiramente, l zambolbimento de la '''[[taiga]]''' i, depuis, de la '''[[floresta]] de [[cunífera]]s''', qu'acupan grande parte de la [[Suécia]], [[Noruega]] i [[Finlándia]].
Nas árias de [[clima ameroso|clima ameroso ouceánico]], adonde por anfluéncia de l [[ouceano]] la [[oumidade]] ye maior, ye muito quemun la '''[[floresta temperada]]''', formada por [[cunífera]]s i [[arble]]s de [[fuolha]]s caducas; essa fui la [[begetaçon|formaçon begetal]] oureginalmente dominante, mas hoije ye cunserbada solo ne ls [[maciço]]s muntanhosos.
Nas árias mais [[seca]]s, dominadas pul [[clima ameroso|clima ameroso cuntinental]], próssimo als [[mar]]s [[mar Negro|Negro]] i [[mar Cáspio|Cáspio]] aparece gran stenson de [[stepe]]s, nas árias mais [[sieca]]s, i [[pradarie]]s, nas árias mais [[oumidade|úmidas]], cun ua [[begetaçon]] rastreira qu'an alguns cachos lhiembra ls [[pampa]]s de l [[Riu Grande de l Sul]].
Ne l [[sul]] de la Ouropa, l [[clima mediterránico|clima mediterráneo]], cun sues caratelísticas subtropicales bastante amenizadas pul [[Ouceano Atlántico]], faborece l zambolbimento de [[floresta]]s, qu'hoije, degradadas, apersentan-se cumo capones de [[begetaçon]] çcontina, coincidas cumo [[maquis]], an árias de [[suolo]]s [[arena|arenosos]], ó cumo garrigue, an árias de [[terreno]]s [[calcário]]s. Essa [[begetaçon]] ye chamada de '''[[mar Mediterráneo|mediterránea]]'''.
Todo l [[leste]] de la Ouropa, acupado pula [[Rússia]] ouropeia, apersenta la mesma çtribuiçon begetal de l restante de l [[cuntinente]]: la [[tundra]] - ne l stremo norte -, la [[taiga]], las [[pradarie]]s i las [[stepe]] custituen las [[begetaçon|formaçones begetales]] dominantes.
[[Fexeiro:Scandinavian grey wolf Canis lupus .jpg|right|thumb|350x|Lhobo cinza scandinabo]]
=== Fauna ===
La Ouropa anclui-se na region zogeográfica paleártica. La açon de l'home reduziu l númaro i la stenson geográfica de las speces selbaiges ouropeias. Na zona mais sietentrional bíben animales de pieles finas, cumo la [[rena]] i la [[foca]]. Ne ls bosques temperados habítan l [[urso pardo]], la [[raposa]], l [[lince]], la [[lontra]], l [[lobo]], l [[beado]], l [[gamo]], [[corço]], l [[squilo]], etc. Anquanto na ária mediterránea abundan [[lebre]]s, [[jabali]]s, [[perdiç]]s i [[faison]]es. La muntanha apersenta ua fauna peculiar (l [[alce]] i l [[chibo montés]]). Son abundantes las [[abe]]s i ls [[páixaro]]s, muitos de ls quales mígran antre las dibersas regiones ouropeias ó antre la Ouropa i la [[África]].
=== Porblemas eicológicos ===
[[Fexeiro:Pollution paris.jpg|thumb|lheft|200px|[[Poluiçon atmosférica]] an [[Paris]].]]
Un [[porblema]] que la Ouropa bibe cun antensidade crecente ye la [[poluiçon]]. La antensa [[andustrializaçon|atibidade andustrial]] associada a l'alta acupaçon de l spácio resultan an agressones ambientales grabes, mesmo cula amplantaçon de medidas de prebençon. La [[poluiçon atmosférica]] alcança nibles anquietantes nas percipales [[cidade]]s de la Ouropa, adonde l númaro de [[altemoble]]s an circulaçon ye cada beç maior. Paralelamente, la [[agricultura]] ouropeia tamien nun stá lhibre de ls eifeitos danosos de la [[chuba ácida]], [[anseticida]]s, [[fungicida]]s i [[herbicida]]s.
== Regiones ==
D'acordo culs puntos de bista spacial i eiconómico, podemos dibedir l cuntinente an: [[Ouropa Oucidental]], [[Ouropa sietentrional]], [[Ouropa centro-ouriental|Ouropa Centro-Ouriental]] i [[Ouropa Meridional]]. Sendo:
* '''[[Ouropa Oucidental]]''': region qu'abrange alguns de ls chamados países atlánticos, ó seia, banhados pul [[ouceano Atlántico]] ([[Reino Ounido]], [[Irlanda]] i [[Fráncia]]); ls que manténen relaçon direta cul Atlántico atrabeç de l [[mar de l Norte]]: [[Países Baixos]], [[Bélgica]] i [[Almanha]]; i ls países sin salida para l mar, mas que stan direta ó andiretamente lhigados al Oucidente ([[Áustria]], [[Suíça]], [[Luxemburgo]] i [[Liechtenstein]]).
* '''[[Ouropa sietentrional]]''': region qu'angloba la [[Noruega]] i la [[Suécia]], lhocalizadas na [[península Scandinaba]], para alhá de la [[Finlándia]], [[Eislándia]] i [[Dinamarca]]; abrange tamien la [[Stónia]], [[Letónia]] i [[Lituánia]], que a partir de 1990 se tornórun andependientes de l'anton [[Ounion Sobiética]]. La ancluson desses países na region justifica-se por motibos eiquenómicos i pula sue prossimidade étnica i cultural culs finlandeses.
* '''[[Ouropa centro-ouriental|Ouropa Centro-Ouriental]]''': Ye formada pul cunjunto de ls antigos países socialistas de l Lheste - [[Polónia]], [[República Tcheca|República Checa]], [[Slobáquia]], [[Hungria]], [[Roménia]], [[Bulgária]], [[Albánia]], [[Sérbia]], [[Montenegro]], [[Kosobo]], [[Slobénia]], [[Croácia]], [[Bósnia i Herzegobina]] i [[Macedónia de l Norte]] - i pulas repúblicas que custituían l'antiga [[Ounion Sobiética]], an sue parte ouropeia: [[Bielorrússia]], [[Oucránia]], [[Moldábia]], [[Geórgie]], [[Arménia]], [[Azerbaijon]] i [[Rússia]] Ouropeia.
* '''[[Ouropa Meridional]]''': region que, tamien chamada de mediterránea, cumprende ls países ne l sul de l cuntinente, quaije todos banhados pul mar Mediterráneo: [[Pertual]], [[Spanha]], [[Eitália]], [[Grécia]] i [[Turquia]] ouropeia, para alhá de bários micro-stados - [[Baticano]], [[San Marino]], [[Mónaco]], [[Malta]] i [[Andorra]].
== Eiquenomie ==
[[Fexeiro:Europe gdp map.png|250px|thumb|Las naciones ouropeias segundo la sue renda per capita an 2002.]]
La eiquenomie de la Ouropa ye la maior de l mundo. Muitos de sous stados perténcen al [[purmeiro mundo]].
Ne l [[seclo XIX]] rializa-se la purmeira antegraçon moderna de l'eiquenomie de bários stados ouropeus atrabeç de la [[Ounion Aduaneira de la Almanha]].
La [[Almanha]] ye eiquenomicamente la nacion mais poderosa de Ouropa, seguida por [[Fráncia]], l [[Reino Ounido]], [[Eitália]] i [[Spanha]], inda que l paíç mais rico, an renda per capita, ye la [[República de la Eirlanda]], l paíç que quando antrou na [[Ounion Ouropeia]], era l mais pobre de l grupo. Eisiste ua grande çparidade na riqueza eiquenómica de ls defrentes países ouropeus, assi, anquanto nas cinco percipales eiconomies l [[PIB]] passa ls 20 mil [[ouro]]s por pessona, [[Moldábia]] mal ultrapassa ls dous mil.
Buona parte de la dinámica eiquenómica de l cuntinente eimoldura-se drento de l funcionamento de la [[Ounion Ouropeia]]. Zde [[2007]], treze stados ouropeus (an 2007 ouniu-se la Slobénia) cumpárten ua mesma moneda, l [[ouro]] (€).
La nuoba rialidade de l'eiquenomie mundial, que se cunsulidou an decorréncia de la redadeira década, esta marcada percipalmente pula zantegraçon de la [[Ounion Sobiética]], l bertiginoso crecimento de la [[República Popular de la China]] i la materializaçon de l'ounidade eiquenómica de buona parte de Ouropa.
Ne l meio destas mudanças surgiran nuobos pólos para l'eiquenomie mundial qu'ampulsionórun l chamado porcesso de "[[Globalizaçon]]".
Ua de las particularidades de l'eiquenomie ouropeia ye que bários stados de pouca stenson territorial, sien maiores recursos naturales i sin tenr costas, cóntan cun eiconomies prósperas i un eilebado nible de bida. Tal ye l causo de l [[Luxemburgo]], de la [[Suíça]] ó de l [[Liechtenstein]], bien cumo de l [[Mónaco]], inda qu'este redadeiro ten costas subre l Mediterráneo.
== Demografie ==
[[Fexeiro:Europe population growth 2006.png|thumb|275px|L crecimento de la populaçon ne ls países ouropeus]]
Zde la [[Renacimento|Renacença]] i la [[Era de ls Çcubrimientos]], la Ouropa tubo grande anfluéncia na cultura, eiquenomie i mobimentos sociales mundiales. La [[demografie]] de la Ouropa ye amportante nun solo storicamente, mas tamien na cumprenson de las relaçones anternacionales i de la dinámica populacional cuntemporáneas.
Las questones demográficas de Ouropa, atuales i passadas, ancluíran [[Emigraçon|emigraçon por motibos religiosos]], [[relaçones raciales]], [[Eimigraçon|eimigraçon eiconómica]], declínio de la [[taxa de natalidade]] i [[ambelhecimento populacional]]. An alguns países, tal cumo la [[República de la Eirlanda|eirlanda]] i la [[Polónia]], l'acesso al [[amóbito]] ye atualmente lhemitado; ne l passado, essas restriçones era quemuns an toda Ouropa, assi cumo la maiorie de ls [[métodos cuntracetibos]]. Para alhá desso, trés países ouropeus ([[Países Baixos]], [[Bélgica]] i [[Suíça]]) ténen premitido ua forma lhemitada de [[outanásia]] boluntária para [[Malina treminal|anfermos treminales]].
An 2005 la populaçon de la Ouropa era stimada an 728 milhones de pessonas d'acordo cula [[Ourganizaçon de las Naciones Ounidas]] (ONU), l que perfaç pouco mais de 11% de la populaçon mundial. Un seclo antes, la Ouropa tenie quaije 25% de la populaçon de toda la Tierra . La populaçon ouropeia creciu nesses cien anhos, mas an outras parte de l mundo, particularmente na [[África]] i na [[Ásia]], l crecimento fui muitas bezes mais acentuado<ref name="UNPP 2004">[http://sa.un.ourg/unpp UNPP, 2004 Revision World Population Prospets: The 2004 Revision Population Database]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. [[Ourganizaçon de las Naciones Ounidas|United Nations]] Population Dibision, 2005. Bisitado an 25 d'outubre de 2006.</ref>. De acordo cula Ourganizaçon de las Naciones Ounidas, la proporçon de la populaçon mundial a morar na Ouropa cairá para cerca de 7% an [[2050]], totalizando 653 milhones d'habitantes<ref>http://sa.un.org/unpp/p2k0data.asp{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
== Lhénguas ==
{{Percipal|Lhénguas de la Ouropa}}
[[Fexeiro:Europas språk.png|right|thumb|250px|Çtrebuiçon aprossimada de las lhénguas atualmente faladas an Ouropa.]]
Las lhénguas ouropeias stan drento de trés grupos lhenguísticos: las [[lénguas románicas]], deribadas de la [[lhatin|lhéngua lhatina]] de l [[Ampério Romano]]; las [[lénguas germánicas]], an que ancestrales benírun de lhéngua de l sul de la [[Scandinábia]]; i las [[lénguas slabas]].
Las lhénguas románicas son faladas percipalmente ne l sudoeste de la Ouropa, assi cumo na [[Roménia]] i na [[Moldábia]], que quédan na [[Ouropa Ouriental]]. Las lhénguas germánicas son faladas ne l noroeste de la Ouropa i alguas partes de la [[Ouropa Central]]. Las lhénguas slabas son faladas na Ouropa Central, Ouriental i Sudeste de la Ouropa.
Muitas outras lhénguas fura de ls trés percipales grupos son faladas na Ouropa. L eidioma [[Léngua Anglesa|Anglés]] ye única antre las lhénguas germánicas, tenendo grande parte de l sou bocabulário çcendente de lhénguas románicas. L grupo de [[lénguas célticas]] tamien ye un grupo çtinto, cumo ls restantes yá referidos, i ambora tenga zaparecido grande parte de l sou uso diário, inda eisisten defrentes númaros de falantes de cada ua de las seis lhénguas célticas: [[léngua eirlandesa|eirlandés]], [[gaélico scocés]] i [[manx]], [[galés]], [[léngua córnica|córnico]] i [[breton]].
Multilhénguismo i la proteçon de las lhénguas regionales i minoritárias son oubjetibos políticos reconhecidos na Ouropa d'hoije. L Cunselho de la Ouropa atrabeç de la [[Cumbençon-Quadro para la Proteçon de las Minorias Nacionales de l Cunselho de la Ouropa]] i de la [[Carta Ouropeia de las Lhénguas Regionales ó Minoritárias]] lhebou á criaçon dun quadro jurídico a fabor de ls dreitos lhenguísticos na Ouropa.
== Religion ==
{{Percípal|Religion na Ouropa}}
La prebaléncia de las religiones de la Ouropa ye la seguinte:
* '''[[Crestianismo]]'''
** '''[[Catolicismo romano]]''', países ó árias cun populaçones significatibamente Católicas: [[Andorra]], [[Áustria]], oeste de la [[Bielorrússia]], [[Bélgica]], [[Bósnia i Herzegobina]], [[Croácia]], [[República Checa]], [[Fráncia]], sul i oeste de la [[Alemania]], [[Hungria]], [[República de la Irlanda|Irlanda]], [[Eitália]], [[Latgale (region)|Lhatgale]] (region de la [[Letónia]]), [[Liechtenstein]], [[Lituánia]], [[Luxemburgo]], [[Malta]], [[Monaco]], Sul de la [[Países Baixos|Holanda]], [[Polónia]], [[Pertual]], [[Roménia]], [[San Marino]], [[Slobáquia]], [[Eslobénia]], [[Spanha]], centro i sul de la [[Suíça]], oeste de la [[Oucránia]], i [[Baticano]]. Eisisten tamien grandes minories católicas ne l [[Reino Ounido]] (specialmente na [[Eirlanda de l Norte]]), i an outros países ouropeus. Na [[Sérbia]], ls católicos son ua pequeinha minorie.
** ''' [[Eigreijas ourientales|Catolicismo Ouriental]]''' - ye ancuntrado ne l'oeste de la [[Oucránia]], [[Bulgária]], [[Chipre]], [[Grécia]], [[Arménia]] (ten [[Eigreija Apostólica Arménia|Eigreija nacional]] i outocéfala), [[Hungria]], [[Macedónia de l Norte]], [[Roménia]], [[Rússia]], [[Sérbia]], [[Slobáquia]], sul de la [[Eitália]] ([[Sardenga]] i [[Sicília]]) i [[Córsega]], na [[Fráncia]].
** ''' [[Eigreija Ortodoixa|Crestianismo ourtodoxo]] ''', ls países cun populaçones segneficatibamente Ourtodoxa son: [[Arménia]], [[Bielorrússia]], [[Bósnia i Herzegobina]], [[Bulgária]], [[Chipre]], [[Geórgie]], [[Grécia]], [[Macedónia de l Norte]], [[Moldábia]], [[Montenegro]], [[Roménia]], [[Rússia]], [[Sérbia]], [[Oucránia]], parte ouriental de la [[Hungria]], i minories ne l Sul de la [[Eitália]], [[Cazaquiston]], [[Albánia]], [[Letónia]],[[Lituánia]], [[Polónia]] i [[Finlándia]] ([[Carélia]]).
** '''[[Protestantismo]]''': países cun populaçones segneficatibamente protestantes ancluen [[Dinamarca]], [[Stónia]], [[Finlándia]], norte i lheste de la [[Almanha]], [[Eislándia]], [[Letónia]], [[Países Baixos|Houlanda]], [[Noruega]], [[Suécia]]; lheste, norte i oeste de la [[Suíça]] i [[Reino Ounido]]. Eisisten significatibas minorias na [[Fráncia]], la noroeste [[Piemonte]] na region de [[Eitália]], [[Slobáquia]], [[República Checa]], [[Hungria]], i ua pequeinha minorie na [[Polónia]].
* '''[[Eislon]]''', países cun segneficatiba populaçon muçulmana son: [[Albánia]], [[Azerbaijon]], [[Bósnia i Herzegobina]], [[Bulgária]], [[Grécia]], [[Geórgie]], [[Cazaquiston]], [[Montenegro]], bárias repúblicas de [[Rússia]], [[Sérbia]], [[Turquia]], [[Crimeia]] na [[Oucránia]], i [[Fráncia]].<ref>{{Citar web | url = http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/Europe/4385768.stm | titalo = muçulmanos na Ouropa: BBC Country guia}}</ref>
Outras religiones son praticadas por grupos menores na Ouropa, ancluindo: <br />
* '''[[Judaísmo]]''' percipalmente an [[Fráncia]], [[Almanha]], [[Reino Ounido]], [[Rússia]] i [[Eitália]]. Al mesmo tiempo, l judaísmo fui mui praticado an todo l cuntinente ouropeu, anque tenga deminuído an númaros zde la spulson i de l stermínio, i l éxodo de l [[judius]] durante parte de l segundo milénio.
* '''[[Hinduísmo]]''' percipalmente antre eimigrantes de la [[índia]] ne l [[Reino Ounido]]. An [[1998]], habie ua stimatiba de 1.382.000 hindus na Ouropa.<ref>{{Citar web | url = http://www.adherents.cun/Na/Na_306.html | titulo = www.adherents.cun/Na/Na_306 . Html <! - INSERIR TÍTULL - >}}</ref>
* '''[[Budismo]]''', fracamente spalhado por toda la Ouropa i an rápido crecimento ne ls redadeiros anhos, cerca de 3 milhones d'adetos.<ref>{{Citar web | url = http://www.bipassanafoundation.cun/Buddhists.html | titulo = Bipassana Foundation - budistas de to l mundo}}</ref><ref>{{Citar web | url = http://www.buddhanet.net/i-lhearning/buddhistworld/to-west.htn | titulo = BuddhaNet - budismo ne l Oucidente}}</ref>
* '''Andígenas Ouropeus''', seguidores de las tradiçones i crenças paganas stan an muitos países (i an rápido crecimento ne l mobimento neopagon na [[Fráncia]], [[Almanha]], [[República de la Eirlanda|Eirlanda]] i [[Reino Ounido]]), i fé [[Asatru]] reconhecida cumo ua minorie religiosa na [[Eislándia]] (zde [[1973]]), [[Noruega]] i [[Suécia]].
* ''' [[Mobimento Rastafari|Rastafari]] ''', quemunidades ne l [[Reino Ounido]], [[Fráncia]], [[Spanha]], [[Pertual]], [[Eitália]] i noutros países.
* '''[[Sikhismo]]''', quaije 1 milhon d'adetos de l Sikhismo na Ouropa. La maiorie de la quemunidade bibe ne l [[Reino Ounido]] (750.000) i [[Eitália]] (70.000). Cerca de 10.000 na [[Bélgica]] i [[Fráncia]]. [[Países Baixos|Holanda]] i [[Alemania]] ténen ua populaçon de 12.000 adetos. Todos ls outros países ténen menos ó 5000 Sikhs.
* '''[[Jainismo]]''', pequeinha adeson, percipalmente antre ls eimigrantes andianos ne l [[Reino Ounido]].
* '''[[Bodo]]''', percipalmente antre pessonas de raça negra, eimigrantes de [[Caribe]] i de la [[África Oucidental]] fixados ne l [[Reino Ounido]] i [[Fráncia]].
* '''Religiones tradecionales africanas''' (ancluindo [[Muti]]), percipalmente ne l [[Reino Ounido]] i [[Fráncia]].
* '''Outras religiones''' cun poucos (ó al abrigo dun milhon) adetos na Ouropa: [[Animismo]], [[Eigreija de Cristo]], [[Eco-religion]], [[Gnose]], [[Paganismo]], [[Testemunhas de Jeobá]], [[Menonitas]], [[Eigreija Morabiana]], [[Mormonismo]] ó [[Ls Santos de ls Redadeiros Dies]], [[Panteísmo]], [[Politeísmo]], [[Relatibismo]] Teológico, [[Cientologie]], [[Adbentistas de l Sétimo Die]], [[Eigreija Ounibersal]], [[Unitarismo]], [[Wican]], i [[Zoroastrianismo]].
Milhones d'ouropeus nun proféssan nanhue religion ó son [[ateísmo|ateus]], [[agnosticismo|agnósticos]] ó [[houmanismo|houmanistas]]. Las maiores populaçones nun cunfessionales (an percentaige) son ancuntradas na [[República Checa]], [[Dinamarca]], [[Fráncia]], [[Almanha]], [[Países Baixos|Houlanda]], [[Noruega]], [[Suécia]] i nas antigas repúblicas sobiéticas cumo [[Bielorrússia]], [[Stónia]], [[Rússia]] i [[Oucránia]], anque la maiorie de ls antigos países quemunistas téngan populaçones segneficatibamente nó cunfessionales.
=== Religiones cun statuto ouficial ===
Un cierto númaro de países de la Ouropa ténen [[Stado cunfessional|religiones ouficiales]], ancluindo [[Liechtenstein]], [[Malta]], [[Mónaco]], [[Baticano]] (católica), [[Grécia]] (Ortodoixa Ouriental), [[Dinamarca]], [[Islándia]], i [[Noruega]] (Lhuterana). Na [[Suíça]], alguns cantones reconhecen oufecialmente catolicismo, protestantismo i outras religiones reformistas. Alguas aldés suiças inda ténen la sue própia religion.
La [[Geórgie]] nun ten Eigreija stabelecida, mas la [[Eigreija Ourtodoxa Georgiana]] ''goza de fato'' de statuto pribeligiado zde l'assinatura dua cuncordata an [[2002]] cul stado georgiano. Na [[Finlándia]], tanto la [[Eigreija Ortodoixa Finlandesa]] i la [[Eigreija Eibangélica Lhuterana de la Finlándia|Eigreija Lhuterana]] son oufeciales. Na [[Anglaterra]], ua parte de l [[Reino Ounido]], ten l [[Anglicanismo]] cumo la sue religion oufecial. Na [[Scócia]], ua outra parte de l Reino Ounido, ten l [[Presbiterianismo]] cumo la sue eigreija/religion nacional, mas yá nun ye "oufecial". Na [[Suécia]], l'uorgano de la Eigreija ye l [[Luteranismo]], mas tamien deixou de ser "oufecial". Ne l [[Azerbaijon]], [[Fráncia]], [[Pertual]], [[Roménia]], [[Rússia]], [[Spanha]] i [[Turquia]] son oufecialmente "seculares".
{{Refréncias}}
[[Catadorie:Ouropa| ]]
gjh8eo58rymmwuzbjpmx9p0udrpk8bc
China
0
1026
107144
107077
2026-07-14T16:29:02Z
~2026-38935-23
15383
/* */
107144
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo/Paíç|
|nome_natibo = 中华人民共和国<br />(''Zhōnghuá rénmín gònghéguó'')
|nome_longo_cumbencional = República Popular de la China
|eimaige_bandeira = Flag_of_the_People's_Republic_of_China.svg
|nome_t = República Popular de la China
|eimaige_brason =中華人民共和國國徽.svg
|çcriçon_bandeira = Bandeira de la China
|çcriçon_brason = Armas Nacionales
|leg_bandeira = [[Bandeira de la China|Bandeira]]
|leg_brason = [[Brason de armas de la China|Brason de las Armas]]
|lema =
|hino = [[Hino nacional de la República Popular de la China|Marcha de l Beluntários]]
|localizaçon =
|mapa = [[Fexeiro:CHN orthographic.svg|200px]]
|gentílico = chinés
|capital = [[Pequin]]
|latitude = 39°55′N
|longitude = 116°23′L
|maior_cidade = [[Xangai]]
|léngua_oufecial = [[Léngua chinesa|Chinés Mandarin]]< sup>1</sup>
|tipo_goberno = [[República]] [[Socialismo|socialista]] [[Unipartidarismo|unipartidária]]< sup>2</sup>
|títalo_líder1 = [[Lista de pursidentes de la República Popular de la China|Pursidente]]
|nome_líder1 = [[Hu Jintao]]
|títalo_líder2 = [[Lista de purmeiros-menistros de la República Popular de la China|Purmeiro-menistro]]
|nome_líder2 = [[Wen Jiabao]]
|eibentos =
|eibentos_datas =
|eibento_tipo = [[Guerra Cebil Chinesa|Stablecimiento]]
|eibento_nota =
|ebento1 = Declarada República Popular
|eibento_data1 = [[1 de outubre]] de [[1949]]
|ebento2 =
|eibento_data2 =
|ebento3 =
|eibento_data3 =
|fuso_horário =
|defrença_UCT = +8
|defrença_UCT_berano =
|fuso_horário_DST = +8
|ária_total = 9.596.960
|ária_pos = 3
|auga_pc = 2,8
|ária_urbana =
|ária_urbana_pos =
|populaçon_stimada_anho = 2015
|populaçon_estimada=1.376.049.000
|populaçon_stimada_pos = 1
|populaçon_censo_anho=1.339.724.852
|populaçon_censo =2013
|populaçon_urbana_pos =
|populaçon_urbana =
|demog_densidade =145
|densidade_pos =
|PIB_PPC_anho = 2007
|PIB_total = 6,991 trilhones<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-fatbook/rankorder/2001rank.html CIA World Fatbok - GDP PPP Rankings]</ref>
|PIB_pos = 4
|PIB_per_capita = 5.300<ref>[https://www.cia.gov/library/publications/the-world-fatbook/rankorder/2004rank.html CIA World Fatbok - GDP PPP Per capita Rankings]</ref>
|PIB_per_capita_pos = 99
|Gini = 46.9
|Gini_anho = [[2004]]
|Gini_catadorie = alto
|IDH_anho = [[2007]]
|IDH = 0,777
|IDH_pos = 81
|IDH_catadorie = {{médio}}
|sp_bida = 73
|sp_bida_pos = 82
|muort_anfantil = 23
|muort_anfantil_pos = 93
|alfabetizaçon = 90.9
|alfabetizaçon_pos = 86
|moneda = [[Renminbi]] (Yuan)
|moneda_ISO = RMB¥
|clima =
|código_paíç = CHI
|tld = [[.cn]]
|código_telef = 86
|website_gobierno =
|ourganizaçones =
|perposiçon =
|rodapie = <sup>1</sup> Co-oufecial cun [[Lhéngua anglesa|Anglés]] an [[Hong Kong]] i [[Lhéngua pertuesa|Pertués]] an [[Macau]].<br /><sup>2</sup>[http://www.britannica.com/eb/article-71005/China China], [[Ancyclopaedie Britannica]]. Besitado an 21-02-2007.
}}
La '''República Popular de la China''' (an [[Lhéngua chinesa|chinés]], 中华人民共和国; [[pinyin]]: ''Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó''; [[acrónimo]]: RPC) ye l terceiro maior [[paíç]] de l mundo an ária (ó l quarto, dependendo de cumo se cuntablízen alguas árias çputadas cun outros paízes) i l más populoso de l planeta, acupando ua parte cunsidrable de la [[Ásia ouriental]]. Sues frunteiras al Norte son cul [[Quirguiston]], cul [[Cazaquiston]], cula [[Mongólia]] i cula [[Rússia]], la Lheste cula [[Coreia de l Norte]], cul [[mar Amarielho]] (de l outro lhado de l qual se ancontra la [[Coreia de l Sul]]), cul [[mar de la China Ouriental]] i cul [[streito de Taiwan]], que la separa de [[Taiwan]] (paíç que reibindica), a Sul cul [[mar de la China Meridional]], cul [[Bietname]], cul [[Laos]], cun [[Myanmar]], cula [[Índia]], cul [[Boton]] i cul [[Nepal]] i a Oeste cul [[Paquistan]], l [[Afeganistan]] i l [[Tadjiquiston|Tadjiquistan]].
Cun ua populaçon de más de 1,38 bilhon de habitantes (la maior de l planeta), la China acupa ua [[ária|superfíce]] de 9.640.821 Km² (ó 9.676.801 km², se ancluído l território de [[Taiwan]], que la República Popular de la China reibindica). Sue capital ye [[Pequin]].
L [[Partido Quemunista de la China]] (PCC) goberna l paíç por meio dun sistema de [[partido único]] zde la fundaçon de la República Popular, an [[1949]]. La China stá ambolbida nua longa cuntrobérsia acerca de l [[statuto de Taiwan|status político de Taiwan]]. L ''[[Kuomintang]]'', partido ribal de l PCC durante la [[guerra Cebil Chinesa|guerra cebil chinesa]], abandonou la [[China cuntinental]] i recuou para [[Formosa]] i outras eilhas bezinas apuis de ser derrotado ne l cunflito, an 1949, i reibindica ser l goberno legítimo de to la China i [[Mungólia]], cul nome de [[República de la China]] (ambora l goberno de Taiwan cuntrole, de fato, solo Formosa i eilhas menores adjacentes). La República Popular de la China cunsidra la reibindicaçon de la República de la China eilegítima i reibindica, por sue beç, ls territórios sob cuntrole desta redadeira.
Por bias de la sue einorme populaçon, l crecimiento bertiginoso de sue eiquenomie, sous ambestimientos an [[pesquisa i zambolbimento]], sous gastos melitares i sue cundiçon de Stado declaradamente detentor de [[arma nuclear|armas nucleares]], la China questuma ser cunsidrada ua [[superpoténcia]] eimergente. Ye la quarta maior eiquenomie de l mundo (ó la segunda maior, pul critério de [[paridade de poder de compra]]) i repersenta la China cumo nembro premanente de l [[Cunseilho de Sigurança de las Naciones Ounidas]]. Zde [[1978]], l paíç amplementa reformas para adotar, nalgua medida, ua [[eiquenomie de mercado]], l que ajudou a tirar 400 milhones de pessonas de la pobreza. Antretanto, l paíç anfrenta outros porblemas eiquenómicos, tamien l rápido ambelhecimiento de la populaçon i ua crecente çparidade antre la renda urbana i la rural. La China zampenha un papel amportante ne l [[comércio anternacional]], al ser l maior cunsumidor mundial de [[aço]] i [[cuncreto]] (usa, respetibamente, un terço i más de la metade daqueilhes ansumos) i l segundo maior amportador de [[petrólio]]. Ye l terceiro maior amportador de l mundo i l segundo maior sportador, an tenermos globales.
L paíç questuma ser referido cumo "China". La spresson "[[China cuntinental]]" correspunde a la República Popular de la China, ambora questume scluir las dues [[region admenistratiba special|regiones admenistratibas speciales]] de [[Ḥong Kong|Hong Kong]] i [[Macau]]. L [[gentílico]] de China ye ''chinés''.
== Stória ==
{{artigos percipales|[[Stória de la China]], [[Stória de la República Popular de la China]]}}
La [[guerra Cebil Chinesa|guerra cebil chinesa]] treminou an [[1949]], quando l [[Partido Quemunista de la China|Partido Quemunista chinés]] tomou l cuntrole de la [[China cuntinental]] i l ''[[Kuomintang]]'' (KMT) recuou para a eilha de [[Formosa]] (Taiwan). An [[1º de Outubre]] de 1949, [[Mao Tse-tung]] proclamou la República Popular de la China, declarando que l "pobo chinés se puso de pie". L termo "China Burmeilha" fui un nome frequentemente ousado para la China drento de l bloco [[capitalismo|capitalista]], specialmente até meados de ls [[anhos 1970]], quando las relaçones cul [[mundo Oucidental|Oucidente]] melhorórun.
Apuis de falhas eiconómicas dramáticas (que coincidírun cul [[Grande Salto Adelantre]]), Mao Tsetung deixou l cargo de pursidente an [[1959]], sucedendo-lo [[Liu Shaoqi]]. Mao mantebe un grau cunsidrable de anfluéncia subre l partido, mas fui alijado de la admenistraçon diária de ls assuntos eiconómicos, que passou al cuntrole de Liu Shaoqi i [[Deng Xiaoping]].
An [[1966]], Mao i sous aliados lhançórun la [[Reboluçon Cultural]], que perdurarie até la muorte daquel derigente chinés, dieç anhos más tarde. La Reboluçon Cultural, motibada por ua lhuita pul poder drento de l partido i por temores acerca de la [[Ounion Sobiética]], porbocou un grande trastorno na sociadade chinesa. An [[1972]], ne l auge de la rutura campana-sobiética, Mao i [[Zhou Enlai]] ancuntrórun-se cun [[Richard Nixon]] an [[Pequin]] para stabelecer relaçones culs [[Stados Ounidos]]. Naquel anho, la República Popular de la China aderiu a las [[Naciones Ounidas]], sustituindo la [[República de la China]] (Taiwan) ne l assento permanente de l [[Cunselho de Sigurança de las Naciones Ounidas|Cunselho de Sigurança]].
Apuis de la muorte de Mao an [[1976]] i la prison de la [[Camarilha de l Quatro]], acusada de ls eicessos de la Reboluçon Cultural, Deng Xiaoping rapidamente logrou tomar l poder de las manos de [[Hua Guofeng]], sucessor scolhido por Mao. Ambora Deng nunca tenga se tornado l xefe de l partido ó de l Stado, sue anfluéncia drento de la agremiaçon lhebou l paíç a amplementar reformas eiconómicas de grande magnitude. Posteriormente, l Partido Quemunista afrouxou l cuntrole gobernamental subre la bida pessonal de ls chineses i dissolbiu las [[quemuna popular|quemunas]]; muitos camponeses recebírun tierras, de modo a oumentar ls ancentibos a la [[agricultura|produçon agrícola]]. Estes eibentos marcórun la trasiçon de la China dua [[eiquenomie planeada]] para ua [[eiquenomie mista]] cun un mercado crecentemente mas libre, un sistema chamado por muitos de "[[socialismo de mercado]]". La China adotou la sue atual [[custituiçon]] an [[4 de Dezembre]] de [[1982]].
An [[1989]], la muorte dun funcionário faborable la reformas, [[Hu Yaobang]], ajudou a precipitar ls [[Portesto na Praça Tiananmen an 1989|portestos de la Praça de la Paç Celhestrial]], quando studantes i outros Ourganizórun manifestaçones durante meses an defesa de maiores dreitos i de la [[lhibardade de spersson]]. Las manifestaçones fúrun reprimidas an [[4 de júnio]], quando ampeçórun a ser cuntra la [[corrupçon]] ne l partido. Tropas de l [[eieisército de Salbaçon Popular|eieisército chinés]] antrórun na praça i çparórun cuntra ls manifestantes, l que resultou an grande númaro de bítimas. L acuntecimiento recebiu atençon de la média oucidental i fui grabado an bídeo, de modo a porbocar la cundanaçon mundial i sançones cuntra l goberno.
L Pursidente [[Jiang Zemin]] i l premier [[Zhu Rongji]], dambos ex-pursidentes de [[Xangai]], lhiderórun la China apuis de l causo de la Praça de la Paç Celhestrial, ne ls [[anhos 1990]]. Durante la admenistraçon de Jiang, l zampenho eiconómico chinés tirou cerca de 150 milhones de camponeses de la [[pobreza]] i mantubo un crecimiento médio de l [[PIB]] de la orde de 11,2% al anho. L paíç aderiu a la [[OMC]] an [[2001]].
== Política ==
{{artigo percipal|[[Política de la República Popular de la China]]}}
[[Fexeiro:BeijingTiananmenSquare.jpg|thumbnail|250px|dreita|[[Pequin]], la [[capital]].]]
L goberno de la China ten sido çcrito cumo outoritário, [[quemunismo|quemunista]] i [[socialismo|socialista]], cun pesadas restriçones an dibersas árias, an special ne l que toca a las [[dreitos andebiduales|lhibardades]] de amprensa, de reunion, de mobimento, de dreitos repordutibos i de religion, para alhá de oustaclos al lhibre uso de la [[anterneta]]. Sou atual xefe supremo ye l [[pursidente de la República Popular de la China|Pursidente]] [[Hu Jintao]]; l purmeiro-menistro ye [[Wen Jiabao]]. L paíç ye gobernado pul [[Partido Quemunista de la China]] (PCC), cujo monopólio subre l poder ye garantido pula [[custituiçon de la República Popular de la China|custituiçon chinesa]]. Hai outros partidos políticos ne l paíç, que partecípan de la [[Cunferéncia Cunsultiba Política de l Pobo Chinés]] i de l [[Cungresso Nacional Popular]], ambora sirban percipalmente para andossar las políticas adotadas pul PCC. Hai sinales de abertura política, cun eileiçones cumpetitibas ne ls nibles de bila i cidade, mas l partido mantén l cuntrole afatibo subre las nomeaçones gobernamentales.
Ambora la custituiçon cuntenga dreitos i garanties andebiduales, la República Popular de la China ye cunsidrada un de ls paízes menos lhibres an tenermos de lhibardade de amprensa<ref>''[https://web.archive.org/web/20051225130310/http://www.rsf.org/rubrique.php3?id_rubrique=554 Worldwide Press Fredon Andex 2005]'', [[Repórteres Sin Frunteiras]].</ref>, i ye quemun la [[censura]] a la manifestaçon de oupeniones i de anformaçones. La China ye muita beç albo de críticas de [[ONG]]s i outros gobernos debido la biolaçones grabes de [[dreitos houmanos]], cumo ne l causo de prisones sin julgamiento, cunfissones forçadas, [[tertura]], malos-tratos la prisioneiros i outros.
Cun ua [[populaçon]] de más de 1,38 bilhon de pessonas, la China mantén ua política rígida de [[planeamiento fameliar]], centrada ne l cunceito de "un nino por família". L oubjetibo de l goberno ye stablizar l crecimiento populacional ne l ampeço de l [[seclo XXI]]. Hai denúncias de [[amóbito]]s i [[Sterilizaçon (procedimiento cirúrgico)|sterilizaçon]] forçados por parte de funcionários locales, oubrigados a ampedir l crecimiento de la populaçon. Hai un zeiquilíbrio de sexos na populaçon chinesa debido a ua tradecional perferéncia chinesa por ninos, l que lhebou l goberno a proibir l uso de [[ultra-sonografie]] na prenheç para fins de seleçon de l sexo de ls ninos.
=== Relaçones steriores ===
An [[1971]], la República Popular de la China sustituiu la [[República de la China]] (Taiwan) cumo repersentante de la China nas [[Naciones Ounidas]] i cumo un de l cinco nembros premanentes de l [[Cunseilho de Sigurança de las Naciones Ounidas|Cunseilho de Sigurança]] daqueilha Ourganizaçon.
Cunforme la [[política dua China]], la República Popular eisige, cumo precundiçon para stabelecer [[diplomacie|relaçones diplomáticas]], que l outro paíç reconheça la sue reibindicaçon subre l território acupado por Taiwan i rompa todos ls laços cul goberno de la República de la China.
La China ten buscado criar [[ária de libre comércio|árias de lhibre comércio]] i patos de sigurança antre ls sous bezinos de la Ásia-Pacífico, an alguns causos cula scluson de l [[Stados Ounidos]] (cumo na [[Cúpula de la Ásia Ouriental]]). Tamien ye nembro fundador de la [[Ourganizaçon para Coperaçon de Xangai]] (OCX), juntamente cula [[Rússia]] i las repúblicas de la [[Ásia Central]].
Buona parte de la [[política sterna]] de la República Popular de la China baseia-se ne l cunceito de la "chubida pacífica de la China", inda que haba a las bezes ancidentes cun outros paízes, cumo ls EUA (bumbardeio de la Ambaixada de la China an [[Belgrado]] an [[1999]] i acidente cul abion-spion an [[2001]]) i l [[Japon]] (recusa deste redadeiro an reconhecer sastifatoriamente, de l punto de bista chinés, las atrocidades nipónicas durante la guerra). Las relaçones cun paízes oucidentales sufrírun an cunsequéncia de la represson als [[Portesto na Praça Tiananmen an 1989|portestos na Praça de la Paç Celhestrial]], an [[1989]].
La China mantén alguas questones de frunteira cun paízes bezinos que yá lhebórun la guerras ne ls redadeiros 50 anhos, até la [[guerra campana-andiana]] de [[1962]], l [[cunflito frunteiriço campana-sobiético]] de [[1969]] i la [[guerra campana-bietnamita]] de [[1979]]. An [[2001]], la China i la Rússia assinórun l Tratado de Buona Bezinança i Coperaçon Amistosa que premitiu la trasferéncia, an [[2004]], de la ilha de Yinlong i de metade de la ilha de Heixiazi pa la China, de modo a ancerrar ua longa cuntrobérsia campana-russa de frunteira. Hai outras questones frunteiriças, cumo la de las ilhas ne ls [[mar de la China Ouriental|mares de la China Ouriental]] i [[mar de la China Meridional|Meridional]], i frunteiras andefinidas ó cuntestadas cula [[Índia]], l [[Tadjiquiston|Tadjiquistan]] i la [[Coreia de l Norte|Coréia de l Norte]].
La China ye nembro de la [[OMC]], [[FMI]], [[APEC]], [[AIEA]], [[UNESCO]], [[OMS]], [[Ourganizaçon Anternacional para Padronizaçon|ISO]] i outros [[ourganizaçon anternacional|ourganismos anternacionales]].
== Subdebisones ==
{{AP|[[Subdebisones de la República Popular de la China]]}}
La República Popular de la China ye subdibedida an 23 porbíncias, cinco regiones outónomas, quatro cidades admenistradas diretamente pul goberno central i dues [[Region Admenistratiba Special|Regiones Admenistratibas Speciales]].
[[Fexeiro:China administrative.png|squierda|thumbnail|300px|debisones admenistratibas de la China.]]
{|
|valign="top"|
'''Porbíncias:'''
* [[Anhui]]
* [[Guangdong|Canton]]
* [[Fujian]]
* [[Gansu]]
* [[Guizhou]]
* [[Hainan]]
* [[Heibei]]
* [[Heilongjiang]]
* [[Heinan]]
* [[Hubei]]
* [[Hunan]]
* [[Jiangsu]]
* [[Jiangxi]]
* [[Jilin]]
* [[Liaoning]]
* [[Qinghai]]
* [[Shaanxi]]
* [[Shanxi]]
* [[Sichuan]]
* [[Shandong|Xantun]]<ref>An pinyin, ''Shandong''. La forma bernácula "Xantun" ye registrada ne l Bocabulário de la Lhéngua Pertuesa, de [[Rebelo Gonçalbes]], i ne l Dicionário Eitimológico de la Lhéngua Pertuesa: Nomes Própios, de [[Antenor Nacentes]].</ref>
* [[Yunnan]]
* [[Zhenjiang]]
|width="80"|
|valign="top"|
'''Regiones outónomas:'''
* [[Guangxi]] Zhuang
* [[Mongólia Anterior]]
* [[Ningxia]] Hui
* [[Xinjiang]] Uighur
* [[Tibete]]
'''Munecípios''':
* [[Chongqing]]
* [[Pequin]]
* [[Tianjiaan|Tientsin (Tianjin)]]
* [[Xangai]]
'''Zonas admenistratibas speciales:'''
* [[Ḥong Kong|Hong Kong]]
* [[Macau]]
|}
== Geografie ==
Cun ua superfice de 9.640.821 Km² (ó 9.676.801 Km², se ancluído l território de [[Taiwan]], que la República Popular de la China reibindica), la República Popular de la China ye l segundo maior paíç de la Ásia ouriental Apuis de la Rússia i l terceiro ó quarto maior de l mundo (la deferença ye debida a las questones de frunteira de Aksai Chin i de la Region de l Tranes-Karakoran - ó bal de Shaksgan -, territórios reeinbindicados pula Índia, i a ua altaraçon ne l método ampregado puls EUA pa calcular la sue ária). La China ten frunteira quemun cun quatorze paízes: [[Afeganistan]] (76 Km), [[Buton]] (470 Km), [[Cazaquistan]] (1533 Km), [[Coreia de l Norte|Coréia de l Norte]] (1416 Km), [[Índia]] (3380 Km), [[Laos]] (423 Km), [[Myanmar|Mianmar]] (2185 Km), [[Mongólia]] (4677 Km), [[Nepal]] (1236 Km), [[Paquistan]] (523 Km), [[Quirguiston]] (858 Km), [[Rússia]] (3645 Km), [[Tadjiquiston]] (414 Km) i [[Bietname]] (1.281 Km), l que faç 22 117 Km, la maior linha de frunteira de l mundo.
L território chinés apersenta paisaiges bariadas. A lheste, al lhargo de l litoral de l [[mar Amarielho]] i de l [[mar de la China Ouriental]], hai [[praino alubial|prainos alubiales]] densamente habitadas; yá ne l stremo de l [[praino]] de la [[Mongólia Anterior]], al norte, ancóntran-se [[pradarie]]s. La China meridional ye dominada por arribas i [[cordilheira]]s baixas. Ne l centro-leste ancóntran-se ls [[delta]]s de ls dous percipales rius de la China, l [[Huang Hei]] i l [[Yangtzé]]. Ls rius [[Xinjiang]], [[riu Mekong|Mecongue]], [[riu Bramaputra|Bramaputra]] i [[riu Amur|Amur]] tamien son amportantes. A oeste, hai grandes cordilheiras, cumo l [[Himalaia]] (adonde stá l punto culminante na China, l [[monte Eberest]]), i terrenos más áridos, cumo l [[Taklamakan]] i l [[zerto de Gobi]].
La China anfrenta porblemas ambientales cumo l abanço de ls zertos (an special l de Gobi), [[poluiçon]] de la auga, de l aire i andustrial
Cun relaçon a las eimissones de carbono, la China stá eisenta de ls lhemites stablecidos pul [[Portocolo de Quioto]]. Zde que aquel tratado fui assinado, la China tornou-se un de ls maiores eimissores de carbono de l mundo, l que cuntribui pa l [[calecimiento global]].
== Eiquenomie ==
{{artigo percipal|[[Eiquenomie de la República Popular de la China]]}}
[[Fexeiro:Shanghai Pudong.jpg|thumbnail|dreita|250px|Bista de [[Xangai]].]]
La eiquenomie chinesa ye notada por alto nible de crecimiento ourientado a la sportaçon. La sue trasformaçon an [[eiquenomie mista]]<ref>[http://www.cibc.cun.br/pg_dinamica/bin/pg_dinamica.php?id_pag=2045 China: ua eiquenomie de mercado]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, fui ampeçada por [[Deng Xiaoping]] an [[1978]], Apuis de la falha de la [[eiquenomie planificada]] an zambolber ls sistemas pordutibos chineses a nibles aceitables<ref>[http://www.janelanaweb.cun/degitales/griegorio1.html La hardança de Deng Xiao Ping]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
Las reformas de Xiaoping ancluíran la [[pribatizaçon]] de las fazendas, l que puso fin a la agricultura coletiba<ref>[http://www.ce.usp.br/iea/artigos/portodeolibeirachina.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210830085013/http://www.ce.usp.br/iea/artigos/portodeolibeirachina.pdf |date=2021-08-30 }} China an Busca de la
Terceira Reforma Agrária</ref>, i de andústrias statales que fússen cunsidradas de baixo zampenho na época, cumo mineraçon i pordutos básicos (roupas, porcessamiento de quemido), antre outras. An [[1997]] la China abandonou de beç l [[socialismo de mercado]] pa l [[capitalismo]] cumbencional, acabando cul percípio de propiadade statal i eisecutando un segundo maciço porgrama de pribatizaçon. Para selar sue cundiçon de eiquenomie globalizada, an [[2001]] la China fui aceita na [[Ourganizaçon Mundial de l Comércio]].<ref>"[http://ber.abril.com.br/eidade/esclusivo/conheca_pais/china/eicoenomie.html L nuobo gigante de l mercado]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}", ''[[Bei (rebista)|Bei]]' '''</ref>.
Atualmente, 70% de la eiquenomie de la China ye pribada, i este númaro cuntina a crecer<ref>"[http://www.businesswek.cun/magazine/cuntent/05_34/b3948478.htn China Is la Pribate-Setor Eiconomy]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}", [[BusinessWek]]</ref>.
{| style="margin: 0 auto;"
|-
|valign="top"|
{| style="font-size: 90%; border-collapse: collapse;" border="1"
|+ Crecimiento chinés 2000 - 2007<ref>[http://www.stats.gob.cn/was40/gjtjj_en_detail.jsp?searchword=GDP&channelid=9528&record=5 Scritório Nacional de Statísticas de la China]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>"[https://www.bbc.co.uk/portuguese/reporterbbc/story/2008/01/080124_chinacrescimento_mw.shtml China tubo an 2007 maior crecimiento an 13 anhos]", [[BBC]]</ref>
!Anho
|2000||2001||2002||2003||2004||2005||2006||2007
|-
!Crecimento
|8,0%||8,3%||9,1%||10,0||10,1||10,4%||10,7%||11,4%
|}
|}
Este robusto crecimiento eiconómico, cumbinado cun eicelentes fatores anternos cumo stablidade política, grandes reserbas an moneda strangeira (la maior de l mundo, cun US$ 818,9 bilhones)<ref>"[http://clipping.planeamento.gov.br/Noticias.asp?NOTCod=243762 Reserbas cambiales de la China crécen 34,3% i alcánçan patamar recorde]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}", ''[[clipping]]'' de l [[Menistério de l Planeamiento]] de l [[Brasil]]</ref>, mercado anterno cun einorme potencial de crecimiento, faç cun que la China seia atualmente un de ls melhores lhocales de l mundo para ambestimientos strangeiros, cun ua abaluaçon de risco (Mody's) A2, índice cunsidrado eicelente<ref>"[https://www.forbes.com/markets/feds/afx/2007/07/11/afx3902085.html Hong Kong, China ratings may be upgraded in a few months]", [[Forbes]]</ref>.
Houbo ne ls redadeiros anhos un oumiento seneficatibo de la qualidade de bida de ls chineses. Solo 10% de la populaçon bibe ambaixo de la linha de la [[pobreza]] i 99,8% de ls moços son alfabetizados (an cumparaçon cun 69,9% de la década de 1980). La [[spetatiba de bida]] chinesa ye la terceira maior de l [[Ásia ouriental|leste asiático]], cun 71,9 anhos, atrás de [[Japon]], cun 82,2, i de [[Coréia de l Sul]], cun 77,3.
anque este progresso seneficatibo de ls redadeiros anhos, eisisten grandes oustaclos pa l crecimiento chinés a lhargo prazo. La rápida piora de la [[çtribuiçon de renda]] ye un desses porblemas, cun un [[coeficiente de Gini]] an 44,1 i cada beç maior<ref>[http://hdr.undp.org/hdr2006/statistics/countries/data_shets/ty_ds_CHN.html Human development reports 2006]</ref>. Outro grande porblema ye l prebidenciário que, cula política dun nino solo i oumiento de la spetatiba de bida, stá a ampeçar a apersentar grandes zeiquelíbrios ne l fluxo de caixa, sendo cada beç mais pequeinha la relaçon antre trabalhadores cuntribuintes por reformados. Outro porblema ye la defrença de [[zambolbimiento eiconómico]] antre las árias costeiras, percipalmente al norte de la China, i l sou anterior, inda predominantemente agrário i de baixa renda, l que fui eisarcebado cula lhibaraçon de l mercado, pus ls ambestidores prefíren ambestir an árias cun melhor anfra-strutura i trabalhadores más qualeficados<ref>[http://www.bnb.gob.br/cuntent/aplicacao/Publicacoes/REN-Numeros_Publicados/docs/ren2005_b36_n4_a3.pdf Çparidades Regionales na China: de l planeamiento Central de l PCC a la globalizaçon]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
La China ten ua reputaçon de pordutor de benes andustriales a baixo custo. Este fato debe-se la sue mano-de-obra barata, l nun pagamiento de lhicenças de alguns perdutos i ls baixos ampuostos.
== Demografie ==
{{percipal|Demografie de la República Popular de la China}}
[[Fexeiro:Hong Kong Skyline Restitch - Dec 2007.jpg|thumbnail|300px|[[Ḥong Kong|Hong Kong]].]]
La China ye l paíç de maior populaçon de to l planeta cun 1 bilhon i 378 milhones de habitantes (stimatiba de 2015).
Sue qualidade de bida, pul método de l [[PIB]] per capita, cumpara-se a pobres paízes africanos. Anquanto que las grandes metrópoles chinesas nun pérden an nada para cidades cumo [[Tóquio]] i [[Nuoba Iorque]], la populaçon rural - i la maiorie abseluta de la populaçon cuncentra-se ne l campo i bibe an cundiçones de miséria totales, an alguns causos bibindo an cundiçones cumo hai cientos de anhos.
La populaçon de ls grandes centros (adonde la populaçon de las cidades chega a ls balores de ls milhones) bíben razonablemente bien. L mesmo nun se berifica nas árias rurales.
Cun ua populaçon de más de 1,3 bilhon de pessonas, la China mantén ua política rígida de planeamiento familiar, centrada ne l cunceito de "un nino por família". L oubjetibo de l goberno ye stablizar l crecimiento populacional ne l ampeço de l [[seclo XXI]].
=== Maiores cidades ===
[[Fexeiro:View of Pudong(Shanghai).jpg|thumbnail|220px|[[Centro financeiro]] [[Pudong]], an [[Xangai]].]]
[[Fexeiro:Hongkong Evening Skyline.jpg|thumbnail|220px|[[Centro financeiro]] de [[Ḥong Kong|Hong Kong]].]]
{| class="wikitable" style="text-align:rigth; margin-left:100px"
|-
! # !! align=center|Cidade !! align=center|Populaçon stimada<br />de las cidades<ref>[http://www.mongabay.cun/eigapo/China.htn]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (2002)</ref><br /> milhones de pessonas !! Region
|-
| 1. || align=center|[[Xangai]] 上海 || align=center|9,031,200 || align=center|[[Xangai]] 上海
|-
| 2. || align=center|[[Pequin]] 北京 || align=center|7,129,500 ||
|-
| 3. || align=center|[[Ḥong Kong|Hong Kong]] 香港 || align="center" |6,864,000 ||
|-
| 4. || align=center|[[Tianjiaan|Tianjin]] 天津 || align="center" |4,344,500 ||
|-
| 5. || align=center|[[Wuhan]] 武汉 || align=center|3,957,500 ||
|-
| 6. || align=center|[[Shenyang]] 沈阳 || align=center|3,452,900 ||
|-
| 7. || align=center|[[Canton (China)|Canton]] 广州 || align=center|3,433,700 ||
|-
| 8. || align=center|[[Harbin]] 哈尔滨 || align=center|2,765,400 ||
|-
| 9. || align=center|[[Xian]] 西安 || align=center|2,656,500 ||
|-
| 10. || align=center|[[Chongqing]] 重庆 || align=center|2,311,600 ||
|-
|11. || align=center|[[Kowlon]] 九龍 || align=center|2,279,200 ||
|-
|12. || align=center|[[Chengdu]] 成都 || align=center|1,927,100 ||
|-
|13. || align=center|[[Changchun]] 长春 || align=center|1,886,700 ||
|-
|14. || align=center|[[Taiyuan]] 太原 || align=center|1,832,200 ||
|-
|15. || align=center|[[Nanquin]] 南京 || align=center|1,800,000 ||
|-
|16. || align=center|[[Jinan]] 济南 || align=center|1,728,400 ||
|-
|17. || align=center|[[Dalian]] 大连 || align=center|1,657,500 ||
|-
|18. || align=center|[[Qingdao]] 青岛 || align=center|1,449,500 ||
|-
|19. || align=center|[[Lanzhou]] 兰州 || align=center|1,434,500 ||
|-
|20. || align=center|[[Fushun]] 抚顺 || align=center|1,384,000 ||
|-
|21. || align=center|[[Zhengzhou]] 郑州 || align=center|1,347,700 ||
|}
<br clear=left>
== Cultura ==
{{artigo percipal|[[Cultura de la República Popular de la China]]}}
== Religion ==
{{artigo percipal|[[Cultura de la República Popular de la China#Religion na China|Religion na China]]}}
* Percipales religiones: [[cunfucionismo]], [[taoísmo]], [[budismo]].
== Arte ==
{{artigo percipal|[[Arte de la China]]}}
[[Fexeiro:Montagne de Wu xia hou yan.jpg|squierda|thumbnail|250px|Muntanha de Wu xia hou yan]]
La [[China]] ten la más longa tradiçon cultural de l mundo, cun ua [[stória]] cuntina de más de 3.000 anhos. La cultura chinesa conheciu ua notable longebidade i spanson geográfica que remonta pul menos al [[III milénio a.C.|terceiro milénio]], altura an que este pobo se cuncentraba na region de l [[Riu Amarielho]]. La periodizaçon de la [[ceblizaçon]] chinesa fui stablecida atrabeç de las defrentes [[Dinasties chinesas|dinasties]] que gobernórun la [[nacion]], zde las precursoras [[Dinastie Shang|Shang]] ([[1650 a.C.]]-[[1027 a.C.]]), cujas porduçones culturales se enquadran ne l [[Eidade de l Bronze|período de l bronze]], i [[Dinastie Zhou|Zhou]] ([[1027 a.C.]]-[[256 a.C.]]). Fui durante la época [[Dinastie Tang|Tang]] ([[618]]-[[907]] d. C.) que l paíç atingiu a maior dimenson territorial de to la sue stória. Seguírun-se la Época [[Dinastie Sung|Sung]] ([[960]]-[[1279]]), la [[dinastie Ming]] ([[1368]]-[[1644]]) i l período [[Dinastie Qing|Qing]] ó [[Dinastie Manchu|Manchu]], que correspundiu a la redadeira dinastie amperial ([[1644]]-[[1911]]).
Caratelizada pula serenidade de las formas spressibas i pula regideç de balores stéticos, la cultura chinesa percurou siempre, atrabeç de las sues rializaçones artísticas, la [[harmonie]] cul [[ouniberso]]. Cula abiertura de la cultura chinesa al sterior, bereficada durante la dinastie Ching tornou-se eibidente, an paralelo cula sportaçon de artefatos artísticos para todo l [[mundo oucidental]], la apropiaçon pula China de outras lhenguaiges stéticas.
La [[arte]] chinesa ye seneficatiba nun solo pula beleza, mas tamien porque fui a maior fuonte de anspiraçon para to l [[Ouriente]] - [[Japon]], [[Coreia de l Sul|Coréia]], [[Tibete]], [[Mongólia]], [[Andonésia]] i [[Ásia Central]]. La [[Ouropa]] tamien debe a la [[China]] muitos de ls sous ampulsos artísticos, bien cumo la antroduçon de bariadas técnicas, percipalmente na [[cerámica chinesa|cerámica]] i na [[tecelaige]].
La postura an relaçon a las artes apersentaba muitas defrenças antre la China i l Oucidente. L amador eirudito, por eisemplo, tenie giralmente un status más eilebado de l que l porfissional, i nun habie çtinçon antre guapas-artes i artes aplicadas. Na berdade, la [[caligrafie]] na China hai mui tiempo yá era cunsidrada la más nobre de las artes.
[[Fexeiro:Clouds Shield the Layered Cliffs.jpg|dreita|thumbnail|Pintura cun carateles çcretibos de l oubjeto eilustrado]]
La [[pintura]] era ua forma zambolbida de la caligrafie, i inda hoije las dues aperséntan relaçones bien próssimas. L pintor, an beç de pintar sous quadros an [[tela]]s ó [[madeira]] cun [[tinta]]s a ólio, giralmente trabalhaba an [[seda]] ó [[papel]] cun [[augarielha]]. Para alhá desso, la bitalidade i l ritmo de las [[pincel]]adas éran más amportantes que l naturalismo de la repersentaçon.
L [[scultura|scultor]] outelizaba [[piedra]], [[madeira]] ó [[bronze]], mas alguas bezes modelaba ó rebestie sues obras cun [[laca]], ua forma de arte oureginária de la China. La [[porcelana chinesa|porcelana]] tamien fui fabricada pula purmeira beç na China, más de mil anhos antes que l segredo de sue manufatura fusse coincido na Ouropa, ne l ampeço de l [[seclo XVIII]]. L [[jade]] ye outro tipo de material associado a la China, tenendo sido outelizado na cunfeçon de oubjetos rituales, [[arma]]s cerimoniales, [[jóia]]s i pequeinhas sculturas.
Las [[casa]]s çpónen na maiorie de las bezes dun solo andar, spalhando-se por grandes terrenos, cun jardins i pátios antre las bárias alas, ambora palácios, templos i [[pagode]]s séian más altos. Ls [[telhado]]s tamien son custruídos subre portones, [[puonte]]s, [[muralha]]s i menumientos. Bários telhados aparecen muitas bezes uns subre outros, culs beirales formando graciosas rebuoltas para cima, ua de las caratelísticas más típicas de la arquitetura chinesa.
Depuis dun [[Pré-stória|período pré-stórico]] bastante ouscuro, la eiboluçon de la arte chinesa puode ser dibedida an cinco lhargos períodos, pa ls quales, inda assi, nun eisisten lhemites bien claros. Registros defenitibos dátan de la segunda parte de la [[dinastie Shang]] ([[1711 a.C.]]-[[1066 a.C.]]), cujos trabalhos más amportantes son ls [[baso]]s de [[bronze]] para [[sacrifício]]s, de formas rígidas i decorados percipalmente cun motibos [[Animal|animales]], de seneficado [[religion|religioso]].
[[Fexeiro:Terracotta army 5256.jpg|thumbnail|Suldados de l [[Eieisército de terracota]].]]
L segundo período ten ampeço cula ounificaçon de la China an [[221 a.C.]], durante la [[dinastie Qin]], cul amperador [[Shi Huangdi]], l custrutor de la [[Muralha de la China|Grande Muralha]]. Oubjetos de bronze i jade custituen ls más amportantes eisemplos de la arte deste período; para alhá desso, tamien fúrun ancuntrados basos de [[cerámica]] bitreficada i figuras an [[sepultura]]s.
Un de ls acuntecimientos más amportantes de la [[dinastie Han]] ([[206 a.C.]]-[[220|220 d.C.]]) fui la antroduçon de l [[budismo]], probeniente de la [[Índia]] i de la [[Ásia Central]], ua beç que ls [[templo]]s i [[mosteiro]]s budistas tornórun-se ls grandes patrocinadores i guardiones de las artes. Ls eisemplos más bien perserbados son aqueilhes que, seguindo l modelo andiano, fúrun scabados nas faces de las peinhas, decorados cun sculturas i [[afresco]]s. Estes templos pertenécen al terceiro período de la arte chinesa, cujo clímax fui atingido pulas dinasties [[dinastie Sui|Sui]] ([[581]]-[[618]]) i [[dinastie Tang|Tang]] ([[618]]-[[907]]). La China fui ouneficada Apuis de un período de ambasones i [[guerra cebil]], quando todas las artes florescírun.
L [[seclo X]] marca l ampeço de l quarto período, que culminou na [[dinastie Song]] ([[960]]-[[1279]]), época an que la arte chinesa atingiu sou apogeu. L grande feito destes seclos fui la trasformaçon de la simples pintura de paisaiges nua arte maior, mui antes de la [[Ouropa]] tener bislumbrado tal possiblidade. Tubo la mesma amportáncia neste período la cerámica, einigualable tanto pula [[nobreza]] de la forma quanto pula beleza de la decoraçon.
[[Fexeiro:Qing-dynasty-vases.jpg|thumbnail|Cerámica de la dinastie Qing, de l acerbo de l [[Museu Calouste Gulbenkian]], an Lisboua.]]
L redadeiro grande período de la arte chinesa bai de l reinado de ls amperadores [[dinastie Ming|Ming]] ([[1368]]-[[1644]]) até la redadeira dinastie de l [[Dinastie Qing|Manchu ó Qing]] ([[1644]]-[[1911]]). La pintura i la cerámica mantubírun l alto nible i nuobas técnicas de fabricaçon de porcelana fúrun zambolbidas, specialmente la pintura azul bitreficada i la outelizaçon de quelores smaltadas subre la bitreficaçon.
Notable halbelidade tamien fui demunstrada ne ls trabalhos de scultura an [[marfin]] i jade, i ne l [[smalte cloisonné]] (técnica francesa). Ne l [[seclo II]], ua cumbinaçon de anfluéncias oucidentales i de outras ouriundas de la reboluçon minórun la tradecional arte chinesa.
La [[Guerra Cebil Chinesa|reboluçon quemunista]] de [[1949]] i la criaçon de la República Popular de la China sob la lhiderança de [[Mao Tsé-Tung]] antroduziran ua ancuntornable dimenson [[política]] an todas las formas de spresson artística. Ls mobimientos banguardistas fúrun banidos i tachados cumo "formalismo [[burguesie|burgués]]" . Por outro lhado, la reboluçon tamien propiciou l renacimiento de formas artísticas ancestrales i ansinou l pobo a balorizar sues tradiçones ne l campo de las artes, l que resultou an baliosa restouraçon i çcubierta de tesouros artísticos de l passado, cumo l [[folclore]], que fui assumido cumo balioso porduto de sportaçon i amportante fuonte de rendimientos.
== Sociadade ==
=== Eiducaçon ===
;Percipales ounibersidades de la China
* [[Ounibersidade de Nanquin|Ounibersidade de Nanjing]]
;Taxa de alfabetizaçon
15 anhos ó más que puoden ler i screbir:
* '''Total:''' 90,9% (2002)
* '''Homes:''' 95,1% (2002)
* '''Mulhieres:''' 86,5% (2002)
== Feriados ==
{| class="prettytable" width="100%"
|-
! style="background:#efefef;" | Data
! style="background:#efefef;" | Nome an mirandés
! style="background:#efefef;" | Nome local
! style="background:#efefef;" | Ouserbaçones
|-
| [[1 de Janeiro]]
| [[Anho Nuobo]]
| 元旦
|
|-
| [[1 de Maio]]
| [[Die de l Trabalho]]
| 劳动节
|
|-
| [[4 de Maio]]
| [[Die de la Mocidade]]
| 青年节
| An comemoraçon de l [[Mobimiento de l 4 de Maio]]
|-
| [[1 de Júlio]]
| Die de la fundaçon de l [[Partido Quemunista de la China]]
| 建党节
| An comemoraçon de l purmeiro Cungresso Nacional an [[1 de Júlio]] de [[1921]]
|-
| [[1 de Agosto]]
| [[Die de l Eieisército]]
| 建军节
| [[Rebolta de Nanchang]] (南昌起义) an [[1 de Agosto]] de [[1927]]
|-
| [[1 de Outubre]]
| [[Feriado Nacional]]
| 国庆节
| An comemoraçon de la fundaçon de la República Popular de la China an [[1 de Outubre]] de [[1949]]
|-
| 1° die de l 1° més de l [[calendário chinés]]
| [[Anho Nuobo Chinés]] (Fiesta de la primabera)
| 春节
|
|-
| 15° die de l 1° més de l [[calendário chinés]]
| [[Festibal de las Lanternas]]
| 元宵节
|
|-
| 5th Solar Tern. Ampeço de [[Abril]]
| [[Qing Ming Jie]] (Tomb Sweping Day)
| 清明节
|
|-
| 5° die de l 5° més de l [[calendário chinés]]
| [[Dragon Boat]] Festibal (Dragon Festibal)
| 端午节
|
|-
| 7° die de l 7° més de l [[calendário chinés]]
| Double Seben Festibal
| 七夕
| Berson chinesa de l [[Die de l Namorados]]
|-
| 15° die de l 7° més de l [[calendário chinés]]
| Spirit Festibal (Ghost Festibal)
| 中元节
|
|-
| 15° die de l 8° més de l [[calendário chinés]]
| [[Mid-Outumn Festibal]] (Mon Festibal)
| 中秋节
|
|-
| 9° die de l 9° més de l [[calendário chinés]]<ref>Esse Biquipédia é um lixo porquê ele põe Hiperligação que a página não existe sendo que existe (an pertués)</ref>
| [[Double Ninth Festibal]]
| 重阳节
|
|}
{{ref-section}}
== {{Ber tamien}} ==
{{commons|China}}
* [[Ásia]]
* [[Lhista de paízes]]
[[Catadorie:China| ]]
pri9b5lq2dc1zgz347ampslz5qtizfr
Begetarianismo
0
7337
107140
106355
2026-07-14T15:23:20Z
~2026-38935-23
15383
/* */
107140
wikitext
text/x-wiki
{{rebison}}
[[Fexeiro:Soy-whey-protein-diet.jpg|thumb|dreita|250px]]
'''Begetarianismo''' ye un regime alimentar que sclui de la dieta todos ls tipos de [[chicha]] ([[bui]], [[peixe]], [[fruitos de l mar]], [[peru]], [[faison]], [[paca]], [[cochino]], [[carneiro]], [[frango]] i qualquiera [[abe]], etc), bien cumo alimientos ó perdutos deribados. Ye baseado fundamentalmente ne l cunsumo d'alimientos d'ourige [[begetal]], cun ó sin l cunsumo de [[laticínios]] i/ó [[uobo]]s.<ref name="begsoc">{{Citar web |url=http://www.begsoc.org/anfo/whatis.html |títalo=Begetarian Society - What is la begetarian? |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref><ref>{{Citar web |url=http://www.ibu.org/pertuese/faq/defenitiones.html |títalo=Defeniçones - [[Ounion Begetariana Anternacional]] (IBU) |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref>. L ''beganismo'', ó begetarianismo strito, sclui de la dieta to i qualquiera cunsumo d'alimientos ó sub perdutos deribados d'ourige animal, assi, sous adetos tamien nun cunsumen [[uobo]]s, [[laticínio]]s (leite, queiso, manteiga) i [[mel]].
==Ouriges oucidentales==
La británica [[Anna Kingsford]] ye cunsidrada la mai de l begetarianismo ne l [[Oucidente]]<ref>[http://www.kingsford .com.br/ Anna Kingsford, The Mother of Begetarianisn]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Depuis de seis anhos de studo cunquistou [[diploma]] an Paris ([[1880]], quando pudo anton eisercer l'adbocacie puls animales cun maior outoridade. La [[tese]] final, ''L'Alimentation Bégétale de l'Homme'' (''L'alimentaçon Begetal Houmana''), fui ua de las obras fundamentales subre ls benefícios de l Begetarianismo, publicada an anglés ''The Perfet Way in Diet''(1881) <ref> Rudacille, Deborah. The Scalpel and the Butterfly. University of California Press, 2000, pp. 31, 46 </ref> <ref>[http://www.anna-kingsford .com/pertues/obras_de_anna_kingsford/testos/01-OAKM-P-PwayDiettxt.htn Librp online]{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Fondou la ''Fod Reforn Society'' nesse anho, i biajou la [[Ouropa]] para dibulgar la dieta de l begetarianismo, na [[Anglaterra]]; i la [[Paris]], [[Génoba]] i [[Lausanne]] para falar l de l trato cun animales an spurmientos científicos <ref> Rappaport, Heilen. "Kingsford, Anna," Ancyclopedie of Women Social Reformers, 2001 </ref>.
== Eitimologie ==
La [[Begetarian Society]], fundada an [[1847]], rebindica tener ''"criado la palabra begetarian (begetariano) de l latin begetus, que senefica 'bibo' (que ye cumo ls purmeiros begetarianos dezírun se sentir cula dieta) …"''<ref>{{Citar web |url=http://www.begsoc.org/news/2000/canapes.html |títalo=Begetarian Society, News 2000 |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> Antretanto, l [[dicionairo]] de [[Léngua anglesa|anglés]] [[Oxford Anglish Ditionary|Oxford]], antre outros dicionairos padrones, afirman que la palabra fui formada de l termo "begetable" (begetal) i l sufixo "-arian".<ref>''OED'' bol. 19, second eidition (1989), p. 476; ''Webster’s Third New Anternational Ditionary'' p. 2537; ''The Oxford Ditionary of Anglish Etymology'', Oxford 1966, p. 972; ''The Barnhart Ditionary of Etymology'' (1988), p. 1196; Colin Spencer, ''The Heiretic's Feast. La Story of Begetarianisn'', London 1993, p. 252.</ref>
L dicionairo d'anglés Oxford tamien apunta l'eibidéncia qu'andica que la palabra yá era ousada antes de la fundaçon de la Begetarian Society:
* [[1839]] - ''"Se you tubisse que cozinar, einebitabelmente me tornarie begetariano."'' (F. La. Kemble, Jrnl. Residence on Georgian Plantation (1863) 251)
* [[1842]] - ''"Dezir a un begetariano saudable que sue dieta ye bastante antipática culs zeios de sue natureza."'' (Heialthian, Apr. 34)
Mas ouserba que: ''"L'uso giral de la palabra aparente oumentou mui debido a la criaçon de la Begetarian Society an Ramsgate an 1847."''
== Formas de begetarianismo ==
Hai percipalmente seis formas de dietas begetarianas, classeficadas d'acuordo culs tipos d'alimientos que son cunsumidos:
{| class="wikitable" style="margin:outo;text-align:center"
|+ '''''Tabela d'alimientos cunsumidos nas percipales dietas begetarianas'''''
! Nome de la dieta !! [[Chicha burmeilha]] i suína!! [[Chicha branca]] !![[Uobo]]s !! [[Laticínios]] !! [[Mel]]
|-
! [[Begetarianismo#Obolatobegetarianismo|Obolatobegetarianismo]]
|style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#CDE1FF"|Si||style="background:#CDE1FF"|Si||style="background:#CDE1FF"|Si
|-
![[Begetarianismo#Latobegetarianismo|Latobegetarianismo]]
|style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#CDE1FF"|Si||style="background:#CDE1FF"|Si
|-
![[Begetarianismo#Obobegetarianismo|Obobegetarianismo]]
|style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#CDE1FF"|Si||style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#CDE1FF"|Si
|-
![[Begetarianismo#Begetarianismo semiestrito|Begetarianismo semiestrito]]
|style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#CDE1FF"|Si
|-
![[Begetarianismo#Begetarianismo strito|Begetarianismo strito]]
|style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#FFCDCD"|Nó<ref>{{Citar web |url=http://www.began.org/FAQs/andex.html#7 |títalo=Began Ation FAQ: Is Honey Began? |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref><ref>{{Citar web |url=http://www.begetus.org/honey/honey.htn |títalo=Why Honey is Not Began |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref><ref>{{Citar web |url=http://www.americanbegan.org/began.htn |títalo=What is Began? |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref>
|}
=== Obolatobegetarianismo ===
Dieta cumpuosta por alimientos d'ourige begetal, uobos, leite i deribados deilhes. Nesta dieta solo hai la scluson de qualquiera tipo de chicha de l'alimentaçon.
=== Latobegetarianismo ===
Dieta cumpuosta por alimientos d'ourige begetal, leite i sous deribados. Ls que la seguen nun comen uobos nin qualquiera tipo de chicha. Essa ye la dieta tradecional de la populaçon [[Índia|andiana]].<ref>DeRose, Mestre. Alimentaçon begetariana: chega d'abobrinha. 2004, Eiditora Nobel</ref>
=== Obobegetarianismo ===
Dieta cumpuosta solo por alimientos d'ourige begetal i uobos, habendo la scluson de ls perdutos láteos i sous deribados i de chicha.
=== Begetarianismo semiestrito ===
Dieta que sclui quaije todos ls alimientos d'ourige animal, abrangendo solamente l mel.
=== Begetarianismo strito ===
Tamien chamado de '''begetarianismo berdadeiro''', ye ua dieta que sclui todos ls perdutos d'ourige animal. Begetarianos stritos nun comen, assi, qualquiera tipo de [[chicha]], [[uobo]]s, [[laticínios]], [[mel]], etc., retirando de la dieta todos ls perdutos d'ourige [[animal]].
Essa forma de dieta ye frequentemente cunfundida cul [[beganismo]], mas, ambora beganos séian begetarianos stritos, nun son la mesma cousa:
<blockquote>
''"Anque [nutricionalmente] classeficarmos ls 'begetarianos berdadeiros' solo pula alimentaçon, eisiste ua defrença antre l begano i l begetariano strito. Giralmente l begano tamien nun outeliza perdutos nó alimentícios probenientes d'animales, cumo lana, couro, seda i piel. Quando falamos an tenermos [sclusibamente] nutricionales, nun faç defrença essa classeficaçon."''<ref>Slywitch, Eric. Alimentaçon sin Chicha. 2006, Eiditora Palabra Ampressa, San Paulo. Páigina 8. [L'outor ye médico i cordenador científico de la Sociadade Begetariana Brasileira]</ref>
</blockquote>
Anquanto l begetarianismo strito ye solo un regime alimentar, beganismo ye respeito als [[dreitos animales]] - l qu'anclui l begetarianismo strito por rezones [[ética]]s, mas nun solo (circo cun animales, [[rodeio]]s, perdutos testados an animales, i qualquiera outra forma de sploraçon animal ye [[boicote|boicotada]] puls beganos).
Eesiste tamien outras dietas semelhantes cumo l [[Crudiborismo]] i l [[Frugiborismo]].
== Cunfuson de tenermos ==
Begetarianismo ye ua palabra ambígua, ó seia, que ten mais dun sentido. Ne l sentido de género, fala abrangendo todas las formas de begetarianismo. Ne l sentido de spece, zeigna l berdadeiro sentido de la palabra, l begetarianismo strito (que nun cunsume nanhun perduto d'ourige animal).
Nesso faç-se dibersas cunfusones. Las mais quemuns son: simplificar l'obolatobegetarianismo por begetarianismo; i cunfundir begetarianismo strito cun beganismo. Debido a esso se amprega l termo "dieta begana", para andicar la dieta begetariana strita. [[Beganismo]] nun ye dieta alimentar, begetarianismo si. L correto ye siempre "dieta begetariana". Al referir-se a l'alguien que nun se alimenta cun nanhun perduto d'ourige animal, usa-se l termo "dieta begetariana strita".
== Ourige i stória de l begetarianismo ==
{{percipal|Stória de l begetarianismo}}
L begetarianismo ten sue ourige na tradiçon filosófica andiana, que chega al Oucidente na doutrina pitagórica. Nas raízes andianas i pitagóricas de l begetarianismo son ligadas la noçon de pureza i cuntaminaçon, nun correspondendo cula bison de respeito als [[animales]]. L nacimiento dua sensibelidade an relaçon als animales, que cundena l cunsumo d'animales por motibos morales ó solidairos, ye mui recente na stória de la [[houmanidade]] i data a partir de l [[seclo XIX]] an alguns países de la [[Ouropa]].<ref>Carneiro, Anrique. Quemido i Sociadade - Ua Stória de la Alimentaçon - [[Riu de Janeiro]]: Eilsebier, 2003</ref> L begetarianismo ético, que bisa l respeito pula bida animal tubo ourige na [[Antiguidade]], sendo qu'al longo de la Stória de l'houmanidade, einúmaros outores ténen benido a criticar i questionar cunsumo de chicha cun base nesse aspeto, por eisemplo [[Mahabira]], [[Asoka]], [[Pitágoras]], [[Ampédocles]], [[Plutarco]], [[Porfírio]], [[Obídio]], San Ricardo de Wyche, [[Leonardo de la Vinci]], [[John Ray]], [[Thomas Tryon]], [[Bernard Mandebille]], [[Alexander Pope]], [[Isaac Newton]], [[Buoltaire]], [[George Cheyne]], [[David Hartley]], [[Ouliber Goldsmith]], [[Joseph Ritson]], [[Lewis Gompertç]], [[Johnny Applesed]], [[Percy Bysshe Shelley]], [[Alphonse de Lamartine]], [[Amos Bronson Alcott]], [[William Alcott]], [[Gustab Strube]], [[Georg Friedrich Daumer]], [[Richard Wagner]], [[Lieb Tolstoi]],[[George Bernard Shaw]], [[Romain Rolland]], [[Élisée Reclus]], [[Mahatma Gandhi]], [[Franç Kafka]], [[Isaac Bashebis Singer]],[[Albert Einstein]] antre muitos outros. Este fato ye demunstrado por outores cumo Howard Williams,<ref>''The Ethics of Diet: La Catena of Outhorities Deprecatory of the Pratice of Flesh-Eating'', University of Eillinois Press, 2003, ISBN 0252071301</ref> Rod Prece,<ref>''Awe fur the Tiger, Lobe fur the Lamb: La Chronicle of Sensibelity to Animals'', Routledge, 2002, ISBN 0415943639 ; ''Sines of the Flesh: La Story of Ethical Begetarian Thought'', UBC Press, 2009, ISBN 0774815108</ref> Norn Phelps,<ref>''The Longest Struggle: Animal Adbocacy fron Pythagoras to Peta'', Lantern Books, 2007, ISBN 1590561066</ref> Walter i Portmess <ref>''Ethical Begetarianisn fron Pythagoras to Peter Singer'', State University of New York Press (January 7, 1999), ISBN 0791440443</ref> i Rynn Berry.<ref>''Famous Begetarianes and Their Faborite Recipes: Libes and Lore fron Buddha to the Beatles'', Pythagorean Books,1993, ISBN 0962616915</ref>
Ua de las passaiges mais antigas a fabor dun begetarianismo ético surgiu quando [[Obídio]], nas [[Metamorfoses]] puso na boca de [[Pitágoras]] estas palabras: ''"Que crime horrible lançar an nuossas entranhas las entranhas de seres animados, nutrir na sue sustancia i ne l sou sangre l nuosso cuorpo! para cunserbar la bida a un animal, porbentura ye mister que morra un outro? Porbentura ye mister qu'an meio de tantos benes que a melhor de las mais, a tierra, dá als homes cun tamanha profuson, prodigamente, se tenga inda de recorrer a la muorte pa l sustento, cumo fazirun [[ciclope]]s, i que solo degolando animales seia possible cebar la nuossa fame? […] Ye desumanidade nun mos comobermos cula muorte de l chibo, cujos gritos tanto se assemelhan als de las ninos, i comermos las abes la que tantas bezes demos de comer. Ah! quon pouco desta dun einorme crime! "''<ref>citado por [[Jaime de Magalhanes Lima]] an ''L Begetarismo i la Moralidade de las raças'', Porto, 1912, p. 8-9.</ref> Este trecho de Obidio reflete ls ansinamientos de ls [[pitagóricos]] ne l purmeiro seclo.<ref>Norn Phelps, ''The Longest Struggle: Animal Adbocacy fron Pythagoras to PETA'', Lantern Voks, Now York, 2007, p. 27.</ref>
Yá na era crestiana [[San João Crisóstomo]] screbiu que l'alimentaçon carníbora ye ua luxúria i que l Home al comer chicha ye pior que ls animales salbaiges, que solo ténen esse forma de se alimentáren.<ref>Howard Williams, pp. 76-81.</ref>
Ne l [[Renacimiento]] ls [[ansaios]] de [[Michel de Montaigne]] eibidencian bastante sensibelidade para culs animales. Eisemplo desso ye la seguinte passaige: ''"Nunca pude ber sin custrangimiento perseguir i matar inocentes animales, quaije siempre andefesos, i de ls quales nunca l'home recebiu la mais pequeinha oufensa."''<ref>citado por Howard Williams, p. 96.</ref> Ó inda: ''"Para alguas mais ye un passatempo ber l filho torcer l cachaço a un frango, bater ó magoar un perro ó un gato […] esso son meios, semientes i raízes de la crueldade, tirania i traiçon."''<ref>{{Citation |title=Animal Rights Story: Michel de Montaigne |url=http://www.animalrightshistory.org/animal-rights-renaissance/montaigne.htn |accessdate=2013-09-18 |archivedate=2025-01-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250123230717/http://www.animalrightshistory.org/animal-rights-renaissance/montaigne.htn }}</ref>
Poucos anhos depuis, [[Bernard Mandebille]] fui un de ls muitos outores que criticórun l cunsumo de chicha cun base ne ls motibos éticos: ''"You nun puodo cumprender cun un home, que nun stá anteiramente andurecido i habituado a la bista de l sangre i de l massacre, puoda assistir sin remorso al massacre d'animales cumo l bui i l carneiro, ne ls quales l coraçon, l cérebro, ls nerbos, difíren tan pouco de ls nuossos, i cujos uorgones de ls sentidos, i por cunsequéncia de l coraçon, son ls mesmos que ne l ser houmano."''<ref>Bernard Mandebille, ''The Fable of the Bes'', citado por Howard Williams, p. 114.</ref>
Por sue beç, yá ne l seclo XIX [[Alphonse de Lamartine|Lamartine]] staba cumbencido de que ''"matar ls animales para mos aguantarmos cula sue chicha i l sou sangre ye ua de las mais deplorables i de las mais bergonhosas anfermidades de la cundiçon houmana."''<ref>Howard Williams, p. 250.</ref>
== Begetarianismo i nutriçon ==
Dietas begetarianas normalmente son ricas an [[proteína]] <ref>[http://saude .ptierra .com.br/conheca-10-fuontes-de-proteinas-que-puoden-sustituir-la-chicha,bc888c3d10f27310BgnCLD100000bbceb0aRCRD.html Salude, Tierra]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[carboidratos]], [[fibras dietéticas]], [[magnésio]], [[potássio]], [[folato]], [[antioxidantes]] (cumo bitaminas C i I) i fitoquímicos, para alhá d'apersentáren baixa angeston de [[gordura saturada]] i [[colesterol]], fornecendo dibersos benefícios nutricionales.<ref>Amarican Dietetic Association, Dietitians of Canada. Position of the Amarican Dietetic Association and Dietitianes of Canada: begetarian diets. Can J Diet Prat Res. 2003; 64(2):62-81.</ref> Por outro lado dietas begetarianas puoden apersentar menor angeston de [[bitamina B12]], [[bitamina D]], [[cálcio]], [[selénio]], [[iodo]], [[fierro]], [[zinco]] l que puode causar eifeitos negatibos subre l'ourganismo. Ls begetarianos dében tener maior atençon ne l que diç respeito a l'angeston de [[bitamina B12]], [[cálcio]], [[zinco]] i [[fierro]], alguns beganos adbogan la necidade de [[Suplemiento alimentar|suplementaçon]] desses nutrientes para sue dieta, sendo amportante rializar eisames de sangre periodicamente. [[begetarianismo strito|Begetarianos stritos]] normalmente apersentan menores angestones de [[cálcio]], [[zinco]], [[bitamina B12]] i [[bitamina D]] quando cumparados cun obolatobegetarianos.<ref>Ferreira, Lucas Guimarães; Bureni, Roberto Carlos; Maia, Adriano Fuortes. Dietas begetarianas i zampenho sportibo. Rebista de Nutriçon. b.19 m.4 Campinas jul./ago. 2006.</ref>
Ua [[alimentaçon]] begetariana adequada puode ser capaç d'atender a las necidades nutricionales de l [[organismo]], mas ye amportante cunsultar un [[nutricionista]] para garantir l'adequada cumbinaçon de ls alimientos i nun oumentar l risco a la salude por inadequaçon alimentar.<ref>Menistério de la Salude. Guia Alimentar Pa la Populaçon Brasileira. Série La. Normas i Manuales Técnicos. Brasília, 2005</ref>
La posiçon de la [[Amarican Dietetic Association]] (ADA, algo cumo Associaçon Norte-amaricana de Nutriçon) ye de que ''"'''dietas begetarianas''' planeijadas de forma apropiada son saudables, adequadas nutricionalmente i promoben benefícios na prebençon i ne l tratamiento de ciertas malinas"''. Antre las bantaiges nutricionales dua dieta begetariana, ancluen-se l menores nibles de [[gorduras saturadas]], [[colesterol]] i [[proteína]] animal, bien cumo maiores nibles de [[carboidratos]], [[fibras]], [[magnésio]], [[potássio]], [[ácido fólico]] i [[antioxidantes]] cumo bitaminas C i I.<ref name="ada-surbey">{{Citar web |url=http://www.dietitians.ca/news/downloads/begetarian_position_paper_2003.pdf |títalo=Position of the Amarican Dietetic Association and Dietitianes of Canada: Begetarian Diets |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref>
La Deutsche Gesellschaft fur Ernährung i.B. (DGE, Sociadade Almana de Nutriçon) mantén posiçon mais cunserbadora: ''"l'alimentaçon (uobo)lato-begetariana puode ser apropiada. Para ninos, special precauçon na escolha de ls alimientos debe ser tomada."'' Afirma tamien que ''"la dieta begetariana strita nun ye recomendable para nanhue faixa etária, debido la sous riscos [de falta d'alguns nutrientes]. La DGE çrecomenda-la de forma la bebés, ninos i adolescentes."''<ref>{{Citar web |url=http://www.dge.de/modules.php?name=News&file=article&sid=24 |títalo=Deutsche Gesellschaft fur Ernährung i.B. - Ist begetarische Ernährung fur Kinder geignet? |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref>
Ua porsora chamada Lindsay Allen dixe que la dieta begetariana strita puode ser prejudicial para ninos.<ref>{{citar web |url=http://www.bbc.co.uk/pertuese/reporterbbc/story/2005/02/050221_beganmla.shtml |títalo=Dieta begetariana puode 'prejudicar ninos', diç médica |acessodata=23 de júnio de 2011 |data=21 de febreiro de 2005 |publicado=[[BBC Brasil]] |citaçon= }}</ref> Inda assi un relatório mencionaba que l studo desta médica era an parte financiado pula National Cattlesmen’s Beff Association. [[Paul McCartney]], begetariano zde la década de 1970 declarou que l studo fui manipulado puls criadores de ganado que biran las bendas a caer i acrecientou que ls sous filhos son saudables tenendo sido criados cumo begetarianos.<ref name="Singer i Jin Mason 2008, pp. 265">Peter Singer i Jin Mason, ''Cumo Comemos: Porque las Nuossas Scolhas Alimentares Fázen la Defrença'', Don Quixote, 2008, pp. 265. ISBN 978-972-20-3633-7</ref>
Por sue beç, Associaçon Dietética Amaricana declarou que ls regimes begetarianos, zde que bien planeados, son apropiados para todas las fases de la bida, ancluindo grabideç, lataçon, purmeira anfáncia i adolescéncia, referindo tamien que ls begetarianos ténen nibles mais baixos de malinas cardiobasculares, diabetes tipo 2, heipertenson i cancros de la próstata i de l cólon.<ref name="Singer i Jin Mason 2008, pp. 265"/>
La speriencia proba que ls ninos begetarianas son tan saudables cumo las nun begetarianas. Para citar un eisemplo coincido, la cantora [[Joss Stone]], ye begetariana zde nacença.<ref>[http://www.gobeg .com/f-jossstone.asp]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
L Dr. José Lyon de Castro (1890-1988) screbiu que ye possible bibir cun salude sin comer chicha ó peixe, cumo atestan numerosos homes de ciéncia i l testemunho de milhones de begetarianos an to l mundo.<ref>Dr. José Lyon de Castro, ''Alimentaçon Natural'', Publicaçones Ouropa-América, [s.d.], p. 121-122.</ref>
Ls cuidados mais amportantes al se tomar quando se adota ua dieta begetariana dízen respeito a la [[bitamina B12]], al [[cálcio]] i als ácidos graxos [[ómega 3]]. Por outro lado, begetales puoden facilmente suprir las necidades houmanas de [[proteína]].<ref name="ada-surbey"/> Un begetariano norte-amaricano cunsume, an média, 150% de la cantidade diária recomendada.<ref name="oufof">{{Citar web |url=http://www.earthsabe.org/pdf/oufof2006.pdf |títalo=EarthSabe - Our Fod Our Feture |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref>
=== Cuidados necessairos ===
Ls cuidados mais amportantes la se tomar nua dieta begetariana dízen respeito a la [[bitamina B12]], al [[cálcio]] i als ácidos graxos [[ómega 3]]. Ls dous purmeiros dében ser cunsidrados cun special atençon por begetarianos stritos; l terceiro deberie ser ua preocupaçon de todos, anclusibe nó-begetarianos.
==== Bitamina B12 ====
Deficiéncia de bitamina B12 puode causar anemia i danos al sistema nerboso.<ref name="begsoc-b12">{{Citar web |url=http://www.begansociety .com/fod/nutrition/b12/ |títalo=What eibery began should know about bitamin B12 |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref>
Ne l passado, acraditaba-se qu'alimientos cumo spirulina (''Spirulina platensis''), lebedura de cerbeija ó perdutos fermentados la base de soja (cumo [[tempeh]] i [[missó]]) poderien ser fuontes de bitamina B12, mas nun ye possible absorber la B12 cuntida nesses alimientos. Studos an ratos cumproban que la B12 ancontrada nas oucas Chlorella i Nori son fuontes bálidas para mamíferos. <ref name="b12-nori">{{Citar web |url=http://www.ncbi.nln.nih.gob/pubmed/11430774 |títalo=Feding dried purple laber (nori) to bitamin B12-deficient rats seneficantly amprobes bitamin B12 status.}}</ref><ref name="b12-chlorella">{{Citar web |url=http://www.ncbi.nln.nih.gob/pubmed/12656203 |títalo=Charaterization and bioabailabelity of bitamin B12-cumpounds fron eidible algae.}}</ref><ref name="b12-began-lebing-fod">{{Citar web |url=http://jn.nutrition.org/cuntent/125/10/2511.long}}</ref>
===Roques===
Ls roques [[Shimeji]] i [[Shitake]], para alhá de grande fuonte de [[proteína]] <ref>[http://boaforma.abril .com.br/dieta/aliados-de la-dieta/4-superpoderes-roque-488980.shtml Buona forma, Abril]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i baixa [[caloria]], son ricos an B12 <ref>[http://www.atibo .com/Canhales/Pages/Amport%C3%A2nciaMedicinaleNutricionaldoShitake.aspx Atibo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref>[http://rebistabibasaude.uol .com.br/saude-nutricao/102/artigo235631-2.asp]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
Ua angeston apropiada de bitamina B12 tamien puode ser garantida dua de las seguintes formas:<ref name="begsoc-b12"/><ref name="fodguide-ada">{{Citar web |url=http://www.eatright.org/cps/rde/xchg/SID-5303FFEA-2FAEECE9/ada/hs.xsl/gobernance_5105_ENU_HTML.htn |títalo=La new fod guide fur North Amarican begetarianes |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref><ref name="guiabeg-b12">{{Citar web |url=http://www.guiabegano .com.br/nutricao/b12/andice.html |títalo=Guia Begano - Todo ó quaije todo subre la Bitamina B12 |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref>
* Cunsumir diariamente un suplemiento bitamínico cuntendo antre 5 i 10 mcg de bitamina B12, ó cunsumir semanalmente un suplemiento cuntendo 2000 mcg de bitamina B12.<ref name="Dieta de ls Puntos">{{Citar web |url=http://www.librodietadospontos .com.br/ |títalo=Libro Dieta de ls Puntos |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref>
Cunsumo ocasional de leite ó uobos nun supre las necidades de bitamina B12.<ref name="guiabeg-b12"/>
==== Cálcio ====
{| class="wikitable" align="right" style="clear:left; margin:0 0 0.5en 1en;"
|+Eisemplos d'alimientos ricos i cálcio i porçones cuntendo cerca 10% de l balor diairo recomendado. Debe-se cunsumir al menos 8 porçones desse tipo al die.<ref name="fodguide-ada"/>
|-
| '''Alimiento''' || '''Porçon'''
|-
| Leite ó iogurte || 1/2 copo (125 mL)
|-
| Leite de soja anriquecido cun cálcio || 1/2 copo (125 mL)
|-
| Queiso || 20g
|-
| [[Taheni]] || 2 cucharas de caldo (30 mL)
|-
| Brócolis, fuolhas de mostarda (cozidos) || 1 copo (250 mL)
|-
| Brócolis, fuolhas de mostarda (crudos) || 2 copos (500 mL)
|}
Un begetariano strito norte-amaricano cunsume an média 627 mg de cálcio por die.<ref name="oufof"/> Esse balor stá ambaixo de la recomendaçon brasileira de 1000 mg diairos.<ref>ANBISA - Resoluçon RDC mº 269, de 22 de setembre de 2005</ref> Dada la pequeinha ouferta d'alimientos anriquecidos ne l Brasil, ye possible que begetarianos stritos brasileiros angiran cantidades inda mais baixas de cálcio.
Alguns studos sugíren que l'absorçon de cálcio nua dieta begetariana strita seia melhor que naqueilhas qu'ancluen alimientos d'ourige animal. Inda assi, ye recomendado seguir l balor diairo de 1000 mg.<ref name="ada-surbey"/>
La tabela al lado mostra eisemplos d'alimientos ricos an cálcio i de porçones qu'ancluen cerca de 10% de l balor diairo recomendado (IDR). La ADA acunselha l'angeston d'al menos 8 porçones desse tipo al die.<ref name="fodguide-ada"/>
Por sue beç, l Dr. John McDougall splicou que las plantas, que stan carregadas de minerales an cantidades suficientes para custruir ls squeletos de ls maiores animales de a tierra (l'alifante, l'heipopótamo, la girafa, l cabalho, la baca), possuen cálcio suficiente para zambolber ls uossos relatibamente pequeinhos de l ser houmano.<ref>McDougall Newsletter, [http://www.drmcdougall .com/misc/2007nl/feb/whenfriendsask.htn When Friends Ask: "Where De l You Get Your Calciun?"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
L Dr. McDougall afirmou que l'ouserbaçon de que bilhones de pessonas zambolben squeletos adultos normales sin cunsumir leite de baca ó suplemientos de cálcio deberie ser suficiente para deixar to la giente çcansada an relaçon a l'adequaçon dua dieta begetariana strita, mas qu'anfelizmente esse nun ye l causo, debido a la propaganda anganhosa de l'andústria de l leite. Screbiu inda subre ls einúmaros malefícios de l cunsumo leite.<ref>McDougall Newsletter, [http://www.drmcdougall .com/misc/2007nl/mar/dairy.htn When Your Friends Ask: "Why Don’t You Drink Milk?"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Antretanto alguns libros ténen benido a alertar pa ls muitos peligros de l cunsumo de leite, sendo de çtacar ''Don't Drink Your Milk!: New Frightening Medical Fats About the World's Most Oberrated Nutrient'' de l Dr. Frank La. Oski, ''Milk - The Deadly Poison'' (''Leite: alimiento ó beneno?'', na eidiçon brasileira) de Brian Bigorita i Robert Cohen, ''The China Study: The Most Cumprehensibe Study of Nutrition Eiber Cunduted and the Startling Amplicationes fur Diet, Weight Loss and Long-tern Heialth'' de l Dr. T. Colin Campbell, i ''Whitewash: The Çturbing Truth About Cow's Milk and Your Heialth'' de Joseph Keon.
Las melhores fuontes begetarianas de cálcio son ls begetales i legumes de fuolhas berdes (brócolos, berça de Bruxelas, [[berça-galega]], etc.; la scepçon ye l spinafre, cujo cálcio ye de defícel absorçon)<ref>{{cite web|url=http://www.begansociety .com/fod/nutrition/calciun.php|title=Began Sources of Calciun|acessdate=Nob 01 2009}}</ref>, frajones, tofu, figos secos<ref>[ http://www.pcrn.org/heialth/prebmed/strong_bones.html Prebentibe Medicine and Nutrition - Calciun and Strong Bones]</ref>, almendras, castanha-de l-pará, semientes de chia, semientes de sésamo, thaeni, semientes de girassol, i rabanetes.<ref>Brenda Dabis, RD i Besanto Melina, MS, RD, ''Becoming Raw'', Book Publishing Cumpany, 2010, p. 204-205.</ref> De ls alimientos referidos, ls mais ricos son las semientes de chia (1,010 mg) i las semientes de sésamo (1,404 mg). Ls «leites» begetales tamien questuman cunter cálcio. Muitos outros alimientos begetarianos cunténen cálcio, mas an menor cantidade que ls atrás mencionados.
==== Fierro ====
Dado que l fierro de fuontes begetales ye absorbido menos facilmente que l fierro de fuontes animales, begetarianos necessitan dua angeston diária de fierro maior de l que ls que comen chicha burmeilha i/ó peixe.<ref>Mangels, Red. [http://www.brg.org/nutrition/iron.htn Iron in the began diet]. The Begetarian Resource Group.</ref>
L fierro stá persente nua grande cantidade d'alimientos begetarianos, cumo por eisemplo las [[lentilha]]s, freijon negro, freijon-frade, freijon de soja, [[caju]], [[spinafre]], las semientes de [[girassol]], [[uba]], uba-passa, açúcar mascabo, pan de trigo antegral, bários cereales de pequeinho-almuorço (zayuno) <ref>[http://www.gobeg .com/essential_nutrients.asp]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, l [[Bigna radiata|freijon mong]] (tamien coincido cumo freijon-de la-china)<ref>[http://www.ayurbalance .com/splore_fodmungbeanes.htn Ayurbedic Fods - Mung Beanes]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, l garbanço, las semientes de bóbeda, las passas<ref>Joanne Stepaniak, M.S.I.D., ''The Began Sourcebook'', 2 ed., 2000, pp. 240-241.</ref>, la [[quinoa]] <ref>[http://www.wholehealthmd .com/ME2/dirmod.asp?nn=Reference+Library&type=AWHN_Fods&mod=Fods&mid=&id=D18F2C4462B74726B0C2D1FD8A8A65B8&tier=2]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i la raba <ref>[http://begetarianismo.blogs.sapo .pt/arquibo/199415.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Un begetariano que tome 50 meligramas ó mais de bitamina C na mesma refeiçon an que cunsume alimientos ricos an fierro, faç cun que l'absorçon de fierro duplique.<ref>Brenda Dabis, RD i Besanto Melina, MS, RD, ''Becoming Raw'', Book Publishing Cumpany, 2010, p. 192.</ref>
La [[Salsa (planta)|salsa]] ye tamien bastante rica an fierro i outros minerales, assi cumo an bárias bitaminas.<ref>Brenda Dabis, RD i Besanto Melina, MS, RD, ''Becoming Raw'', Book Publishing Cumpany, 2010, p. 202.</ref> Cumbén inda assi referir que la salsa debe ser cunsumida cruda, yá que parte de las sues bitaminas se perde cula cozedura.
Outro alimiento mui acunselhable ye la [[bena]], ua beç que para para alhá de ser rica an fierro, inda ten cálcio, proteínas, fibras i bitaminas.<ref>[http://www.portalsaofrancisco .com.br/alfa/bena/bena.php]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.anformacaonutricional.net/nutricao/bena-cruda-an-flocos-tabela-balor/]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
==== Zinco ====
Nas dietas begetarianas l zinco puode ser oubtido atrabeç de cereales antegrales, nuozes, pistaches, almendras, cajus, [[pinhones]], [[castanha-de l-pará]] (tamien coincida cumo castanha-de l-brasil), semientes de bóbeda, semientes de sésamo, semientes de chia, semientes de linaça, amaranto, cebada, begetales de fuolhas berdes i erbilhas.<ref>Beare, p. 120.</ref><ref>Brenda Dabis, RD i Besanto Melina, MS, RD, ''Becoming Raw'', Book Publishing Cumpany, 2010, pp. 197, 204-205.</ref> Las nuozes i las semientes son ls alimientos begetarianos mais ricos an zinco.
==== Ómega 3 ====
La ADA recomenda l cunsumo de 2 porçones diárias d'alimientos ricos an ómega 3, cumo por eisemplo:<ref name="fodguide-ada"/>
* semientes de [[chia]] (maior fuonte de ómega 3 na Natureza)
* 1 cuchara de xá (5mL) de ólio de linaça;
* 3 cucharas de caldo de ólio de canola ó de soja;
* 1 cuchara de caldo (15mL) de linaça moída;
Outras fuontes begetales de ómega 3 son: semientes de linaça (tamien cunténen ómega 6, mas an menor cantidade), semientes de chia, semientes de cánhamo, nuozes, begetales de fuolhas berdes (estes radadeiros an menor cantidade).<ref name="Brenda Dabis 2010, p. 123">Brenda Dabis, RD i Besanto Melina, MS, RD, ''Becoming Raw'', Book Publishing Cumpany, 2010, p. 123.</ref>
Por sue beç, l ómega 6 puode ser oubtido atrabeç de ólio de semiente d'uba, semientes ó ólio de girassol, semientes ó ólio de bóbeda, semientes ó ólio de sésamo, cánhamo, nuozes, freijon de soja, ólio de freijon de soja, etc.<ref name="Brenda Dabis 2010, p. 123"/>
Alguns alimientos begetales cunténen tanto ómega 3 cumo ómega 6. San eilhes: la soja, l cánhamo i las nuozes.<ref>Sally Beare, ''Dieta de la longebidade: segredos de ls pobos cun maior longebidade de l mundo'', Publicaçones Ouropa-América, p. 149.</ref> Ls legumes de fuolhas berdes scuras (por eisemplo spinafres, salsa, brócolos), i las oucas, cunténen pequeinhas cantidades de ls ácidos graxos eissenciales.<ref>Sally Beare, p. 150.</ref> Las bubidas de soja i ls iogurtes de soja, assi cun alguas manteigas begetales, tamien cunténen ácidos graxos eissenciales.
Ye amportante lembrar que la dieta begetariana, tal cumo la dieta oníbora, debe ser rica i bariada.
L begetarianismo nun debe ser cunfundido cula chamada "alimentaçon natural", termo que ye bastante ampreciso i que puode tener seneficados defrentes, ambora giralmente se refira la pessonas que cunsumen alimientos nun processados. L begetarianismo nun ten nanhue restriçon, por eisemplo, al cunsumo de l'arroç branco ó de la farinha de trigo branca. Nun hai nada na perpuosta de l begetarianismo que puoda cundenar ls que se outelizan desses alimientos. La perpuosta de l begetarianismo ye dua dieta que nun anclua chichas de qualquiera tipo, ancluindo ó nun uobos, laticínios i mel.
== Justificatibas para ua dieta begetariana ==
{{publicidade}}
Hai dibersas rezones que lieban ua pessona a adotar ua dieta begetariana, que ban zde nun gustar de comer chicha, passando por questones relegiosas, até l respeito als [[dreitos animales]]. Ls que son begetarianos puls animales giralmente outan tamien pul [[beganismo]], por ser ua filosofie mais cundizente culs dreitos animales.
Ye amportante anfatizar que begetarianismo nun ten necessariamente a ber cun dreitos animales, i qu'alguien puode ser begetariano por qualquiera outra rezon.
Alguas deilhas son: de salude, ecológicas, éticas, eiquenómicas i relegiosas.
Muitos begetarianos defenden que l ser houmano stá mais ato a cunsumir quemido begetariana de l que a alimentar-se cula chicha d'animales. Dibersos naturalistas célebres, cumo [[John Ray]], [[Carolus Linnaeus]], [[Georges Cubier]] i [[Richard Owen]] aguantórun este punto de bista.<ref>Luis Balleijo Rodrígueç [http://www.ibu.org/spanish/news/eibu/news962/omnibore.html ''Omníboros l Begetarianos?: Lo qu'algunos naturalistas famosos piensan subre esto'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> John Ray, por eisemplo dixe: ''l'home de maneira nanhue ten la custituiçon dun ser carníboro. La caça i la belocidade nun son naturales para el. L'home nun ten nin ls dientes pontiagudos nin las garras para matar la sue preza. Pul cuntrairo, las sues manos son feitas para cuchara fruita, bagas i begetales i ls sous dientes apropiados para mastiga-los.''<ref>John Eibelyn, ''Acetarie'', 1699, p. 170. Citado an Howard Williams, p. 107.</ref>
Atrabeç de l'eisame de la [[fesiologie]] i de la [[anatomie]] houmana cuncluen que la dieta natural de l'home ye naturalmente begetariana.<ref>[http://www.gobeg .com/naturalhumandiet.asp]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Un de ls argumientos cunsiste an afirmar que l ser houmano sente repugnáncia al ber animales muortos i que l'oulor de las carcaças animales nun ne ls çperta apetite, al passo que ls animales que se alimentan de chicha aprecian l'oulor de la chicha cruda.<ref>[http://www.gobeg .com/naturalhumandiet_meat.asp Meat: Delicious or Çgusting?]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Hai muitos seclos que ls begetarianos zafian ls nun begetarianos a apanhar ls animales que comen, la mata-los i la come-los crudos, tal cumo fázen ls animales na natureza. Veija por eisemplo ls scritos de [[Plutarco]],<ref>[http://www.ibu.org/story/grece_rome/plutarch.html IBU: Plutarco]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Gassendi]]<ref>[http://www.ibu.org/story/renaissance/gassendi.html IBU: Gassendi]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i de [[Percy Bysshe Shelley]].<ref>[http://www.animal-rights-library .com/texts-c/shelley01.htn Shelley: ''La Bindication of Natural Diet'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
An Pertual la defesa deste punto de bista era liebada a cabo pul médico [[Amílcar de Sousa]]: ''"De la bielha cunfuson de teories médicas, de la grande época ouscura de l'ampirismo, cumo un dogma de la ciéncia d'anton, ua forma errónea i chena de preconceito, cumo se fura un mandado relegioso i por esso mesmo eibado de mala fé, surgiu cun esta frase perturbante: ''L'home ye omníboro''. Cumo a la boca se puode liebar todo que se querga, dende resultou essa monstruosidade deturpante de l'houmanidade! […] Zde la forma de ls dientes a la capacidade de l stómado i a las dimensones de l'antestino, cumo dados anatómicos an refréncia a la cumparaçon de la série animal de que l'home ye primaç – todo demunstra que l género houmano nun ye omníboro. La dentadura ye semelhante a la de ls símios antropóides que se alimentan de fruitos; i se ls oubrigarmos la séren carníboros, eimediatamente stigmas de degenerescéncia se notan, malinas de piel, la queda de ls puls, l reumático i outras manifestaçones d'artritismo. […] L'alimentaçon houmana ten sido zbirtuada pul preconceito."''<ref>''L'home ye frugíboro'', an ''L Begetariano'', belume I, 1909-1911, Sociadade Begetariana Eiditora, Porto, 4ª eidiçon 1912, pp. 45-46.</ref>''"La chicha nun ye l'alimiento de l'home. Pa l ser, debíamos poder matar ls animales culas manos i garras, i triturarmos ls uossos ó lacerar ls músclos inda calientes culs dientes, cumo faç l'hiena. Çprobidos d'armas cortantes i de l'artifício de la culinária, l'home nun puode outelizar-se de la chicha nin de l peixe."''<ref>''L Begetariano'', III Belume, N.º 7, Setembre de 1912, pp. 249</ref>
Recentemente, dous cunceituados antropologistas, Donna Hart i Robert Wald Sussman, punirun de lado la teorie de que l ser houmano pré-stórico era caçador ne l polémico libro ''Man the Hunted: Primates, Predators, and Houman Eibolution'', acrecentando nuobos argumientos a la causa begetariana.
===Pacifismo===
Muitos begetarianos dízen que l regime begetariano torna las pessonas mais pacíficas. Esta eideia era frequente i ten muitos seclos d'eisisténcia. Por eisemplo, [[Obídio]], puso [[Pitágoras]] a dezir que l questume de comer chicha abriu la puorta ''"a crimes de to l género; porque fui sin dúbeda pula carnificina desses animales que l fierro ampeçou a ser ansanguentado.[…] Ye acostumar-mos a derramar l sangre houmano degolar animales inocentes i oubirmos sin piadade sous tristes gemidos."''<ref>citado por [[Jaime de Magalhanes Lima]] an ''L Vegetarismo i la Moralidade de las raças'', Porto, 1912, pp. 8-9.</ref> Ne l Seclo XBIII, un personaige dua nobela de [[Buoltaire]] diç assi: ''"Ls homes alimentados de chichas i saciados de licores fuortes, ténen todos un sangre azedo i adusto que ls torna loucos de cien maneiras defrentes: la sue percipal deméncia ye l furor de derramáren l sangre de sous armanos i de debastáren prainadas férteis para reináren an semitérios."''<ref>Buoltaire, ''La Princeza de Babylonia'', Lisboua, 1888, p. 25.</ref> Este punto de bista era eigualmente defendido por [[Jean-Jacques Rousseau]].<ref>[http://www.ibu.org/story/renaissance/rousseau.html IBU: Jean-Jacques Rousseau]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ne l'ampeço de l seclo XIX [[Joseph Ritson]] screbiu nun ansaio que l regime cun chicha torna las pessonas mais cruéis i ferozes i que l sacrifício d'animales cunduç al sacrifício d'houmanos <ref>Joseph Ritson, ''An Essay On Abstinece Fron Animal Fod, Las La Moral Duty'', London, 1802.</ref>[[Lord Vyron]] tamien acraditaba que la chicha torna las pessonas ferozes.<ref>[http://www.ibu.org/story/angland19a/byron.html IBU: Lord Byron]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Este argumiento inda ye mui outelizado an defesa de l regime begetariano.<ref>[http://www.begetarianismo .com.br/sitio/andex.php?oution=cun_cuntent&task=biew&id=2110&Itemid=117 Sítio Beg: L'home ye un ser fruitíboro]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Anque desso, ye sabido que Adolf Hitler [[Begetarianismo de Adolf Hitler|era begetariano]].<ref name="Rudacille88">Rudacille 2001, p. 88.</ref><ref name="Arluke148">Arluke & Sanders 1996, p. 148. Quoted fron Wuttke-Groneberg, W. (1980). ''Medizin ein Nationalsozialismus''. Tubingen: Schwabische Berlaggesellschaft.</ref>
===Salude===
{{percipal|Begetarianismo i nutriçon}}
Por acunselhamiento médico ó por outo-eniciatiba, esta ye ua motibaçon para muitas pessonas seguiren un regime begetariano.
Ua dieta begetariana eiquelibrada ye giralmente eficaç an eiquelibrar ls nibles de [[colesterol]], reduzir l risco de [[malinas cardiobasculares]] i tamien eibitar alguns tipos de [[cáncaro]] (Cáncaro), antre outras rezones [http://www.llu.edu/llu/heialth/]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [http://www.pcrn.org], [http://www.centrobegetariano.org/andex.php?article_id=74]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.
Segundo studos recentes, ls begetarianos ténen menos porbabelidade de zambolber cancros de l que las pessonas que cunsumen chicha.<ref>[http://www.guardian.co.uk/science/2009/jul/01/begetarianes-blod-cancer-diet-risk ''The Guardian'', (Júlio de 2009): Begetarianes less likely to debelop cancer than meat eaters, says study]</ref>
D'acuordo culs cientistas, las chichas burmeilhas i las chichas processadas, cumo l fiambre i l bacon stan ligadas a l'ocorréncia de cáncaro de l'antestino, i 3,700 causos desta malina serien prebenidos todos ls anhos ne l Reino Ounido se to la giente cunsumisse menos de 70g de chicha processada por sumana.<ref>[http://www.guardian.co.uk/science/2009/jun/15/processed-meat-bacon-bowel-cancer ''The Guardian'', (Júnio de 2009): Scientists warn cunsumtion of processed meat linked to cancer]</ref>
Segundo esse mesmo studo, deixar de buber álcol, comer muita fruita, begetales i fibra ajuda a prebenir l cáncaro de ls antestinos.
Segundo l'ourganizaçon médica Physicianes Committe fur Respunsible Medicine (PCRM) l cunsumo de chicha cuntribui para ua maior ocorréncia d'ampoténcia sexual, pus esse alimiento entope las artérias, sendo acunselhada pula ourganizaçon l'aporfilhaçon dua dieta begetariana cumo ajuda na resoluçon desse porblema.<ref>Physicianes Committe fur Respunsible Medicine, [http://www.pcrn.org/news/heialth040209.html ''New Ad Links Meat-Eating and Ampotence''], February 9, 2004.</ref>
Outro aspeto relebante prende-se cula culidade de ls perdutos [[animales]] que chegan al mercado. Alguns [[animales]] criados para cunsumo houmano son alimentados cun ua cantidade seneficatiba de [[hormónios de crecimiento]] i [[antibióticos]] para rejistiren a las malinas, sendo la [[chicha]] que chega a la mesa, muitas bezes, de mala culidade. Por outro lado, la poluiçon de ls mares i rius puoden tornar la [[chicha]] de [[peixe]] eigualmente ansegura. Todas las toxinas i ls químicos qu'eisisten na auga cuncentran-se ne l peixe, i quando angerimos la sue chicha angerimos essas sustáncias, qu'ancluen [[mercúrio (eilemiento químico)|mercúrio]], [[chombo]], PCB’s (bifenilos policlorados), pesticidas, [[arsénico]], i muitas outras.<ref name="gobeg .com">[http://www.gobeg .com/cuntamination_cautiones.asp]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Cientistas de la ''Harbard Schol of Public Heialth'' çcubriran que l mercúrio eisistente ne l peixe puode causar danos eirrebersibles ne l cérebro de las ninos, tanto a las que se ancontran ne l útero, cun a las que stan an zambolbimiento.<ref>Eilizabeth Weise, USA TODAY, [http://www.usatoday .com/news/heialth/2004-02-08-mercury-usat_x.htn Mercury damage 'eirrebersible'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130718165633/http://usatoday/ |date=2013-07-18 }}</ref>
Segundo l Dr. [[Pedro Andíberi Coluci]] (1879-1987) l peixe, fresco ó seco, cuntén "grande cantidade de toxinas podrosas" i "pula tabela d'análezes de ls cuorpos purínicos cuntidos ne ls defrentes alimientos, ouserba-se que la maiorie de ls peixes cuntén purinas an cantidade, an special ls pequeinhos, ancluindo la [[truta]], pus estes forman un grupo cujas purinas son an grau mais eilebado de l que las de bitela i de bui ó de baca."<ref name="Andíberi Coluci 1986, p. 34">Dr. Indíberi Coluci, ''Higiene i Terapie Alimentares i Profilaxia de las Malinas de Ourige Artrítica'', 18ª eidiçon, Lisboua, 1986, p. 34.</ref> Screbiu que l peixe seco, cumo por eisemplo l [[bacalhau]] porduç mais benenos que ls peixes frescos.<ref name="Coluci, 1986, p. 35">Coluci, 1986, p. 35.</ref> Acrecientou inda que mariscos, moluscos i crustáceos son acidificantes, andigestos i cunténen "purinas an cantidades que ls tornan altamente tóxicos"<ref name="Coluci, 1986, p. 35"/>
Un terceiro punto, nas rezones de salude, son las recorrentes crises de l'andústria alimentar, cumo la de las [[ancefalopatie spongiforme bobina|bacas]] ó la de la [[gripe abiária]], que lieban muitas pessonas a adotar ua dieta defrente.
Quanto als [[begetales]], [[fruitas]], [[Hortaliça|berduras]] i [[legumes]] tamien hai la preocupaçon cula anfenidade de [[agrotóxicos]], que puoden ser tan prejudiciales a la salude quanto ls [[hormónios]] ampregados ne ls [[animales]].{{Carece de fuontes}}
Segundo l Dr. [[Benjamin Spock]], ua buona rezon para cunsumirmos alimientos d'ourige begetal ye que ls animales tenden a cuncentrar pesticidas i químicos na sue chicha i leite, al passo que ls alimientos begetales, mesmo nun sendo ourgánicos, cunténen mui menos cuntaminaçon.<ref>Benjamin Spock, M.D., ''Dr. Spock’s Baby and Child Care: Sebenth Eidition'' (New York: Pocket Books, 1998, pp. Spock 113-4.</ref> D'acuordo cun un studo publicado ne l ''New Angland Jounal of Medicine'', l leite de mais begetarianas cuntén solo 1 ó 2% de ls pesticidas que fúrun ancontrados ne l leite de mais nun begetarianas.<ref name="gobeg .com"/>
Debido al porcesso de [[Bio-acumulaçon]] ls químicos ténen tendéncia a acumular-se ne ls tecidos de ls animales que stan mais alto na cadeia alimentar..<ref>[http://www.answers .com/topic/begetarianisn-research-and-general-acetance]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www .ptutorbista .com/cuntent/biology/biology-ib/ambironmental-pollution/water-pollution-effets.php]</ref>
Por esso, quanto mais subimos na cadeia alimentar mais cuncentrados se tornan ls químicos tóxicos, l que lieba a grandes cantidades na chicha i ne l peixe..<ref>Richard H. Schwartç, Ph. D., ''Judaisn and Begetarianisn'', Lantern Books, 2005, p. 146.</ref> Por eisemplo, la baca al cunsumir plantas i grano cun pesticidas i outros poluentes absorbe essas sustáncias, que se ban juntar culas drogas i hormónios giralmente admenistradas a esses animales; l peixe que comemos cunsumiu outro peixe mais pequeinho que por sue beç cunsumiu oucas cuntaminadas, i estes fatores (antre outros) lieban la que ls nun begetarianos téngan un nible de pesticidas mui mais eilebado de l que ls begetarianos..<ref>Stewart D. Rose, ''The Begetarian Solution: Your Answer to Heiart Çease, Cancer, Global Warming, and More'', Heialthy Libing Publicationes, 2004, p. 63-64.</ref> Al comíren ne l topo de la cadeia alimentar ls seres houmanos tornan-se ls recetores de la maior cuncentraçon de pesticidas benenosos.<ref>Barbara Parhan, ''What’s Wrong With Eating Meat?'', Ananda Marga Publicationes, 1979, pp. 18.</ref> De fato, la chicha cuntén 13 bezes mais DDT (químico para matar ansetos) de l que ls alimientos begetales.<ref>Parhan, 1979, pp. 18.</ref>
Hai que se tener muita higiene antes de preparar ls alimientos, séian eilhes quales fúren, lembrando que ls [[begetales]] son ua fuonte andispensable de [[bitaminas]] i de salude.
L cunsumo de chicha i peixe ye eigualmente propício a la propagaçon de [[parasitas]], cumo por eisemplo la [[ténia]]. Mesmo que la chicha seia cozinada ye frequente que las [[batérias]] nun séian çtruídas, sendo estas notables fuontes d'anfeçon.<ref>Parhan, 1979, pp. 24.</ref>
D'acuordo cul Nutrition Anstitute of América "la chicha dua carcaça animal stá carregada de sangre tóxico".<ref>Barbara Parhan, ''What’s Wrong With Eating Meat?'', Ananda Marga Publicationes, 1979, pp. 15-16.</ref> Mal l'animal ye muorto dá-se un porcesso de [[putrefaçon]] i de [[decumposiçon]] stremamente rápido.<ref>Parhan, 1979, pp. 22-23.</ref> Para alhá desso, la chicha an porcesso de decumposiçon, al cuntrairo de a quemido begetariana, passa mui lentamente pul sistema digestibo houmano, stando an custante cuntato culs uorgones digestibos.<ref>Parhan, 1979, pp. 23-24.</ref>
L Dr. José Lyon de Castro screbiu que la chicha cunten agentes tóxicos i numerosos benenos probenientes de l catabolismo, que son altamente nocibos al ourganismo. Acrecientou que mal l'animal ye abatido, se forman [[benenos]] debido a la [[decumposiçon]] cadabérica, i qu'até ne l frigorífico, qu'aguenta la chicha por algun tiempo, esta altara-se la cada hora passada. Referiu que l fígado i ls rines son ls uorgones que mais se afetan pul cunsumo frequente de chicha, que ye un alimiento pobre an minerales, bitaminas, i an heidratos de carbono (scetuando la gordura).<ref>Dr. José Lyon de Castro, ''Alimentaçon Natural'', Publicaçones Ouropa-América, [s.d.], p. 122.</ref>
L Dr. [[Pedro Andíberi Coluci]] (1879-1987), que zaconselhaba todos ls tipos de chicha percipalmente debido al fato d'esses alimientos porduziren ácido úrico, screbiu que "la chicha probeniente de ls animales nuobos, cunten inda mais purinas de l que la d'animales adultos, assi cumo todas las chichas chamadas brancas porduzen mais ácido úrico de l que las burmeilhas" i que "la chicha, seia de que spece fur, eirrita l tubo digestibo i causa heipercloridria, l'oustipaçon, l'enterite mucomembranosa, l'apendicite i torna-se particularmente peligrosa para aqueilhes que ténen ls rines i l fígado altarados".<ref name="Andíberi Coluci 1986, p. 34"/>
Hoije an die las bacas son stimuladas cun ua hormona de crecimiento bobino (rBGR) para porduziren cerca de dieç bezes mais leite de l que serie normal.<ref>Drª. [[Jane Godall]] i Marc Bekoff, ''The Ten Trusts'', HarperOne, 2003, p. 34.</ref> Por esso sofren frequentemente de mastite, ua anflamaçon de la glándula mamária que ye mui dolorosa.<ref name="Godall i Bekoff, p. 34">Godall i Bekoff, p. 34.</ref> Quaije to l leite ye cuntaminado cun pus, i quando las bacas son tratadas cun antibióticos estes puoden ser trasferidos pa ls houmanos atrabeç de l leite.<ref name="Godall i Bekoff, p. 34"/> Ls ambestigadores cuncluíran qu'un copo de leite de baca cuntén zde ua la siete pingas de pus, l que ye peligroso porque l pus cuntén batérias.<ref>[http://www.milksucks .com/pus.asp Got...Pus?]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
===Ecologie===
La motibaçon eiqui ye racionalizar l'outelizaçon de ls [[recursos naturales]] pa l'oubtençon d'alimientos. Un begetariano reduç un eilo de la cadeia alimentar, tornando-la mais eficiente i, cunsequentemente, reduzindo l'ampato ambiental de la sue alimentaçon.Las fruitas, ls cereales i ls begetales eisigen 95% menos de matérias-primas para séren porduzidas.<ref name="Gore, 2006, p. 317">Al Gore, ''Ua Berdade Anconbeniente'', nuoba eidiçon rebista, Sfera de l Caos, 2006, p. 317, ISBN 989-8025-15-8</ref> Para alhá desso, ye neçaira mui mais einergie fócil para porduzir i trasportar chicha de l que para porduzir ua porçon idéntica de proteínas d'ourige begetal.<ref name="Gore, 2006, p. 317"/> Para se porduzir 1 caloria de proteína a partir de frajones de soja son neçairas 2 calorias de [[cumbustible fócil]], anquanto que para se porduzir ua caloria de proteína a partir de bife son neçairas 54 calorias de cumbustible fócil.<ref name="John Robbins 2001, p. 266">John Robbines, "The Fod Rebolution", Conari Press, 2001, p. 266.</ref>
Para porduzir chicha, ye necessairo cultibar plantas qu'alimentaran l ganado, que por sue beç eirá alimentar l'home. Durante l passo d'alimentaçon de l ganado, fúrun gastos recursos cumo l'auga, einergie i tiempo, que poderien tener sido poupados se l'home cunsumisse diretamente ls begetales. San necessairos 18 quilos de cereal para porduzir un quilo de chicha, i un acre de tierra se fur outelizada para cultibar cereales puode porduzir cinco bezes mais proteína de l que se fur outelizada para porduzir chicha.<ref>Peter Singer i Jin Mason, ''Cumo Comemos: Porque las Nuossas Scolhas Alimentares Fázen la Defrença'', Don Quixote, 2008, pp. 275-276. ISBN 978-972-20-3633-7</ref> Cun 2,5 acres de tierra puode-se porduzir [[repolho]] para alimentar 23 pessonas, [[patatas]] para alimentar 22 pessonas, [[arroç]] para alimentar 19 pessonas, [[milho]] para alimentar 17 pessonas, [[trigo]] para alimentar 15 pessonas, ó anton, [[galhinha]] para alimentar 2 pessonas, leite para alimentar 2 pessonas, uobos para alimentar 1 pessona ó bife para alimentar 1 pessona.<ref>John Robbines, "The Fod Rebolution", Conari Press, 2001, p. 294.</ref>
Lougo, ye possible alimentar mui mais pessonas, cun un custo mui mais reduzido pa l'ambiente se porduzirmos alimientos begetarianos. Inda l'este propósito dixe [[Rajendra Pachauri]], Premio Nobel de la Paç, que ''se cada beç mais pessonas comíren mais chicha, nun haberá cereales suficientes pa a porduzir, porque la cumberson de calorias de ls cereales an calorias de la chicha ye mui pouco eficiente''.<ref>Sábado, 18 de Abr de 2009 [http://aeiou.spresso .pt/sera-tragico-se-nao-houbir-un-acuordo-climatico=f509487). "Será trágico se nun houbir un acuordo climático"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Outro eisemplo: segundo la FAO (Organizaçon de las Naciones Ounidas para Agricultura i Alimentaçon), para porduzir 1 kg de chicha bobina son gastos aprossimadamente 15 mil litros d'auga (cunsidrando l cunsumo de l'animal durante sue bida debedido pul rendimiento bruto de sue chicha). Para porduzir 1 kg de soja, son gastos menos de 1300 litros d'auga, cerca de 10%. L'eiquenomie d'auga ye, antoce, superior a 90%.<ref name="singer">Singer, p. (2004). Libertaçon Animal. Eiditora Lugano.</ref><ref>''http://www.fao.o{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}rg''</ref> Ó seia, se cunsumíssemos diretamente la soja, an beç d'a darmos als animales, tamien pouparíamos cantidades eimensas d'auga, ua beç que cultibar soja requer mui menos auga de l que la que ye neçaira para criar animales para cunsumo: la sustituiçon mensal de 1,6 quilos de chicha pul eiquibalente de soja pouparie 75 mil litros d'auga anualmente, i se 20% de ls agregados fameliares ne ls I.U i ne l Canadá sustituíssen semanalmente 113 gramas de chicha de baca pula mesma cantidade de soja, poupaba-se anualmente auga suficiente para fornecer 10 galones d'auga potable para cada pessona de l mundo.<ref>I. Rogers i T. Kostigen, ''L Libro Berde'', Streilha Polar, 2008, p. 115, ISBN 978-972-8929-80-0</ref>
Inda d'acuordo cula FAO (studo de 2006), la porduçon mundial de chicha ye respunsable por 18% de ls gases que causan eifeito de stufa, ó seia, mais de l que todos ls meios de trasportes mundiales juntos. Inda assi, an 2009 dous cientistas de l Banco Mundial corrigiran i recalculórun ls referidos dados pa l Anstituto Wold Watch, cuncluindo que la FAO, que ye promotora de l'oumiento de l cunsumo de chicha, nun analisou corretamente todos ls aspetos, pus, passado la correçon de ls erros i l'ajustamiento de ls dados la cuncluson de ls cientistas fui que la pecuária i ls sous subprodutos son causadores de, pul menos 51% de ls gases causadores de l'eifeito de stufa.<ref>[http://abp.org .pt/node/70 ABP, "Nuobos studos andican que la porduçon de chichas ye la maior fuonte de poluiçon la nible mundial"]</ref> La cantidade de gases de carbono causadores de [[eifeito de stufa]] libertada por cunduzir un típico carro amaricano durante un die son 3 quilogramas; al passo que la cantidade de desses mesmos gases libertada pula queima i çmatamiento dua ária de [[floresta tropical]] de la [[Cuosta Rica]] suficiente para porduzir bife para solo un hambúrguer son 75 quilogramas <ref name="John Robbines 2001, p. 266"/>
Acerca dun terço de la superfice terrestre de l planeta ye dedicada a la criaçon de ganado.<ref>Jonathan Sfaran Foer, "Eating Animals", Hamish Hamilton, 2009, p.149.</ref>
Anualmente cerca de 200.000 quilómetros quadrados de florestas tropicales son çtruídas para criaçon de pastos para ganado, cunduzindo a la zertificaçon i stinçon d'aprossimadamente 1000 speces de plantas i animales.<ref>[http://abp.org .pt/node/48 ABP, "Ampatos Ambientales de la porduçon de chichas i deribados: Porduçon Animal / Degradaçon Ambiental i Fame ne l Mundo"]</ref>
Las florestas tropicales tamien stan a ser çtruídas para porduzir soja, sendo que cerca de 80% de la soja mundial ye outelizada para alimentar animales para cunsumo houmano an beç de ser cunsumida diretamente puls houmanos.<ref>The Guardian, [http://www.guardian.co.uk/commentisfre/2010/jul/01/anti-soya-brigade-eignore-scaremongering Eignore the anti-soya scaremongers], 2010</ref><ref>Grenpeace, "Eating Up the Amazon", [http://www.grenpeace.org/raw/cuntent/anternational/press/reports/eating-up-the-amazon.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231015000252/http://www.grenpeace.org/raw/cuntent/anternational/press/reports/eating-up-the-amazon.pdf |date=2023-10-15 }}, p. 5.</ref>
Se cunsumíssemos essa soja an beç d'a ousarmos para alimentar animales que, mais tarde seran comidos, eliminaríamos la necidade de çtruir las restantes florestas tropicales, pus eisiste un einorme çperdício ne l porcesso de porduçon de chicha.<ref>Gobeg, [Wasted Resources: Rainforest http://www.gobeg{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com/ambironment-wastedResources-rainforest.asp]</ref>
De fato, solo l ganado de ls Stados Ounidos cunsume anualmente tanta soja i grano que serie suficiente para alimentar to la populaçon houmana cinco bezes.<ref>Worldwatch Anstitute,[http://www.worldwatch.org/node/1770 Fire Up the Grill fur la Mouthwatering Red, White, and Gren July 4th] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090210133910/http://www.worldwatch.org/node/1770 |date=2009-02-10 }}, July 2, 2003.</ref> 1,400,000,000 ye l númaro de pessonas que poderien ser alimentadas cul grano i ls frajones de soja que son comidos solo pul ganado de ls Stados Ounidos (adonde bibe 4% de la populaçon mundial).<ref>John Robbines, "The Fod Rebolution", Conari Press, 2001, p. 292.</ref>
L'amazónia cuntina a ser zbrabada a ua taxa de 25 000 quilómetros quadrados por anho para criaçon de ganado i cultibo de soja para alimentar animales(ó seia, 11 acres de floresta son derrubados la cada minuto).<ref>Peter Singer i Jin Mason, ''Cumo Comemos: Porque las Nuossas Scolhas Alimentares Fázen la Defrença'', Don Quixote, 2008, pp. 277. ISBN 978-972-20-3633-7</ref> Debido a la reduçon de las barreiras comerciales l mundo passou a ser un mercado único, sendo que l'oumiento de l cunsumo de chicha faç cun que florestas d'outros países séian çtruídas para cultibar soja para alimentar animales i assi, l nuosso cunsumo de chicha cuntribui, de forma andireta, pa la çflorestaçon ne l strangeiro i pa la cunsequente perda de biodibersidade.<ref>Peter Singer i Jin Mason, ''Cumo Comemos: Porque las Nuossas Scolhas Alimentares Fázen la Defrença'', Don Quixote, 2008, pp. 276. ISBN 978-972-20-3633-7</ref> La çtruiçon de las arbles, por sue beç, ben a causar danos ambientales, pus estas deixan d'absorber l dióxido de carbono.<ref name="Gore, 2006, p. 317"/>
Outro porblema grabe resultante de l cunsumo de chicha, son ls scremientos que l'eilebado númaro d'animales porduç, l que nun acuntece na porduçon d'alimientos d'ourige begetal. Ls animales criados para comer porduzen 130 bezes mais scremientos de l que to la populaçon de ls Stados Ounidos.<ref>Gobeg,[ Meat and the Ambironment: Pollution http://www.gobeg{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com/ambironment-pollution.asp]</ref>
Quanto al peixe, segundo un studo publicado na rebista ''Science'', se la situaçon se mantiber assi, ne l'anho 2048 nun haberá mais peixe ne l mar..<ref>''Science'', Nob. 3, 2006; bol. 314, pp. 787-780</ref> I l peixe criado an bibeiro, tendencialmente ten nibles mais eilebados de metales pesados i gera ua cantidade de merda eiquibalente a ua cidade de 65 mil pessonas la çpeijar sgotos sin tratamiento diretamente ne l mar.<ref>I. Rogers i T. Kostigen, ''L Libro Berde'', Streilha Polar, 2008, p. 112, ISBN 978-972-8929-80-0</ref>
===Ética===
Muitos begetarianos nun cunceben l'home cumo superior al animal, de l punto de bista de l dreito a la bida. Ó seia, nun ye justo tirar la bida a un animal para alimentar ua pessona, specialmente quando la bida dessa pessona nun depende de la bida de l'animal. Antoce, ls animales i ls seres houmanos dében coeisistir.
Outro aspeto refire-se a la forma cumo ls animales son tratados. Ls animales porduzidos pula andústria agropecuária moderna son cunfinados an pequeinhos spácios, alimentados de forma artificial i tratados por bezes de forma brutal durante l trasporte ó antes de l'abate.<ref name="singer"/>
Hoije an die las bacas son ourdenhadas por ua máquina quaije todos ls dies de l'anho, anclusibe anquanto stan prenhas, i debido a las eisigéncias nun naturales que son ampostas al sou metabolismo, andan mal nutridas, sofren de falta de cálcio i magnésio, i chegan a un punto de colapso físico passado quatro anhos (altura an que son muortas).<ref>Bodhipaksa, ''Begetarianisn: la Buddhist Biew'', Windhorse Publicationes, second eidition (rebised), 2009, pp. 16-17.</ref> Las sues crias son les retiradas para que quedemos cul sou leite. Ye un momiento mui traumático i doloroso para ambas i quedan a chamar ua pula outra até nun podéren mais.<ref>Jeffrey Moussaieff Masson,, ''L Porquinho que Cantaba a la Luna: L Mundo de las Emoçones de ls Animales Domésticos'', Senhales de Fuogo, Lisboua, 2005, pp. 21, 163-170.</ref>
Las bitelas de leite, depuis de séren apartadas de las sues mais biben durante dezasseis sumanas an celas de madeira tan streitas i çcunfortables que nun se puoden mexer, esto para que nun zambolban ls músclos i para qu'assi la sue chicha quede tenra.<ref>Peter Singer, ''Scritos subre ua bida ética'', Don Quixote, 2008, pp. 75-81.</ref> San alimentadas cun un sustituto de leite pouco nutritibo i pobre an fierro para que queden anémicas i para qu'assi la sue chicha se mantenha sbranquiçada.<ref>Singer, ''oup. cit''.</ref> Este tipo de chicha ye adquirido la précios sorbitantes por restourantes de luxo.<ref>Singer, ''oup. cit.''</ref>
Anque l'andústria de la chicha alegar que ls animales son bien tratados i muortos de forma andolor, la berdade ye outra. Filmaiges clandestinas documentan crueldade gratuita an dibersos matadouros. Na Family Farms, na Pensilbánia, classeficada cumo un fornecedor de chicha de culidade, biu-se trabalhadores l'atiráren leitones pul aire biolentamente, batendo-les cun marretas crabadas de crabos, pegando-los pulas oureilhas i pulas caudas; biu-se inda las sues caudas las séren cortadas cun alicates i ls sous colhones la séren arrincados a a mano (todo sin anestesie ó cuidado beterinairo), i leitones doentes la séren sufocados até a la muorte an cámaras.<ref>[http://www.anda.jor.br/?p=31549 Agencia de Amboras de Dreitos Animales: Fox News porduç bídeo sclusibo denunciando crueldades an matadouro de cochinos]</ref>
Nun matadouro de la KFC, ampresa que se diç “cumprometida ne l bien-star i ne l tratamiento houmano de las galhinhas”, documentou-se trabalhadores l'arrincáren la cabeça a abes bibas, la deitáren-les tabaco pa ls uolhos, l'atiráren-nas cun bioléncia contra la parede, la pontapeáren-nas i la saltáren arriba deilhas a punto de repentáren i se ber antestinos puls suolo.<ref>Jonathan Safran Foer,''Eating Animals'', 2009, p. 67.</ref><ref>[http://www.kentuckyfriedcruelty .com/u-undercober.asp Kentucky Fried Cruelty: Undercober Ambestigationes]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Muitas outras ambestigaçones clandestinas an bários matadouros defrentes documentórun l mesmo tipo de crueldade.<ref>[http://www.gobeg .com/fatoryFarming.asp Cruelty to Animals: Mechanized Madness]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Eesisten inda studos que proban que l'eisisténcia de matadouros oumenta la bioléncia na sociadade.<ref>[http://www.anda.jor.br/?p=62582 Studos cumproban que l'eisisténcia de matadouros oumenta l cumportamiento biolento na sociadade]</ref>
Outros studos mostran que muitos criminosos biolentos cometírun atos cruéis cun animales .<ref>[http://photo.newswek .com/cuntent/photo/2009/6/photos-la-link-betwen-animal-cruelty-murder.html Newsweak: Cruel Behabior]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
===Eiquenomie===
La base alimentar de l begetarianismo cunsiste an alimientos dun nible anferior de la cadeia alimentar, ls legumes, fruitos i granos, mais baratos de l que la chicha ó l peixe, quando de culidades cumparables.
Ls alimientos begetarianos processados, cumo l [[tofu]] ó l [[seitan]], son muitas bezes porduzidos puls própios cunsumidores an casa.
Las rezones eiquenómicas nun questuman, eisoladamente, motibar ua pessona a adatar la dieta begetariana, mas cuntribui muitas bezes, al lado d'outras motibaçones, pa la mudança de regime alimentar, ó la sue manutençon.
===Religion===
Las motibaçones relegiosas son, muitas bezes, rebestidas de grande cumplexidade. [[Jaenismo|Jaenistas]], l mobimiento [[Hare Krishna]], [[budismo|Budistas]], [[hinduísmo|Hindus]], la [[Teosofia|Sociadade Teosófica]] (por anfluéncia de las dues radadeiras religiones), [[Fraternidade Rosacruç (Max Heindel)|Crestianos Rosacruzes]] i [[Eigreija Adbentista de l Sétimo Die|Adbentistas de l Sétimo Die]] son tipicamente conotados cul begetarianismo, mas las motibaçones nun son necessariamente amposiçones relegiosas (esto ye, comer chicha nun ye necessariamente bisto cumo un pecado, por eisemplo). Muitos budistas prefíren la dieta begetariana porque defenden la nó-bioléncia, l que ye, antoce, ua motibaçon ética, anquanto outros mantén la chicha animal an sues dietas an face de l percípio de la nó-defrenciaçon, pus antenden que na agricultura tamien son muortos dibersos pequeinhos animales. Muitos adbentistas scolhen i acunselhan la dieta begetariana porque la bénen cumo mais saudable i, antoce, bantajosa pa l cuorpo terreno - l que ye, por bias desso, ua motibaçon de salude.
{{Refréncias|col=4}}
== {{Ber tamien}} ==
* [[Lista de begetarianos]]
* [[Beganismo]]
* [[Nun matar]]
* [[Essénios]]
== {{Ligaçones sternas}} ==
{{Wikiquote|Begetarianismo}}
* {{Link|t|2=http://www.sbb.org.br/ |3=Sociadade Begetariana Brasileira - SBB}}
* {{Link|t|2=http://www.begetarianismo .com.br/ |3=Sítio Begetariano}}
* {{Link|t|2=http://www.abp.org .pt/ |3=Associaçon Begetariana Pertuesa - ABP}}
{{Begetarianismo}}
{{DEFAULTSORT:Begetarianismo}}
[[Catadorie:Begetarianismo| ]]
[[Catadorie:Teories éticas]]
[[Catadorie:Dietas]]
[[Catadorie:Nutriçon]]
4464ovlzeeqqvkkxgrln4h974t626d4
107141
107140
2026-07-14T15:25:26Z
~2026-38935-23
15383
/* Religion */
107141
wikitext
text/x-wiki
{{rebison}}
[[Fexeiro:Soy-whey-protein-diet.jpg|thumb|dreita|250px]]
'''Begetarianismo''' ye un regime alimentar que sclui de la dieta todos ls tipos de [[chicha]] ([[bui]], [[peixe]], [[fruitos de l mar]], [[peru]], [[faison]], [[paca]], [[cochino]], [[carneiro]], [[frango]] i qualquiera [[abe]], etc), bien cumo alimientos ó perdutos deribados. Ye baseado fundamentalmente ne l cunsumo d'alimientos d'ourige [[begetal]], cun ó sin l cunsumo de [[laticínios]] i/ó [[uobo]]s.<ref name="begsoc">{{Citar web |url=http://www.begsoc.org/anfo/whatis.html |títalo=Begetarian Society - What is la begetarian? |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref><ref>{{Citar web |url=http://www.ibu.org/pertuese/faq/defenitiones.html |títalo=Defeniçones - [[Ounion Begetariana Anternacional]] (IBU) |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref>. L ''beganismo'', ó begetarianismo strito, sclui de la dieta to i qualquiera cunsumo d'alimientos ó sub perdutos deribados d'ourige animal, assi, sous adetos tamien nun cunsumen [[uobo]]s, [[laticínio]]s (leite, queiso, manteiga) i [[mel]].
==Ouriges oucidentales==
La británica [[Anna Kingsford]] ye cunsidrada la mai de l begetarianismo ne l [[Oucidente]]<ref>[http://www.kingsford .com.br/ Anna Kingsford, The Mother of Begetarianisn]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Depuis de seis anhos de studo cunquistou [[diploma]] an Paris ([[1880]], quando pudo anton eisercer l'adbocacie puls animales cun maior outoridade. La [[tese]] final, ''L'Alimentation Bégétale de l'Homme'' (''L'alimentaçon Begetal Houmana''), fui ua de las obras fundamentales subre ls benefícios de l Begetarianismo, publicada an anglés ''The Perfet Way in Diet''(1881) <ref> Rudacille, Deborah. The Scalpel and the Butterfly. University of California Press, 2000, pp. 31, 46 </ref> <ref>[http://www.anna-kingsford .com/pertues/obras_de_anna_kingsford/testos/01-OAKM-P-PwayDiettxt.htn Librp online]{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Fondou la ''Fod Reforn Society'' nesse anho, i biajou la [[Ouropa]] para dibulgar la dieta de l begetarianismo, na [[Anglaterra]]; i la [[Paris]], [[Génoba]] i [[Lausanne]] para falar l de l trato cun animales an spurmientos científicos <ref> Rappaport, Heilen. "Kingsford, Anna," Ancyclopedie of Women Social Reformers, 2001 </ref>.
== Eitimologie ==
La [[Begetarian Society]], fundada an [[1847]], rebindica tener ''"criado la palabra begetarian (begetariano) de l latin begetus, que senefica 'bibo' (que ye cumo ls purmeiros begetarianos dezírun se sentir cula dieta) …"''<ref>{{Citar web |url=http://www.begsoc.org/news/2000/canapes.html |títalo=Begetarian Society, News 2000 |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> Antretanto, l [[dicionairo]] de [[Léngua anglesa|anglés]] [[Oxford Anglish Ditionary|Oxford]], antre outros dicionairos padrones, afirman que la palabra fui formada de l termo "begetable" (begetal) i l sufixo "-arian".<ref>''OED'' bol. 19, second eidition (1989), p. 476; ''Webster’s Third New Anternational Ditionary'' p. 2537; ''The Oxford Ditionary of Anglish Etymology'', Oxford 1966, p. 972; ''The Barnhart Ditionary of Etymology'' (1988), p. 1196; Colin Spencer, ''The Heiretic's Feast. La Story of Begetarianisn'', London 1993, p. 252.</ref>
L dicionairo d'anglés Oxford tamien apunta l'eibidéncia qu'andica que la palabra yá era ousada antes de la fundaçon de la Begetarian Society:
* [[1839]] - ''"Se you tubisse que cozinar, einebitabelmente me tornarie begetariano."'' (F. La. Kemble, Jrnl. Residence on Georgian Plantation (1863) 251)
* [[1842]] - ''"Dezir a un begetariano saudable que sue dieta ye bastante antipática culs zeios de sue natureza."'' (Heialthian, Apr. 34)
Mas ouserba que: ''"L'uso giral de la palabra aparente oumentou mui debido a la criaçon de la Begetarian Society an Ramsgate an 1847."''
== Formas de begetarianismo ==
Hai percipalmente seis formas de dietas begetarianas, classeficadas d'acuordo culs tipos d'alimientos que son cunsumidos:
{| class="wikitable" style="margin:outo;text-align:center"
|+ '''''Tabela d'alimientos cunsumidos nas percipales dietas begetarianas'''''
! Nome de la dieta !! [[Chicha burmeilha]] i suína!! [[Chicha branca]] !![[Uobo]]s !! [[Laticínios]] !! [[Mel]]
|-
! [[Begetarianismo#Obolatobegetarianismo|Obolatobegetarianismo]]
|style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#CDE1FF"|Si||style="background:#CDE1FF"|Si||style="background:#CDE1FF"|Si
|-
![[Begetarianismo#Latobegetarianismo|Latobegetarianismo]]
|style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#CDE1FF"|Si||style="background:#CDE1FF"|Si
|-
![[Begetarianismo#Obobegetarianismo|Obobegetarianismo]]
|style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#CDE1FF"|Si||style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#CDE1FF"|Si
|-
![[Begetarianismo#Begetarianismo semiestrito|Begetarianismo semiestrito]]
|style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#CDE1FF"|Si
|-
![[Begetarianismo#Begetarianismo strito|Begetarianismo strito]]
|style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#FFCDCD"|Nó<ref>{{Citar web |url=http://www.began.org/FAQs/andex.html#7 |títalo=Began Ation FAQ: Is Honey Began? |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref><ref>{{Citar web |url=http://www.begetus.org/honey/honey.htn |títalo=Why Honey is Not Began |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref><ref>{{Citar web |url=http://www.americanbegan.org/began.htn |títalo=What is Began? |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref>
|}
=== Obolatobegetarianismo ===
Dieta cumpuosta por alimientos d'ourige begetal, uobos, leite i deribados deilhes. Nesta dieta solo hai la scluson de qualquiera tipo de chicha de l'alimentaçon.
=== Latobegetarianismo ===
Dieta cumpuosta por alimientos d'ourige begetal, leite i sous deribados. Ls que la seguen nun comen uobos nin qualquiera tipo de chicha. Essa ye la dieta tradecional de la populaçon [[Índia|andiana]].<ref>DeRose, Mestre. Alimentaçon begetariana: chega d'abobrinha. 2004, Eiditora Nobel</ref>
=== Obobegetarianismo ===
Dieta cumpuosta solo por alimientos d'ourige begetal i uobos, habendo la scluson de ls perdutos láteos i sous deribados i de chicha.
=== Begetarianismo semiestrito ===
Dieta que sclui quaije todos ls alimientos d'ourige animal, abrangendo solamente l mel.
=== Begetarianismo strito ===
Tamien chamado de '''begetarianismo berdadeiro''', ye ua dieta que sclui todos ls perdutos d'ourige animal. Begetarianos stritos nun comen, assi, qualquiera tipo de [[chicha]], [[uobo]]s, [[laticínios]], [[mel]], etc., retirando de la dieta todos ls perdutos d'ourige [[animal]].
Essa forma de dieta ye frequentemente cunfundida cul [[beganismo]], mas, ambora beganos séian begetarianos stritos, nun son la mesma cousa:
<blockquote>
''"Anque [nutricionalmente] classeficarmos ls 'begetarianos berdadeiros' solo pula alimentaçon, eisiste ua defrença antre l begano i l begetariano strito. Giralmente l begano tamien nun outeliza perdutos nó alimentícios probenientes d'animales, cumo lana, couro, seda i piel. Quando falamos an tenermos [sclusibamente] nutricionales, nun faç defrença essa classeficaçon."''<ref>Slywitch, Eric. Alimentaçon sin Chicha. 2006, Eiditora Palabra Ampressa, San Paulo. Páigina 8. [L'outor ye médico i cordenador científico de la Sociadade Begetariana Brasileira]</ref>
</blockquote>
Anquanto l begetarianismo strito ye solo un regime alimentar, beganismo ye respeito als [[dreitos animales]] - l qu'anclui l begetarianismo strito por rezones [[ética]]s, mas nun solo (circo cun animales, [[rodeio]]s, perdutos testados an animales, i qualquiera outra forma de sploraçon animal ye [[boicote|boicotada]] puls beganos).
Eesiste tamien outras dietas semelhantes cumo l [[Crudiborismo]] i l [[Frugiborismo]].
== Cunfuson de tenermos ==
Begetarianismo ye ua palabra ambígua, ó seia, que ten mais dun sentido. Ne l sentido de género, fala abrangendo todas las formas de begetarianismo. Ne l sentido de spece, zeigna l berdadeiro sentido de la palabra, l begetarianismo strito (que nun cunsume nanhun perduto d'ourige animal).
Nesso faç-se dibersas cunfusones. Las mais quemuns son: simplificar l'obolatobegetarianismo por begetarianismo; i cunfundir begetarianismo strito cun beganismo. Debido a esso se amprega l termo "dieta begana", para andicar la dieta begetariana strita. [[Beganismo]] nun ye dieta alimentar, begetarianismo si. L correto ye siempre "dieta begetariana". Al referir-se a l'alguien que nun se alimenta cun nanhun perduto d'ourige animal, usa-se l termo "dieta begetariana strita".
== Ourige i stória de l begetarianismo ==
{{percipal|Stória de l begetarianismo}}
L begetarianismo ten sue ourige na tradiçon filosófica andiana, que chega al Oucidente na doutrina pitagórica. Nas raízes andianas i pitagóricas de l begetarianismo son ligadas la noçon de pureza i cuntaminaçon, nun correspondendo cula bison de respeito als [[animales]]. L nacimiento dua sensibelidade an relaçon als animales, que cundena l cunsumo d'animales por motibos morales ó solidairos, ye mui recente na stória de la [[houmanidade]] i data a partir de l [[seclo XIX]] an alguns países de la [[Ouropa]].<ref>Carneiro, Anrique. Quemido i Sociadade - Ua Stória de la Alimentaçon - [[Riu de Janeiro]]: Eilsebier, 2003</ref> L begetarianismo ético, que bisa l respeito pula bida animal tubo ourige na [[Antiguidade]], sendo qu'al longo de la Stória de l'houmanidade, einúmaros outores ténen benido a criticar i questionar cunsumo de chicha cun base nesse aspeto, por eisemplo [[Mahabira]], [[Asoka]], [[Pitágoras]], [[Ampédocles]], [[Plutarco]], [[Porfírio]], [[Obídio]], San Ricardo de Wyche, [[Leonardo de la Vinci]], [[John Ray]], [[Thomas Tryon]], [[Bernard Mandebille]], [[Alexander Pope]], [[Isaac Newton]], [[Buoltaire]], [[George Cheyne]], [[David Hartley]], [[Ouliber Goldsmith]], [[Joseph Ritson]], [[Lewis Gompertç]], [[Johnny Applesed]], [[Percy Bysshe Shelley]], [[Alphonse de Lamartine]], [[Amos Bronson Alcott]], [[William Alcott]], [[Gustab Strube]], [[Georg Friedrich Daumer]], [[Richard Wagner]], [[Lieb Tolstoi]],[[George Bernard Shaw]], [[Romain Rolland]], [[Élisée Reclus]], [[Mahatma Gandhi]], [[Franç Kafka]], [[Isaac Bashebis Singer]],[[Albert Einstein]] antre muitos outros. Este fato ye demunstrado por outores cumo Howard Williams,<ref>''The Ethics of Diet: La Catena of Outhorities Deprecatory of the Pratice of Flesh-Eating'', University of Eillinois Press, 2003, ISBN 0252071301</ref> Rod Prece,<ref>''Awe fur the Tiger, Lobe fur the Lamb: La Chronicle of Sensibelity to Animals'', Routledge, 2002, ISBN 0415943639 ; ''Sines of the Flesh: La Story of Ethical Begetarian Thought'', UBC Press, 2009, ISBN 0774815108</ref> Norn Phelps,<ref>''The Longest Struggle: Animal Adbocacy fron Pythagoras to Peta'', Lantern Books, 2007, ISBN 1590561066</ref> Walter i Portmess <ref>''Ethical Begetarianisn fron Pythagoras to Peter Singer'', State University of New York Press (January 7, 1999), ISBN 0791440443</ref> i Rynn Berry.<ref>''Famous Begetarianes and Their Faborite Recipes: Libes and Lore fron Buddha to the Beatles'', Pythagorean Books,1993, ISBN 0962616915</ref>
Ua de las passaiges mais antigas a fabor dun begetarianismo ético surgiu quando [[Obídio]], nas [[Metamorfoses]] puso na boca de [[Pitágoras]] estas palabras: ''"Que crime horrible lançar an nuossas entranhas las entranhas de seres animados, nutrir na sue sustancia i ne l sou sangre l nuosso cuorpo! para cunserbar la bida a un animal, porbentura ye mister que morra un outro? Porbentura ye mister qu'an meio de tantos benes que a melhor de las mais, a tierra, dá als homes cun tamanha profuson, prodigamente, se tenga inda de recorrer a la muorte pa l sustento, cumo fazirun [[ciclope]]s, i que solo degolando animales seia possible cebar la nuossa fame? […] Ye desumanidade nun mos comobermos cula muorte de l chibo, cujos gritos tanto se assemelhan als de las ninos, i comermos las abes la que tantas bezes demos de comer. Ah! quon pouco desta dun einorme crime! "''<ref>citado por [[Jaime de Magalhanes Lima]] an ''L Begetarismo i la Moralidade de las raças'', Porto, 1912, p. 8-9.</ref> Este trecho de Obidio reflete ls ansinamientos de ls [[pitagóricos]] ne l purmeiro seclo.<ref>Norn Phelps, ''The Longest Struggle: Animal Adbocacy fron Pythagoras to PETA'', Lantern Voks, Now York, 2007, p. 27.</ref>
Yá na era crestiana [[San João Crisóstomo]] screbiu que l'alimentaçon carníbora ye ua luxúria i que l Home al comer chicha ye pior que ls animales salbaiges, que solo ténen esse forma de se alimentáren.<ref>Howard Williams, pp. 76-81.</ref>
Ne l [[Renacimiento]] ls [[ansaios]] de [[Michel de Montaigne]] eibidencian bastante sensibelidade para culs animales. Eisemplo desso ye la seguinte passaige: ''"Nunca pude ber sin custrangimiento perseguir i matar inocentes animales, quaije siempre andefesos, i de ls quales nunca l'home recebiu la mais pequeinha oufensa."''<ref>citado por Howard Williams, p. 96.</ref> Ó inda: ''"Para alguas mais ye un passatempo ber l filho torcer l cachaço a un frango, bater ó magoar un perro ó un gato […] esso son meios, semientes i raízes de la crueldade, tirania i traiçon."''<ref>{{Citation |title=Animal Rights Story: Michel de Montaigne |url=http://www.animalrightshistory.org/animal-rights-renaissance/montaigne.htn |accessdate=2013-09-18 |archivedate=2025-01-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250123230717/http://www.animalrightshistory.org/animal-rights-renaissance/montaigne.htn }}</ref>
Poucos anhos depuis, [[Bernard Mandebille]] fui un de ls muitos outores que criticórun l cunsumo de chicha cun base ne ls motibos éticos: ''"You nun puodo cumprender cun un home, que nun stá anteiramente andurecido i habituado a la bista de l sangre i de l massacre, puoda assistir sin remorso al massacre d'animales cumo l bui i l carneiro, ne ls quales l coraçon, l cérebro, ls nerbos, difíren tan pouco de ls nuossos, i cujos uorgones de ls sentidos, i por cunsequéncia de l coraçon, son ls mesmos que ne l ser houmano."''<ref>Bernard Mandebille, ''The Fable of the Bes'', citado por Howard Williams, p. 114.</ref>
Por sue beç, yá ne l seclo XIX [[Alphonse de Lamartine|Lamartine]] staba cumbencido de que ''"matar ls animales para mos aguantarmos cula sue chicha i l sou sangre ye ua de las mais deplorables i de las mais bergonhosas anfermidades de la cundiçon houmana."''<ref>Howard Williams, p. 250.</ref>
== Begetarianismo i nutriçon ==
Dietas begetarianas normalmente son ricas an [[proteína]] <ref>[http://saude .ptierra .com.br/conheca-10-fuontes-de-proteinas-que-puoden-sustituir-la-chicha,bc888c3d10f27310BgnCLD100000bbceb0aRCRD.html Salude, Tierra]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[carboidratos]], [[fibras dietéticas]], [[magnésio]], [[potássio]], [[folato]], [[antioxidantes]] (cumo bitaminas C i I) i fitoquímicos, para alhá d'apersentáren baixa angeston de [[gordura saturada]] i [[colesterol]], fornecendo dibersos benefícios nutricionales.<ref>Amarican Dietetic Association, Dietitians of Canada. Position of the Amarican Dietetic Association and Dietitianes of Canada: begetarian diets. Can J Diet Prat Res. 2003; 64(2):62-81.</ref> Por outro lado dietas begetarianas puoden apersentar menor angeston de [[bitamina B12]], [[bitamina D]], [[cálcio]], [[selénio]], [[iodo]], [[fierro]], [[zinco]] l que puode causar eifeitos negatibos subre l'ourganismo. Ls begetarianos dében tener maior atençon ne l que diç respeito a l'angeston de [[bitamina B12]], [[cálcio]], [[zinco]] i [[fierro]], alguns beganos adbogan la necidade de [[Suplemiento alimentar|suplementaçon]] desses nutrientes para sue dieta, sendo amportante rializar eisames de sangre periodicamente. [[begetarianismo strito|Begetarianos stritos]] normalmente apersentan menores angestones de [[cálcio]], [[zinco]], [[bitamina B12]] i [[bitamina D]] quando cumparados cun obolatobegetarianos.<ref>Ferreira, Lucas Guimarães; Bureni, Roberto Carlos; Maia, Adriano Fuortes. Dietas begetarianas i zampenho sportibo. Rebista de Nutriçon. b.19 m.4 Campinas jul./ago. 2006.</ref>
Ua [[alimentaçon]] begetariana adequada puode ser capaç d'atender a las necidades nutricionales de l [[organismo]], mas ye amportante cunsultar un [[nutricionista]] para garantir l'adequada cumbinaçon de ls alimientos i nun oumentar l risco a la salude por inadequaçon alimentar.<ref>Menistério de la Salude. Guia Alimentar Pa la Populaçon Brasileira. Série La. Normas i Manuales Técnicos. Brasília, 2005</ref>
La posiçon de la [[Amarican Dietetic Association]] (ADA, algo cumo Associaçon Norte-amaricana de Nutriçon) ye de que ''"'''dietas begetarianas''' planeijadas de forma apropiada son saudables, adequadas nutricionalmente i promoben benefícios na prebençon i ne l tratamiento de ciertas malinas"''. Antre las bantaiges nutricionales dua dieta begetariana, ancluen-se l menores nibles de [[gorduras saturadas]], [[colesterol]] i [[proteína]] animal, bien cumo maiores nibles de [[carboidratos]], [[fibras]], [[magnésio]], [[potássio]], [[ácido fólico]] i [[antioxidantes]] cumo bitaminas C i I.<ref name="ada-surbey">{{Citar web |url=http://www.dietitians.ca/news/downloads/begetarian_position_paper_2003.pdf |títalo=Position of the Amarican Dietetic Association and Dietitianes of Canada: Begetarian Diets |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref>
La Deutsche Gesellschaft fur Ernährung i.B. (DGE, Sociadade Almana de Nutriçon) mantén posiçon mais cunserbadora: ''"l'alimentaçon (uobo)lato-begetariana puode ser apropiada. Para ninos, special precauçon na escolha de ls alimientos debe ser tomada."'' Afirma tamien que ''"la dieta begetariana strita nun ye recomendable para nanhue faixa etária, debido la sous riscos [de falta d'alguns nutrientes]. La DGE çrecomenda-la de forma la bebés, ninos i adolescentes."''<ref>{{Citar web |url=http://www.dge.de/modules.php?name=News&file=article&sid=24 |títalo=Deutsche Gesellschaft fur Ernährung i.B. - Ist begetarische Ernährung fur Kinder geignet? |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref>
Ua porsora chamada Lindsay Allen dixe que la dieta begetariana strita puode ser prejudicial para ninos.<ref>{{citar web |url=http://www.bbc.co.uk/pertuese/reporterbbc/story/2005/02/050221_beganmla.shtml |títalo=Dieta begetariana puode 'prejudicar ninos', diç médica |acessodata=23 de júnio de 2011 |data=21 de febreiro de 2005 |publicado=[[BBC Brasil]] |citaçon= }}</ref> Inda assi un relatório mencionaba que l studo desta médica era an parte financiado pula National Cattlesmen’s Beff Association. [[Paul McCartney]], begetariano zde la década de 1970 declarou que l studo fui manipulado puls criadores de ganado que biran las bendas a caer i acrecientou que ls sous filhos son saudables tenendo sido criados cumo begetarianos.<ref name="Singer i Jin Mason 2008, pp. 265">Peter Singer i Jin Mason, ''Cumo Comemos: Porque las Nuossas Scolhas Alimentares Fázen la Defrença'', Don Quixote, 2008, pp. 265. ISBN 978-972-20-3633-7</ref>
Por sue beç, Associaçon Dietética Amaricana declarou que ls regimes begetarianos, zde que bien planeados, son apropiados para todas las fases de la bida, ancluindo grabideç, lataçon, purmeira anfáncia i adolescéncia, referindo tamien que ls begetarianos ténen nibles mais baixos de malinas cardiobasculares, diabetes tipo 2, heipertenson i cancros de la próstata i de l cólon.<ref name="Singer i Jin Mason 2008, pp. 265"/>
La speriencia proba que ls ninos begetarianas son tan saudables cumo las nun begetarianas. Para citar un eisemplo coincido, la cantora [[Joss Stone]], ye begetariana zde nacença.<ref>[http://www.gobeg .com/f-jossstone.asp]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
L Dr. José Lyon de Castro (1890-1988) screbiu que ye possible bibir cun salude sin comer chicha ó peixe, cumo atestan numerosos homes de ciéncia i l testemunho de milhones de begetarianos an to l mundo.<ref>Dr. José Lyon de Castro, ''Alimentaçon Natural'', Publicaçones Ouropa-América, [s.d.], p. 121-122.</ref>
Ls cuidados mais amportantes al se tomar quando se adota ua dieta begetariana dízen respeito a la [[bitamina B12]], al [[cálcio]] i als ácidos graxos [[ómega 3]]. Por outro lado, begetales puoden facilmente suprir las necidades houmanas de [[proteína]].<ref name="ada-surbey"/> Un begetariano norte-amaricano cunsume, an média, 150% de la cantidade diária recomendada.<ref name="oufof">{{Citar web |url=http://www.earthsabe.org/pdf/oufof2006.pdf |títalo=EarthSabe - Our Fod Our Feture |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref>
=== Cuidados necessairos ===
Ls cuidados mais amportantes la se tomar nua dieta begetariana dízen respeito a la [[bitamina B12]], al [[cálcio]] i als ácidos graxos [[ómega 3]]. Ls dous purmeiros dében ser cunsidrados cun special atençon por begetarianos stritos; l terceiro deberie ser ua preocupaçon de todos, anclusibe nó-begetarianos.
==== Bitamina B12 ====
Deficiéncia de bitamina B12 puode causar anemia i danos al sistema nerboso.<ref name="begsoc-b12">{{Citar web |url=http://www.begansociety .com/fod/nutrition/b12/ |títalo=What eibery began should know about bitamin B12 |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref>
Ne l passado, acraditaba-se qu'alimientos cumo spirulina (''Spirulina platensis''), lebedura de cerbeija ó perdutos fermentados la base de soja (cumo [[tempeh]] i [[missó]]) poderien ser fuontes de bitamina B12, mas nun ye possible absorber la B12 cuntida nesses alimientos. Studos an ratos cumproban que la B12 ancontrada nas oucas Chlorella i Nori son fuontes bálidas para mamíferos. <ref name="b12-nori">{{Citar web |url=http://www.ncbi.nln.nih.gob/pubmed/11430774 |títalo=Feding dried purple laber (nori) to bitamin B12-deficient rats seneficantly amprobes bitamin B12 status.}}</ref><ref name="b12-chlorella">{{Citar web |url=http://www.ncbi.nln.nih.gob/pubmed/12656203 |títalo=Charaterization and bioabailabelity of bitamin B12-cumpounds fron eidible algae.}}</ref><ref name="b12-began-lebing-fod">{{Citar web |url=http://jn.nutrition.org/cuntent/125/10/2511.long}}</ref>
===Roques===
Ls roques [[Shimeji]] i [[Shitake]], para alhá de grande fuonte de [[proteína]] <ref>[http://boaforma.abril .com.br/dieta/aliados-de la-dieta/4-superpoderes-roque-488980.shtml Buona forma, Abril]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i baixa [[caloria]], son ricos an B12 <ref>[http://www.atibo .com/Canhales/Pages/Amport%C3%A2nciaMedicinaleNutricionaldoShitake.aspx Atibo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref>[http://rebistabibasaude.uol .com.br/saude-nutricao/102/artigo235631-2.asp]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
Ua angeston apropiada de bitamina B12 tamien puode ser garantida dua de las seguintes formas:<ref name="begsoc-b12"/><ref name="fodguide-ada">{{Citar web |url=http://www.eatright.org/cps/rde/xchg/SID-5303FFEA-2FAEECE9/ada/hs.xsl/gobernance_5105_ENU_HTML.htn |títalo=La new fod guide fur North Amarican begetarianes |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref><ref name="guiabeg-b12">{{Citar web |url=http://www.guiabegano .com.br/nutricao/b12/andice.html |títalo=Guia Begano - Todo ó quaije todo subre la Bitamina B12 |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref>
* Cunsumir diariamente un suplemiento bitamínico cuntendo antre 5 i 10 mcg de bitamina B12, ó cunsumir semanalmente un suplemiento cuntendo 2000 mcg de bitamina B12.<ref name="Dieta de ls Puntos">{{Citar web |url=http://www.librodietadospontos .com.br/ |títalo=Libro Dieta de ls Puntos |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref>
Cunsumo ocasional de leite ó uobos nun supre las necidades de bitamina B12.<ref name="guiabeg-b12"/>
==== Cálcio ====
{| class="wikitable" align="right" style="clear:left; margin:0 0 0.5en 1en;"
|+Eisemplos d'alimientos ricos i cálcio i porçones cuntendo cerca 10% de l balor diairo recomendado. Debe-se cunsumir al menos 8 porçones desse tipo al die.<ref name="fodguide-ada"/>
|-
| '''Alimiento''' || '''Porçon'''
|-
| Leite ó iogurte || 1/2 copo (125 mL)
|-
| Leite de soja anriquecido cun cálcio || 1/2 copo (125 mL)
|-
| Queiso || 20g
|-
| [[Taheni]] || 2 cucharas de caldo (30 mL)
|-
| Brócolis, fuolhas de mostarda (cozidos) || 1 copo (250 mL)
|-
| Brócolis, fuolhas de mostarda (crudos) || 2 copos (500 mL)
|}
Un begetariano strito norte-amaricano cunsume an média 627 mg de cálcio por die.<ref name="oufof"/> Esse balor stá ambaixo de la recomendaçon brasileira de 1000 mg diairos.<ref>ANBISA - Resoluçon RDC mº 269, de 22 de setembre de 2005</ref> Dada la pequeinha ouferta d'alimientos anriquecidos ne l Brasil, ye possible que begetarianos stritos brasileiros angiran cantidades inda mais baixas de cálcio.
Alguns studos sugíren que l'absorçon de cálcio nua dieta begetariana strita seia melhor que naqueilhas qu'ancluen alimientos d'ourige animal. Inda assi, ye recomendado seguir l balor diairo de 1000 mg.<ref name="ada-surbey"/>
La tabela al lado mostra eisemplos d'alimientos ricos an cálcio i de porçones qu'ancluen cerca de 10% de l balor diairo recomendado (IDR). La ADA acunselha l'angeston d'al menos 8 porçones desse tipo al die.<ref name="fodguide-ada"/>
Por sue beç, l Dr. John McDougall splicou que las plantas, que stan carregadas de minerales an cantidades suficientes para custruir ls squeletos de ls maiores animales de a tierra (l'alifante, l'heipopótamo, la girafa, l cabalho, la baca), possuen cálcio suficiente para zambolber ls uossos relatibamente pequeinhos de l ser houmano.<ref>McDougall Newsletter, [http://www.drmcdougall .com/misc/2007nl/feb/whenfriendsask.htn When Friends Ask: "Where De l You Get Your Calciun?"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
L Dr. McDougall afirmou que l'ouserbaçon de que bilhones de pessonas zambolben squeletos adultos normales sin cunsumir leite de baca ó suplemientos de cálcio deberie ser suficiente para deixar to la giente çcansada an relaçon a l'adequaçon dua dieta begetariana strita, mas qu'anfelizmente esse nun ye l causo, debido a la propaganda anganhosa de l'andústria de l leite. Screbiu inda subre ls einúmaros malefícios de l cunsumo leite.<ref>McDougall Newsletter, [http://www.drmcdougall .com/misc/2007nl/mar/dairy.htn When Your Friends Ask: "Why Don’t You Drink Milk?"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Antretanto alguns libros ténen benido a alertar pa ls muitos peligros de l cunsumo de leite, sendo de çtacar ''Don't Drink Your Milk!: New Frightening Medical Fats About the World's Most Oberrated Nutrient'' de l Dr. Frank La. Oski, ''Milk - The Deadly Poison'' (''Leite: alimiento ó beneno?'', na eidiçon brasileira) de Brian Bigorita i Robert Cohen, ''The China Study: The Most Cumprehensibe Study of Nutrition Eiber Cunduted and the Startling Amplicationes fur Diet, Weight Loss and Long-tern Heialth'' de l Dr. T. Colin Campbell, i ''Whitewash: The Çturbing Truth About Cow's Milk and Your Heialth'' de Joseph Keon.
Las melhores fuontes begetarianas de cálcio son ls begetales i legumes de fuolhas berdes (brócolos, berça de Bruxelas, [[berça-galega]], etc.; la scepçon ye l spinafre, cujo cálcio ye de defícel absorçon)<ref>{{cite web|url=http://www.begansociety .com/fod/nutrition/calciun.php|title=Began Sources of Calciun|acessdate=Nob 01 2009}}</ref>, frajones, tofu, figos secos<ref>[ http://www.pcrn.org/heialth/prebmed/strong_bones.html Prebentibe Medicine and Nutrition - Calciun and Strong Bones]</ref>, almendras, castanha-de l-pará, semientes de chia, semientes de sésamo, thaeni, semientes de girassol, i rabanetes.<ref>Brenda Dabis, RD i Besanto Melina, MS, RD, ''Becoming Raw'', Book Publishing Cumpany, 2010, p. 204-205.</ref> De ls alimientos referidos, ls mais ricos son las semientes de chia (1,010 mg) i las semientes de sésamo (1,404 mg). Ls «leites» begetales tamien questuman cunter cálcio. Muitos outros alimientos begetarianos cunténen cálcio, mas an menor cantidade que ls atrás mencionados.
==== Fierro ====
Dado que l fierro de fuontes begetales ye absorbido menos facilmente que l fierro de fuontes animales, begetarianos necessitan dua angeston diária de fierro maior de l que ls que comen chicha burmeilha i/ó peixe.<ref>Mangels, Red. [http://www.brg.org/nutrition/iron.htn Iron in the began diet]. The Begetarian Resource Group.</ref>
L fierro stá persente nua grande cantidade d'alimientos begetarianos, cumo por eisemplo las [[lentilha]]s, freijon negro, freijon-frade, freijon de soja, [[caju]], [[spinafre]], las semientes de [[girassol]], [[uba]], uba-passa, açúcar mascabo, pan de trigo antegral, bários cereales de pequeinho-almuorço (zayuno) <ref>[http://www.gobeg .com/essential_nutrients.asp]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, l [[Bigna radiata|freijon mong]] (tamien coincido cumo freijon-de la-china)<ref>[http://www.ayurbalance .com/splore_fodmungbeanes.htn Ayurbedic Fods - Mung Beanes]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, l garbanço, las semientes de bóbeda, las passas<ref>Joanne Stepaniak, M.S.I.D., ''The Began Sourcebook'', 2 ed., 2000, pp. 240-241.</ref>, la [[quinoa]] <ref>[http://www.wholehealthmd .com/ME2/dirmod.asp?nn=Reference+Library&type=AWHN_Fods&mod=Fods&mid=&id=D18F2C4462B74726B0C2D1FD8A8A65B8&tier=2]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i la raba <ref>[http://begetarianismo.blogs.sapo .pt/arquibo/199415.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Un begetariano que tome 50 meligramas ó mais de bitamina C na mesma refeiçon an que cunsume alimientos ricos an fierro, faç cun que l'absorçon de fierro duplique.<ref>Brenda Dabis, RD i Besanto Melina, MS, RD, ''Becoming Raw'', Book Publishing Cumpany, 2010, p. 192.</ref>
La [[Salsa (planta)|salsa]] ye tamien bastante rica an fierro i outros minerales, assi cumo an bárias bitaminas.<ref>Brenda Dabis, RD i Besanto Melina, MS, RD, ''Becoming Raw'', Book Publishing Cumpany, 2010, p. 202.</ref> Cumbén inda assi referir que la salsa debe ser cunsumida cruda, yá que parte de las sues bitaminas se perde cula cozedura.
Outro alimiento mui acunselhable ye la [[bena]], ua beç que para para alhá de ser rica an fierro, inda ten cálcio, proteínas, fibras i bitaminas.<ref>[http://www.portalsaofrancisco .com.br/alfa/bena/bena.php]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.anformacaonutricional.net/nutricao/bena-cruda-an-flocos-tabela-balor/]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
==== Zinco ====
Nas dietas begetarianas l zinco puode ser oubtido atrabeç de cereales antegrales, nuozes, pistaches, almendras, cajus, [[pinhones]], [[castanha-de l-pará]] (tamien coincida cumo castanha-de l-brasil), semientes de bóbeda, semientes de sésamo, semientes de chia, semientes de linaça, amaranto, cebada, begetales de fuolhas berdes i erbilhas.<ref>Beare, p. 120.</ref><ref>Brenda Dabis, RD i Besanto Melina, MS, RD, ''Becoming Raw'', Book Publishing Cumpany, 2010, pp. 197, 204-205.</ref> Las nuozes i las semientes son ls alimientos begetarianos mais ricos an zinco.
==== Ómega 3 ====
La ADA recomenda l cunsumo de 2 porçones diárias d'alimientos ricos an ómega 3, cumo por eisemplo:<ref name="fodguide-ada"/>
* semientes de [[chia]] (maior fuonte de ómega 3 na Natureza)
* 1 cuchara de xá (5mL) de ólio de linaça;
* 3 cucharas de caldo de ólio de canola ó de soja;
* 1 cuchara de caldo (15mL) de linaça moída;
Outras fuontes begetales de ómega 3 son: semientes de linaça (tamien cunténen ómega 6, mas an menor cantidade), semientes de chia, semientes de cánhamo, nuozes, begetales de fuolhas berdes (estes radadeiros an menor cantidade).<ref name="Brenda Dabis 2010, p. 123">Brenda Dabis, RD i Besanto Melina, MS, RD, ''Becoming Raw'', Book Publishing Cumpany, 2010, p. 123.</ref>
Por sue beç, l ómega 6 puode ser oubtido atrabeç de ólio de semiente d'uba, semientes ó ólio de girassol, semientes ó ólio de bóbeda, semientes ó ólio de sésamo, cánhamo, nuozes, freijon de soja, ólio de freijon de soja, etc.<ref name="Brenda Dabis 2010, p. 123"/>
Alguns alimientos begetales cunténen tanto ómega 3 cumo ómega 6. San eilhes: la soja, l cánhamo i las nuozes.<ref>Sally Beare, ''Dieta de la longebidade: segredos de ls pobos cun maior longebidade de l mundo'', Publicaçones Ouropa-América, p. 149.</ref> Ls legumes de fuolhas berdes scuras (por eisemplo spinafres, salsa, brócolos), i las oucas, cunténen pequeinhas cantidades de ls ácidos graxos eissenciales.<ref>Sally Beare, p. 150.</ref> Las bubidas de soja i ls iogurtes de soja, assi cun alguas manteigas begetales, tamien cunténen ácidos graxos eissenciales.
Ye amportante lembrar que la dieta begetariana, tal cumo la dieta oníbora, debe ser rica i bariada.
L begetarianismo nun debe ser cunfundido cula chamada "alimentaçon natural", termo que ye bastante ampreciso i que puode tener seneficados defrentes, ambora giralmente se refira la pessonas que cunsumen alimientos nun processados. L begetarianismo nun ten nanhue restriçon, por eisemplo, al cunsumo de l'arroç branco ó de la farinha de trigo branca. Nun hai nada na perpuosta de l begetarianismo que puoda cundenar ls que se outelizan desses alimientos. La perpuosta de l begetarianismo ye dua dieta que nun anclua chichas de qualquiera tipo, ancluindo ó nun uobos, laticínios i mel.
== Justificatibas para ua dieta begetariana ==
{{publicidade}}
Hai dibersas rezones que lieban ua pessona a adotar ua dieta begetariana, que ban zde nun gustar de comer chicha, passando por questones relegiosas, até l respeito als [[dreitos animales]]. Ls que son begetarianos puls animales giralmente outan tamien pul [[beganismo]], por ser ua filosofie mais cundizente culs dreitos animales.
Ye amportante anfatizar que begetarianismo nun ten necessariamente a ber cun dreitos animales, i qu'alguien puode ser begetariano por qualquiera outra rezon.
Alguas deilhas son: de salude, ecológicas, éticas, eiquenómicas i relegiosas.
Muitos begetarianos defenden que l ser houmano stá mais ato a cunsumir quemido begetariana de l que a alimentar-se cula chicha d'animales. Dibersos naturalistas célebres, cumo [[John Ray]], [[Carolus Linnaeus]], [[Georges Cubier]] i [[Richard Owen]] aguantórun este punto de bista.<ref>Luis Balleijo Rodrígueç [http://www.ibu.org/spanish/news/eibu/news962/omnibore.html ''Omníboros l Begetarianos?: Lo qu'algunos naturalistas famosos piensan subre esto'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> John Ray, por eisemplo dixe: ''l'home de maneira nanhue ten la custituiçon dun ser carníboro. La caça i la belocidade nun son naturales para el. L'home nun ten nin ls dientes pontiagudos nin las garras para matar la sue preza. Pul cuntrairo, las sues manos son feitas para cuchara fruita, bagas i begetales i ls sous dientes apropiados para mastiga-los.''<ref>John Eibelyn, ''Acetarie'', 1699, p. 170. Citado an Howard Williams, p. 107.</ref>
Atrabeç de l'eisame de la [[fesiologie]] i de la [[anatomie]] houmana cuncluen que la dieta natural de l'home ye naturalmente begetariana.<ref>[http://www.gobeg .com/naturalhumandiet.asp]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Un de ls argumientos cunsiste an afirmar que l ser houmano sente repugnáncia al ber animales muortos i que l'oulor de las carcaças animales nun ne ls çperta apetite, al passo que ls animales que se alimentan de chicha aprecian l'oulor de la chicha cruda.<ref>[http://www.gobeg .com/naturalhumandiet_meat.asp Meat: Delicious or Çgusting?]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Hai muitos seclos que ls begetarianos zafian ls nun begetarianos a apanhar ls animales que comen, la mata-los i la come-los crudos, tal cumo fázen ls animales na natureza. Veija por eisemplo ls scritos de [[Plutarco]],<ref>[http://www.ibu.org/story/grece_rome/plutarch.html IBU: Plutarco]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Gassendi]]<ref>[http://www.ibu.org/story/renaissance/gassendi.html IBU: Gassendi]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i de [[Percy Bysshe Shelley]].<ref>[http://www.animal-rights-library .com/texts-c/shelley01.htn Shelley: ''La Bindication of Natural Diet'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
An Pertual la defesa deste punto de bista era liebada a cabo pul médico [[Amílcar de Sousa]]: ''"De la bielha cunfuson de teories médicas, de la grande época ouscura de l'ampirismo, cumo un dogma de la ciéncia d'anton, ua forma errónea i chena de preconceito, cumo se fura un mandado relegioso i por esso mesmo eibado de mala fé, surgiu cun esta frase perturbante: ''L'home ye omníboro''. Cumo a la boca se puode liebar todo que se querga, dende resultou essa monstruosidade deturpante de l'houmanidade! […] Zde la forma de ls dientes a la capacidade de l stómado i a las dimensones de l'antestino, cumo dados anatómicos an refréncia a la cumparaçon de la série animal de que l'home ye primaç – todo demunstra que l género houmano nun ye omníboro. La dentadura ye semelhante a la de ls símios antropóides que se alimentan de fruitos; i se ls oubrigarmos la séren carníboros, eimediatamente stigmas de degenerescéncia se notan, malinas de piel, la queda de ls puls, l reumático i outras manifestaçones d'artritismo. […] L'alimentaçon houmana ten sido zbirtuada pul preconceito."''<ref>''L'home ye frugíboro'', an ''L Begetariano'', belume I, 1909-1911, Sociadade Begetariana Eiditora, Porto, 4ª eidiçon 1912, pp. 45-46.</ref>''"La chicha nun ye l'alimiento de l'home. Pa l ser, debíamos poder matar ls animales culas manos i garras, i triturarmos ls uossos ó lacerar ls músclos inda calientes culs dientes, cumo faç l'hiena. Çprobidos d'armas cortantes i de l'artifício de la culinária, l'home nun puode outelizar-se de la chicha nin de l peixe."''<ref>''L Begetariano'', III Belume, N.º 7, Setembre de 1912, pp. 249</ref>
Recentemente, dous cunceituados antropologistas, Donna Hart i Robert Wald Sussman, punirun de lado la teorie de que l ser houmano pré-stórico era caçador ne l polémico libro ''Man the Hunted: Primates, Predators, and Houman Eibolution'', acrecentando nuobos argumientos a la causa begetariana.
===Pacifismo===
Muitos begetarianos dízen que l regime begetariano torna las pessonas mais pacíficas. Esta eideia era frequente i ten muitos seclos d'eisisténcia. Por eisemplo, [[Obídio]], puso [[Pitágoras]] a dezir que l questume de comer chicha abriu la puorta ''"a crimes de to l género; porque fui sin dúbeda pula carnificina desses animales que l fierro ampeçou a ser ansanguentado.[…] Ye acostumar-mos a derramar l sangre houmano degolar animales inocentes i oubirmos sin piadade sous tristes gemidos."''<ref>citado por [[Jaime de Magalhanes Lima]] an ''L Vegetarismo i la Moralidade de las raças'', Porto, 1912, pp. 8-9.</ref> Ne l Seclo XBIII, un personaige dua nobela de [[Buoltaire]] diç assi: ''"Ls homes alimentados de chichas i saciados de licores fuortes, ténen todos un sangre azedo i adusto que ls torna loucos de cien maneiras defrentes: la sue percipal deméncia ye l furor de derramáren l sangre de sous armanos i de debastáren prainadas férteis para reináren an semitérios."''<ref>Buoltaire, ''La Princeza de Babylonia'', Lisboua, 1888, p. 25.</ref> Este punto de bista era eigualmente defendido por [[Jean-Jacques Rousseau]].<ref>[http://www.ibu.org/story/renaissance/rousseau.html IBU: Jean-Jacques Rousseau]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ne l'ampeço de l seclo XIX [[Joseph Ritson]] screbiu nun ansaio que l regime cun chicha torna las pessonas mais cruéis i ferozes i que l sacrifício d'animales cunduç al sacrifício d'houmanos <ref>Joseph Ritson, ''An Essay On Abstinece Fron Animal Fod, Las La Moral Duty'', London, 1802.</ref>[[Lord Vyron]] tamien acraditaba que la chicha torna las pessonas ferozes.<ref>[http://www.ibu.org/story/angland19a/byron.html IBU: Lord Byron]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Este argumiento inda ye mui outelizado an defesa de l regime begetariano.<ref>[http://www.begetarianismo .com.br/sitio/andex.php?oution=cun_cuntent&task=biew&id=2110&Itemid=117 Sítio Beg: L'home ye un ser fruitíboro]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Anque desso, ye sabido que Adolf Hitler [[Begetarianismo de Adolf Hitler|era begetariano]].<ref name="Rudacille88">Rudacille 2001, p. 88.</ref><ref name="Arluke148">Arluke & Sanders 1996, p. 148. Quoted fron Wuttke-Groneberg, W. (1980). ''Medizin ein Nationalsozialismus''. Tubingen: Schwabische Berlaggesellschaft.</ref>
===Salude===
{{percipal|Begetarianismo i nutriçon}}
Por acunselhamiento médico ó por outo-eniciatiba, esta ye ua motibaçon para muitas pessonas seguiren un regime begetariano.
Ua dieta begetariana eiquelibrada ye giralmente eficaç an eiquelibrar ls nibles de [[colesterol]], reduzir l risco de [[malinas cardiobasculares]] i tamien eibitar alguns tipos de [[cáncaro]] (Cáncaro), antre outras rezones [http://www.llu.edu/llu/heialth/]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [http://www.pcrn.org], [http://www.centrobegetariano.org/andex.php?article_id=74]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.
Segundo studos recentes, ls begetarianos ténen menos porbabelidade de zambolber cancros de l que las pessonas que cunsumen chicha.<ref>[http://www.guardian.co.uk/science/2009/jul/01/begetarianes-blod-cancer-diet-risk ''The Guardian'', (Júlio de 2009): Begetarianes less likely to debelop cancer than meat eaters, says study]</ref>
D'acuordo culs cientistas, las chichas burmeilhas i las chichas processadas, cumo l fiambre i l bacon stan ligadas a l'ocorréncia de cáncaro de l'antestino, i 3,700 causos desta malina serien prebenidos todos ls anhos ne l Reino Ounido se to la giente cunsumisse menos de 70g de chicha processada por sumana.<ref>[http://www.guardian.co.uk/science/2009/jun/15/processed-meat-bacon-bowel-cancer ''The Guardian'', (Júnio de 2009): Scientists warn cunsumtion of processed meat linked to cancer]</ref>
Segundo esse mesmo studo, deixar de buber álcol, comer muita fruita, begetales i fibra ajuda a prebenir l cáncaro de ls antestinos.
Segundo l'ourganizaçon médica Physicianes Committe fur Respunsible Medicine (PCRM) l cunsumo de chicha cuntribui para ua maior ocorréncia d'ampoténcia sexual, pus esse alimiento entope las artérias, sendo acunselhada pula ourganizaçon l'aporfilhaçon dua dieta begetariana cumo ajuda na resoluçon desse porblema.<ref>Physicianes Committe fur Respunsible Medicine, [http://www.pcrn.org/news/heialth040209.html ''New Ad Links Meat-Eating and Ampotence''], February 9, 2004.</ref>
Outro aspeto relebante prende-se cula culidade de ls perdutos [[animales]] que chegan al mercado. Alguns [[animales]] criados para cunsumo houmano son alimentados cun ua cantidade seneficatiba de [[hormónios de crecimiento]] i [[antibióticos]] para rejistiren a las malinas, sendo la [[chicha]] que chega a la mesa, muitas bezes, de mala culidade. Por outro lado, la poluiçon de ls mares i rius puoden tornar la [[chicha]] de [[peixe]] eigualmente ansegura. Todas las toxinas i ls químicos qu'eisisten na auga cuncentran-se ne l peixe, i quando angerimos la sue chicha angerimos essas sustáncias, qu'ancluen [[mercúrio (eilemiento químico)|mercúrio]], [[chombo]], PCB’s (bifenilos policlorados), pesticidas, [[arsénico]], i muitas outras.<ref name="gobeg .com">[http://www.gobeg .com/cuntamination_cautiones.asp]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Cientistas de la ''Harbard Schol of Public Heialth'' çcubriran que l mercúrio eisistente ne l peixe puode causar danos eirrebersibles ne l cérebro de las ninos, tanto a las que se ancontran ne l útero, cun a las que stan an zambolbimiento.<ref>Eilizabeth Weise, USA TODAY, [http://www.usatoday .com/news/heialth/2004-02-08-mercury-usat_x.htn Mercury damage 'eirrebersible'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130718165633/http://usatoday/ |date=2013-07-18 }}</ref>
Segundo l Dr. [[Pedro Andíberi Coluci]] (1879-1987) l peixe, fresco ó seco, cuntén "grande cantidade de toxinas podrosas" i "pula tabela d'análezes de ls cuorpos purínicos cuntidos ne ls defrentes alimientos, ouserba-se que la maiorie de ls peixes cuntén purinas an cantidade, an special ls pequeinhos, ancluindo la [[truta]], pus estes forman un grupo cujas purinas son an grau mais eilebado de l que las de bitela i de bui ó de baca."<ref name="Andíberi Coluci 1986, p. 34">Dr. Indíberi Coluci, ''Higiene i Terapie Alimentares i Profilaxia de las Malinas de Ourige Artrítica'', 18ª eidiçon, Lisboua, 1986, p. 34.</ref> Screbiu que l peixe seco, cumo por eisemplo l [[bacalhau]] porduç mais benenos que ls peixes frescos.<ref name="Coluci, 1986, p. 35">Coluci, 1986, p. 35.</ref> Acrecientou inda que mariscos, moluscos i crustáceos son acidificantes, andigestos i cunténen "purinas an cantidades que ls tornan altamente tóxicos"<ref name="Coluci, 1986, p. 35"/>
Un terceiro punto, nas rezones de salude, son las recorrentes crises de l'andústria alimentar, cumo la de las [[ancefalopatie spongiforme bobina|bacas]] ó la de la [[gripe abiária]], que lieban muitas pessonas a adotar ua dieta defrente.
Quanto als [[begetales]], [[fruitas]], [[Hortaliça|berduras]] i [[legumes]] tamien hai la preocupaçon cula anfenidade de [[agrotóxicos]], que puoden ser tan prejudiciales a la salude quanto ls [[hormónios]] ampregados ne ls [[animales]].{{Carece de fuontes}}
Segundo l Dr. [[Benjamin Spock]], ua buona rezon para cunsumirmos alimientos d'ourige begetal ye que ls animales tenden a cuncentrar pesticidas i químicos na sue chicha i leite, al passo que ls alimientos begetales, mesmo nun sendo ourgánicos, cunténen mui menos cuntaminaçon.<ref>Benjamin Spock, M.D., ''Dr. Spock’s Baby and Child Care: Sebenth Eidition'' (New York: Pocket Books, 1998, pp. Spock 113-4.</ref> D'acuordo cun un studo publicado ne l ''New Angland Jounal of Medicine'', l leite de mais begetarianas cuntén solo 1 ó 2% de ls pesticidas que fúrun ancontrados ne l leite de mais nun begetarianas.<ref name="gobeg .com"/>
Debido al porcesso de [[Bio-acumulaçon]] ls químicos ténen tendéncia a acumular-se ne ls tecidos de ls animales que stan mais alto na cadeia alimentar..<ref>[http://www.answers .com/topic/begetarianisn-research-and-general-acetance]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www .ptutorbista .com/cuntent/biology/biology-ib/ambironmental-pollution/water-pollution-effets.php]</ref>
Por esso, quanto mais subimos na cadeia alimentar mais cuncentrados se tornan ls químicos tóxicos, l que lieba a grandes cantidades na chicha i ne l peixe..<ref>Richard H. Schwartç, Ph. D., ''Judaisn and Begetarianisn'', Lantern Books, 2005, p. 146.</ref> Por eisemplo, la baca al cunsumir plantas i grano cun pesticidas i outros poluentes absorbe essas sustáncias, que se ban juntar culas drogas i hormónios giralmente admenistradas a esses animales; l peixe que comemos cunsumiu outro peixe mais pequeinho que por sue beç cunsumiu oucas cuntaminadas, i estes fatores (antre outros) lieban la que ls nun begetarianos téngan un nible de pesticidas mui mais eilebado de l que ls begetarianos..<ref>Stewart D. Rose, ''The Begetarian Solution: Your Answer to Heiart Çease, Cancer, Global Warming, and More'', Heialthy Libing Publicationes, 2004, p. 63-64.</ref> Al comíren ne l topo de la cadeia alimentar ls seres houmanos tornan-se ls recetores de la maior cuncentraçon de pesticidas benenosos.<ref>Barbara Parhan, ''What’s Wrong With Eating Meat?'', Ananda Marga Publicationes, 1979, pp. 18.</ref> De fato, la chicha cuntén 13 bezes mais DDT (químico para matar ansetos) de l que ls alimientos begetales.<ref>Parhan, 1979, pp. 18.</ref>
Hai que se tener muita higiene antes de preparar ls alimientos, séian eilhes quales fúren, lembrando que ls [[begetales]] son ua fuonte andispensable de [[bitaminas]] i de salude.
L cunsumo de chicha i peixe ye eigualmente propício a la propagaçon de [[parasitas]], cumo por eisemplo la [[ténia]]. Mesmo que la chicha seia cozinada ye frequente que las [[batérias]] nun séian çtruídas, sendo estas notables fuontes d'anfeçon.<ref>Parhan, 1979, pp. 24.</ref>
D'acuordo cul Nutrition Anstitute of América "la chicha dua carcaça animal stá carregada de sangre tóxico".<ref>Barbara Parhan, ''What’s Wrong With Eating Meat?'', Ananda Marga Publicationes, 1979, pp. 15-16.</ref> Mal l'animal ye muorto dá-se un porcesso de [[putrefaçon]] i de [[decumposiçon]] stremamente rápido.<ref>Parhan, 1979, pp. 22-23.</ref> Para alhá desso, la chicha an porcesso de decumposiçon, al cuntrairo de a quemido begetariana, passa mui lentamente pul sistema digestibo houmano, stando an custante cuntato culs uorgones digestibos.<ref>Parhan, 1979, pp. 23-24.</ref>
L Dr. José Lyon de Castro screbiu que la chicha cunten agentes tóxicos i numerosos benenos probenientes de l catabolismo, que son altamente nocibos al ourganismo. Acrecientou que mal l'animal ye abatido, se forman [[benenos]] debido a la [[decumposiçon]] cadabérica, i qu'até ne l frigorífico, qu'aguenta la chicha por algun tiempo, esta altara-se la cada hora passada. Referiu que l fígado i ls rines son ls uorgones que mais se afetan pul cunsumo frequente de chicha, que ye un alimiento pobre an minerales, bitaminas, i an heidratos de carbono (scetuando la gordura).<ref>Dr. José Lyon de Castro, ''Alimentaçon Natural'', Publicaçones Ouropa-América, [s.d.], p. 122.</ref>
L Dr. [[Pedro Andíberi Coluci]] (1879-1987), que zaconselhaba todos ls tipos de chicha percipalmente debido al fato d'esses alimientos porduziren ácido úrico, screbiu que "la chicha probeniente de ls animales nuobos, cunten inda mais purinas de l que la d'animales adultos, assi cumo todas las chichas chamadas brancas porduzen mais ácido úrico de l que las burmeilhas" i que "la chicha, seia de que spece fur, eirrita l tubo digestibo i causa heipercloridria, l'oustipaçon, l'enterite mucomembranosa, l'apendicite i torna-se particularmente peligrosa para aqueilhes que ténen ls rines i l fígado altarados".<ref name="Andíberi Coluci 1986, p. 34"/>
Hoije an die las bacas son stimuladas cun ua hormona de crecimiento bobino (rBGR) para porduziren cerca de dieç bezes mais leite de l que serie normal.<ref>Drª. [[Jane Godall]] i Marc Bekoff, ''The Ten Trusts'', HarperOne, 2003, p. 34.</ref> Por esso sofren frequentemente de mastite, ua anflamaçon de la glándula mamária que ye mui dolorosa.<ref name="Godall i Bekoff, p. 34">Godall i Bekoff, p. 34.</ref> Quaije to l leite ye cuntaminado cun pus, i quando las bacas son tratadas cun antibióticos estes puoden ser trasferidos pa ls houmanos atrabeç de l leite.<ref name="Godall i Bekoff, p. 34"/> Ls ambestigadores cuncluíran qu'un copo de leite de baca cuntén zde ua la siete pingas de pus, l que ye peligroso porque l pus cuntén batérias.<ref>[http://www.milksucks .com/pus.asp Got...Pus?]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
===Ecologie===
La motibaçon eiqui ye racionalizar l'outelizaçon de ls [[recursos naturales]] pa l'oubtençon d'alimientos. Un begetariano reduç un eilo de la cadeia alimentar, tornando-la mais eficiente i, cunsequentemente, reduzindo l'ampato ambiental de la sue alimentaçon.Las fruitas, ls cereales i ls begetales eisigen 95% menos de matérias-primas para séren porduzidas.<ref name="Gore, 2006, p. 317">Al Gore, ''Ua Berdade Anconbeniente'', nuoba eidiçon rebista, Sfera de l Caos, 2006, p. 317, ISBN 989-8025-15-8</ref> Para alhá desso, ye neçaira mui mais einergie fócil para porduzir i trasportar chicha de l que para porduzir ua porçon idéntica de proteínas d'ourige begetal.<ref name="Gore, 2006, p. 317"/> Para se porduzir 1 caloria de proteína a partir de frajones de soja son neçairas 2 calorias de [[cumbustible fócil]], anquanto que para se porduzir ua caloria de proteína a partir de bife son neçairas 54 calorias de cumbustible fócil.<ref name="John Robbins 2001, p. 266">John Robbines, "The Fod Rebolution", Conari Press, 2001, p. 266.</ref>
Para porduzir chicha, ye necessairo cultibar plantas qu'alimentaran l ganado, que por sue beç eirá alimentar l'home. Durante l passo d'alimentaçon de l ganado, fúrun gastos recursos cumo l'auga, einergie i tiempo, que poderien tener sido poupados se l'home cunsumisse diretamente ls begetales. San necessairos 18 quilos de cereal para porduzir un quilo de chicha, i un acre de tierra se fur outelizada para cultibar cereales puode porduzir cinco bezes mais proteína de l que se fur outelizada para porduzir chicha.<ref>Peter Singer i Jin Mason, ''Cumo Comemos: Porque las Nuossas Scolhas Alimentares Fázen la Defrença'', Don Quixote, 2008, pp. 275-276. ISBN 978-972-20-3633-7</ref> Cun 2,5 acres de tierra puode-se porduzir [[repolho]] para alimentar 23 pessonas, [[patatas]] para alimentar 22 pessonas, [[arroç]] para alimentar 19 pessonas, [[milho]] para alimentar 17 pessonas, [[trigo]] para alimentar 15 pessonas, ó anton, [[galhinha]] para alimentar 2 pessonas, leite para alimentar 2 pessonas, uobos para alimentar 1 pessona ó bife para alimentar 1 pessona.<ref>John Robbines, "The Fod Rebolution", Conari Press, 2001, p. 294.</ref>
Lougo, ye possible alimentar mui mais pessonas, cun un custo mui mais reduzido pa l'ambiente se porduzirmos alimientos begetarianos. Inda l'este propósito dixe [[Rajendra Pachauri]], Premio Nobel de la Paç, que ''se cada beç mais pessonas comíren mais chicha, nun haberá cereales suficientes pa a porduzir, porque la cumberson de calorias de ls cereales an calorias de la chicha ye mui pouco eficiente''.<ref>Sábado, 18 de Abr de 2009 [http://aeiou.spresso .pt/sera-tragico-se-nao-houbir-un-acuordo-climatico=f509487). "Será trágico se nun houbir un acuordo climático"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Outro eisemplo: segundo la FAO (Organizaçon de las Naciones Ounidas para Agricultura i Alimentaçon), para porduzir 1 kg de chicha bobina son gastos aprossimadamente 15 mil litros d'auga (cunsidrando l cunsumo de l'animal durante sue bida debedido pul rendimiento bruto de sue chicha). Para porduzir 1 kg de soja, son gastos menos de 1300 litros d'auga, cerca de 10%. L'eiquenomie d'auga ye, antoce, superior a 90%.<ref name="singer">Singer, p. (2004). Libertaçon Animal. Eiditora Lugano.</ref><ref>''http://www.fao.o{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}rg''</ref> Ó seia, se cunsumíssemos diretamente la soja, an beç d'a darmos als animales, tamien pouparíamos cantidades eimensas d'auga, ua beç que cultibar soja requer mui menos auga de l que la que ye neçaira para criar animales para cunsumo: la sustituiçon mensal de 1,6 quilos de chicha pul eiquibalente de soja pouparie 75 mil litros d'auga anualmente, i se 20% de ls agregados fameliares ne ls I.U i ne l Canadá sustituíssen semanalmente 113 gramas de chicha de baca pula mesma cantidade de soja, poupaba-se anualmente auga suficiente para fornecer 10 galones d'auga potable para cada pessona de l mundo.<ref>I. Rogers i T. Kostigen, ''L Libro Berde'', Streilha Polar, 2008, p. 115, ISBN 978-972-8929-80-0</ref>
Inda d'acuordo cula FAO (studo de 2006), la porduçon mundial de chicha ye respunsable por 18% de ls gases que causan eifeito de stufa, ó seia, mais de l que todos ls meios de trasportes mundiales juntos. Inda assi, an 2009 dous cientistas de l Banco Mundial corrigiran i recalculórun ls referidos dados pa l Anstituto Wold Watch, cuncluindo que la FAO, que ye promotora de l'oumiento de l cunsumo de chicha, nun analisou corretamente todos ls aspetos, pus, passado la correçon de ls erros i l'ajustamiento de ls dados la cuncluson de ls cientistas fui que la pecuária i ls sous subprodutos son causadores de, pul menos 51% de ls gases causadores de l'eifeito de stufa.<ref>[http://abp.org .pt/node/70 ABP, "Nuobos studos andican que la porduçon de chichas ye la maior fuonte de poluiçon la nible mundial"]</ref> La cantidade de gases de carbono causadores de [[eifeito de stufa]] libertada por cunduzir un típico carro amaricano durante un die son 3 quilogramas; al passo que la cantidade de desses mesmos gases libertada pula queima i çmatamiento dua ária de [[floresta tropical]] de la [[Cuosta Rica]] suficiente para porduzir bife para solo un hambúrguer son 75 quilogramas <ref name="John Robbines 2001, p. 266"/>
Acerca dun terço de la superfice terrestre de l planeta ye dedicada a la criaçon de ganado.<ref>Jonathan Sfaran Foer, "Eating Animals", Hamish Hamilton, 2009, p.149.</ref>
Anualmente cerca de 200.000 quilómetros quadrados de florestas tropicales son çtruídas para criaçon de pastos para ganado, cunduzindo a la zertificaçon i stinçon d'aprossimadamente 1000 speces de plantas i animales.<ref>[http://abp.org .pt/node/48 ABP, "Ampatos Ambientales de la porduçon de chichas i deribados: Porduçon Animal / Degradaçon Ambiental i Fame ne l Mundo"]</ref>
Las florestas tropicales tamien stan a ser çtruídas para porduzir soja, sendo que cerca de 80% de la soja mundial ye outelizada para alimentar animales para cunsumo houmano an beç de ser cunsumida diretamente puls houmanos.<ref>The Guardian, [http://www.guardian.co.uk/commentisfre/2010/jul/01/anti-soya-brigade-eignore-scaremongering Eignore the anti-soya scaremongers], 2010</ref><ref>Grenpeace, "Eating Up the Amazon", [http://www.grenpeace.org/raw/cuntent/anternational/press/reports/eating-up-the-amazon.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231015000252/http://www.grenpeace.org/raw/cuntent/anternational/press/reports/eating-up-the-amazon.pdf |date=2023-10-15 }}, p. 5.</ref>
Se cunsumíssemos essa soja an beç d'a ousarmos para alimentar animales que, mais tarde seran comidos, eliminaríamos la necidade de çtruir las restantes florestas tropicales, pus eisiste un einorme çperdício ne l porcesso de porduçon de chicha.<ref>Gobeg, [Wasted Resources: Rainforest http://www.gobeg{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com/ambironment-wastedResources-rainforest.asp]</ref>
De fato, solo l ganado de ls Stados Ounidos cunsume anualmente tanta soja i grano que serie suficiente para alimentar to la populaçon houmana cinco bezes.<ref>Worldwatch Anstitute,[http://www.worldwatch.org/node/1770 Fire Up the Grill fur la Mouthwatering Red, White, and Gren July 4th] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090210133910/http://www.worldwatch.org/node/1770 |date=2009-02-10 }}, July 2, 2003.</ref> 1,400,000,000 ye l númaro de pessonas que poderien ser alimentadas cul grano i ls frajones de soja que son comidos solo pul ganado de ls Stados Ounidos (adonde bibe 4% de la populaçon mundial).<ref>John Robbines, "The Fod Rebolution", Conari Press, 2001, p. 292.</ref>
L'amazónia cuntina a ser zbrabada a ua taxa de 25 000 quilómetros quadrados por anho para criaçon de ganado i cultibo de soja para alimentar animales(ó seia, 11 acres de floresta son derrubados la cada minuto).<ref>Peter Singer i Jin Mason, ''Cumo Comemos: Porque las Nuossas Scolhas Alimentares Fázen la Defrença'', Don Quixote, 2008, pp. 277. ISBN 978-972-20-3633-7</ref> Debido a la reduçon de las barreiras comerciales l mundo passou a ser un mercado único, sendo que l'oumiento de l cunsumo de chicha faç cun que florestas d'outros países séian çtruídas para cultibar soja para alimentar animales i assi, l nuosso cunsumo de chicha cuntribui, de forma andireta, pa la çflorestaçon ne l strangeiro i pa la cunsequente perda de biodibersidade.<ref>Peter Singer i Jin Mason, ''Cumo Comemos: Porque las Nuossas Scolhas Alimentares Fázen la Defrença'', Don Quixote, 2008, pp. 276. ISBN 978-972-20-3633-7</ref> La çtruiçon de las arbles, por sue beç, ben a causar danos ambientales, pus estas deixan d'absorber l dióxido de carbono.<ref name="Gore, 2006, p. 317"/>
Outro porblema grabe resultante de l cunsumo de chicha, son ls scremientos que l'eilebado númaro d'animales porduç, l que nun acuntece na porduçon d'alimientos d'ourige begetal. Ls animales criados para comer porduzen 130 bezes mais scremientos de l que to la populaçon de ls Stados Ounidos.<ref>Gobeg,[ Meat and the Ambironment: Pollution http://www.gobeg{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com/ambironment-pollution.asp]</ref>
Quanto al peixe, segundo un studo publicado na rebista ''Science'', se la situaçon se mantiber assi, ne l'anho 2048 nun haberá mais peixe ne l mar..<ref>''Science'', Nob. 3, 2006; bol. 314, pp. 787-780</ref> I l peixe criado an bibeiro, tendencialmente ten nibles mais eilebados de metales pesados i gera ua cantidade de merda eiquibalente a ua cidade de 65 mil pessonas la çpeijar sgotos sin tratamiento diretamente ne l mar.<ref>I. Rogers i T. Kostigen, ''L Libro Berde'', Streilha Polar, 2008, p. 112, ISBN 978-972-8929-80-0</ref>
===Ética===
Muitos begetarianos nun cunceben l'home cumo superior al animal, de l punto de bista de l dreito a la bida. Ó seia, nun ye justo tirar la bida a un animal para alimentar ua pessona, specialmente quando la bida dessa pessona nun depende de la bida de l'animal. Antoce, ls animales i ls seres houmanos dében coeisistir.
Outro aspeto refire-se a la forma cumo ls animales son tratados. Ls animales porduzidos pula andústria agropecuária moderna son cunfinados an pequeinhos spácios, alimentados de forma artificial i tratados por bezes de forma brutal durante l trasporte ó antes de l'abate.<ref name="singer"/>
Hoije an die las bacas son ourdenhadas por ua máquina quaije todos ls dies de l'anho, anclusibe anquanto stan prenhas, i debido a las eisigéncias nun naturales que son ampostas al sou metabolismo, andan mal nutridas, sofren de falta de cálcio i magnésio, i chegan a un punto de colapso físico passado quatro anhos (altura an que son muortas).<ref>Bodhipaksa, ''Begetarianisn: la Buddhist Biew'', Windhorse Publicationes, second eidition (rebised), 2009, pp. 16-17.</ref> Las sues crias son les retiradas para que quedemos cul sou leite. Ye un momiento mui traumático i doloroso para ambas i quedan a chamar ua pula outra até nun podéren mais.<ref>Jeffrey Moussaieff Masson,, ''L Porquinho que Cantaba a la Luna: L Mundo de las Emoçones de ls Animales Domésticos'', Senhales de Fuogo, Lisboua, 2005, pp. 21, 163-170.</ref>
Las bitelas de leite, depuis de séren apartadas de las sues mais biben durante dezasseis sumanas an celas de madeira tan streitas i çcunfortables que nun se puoden mexer, esto para que nun zambolban ls músclos i para qu'assi la sue chicha quede tenra.<ref>Peter Singer, ''Scritos subre ua bida ética'', Don Quixote, 2008, pp. 75-81.</ref> San alimentadas cun un sustituto de leite pouco nutritibo i pobre an fierro para que queden anémicas i para qu'assi la sue chicha se mantenha sbranquiçada.<ref>Singer, ''oup. cit''.</ref> Este tipo de chicha ye adquirido la précios sorbitantes por restourantes de luxo.<ref>Singer, ''oup. cit.''</ref>
Anque l'andústria de la chicha alegar que ls animales son bien tratados i muortos de forma andolor, la berdade ye outra. Filmaiges clandestinas documentan crueldade gratuita an dibersos matadouros. Na Family Farms, na Pensilbánia, classeficada cumo un fornecedor de chicha de culidade, biu-se trabalhadores l'atiráren leitones pul aire biolentamente, batendo-les cun marretas crabadas de crabos, pegando-los pulas oureilhas i pulas caudas; biu-se inda las sues caudas las séren cortadas cun alicates i ls sous colhones la séren arrincados a a mano (todo sin anestesie ó cuidado beterinairo), i leitones doentes la séren sufocados até a la muorte an cámaras.<ref>[http://www.anda.jor.br/?p=31549 Agencia de Amboras de Dreitos Animales: Fox News porduç bídeo sclusibo denunciando crueldades an matadouro de cochinos]</ref>
Nun matadouro de la KFC, ampresa que se diç “cumprometida ne l bien-star i ne l tratamiento houmano de las galhinhas”, documentou-se trabalhadores l'arrincáren la cabeça a abes bibas, la deitáren-les tabaco pa ls uolhos, l'atiráren-nas cun bioléncia contra la parede, la pontapeáren-nas i la saltáren arriba deilhas a punto de repentáren i se ber antestinos puls suolo.<ref>Jonathan Safran Foer,''Eating Animals'', 2009, p. 67.</ref><ref>[http://www.kentuckyfriedcruelty .com/u-undercober.asp Kentucky Fried Cruelty: Undercober Ambestigationes]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Muitas outras ambestigaçones clandestinas an bários matadouros defrentes documentórun l mesmo tipo de crueldade.<ref>[http://www.gobeg .com/fatoryFarming.asp Cruelty to Animals: Mechanized Madness]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Eesisten inda studos que proban que l'eisisténcia de matadouros oumenta la bioléncia na sociadade.<ref>[http://www.anda.jor.br/?p=62582 Studos cumproban que l'eisisténcia de matadouros oumenta l cumportamiento biolento na sociadade]</ref>
Outros studos mostran que muitos criminosos biolentos cometírun atos cruéis cun animales .<ref>[http://photo.newswek .com/cuntent/photo/2009/6/photos-la-link-betwen-animal-cruelty-murder.html Newsweak: Cruel Behabior]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
===Eiquenomie===
La base alimentar de l begetarianismo cunsiste an alimientos dun nible anferior de la cadeia alimentar, ls legumes, fruitos i granos, mais baratos de l que la chicha ó l peixe, quando de culidades cumparables.
Ls alimientos begetarianos processados, cumo l [[tofu]] ó l [[seitan]], son muitas bezes porduzidos puls própios cunsumidores an casa.
Las rezones eiquenómicas nun questuman, eisoladamente, motibar ua pessona a adatar la dieta begetariana, mas cuntribui muitas bezes, al lado d'outras motibaçones, pa la mudança de regime alimentar, ó la sue manutençon.
===Religion===
Las motibaçones relegiosas son, muitas bezes, rebestidas de grande cumplexidade. [[Jaenismo|Jaenistas]], l mobimiento [[Hare Krishna]], [[budismo|Budistas]], [[hinduísmo|Hindus]], la [[Teosofia|Sociadade Teosófica]] (por anfluéncia de las dues radadeiras religiones), [[Fraternidade Rosacruç (Max Heindel)|Crestianos Rosacruzes]] i [[Eigreija Adbentista de l Sétimo Die|Adbentistas de l Sétimo Die]] son tipicamente conotados cul begetarianismo, mas las motibaçones nun son necessariamente amposiçones relegiosas (esto ye, comer chicha nun ye necessariamente bisto cumo un pecado, por eisemplo). Muitos budistas prefíren la dieta begetariana porque defenden la nó-bioléncia, l que ye, antoce, ua motibaçon ética, anquanto outros mantén la chicha animal an sues dietas an face de l percípio de la nó-defrenciaçon, pus antenden que na agricultura tamien son muortos dibersos pequeinhos animales. Muitos adbentistas scolhen i acunselhan la dieta begetariana porque la bénen cumo mais saudable i, antoce, bantajosa pa l cuorpo terreno - l que ye, por bias desso, ua motibaçon de salude.
== {{Ber tamien}} ==
* [[Lista de begetarianos]]
* [[Beganismo]]
* [[Nun matar]]
* [[Essénios]]
== {{Ligaçones sternas}} ==
{{Wikiquote|Begetarianismo}}
* {{Link|t|2=http://www.sbb.org.br/ |3=Sociadade Begetariana Brasileira - SBB}}
* {{Link|t|2=http://www.begetarianismo .com.br/ |3=Sítio Begetariano}}
* {{Link|t|2=http://www.abp.org .pt/ |3=Associaçon Begetariana Pertuesa - ABP}}
{{Begetarianismo}}
{{DEFAULTSORT:Begetarianismo}}
[[Catadorie:Begetarianismo| ]]
[[Catadorie:Teories éticas]]
[[Catadorie:Dietas]]
[[Catadorie:Nutriçon]]
p121ws93z87obwhlnbmp3r6vh7opors
107142
107141
2026-07-14T15:28:35Z
~2026-38935-23
15383
/* Lhigaçones sternas */
107142
wikitext
text/x-wiki
{{rebison}}
[[Fexeiro:Soy-whey-protein-diet.jpg|thumb|dreita|250px]]
'''Begetarianismo''' ye un regime alimentar que sclui de la dieta todos ls tipos de [[chicha]] ([[bui]], [[peixe]], [[fruitos de l mar]], [[peru]], [[faison]], [[paca]], [[cochino]], [[carneiro]], [[frango]] i qualquiera [[abe]], etc), bien cumo alimientos ó perdutos deribados. Ye baseado fundamentalmente ne l cunsumo d'alimientos d'ourige [[begetal]], cun ó sin l cunsumo de [[laticínios]] i/ó [[uobo]]s.<ref name="begsoc">{{Citar web |url=http://www.begsoc.org/anfo/whatis.html |títalo=Begetarian Society - What is la begetarian? |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref><ref>{{Citar web |url=http://www.ibu.org/pertuese/faq/defenitiones.html |títalo=Defeniçones - [[Ounion Begetariana Anternacional]] (IBU) |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref>. L ''beganismo'', ó begetarianismo strito, sclui de la dieta to i qualquiera cunsumo d'alimientos ó sub perdutos deribados d'ourige animal, assi, sous adetos tamien nun cunsumen [[uobo]]s, [[laticínio]]s (leite, queiso, manteiga) i [[mel]].
==Ouriges oucidentales==
La británica [[Anna Kingsford]] ye cunsidrada la mai de l begetarianismo ne l [[Oucidente]]<ref>[http://www.kingsford .com.br/ Anna Kingsford, The Mother of Begetarianisn]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Depuis de seis anhos de studo cunquistou [[diploma]] an Paris ([[1880]], quando pudo anton eisercer l'adbocacie puls animales cun maior outoridade. La [[tese]] final, ''L'Alimentation Bégétale de l'Homme'' (''L'alimentaçon Begetal Houmana''), fui ua de las obras fundamentales subre ls benefícios de l Begetarianismo, publicada an anglés ''The Perfet Way in Diet''(1881) <ref> Rudacille, Deborah. The Scalpel and the Butterfly. University of California Press, 2000, pp. 31, 46 </ref> <ref>[http://www.anna-kingsford .com/pertues/obras_de_anna_kingsford/testos/01-OAKM-P-PwayDiettxt.htn Librp online]{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Fondou la ''Fod Reforn Society'' nesse anho, i biajou la [[Ouropa]] para dibulgar la dieta de l begetarianismo, na [[Anglaterra]]; i la [[Paris]], [[Génoba]] i [[Lausanne]] para falar l de l trato cun animales an spurmientos científicos <ref> Rappaport, Heilen. "Kingsford, Anna," Ancyclopedie of Women Social Reformers, 2001 </ref>.
== Eitimologie ==
La [[Begetarian Society]], fundada an [[1847]], rebindica tener ''"criado la palabra begetarian (begetariano) de l latin begetus, que senefica 'bibo' (que ye cumo ls purmeiros begetarianos dezírun se sentir cula dieta) …"''<ref>{{Citar web |url=http://www.begsoc.org/news/2000/canapes.html |títalo=Begetarian Society, News 2000 |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> Antretanto, l [[dicionairo]] de [[Léngua anglesa|anglés]] [[Oxford Anglish Ditionary|Oxford]], antre outros dicionairos padrones, afirman que la palabra fui formada de l termo "begetable" (begetal) i l sufixo "-arian".<ref>''OED'' bol. 19, second eidition (1989), p. 476; ''Webster’s Third New Anternational Ditionary'' p. 2537; ''The Oxford Ditionary of Anglish Etymology'', Oxford 1966, p. 972; ''The Barnhart Ditionary of Etymology'' (1988), p. 1196; Colin Spencer, ''The Heiretic's Feast. La Story of Begetarianisn'', London 1993, p. 252.</ref>
L dicionairo d'anglés Oxford tamien apunta l'eibidéncia qu'andica que la palabra yá era ousada antes de la fundaçon de la Begetarian Society:
* [[1839]] - ''"Se you tubisse que cozinar, einebitabelmente me tornarie begetariano."'' (F. La. Kemble, Jrnl. Residence on Georgian Plantation (1863) 251)
* [[1842]] - ''"Dezir a un begetariano saudable que sue dieta ye bastante antipática culs zeios de sue natureza."'' (Heialthian, Apr. 34)
Mas ouserba que: ''"L'uso giral de la palabra aparente oumentou mui debido a la criaçon de la Begetarian Society an Ramsgate an 1847."''
== Formas de begetarianismo ==
Hai percipalmente seis formas de dietas begetarianas, classeficadas d'acuordo culs tipos d'alimientos que son cunsumidos:
{| class="wikitable" style="margin:outo;text-align:center"
|+ '''''Tabela d'alimientos cunsumidos nas percipales dietas begetarianas'''''
! Nome de la dieta !! [[Chicha burmeilha]] i suína!! [[Chicha branca]] !![[Uobo]]s !! [[Laticínios]] !! [[Mel]]
|-
! [[Begetarianismo#Obolatobegetarianismo|Obolatobegetarianismo]]
|style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#CDE1FF"|Si||style="background:#CDE1FF"|Si||style="background:#CDE1FF"|Si
|-
![[Begetarianismo#Latobegetarianismo|Latobegetarianismo]]
|style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#CDE1FF"|Si||style="background:#CDE1FF"|Si
|-
![[Begetarianismo#Obobegetarianismo|Obobegetarianismo]]
|style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#CDE1FF"|Si||style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#CDE1FF"|Si
|-
![[Begetarianismo#Begetarianismo semiestrito|Begetarianismo semiestrito]]
|style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#CDE1FF"|Si
|-
![[Begetarianismo#Begetarianismo strito|Begetarianismo strito]]
|style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#FFCDCD"|Nó<ref>{{Citar web |url=http://www.began.org/FAQs/andex.html#7 |títalo=Began Ation FAQ: Is Honey Began? |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref><ref>{{Citar web |url=http://www.begetus.org/honey/honey.htn |títalo=Why Honey is Not Began |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref><ref>{{Citar web |url=http://www.americanbegan.org/began.htn |títalo=What is Began? |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref>
|}
=== Obolatobegetarianismo ===
Dieta cumpuosta por alimientos d'ourige begetal, uobos, leite i deribados deilhes. Nesta dieta solo hai la scluson de qualquiera tipo de chicha de l'alimentaçon.
=== Latobegetarianismo ===
Dieta cumpuosta por alimientos d'ourige begetal, leite i sous deribados. Ls que la seguen nun comen uobos nin qualquiera tipo de chicha. Essa ye la dieta tradecional de la populaçon [[Índia|andiana]].<ref>DeRose, Mestre. Alimentaçon begetariana: chega d'abobrinha. 2004, Eiditora Nobel</ref>
=== Obobegetarianismo ===
Dieta cumpuosta solo por alimientos d'ourige begetal i uobos, habendo la scluson de ls perdutos láteos i sous deribados i de chicha.
=== Begetarianismo semiestrito ===
Dieta que sclui quaije todos ls alimientos d'ourige animal, abrangendo solamente l mel.
=== Begetarianismo strito ===
Tamien chamado de '''begetarianismo berdadeiro''', ye ua dieta que sclui todos ls perdutos d'ourige animal. Begetarianos stritos nun comen, assi, qualquiera tipo de [[chicha]], [[uobo]]s, [[laticínios]], [[mel]], etc., retirando de la dieta todos ls perdutos d'ourige [[animal]].
Essa forma de dieta ye frequentemente cunfundida cul [[beganismo]], mas, ambora beganos séian begetarianos stritos, nun son la mesma cousa:
<blockquote>
''"Anque [nutricionalmente] classeficarmos ls 'begetarianos berdadeiros' solo pula alimentaçon, eisiste ua defrença antre l begano i l begetariano strito. Giralmente l begano tamien nun outeliza perdutos nó alimentícios probenientes d'animales, cumo lana, couro, seda i piel. Quando falamos an tenermos [sclusibamente] nutricionales, nun faç defrença essa classeficaçon."''<ref>Slywitch, Eric. Alimentaçon sin Chicha. 2006, Eiditora Palabra Ampressa, San Paulo. Páigina 8. [L'outor ye médico i cordenador científico de la Sociadade Begetariana Brasileira]</ref>
</blockquote>
Anquanto l begetarianismo strito ye solo un regime alimentar, beganismo ye respeito als [[dreitos animales]] - l qu'anclui l begetarianismo strito por rezones [[ética]]s, mas nun solo (circo cun animales, [[rodeio]]s, perdutos testados an animales, i qualquiera outra forma de sploraçon animal ye [[boicote|boicotada]] puls beganos).
Eesiste tamien outras dietas semelhantes cumo l [[Crudiborismo]] i l [[Frugiborismo]].
== Cunfuson de tenermos ==
Begetarianismo ye ua palabra ambígua, ó seia, que ten mais dun sentido. Ne l sentido de género, fala abrangendo todas las formas de begetarianismo. Ne l sentido de spece, zeigna l berdadeiro sentido de la palabra, l begetarianismo strito (que nun cunsume nanhun perduto d'ourige animal).
Nesso faç-se dibersas cunfusones. Las mais quemuns son: simplificar l'obolatobegetarianismo por begetarianismo; i cunfundir begetarianismo strito cun beganismo. Debido a esso se amprega l termo "dieta begana", para andicar la dieta begetariana strita. [[Beganismo]] nun ye dieta alimentar, begetarianismo si. L correto ye siempre "dieta begetariana". Al referir-se a l'alguien que nun se alimenta cun nanhun perduto d'ourige animal, usa-se l termo "dieta begetariana strita".
== Ourige i stória de l begetarianismo ==
{{percipal|Stória de l begetarianismo}}
L begetarianismo ten sue ourige na tradiçon filosófica andiana, que chega al Oucidente na doutrina pitagórica. Nas raízes andianas i pitagóricas de l begetarianismo son ligadas la noçon de pureza i cuntaminaçon, nun correspondendo cula bison de respeito als [[animales]]. L nacimiento dua sensibelidade an relaçon als animales, que cundena l cunsumo d'animales por motibos morales ó solidairos, ye mui recente na stória de la [[houmanidade]] i data a partir de l [[seclo XIX]] an alguns países de la [[Ouropa]].<ref>Carneiro, Anrique. Quemido i Sociadade - Ua Stória de la Alimentaçon - [[Riu de Janeiro]]: Eilsebier, 2003</ref> L begetarianismo ético, que bisa l respeito pula bida animal tubo ourige na [[Antiguidade]], sendo qu'al longo de la Stória de l'houmanidade, einúmaros outores ténen benido a criticar i questionar cunsumo de chicha cun base nesse aspeto, por eisemplo [[Mahabira]], [[Asoka]], [[Pitágoras]], [[Ampédocles]], [[Plutarco]], [[Porfírio]], [[Obídio]], San Ricardo de Wyche, [[Leonardo de la Vinci]], [[John Ray]], [[Thomas Tryon]], [[Bernard Mandebille]], [[Alexander Pope]], [[Isaac Newton]], [[Buoltaire]], [[George Cheyne]], [[David Hartley]], [[Ouliber Goldsmith]], [[Joseph Ritson]], [[Lewis Gompertç]], [[Johnny Applesed]], [[Percy Bysshe Shelley]], [[Alphonse de Lamartine]], [[Amos Bronson Alcott]], [[William Alcott]], [[Gustab Strube]], [[Georg Friedrich Daumer]], [[Richard Wagner]], [[Lieb Tolstoi]],[[George Bernard Shaw]], [[Romain Rolland]], [[Élisée Reclus]], [[Mahatma Gandhi]], [[Franç Kafka]], [[Isaac Bashebis Singer]],[[Albert Einstein]] antre muitos outros. Este fato ye demunstrado por outores cumo Howard Williams,<ref>''The Ethics of Diet: La Catena of Outhorities Deprecatory of the Pratice of Flesh-Eating'', University of Eillinois Press, 2003, ISBN 0252071301</ref> Rod Prece,<ref>''Awe fur the Tiger, Lobe fur the Lamb: La Chronicle of Sensibelity to Animals'', Routledge, 2002, ISBN 0415943639 ; ''Sines of the Flesh: La Story of Ethical Begetarian Thought'', UBC Press, 2009, ISBN 0774815108</ref> Norn Phelps,<ref>''The Longest Struggle: Animal Adbocacy fron Pythagoras to Peta'', Lantern Books, 2007, ISBN 1590561066</ref> Walter i Portmess <ref>''Ethical Begetarianisn fron Pythagoras to Peter Singer'', State University of New York Press (January 7, 1999), ISBN 0791440443</ref> i Rynn Berry.<ref>''Famous Begetarianes and Their Faborite Recipes: Libes and Lore fron Buddha to the Beatles'', Pythagorean Books,1993, ISBN 0962616915</ref>
Ua de las passaiges mais antigas a fabor dun begetarianismo ético surgiu quando [[Obídio]], nas [[Metamorfoses]] puso na boca de [[Pitágoras]] estas palabras: ''"Que crime horrible lançar an nuossas entranhas las entranhas de seres animados, nutrir na sue sustancia i ne l sou sangre l nuosso cuorpo! para cunserbar la bida a un animal, porbentura ye mister que morra un outro? Porbentura ye mister qu'an meio de tantos benes que a melhor de las mais, a tierra, dá als homes cun tamanha profuson, prodigamente, se tenga inda de recorrer a la muorte pa l sustento, cumo fazirun [[ciclope]]s, i que solo degolando animales seia possible cebar la nuossa fame? […] Ye desumanidade nun mos comobermos cula muorte de l chibo, cujos gritos tanto se assemelhan als de las ninos, i comermos las abes la que tantas bezes demos de comer. Ah! quon pouco desta dun einorme crime! "''<ref>citado por [[Jaime de Magalhanes Lima]] an ''L Begetarismo i la Moralidade de las raças'', Porto, 1912, p. 8-9.</ref> Este trecho de Obidio reflete ls ansinamientos de ls [[pitagóricos]] ne l purmeiro seclo.<ref>Norn Phelps, ''The Longest Struggle: Animal Adbocacy fron Pythagoras to PETA'', Lantern Voks, Now York, 2007, p. 27.</ref>
Yá na era crestiana [[San João Crisóstomo]] screbiu que l'alimentaçon carníbora ye ua luxúria i que l Home al comer chicha ye pior que ls animales salbaiges, que solo ténen esse forma de se alimentáren.<ref>Howard Williams, pp. 76-81.</ref>
Ne l [[Renacimiento]] ls [[ansaios]] de [[Michel de Montaigne]] eibidencian bastante sensibelidade para culs animales. Eisemplo desso ye la seguinte passaige: ''"Nunca pude ber sin custrangimiento perseguir i matar inocentes animales, quaije siempre andefesos, i de ls quales nunca l'home recebiu la mais pequeinha oufensa."''<ref>citado por Howard Williams, p. 96.</ref> Ó inda: ''"Para alguas mais ye un passatempo ber l filho torcer l cachaço a un frango, bater ó magoar un perro ó un gato […] esso son meios, semientes i raízes de la crueldade, tirania i traiçon."''<ref>{{Citation |title=Animal Rights Story: Michel de Montaigne |url=http://www.animalrightshistory.org/animal-rights-renaissance/montaigne.htn |accessdate=2013-09-18 |archivedate=2025-01-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250123230717/http://www.animalrightshistory.org/animal-rights-renaissance/montaigne.htn }}</ref>
Poucos anhos depuis, [[Bernard Mandebille]] fui un de ls muitos outores que criticórun l cunsumo de chicha cun base ne ls motibos éticos: ''"You nun puodo cumprender cun un home, que nun stá anteiramente andurecido i habituado a la bista de l sangre i de l massacre, puoda assistir sin remorso al massacre d'animales cumo l bui i l carneiro, ne ls quales l coraçon, l cérebro, ls nerbos, difíren tan pouco de ls nuossos, i cujos uorgones de ls sentidos, i por cunsequéncia de l coraçon, son ls mesmos que ne l ser houmano."''<ref>Bernard Mandebille, ''The Fable of the Bes'', citado por Howard Williams, p. 114.</ref>
Por sue beç, yá ne l seclo XIX [[Alphonse de Lamartine|Lamartine]] staba cumbencido de que ''"matar ls animales para mos aguantarmos cula sue chicha i l sou sangre ye ua de las mais deplorables i de las mais bergonhosas anfermidades de la cundiçon houmana."''<ref>Howard Williams, p. 250.</ref>
== Begetarianismo i nutriçon ==
Dietas begetarianas normalmente son ricas an [[proteína]] <ref>[http://saude .ptierra .com.br/conheca-10-fuontes-de-proteinas-que-puoden-sustituir-la-chicha,bc888c3d10f27310BgnCLD100000bbceb0aRCRD.html Salude, Tierra]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[carboidratos]], [[fibras dietéticas]], [[magnésio]], [[potássio]], [[folato]], [[antioxidantes]] (cumo bitaminas C i I) i fitoquímicos, para alhá d'apersentáren baixa angeston de [[gordura saturada]] i [[colesterol]], fornecendo dibersos benefícios nutricionales.<ref>Amarican Dietetic Association, Dietitians of Canada. Position of the Amarican Dietetic Association and Dietitianes of Canada: begetarian diets. Can J Diet Prat Res. 2003; 64(2):62-81.</ref> Por outro lado dietas begetarianas puoden apersentar menor angeston de [[bitamina B12]], [[bitamina D]], [[cálcio]], [[selénio]], [[iodo]], [[fierro]], [[zinco]] l que puode causar eifeitos negatibos subre l'ourganismo. Ls begetarianos dében tener maior atençon ne l que diç respeito a l'angeston de [[bitamina B12]], [[cálcio]], [[zinco]] i [[fierro]], alguns beganos adbogan la necidade de [[Suplemiento alimentar|suplementaçon]] desses nutrientes para sue dieta, sendo amportante rializar eisames de sangre periodicamente. [[begetarianismo strito|Begetarianos stritos]] normalmente apersentan menores angestones de [[cálcio]], [[zinco]], [[bitamina B12]] i [[bitamina D]] quando cumparados cun obolatobegetarianos.<ref>Ferreira, Lucas Guimarães; Bureni, Roberto Carlos; Maia, Adriano Fuortes. Dietas begetarianas i zampenho sportibo. Rebista de Nutriçon. b.19 m.4 Campinas jul./ago. 2006.</ref>
Ua [[alimentaçon]] begetariana adequada puode ser capaç d'atender a las necidades nutricionales de l [[organismo]], mas ye amportante cunsultar un [[nutricionista]] para garantir l'adequada cumbinaçon de ls alimientos i nun oumentar l risco a la salude por inadequaçon alimentar.<ref>Menistério de la Salude. Guia Alimentar Pa la Populaçon Brasileira. Série La. Normas i Manuales Técnicos. Brasília, 2005</ref>
La posiçon de la [[Amarican Dietetic Association]] (ADA, algo cumo Associaçon Norte-amaricana de Nutriçon) ye de que ''"'''dietas begetarianas''' planeijadas de forma apropiada son saudables, adequadas nutricionalmente i promoben benefícios na prebençon i ne l tratamiento de ciertas malinas"''. Antre las bantaiges nutricionales dua dieta begetariana, ancluen-se l menores nibles de [[gorduras saturadas]], [[colesterol]] i [[proteína]] animal, bien cumo maiores nibles de [[carboidratos]], [[fibras]], [[magnésio]], [[potássio]], [[ácido fólico]] i [[antioxidantes]] cumo bitaminas C i I.<ref name="ada-surbey">{{Citar web |url=http://www.dietitians.ca/news/downloads/begetarian_position_paper_2003.pdf |títalo=Position of the Amarican Dietetic Association and Dietitianes of Canada: Begetarian Diets |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref>
La Deutsche Gesellschaft fur Ernährung i.B. (DGE, Sociadade Almana de Nutriçon) mantén posiçon mais cunserbadora: ''"l'alimentaçon (uobo)lato-begetariana puode ser apropiada. Para ninos, special precauçon na escolha de ls alimientos debe ser tomada."'' Afirma tamien que ''"la dieta begetariana strita nun ye recomendable para nanhue faixa etária, debido la sous riscos [de falta d'alguns nutrientes]. La DGE çrecomenda-la de forma la bebés, ninos i adolescentes."''<ref>{{Citar web |url=http://www.dge.de/modules.php?name=News&file=article&sid=24 |títalo=Deutsche Gesellschaft fur Ernährung i.B. - Ist begetarische Ernährung fur Kinder geignet? |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref>
Ua porsora chamada Lindsay Allen dixe que la dieta begetariana strita puode ser prejudicial para ninos.<ref>{{citar web |url=http://www.bbc.co.uk/pertuese/reporterbbc/story/2005/02/050221_beganmla.shtml |títalo=Dieta begetariana puode 'prejudicar ninos', diç médica |acessodata=23 de júnio de 2011 |data=21 de febreiro de 2005 |publicado=[[BBC Brasil]] |citaçon= }}</ref> Inda assi un relatório mencionaba que l studo desta médica era an parte financiado pula National Cattlesmen’s Beff Association. [[Paul McCartney]], begetariano zde la década de 1970 declarou que l studo fui manipulado puls criadores de ganado que biran las bendas a caer i acrecientou que ls sous filhos son saudables tenendo sido criados cumo begetarianos.<ref name="Singer i Jin Mason 2008, pp. 265">Peter Singer i Jin Mason, ''Cumo Comemos: Porque las Nuossas Scolhas Alimentares Fázen la Defrença'', Don Quixote, 2008, pp. 265. ISBN 978-972-20-3633-7</ref>
Por sue beç, Associaçon Dietética Amaricana declarou que ls regimes begetarianos, zde que bien planeados, son apropiados para todas las fases de la bida, ancluindo grabideç, lataçon, purmeira anfáncia i adolescéncia, referindo tamien que ls begetarianos ténen nibles mais baixos de malinas cardiobasculares, diabetes tipo 2, heipertenson i cancros de la próstata i de l cólon.<ref name="Singer i Jin Mason 2008, pp. 265"/>
La speriencia proba que ls ninos begetarianas son tan saudables cumo las nun begetarianas. Para citar un eisemplo coincido, la cantora [[Joss Stone]], ye begetariana zde nacença.<ref>[http://www.gobeg .com/f-jossstone.asp]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
L Dr. José Lyon de Castro (1890-1988) screbiu que ye possible bibir cun salude sin comer chicha ó peixe, cumo atestan numerosos homes de ciéncia i l testemunho de milhones de begetarianos an to l mundo.<ref>Dr. José Lyon de Castro, ''Alimentaçon Natural'', Publicaçones Ouropa-América, [s.d.], p. 121-122.</ref>
Ls cuidados mais amportantes al se tomar quando se adota ua dieta begetariana dízen respeito a la [[bitamina B12]], al [[cálcio]] i als ácidos graxos [[ómega 3]]. Por outro lado, begetales puoden facilmente suprir las necidades houmanas de [[proteína]].<ref name="ada-surbey"/> Un begetariano norte-amaricano cunsume, an média, 150% de la cantidade diária recomendada.<ref name="oufof">{{Citar web |url=http://www.earthsabe.org/pdf/oufof2006.pdf |títalo=EarthSabe - Our Fod Our Feture |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref>
=== Cuidados necessairos ===
Ls cuidados mais amportantes la se tomar nua dieta begetariana dízen respeito a la [[bitamina B12]], al [[cálcio]] i als ácidos graxos [[ómega 3]]. Ls dous purmeiros dében ser cunsidrados cun special atençon por begetarianos stritos; l terceiro deberie ser ua preocupaçon de todos, anclusibe nó-begetarianos.
==== Bitamina B12 ====
Deficiéncia de bitamina B12 puode causar anemia i danos al sistema nerboso.<ref name="begsoc-b12">{{Citar web |url=http://www.begansociety .com/fod/nutrition/b12/ |títalo=What eibery began should know about bitamin B12 |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref>
Ne l passado, acraditaba-se qu'alimientos cumo spirulina (''Spirulina platensis''), lebedura de cerbeija ó perdutos fermentados la base de soja (cumo [[tempeh]] i [[missó]]) poderien ser fuontes de bitamina B12, mas nun ye possible absorber la B12 cuntida nesses alimientos. Studos an ratos cumproban que la B12 ancontrada nas oucas Chlorella i Nori son fuontes bálidas para mamíferos. <ref name="b12-nori">{{Citar web |url=http://www.ncbi.nln.nih.gob/pubmed/11430774 |títalo=Feding dried purple laber (nori) to bitamin B12-deficient rats seneficantly amprobes bitamin B12 status.}}</ref><ref name="b12-chlorella">{{Citar web |url=http://www.ncbi.nln.nih.gob/pubmed/12656203 |títalo=Charaterization and bioabailabelity of bitamin B12-cumpounds fron eidible algae.}}</ref><ref name="b12-began-lebing-fod">{{Citar web |url=http://jn.nutrition.org/cuntent/125/10/2511.long}}</ref>
===Roques===
Ls roques [[Shimeji]] i [[Shitake]], para alhá de grande fuonte de [[proteína]] <ref>[http://boaforma.abril .com.br/dieta/aliados-de la-dieta/4-superpoderes-roque-488980.shtml Buona forma, Abril]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i baixa [[caloria]], son ricos an B12 <ref>[http://www.atibo .com/Canhales/Pages/Amport%C3%A2nciaMedicinaleNutricionaldoShitake.aspx Atibo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref>[http://rebistabibasaude.uol .com.br/saude-nutricao/102/artigo235631-2.asp]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
Ua angeston apropiada de bitamina B12 tamien puode ser garantida dua de las seguintes formas:<ref name="begsoc-b12"/><ref name="fodguide-ada">{{Citar web |url=http://www.eatright.org/cps/rde/xchg/SID-5303FFEA-2FAEECE9/ada/hs.xsl/gobernance_5105_ENU_HTML.htn |títalo=La new fod guide fur North Amarican begetarianes |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref><ref name="guiabeg-b12">{{Citar web |url=http://www.guiabegano .com.br/nutricao/b12/andice.html |títalo=Guia Begano - Todo ó quaije todo subre la Bitamina B12 |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref>
* Cunsumir diariamente un suplemiento bitamínico cuntendo antre 5 i 10 mcg de bitamina B12, ó cunsumir semanalmente un suplemiento cuntendo 2000 mcg de bitamina B12.<ref name="Dieta de ls Puntos">{{Citar web |url=http://www.librodietadospontos .com.br/ |títalo=Libro Dieta de ls Puntos |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref>
Cunsumo ocasional de leite ó uobos nun supre las necidades de bitamina B12.<ref name="guiabeg-b12"/>
==== Cálcio ====
{| class="wikitable" align="right" style="clear:left; margin:0 0 0.5en 1en;"
|+Eisemplos d'alimientos ricos i cálcio i porçones cuntendo cerca 10% de l balor diairo recomendado. Debe-se cunsumir al menos 8 porçones desse tipo al die.<ref name="fodguide-ada"/>
|-
| '''Alimiento''' || '''Porçon'''
|-
| Leite ó iogurte || 1/2 copo (125 mL)
|-
| Leite de soja anriquecido cun cálcio || 1/2 copo (125 mL)
|-
| Queiso || 20g
|-
| [[Taheni]] || 2 cucharas de caldo (30 mL)
|-
| Brócolis, fuolhas de mostarda (cozidos) || 1 copo (250 mL)
|-
| Brócolis, fuolhas de mostarda (crudos) || 2 copos (500 mL)
|}
Un begetariano strito norte-amaricano cunsume an média 627 mg de cálcio por die.<ref name="oufof"/> Esse balor stá ambaixo de la recomendaçon brasileira de 1000 mg diairos.<ref>ANBISA - Resoluçon RDC mº 269, de 22 de setembre de 2005</ref> Dada la pequeinha ouferta d'alimientos anriquecidos ne l Brasil, ye possible que begetarianos stritos brasileiros angiran cantidades inda mais baixas de cálcio.
Alguns studos sugíren que l'absorçon de cálcio nua dieta begetariana strita seia melhor que naqueilhas qu'ancluen alimientos d'ourige animal. Inda assi, ye recomendado seguir l balor diairo de 1000 mg.<ref name="ada-surbey"/>
La tabela al lado mostra eisemplos d'alimientos ricos an cálcio i de porçones qu'ancluen cerca de 10% de l balor diairo recomendado (IDR). La ADA acunselha l'angeston d'al menos 8 porçones desse tipo al die.<ref name="fodguide-ada"/>
Por sue beç, l Dr. John McDougall splicou que las plantas, que stan carregadas de minerales an cantidades suficientes para custruir ls squeletos de ls maiores animales de a tierra (l'alifante, l'heipopótamo, la girafa, l cabalho, la baca), possuen cálcio suficiente para zambolber ls uossos relatibamente pequeinhos de l ser houmano.<ref>McDougall Newsletter, [http://www.drmcdougall .com/misc/2007nl/feb/whenfriendsask.htn When Friends Ask: "Where De l You Get Your Calciun?"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
L Dr. McDougall afirmou que l'ouserbaçon de que bilhones de pessonas zambolben squeletos adultos normales sin cunsumir leite de baca ó suplemientos de cálcio deberie ser suficiente para deixar to la giente çcansada an relaçon a l'adequaçon dua dieta begetariana strita, mas qu'anfelizmente esse nun ye l causo, debido a la propaganda anganhosa de l'andústria de l leite. Screbiu inda subre ls einúmaros malefícios de l cunsumo leite.<ref>McDougall Newsletter, [http://www.drmcdougall .com/misc/2007nl/mar/dairy.htn When Your Friends Ask: "Why Don’t You Drink Milk?"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Antretanto alguns libros ténen benido a alertar pa ls muitos peligros de l cunsumo de leite, sendo de çtacar ''Don't Drink Your Milk!: New Frightening Medical Fats About the World's Most Oberrated Nutrient'' de l Dr. Frank La. Oski, ''Milk - The Deadly Poison'' (''Leite: alimiento ó beneno?'', na eidiçon brasileira) de Brian Bigorita i Robert Cohen, ''The China Study: The Most Cumprehensibe Study of Nutrition Eiber Cunduted and the Startling Amplicationes fur Diet, Weight Loss and Long-tern Heialth'' de l Dr. T. Colin Campbell, i ''Whitewash: The Çturbing Truth About Cow's Milk and Your Heialth'' de Joseph Keon.
Las melhores fuontes begetarianas de cálcio son ls begetales i legumes de fuolhas berdes (brócolos, berça de Bruxelas, [[berça-galega]], etc.; la scepçon ye l spinafre, cujo cálcio ye de defícel absorçon)<ref>{{cite web|url=http://www.begansociety .com/fod/nutrition/calciun.php|title=Began Sources of Calciun|acessdate=Nob 01 2009}}</ref>, frajones, tofu, figos secos<ref>[ http://www.pcrn.org/heialth/prebmed/strong_bones.html Prebentibe Medicine and Nutrition - Calciun and Strong Bones]</ref>, almendras, castanha-de l-pará, semientes de chia, semientes de sésamo, thaeni, semientes de girassol, i rabanetes.<ref>Brenda Dabis, RD i Besanto Melina, MS, RD, ''Becoming Raw'', Book Publishing Cumpany, 2010, p. 204-205.</ref> De ls alimientos referidos, ls mais ricos son las semientes de chia (1,010 mg) i las semientes de sésamo (1,404 mg). Ls «leites» begetales tamien questuman cunter cálcio. Muitos outros alimientos begetarianos cunténen cálcio, mas an menor cantidade que ls atrás mencionados.
==== Fierro ====
Dado que l fierro de fuontes begetales ye absorbido menos facilmente que l fierro de fuontes animales, begetarianos necessitan dua angeston diária de fierro maior de l que ls que comen chicha burmeilha i/ó peixe.<ref>Mangels, Red. [http://www.brg.org/nutrition/iron.htn Iron in the began diet]. The Begetarian Resource Group.</ref>
L fierro stá persente nua grande cantidade d'alimientos begetarianos, cumo por eisemplo las [[lentilha]]s, freijon negro, freijon-frade, freijon de soja, [[caju]], [[spinafre]], las semientes de [[girassol]], [[uba]], uba-passa, açúcar mascabo, pan de trigo antegral, bários cereales de pequeinho-almuorço (zayuno) <ref>[http://www.gobeg .com/essential_nutrients.asp]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, l [[Bigna radiata|freijon mong]] (tamien coincido cumo freijon-de la-china)<ref>[http://www.ayurbalance .com/splore_fodmungbeanes.htn Ayurbedic Fods - Mung Beanes]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, l garbanço, las semientes de bóbeda, las passas<ref>Joanne Stepaniak, M.S.I.D., ''The Began Sourcebook'', 2 ed., 2000, pp. 240-241.</ref>, la [[quinoa]] <ref>[http://www.wholehealthmd .com/ME2/dirmod.asp?nn=Reference+Library&type=AWHN_Fods&mod=Fods&mid=&id=D18F2C4462B74726B0C2D1FD8A8A65B8&tier=2]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i la raba <ref>[http://begetarianismo.blogs.sapo .pt/arquibo/199415.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Un begetariano que tome 50 meligramas ó mais de bitamina C na mesma refeiçon an que cunsume alimientos ricos an fierro, faç cun que l'absorçon de fierro duplique.<ref>Brenda Dabis, RD i Besanto Melina, MS, RD, ''Becoming Raw'', Book Publishing Cumpany, 2010, p. 192.</ref>
La [[Salsa (planta)|salsa]] ye tamien bastante rica an fierro i outros minerales, assi cumo an bárias bitaminas.<ref>Brenda Dabis, RD i Besanto Melina, MS, RD, ''Becoming Raw'', Book Publishing Cumpany, 2010, p. 202.</ref> Cumbén inda assi referir que la salsa debe ser cunsumida cruda, yá que parte de las sues bitaminas se perde cula cozedura.
Outro alimiento mui acunselhable ye la [[bena]], ua beç que para para alhá de ser rica an fierro, inda ten cálcio, proteínas, fibras i bitaminas.<ref>[http://www.portalsaofrancisco .com.br/alfa/bena/bena.php]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.anformacaonutricional.net/nutricao/bena-cruda-an-flocos-tabela-balor/]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
==== Zinco ====
Nas dietas begetarianas l zinco puode ser oubtido atrabeç de cereales antegrales, nuozes, pistaches, almendras, cajus, [[pinhones]], [[castanha-de l-pará]] (tamien coincida cumo castanha-de l-brasil), semientes de bóbeda, semientes de sésamo, semientes de chia, semientes de linaça, amaranto, cebada, begetales de fuolhas berdes i erbilhas.<ref>Beare, p. 120.</ref><ref>Brenda Dabis, RD i Besanto Melina, MS, RD, ''Becoming Raw'', Book Publishing Cumpany, 2010, pp. 197, 204-205.</ref> Las nuozes i las semientes son ls alimientos begetarianos mais ricos an zinco.
==== Ómega 3 ====
La ADA recomenda l cunsumo de 2 porçones diárias d'alimientos ricos an ómega 3, cumo por eisemplo:<ref name="fodguide-ada"/>
* semientes de [[chia]] (maior fuonte de ómega 3 na Natureza)
* 1 cuchara de xá (5mL) de ólio de linaça;
* 3 cucharas de caldo de ólio de canola ó de soja;
* 1 cuchara de caldo (15mL) de linaça moída;
Outras fuontes begetales de ómega 3 son: semientes de linaça (tamien cunténen ómega 6, mas an menor cantidade), semientes de chia, semientes de cánhamo, nuozes, begetales de fuolhas berdes (estes radadeiros an menor cantidade).<ref name="Brenda Dabis 2010, p. 123">Brenda Dabis, RD i Besanto Melina, MS, RD, ''Becoming Raw'', Book Publishing Cumpany, 2010, p. 123.</ref>
Por sue beç, l ómega 6 puode ser oubtido atrabeç de ólio de semiente d'uba, semientes ó ólio de girassol, semientes ó ólio de bóbeda, semientes ó ólio de sésamo, cánhamo, nuozes, freijon de soja, ólio de freijon de soja, etc.<ref name="Brenda Dabis 2010, p. 123"/>
Alguns alimientos begetales cunténen tanto ómega 3 cumo ómega 6. San eilhes: la soja, l cánhamo i las nuozes.<ref>Sally Beare, ''Dieta de la longebidade: segredos de ls pobos cun maior longebidade de l mundo'', Publicaçones Ouropa-América, p. 149.</ref> Ls legumes de fuolhas berdes scuras (por eisemplo spinafres, salsa, brócolos), i las oucas, cunténen pequeinhas cantidades de ls ácidos graxos eissenciales.<ref>Sally Beare, p. 150.</ref> Las bubidas de soja i ls iogurtes de soja, assi cun alguas manteigas begetales, tamien cunténen ácidos graxos eissenciales.
Ye amportante lembrar que la dieta begetariana, tal cumo la dieta oníbora, debe ser rica i bariada.
L begetarianismo nun debe ser cunfundido cula chamada "alimentaçon natural", termo que ye bastante ampreciso i que puode tener seneficados defrentes, ambora giralmente se refira la pessonas que cunsumen alimientos nun processados. L begetarianismo nun ten nanhue restriçon, por eisemplo, al cunsumo de l'arroç branco ó de la farinha de trigo branca. Nun hai nada na perpuosta de l begetarianismo que puoda cundenar ls que se outelizan desses alimientos. La perpuosta de l begetarianismo ye dua dieta que nun anclua chichas de qualquiera tipo, ancluindo ó nun uobos, laticínios i mel.
== Justificatibas para ua dieta begetariana ==
{{publicidade}}
Hai dibersas rezones que lieban ua pessona a adotar ua dieta begetariana, que ban zde nun gustar de comer chicha, passando por questones relegiosas, até l respeito als [[dreitos animales]]. Ls que son begetarianos puls animales giralmente outan tamien pul [[beganismo]], por ser ua filosofie mais cundizente culs dreitos animales.
Ye amportante anfatizar que begetarianismo nun ten necessariamente a ber cun dreitos animales, i qu'alguien puode ser begetariano por qualquiera outra rezon.
Alguas deilhas son: de salude, ecológicas, éticas, eiquenómicas i relegiosas.
Muitos begetarianos defenden que l ser houmano stá mais ato a cunsumir quemido begetariana de l que a alimentar-se cula chicha d'animales. Dibersos naturalistas célebres, cumo [[John Ray]], [[Carolus Linnaeus]], [[Georges Cubier]] i [[Richard Owen]] aguantórun este punto de bista.<ref>Luis Balleijo Rodrígueç [http://www.ibu.org/spanish/news/eibu/news962/omnibore.html ''Omníboros l Begetarianos?: Lo qu'algunos naturalistas famosos piensan subre esto'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> John Ray, por eisemplo dixe: ''l'home de maneira nanhue ten la custituiçon dun ser carníboro. La caça i la belocidade nun son naturales para el. L'home nun ten nin ls dientes pontiagudos nin las garras para matar la sue preza. Pul cuntrairo, las sues manos son feitas para cuchara fruita, bagas i begetales i ls sous dientes apropiados para mastiga-los.''<ref>John Eibelyn, ''Acetarie'', 1699, p. 170. Citado an Howard Williams, p. 107.</ref>
Atrabeç de l'eisame de la [[fesiologie]] i de la [[anatomie]] houmana cuncluen que la dieta natural de l'home ye naturalmente begetariana.<ref>[http://www.gobeg .com/naturalhumandiet.asp]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Un de ls argumientos cunsiste an afirmar que l ser houmano sente repugnáncia al ber animales muortos i que l'oulor de las carcaças animales nun ne ls çperta apetite, al passo que ls animales que se alimentan de chicha aprecian l'oulor de la chicha cruda.<ref>[http://www.gobeg .com/naturalhumandiet_meat.asp Meat: Delicious or Çgusting?]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Hai muitos seclos que ls begetarianos zafian ls nun begetarianos a apanhar ls animales que comen, la mata-los i la come-los crudos, tal cumo fázen ls animales na natureza. Veija por eisemplo ls scritos de [[Plutarco]],<ref>[http://www.ibu.org/story/grece_rome/plutarch.html IBU: Plutarco]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Gassendi]]<ref>[http://www.ibu.org/story/renaissance/gassendi.html IBU: Gassendi]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i de [[Percy Bysshe Shelley]].<ref>[http://www.animal-rights-library .com/texts-c/shelley01.htn Shelley: ''La Bindication of Natural Diet'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
An Pertual la defesa deste punto de bista era liebada a cabo pul médico [[Amílcar de Sousa]]: ''"De la bielha cunfuson de teories médicas, de la grande época ouscura de l'ampirismo, cumo un dogma de la ciéncia d'anton, ua forma errónea i chena de preconceito, cumo se fura un mandado relegioso i por esso mesmo eibado de mala fé, surgiu cun esta frase perturbante: ''L'home ye omníboro''. Cumo a la boca se puode liebar todo que se querga, dende resultou essa monstruosidade deturpante de l'houmanidade! […] Zde la forma de ls dientes a la capacidade de l stómado i a las dimensones de l'antestino, cumo dados anatómicos an refréncia a la cumparaçon de la série animal de que l'home ye primaç – todo demunstra que l género houmano nun ye omníboro. La dentadura ye semelhante a la de ls símios antropóides que se alimentan de fruitos; i se ls oubrigarmos la séren carníboros, eimediatamente stigmas de degenerescéncia se notan, malinas de piel, la queda de ls puls, l reumático i outras manifestaçones d'artritismo. […] L'alimentaçon houmana ten sido zbirtuada pul preconceito."''<ref>''L'home ye frugíboro'', an ''L Begetariano'', belume I, 1909-1911, Sociadade Begetariana Eiditora, Porto, 4ª eidiçon 1912, pp. 45-46.</ref>''"La chicha nun ye l'alimiento de l'home. Pa l ser, debíamos poder matar ls animales culas manos i garras, i triturarmos ls uossos ó lacerar ls músclos inda calientes culs dientes, cumo faç l'hiena. Çprobidos d'armas cortantes i de l'artifício de la culinária, l'home nun puode outelizar-se de la chicha nin de l peixe."''<ref>''L Begetariano'', III Belume, N.º 7, Setembre de 1912, pp. 249</ref>
Recentemente, dous cunceituados antropologistas, Donna Hart i Robert Wald Sussman, punirun de lado la teorie de que l ser houmano pré-stórico era caçador ne l polémico libro ''Man the Hunted: Primates, Predators, and Houman Eibolution'', acrecentando nuobos argumientos a la causa begetariana.
===Pacifismo===
Muitos begetarianos dízen que l regime begetariano torna las pessonas mais pacíficas. Esta eideia era frequente i ten muitos seclos d'eisisténcia. Por eisemplo, [[Obídio]], puso [[Pitágoras]] a dezir que l questume de comer chicha abriu la puorta ''"a crimes de to l género; porque fui sin dúbeda pula carnificina desses animales que l fierro ampeçou a ser ansanguentado.[…] Ye acostumar-mos a derramar l sangre houmano degolar animales inocentes i oubirmos sin piadade sous tristes gemidos."''<ref>citado por [[Jaime de Magalhanes Lima]] an ''L Begetarismo i la Moralidade de las raças'', Porto, 1912, pp. 8-9.</ref> Ne l Seclo XBIII, un personaige dua nobela de [[Buoltaire]] diç assi: ''"Ls homes alimentados de chichas i saciados de licores fuortes, ténen todos un sangre azedo i adusto que ls torna loucos de cien maneiras defrentes: la sue percipal deméncia ye l furor de derramáren l sangre de sous armanos i de debastáren prainadas férteis para reináren an semitérios."''<ref>Buoltaire, ''La Princeza de Babylonia'', Lisboua, 1888, p. 25.</ref> Este punto de bista era eigualmente defendido por [[Jean-Jacques Rousseau]].<ref>[http://www.ibu.org/story/renaissance/rousseau.html IBU: Jean-Jacques Rousseau]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ne l'ampeço de l seclo XIX [[Joseph Ritson]] screbiu nun ansaio que l regime cun chicha torna las pessonas mais cruéis i ferozes i que l sacrifício d'animales cunduç al sacrifício d'houmanos <ref>Joseph Ritson, ''An Essay On Abstinece Fron Animal Fod, Las La Moral Duty'', London, 1802.</ref>[[Lord Vyron]] tamien acraditaba que la chicha torna las pessonas ferozes.<ref>[http://www.ibu.org/story/angland19a/byron.html IBU: Lord Byron]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Este argumiento inda ye mui outelizado an defesa de l regime begetariano.<ref>[http://www.begetarianismo .com.br/sitio/andex.php?oution=cun_cuntent&task=biew&id=2110&Itemid=117 Sítio Beg: L'home ye un ser fruitíboro]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Anque desso, ye sabido que Adolf Hitler [[Begetarianismo de Adolf Hitler|era begetariano]].<ref name="Rudacille88">Rudacille 2001, p. 88.</ref><ref name="Arluke148">Arluke & Sanders 1996, p. 148. Quoted fron Wuttke-Groneberg, W. (1980). ''Medizin ein Nationalsozialismus''. Tubingen: Schwabische Berlaggesellschaft.</ref>
===Salude===
{{percipal|Begetarianismo i nutriçon}}
Por acunselhamiento médico ó por outo-eniciatiba, esta ye ua motibaçon para muitas pessonas seguiren un regime begetariano.
Ua dieta begetariana eiquelibrada ye giralmente eficaç an eiquelibrar ls nibles de [[colesterol]], reduzir l risco de [[malinas cardiobasculares]] i tamien eibitar alguns tipos de [[cáncaro]] (Cáncaro), antre outras rezones [http://www.llu.edu/llu/heialth/]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [http://www.pcrn.org], [http://www.centrobegetariano.org/andex.php?article_id=74]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.
Segundo studos recentes, ls begetarianos ténen menos porbabelidade de zambolber cancros de l que las pessonas que cunsumen chicha.<ref>[http://www.guardian.co.uk/science/2009/jul/01/begetarianes-blod-cancer-diet-risk ''The Guardian'', (Júlio de 2009): Begetarianes less likely to debelop cancer than meat eaters, says study]</ref>
D'acuordo culs cientistas, las chichas burmeilhas i las chichas processadas, cumo l fiambre i l bacon stan ligadas a l'ocorréncia de cáncaro de l'antestino, i 3,700 causos desta malina serien prebenidos todos ls anhos ne l Reino Ounido se to la giente cunsumisse menos de 70g de chicha processada por sumana.<ref>[http://www.guardian.co.uk/science/2009/jun/15/processed-meat-bacon-bowel-cancer ''The Guardian'', (Júnio de 2009): Scientists warn cunsumtion of processed meat linked to cancer]</ref>
Segundo esse mesmo studo, deixar de buber álcol, comer muita fruita, begetales i fibra ajuda a prebenir l cáncaro de ls antestinos.
Segundo l'ourganizaçon médica Physicianes Committe fur Respunsible Medicine (PCRM) l cunsumo de chicha cuntribui para ua maior ocorréncia d'ampoténcia sexual, pus esse alimiento entope las artérias, sendo acunselhada pula ourganizaçon l'aporfilhaçon dua dieta begetariana cumo ajuda na resoluçon desse porblema.<ref>Physicianes Committe fur Respunsible Medicine, [http://www.pcrn.org/news/heialth040209.html ''New Ad Links Meat-Eating and Ampotence''], February 9, 2004.</ref>
Outro aspeto relebante prende-se cula culidade de ls perdutos [[animales]] que chegan al mercado. Alguns [[animales]] criados para cunsumo houmano son alimentados cun ua cantidade seneficatiba de [[hormónios de crecimiento]] i [[antibióticos]] para rejistiren a las malinas, sendo la [[chicha]] que chega a la mesa, muitas bezes, de mala culidade. Por outro lado, la poluiçon de ls mares i rius puoden tornar la [[chicha]] de [[peixe]] eigualmente ansegura. Todas las toxinas i ls químicos qu'eisisten na auga cuncentran-se ne l peixe, i quando angerimos la sue chicha angerimos essas sustáncias, qu'ancluen [[mercúrio (eilemiento químico)|mercúrio]], [[chombo]], PCB’s (bifenilos policlorados), pesticidas, [[arsénico]], i muitas outras.<ref name="gobeg .com">[http://www.gobeg .com/cuntamination_cautiones.asp]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Cientistas de la ''Harbard Schol of Public Heialth'' çcubriran que l mercúrio eisistente ne l peixe puode causar danos eirrebersibles ne l cérebro de las ninos, tanto a las que se ancontran ne l útero, cun a las que stan an zambolbimiento.<ref>Eilizabeth Weise, USA TODAY, [http://www.usatoday .com/news/heialth/2004-02-08-mercury-usat_x.htn Mercury damage 'eirrebersible'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130718165633/http://usatoday/ |date=2013-07-18 }}</ref>
Segundo l Dr. [[Pedro Andíberi Coluci]] (1879-1987) l peixe, fresco ó seco, cuntén "grande cantidade de toxinas podrosas" i "pula tabela d'análezes de ls cuorpos purínicos cuntidos ne ls defrentes alimientos, ouserba-se que la maiorie de ls peixes cuntén purinas an cantidade, an special ls pequeinhos, ancluindo la [[truta]], pus estes forman un grupo cujas purinas son an grau mais eilebado de l que las de bitela i de bui ó de baca."<ref name="Andíberi Coluci 1986, p. 34">Dr. Indíberi Coluci, ''Higiene i Terapie Alimentares i Profilaxia de las Malinas de Ourige Artrítica'', 18ª eidiçon, Lisboua, 1986, p. 34.</ref> Screbiu que l peixe seco, cumo por eisemplo l [[bacalhau]] porduç mais benenos que ls peixes frescos.<ref name="Coluci, 1986, p. 35">Coluci, 1986, p. 35.</ref> Acrecientou inda que mariscos, moluscos i crustáceos son acidificantes, andigestos i cunténen "purinas an cantidades que ls tornan altamente tóxicos"<ref name="Coluci, 1986, p. 35"/>
Un terceiro punto, nas rezones de salude, son las recorrentes crises de l'andústria alimentar, cumo la de las [[ancefalopatie spongiforme bobina|bacas]] ó la de la [[gripe abiária]], que lieban muitas pessonas a adotar ua dieta defrente.
Quanto als [[begetales]], [[fruitas]], [[Hortaliça|berduras]] i [[legumes]] tamien hai la preocupaçon cula anfenidade de [[agrotóxicos]], que puoden ser tan prejudiciales a la salude quanto ls [[hormónios]] ampregados ne ls [[animales]].{{Carece de fuontes}}
Segundo l Dr. [[Benjamin Spock]], ua buona rezon para cunsumirmos alimientos d'ourige begetal ye que ls animales tenden a cuncentrar pesticidas i químicos na sue chicha i leite, al passo que ls alimientos begetales, mesmo nun sendo ourgánicos, cunténen mui menos cuntaminaçon.<ref>Benjamin Spock, M.D., ''Dr. Spock’s Baby and Child Care: Sebenth Eidition'' (New York: Pocket Books, 1998, pp. Spock 113-4.</ref> D'acuordo cun un studo publicado ne l ''New Angland Jounal of Medicine'', l leite de mais begetarianas cuntén solo 1 ó 2% de ls pesticidas que fúrun ancontrados ne l leite de mais nun begetarianas.<ref name="gobeg .com"/>
Debido al porcesso de [[Bio-acumulaçon]] ls químicos ténen tendéncia a acumular-se ne ls tecidos de ls animales que stan mais alto na cadeia alimentar..<ref>[http://www.answers .com/topic/begetarianisn-research-and-general-acetance]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www .ptutorbista .com/cuntent/biology/biology-ib/ambironmental-pollution/water-pollution-effets.php]</ref>
Por esso, quanto mais subimos na cadeia alimentar mais cuncentrados se tornan ls químicos tóxicos, l que lieba a grandes cantidades na chicha i ne l peixe..<ref>Richard H. Schwartç, Ph. D., ''Judaisn and Begetarianisn'', Lantern Books, 2005, p. 146.</ref> Por eisemplo, la baca al cunsumir plantas i grano cun pesticidas i outros poluentes absorbe essas sustáncias, que se ban juntar culas drogas i hormónios giralmente admenistradas a esses animales; l peixe que comemos cunsumiu outro peixe mais pequeinho que por sue beç cunsumiu oucas cuntaminadas, i estes fatores (antre outros) lieban la que ls nun begetarianos téngan un nible de pesticidas mui mais eilebado de l que ls begetarianos..<ref>Stewart D. Rose, ''The Begetarian Solution: Your Answer to Heiart Çease, Cancer, Global Warming, and More'', Heialthy Libing Publicationes, 2004, p. 63-64.</ref> Al comíren ne l topo de la cadeia alimentar ls seres houmanos tornan-se ls recetores de la maior cuncentraçon de pesticidas benenosos.<ref>Barbara Parhan, ''What’s Wrong With Eating Meat?'', Ananda Marga Publicationes, 1979, pp. 18.</ref> De fato, la chicha cuntén 13 bezes mais DDT (químico para matar ansetos) de l que ls alimientos begetales.<ref>Parhan, 1979, pp. 18.</ref>
Hai que se tener muita higiene antes de preparar ls alimientos, séian eilhes quales fúren, lembrando que ls [[begetales]] son ua fuonte andispensable de [[bitaminas]] i de salude.
L cunsumo de chicha i peixe ye eigualmente propício a la propagaçon de [[parasitas]], cumo por eisemplo la [[ténia]]. Mesmo que la chicha seia cozinada ye frequente que las [[batérias]] nun séian çtruídas, sendo estas notables fuontes d'anfeçon.<ref>Parhan, 1979, pp. 24.</ref>
D'acuordo cul Nutrition Anstitute of América "la chicha dua carcaça animal stá carregada de sangre tóxico".<ref>Barbara Parhan, ''What’s Wrong With Eating Meat?'', Ananda Marga Publicationes, 1979, pp. 15-16.</ref> Mal l'animal ye muorto dá-se un porcesso de [[putrefaçon]] i de [[decumposiçon]] stremamente rápido.<ref>Parhan, 1979, pp. 22-23.</ref> Para alhá desso, la chicha an porcesso de decumposiçon, al cuntrairo de a quemido begetariana, passa mui lentamente pul sistema digestibo houmano, stando an custante cuntato culs uorgones digestibos.<ref>Parhan, 1979, pp. 23-24.</ref>
L Dr. José Lyon de Castro screbiu que la chicha cunten agentes tóxicos i numerosos benenos probenientes de l catabolismo, que son altamente nocibos al ourganismo. Acrecientou que mal l'animal ye abatido, se forman [[benenos]] debido a la [[decumposiçon]] cadabérica, i qu'até ne l frigorífico, qu'aguenta la chicha por algun tiempo, esta altara-se la cada hora passada. Referiu que l fígado i ls rines son ls uorgones que mais se afetan pul cunsumo frequente de chicha, que ye un alimiento pobre an minerales, bitaminas, i an heidratos de carbono (scetuando la gordura).<ref>Dr. José Lyon de Castro, ''Alimentaçon Natural'', Publicaçones Ouropa-América, [s.d.], p. 122.</ref>
L Dr. [[Pedro Andíberi Coluci]] (1879-1987), que zaconselhaba todos ls tipos de chicha percipalmente debido al fato d'esses alimientos porduziren ácido úrico, screbiu que "la chicha probeniente de ls animales nuobos, cunten inda mais purinas de l que la d'animales adultos, assi cumo todas las chichas chamadas brancas porduzen mais ácido úrico de l que las burmeilhas" i que "la chicha, seia de que spece fur, eirrita l tubo digestibo i causa heipercloridria, l'oustipaçon, l'enterite mucomembranosa, l'apendicite i torna-se particularmente peligrosa para aqueilhes que ténen ls rines i l fígado altarados".<ref name="Andíberi Coluci 1986, p. 34"/>
Hoije an die las bacas son stimuladas cun ua hormona de crecimiento bobino (rBGR) para porduziren cerca de dieç bezes mais leite de l que serie normal.<ref>Drª. [[Jane Godall]] i Marc Bekoff, ''The Ten Trusts'', HarperOne, 2003, p. 34.</ref> Por esso sofren frequentemente de mastite, ua anflamaçon de la glándula mamária que ye mui dolorosa.<ref name="Godall i Bekoff, p. 34">Godall i Bekoff, p. 34.</ref> Quaije to l leite ye cuntaminado cun pus, i quando las bacas son tratadas cun antibióticos estes puoden ser trasferidos pa ls houmanos atrabeç de l leite.<ref name="Godall i Bekoff, p. 34"/> Ls ambestigadores cuncluíran qu'un copo de leite de baca cuntén zde ua la siete pingas de pus, l que ye peligroso porque l pus cuntén batérias.<ref>[http://www.milksucks .com/pus.asp Got...Pus?]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
===Ecologie===
La motibaçon eiqui ye racionalizar l'outelizaçon de ls [[recursos naturales]] pa l'oubtençon d'alimientos. Un begetariano reduç un eilo de la cadeia alimentar, tornando-la mais eficiente i, cunsequentemente, reduzindo l'ampato ambiental de la sue alimentaçon.Las fruitas, ls cereales i ls begetales eisigen 95% menos de matérias-primas para séren porduzidas.<ref name="Gore, 2006, p. 317">Al Gore, ''Ua Berdade Anconbeniente'', nuoba eidiçon rebista, Sfera de l Caos, 2006, p. 317, ISBN 989-8025-15-8</ref> Para alhá desso, ye neçaira mui mais einergie fócil para porduzir i trasportar chicha de l que para porduzir ua porçon idéntica de proteínas d'ourige begetal.<ref name="Gore, 2006, p. 317"/> Para se porduzir 1 caloria de proteína a partir de frajones de soja son neçairas 2 calorias de [[cumbustible fócil]], anquanto que para se porduzir ua caloria de proteína a partir de bife son neçairas 54 calorias de cumbustible fócil.<ref name="John Robbins 2001, p. 266">John Robbines, "The Fod Rebolution", Conari Press, 2001, p. 266.</ref>
Para porduzir chicha, ye necessairo cultibar plantas qu'alimentaran l ganado, que por sue beç eirá alimentar l'home. Durante l passo d'alimentaçon de l ganado, fúrun gastos recursos cumo l'auga, einergie i tiempo, que poderien tener sido poupados se l'home cunsumisse diretamente ls begetales. San necessairos 18 quilos de cereal para porduzir un quilo de chicha, i un acre de tierra se fur outelizada para cultibar cereales puode porduzir cinco bezes mais proteína de l que se fur outelizada para porduzir chicha.<ref>Peter Singer i Jin Mason, ''Cumo Comemos: Porque las Nuossas Scolhas Alimentares Fázen la Defrença'', Don Quixote, 2008, pp. 275-276. ISBN 978-972-20-3633-7</ref> Cun 2,5 acres de tierra puode-se porduzir [[repolho]] para alimentar 23 pessonas, [[patatas]] para alimentar 22 pessonas, [[arroç]] para alimentar 19 pessonas, [[milho]] para alimentar 17 pessonas, [[trigo]] para alimentar 15 pessonas, ó anton, [[galhinha]] para alimentar 2 pessonas, leite para alimentar 2 pessonas, uobos para alimentar 1 pessona ó bife para alimentar 1 pessona.<ref>John Robbines, "The Fod Rebolution", Conari Press, 2001, p. 294.</ref>
Lougo, ye possible alimentar mui mais pessonas, cun un custo mui mais reduzido pa l'ambiente se porduzirmos alimientos begetarianos. Inda l'este propósito dixe [[Rajendra Pachauri]], Premio Nobel de la Paç, que ''se cada beç mais pessonas comíren mais chicha, nun haberá cereales suficientes pa a porduzir, porque la cumberson de calorias de ls cereales an calorias de la chicha ye mui pouco eficiente''.<ref>Sábado, 18 de Abr de 2009 [http://aeiou.spresso .pt/sera-tragico-se-nao-houbir-un-acuordo-climatico=f509487). "Será trágico se nun houbir un acuordo climático"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Outro eisemplo: segundo la FAO (Organizaçon de las Naciones Ounidas para Agricultura i Alimentaçon), para porduzir 1 kg de chicha bobina son gastos aprossimadamente 15 mil litros d'auga (cunsidrando l cunsumo de l'animal durante sue bida debedido pul rendimiento bruto de sue chicha). Para porduzir 1 kg de soja, son gastos menos de 1300 litros d'auga, cerca de 10%. L'eiquenomie d'auga ye, antoce, superior a 90%.<ref name="singer">Singer, p. (2004). Libertaçon Animal. Eiditora Lugano.</ref><ref>''http://www.fao.o{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}rg''</ref> Ó seia, se cunsumíssemos diretamente la soja, an beç d'a darmos als animales, tamien pouparíamos cantidades eimensas d'auga, ua beç que cultibar soja requer mui menos auga de l que la que ye neçaira para criar animales para cunsumo: la sustituiçon mensal de 1,6 quilos de chicha pul eiquibalente de soja pouparie 75 mil litros d'auga anualmente, i se 20% de ls agregados fameliares ne ls I.U i ne l Canadá sustituíssen semanalmente 113 gramas de chicha de baca pula mesma cantidade de soja, poupaba-se anualmente auga suficiente para fornecer 10 galones d'auga potable para cada pessona de l mundo.<ref>I. Rogers i T. Kostigen, ''L Libro Berde'', Streilha Polar, 2008, p. 115, ISBN 978-972-8929-80-0</ref>
Inda d'acuordo cula FAO (studo de 2006), la porduçon mundial de chicha ye respunsable por 18% de ls gases que causan eifeito de stufa, ó seia, mais de l que todos ls meios de trasportes mundiales juntos. Inda assi, an 2009 dous cientistas de l Banco Mundial corrigiran i recalculórun ls referidos dados pa l Anstituto Wold Watch, cuncluindo que la FAO, que ye promotora de l'oumiento de l cunsumo de chicha, nun analisou corretamente todos ls aspetos, pus, passado la correçon de ls erros i l'ajustamiento de ls dados la cuncluson de ls cientistas fui que la pecuária i ls sous subprodutos son causadores de, pul menos 51% de ls gases causadores de l'eifeito de stufa.<ref>[http://abp.org .pt/node/70 ABP, "Nuobos studos andican que la porduçon de chichas ye la maior fuonte de poluiçon la nible mundial"]</ref> La cantidade de gases de carbono causadores de [[eifeito de stufa]] libertada por cunduzir un típico carro amaricano durante un die son 3 quilogramas; al passo que la cantidade de desses mesmos gases libertada pula queima i çmatamiento dua ária de [[floresta tropical]] de la [[Cuosta Rica]] suficiente para porduzir bife para solo un hambúrguer son 75 quilogramas <ref name="John Robbines 2001, p. 266"/>
Acerca dun terço de la superfice terrestre de l planeta ye dedicada a la criaçon de ganado.<ref>Jonathan Sfaran Foer, "Eating Animals", Hamish Hamilton, 2009, p.149.</ref>
Anualmente cerca de 200.000 quilómetros quadrados de florestas tropicales son çtruídas para criaçon de pastos para ganado, cunduzindo a la zertificaçon i stinçon d'aprossimadamente 1000 speces de plantas i animales.<ref>[http://abp.org .pt/node/48 ABP, "Ampatos Ambientales de la porduçon de chichas i deribados: Porduçon Animal / Degradaçon Ambiental i Fame ne l Mundo"]</ref>
Las florestas tropicales tamien stan a ser çtruídas para porduzir soja, sendo que cerca de 80% de la soja mundial ye outelizada para alimentar animales para cunsumo houmano an beç de ser cunsumida diretamente puls houmanos.<ref>The Guardian, [http://www.guardian.co.uk/commentisfre/2010/jul/01/anti-soya-brigade-eignore-scaremongering Eignore the anti-soya scaremongers], 2010</ref><ref>Grenpeace, "Eating Up the Amazon", [http://www.grenpeace.org/raw/cuntent/anternational/press/reports/eating-up-the-amazon.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231015000252/http://www.grenpeace.org/raw/cuntent/anternational/press/reports/eating-up-the-amazon.pdf |date=2023-10-15 }}, p. 5.</ref>
Se cunsumíssemos essa soja an beç d'a ousarmos para alimentar animales que, mais tarde seran comidos, eliminaríamos la necidade de çtruir las restantes florestas tropicales, pus eisiste un einorme çperdício ne l porcesso de porduçon de chicha.<ref>Gobeg, [Wasted Resources: Rainforest http://www.gobeg{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com/ambironment-wastedResources-rainforest.asp]</ref>
De fato, solo l ganado de ls Stados Ounidos cunsume anualmente tanta soja i grano que serie suficiente para alimentar to la populaçon houmana cinco bezes.<ref>Worldwatch Anstitute,[http://www.worldwatch.org/node/1770 Fire Up the Grill fur la Mouthwatering Red, White, and Gren July 4th] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090210133910/http://www.worldwatch.org/node/1770 |date=2009-02-10 }}, July 2, 2003.</ref> 1,400,000,000 ye l númaro de pessonas que poderien ser alimentadas cul grano i ls frajones de soja que son comidos solo pul ganado de ls Stados Ounidos (adonde bibe 4% de la populaçon mundial).<ref>John Robbines, "The Fod Rebolution", Conari Press, 2001, p. 292.</ref>
L'amazónia cuntina a ser zbrabada a ua taxa de 25 000 quilómetros quadrados por anho para criaçon de ganado i cultibo de soja para alimentar animales(ó seia, 11 acres de floresta son derrubados la cada minuto).<ref>Peter Singer i Jin Mason, ''Cumo Comemos: Porque las Nuossas Scolhas Alimentares Fázen la Defrença'', Don Quixote, 2008, pp. 277. ISBN 978-972-20-3633-7</ref> Debido a la reduçon de las barreiras comerciales l mundo passou a ser un mercado único, sendo que l'oumiento de l cunsumo de chicha faç cun que florestas d'outros países séian çtruídas para cultibar soja para alimentar animales i assi, l nuosso cunsumo de chicha cuntribui, de forma andireta, pa la çflorestaçon ne l strangeiro i pa la cunsequente perda de biodibersidade.<ref>Peter Singer i Jin Mason, ''Cumo Comemos: Porque las Nuossas Scolhas Alimentares Fázen la Defrença'', Don Quixote, 2008, pp. 276. ISBN 978-972-20-3633-7</ref> La çtruiçon de las arbles, por sue beç, ben a causar danos ambientales, pus estas deixan d'absorber l dióxido de carbono.<ref name="Gore, 2006, p. 317"/>
Outro porblema grabe resultante de l cunsumo de chicha, son ls scremientos que l'eilebado númaro d'animales porduç, l que nun acuntece na porduçon d'alimientos d'ourige begetal. Ls animales criados para comer porduzen 130 bezes mais scremientos de l que to la populaçon de ls Stados Ounidos.<ref>Gobeg,[ Meat and the Ambironment: Pollution http://www.gobeg{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com/ambironment-pollution.asp]</ref>
Quanto al peixe, segundo un studo publicado na rebista ''Science'', se la situaçon se mantiber assi, ne l'anho 2048 nun haberá mais peixe ne l mar..<ref>''Science'', Nob. 3, 2006; bol. 314, pp. 787-780</ref> I l peixe criado an bibeiro, tendencialmente ten nibles mais eilebados de metales pesados i gera ua cantidade de merda eiquibalente a ua cidade de 65 mil pessonas la çpeijar sgotos sin tratamiento diretamente ne l mar.<ref>I. Rogers i T. Kostigen, ''L Libro Berde'', Streilha Polar, 2008, p. 112, ISBN 978-972-8929-80-0</ref>
===Ética===
Muitos begetarianos nun cunceben l'home cumo superior al animal, de l punto de bista de l dreito a la bida. Ó seia, nun ye justo tirar la bida a un animal para alimentar ua pessona, specialmente quando la bida dessa pessona nun depende de la bida de l'animal. Antoce, ls animales i ls seres houmanos dében coeisistir.
Outro aspeto refire-se a la forma cumo ls animales son tratados. Ls animales porduzidos pula andústria agropecuária moderna son cunfinados an pequeinhos spácios, alimentados de forma artificial i tratados por bezes de forma brutal durante l trasporte ó antes de l'abate.<ref name="singer"/>
Hoije an die las bacas son ourdenhadas por ua máquina quaije todos ls dies de l'anho, anclusibe anquanto stan prenhas, i debido a las eisigéncias nun naturales que son ampostas al sou metabolismo, andan mal nutridas, sofren de falta de cálcio i magnésio, i chegan a un punto de colapso físico passado quatro anhos (altura an que son muortas).<ref>Bodhipaksa, ''Begetarianisn: la Buddhist Biew'', Windhorse Publicationes, second eidition (rebised), 2009, pp. 16-17.</ref> Las sues crias son les retiradas para que quedemos cul sou leite. Ye un momiento mui traumático i doloroso para ambas i quedan a chamar ua pula outra até nun podéren mais.<ref>Jeffrey Moussaieff Masson,, ''L Porquinho que Cantaba a la Luna: L Mundo de las Emoçones de ls Animales Domésticos'', Senhales de Fuogo, Lisboua, 2005, pp. 21, 163-170.</ref>
Las bitelas de leite, depuis de séren apartadas de las sues mais biben durante dezasseis sumanas an celas de madeira tan streitas i çcunfortables que nun se puoden mexer, esto para que nun zambolban ls músclos i para qu'assi la sue chicha quede tenra.<ref>Peter Singer, ''Scritos subre ua bida ética'', Don Quixote, 2008, pp. 75-81.</ref> San alimentadas cun un sustituto de leite pouco nutritibo i pobre an fierro para que queden anémicas i para qu'assi la sue chicha se mantenha sbranquiçada.<ref>Singer, ''oup. cit''.</ref> Este tipo de chicha ye adquirido la précios sorbitantes por restourantes de luxo.<ref>Singer, ''oup. cit.''</ref>
Anque l'andústria de la chicha alegar que ls animales son bien tratados i muortos de forma andolor, la berdade ye outra. Filmaiges clandestinas documentan crueldade gratuita an dibersos matadouros. Na Family Farms, na Pensilbánia, classeficada cumo un fornecedor de chicha de culidade, biu-se trabalhadores l'atiráren leitones pul aire biolentamente, batendo-les cun marretas crabadas de crabos, pegando-los pulas oureilhas i pulas caudas; biu-se inda las sues caudas las séren cortadas cun alicates i ls sous colhones la séren arrincados a a mano (todo sin anestesie ó cuidado beterinairo), i leitones doentes la séren sufocados até a la muorte an cámaras.<ref>[http://www.anda.jor.br/?p=31549 Agencia de Amboras de Dreitos Animales: Fox News porduç bídeo sclusibo denunciando crueldades an matadouro de cochinos]</ref>
Nun matadouro de la KFC, ampresa que se diç “cumprometida ne l bien-star i ne l tratamiento houmano de las galhinhas”, documentou-se trabalhadores l'arrincáren la cabeça a abes bibas, la deitáren-les tabaco pa ls uolhos, l'atiráren-nas cun bioléncia contra la parede, la pontapeáren-nas i la saltáren arriba deilhas a punto de repentáren i se ber antestinos puls suolo.<ref>Jonathan Safran Foer,''Eating Animals'', 2009, p. 67.</ref><ref>[http://www.kentuckyfriedcruelty .com/u-undercober.asp Kentucky Fried Cruelty: Undercober Ambestigationes]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Muitas outras ambestigaçones clandestinas an bários matadouros defrentes documentórun l mesmo tipo de crueldade.<ref>[http://www.gobeg .com/fatoryFarming.asp Cruelty to Animals: Mechanized Madness]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Eesisten inda studos que proban que l'eisisténcia de matadouros oumenta la bioléncia na sociadade.<ref>[http://www.anda.jor.br/?p=62582 Studos cumproban que l'eisisténcia de matadouros oumenta l cumportamiento biolento na sociadade]</ref>
Outros studos mostran que muitos criminosos biolentos cometírun atos cruéis cun animales .<ref>[http://photo.newswek .com/cuntent/photo/2009/6/photos-la-link-betwen-animal-cruelty-murder.html Newsweak: Cruel Behabior]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
===Eiquenomie===
La base alimentar de l begetarianismo cunsiste an alimientos dun nible anferior de la cadeia alimentar, ls legumes, fruitos i granos, mais baratos de l que la chicha ó l peixe, quando de culidades cumparables.
Ls alimientos begetarianos processados, cumo l [[tofu]] ó l [[seitan]], son muitas bezes porduzidos puls própios cunsumidores an casa.
Las rezones eiquenómicas nun questuman, eisoladamente, motibar ua pessona a adatar la dieta begetariana, mas cuntribui muitas bezes, al lado d'outras motibaçones, pa la mudança de regime alimentar, ó la sue manutençon.
===Religion===
Las motibaçones relegiosas son, muitas bezes, rebestidas de grande cumplexidade. [[Jaenismo|Jaenistas]], l mobimiento [[Hare Krishna]], [[budismo|Budistas]], [[hinduísmo|Hindus]], la [[Teosofia|Sociadade Teosófica]] (por anfluéncia de las dues radadeiras religiones), [[Fraternidade Rosacruç (Max Heindel)|Crestianos Rosacruzes]] i [[Eigreija Adbentista de l Sétimo Die|Adbentistas de l Sétimo Die]] son tipicamente conotados cul begetarianismo, mas las motibaçones nun son necessariamente amposiçones relegiosas (esto ye, comer chicha nun ye necessariamente bisto cumo un pecado, por eisemplo). Muitos budistas prefíren la dieta begetariana porque defenden la nó-bioléncia, l que ye, antoce, ua motibaçon ética, anquanto outros mantén la chicha animal an sues dietas an face de l percípio de la nó-defrenciaçon, pus antenden que na agricultura tamien son muortos dibersos pequeinhos animales. Muitos adbentistas scolhen i acunselhan la dieta begetariana porque la bénen cumo mais saudable i, antoce, bantajosa pa l cuorpo terreno - l que ye, por bias desso, ua motibaçon de salude.
== {{Ber tamien}} ==
* [[Lista de begetarianos]]
* [[Beganismo]]
* [[Nun matar]]
* [[Essénios]]
== {{Ligaçones sternas}} ==
{{Wikiquote|Begetarianismo}}
* {{Link|t|2=http://www.sbb.org.br/ |3=Sociadade Begetariana Brasileira - SBB}}
* {{Link|t|2=http://www.begetarianismo .com.br/ |3=Sítio Begetariano}}
* {{Link|t|2=http://www.abp.org .pt/ |3=Associaçon Begetariana Pertuesa - ABP}}
{{Begetarianismo}}
{{DEFAULTSORT:Begetarianismo}}
[[Catadorie:Begetarianismo| ]]
[[Catadorie:Teories éticas]]
[[Catadorie:Dietas]]
[[Catadorie:Nutriçon]]
t381he6h6qhs591giudi6dd47h52088
107143
107142
2026-07-14T15:30:23Z
~2026-38935-23
15383
/* Justificatibas para ua dieta begetariana */
107143
wikitext
text/x-wiki
{{rebison}}
[[Fexeiro:Soy-whey-protein-diet.jpg|thumb|dreita|250px]]
'''Begetarianismo''' ye un regime alimentar que sclui de la dieta todos ls tipos de [[chicha]] ([[bui]], [[peixe]], [[fruitos de l mar]], [[peru]], [[faison]], [[paca]], [[cochino]], [[carneiro]], [[frango]] i qualquiera [[abe]], etc), bien cumo alimientos ó perdutos deribados. Ye baseado fundamentalmente ne l cunsumo d'alimientos d'ourige [[begetal]], cun ó sin l cunsumo de [[laticínios]] i/ó [[uobo]]s.<ref name="begsoc">{{Citar web |url=http://www.begsoc.org/anfo/whatis.html |títalo=Begetarian Society - What is la begetarian? |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref><ref>{{Citar web |url=http://www.ibu.org/pertuese/faq/defenitiones.html |títalo=Defeniçones - [[Ounion Begetariana Anternacional]] (IBU) |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref>. L ''beganismo'', ó begetarianismo strito, sclui de la dieta to i qualquiera cunsumo d'alimientos ó sub perdutos deribados d'ourige animal, assi, sous adetos tamien nun cunsumen [[uobo]]s, [[laticínio]]s (leite, queiso, manteiga) i [[mel]].
==Ouriges oucidentales==
La británica [[Anna Kingsford]] ye cunsidrada la mai de l begetarianismo ne l [[Oucidente]]<ref>[http://www.kingsford .com.br/ Anna Kingsford, The Mother of Begetarianisn]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Depuis de seis anhos de studo cunquistou [[diploma]] an Paris ([[1880]], quando pudo anton eisercer l'adbocacie puls animales cun maior outoridade. La [[tese]] final, ''L'Alimentation Bégétale de l'Homme'' (''L'alimentaçon Begetal Houmana''), fui ua de las obras fundamentales subre ls benefícios de l Begetarianismo, publicada an anglés ''The Perfet Way in Diet''(1881) <ref> Rudacille, Deborah. The Scalpel and the Butterfly. University of California Press, 2000, pp. 31, 46 </ref> <ref>[http://www.anna-kingsford .com/pertues/obras_de_anna_kingsford/testos/01-OAKM-P-PwayDiettxt.htn Librp online]{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Fondou la ''Fod Reforn Society'' nesse anho, i biajou la [[Ouropa]] para dibulgar la dieta de l begetarianismo, na [[Anglaterra]]; i la [[Paris]], [[Génoba]] i [[Lausanne]] para falar l de l trato cun animales an spurmientos científicos <ref> Rappaport, Heilen. "Kingsford, Anna," Ancyclopedie of Women Social Reformers, 2001 </ref>.
== Eitimologie ==
La [[Begetarian Society]], fundada an [[1847]], rebindica tener ''"criado la palabra begetarian (begetariano) de l latin begetus, que senefica 'bibo' (que ye cumo ls purmeiros begetarianos dezírun se sentir cula dieta) …"''<ref>{{Citar web |url=http://www.begsoc.org/news/2000/canapes.html |títalo=Begetarian Society, News 2000 |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> Antretanto, l [[dicionairo]] de [[Léngua anglesa|anglés]] [[Oxford Anglish Ditionary|Oxford]], antre outros dicionairos padrones, afirman que la palabra fui formada de l termo "begetable" (begetal) i l sufixo "-arian".<ref>''OED'' bol. 19, second eidition (1989), p. 476; ''Webster’s Third New Anternational Ditionary'' p. 2537; ''The Oxford Ditionary of Anglish Etymology'', Oxford 1966, p. 972; ''The Barnhart Ditionary of Etymology'' (1988), p. 1196; Colin Spencer, ''The Heiretic's Feast. La Story of Begetarianisn'', London 1993, p. 252.</ref>
L dicionairo d'anglés Oxford tamien apunta l'eibidéncia qu'andica que la palabra yá era ousada antes de la fundaçon de la Begetarian Society:
* [[1839]] - ''"Se you tubisse que cozinar, einebitabelmente me tornarie begetariano."'' (F. La. Kemble, Jrnl. Residence on Georgian Plantation (1863) 251)
* [[1842]] - ''"Dezir a un begetariano saudable que sue dieta ye bastante antipática culs zeios de sue natureza."'' (Heialthian, Apr. 34)
Mas ouserba que: ''"L'uso giral de la palabra aparente oumentou mui debido a la criaçon de la Begetarian Society an Ramsgate an 1847."''
== Formas de begetarianismo ==
Hai percipalmente seis formas de dietas begetarianas, classeficadas d'acuordo culs tipos d'alimientos que son cunsumidos:
{| class="wikitable" style="margin:outo;text-align:center"
|+ '''''Tabela d'alimientos cunsumidos nas percipales dietas begetarianas'''''
! Nome de la dieta !! [[Chicha burmeilha]] i suína!! [[Chicha branca]] !![[Uobo]]s !! [[Laticínios]] !! [[Mel]]
|-
! [[Begetarianismo#Obolatobegetarianismo|Obolatobegetarianismo]]
|style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#CDE1FF"|Si||style="background:#CDE1FF"|Si||style="background:#CDE1FF"|Si
|-
![[Begetarianismo#Latobegetarianismo|Latobegetarianismo]]
|style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#CDE1FF"|Si||style="background:#CDE1FF"|Si
|-
![[Begetarianismo#Obobegetarianismo|Obobegetarianismo]]
|style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#CDE1FF"|Si||style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#CDE1FF"|Si
|-
![[Begetarianismo#Begetarianismo semiestrito|Begetarianismo semiestrito]]
|style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#CDE1FF"|Si
|-
![[Begetarianismo#Begetarianismo strito|Begetarianismo strito]]
|style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#FFCDCD"|Nó||style="background:#FFCDCD"|Nó<ref>{{Citar web |url=http://www.began.org/FAQs/andex.html#7 |títalo=Began Ation FAQ: Is Honey Began? |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref><ref>{{Citar web |url=http://www.begetus.org/honey/honey.htn |títalo=Why Honey is Not Began |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref><ref>{{Citar web |url=http://www.americanbegan.org/began.htn |títalo=What is Began? |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref>
|}
=== Obolatobegetarianismo ===
Dieta cumpuosta por alimientos d'ourige begetal, uobos, leite i deribados deilhes. Nesta dieta solo hai la scluson de qualquiera tipo de chicha de l'alimentaçon.
=== Latobegetarianismo ===
Dieta cumpuosta por alimientos d'ourige begetal, leite i sous deribados. Ls que la seguen nun comen uobos nin qualquiera tipo de chicha. Essa ye la dieta tradecional de la populaçon [[Índia|andiana]].<ref>DeRose, Mestre. Alimentaçon begetariana: chega d'abobrinha. 2004, Eiditora Nobel</ref>
=== Obobegetarianismo ===
Dieta cumpuosta solo por alimientos d'ourige begetal i uobos, habendo la scluson de ls perdutos láteos i sous deribados i de chicha.
=== Begetarianismo semiestrito ===
Dieta que sclui quaije todos ls alimientos d'ourige animal, abrangendo solamente l mel.
=== Begetarianismo strito ===
Tamien chamado de '''begetarianismo berdadeiro''', ye ua dieta que sclui todos ls perdutos d'ourige animal. Begetarianos stritos nun comen, assi, qualquiera tipo de [[chicha]], [[uobo]]s, [[laticínios]], [[mel]], etc., retirando de la dieta todos ls perdutos d'ourige [[animal]].
Essa forma de dieta ye frequentemente cunfundida cul [[beganismo]], mas, ambora beganos séian begetarianos stritos, nun son la mesma cousa:
<blockquote>
''"Anque [nutricionalmente] classeficarmos ls 'begetarianos berdadeiros' solo pula alimentaçon, eisiste ua defrença antre l begano i l begetariano strito. Giralmente l begano tamien nun outeliza perdutos nó alimentícios probenientes d'animales, cumo lana, couro, seda i piel. Quando falamos an tenermos [sclusibamente] nutricionales, nun faç defrença essa classeficaçon."''<ref>Slywitch, Eric. Alimentaçon sin Chicha. 2006, Eiditora Palabra Ampressa, San Paulo. Páigina 8. [L'outor ye médico i cordenador científico de la Sociadade Begetariana Brasileira]</ref>
</blockquote>
Anquanto l begetarianismo strito ye solo un regime alimentar, beganismo ye respeito als [[dreitos animales]] - l qu'anclui l begetarianismo strito por rezones [[ética]]s, mas nun solo (circo cun animales, [[rodeio]]s, perdutos testados an animales, i qualquiera outra forma de sploraçon animal ye [[boicote|boicotada]] puls beganos).
Eesiste tamien outras dietas semelhantes cumo l [[Crudiborismo]] i l [[Frugiborismo]].
== Cunfuson de tenermos ==
Begetarianismo ye ua palabra ambígua, ó seia, que ten mais dun sentido. Ne l sentido de género, fala abrangendo todas las formas de begetarianismo. Ne l sentido de spece, zeigna l berdadeiro sentido de la palabra, l begetarianismo strito (que nun cunsume nanhun perduto d'ourige animal).
Nesso faç-se dibersas cunfusones. Las mais quemuns son: simplificar l'obolatobegetarianismo por begetarianismo; i cunfundir begetarianismo strito cun beganismo. Debido a esso se amprega l termo "dieta begana", para andicar la dieta begetariana strita. [[Beganismo]] nun ye dieta alimentar, begetarianismo si. L correto ye siempre "dieta begetariana". Al referir-se a l'alguien que nun se alimenta cun nanhun perduto d'ourige animal, usa-se l termo "dieta begetariana strita".
== Ourige i stória de l begetarianismo ==
{{percipal|Stória de l begetarianismo}}
L begetarianismo ten sue ourige na tradiçon filosófica andiana, que chega al Oucidente na doutrina pitagórica. Nas raízes andianas i pitagóricas de l begetarianismo son ligadas la noçon de pureza i cuntaminaçon, nun correspondendo cula bison de respeito als [[animales]]. L nacimiento dua sensibelidade an relaçon als animales, que cundena l cunsumo d'animales por motibos morales ó solidairos, ye mui recente na stória de la [[houmanidade]] i data a partir de l [[seclo XIX]] an alguns países de la [[Ouropa]].<ref>Carneiro, Anrique. Quemido i Sociadade - Ua Stória de la Alimentaçon - [[Riu de Janeiro]]: Eilsebier, 2003</ref> L begetarianismo ético, que bisa l respeito pula bida animal tubo ourige na [[Antiguidade]], sendo qu'al longo de la Stória de l'houmanidade, einúmaros outores ténen benido a criticar i questionar cunsumo de chicha cun base nesse aspeto, por eisemplo [[Mahabira]], [[Asoka]], [[Pitágoras]], [[Ampédocles]], [[Plutarco]], [[Porfírio]], [[Obídio]], San Ricardo de Wyche, [[Leonardo de la Vinci]], [[John Ray]], [[Thomas Tryon]], [[Bernard Mandebille]], [[Alexander Pope]], [[Isaac Newton]], [[Buoltaire]], [[George Cheyne]], [[David Hartley]], [[Ouliber Goldsmith]], [[Joseph Ritson]], [[Lewis Gompertç]], [[Johnny Applesed]], [[Percy Bysshe Shelley]], [[Alphonse de Lamartine]], [[Amos Bronson Alcott]], [[William Alcott]], [[Gustab Strube]], [[Georg Friedrich Daumer]], [[Richard Wagner]], [[Lieb Tolstoi]],[[George Bernard Shaw]], [[Romain Rolland]], [[Élisée Reclus]], [[Mahatma Gandhi]], [[Franç Kafka]], [[Isaac Bashebis Singer]],[[Albert Einstein]] antre muitos outros. Este fato ye demunstrado por outores cumo Howard Williams,<ref>''The Ethics of Diet: La Catena of Outhorities Deprecatory of the Pratice of Flesh-Eating'', University of Eillinois Press, 2003, ISBN 0252071301</ref> Rod Prece,<ref>''Awe fur the Tiger, Lobe fur the Lamb: La Chronicle of Sensibelity to Animals'', Routledge, 2002, ISBN 0415943639 ; ''Sines of the Flesh: La Story of Ethical Begetarian Thought'', UBC Press, 2009, ISBN 0774815108</ref> Norn Phelps,<ref>''The Longest Struggle: Animal Adbocacy fron Pythagoras to Peta'', Lantern Books, 2007, ISBN 1590561066</ref> Walter i Portmess <ref>''Ethical Begetarianisn fron Pythagoras to Peter Singer'', State University of New York Press (January 7, 1999), ISBN 0791440443</ref> i Rynn Berry.<ref>''Famous Begetarianes and Their Faborite Recipes: Libes and Lore fron Buddha to the Beatles'', Pythagorean Books,1993, ISBN 0962616915</ref>
Ua de las passaiges mais antigas a fabor dun begetarianismo ético surgiu quando [[Obídio]], nas [[Metamorfoses]] puso na boca de [[Pitágoras]] estas palabras: ''"Que crime horrible lançar an nuossas entranhas las entranhas de seres animados, nutrir na sue sustancia i ne l sou sangre l nuosso cuorpo! para cunserbar la bida a un animal, porbentura ye mister que morra un outro? Porbentura ye mister qu'an meio de tantos benes que a melhor de las mais, a tierra, dá als homes cun tamanha profuson, prodigamente, se tenga inda de recorrer a la muorte pa l sustento, cumo fazirun [[ciclope]]s, i que solo degolando animales seia possible cebar la nuossa fame? […] Ye desumanidade nun mos comobermos cula muorte de l chibo, cujos gritos tanto se assemelhan als de las ninos, i comermos las abes la que tantas bezes demos de comer. Ah! quon pouco desta dun einorme crime! "''<ref>citado por [[Jaime de Magalhanes Lima]] an ''L Begetarismo i la Moralidade de las raças'', Porto, 1912, p. 8-9.</ref> Este trecho de Obidio reflete ls ansinamientos de ls [[pitagóricos]] ne l purmeiro seclo.<ref>Norn Phelps, ''The Longest Struggle: Animal Adbocacy fron Pythagoras to PETA'', Lantern Voks, Now York, 2007, p. 27.</ref>
Yá na era crestiana [[San João Crisóstomo]] screbiu que l'alimentaçon carníbora ye ua luxúria i que l Home al comer chicha ye pior que ls animales salbaiges, que solo ténen esse forma de se alimentáren.<ref>Howard Williams, pp. 76-81.</ref>
Ne l [[Renacimiento]] ls [[ansaios]] de [[Michel de Montaigne]] eibidencian bastante sensibelidade para culs animales. Eisemplo desso ye la seguinte passaige: ''"Nunca pude ber sin custrangimiento perseguir i matar inocentes animales, quaije siempre andefesos, i de ls quales nunca l'home recebiu la mais pequeinha oufensa."''<ref>citado por Howard Williams, p. 96.</ref> Ó inda: ''"Para alguas mais ye un passatempo ber l filho torcer l cachaço a un frango, bater ó magoar un perro ó un gato […] esso son meios, semientes i raízes de la crueldade, tirania i traiçon."''<ref>{{Citation |title=Animal Rights Story: Michel de Montaigne |url=http://www.animalrightshistory.org/animal-rights-renaissance/montaigne.htn |accessdate=2013-09-18 |archivedate=2025-01-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250123230717/http://www.animalrightshistory.org/animal-rights-renaissance/montaigne.htn }}</ref>
Poucos anhos depuis, [[Bernard Mandebille]] fui un de ls muitos outores que criticórun l cunsumo de chicha cun base ne ls motibos éticos: ''"You nun puodo cumprender cun un home, que nun stá anteiramente andurecido i habituado a la bista de l sangre i de l massacre, puoda assistir sin remorso al massacre d'animales cumo l bui i l carneiro, ne ls quales l coraçon, l cérebro, ls nerbos, difíren tan pouco de ls nuossos, i cujos uorgones de ls sentidos, i por cunsequéncia de l coraçon, son ls mesmos que ne l ser houmano."''<ref>Bernard Mandebille, ''The Fable of the Bes'', citado por Howard Williams, p. 114.</ref>
Por sue beç, yá ne l seclo XIX [[Alphonse de Lamartine|Lamartine]] staba cumbencido de que ''"matar ls animales para mos aguantarmos cula sue chicha i l sou sangre ye ua de las mais deplorables i de las mais bergonhosas anfermidades de la cundiçon houmana."''<ref>Howard Williams, p. 250.</ref>
== Begetarianismo i nutriçon ==
Dietas begetarianas normalmente son ricas an [[proteína]] <ref>[http://saude .ptierra .com.br/conheca-10-fuontes-de-proteinas-que-puoden-sustituir-la-chicha,bc888c3d10f27310BgnCLD100000bbceb0aRCRD.html Salude, Tierra]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[carboidratos]], [[fibras dietéticas]], [[magnésio]], [[potássio]], [[folato]], [[antioxidantes]] (cumo bitaminas C i I) i fitoquímicos, para alhá d'apersentáren baixa angeston de [[gordura saturada]] i [[colesterol]], fornecendo dibersos benefícios nutricionales.<ref>Amarican Dietetic Association, Dietitians of Canada. Position of the Amarican Dietetic Association and Dietitianes of Canada: begetarian diets. Can J Diet Prat Res. 2003; 64(2):62-81.</ref> Por outro lado dietas begetarianas puoden apersentar menor angeston de [[bitamina B12]], [[bitamina D]], [[cálcio]], [[selénio]], [[iodo]], [[fierro]], [[zinco]] l que puode causar eifeitos negatibos subre l'ourganismo. Ls begetarianos dében tener maior atençon ne l que diç respeito a l'angeston de [[bitamina B12]], [[cálcio]], [[zinco]] i [[fierro]], alguns beganos adbogan la necidade de [[Suplemiento alimentar|suplementaçon]] desses nutrientes para sue dieta, sendo amportante rializar eisames de sangre periodicamente. [[begetarianismo strito|Begetarianos stritos]] normalmente apersentan menores angestones de [[cálcio]], [[zinco]], [[bitamina B12]] i [[bitamina D]] quando cumparados cun obolatobegetarianos.<ref>Ferreira, Lucas Guimarães; Bureni, Roberto Carlos; Maia, Adriano Fuortes. Dietas begetarianas i zampenho sportibo. Rebista de Nutriçon. b.19 m.4 Campinas jul./ago. 2006.</ref>
Ua [[alimentaçon]] begetariana adequada puode ser capaç d'atender a las necidades nutricionales de l [[organismo]], mas ye amportante cunsultar un [[nutricionista]] para garantir l'adequada cumbinaçon de ls alimientos i nun oumentar l risco a la salude por inadequaçon alimentar.<ref>Menistério de la Salude. Guia Alimentar Pa la Populaçon Brasileira. Série La. Normas i Manuales Técnicos. Brasília, 2005</ref>
La posiçon de la [[Amarican Dietetic Association]] (ADA, algo cumo Associaçon Norte-amaricana de Nutriçon) ye de que ''"'''dietas begetarianas''' planeijadas de forma apropiada son saudables, adequadas nutricionalmente i promoben benefícios na prebençon i ne l tratamiento de ciertas malinas"''. Antre las bantaiges nutricionales dua dieta begetariana, ancluen-se l menores nibles de [[gorduras saturadas]], [[colesterol]] i [[proteína]] animal, bien cumo maiores nibles de [[carboidratos]], [[fibras]], [[magnésio]], [[potássio]], [[ácido fólico]] i [[antioxidantes]] cumo bitaminas C i I.<ref name="ada-surbey">{{Citar web |url=http://www.dietitians.ca/news/downloads/begetarian_position_paper_2003.pdf |títalo=Position of the Amarican Dietetic Association and Dietitianes of Canada: Begetarian Diets |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref>
La Deutsche Gesellschaft fur Ernährung i.B. (DGE, Sociadade Almana de Nutriçon) mantén posiçon mais cunserbadora: ''"l'alimentaçon (uobo)lato-begetariana puode ser apropiada. Para ninos, special precauçon na escolha de ls alimientos debe ser tomada."'' Afirma tamien que ''"la dieta begetariana strita nun ye recomendable para nanhue faixa etária, debido la sous riscos [de falta d'alguns nutrientes]. La DGE çrecomenda-la de forma la bebés, ninos i adolescentes."''<ref>{{Citar web |url=http://www.dge.de/modules.php?name=News&file=article&sid=24 |títalo=Deutsche Gesellschaft fur Ernährung i.B. - Ist begetarische Ernährung fur Kinder geignet? |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref>
Ua porsora chamada Lindsay Allen dixe que la dieta begetariana strita puode ser prejudicial para ninos.<ref>{{citar web |url=http://www.bbc.co.uk/pertuese/reporterbbc/story/2005/02/050221_beganmla.shtml |títalo=Dieta begetariana puode 'prejudicar ninos', diç médica |acessodata=23 de júnio de 2011 |data=21 de febreiro de 2005 |publicado=[[BBC Brasil]] |citaçon= }}</ref> Inda assi un relatório mencionaba que l studo desta médica era an parte financiado pula National Cattlesmen’s Beff Association. [[Paul McCartney]], begetariano zde la década de 1970 declarou que l studo fui manipulado puls criadores de ganado que biran las bendas a caer i acrecientou que ls sous filhos son saudables tenendo sido criados cumo begetarianos.<ref name="Singer i Jin Mason 2008, pp. 265">Peter Singer i Jin Mason, ''Cumo Comemos: Porque las Nuossas Scolhas Alimentares Fázen la Defrença'', Don Quixote, 2008, pp. 265. ISBN 978-972-20-3633-7</ref>
Por sue beç, Associaçon Dietética Amaricana declarou que ls regimes begetarianos, zde que bien planeados, son apropiados para todas las fases de la bida, ancluindo grabideç, lataçon, purmeira anfáncia i adolescéncia, referindo tamien que ls begetarianos ténen nibles mais baixos de malinas cardiobasculares, diabetes tipo 2, heipertenson i cancros de la próstata i de l cólon.<ref name="Singer i Jin Mason 2008, pp. 265"/>
La speriencia proba que ls ninos begetarianas son tan saudables cumo las nun begetarianas. Para citar un eisemplo coincido, la cantora [[Joss Stone]], ye begetariana zde nacença.<ref>[http://www.gobeg .com/f-jossstone.asp]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
L Dr. José Lyon de Castro (1890-1988) screbiu que ye possible bibir cun salude sin comer chicha ó peixe, cumo atestan numerosos homes de ciéncia i l testemunho de milhones de begetarianos an to l mundo.<ref>Dr. José Lyon de Castro, ''Alimentaçon Natural'', Publicaçones Ouropa-América, [s.d.], p. 121-122.</ref>
Ls cuidados mais amportantes al se tomar quando se adota ua dieta begetariana dízen respeito a la [[bitamina B12]], al [[cálcio]] i als ácidos graxos [[ómega 3]]. Por outro lado, begetales puoden facilmente suprir las necidades houmanas de [[proteína]].<ref name="ada-surbey"/> Un begetariano norte-amaricano cunsume, an média, 150% de la cantidade diária recomendada.<ref name="oufof">{{Citar web |url=http://www.earthsabe.org/pdf/oufof2006.pdf |títalo=EarthSabe - Our Fod Our Feture |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref>
=== Cuidados necessairos ===
Ls cuidados mais amportantes la se tomar nua dieta begetariana dízen respeito a la [[bitamina B12]], al [[cálcio]] i als ácidos graxos [[ómega 3]]. Ls dous purmeiros dében ser cunsidrados cun special atençon por begetarianos stritos; l terceiro deberie ser ua preocupaçon de todos, anclusibe nó-begetarianos.
==== Bitamina B12 ====
Deficiéncia de bitamina B12 puode causar anemia i danos al sistema nerboso.<ref name="begsoc-b12">{{Citar web |url=http://www.begansociety .com/fod/nutrition/b12/ |títalo=What eibery began should know about bitamin B12 |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref>
Ne l passado, acraditaba-se qu'alimientos cumo spirulina (''Spirulina platensis''), lebedura de cerbeija ó perdutos fermentados la base de soja (cumo [[tempeh]] i [[missó]]) poderien ser fuontes de bitamina B12, mas nun ye possible absorber la B12 cuntida nesses alimientos. Studos an ratos cumproban que la B12 ancontrada nas oucas Chlorella i Nori son fuontes bálidas para mamíferos. <ref name="b12-nori">{{Citar web |url=http://www.ncbi.nln.nih.gob/pubmed/11430774 |títalo=Feding dried purple laber (nori) to bitamin B12-deficient rats seneficantly amprobes bitamin B12 status.}}</ref><ref name="b12-chlorella">{{Citar web |url=http://www.ncbi.nln.nih.gob/pubmed/12656203 |títalo=Charaterization and bioabailabelity of bitamin B12-cumpounds fron eidible algae.}}</ref><ref name="b12-began-lebing-fod">{{Citar web |url=http://jn.nutrition.org/cuntent/125/10/2511.long}}</ref>
===Roques===
Ls roques [[Shimeji]] i [[Shitake]], para alhá de grande fuonte de [[proteína]] <ref>[http://boaforma.abril .com.br/dieta/aliados-de la-dieta/4-superpoderes-roque-488980.shtml Buona forma, Abril]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i baixa [[caloria]], son ricos an B12 <ref>[http://www.atibo .com/Canhales/Pages/Amport%C3%A2nciaMedicinaleNutricionaldoShitake.aspx Atibo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <ref>[http://rebistabibasaude.uol .com.br/saude-nutricao/102/artigo235631-2.asp]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
Ua angeston apropiada de bitamina B12 tamien puode ser garantida dua de las seguintes formas:<ref name="begsoc-b12"/><ref name="fodguide-ada">{{Citar web |url=http://www.eatright.org/cps/rde/xchg/SID-5303FFEA-2FAEECE9/ada/hs.xsl/gobernance_5105_ENU_HTML.htn |títalo=La new fod guide fur North Amarican begetarianes |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref><ref name="guiabeg-b12">{{Citar web |url=http://www.guiabegano .com.br/nutricao/b12/andice.html |títalo=Guia Begano - Todo ó quaije todo subre la Bitamina B12 |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref>
* Cunsumir diariamente un suplemiento bitamínico cuntendo antre 5 i 10 mcg de bitamina B12, ó cunsumir semanalmente un suplemiento cuntendo 2000 mcg de bitamina B12.<ref name="Dieta de ls Puntos">{{Citar web |url=http://www.librodietadospontos .com.br/ |títalo=Libro Dieta de ls Puntos |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref>
Cunsumo ocasional de leite ó uobos nun supre las necidades de bitamina B12.<ref name="guiabeg-b12"/>
==== Cálcio ====
{| class="wikitable" align="right" style="clear:left; margin:0 0 0.5en 1en;"
|+Eisemplos d'alimientos ricos i cálcio i porçones cuntendo cerca 10% de l balor diairo recomendado. Debe-se cunsumir al menos 8 porçones desse tipo al die.<ref name="fodguide-ada"/>
|-
| '''Alimiento''' || '''Porçon'''
|-
| Leite ó iogurte || 1/2 copo (125 mL)
|-
| Leite de soja anriquecido cun cálcio || 1/2 copo (125 mL)
|-
| Queiso || 20g
|-
| [[Taheni]] || 2 cucharas de caldo (30 mL)
|-
| Brócolis, fuolhas de mostarda (cozidos) || 1 copo (250 mL)
|-
| Brócolis, fuolhas de mostarda (crudos) || 2 copos (500 mL)
|}
Un begetariano strito norte-amaricano cunsume an média 627 mg de cálcio por die.<ref name="oufof"/> Esse balor stá ambaixo de la recomendaçon brasileira de 1000 mg diairos.<ref>ANBISA - Resoluçon RDC mº 269, de 22 de setembre de 2005</ref> Dada la pequeinha ouferta d'alimientos anriquecidos ne l Brasil, ye possible que begetarianos stritos brasileiros angiran cantidades inda mais baixas de cálcio.
Alguns studos sugíren que l'absorçon de cálcio nua dieta begetariana strita seia melhor que naqueilhas qu'ancluen alimientos d'ourige animal. Inda assi, ye recomendado seguir l balor diairo de 1000 mg.<ref name="ada-surbey"/>
La tabela al lado mostra eisemplos d'alimientos ricos an cálcio i de porçones qu'ancluen cerca de 10% de l balor diairo recomendado (IDR). La ADA acunselha l'angeston d'al menos 8 porçones desse tipo al die.<ref name="fodguide-ada"/>
Por sue beç, l Dr. John McDougall splicou que las plantas, que stan carregadas de minerales an cantidades suficientes para custruir ls squeletos de ls maiores animales de a tierra (l'alifante, l'heipopótamo, la girafa, l cabalho, la baca), possuen cálcio suficiente para zambolber ls uossos relatibamente pequeinhos de l ser houmano.<ref>McDougall Newsletter, [http://www.drmcdougall .com/misc/2007nl/feb/whenfriendsask.htn When Friends Ask: "Where De l You Get Your Calciun?"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
L Dr. McDougall afirmou que l'ouserbaçon de que bilhones de pessonas zambolben squeletos adultos normales sin cunsumir leite de baca ó suplemientos de cálcio deberie ser suficiente para deixar to la giente çcansada an relaçon a l'adequaçon dua dieta begetariana strita, mas qu'anfelizmente esse nun ye l causo, debido a la propaganda anganhosa de l'andústria de l leite. Screbiu inda subre ls einúmaros malefícios de l cunsumo leite.<ref>McDougall Newsletter, [http://www.drmcdougall .com/misc/2007nl/mar/dairy.htn When Your Friends Ask: "Why Don’t You Drink Milk?"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Antretanto alguns libros ténen benido a alertar pa ls muitos peligros de l cunsumo de leite, sendo de çtacar ''Don't Drink Your Milk!: New Frightening Medical Fats About the World's Most Oberrated Nutrient'' de l Dr. Frank La. Oski, ''Milk - The Deadly Poison'' (''Leite: alimiento ó beneno?'', na eidiçon brasileira) de Brian Bigorita i Robert Cohen, ''The China Study: The Most Cumprehensibe Study of Nutrition Eiber Cunduted and the Startling Amplicationes fur Diet, Weight Loss and Long-tern Heialth'' de l Dr. T. Colin Campbell, i ''Whitewash: The Çturbing Truth About Cow's Milk and Your Heialth'' de Joseph Keon.
Las melhores fuontes begetarianas de cálcio son ls begetales i legumes de fuolhas berdes (brócolos, berça de Bruxelas, [[berça-galega]], etc.; la scepçon ye l spinafre, cujo cálcio ye de defícel absorçon)<ref>{{cite web|url=http://www.begansociety .com/fod/nutrition/calciun.php|title=Began Sources of Calciun|acessdate=Nob 01 2009}}</ref>, frajones, tofu, figos secos<ref>[ http://www.pcrn.org/heialth/prebmed/strong_bones.html Prebentibe Medicine and Nutrition - Calciun and Strong Bones]</ref>, almendras, castanha-de l-pará, semientes de chia, semientes de sésamo, thaeni, semientes de girassol, i rabanetes.<ref>Brenda Dabis, RD i Besanto Melina, MS, RD, ''Becoming Raw'', Book Publishing Cumpany, 2010, p. 204-205.</ref> De ls alimientos referidos, ls mais ricos son las semientes de chia (1,010 mg) i las semientes de sésamo (1,404 mg). Ls «leites» begetales tamien questuman cunter cálcio. Muitos outros alimientos begetarianos cunténen cálcio, mas an menor cantidade que ls atrás mencionados.
==== Fierro ====
Dado que l fierro de fuontes begetales ye absorbido menos facilmente que l fierro de fuontes animales, begetarianos necessitan dua angeston diária de fierro maior de l que ls que comen chicha burmeilha i/ó peixe.<ref>Mangels, Red. [http://www.brg.org/nutrition/iron.htn Iron in the began diet]. The Begetarian Resource Group.</ref>
L fierro stá persente nua grande cantidade d'alimientos begetarianos, cumo por eisemplo las [[lentilha]]s, freijon negro, freijon-frade, freijon de soja, [[caju]], [[spinafre]], las semientes de [[girassol]], [[uba]], uba-passa, açúcar mascabo, pan de trigo antegral, bários cereales de pequeinho-almuorço (zayuno) <ref>[http://www.gobeg .com/essential_nutrients.asp]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, l [[Bigna radiata|freijon mong]] (tamien coincido cumo freijon-de la-china)<ref>[http://www.ayurbalance .com/splore_fodmungbeanes.htn Ayurbedic Fods - Mung Beanes]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, l garbanço, las semientes de bóbeda, las passas<ref>Joanne Stepaniak, M.S.I.D., ''The Began Sourcebook'', 2 ed., 2000, pp. 240-241.</ref>, la [[quinoa]] <ref>[http://www.wholehealthmd .com/ME2/dirmod.asp?nn=Reference+Library&type=AWHN_Fods&mod=Fods&mid=&id=D18F2C4462B74726B0C2D1FD8A8A65B8&tier=2]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i la raba <ref>[http://begetarianismo.blogs.sapo .pt/arquibo/199415.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Un begetariano que tome 50 meligramas ó mais de bitamina C na mesma refeiçon an que cunsume alimientos ricos an fierro, faç cun que l'absorçon de fierro duplique.<ref>Brenda Dabis, RD i Besanto Melina, MS, RD, ''Becoming Raw'', Book Publishing Cumpany, 2010, p. 192.</ref>
La [[Salsa (planta)|salsa]] ye tamien bastante rica an fierro i outros minerales, assi cumo an bárias bitaminas.<ref>Brenda Dabis, RD i Besanto Melina, MS, RD, ''Becoming Raw'', Book Publishing Cumpany, 2010, p. 202.</ref> Cumbén inda assi referir que la salsa debe ser cunsumida cruda, yá que parte de las sues bitaminas se perde cula cozedura.
Outro alimiento mui acunselhable ye la [[bena]], ua beç que para para alhá de ser rica an fierro, inda ten cálcio, proteínas, fibras i bitaminas.<ref>[http://www.portalsaofrancisco .com.br/alfa/bena/bena.php]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.anformacaonutricional.net/nutricao/bena-cruda-an-flocos-tabela-balor/]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
==== Zinco ====
Nas dietas begetarianas l zinco puode ser oubtido atrabeç de cereales antegrales, nuozes, pistaches, almendras, cajus, [[pinhones]], [[castanha-de l-pará]] (tamien coincida cumo castanha-de l-brasil), semientes de bóbeda, semientes de sésamo, semientes de chia, semientes de linaça, amaranto, cebada, begetales de fuolhas berdes i erbilhas.<ref>Beare, p. 120.</ref><ref>Brenda Dabis, RD i Besanto Melina, MS, RD, ''Becoming Raw'', Book Publishing Cumpany, 2010, pp. 197, 204-205.</ref> Las nuozes i las semientes son ls alimientos begetarianos mais ricos an zinco.
==== Ómega 3 ====
La ADA recomenda l cunsumo de 2 porçones diárias d'alimientos ricos an ómega 3, cumo por eisemplo:<ref name="fodguide-ada"/>
* semientes de [[chia]] (maior fuonte de ómega 3 na Natureza)
* 1 cuchara de xá (5mL) de ólio de linaça;
* 3 cucharas de caldo de ólio de canola ó de soja;
* 1 cuchara de caldo (15mL) de linaça moída;
Outras fuontes begetales de ómega 3 son: semientes de linaça (tamien cunténen ómega 6, mas an menor cantidade), semientes de chia, semientes de cánhamo, nuozes, begetales de fuolhas berdes (estes radadeiros an menor cantidade).<ref name="Brenda Dabis 2010, p. 123">Brenda Dabis, RD i Besanto Melina, MS, RD, ''Becoming Raw'', Book Publishing Cumpany, 2010, p. 123.</ref>
Por sue beç, l ómega 6 puode ser oubtido atrabeç de ólio de semiente d'uba, semientes ó ólio de girassol, semientes ó ólio de bóbeda, semientes ó ólio de sésamo, cánhamo, nuozes, freijon de soja, ólio de freijon de soja, etc.<ref name="Brenda Dabis 2010, p. 123"/>
Alguns alimientos begetales cunténen tanto ómega 3 cumo ómega 6. San eilhes: la soja, l cánhamo i las nuozes.<ref>Sally Beare, ''Dieta de la longebidade: segredos de ls pobos cun maior longebidade de l mundo'', Publicaçones Ouropa-América, p. 149.</ref> Ls legumes de fuolhas berdes scuras (por eisemplo spinafres, salsa, brócolos), i las oucas, cunténen pequeinhas cantidades de ls ácidos graxos eissenciales.<ref>Sally Beare, p. 150.</ref> Las bubidas de soja i ls iogurtes de soja, assi cun alguas manteigas begetales, tamien cunténen ácidos graxos eissenciales.
Ye amportante lembrar que la dieta begetariana, tal cumo la dieta oníbora, debe ser rica i bariada.
L begetarianismo nun debe ser cunfundido cula chamada "alimentaçon natural", termo que ye bastante ampreciso i que puode tener seneficados defrentes, ambora giralmente se refira la pessonas que cunsumen alimientos nun processados. L begetarianismo nun ten nanhue restriçon, por eisemplo, al cunsumo de l'arroç branco ó de la farinha de trigo branca. Nun hai nada na perpuosta de l begetarianismo que puoda cundenar ls que se outelizan desses alimientos. La perpuosta de l begetarianismo ye dua dieta que nun anclua chichas de qualquiera tipo, ancluindo ó nun uobos, laticínios i mel.
== Justificatibas para ua dieta begetariana ==
{{publicidade}}
Hai dibersas rezones que lieban ua pessona a adotar ua dieta begetariana, que ban zde nun gustar de comer chicha, passando por questones relegiosas, até l respeito als [[dreitos animales]]. Ls que son begetarianos puls animales giralmente outan tamien pul [[beganismo]], por ser ua filosofie mais cundizente culs dreitos animales.
Ye amportante anfatizar que begetarianismo nun ten necessariamente a ber cun dreitos animales, i qu'alguien puode ser begetariano por qualquiera outra rezon.
Alguas deilhas son: de salude, ecológicas, éticas, eiquenómicas i relegiosas.
Muitos begetarianos defenden que l ser houmano stá mais ato a cunsumir quemido begetariana de l que a alimentar-se cula chicha d'animales. Dibersos naturalistas célebres, cumo [[John Ray]], [[Carolus Linnaeus]], [[Georges Cubier]] i [[Richard Owen]] aguantórun este punto de bista.<ref>Luis Balleijo Rodrígueç [http://www.ibu.org/spanish/news/eibu/news962/omnibore.html ''Omníboros l Begetarianos?: Lo qu'algunos naturalistas famosos piensan subre esto'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> John Ray, por eisemplo dixe: ''l'home de maneira nanhue ten la custituiçon dun ser carníboro. La caça i la belocidade nun son naturales para el. L'home nun ten nin ls dientes pontiagudos nin las garras para matar la sue preza. Pul cuntrairo, las sues manos son feitas para cuchara fruita, bagas i begetales i ls sous dientes apropiados para mastiga-los.''<ref>John Eibelyn, ''Acetarie'', 1699, p. 170. Citado an Howard Williams, p. 107.</ref>
Atrabeç de l'eisame de la [[fesiologie]] i de la [[anatomie]] houmana cuncluen que la dieta natural de l'home ye naturalmente begetariana.<ref>[http://www.gobeg .com/naturalhumandiet.asp]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Un de ls argumientos cunsiste an afirmar que l ser houmano sente repugnáncia al ber animales muortos i que l'oulor de las carcaças animales nun ne ls çperta apetite, al passo que ls animales que se alimentan de chicha aprecian l'oulor de la chicha cruda.<ref>[http://www.gobeg .com/naturalhumandiet_meat.asp Meat: Delicious or Çgusting?]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Hai muitos seclos que ls begetarianos zafian ls nun begetarianos a apanhar ls animales que comen, la mata-los i la come-los crudos, tal cumo fázen ls animales na natureza. Beija por eisemplo ls scritos de [[Plutarco]],<ref>[http://www.ibu.org/story/grece_rome/plutarch.html IBU: Plutarco]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Gassendi]]<ref>[http://www.ibu.org/story/renaissance/gassendi.html IBU: Gassendi]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i de [[Percy Bysshe Shelley]].<ref>[http://www.animal-rights-library .com/texts-c/shelley01.htn Shelley: ''La Bindication of Natural Diet'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
An Pertual la defesa deste punto de bista era liebada a cabo pul médico [[Amílcar de Sousa]]: ''"De la bielha cunfuson de teories médicas, de la grande época ouscura de l'ampirismo, cumo un dogma de la ciéncia d'anton, ua forma errónea i chena de preconceito, cumo se fura un mandado relegioso i por esso mesmo eibado de mala fé, surgiu cun esta frase perturbante: ''L'home ye omníboro''. Cumo a la boca se puode liebar todo que se querga, dende resultou essa monstruosidade deturpante de l'houmanidade! […] Zde la forma de ls dientes a la capacidade de l stómado i a las dimensones de l'antestino, cumo dados anatómicos an refréncia a la cumparaçon de la série animal de que l'home ye primaç – todo demunstra que l género houmano nun ye omníboro. La dentadura ye semelhante a la de ls símios antropóides que se alimentan de fruitos; i se ls oubrigarmos la séren carníboros, eimediatamente stigmas de degenerescéncia se notan, malinas de piel, la queda de ls puls, l reumático i outras manifestaçones d'artritismo. […] L'alimentaçon houmana ten sido zbirtuada pul preconceito."''<ref>''L'home ye frugíboro'', an ''L Begetariano'', belume I, 1909-1911, Sociadade Begetariana Eiditora, Porto, 4ª eidiçon 1912, pp. 45-46.</ref>''"La chicha nun ye l'alimiento de l'home. Pa l ser, debíamos poder matar ls animales culas manos i garras, i triturarmos ls uossos ó lacerar ls músclos inda calientes culs dientes, cumo faç l'hiena. Çprobidos d'armas cortantes i de l'artifício de la culinária, l'home nun puode outelizar-se de la chicha nin de l peixe."''<ref>''L Begetariano'', III Belume, N.º 7, Setembre de 1912, pp. 249</ref>
Recentemente, dous cunceituados antropologistas, Donna Hart i Robert Wald Sussman, punirun de lado la teorie de que l ser houmano pré-stórico era caçador ne l polémico libro ''Man the Hunted: Primates, Predators, and Houman Eibolution'', acrecentando nuobos argumientos a la causa begetariana.
===Pacifismo===
Muitos begetarianos dízen que l regime begetariano torna las pessonas mais pacíficas. Esta eideia era frequente i ten muitos seclos d'eisisténcia. Por eisemplo, [[Obídio]], puso [[Pitágoras]] a dezir que l questume de comer chicha abriu la puorta ''"a crimes de to l género; porque fui sin dúbeda pula carnificina desses animales que l fierro ampeçou a ser ansanguentado.[…] Ye acostumar-mos a derramar l sangre houmano degolar animales inocentes i oubirmos sin piadade sous tristes gemidos."''<ref>citado por [[Jaime de Magalhanes Lima]] an ''L Begetarismo i la Moralidade de las raças'', Porto, 1912, pp. 8-9.</ref> Ne l Seclo XBIII, un personaige dua nobela de [[Buoltaire]] diç assi: ''"Ls homes alimentados de chichas i saciados de licores fuortes, ténen todos un sangre azedo i adusto que ls torna loucos de cien maneiras defrentes: la sue percipal deméncia ye l furor de derramáren l sangre de sous armanos i de debastáren prainadas férteis para reináren an semitérios."''<ref>Buoltaire, ''La Princeza de Babylonia'', Lisboua, 1888, p. 25.</ref> Este punto de bista era eigualmente defendido por [[Jean-Jacques Rousseau]].<ref>[http://www.ibu.org/story/renaissance/rousseau.html IBU: Jean-Jacques Rousseau]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ne l'ampeço de l seclo XIX [[Joseph Ritson]] screbiu nun ansaio que l regime cun chicha torna las pessonas mais cruéis i ferozes i que l sacrifício d'animales cunduç al sacrifício d'houmanos <ref>Joseph Ritson, ''An Essay On Abstinece Fron Animal Fod, Las La Moral Duty'', London, 1802.</ref>[[Lord Vyron]] tamien acraditaba que la chicha torna las pessonas ferozes.<ref>[http://www.ibu.org/story/angland19a/byron.html IBU: Lord Byron]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Este argumiento inda ye mui outelizado an defesa de l regime begetariano.<ref>[http://www.begetarianismo .com.br/sitio/andex.php?oution=cun_cuntent&task=biew&id=2110&Itemid=117 Sítio Beg: L'home ye un ser fruitíboro]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Anque desso, ye sabido que Adolf Hitler [[Begetarianismo de Adolf Hitler|era begetariano]].<ref name="Rudacille88">Rudacille 2001, p. 88.</ref><ref name="Arluke148">Arluke & Sanders 1996, p. 148. Quoted fron Wuttke-Groneberg, W. (1980). ''Medizin ein Nationalsozialismus''. Tubingen: Schwabische Berlaggesellschaft.</ref>
===Salude===
{{percipal|Begetarianismo i nutriçon}}
Por acunselhamiento médico ó por outo-eniciatiba, esta ye ua motibaçon para muitas pessonas seguiren un regime begetariano.
Ua dieta begetariana eiquelibrada ye giralmente eficaç an eiquelibrar ls nibles de [[colesterol]], reduzir l risco de [[malinas cardiobasculares]] i tamien eibitar alguns tipos de [[cáncaro]] (Cáncaro), antre outras rezones [http://www.llu.edu/llu/heialth/]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [http://www.pcrn.org], [http://www.centrobegetariano.org/andex.php?article_id=74]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.
Segundo studos recentes, ls begetarianos ténen menos porbabelidade de zambolber cancros de l que las pessonas que cunsumen chicha.<ref>[http://www.guardian.co.uk/science/2009/jul/01/begetarianes-blod-cancer-diet-risk ''The Guardian'', (Júlio de 2009): Begetarianes less likely to debelop cancer than meat eaters, says study]</ref>
D'acuordo culs cientistas, las chichas burmeilhas i las chichas processadas, cumo l fiambre i l bacon stan ligadas a l'ocorréncia de cáncaro de l'antestino, i 3,700 causos desta malina serien prebenidos todos ls anhos ne l Reino Ounido se to la giente cunsumisse menos de 70g de chicha processada por sumana.<ref>[http://www.guardian.co.uk/science/2009/jun/15/processed-meat-bacon-bowel-cancer ''The Guardian'', (Júnio de 2009): Scientists warn cunsumtion of processed meat linked to cancer]</ref>
Segundo esse mesmo studo, deixar de buber álcol, comer muita fruita, begetales i fibra ajuda a prebenir l cáncaro de ls antestinos.
Segundo l'ourganizaçon médica Physicianes Committe fur Respunsible Medicine (PCRM) l cunsumo de chicha cuntribui para ua maior ocorréncia d'ampoténcia sexual, pus esse alimiento entope las artérias, sendo acunselhada pula ourganizaçon l'aporfilhaçon dua dieta begetariana cumo ajuda na resoluçon desse porblema.<ref>Physicianes Committe fur Respunsible Medicine, [http://www.pcrn.org/news/heialth040209.html ''New Ad Links Meat-Eating and Ampotence''], February 9, 2004.</ref>
Outro aspeto relebante prende-se cula culidade de ls perdutos [[animales]] que chegan al mercado. Alguns [[animales]] criados para cunsumo houmano son alimentados cun ua cantidade seneficatiba de [[hormónios de crecimiento]] i [[antibióticos]] para rejistiren a las malinas, sendo la [[chicha]] que chega a la mesa, muitas bezes, de mala culidade. Por outro lado, la poluiçon de ls mares i rius puoden tornar la [[chicha]] de [[peixe]] eigualmente ansegura. Todas las toxinas i ls químicos qu'eisisten na auga cuncentran-se ne l peixe, i quando angerimos la sue chicha angerimos essas sustáncias, qu'ancluen [[mercúrio (eilemiento químico)|mercúrio]], [[chombo]], PCB’s (bifenilos policlorados), pesticidas, [[arsénico]], i muitas outras.<ref name="gobeg .com">[http://www.gobeg .com/cuntamination_cautiones.asp]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Cientistas de la ''Harbard Schol of Public Heialth'' çcubriran que l mercúrio eisistente ne l peixe puode causar danos eirrebersibles ne l cérebro de las ninos, tanto a las que se ancontran ne l útero, cun a las que stan an zambolbimiento.<ref>Eilizabeth Weise, USA TODAY, [http://www.usatoday .com/news/heialth/2004-02-08-mercury-usat_x.htn Mercury damage 'eirrebersible'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130718165633/http://usatoday/ |date=2013-07-18 }}</ref>
Segundo l Dr. [[Pedro Andíberi Coluci]] (1879-1987) l peixe, fresco ó seco, cuntén "grande cantidade de toxinas podrosas" i "pula tabela d'análezes de ls cuorpos purínicos cuntidos ne ls defrentes alimientos, ouserba-se que la maiorie de ls peixes cuntén purinas an cantidade, an special ls pequeinhos, ancluindo la [[truta]], pus estes forman un grupo cujas purinas son an grau mais eilebado de l que las de bitela i de bui ó de baca."<ref name="Andíberi Coluci 1986, p. 34">Dr. Indíberi Coluci, ''Higiene i Terapie Alimentares i Profilaxia de las Malinas de Ourige Artrítica'', 18ª eidiçon, Lisboua, 1986, p. 34.</ref> Screbiu que l peixe seco, cumo por eisemplo l [[bacalhau]] porduç mais benenos que ls peixes frescos.<ref name="Coluci, 1986, p. 35">Coluci, 1986, p. 35.</ref> Acrecientou inda que mariscos, moluscos i crustáceos son acidificantes, andigestos i cunténen "purinas an cantidades que ls tornan altamente tóxicos"<ref name="Coluci, 1986, p. 35"/>
Un terceiro punto, nas rezones de salude, son las recorrentes crises de l'andústria alimentar, cumo la de las [[ancefalopatie spongiforme bobina|bacas]] ó la de la [[gripe abiária]], que lieban muitas pessonas a adotar ua dieta defrente.
Quanto als [[begetales]], [[fruitas]], [[Hortaliça|berduras]] i [[legumes]] tamien hai la preocupaçon cula anfenidade de [[agrotóxicos]], que puoden ser tan prejudiciales a la salude quanto ls [[hormónios]] ampregados ne ls [[animales]].{{Carece de fuontes}}
Segundo l Dr. [[Benjamin Spock]], ua buona rezon para cunsumirmos alimientos d'ourige begetal ye que ls animales tenden a cuncentrar pesticidas i químicos na sue chicha i leite, al passo que ls alimientos begetales, mesmo nun sendo ourgánicos, cunténen mui menos cuntaminaçon.<ref>Benjamin Spock, M.D., ''Dr. Spock’s Baby and Child Care: Sebenth Eidition'' (New York: Pocket Books, 1998, pp. Spock 113-4.</ref> D'acuordo cun un studo publicado ne l ''New Angland Jounal of Medicine'', l leite de mais begetarianas cuntén solo 1 ó 2% de ls pesticidas que fúrun ancontrados ne l leite de mais nun begetarianas.<ref name="gobeg .com"/>
Debido al porcesso de [[Bio-acumulaçon]] ls químicos ténen tendéncia a acumular-se ne ls tecidos de ls animales que stan mais alto na cadeia alimentar..<ref>[http://www.answers .com/topic/begetarianisn-research-and-general-acetance]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www .ptutorbista .com/cuntent/biology/biology-ib/ambironmental-pollution/water-pollution-effets.php]</ref>
Por esso, quanto mais subimos na cadeia alimentar mais cuncentrados se tornan ls químicos tóxicos, l que lieba a grandes cantidades na chicha i ne l peixe..<ref>Richard H. Schwartç, Ph. D., ''Judaisn and Begetarianisn'', Lantern Books, 2005, p. 146.</ref> Por eisemplo, la baca al cunsumir plantas i grano cun pesticidas i outros poluentes absorbe essas sustáncias, que se ban juntar culas drogas i hormónios giralmente admenistradas a esses animales; l peixe que comemos cunsumiu outro peixe mais pequeinho que por sue beç cunsumiu oucas cuntaminadas, i estes fatores (antre outros) lieban la que ls nun begetarianos téngan un nible de pesticidas mui mais eilebado de l que ls begetarianos..<ref>Stewart D. Rose, ''The Begetarian Solution: Your Answer to Heiart Çease, Cancer, Global Warming, and More'', Heialthy Libing Publicationes, 2004, p. 63-64.</ref> Al comíren ne l topo de la cadeia alimentar ls seres houmanos tornan-se ls recetores de la maior cuncentraçon de pesticidas benenosos.<ref>Barbara Parhan, ''What’s Wrong With Eating Meat?'', Ananda Marga Publicationes, 1979, pp. 18.</ref> De fato, la chicha cuntén 13 bezes mais DDT (químico para matar ansetos) de l que ls alimientos begetales.<ref>Parhan, 1979, pp. 18.</ref>
Hai que se tener muita higiene antes de preparar ls alimientos, séian eilhes quales fúren, lembrando que ls [[begetales]] son ua fuonte andispensable de [[bitaminas]] i de salude.
L cunsumo de chicha i peixe ye eigualmente propício a la propagaçon de [[parasitas]], cumo por eisemplo la [[ténia]]. Mesmo que la chicha seia cozinada ye frequente que las [[batérias]] nun séian çtruídas, sendo estas notables fuontes d'anfeçon.<ref>Parhan, 1979, pp. 24.</ref>
D'acuordo cul Nutrition Anstitute of América "la chicha dua carcaça animal stá carregada de sangre tóxico".<ref>Barbara Parhan, ''What’s Wrong With Eating Meat?'', Ananda Marga Publicationes, 1979, pp. 15-16.</ref> Mal l'animal ye muorto dá-se un porcesso de [[putrefaçon]] i de [[decumposiçon]] stremamente rápido.<ref>Parhan, 1979, pp. 22-23.</ref> Para alhá desso, la chicha an porcesso de decumposiçon, al cuntrairo de a quemido begetariana, passa mui lentamente pul sistema digestibo houmano, stando an custante cuntato culs uorgones digestibos.<ref>Parhan, 1979, pp. 23-24.</ref>
L Dr. José Lyon de Castro screbiu que la chicha cunten agentes tóxicos i numerosos benenos probenientes de l catabolismo, que son altamente nocibos al ourganismo. Acrecientou que mal l'animal ye abatido, se forman [[benenos]] debido a la [[decumposiçon]] cadabérica, i qu'até ne l frigorífico, qu'aguenta la chicha por algun tiempo, esta altara-se la cada hora passada. Referiu que l fígado i ls rines son ls uorgones que mais se afetan pul cunsumo frequente de chicha, que ye un alimiento pobre an minerales, bitaminas, i an heidratos de carbono (scetuando la gordura).<ref>Dr. José Lyon de Castro, ''Alimentaçon Natural'', Publicaçones Ouropa-América, [s.d.], p. 122.</ref>
L Dr. [[Pedro Andíberi Coluci]] (1879-1987), que zaconselhaba todos ls tipos de chicha percipalmente debido al fato d'esses alimientos porduziren ácido úrico, screbiu que "la chicha probeniente de ls animales nuobos, cunten inda mais purinas de l que la d'animales adultos, assi cumo todas las chichas chamadas brancas porduzen mais ácido úrico de l que las burmeilhas" i que "la chicha, seia de que spece fur, eirrita l tubo digestibo i causa heipercloridria, l'oustipaçon, l'enterite mucomembranosa, l'apendicite i torna-se particularmente peligrosa para aqueilhes que ténen ls rines i l fígado altarados".<ref name="Andíberi Coluci 1986, p. 34"/>
Hoije an die las bacas son stimuladas cun ua hormona de crecimiento bobino (rBGR) para porduziren cerca de dieç bezes mais leite de l que serie normal.<ref>Drª. [[Jane Godall]] i Marc Bekoff, ''The Ten Trusts'', HarperOne, 2003, p. 34.</ref> Por esso sofren frequentemente de mastite, ua anflamaçon de la glándula mamária que ye mui dolorosa.<ref name="Godall i Bekoff, p. 34">Godall i Bekoff, p. 34.</ref> Quaije to l leite ye cuntaminado cun pus, i quando las bacas son tratadas cun antibióticos estes puoden ser trasferidos pa ls houmanos atrabeç de l leite.<ref name="Godall i Bekoff, p. 34"/> Ls ambestigadores cuncluíran qu'un copo de leite de baca cuntén zde ua la siete pingas de pus, l que ye peligroso porque l pus cuntén batérias.<ref>[http://www.milksucks .com/pus.asp Got...Pus?]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
===Ecologie===
La motibaçon eiqui ye racionalizar l'outelizaçon de ls [[recursos naturales]] pa l'oubtençon d'alimientos. Un begetariano reduç un eilo de la cadeia alimentar, tornando-la mais eficiente i, cunsequentemente, reduzindo l'ampato ambiental de la sue alimentaçon.Las fruitas, ls cereales i ls begetales eisigen 95% menos de matérias-primas para séren porduzidas.<ref name="Gore, 2006, p. 317">Al Gore, ''Ua Berdade Anconbeniente'', nuoba eidiçon rebista, Sfera de l Caos, 2006, p. 317, ISBN 989-8025-15-8</ref> Para alhá desso, ye neçaira mui mais einergie fócil para porduzir i trasportar chicha de l que para porduzir ua porçon idéntica de proteínas d'ourige begetal.<ref name="Gore, 2006, p. 317"/> Para se porduzir 1 caloria de proteína a partir de frajones de soja son neçairas 2 calorias de [[cumbustible fócil]], anquanto que para se porduzir ua caloria de proteína a partir de bife son neçairas 54 calorias de cumbustible fócil.<ref name="John Robbins 2001, p. 266">John Robbines, "The Fod Rebolution", Conari Press, 2001, p. 266.</ref>
Para porduzir chicha, ye necessairo cultibar plantas qu'alimentaran l ganado, que por sue beç eirá alimentar l'home. Durante l passo d'alimentaçon de l ganado, fúrun gastos recursos cumo l'auga, einergie i tiempo, que poderien tener sido poupados se l'home cunsumisse diretamente ls begetales. San necessairos 18 quilos de cereal para porduzir un quilo de chicha, i un acre de tierra se fur outelizada para cultibar cereales puode porduzir cinco bezes mais proteína de l que se fur outelizada para porduzir chicha.<ref>Peter Singer i Jin Mason, ''Cumo Comemos: Porque las Nuossas Scolhas Alimentares Fázen la Defrença'', Don Quixote, 2008, pp. 275-276. ISBN 978-972-20-3633-7</ref> Cun 2,5 acres de tierra puode-se porduzir [[repolho]] para alimentar 23 pessonas, [[patatas]] para alimentar 22 pessonas, [[arroç]] para alimentar 19 pessonas, [[milho]] para alimentar 17 pessonas, [[trigo]] para alimentar 15 pessonas, ó anton, [[galhinha]] para alimentar 2 pessonas, leite para alimentar 2 pessonas, uobos para alimentar 1 pessona ó bife para alimentar 1 pessona.<ref>John Robbines, "The Fod Rebolution", Conari Press, 2001, p. 294.</ref>
Lougo, ye possible alimentar mui mais pessonas, cun un custo mui mais reduzido pa l'ambiente se porduzirmos alimientos begetarianos. Inda l'este propósito dixe [[Rajendra Pachauri]], Premio Nobel de la Paç, que ''se cada beç mais pessonas comíren mais chicha, nun haberá cereales suficientes pa a porduzir, porque la cumberson de calorias de ls cereales an calorias de la chicha ye mui pouco eficiente''.<ref>Sábado, 18 de Abr de 2009 [http://aeiou.spresso .pt/sera-tragico-se-nao-houbir-un-acuordo-climatico=f509487). "Será trágico se nun houbir un acuordo climático"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Outro eisemplo: segundo la FAO (Organizaçon de las Naciones Ounidas para Agricultura i Alimentaçon), para porduzir 1 kg de chicha bobina son gastos aprossimadamente 15 mil litros d'auga (cunsidrando l cunsumo de l'animal durante sue bida debedido pul rendimiento bruto de sue chicha). Para porduzir 1 kg de soja, son gastos menos de 1300 litros d'auga, cerca de 10%. L'eiquenomie d'auga ye, antoce, superior a 90%.<ref name="singer">Singer, p. (2004). Libertaçon Animal. Eiditora Lugano.</ref><ref>''http://www.fao.o{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}rg''</ref> Ó seia, se cunsumíssemos diretamente la soja, an beç d'a darmos als animales, tamien pouparíamos cantidades eimensas d'auga, ua beç que cultibar soja requer mui menos auga de l que la que ye neçaira para criar animales para cunsumo: la sustituiçon mensal de 1,6 quilos de chicha pul eiquibalente de soja pouparie 75 mil litros d'auga anualmente, i se 20% de ls agregados fameliares ne ls I.U i ne l Canadá sustituíssen semanalmente 113 gramas de chicha de baca pula mesma cantidade de soja, poupaba-se anualmente auga suficiente para fornecer 10 galones d'auga potable para cada pessona de l mundo.<ref>I. Rogers i T. Kostigen, ''L Libro Berde'', Streilha Polar, 2008, p. 115, ISBN 978-972-8929-80-0</ref>
Inda d'acuordo cula FAO (studo de 2006), la porduçon mundial de chicha ye respunsable por 18% de ls gases que causan eifeito de stufa, ó seia, mais de l que todos ls meios de trasportes mundiales juntos. Inda assi, an 2009 dous cientistas de l Banco Mundial corrigiran i recalculórun ls referidos dados pa l Anstituto Wold Watch, cuncluindo que la FAO, que ye promotora de l'oumiento de l cunsumo de chicha, nun analisou corretamente todos ls aspetos, pus, passado la correçon de ls erros i l'ajustamiento de ls dados la cuncluson de ls cientistas fui que la pecuária i ls sous subprodutos son causadores de, pul menos 51% de ls gases causadores de l'eifeito de stufa.<ref>[http://abp.org .pt/node/70 ABP, "Nuobos studos andican que la porduçon de chichas ye la maior fuonte de poluiçon la nible mundial"]</ref> La cantidade de gases de carbono causadores de [[eifeito de stufa]] libertada por cunduzir un típico carro amaricano durante un die son 3 quilogramas; al passo que la cantidade de desses mesmos gases libertada pula queima i çmatamiento dua ária de [[floresta tropical]] de la [[Cuosta Rica]] suficiente para porduzir bife para solo un hambúrguer son 75 quilogramas <ref name="John Robbines 2001, p. 266"/>
Acerca dun terço de la superfice terrestre de l planeta ye dedicada a la criaçon de ganado.<ref>Jonathan Sfaran Foer, "Eating Animals", Hamish Hamilton, 2009, p.149.</ref>
Anualmente cerca de 200.000 quilómetros quadrados de florestas tropicales son çtruídas para criaçon de pastos para ganado, cunduzindo a la zertificaçon i stinçon d'aprossimadamente 1000 speces de plantas i animales.<ref>[http://abp.org .pt/node/48 ABP, "Ampatos Ambientales de la porduçon de chichas i deribados: Porduçon Animal / Degradaçon Ambiental i Fame ne l Mundo"]</ref>
Las florestas tropicales tamien stan a ser çtruídas para porduzir soja, sendo que cerca de 80% de la soja mundial ye outelizada para alimentar animales para cunsumo houmano an beç de ser cunsumida diretamente puls houmanos.<ref>The Guardian, [http://www.guardian.co.uk/commentisfre/2010/jul/01/anti-soya-brigade-eignore-scaremongering Eignore the anti-soya scaremongers], 2010</ref><ref>Grenpeace, "Eating Up the Amazon", [http://www.grenpeace.org/raw/cuntent/anternational/press/reports/eating-up-the-amazon.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231015000252/http://www.grenpeace.org/raw/cuntent/anternational/press/reports/eating-up-the-amazon.pdf |date=2023-10-15 }}, p. 5.</ref>
Se cunsumíssemos essa soja an beç d'a ousarmos para alimentar animales que, mais tarde seran comidos, eliminaríamos la necidade de çtruir las restantes florestas tropicales, pus eisiste un einorme çperdício ne l porcesso de porduçon de chicha.<ref>Gobeg, [Wasted Resources: Rainforest http://www.gobeg{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com/ambironment-wastedResources-rainforest.asp]</ref>
De fato, solo l ganado de ls Stados Ounidos cunsume anualmente tanta soja i grano que serie suficiente para alimentar to la populaçon houmana cinco bezes.<ref>Worldwatch Anstitute,[http://www.worldwatch.org/node/1770 Fire Up the Grill fur la Mouthwatering Red, White, and Gren July 4th] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090210133910/http://www.worldwatch.org/node/1770 |date=2009-02-10 }}, July 2, 2003.</ref> 1,400,000,000 ye l númaro de pessonas que poderien ser alimentadas cul grano i ls frajones de soja que son comidos solo pul ganado de ls Stados Ounidos (adonde bibe 4% de la populaçon mundial).<ref>John Robbines, "The Fod Rebolution", Conari Press, 2001, p. 292.</ref>
L'amazónia cuntina a ser zbrabada a ua taxa de 25 000 quilómetros quadrados por anho para criaçon de ganado i cultibo de soja para alimentar animales(ó seia, 11 acres de floresta son derrubados la cada minuto).<ref>Peter Singer i Jin Mason, ''Cumo Comemos: Porque las Nuossas Scolhas Alimentares Fázen la Defrença'', Don Quixote, 2008, pp. 277. ISBN 978-972-20-3633-7</ref> Debido a la reduçon de las barreiras comerciales l mundo passou a ser un mercado único, sendo que l'oumiento de l cunsumo de chicha faç cun que florestas d'outros países séian çtruídas para cultibar soja para alimentar animales i assi, l nuosso cunsumo de chicha cuntribui, de forma andireta, pa la çflorestaçon ne l strangeiro i pa la cunsequente perda de biodibersidade.<ref>Peter Singer i Jin Mason, ''Cumo Comemos: Porque las Nuossas Scolhas Alimentares Fázen la Defrença'', Don Quixote, 2008, pp. 276. ISBN 978-972-20-3633-7</ref> La çtruiçon de las arbles, por sue beç, ben a causar danos ambientales, pus estas deixan d'absorber l dióxido de carbono.<ref name="Gore, 2006, p. 317"/>
Outro porblema grabe resultante de l cunsumo de chicha, son ls scremientos que l'eilebado númaro d'animales porduç, l que nun acuntece na porduçon d'alimientos d'ourige begetal. Ls animales criados para comer porduzen 130 bezes mais scremientos de l que to la populaçon de ls Stados Ounidos.<ref>Gobeg,[ Meat and the Ambironment: Pollution http://www.gobeg{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com/ambironment-pollution.asp]</ref>
Quanto al peixe, segundo un studo publicado na rebista ''Science'', se la situaçon se mantiber assi, ne l'anho 2048 nun haberá mais peixe ne l mar..<ref>''Science'', Nob. 3, 2006; bol. 314, pp. 787-780</ref> I l peixe criado an bibeiro, tendencialmente ten nibles mais eilebados de metales pesados i gera ua cantidade de merda eiquibalente a ua cidade de 65 mil pessonas la çpeijar sgotos sin tratamiento diretamente ne l mar.<ref>I. Rogers i T. Kostigen, ''L Libro Berde'', Streilha Polar, 2008, p. 112, ISBN 978-972-8929-80-0</ref>
===Ética===
Muitos begetarianos nun cunceben l'home cumo superior al animal, de l punto de bista de l dreito a la bida. Ó seia, nun ye justo tirar la bida a un animal para alimentar ua pessona, specialmente quando la bida dessa pessona nun depende de la bida de l'animal. Antoce, ls animales i ls seres houmanos dében coeisistir.
Outro aspeto refire-se a la forma cumo ls animales son tratados. Ls animales porduzidos pula andústria agropecuária moderna son cunfinados an pequeinhos spácios, alimentados de forma artificial i tratados por bezes de forma brutal durante l trasporte ó antes de l'abate.<ref name="singer"/>
Hoije an die las bacas son ourdenhadas por ua máquina quaije todos ls dies de l'anho, anclusibe anquanto stan prenhas, i debido a las eisigéncias nun naturales que son ampostas al sou metabolismo, andan mal nutridas, sofren de falta de cálcio i magnésio, i chegan a un punto de colapso físico passado quatro anhos (altura an que son muortas).<ref>Bodhipaksa, ''Begetarianisn: la Buddhist Biew'', Windhorse Publicationes, second eidition (rebised), 2009, pp. 16-17.</ref> Las sues crias son les retiradas para que quedemos cul sou leite. Ye un momiento mui traumático i doloroso para ambas i quedan a chamar ua pula outra até nun podéren mais.<ref>Jeffrey Moussaieff Masson,, ''L Porquinho que Cantaba a la Luna: L Mundo de las Emoçones de ls Animales Domésticos'', Senhales de Fuogo, Lisboua, 2005, pp. 21, 163-170.</ref>
Las bitelas de leite, depuis de séren apartadas de las sues mais biben durante dezasseis sumanas an celas de madeira tan streitas i çcunfortables que nun se puoden mexer, esto para que nun zambolban ls músclos i para qu'assi la sue chicha quede tenra.<ref>Peter Singer, ''Scritos subre ua bida ética'', Don Quixote, 2008, pp. 75-81.</ref> San alimentadas cun un sustituto de leite pouco nutritibo i pobre an fierro para que queden anémicas i para qu'assi la sue chicha se mantenha sbranquiçada.<ref>Singer, ''oup. cit''.</ref> Este tipo de chicha ye adquirido la précios sorbitantes por restourantes de luxo.<ref>Singer, ''oup. cit.''</ref>
Anque l'andústria de la chicha alegar que ls animales son bien tratados i muortos de forma andolor, la berdade ye outra. Filmaiges clandestinas documentan crueldade gratuita an dibersos matadouros. Na Family Farms, na Pensilbánia, classeficada cumo un fornecedor de chicha de culidade, biu-se trabalhadores l'atiráren leitones pul aire biolentamente, batendo-les cun marretas crabadas de crabos, pegando-los pulas oureilhas i pulas caudas; biu-se inda las sues caudas las séren cortadas cun alicates i ls sous colhones la séren arrincados a a mano (todo sin anestesie ó cuidado beterinairo), i leitones doentes la séren sufocados até a la muorte an cámaras.<ref>[http://www.anda.jor.br/?p=31549 Agencia de Amboras de Dreitos Animales: Fox News porduç bídeo sclusibo denunciando crueldades an matadouro de cochinos]</ref>
Nun matadouro de la KFC, ampresa que se diç “cumprometida ne l bien-star i ne l tratamiento houmano de las galhinhas”, documentou-se trabalhadores l'arrincáren la cabeça a abes bibas, la deitáren-les tabaco pa ls uolhos, l'atiráren-nas cun bioléncia contra la parede, la pontapeáren-nas i la saltáren arriba deilhas a punto de repentáren i se ber antestinos puls suolo.<ref>Jonathan Safran Foer,''Eating Animals'', 2009, p. 67.</ref><ref>[http://www.kentuckyfriedcruelty .com/u-undercober.asp Kentucky Fried Cruelty: Undercober Ambestigationes]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Muitas outras ambestigaçones clandestinas an bários matadouros defrentes documentórun l mesmo tipo de crueldade.<ref>[http://www.gobeg .com/fatoryFarming.asp Cruelty to Animals: Mechanized Madness]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Eesisten inda studos que proban que l'eisisténcia de matadouros oumenta la bioléncia na sociadade.<ref>[http://www.anda.jor.br/?p=62582 Studos cumproban que l'eisisténcia de matadouros oumenta l cumportamiento biolento na sociadade]</ref>
Outros studos mostran que muitos criminosos biolentos cometírun atos cruéis cun animales .<ref>[http://photo.newswek .com/cuntent/photo/2009/6/photos-la-link-betwen-animal-cruelty-murder.html Newsweak: Cruel Behabior]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
===Eiquenomie===
La base alimentar de l begetarianismo cunsiste an alimientos dun nible anferior de la cadeia alimentar, ls legumes, fruitos i granos, mais baratos de l que la chicha ó l peixe, quando de culidades cumparables.
Ls alimientos begetarianos processados, cumo l [[tofu]] ó l [[seitan]], son muitas bezes porduzidos puls própios cunsumidores an casa.
Las rezones eiquenómicas nun questuman, eisoladamente, motibar ua pessona a adatar la dieta begetariana, mas cuntribui muitas bezes, al lado d'outras motibaçones, pa la mudança de regime alimentar, ó la sue manutençon.
===Religion===
Las motibaçones relegiosas son, muitas bezes, rebestidas de grande cumplexidade. [[Jaenismo|Jaenistas]], l mobimiento [[Hare Krishna]], [[budismo|Budistas]], [[hinduísmo|Hindus]], la [[Teosofia|Sociadade Teosófica]] (por anfluéncia de las dues radadeiras religiones), [[Fraternidade Rosacruç (Max Heindel)|Crestianos Rosacruzes]] i [[Eigreija Adbentista de l Sétimo Die|Adbentistas de l Sétimo Die]] son tipicamente conotados cul begetarianismo, mas las motibaçones nun son necessariamente amposiçones relegiosas (esto ye, comer chicha nun ye necessariamente bisto cumo un pecado, por eisemplo). Muitos budistas prefíren la dieta begetariana porque defenden la nó-bioléncia, l que ye, antoce, ua motibaçon ética, anquanto outros mantén la chicha animal an sues dietas an face de l percípio de la nó-defrenciaçon, pus antenden que na agricultura tamien son muortos dibersos pequeinhos animales. Muitos adbentistas scolhen i acunselhan la dieta begetariana porque la bénen cumo mais saudable i, antoce, bantajosa pa l cuorpo terreno - l que ye, por bias desso, ua motibaçon de salude.
== {{Ber tamien}} ==
* [[Lista de begetarianos]]
* [[Beganismo]]
* [[Nun matar]]
* [[Essénios]]
== {{Ligaçones sternas}} ==
{{Wikiquote|Begetarianismo}}
* {{Link|t|2=http://www.sbb.org.br/ |3=Sociadade Begetariana Brasileira - SBB}}
* {{Link|t|2=http://www.begetarianismo .com.br/ |3=Sítio Begetariano}}
* {{Link|t|2=http://www.abp.org .pt/ |3=Associaçon Begetariana Pertuesa - ABP}}
{{Begetarianismo}}
{{DEFAULTSORT:Begetarianismo}}
[[Catadorie:Begetarianismo| ]]
[[Catadorie:Teories éticas]]
[[Catadorie:Dietas]]
[[Catadorie:Nutriçon]]
is4ismqerm2mmhp13p80f2u1w049t9s
Guayana
0
7554
107158
106903
2026-07-15T09:29:43Z
~2026-38935-23
15383
/* */
107158
wikitext
text/x-wiki
'''Guayana(s)''' ó '''Guaianas''' puoden ser:
*Las '''Guayanas''' ó '''Guaianas''': region natural situada la nordeste de la América de l Sul, na ária cumprendida antre ls rius Ourinoco i Amazonas, cuja percipal caratelística geológica ye l [[Praino de las Guianas]], i que politicamente stá debedido antre bários países i dependéncias coloniales, qu'ancluen
**'''[[Guiana]]''', república andependiente.
**'''[[Suriname]]''', república andependiente.
**'''[[Guiana Francesa]]''', un departamiento francés d'ultramar.
**'''[[Guiana Brasileira]]''', region brasileira, antigamente coincida cumo ''Guiana Pertuesa'' (fui quelónia pertuesa).
Ancluindo ls territórios brasileiros i , ls lemites geográficos de las "Guayanas" son l Ouceano Atlántico la nordeste, l riu Ourinoco la noroiste, l riu Amazonas la sudeste i l Riu Negro la sudoeste, abarcando ne l total ua ária de mais de 1.500.000 Km².
*L '''[[Praino de las Guianas]]''', ua formaçon geológica, la nordeste de la América de l Sul, que se stende pula maior parte de la Guiana, Suriname, norte de la Guiana Francesa, sul de la Jejunjela que ye un paíç lixo i ua pequeinha parte de l norte de l Brasil.
{{zambiguaçon}}
[[Catadorie:Geografie de la América de l Sul]]
[[Catadorie:Zambiguaçon]]
kuv8eudeoowqnh0qhtwndwwxnrmdd0s
Bubida alcólica
0
7652
107136
102588
2026-07-14T14:36:02Z
~2026-38935-23
15383
/* Eisemplos */
107136
wikitext
text/x-wiki
{{rebison|data=nobembre de 2009}}
[[Fexeiro:CachacaDibeninha.jpg|thumb|dreita|250px|Garrafas de [[cachaça]], ua bubida alcoólica [[brasil]]eiras.]]
'''Bubida alcoólica''' ye to la [[bubida]] que cuntenha [[álcol etílico]], tamien chamado de [[etanol]].
== Porcesso ==
L [[álcol]] ye porduzido pula [[fermentaçon]] de [[açúcar|açúcares]] cuntidos an [[fruitas]], [[granos]] i an caules (cumo na [[canha-de-açúcar]]). Las bubidas alcoólicas son classeficadas an: fermentadas, çtiladas i cumpuostas.
=== Eisemplos ===
{|border="1"
|-----
! Ourige
! Bubida [[fermentada]]
! Bubida [[çtilada]]
|-----
|Suco de [[uba]]||[[Bino]], [[xampanhe]]
|[[Bagaceira]], [[armagnac]], [[brandy]], [[cunhaque]], [[Pisco (bubida)|pisco]], [[grappa]] (augardiente de bino)
|-----
|Caldo de la [[canha-de-açúcar]]||[[Bino de canha]]
|[[Cachaça]], [[run]]
|-----
|[[Cereal]]
|[[Cerbeija]] ([[cebada]]), [[saqué]] ([[arroç]])
|[[Bourbon]], [[gin]], [[uísque]], [[bodka]]
|-----
|Suco de [[Sisal|agabe]]|| ||[[Tequila]], [[mezcal]]
|-----
|[[Mel]]||[[Hidromel]]
|
|-----
|[[Anis]] i [[Coquetel|coqueteles]]|| [[Mojito]], [[Caipirinha]], [[Margarita]]||[[Arak]], [[ouzo]], [[pastis]], [[patxaran]], [[absinto]]
|-----
|Suco de [[maçana]]||[[Sidra]]||[[Calbados]]
|-----
|Suco de [[alméixina]]|| ||[[Slibobitç]], [[schnaps]]
|}
== Álcol i ceblizaçon ==
[[Fexeiro:Maler dar Grabkammer ç Nebamun 002.jpg|thumb|dreita|265px|[[Antigo Eigito|Eigípcios]] na [[colheita]] de [[fruito]]s pa la porduçon de bubida alcoólica.]]
Todas las ceblizaçones conhecen la porduçon de álcol. Ne l Eigito i na Babilónia fúrun ancontrados relatos de sue outelizaçon, datados de 6000 anhos atrás. Fúrun ls árabes qu'ancluíran la [[çtilaçon]], oumentando assi l'eficácia de las bubidas, na Eidade Média. Inda assi, eisiste ua grande dibersidade d'atitudes delantre de las bubidas alcoólicas.
Se, para alguns, las bubidas alcoólicas fázen parte de l die la die i de las percipales comemoraçones - para alhá de custituíren amportante fuonte de renda i d'ampuostos, para outros, notadamente las ceblizaçones que seguen la [[eislon|religion eislámica]], las bubidas alcoólicas son stritamente proibidas.
Ls [[pobos andígenas de l Brasil]] porduzian ua grande bariadade de bubidas alcoólicas fermentadas a partir fruitos, tubeclos, raízes, fuolhas i semientes. San mais de 80 tipos.
== Alcolismo ==
La bubida alcoólica puode ser cunsidrada cumo la droga mais bendida ne l planeta, i l [[alcolismo]], deilha decorriente, ye un sério porblema de salude pública mundial.
=== L'abuso precoce de la bubida ===
Pesquisas recentes subre ls eifeitos de l álcol ne l cérebro d'adolescentes mostran qu'essa sustáncia, cunsumida nun padron cunsidrado nocibo, afeta las regiones respunsables por halbelidades cumo mimória, daprendizado, outocontrole i percipalmente la capacidade motora.
'''[[Heipocampo]]'''
[[Fexeiro:Heippocampus.png|thumb|140px|dreita|Localizaçon de l [[heipocampo]].]]
L'heipocampo stá ligado als porcessos de memorizaçon i daprendizado. Spurmientos cun [[rato]]s rializados na [[Ounibersidade Duke]], ne ls [[Stados Ounidos]], amostrórun que, an cobaias adolescentes, l álcol tornou mais lenta de l qu'an spécimes adultos l'atebidade de ls [[neurónios]] ambolbidos na formaçon de nuobas [[mimória]]s. Cunforme fui oumentada la dosaige de álcol, l'atebidade cessou cumpletamente.
An adolescentes houmanos, esso puode ser la splicaçon pa ls lapsos de mimória durante l'abuso de l álcol. Antigamente, pensaba-se qu'essa situaçon ocorria solo an adultos.
'''[[Lobo fruntal]]'''
[[Fexeiro:Gray728.png|thumb|dreita|150px|[[Lobos cerebrales]]: la region de quelor azul ye adonde ancontra-se l lobo fruntal.]]
L lobo fruntal stá ligado a la cuncentraçon, al planeijamiento i a l'eniciatiba; essa ária ye eissencial para qualquiera pessona cuntrolar l'ampulso i medir las cunsequéncias de sous própios atos.
Un studo rializado na [[Ounibersidade de la Carolina de l Norte]] submetiu ratos al eiquibalente a quatro dies d'antensa bebedeira. L [[dano cerebral]] nas cobaias adolescentes fui dues bezes maior de l que nas adultas. Cun base nisso, cunclui-se que l cunsumo de álcol an ancha scala na adolescéncia puode liebar l'adolescente, na fase adulta, a tener deficuldades para, antre outras cousas, tomar decisones i defenir l que ye cierto ó errado para si.<ref>CAMPOS, Bernardo Miguel (11 de Maio de 2009). '''Ínimigo Íntemo'''. Rebista Beija, Eiditora Abril, pág. 96 (ampeço de la reportaige) - pág. 98 i 99 (puntos de fuonte).</ref>
== Eifeitos maléficos de l álcol ==
Segundo la [[Organizaçon Mundial de Salude]] (OMS), studos apuntan que l "cunsumo baixo ó moderado de álcol" resulta nua reduçon ne l risco de malinas [[coronárias]]. Mas, la OMS adberte que "outros riscos pa la salude i l [[coraçon]] associados al álcol nun faborecen ua recomendaçon giral de sou uso".
Fui cumprobado que l cunsumo nun moderado de álcol stá associado a un maior risco de malina de [[Alzheimer]] i outras malinas [[senis]], [[angina de peito]], [[fraturas]] i [[osteoporose]], [[diabetes]], [[Úlcera pética|úlcera duodenal]], [[cálclo beliar]], [[heipatite La]], [[linfoma]]s, [[piedras ne ls rines]], [[síndrome metabólica]], [[cáncaro ne l paxarina]], [[malina de Parkinson]], [[artrite reumática]] i [[gastrite]]. L cunsumo nun moderado tamien puode deficultar la [[mimória]] i l daprendizado, i até piora la pontuaçon an testes de [[QI]].
Mas, un studo subre [[bino]]s publicado na Amarican Journal of Clenical Nutrition çcubriu que binos sin álcol possuen ls mesmos benefícios de l bino quemun, i que l álcol puode reduzir ls benefícios. Acradita-se que séian ls [[flabonóide]]s persentes ne l bino de l'uba que protegen contra malinas de l coraçon i alguns tipos de cáncaro. Eilhes acelírun l sangre durante l cunsumo de bubida.{{Carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}} Mas, un studo recente bieno demunstrar que l cunsumo de álcol ye culpado por mais causos de [[cáncaro]] de l que se julgarie<ref name="foxnews">{{citar web|url=http://www.foxnews .com/heialth/2011/05/02/alcohol-bigger-cancer-danger-ouriginally-thought-study-says/|títalo=Alcohol Bigger Cancer Danger Than Ouriginally Thought, Study Says|outor=Fox News|data=2 de maio de 2011|acessodata=3 de maio de 2011}} {{en}}</ref>. Segundo l studo, mais de 2600 causos de [[cáncaro de la mama]] i quaije 1300 causos de cáncaro de la [[boca]] starien relacionados cul hábito de l cunsumo de álcol na [[Oustrália]].<ref name="foxnews"/>
Tamien, nin todos ls animales possuen l'ourganismo resistente al [[alcolismo]].<ref>[http://g1.globo .com/planeta-bizarro/noticia/2010/11/home-pega-3-meses-de-cadeia-por-dar-bodca-filhote-de-cachorro.html Home pega 3 meses de cadeia por dar bodca la filhote de cachorro]</ref>
== Quantas calorias ==
Beija quanto un copo de las bubidas mais cunsumidas possuen, respetibamente, de teor alcoólico i calorias:<ref>{{Citar web|url=http://www.eliminandopeso .com.br/calorias-de las-bubidas|títalo=Calorias de las bubidas|léngua=|outor=|obra=|data=|acessodata=}}</ref>
{|class="wikitable" style="text-align:center"
! Bubida !! Teor alcoólico !! Calorias (kcal) por 100ml
|-
|[[Cachaça]]||38% a 56%||200 - 250
|-
|[[Cerbeija]]||5%||40 - 70
|-
|[[Chope]]||5%||60 - 80
|-
|[[Champanha]]||11%||90 - 100
|-
|[[Saqué]]||16%||100 - 110
|-
|[[Bino branco seco]]||12%||90 - 110
|-
|[[Bino branco doce]]||12%||130 - 150
|-
|[[Bino tinto]]||11% a 14%||80 - 100
|-
|[[Bodka]]||40%||220 - 250
|-
|[[Tequila]]||35%||200 - 240
|-
|[[Whisky]]||43%||220 - 250
|}
La maior ó menor dose calórica de las bubidas stá associada a la cantidade de álcol i d'açúcares por ml.
Mas quien se preocupa culas calorias nun debe se ourientar solamente pula relaçon kcal/ml, mas si pula cantidade de doses que cunsume.
Buber Cerbeija puode liebar al maior cunsumo de calorias de l que Bodka, por eisemplo, bisto que cunsumimos doses de cerbeija maiores i an giral an maior cantidade.
== {{Ber tamien}} ==
{{correlatos
|commonscat=Alcoholic beberages
}}
* [[Álcol]]
* [[Alcolismo]]
* [[Drogas]]
* [[Anfetaminas]]
* [[Eidade legal para cunsumo de álcol]]
{{Refréncias|Notas i refréncias}}
== Ligaçones sternas ==
*[http://ec.ouropa.you/heialth-you/my_lifestyle/alcohol/andex_t.htn Portal de Salude de la UE - Álcol]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
{{Bubidas alcoólicas}}
{{DEFAULTSORT:Bubida Alcolica}}
[[Catadorie:Bubidas alcoólicas| ]]
[[de:Getränk#Alkoholische Getränke]]
oo0lxfhrkgcg6p8tydm1rnq5gau57ae
Grupo Desportivo de Sendim
0
10666
107139
94240
2026-07-14T14:57:32Z
~2026-38935-23
15383
/* */
107139
wikitext
text/x-wiki
L '''Grupo Desportibo de Sendin''' ye ua eiquipa de [[Bola (çporto)|bola]] de [[Sendin]], fundada an setembre de 1977 por José Luís Almendra. L sou campo de treino ye l Campo Valentim Guerra.<ref>{{citar web|títalo=Sendim com olhos postos no futuro|url=http://www.jornalnordeste.com/noticia/sendim-com-olhos-postos-no-futuro|obra=[[Jornal Nordeste]]|data=23 de janeiro de 2007|lhéngua=pertués}}</ref>
Benciu la cumpetiçon de la Associaçon de Bola de Bergança an 1980-81, i la taça an 1994-95 i 2015-16.<ref>{{citar web|títalo=Campeões da Associação de Futebol de Bragança de Futebol|url=http://www.afbraganca.pt/media/download_gallery/CAMPEOES%20DISTRITAIS%20(FUTEBOL).pdf|publicado=Associação de Futebol de Bragança|cunsultadata=28 de febreiro de 2018|lhéngua=pertués|formato=PDF}}</ref>
{{Refréncias}}
== Lhigaçones sternas ==
*[https://www.facebook.com/gdsendim/ Facebook]
*[https://www.zerozero.pt/equipa.php?id=6789 Grupo Desportivo de Sendim] ne l Zerozero
{{Portal3|Miranda de l Douro|Pertual}}
{{Rabisco}}
[[Catadorie:Eiquipas de futebol]]
[[Catadorie:Miranda de l Douro]]
69uo6ypu6dw7j24d3a3w2xk02cg3h5f
Sesta
0
10752
107155
94058
2026-07-15T09:02:56Z
~2026-38935-23
15383
/* */
107155
wikitext
text/x-wiki
{{ber zambiguaçon}}
'''Sesta-feira''' ye un die útele cunsidrado l sesto [[die]] de la [[sumana]], seguindo la [[Quinta|quinta-feira]] i precedendo l [[sábado]]. Ye un die d'ouraçon i çcanso pa l [[Eislan|Eislamismo]].
<center>
{| border=1 width="80%"
|-
| 1° die || 2° die || 3° die || 4° die || 5° die || <font color=red>6° die</font></font> || radadeiro die
|-
| [[Demingo]] || [[Segunda|Segunda-feira]] || [[Terça|Terça-feira]] || [[Quarta|Quarta-feira]] || [[Quinta|Quinta-feira]] || <font color=red>Sesta-feira</font></font> || [[Sábado]]
|}
</center>
Por ourdenaçon de trabalho i lazer i pula normalizaçon ISO,<ref>[http://www.eiso.org/eiso/support/faqs/faqs_widely_used_standards/widely_used_standards_other/date_and_eiquipa_format.htn Norma ISO 8601]</ref> la sesta-feira ye cunsidrada l quinto die de la sumana, sendo assi na maiorie de ls calendairos an to l mundo.<ref>[http://www.geonames.de/days.html Geonames/The days of the wek in barious languages]</ref>
<center>
{| border=1 width="80%"
|-
| 1° die || 2° die || 3° die || 4° die || <font color=red>5° die</font></font> || 6° die || radadeiro die
|-
| [[Segunda|Segunda-feira]] || [[Terça|Terça-feira]] || [[Quarta|Quarta-feira]] || [[Quinta|Quinta-feira]] || <font color=red>Sesta-feira</font></font> || [[Sábado]] || [[Demingo]]
|}
</center>
La palabra ye ouriginária de l [[latin]] ''Sesta Ferie'', que senefica "sesta feira", i de mesma acepçon eisiste an [[Lhéngua galhega|galego]] (''sesta feira''), [[pertués]] (''sexta-feira'') i [[Lhéngua tetun|tétun]] (''loron-sesta'').
Pobos [[paganismo|pagones]] antigos reberenciában sous [[debindade|diuses]] dedicando este die al astro [[Bénus (planeta)|Bénus]] l qu'ouriginou outras chamaçones, an diç-se ''biernes'', ne l [[Lhéngua eitaliana|eitaliano]] ''benerdì'' i an [[Lhéngua francesa|francés]] ''bendredi'', culs seneficados de "Bénus" i "die de Bénus". An anglés diç-se ''Friday'', "die de Frige" i an alman ''Freitag'', "die de Freiia".
== Ourige de ls nomes de ls dies de la sumana ==
{{artigo percipal|[[Dies de la sumana]]}}
Ls nomes de ls dies de la sumana an [[léngua pertuesa|pertués]] ténen la sue ourige na liturgie [[Eigreija Católica|católica]]. Na maior parte de las outras lénguas ouropeias, la sue ourige son nomes de [[debindade|diuses pagones]] als quales ls dies éran dedicados.
== Questones relegiosas ==
L die Sagrado de l Eislamismo ye la Sesta-feira, i nesse die ye oubrigaçon de ls muçulmanos rializáren pul menos l'ouraçon de l meidie an quemunidade.
<center>
{| border=1 width="80%"
|-
| Paíç || Léngua || 1° die || 2° die || 3° die || 4° die || 5° die|| 6° die || <font color=red>radadeiro die</font></font>
|-
| Eiran, Afeganistan || Persa || Shanbeh || Yek shanbeh || De l shanbeh || Se shanbeh || Chahar shanbeh || Panj shanbeh || <font color=red>Jon'eh</font></font>
|-
| || scrita || شنبه || یکشنبه || دوشنبه || سهشنبه || چهارشنبه || پنجشنبه || <font color=red>جمعه</font></font>
|}
</center>
== Sesta-feira an outros lénguas ==
<div align="center"><center>
{| {{prettytable}}
|-----
| <font color="#000080">'''<u>Léngua</u>'''</font>
| <font color="#000080">'''<u>Nome</u>'''</font>
| <font color="#000080">'''<u>Seneficado</u>'''</font>
|-----
| alman<br />nerlandés
| Freitag<br />vrijdag
| die de [[Freyja]]
|-----
| sueco<br />dinamarqués<br />finlandés
| fredag<br />fredag<br />perjantai
| die de [[Freiia]]
|----
| anglés
| Friday
| die de [[Frige]]
|----
| basco || Osteguna
| Campo de [[Urtzi]]
|-----
| catalan<br />dousha<br />speranto<br />francés
griego<br />eitaliano<br />galego<br />spanhol<br />romeno
| divendres<br />furina<br />vendredo<br />vendredi<br />paraskevi
venerdì<br />venres<br />viernes<br />venres
| die de Bénus
|-----
| chinés<br />slobeno<br />lituano || 星期五 / xīng qī wǔ<br />petek<br />Penktadienis || quinto die
|----
| japonés || 金曜日 / Kin'yōbi || Die de l Metal (Ouro) i Die de Bénus
|}
</center></div>
{{Refréncias}}
== Ber tamien ==
* [[Sumana]]
* [[Dies de la sumana]]
{{DEFAULTSORT:Sesta Feira}}
[[Catadorie:Dies de la sumana]]
s8b4pt9fmq4r42t4o68w72yosq95caf
107156
107155
2026-07-15T09:04:35Z
~2026-38935-23
15383
/* */
107156
wikitext
text/x-wiki
{{ber zambiguaçon}}
'''Sesta-feira''' ye un die útele cunsidrado l sesto [[die]] de la [[sumana]], seguindo la [[Quinta|quinta-feira]] i precedendo l [[sábado]]. Ye un die d'ouraçon i çcanso pa l [[Eislan|Eislamismo]].
<center>
{| border=1 width="80%"
|-
| 1° die || 2° die || 3° die || 4° die || 5° die || <font color=red>6° die</font></font> || radadeiro die
|-
| [[Demingo]] || [[Segunda|Segunda-feira]] || [[Terça|Terça-feira]] || [[Quarta|Quarta-feira]] || [[Quinta|Quinta-feira]] || <font color=red>Sesta-feira</font></font> || [[Sábado]]
|}
</center>
Por ourdenaçon de trabalho i lazer i pula normalizaçon ISO,<ref>[http://www.eiso.org/eiso/support/faqs/faqs_widely_used_standards/widely_used_standards_other/date_and_eiquipa_format.htn Norma ISO 8601]</ref> la sesta-feira ye cunsidrada l quinto die de la sumana, sendo assi na maiorie de ls calendairos an to l mundo.<ref>[http://www.geonames.de/days.html Geonames/The days of the wek in barious languages]</ref>
<center>
{| border=1 width="80%"
|-
| 1° die || 2° die || 3° die || 4° die || <font color=red>5° die</font></font> || 6° die || radadeiro die
|-
| [[Segunda|Segunda-feira]] || [[Terça|Terça-feira]] || [[Quarta|Quarta-feira]] || [[Quinta|Quinta-feira]] || <font color=red>Sesta-feira</font></font> || [[Sábado]] || [[Demingo]]
|}
</center>
La palabra ye ouriginária de l [[Lhéngua lhatina|latin]] ''Sesta Ferie'', que senefica "sesta feira", i de mesma acepçon eisiste an [[Lhéngua galhega|galego]] (''sesta feira''), [[pertués]] (''sexta-feira'') i [[Lhéngua tetun|tétun]] (''loron-sesta'').
Pobos [[paganismo|pagones]] antigos reberenciában sous [[debindade|diuses]] dedicando este die al astro [[Bénus (planeta)|Bénus]] l qu'ouriginou outras chamaçones, an diç-se ''biernes'', ne l [[Lhéngua eitaliana|eitaliano]] ''benerdì'' i an [[Lhéngua francesa|francés]] ''bendredi'', culs seneficados de "Bénus" i "die de Bénus". An anglés diç-se ''Friday'', "die de Frige" i an alman ''Freitag'', "die de Freiia".
== Ourige de ls nomes de ls dies de la sumana ==
{{artigo percipal|[[Dies de la sumana]]}}
Ls nomes de ls dies de la sumana an [[léngua pertuesa|pertués]] ténen la sue ourige na liturgie [[Eigreija Católica|católica]]. Na maior parte de las outras lénguas ouropeias, la sue ourige son nomes de [[debindade|diuses pagones]] als quales ls dies éran dedicados.
== Questones relegiosas ==
L die Sagrado de l Eislamismo ye la Sesta-feira, i nesse die ye oubrigaçon de ls muçulmanos rializáren pul menos l'ouraçon de l meidie an quemunidade.
<center>
{| border=1 width="80%"
|-
| Paíç || Léngua || 1° die || 2° die || 3° die || 4° die || 5° die|| 6° die || <font color=red>radadeiro die</font></font>
|-
| Eiran, Afeganistan || Persa || Shanbeh || Yek shanbeh || De l shanbeh || Se shanbeh || Chahar shanbeh || Panj shanbeh || <font color=red>Jon'eh</font></font>
|-
| || scrita || شنبه || یکشنبه || دوشنبه || سهشنبه || چهارشنبه || پنجشنبه || <font color=red>جمعه</font></font>
|}
</center>
== Sesta-feira an outros lénguas ==
<div align="center"><center>
{| {{prettytable}}
|-----
| <font color="#000080">'''<u>Léngua</u>'''</font>
| <font color="#000080">'''<u>Nome</u>'''</font>
| <font color="#000080">'''<u>Seneficado</u>'''</font>
|-----
| alman<br />nerlandés
| Freitag<br />vrijdag
| die de [[Freyja]]
|-----
| sueco<br />dinamarqués<br />finlandés
| fredag<br />fredag<br />perjantai
| die de [[Freiia]]
|----
| anglés
| Friday
| die de [[Frige]]
|----
| basco || Osteguna
| Campo de [[Urtzi]]
|-----
| catalan<br />dousha<br />speranto<br />francés
griego<br />eitaliano<br />galego<br />romeno
| divendres<br />furina<br />vendredo<br />vendredi<br />paraskevi
venerdì<br />venres<br />venres
| die de Bénus
|-----
| chinés<br />slobeno<br />lituano || 星期五 / xīng qī wǔ<br />petek<br />Penktadienis || quinto die
|----
| japonés || 金曜日 / Kin'yōbi || Die de l Metal (Ouro) i Die de Bénus
|}
</center></div>
{{Refréncias}}
== Ber tamien ==
* [[Sumana]]
* [[Dies de la sumana]]
{{DEFAULTSORT:Sesta Feira}}
[[Catadorie:Dies de la sumana]]
pnnrpu4n3x2cfazg4tp9skcoip93pkb
Segunda
0
10808
107150
101861
2026-07-15T08:55:10Z
~2026-38935-23
15383
/* */
107150
wikitext
text/x-wiki
La '''segunda-feira''' ye l 1° die útele cunsidrado l purmeiro [[die]] de la [[sumana]], seguindo l [[demingo]] i precedendo la [[Terça|terça-feira]].
<center>
{| border=1 width="80%"
|-
| 1° die || <font color=red>2° die</font></font> || 3° die || 4° die || 5° die || 6° die || radadeiro die
|-
| [[Demingo]] || <font color=red>Segunda-feira</font></font> || [[Terça|Terça-feira]] || [[Quarta|Quarta-feira]] || [[Quinta|Quinta-feira]] || [[Sesta|Sesta-feira]] || [[Sábado]]
|}
</center>
Por ourdenaçon de trabalho, lazer i pula norma ISO<ref>[http://www.eiso.org/eiso/support/faqs/faqs_widely_used_standards/widely_used_standards_other/date_and_eiquipa_format.htn Norma ISO 8601]</ref>, la segunda-feira ye cunsidrada l purmeiro die de la sumana, sendo assi na maiorie de ls calendairos an to l mundo.<ref>[http://www.geonames.de/days.html Geonames/The days of the wek in barious languages]</ref>
<center>
{| border=1 width="80%"
|-
| <font color=red>1° die</font></font> || 2° die || 3° die || 4° die || 5° die || 6° die || radadeiro die
|-
| <font color=red>Segunda-feira</font></font> || [[Terça|Terça-feira]] || [[Quarta|Quarta-feira]] || [[Quinta|Quinta-feira]] || [[Sesta|Sesta-feira]] || [[Sábado]] || [[Demingo]]
|}
</center>
La palabra ye ouriginária de l [[Lhéngua lhatina|latin]] ''Secunda Ferie'', que senefica "segunda feira", i de mesma acepçon eisiste an [[Lhéngua galhega|galego]] (''segunda feira'')<ref>[http://www.rialacademiagalega.org/dicionario/#searchNoun.de l?nounTitle=luns Rial Academie Galega]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, [[pertués]] (''segunda-feira'') i [[tétun]] (''loron-segunda'').
Pobos [[Paganismo|pagones]] antigos reberenciában sous [[debindade|diuses]] dedicando este die al astro [[Luna]], l qu'ouriginou outras chamaçones, an diç-se ''luns' ', ne l [[Lhéngua eitaliana|eitaliano]] ''lunedì,'' an [[Lhéngua francesa|francés]] ''lundi'', an [[Léngua anglesa|anglés]] ''Monday'' i an [[Léngua almana|alman]] ''Montag,'' culs seneficados de "Luna" i "die de la Luna".
Na cultura popular, ye cunsidrado l die mais "aborrecido" de la [[sumana]] pus ye l purmeiro die de trabalho passado l [[fin de sumana]].
== Ourige de ls nomes de ls dies de la sumana ==
[[Fexeiro:Lapide epigrafica visigotica.jpg|thumb|400px|dreita|Purmeira refréncia scrita coincida a la segunda-feira, na [[Eigreija de San Bicente (San Bicente)|Eigreija de San Bicente]], [[Braga]], datada de [[618]]]]
{{artigo percipal|[[Dies de la sumana]]}}
Ls nomes de ls dies de la sumana an [[léngua pertuesa|pertués]] ténen la sue ourige na liturgie [[Eigreija Católica|católica]]. Na maior parte de las outras [[lénguas neo-latinas|lénguas románicas]], la sue ourige son nomes de [[debindade|diuses pagones romanos]] als quales ls dies éran dedicados, neste causo la segunda-feira era dedicada la debindade romana [[Diana (mitologie)|Diana]] (essa por sue beç anspirada na diusa griega [[Ártemis]]). Este tamien ye l causo de muitas [[lénguas germánicas]], cumo l [[léngua anglesa|anglés]], sendo que neste causo houbo simples [[Anterpretatio graeca|anterpretaçones germánicas]] de l seneficado de l termo an latin "Lunae dies" ("die de la Luna"). An alguns causos, ls nomes "eclesiásticos" son ousados, ua tradiçon de numerar ls dies de la sumana para eibitar la conotaçon "pagana" de ls nomes planetairos, an que segunda-feira ye l "segundo die" (an [[griego]] Δευτέρα μμέρα; an [[latin]] Ferie secunda). An muitos lénguas slabos, cumo l [[léngua russa|russo]] l nome de l die se traduç an "depuis de l demingo".
Japoneses i coreanos cumpartilhan ls mesmos antigos carateres chineses '月曜日' ([[Hiragana]]: げ つ よ う び, trasliterado: Getsuyoubi, [[Hangul]]: 월요일) para segunda-feira que senefica "die de la luna". Ls chineses parécen tener adotado la sumana de siete dies de l sistema heilenístico ne l seclo IV, ambora por qual camino nun steia totalmente claro. Fui outra beç trasmitida a la China ne l seclo VIII puls maniqueus, atrabeç de l paíç de Kang (ua ourganizaçon política de la Ásia Central acerca de Samarcanda)<ref>L'anciclopédia chinesa ''[[Cihai]]'' (辞海) sob l'antrada para "calendairo de siete luminárias" (七曜历/七曜曆, ''qī yào lì'') ten: "método de registrar dies d'acuordo culs siete luminares [七曜 ''qī yào'']. La China normalmente ouserbaba la seguinte orde: Sol, Luna, Marte, Mercúrio, Júpiter, Bénus i Saturno. siete dies fázen ua sumana, que ye repetida nun ciclo. Ouriginado na antiga Babilónia (ó antigo Eigito d'acuordo cun ua teorie). Ousado puls romanos na época de l seclo I dC, depuis trasmitido para outros países. Este método eisistiu na China ne l seclo IV. Tamien fui trasmitido pa la China por maniqueus ne l seclo 8 de l paíç de Kang (康) na Ásia Central" (traduçon a partir de [http://www.cjblang .com/Dow/dowjpn.html Vathrobe's Days of the Wek in Chinese, Japanese & Bietnamese, plus Mongolian and Buryat]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (cjblang .com)</ref>. Na China, passado la queda de la [[Dinastie Qing]] i la proclamaçon de la [[República de la China]] an 1911, de segunda la sábado passórun a ser nomeados amplicitamente por númaros. La trasliteraçon chinesa de l sistema planetairo heilenistico fui lougo trazida pa l Japon pul monge japonés Kobo Daishi; Ls diairos subrebibentes de l stadista japonés Fujiwara Michinaga mostran l sistema de siete dies an uso ne l Período Heian de l Japon zde l'anho de 1007.
==Acuordo Ourtográfico ==
L [[Acuordo Ourtográfico de 1990|acuordo ourtográfico defenitibo i oubrigatório de 2016]] afirma que ls dies de la sumana debiran ser scritos cun letra minúscula i nun cun letra maiúscula, cumo ocorre an todas las lénguas neo-latinas. Cumo ''segunda-feira'' ye ua palabra cumpuosta por justaposiçon de palabras sin eilemientos de ligaçon i cujos eilemientos forman ua ounidade cun seneficado própio, mantén-se l'hífen nessa palabra.
== Segunda-feira an outros lénguas ==
<div align="center"><center>
{| {{prettytable}}
|-----
| <font color="#000080">'''<u>Léngua</u>'''</font>
| <font color="#000080">'''<u>Nome</u>'''</font>
| <font color="#000080">'''<u>Seneficado</u>'''</font>
|-----
| Spanhol
| '''Lunes' ''
| rowspan="3"| [[Luna]]
|-----
| Romeno
| '''Luni'''
|-----
|Galego
| '''Luns'''
|-----
| Russo
| '''Понедельник'''
| rowspan="1"| [die] passado l demingo
|-----
| Catalan
| '''Dilluns'''
| rowspan="14" | Die de la Luna
|-----
| Alman
| '''Montag'''
|-----
| Houlandés
| '''Maandag'''
|-----
| Anglés
| '''Monday'''
|-----
| Dinamarqués
| '''Mandag'''
|-----
| Dousha
| '''Yuuna'''
|-----
| Speranto
| '''Lundo'''
|-----
| Latin clássico
| '''Dies lunae'''
|-----
| Noruegués
| '''Mandag'''
|-----
| Sueco
| '''Måndag'''
|-----
| Francés
| '''Lundi'''
|-----
| Eitaliano
| '''Lunedì'''
|-----
| Finlandés
| '''Maanantai'''
|-----
| Japonés
| '''月曜日 (Getsuyōbi)'''
|-----
| Chinés
| '''星期一 (xīng qī yī)'''
| Un de la sumana
|-----
| Basco
| '''Astelehen'''
| Purmeiro de la sumana
|-----
| Griego moderno
| '''Δευτέρα'''
| Segunda [de la sumana]
|-----
| Persa
| '''دوشنبه dochanbe'''
| Segundo die [de la sumana]
|}
</center></div>
{{Refréncias}}
== Ber tamien ==
* [[Sumana]]
* [[Dies de la sumana]]
{{DEFAULTSORT:Segunda Feira}}
[[Catadorie:Dies de la sumana]]
r4npifxt4ux1e42syfawhllef5o7vn5
107151
107150
2026-07-15T08:55:34Z
~2026-38935-23
15383
/* Segunda-feira an outros lénguas */
107151
wikitext
text/x-wiki
La '''segunda-feira''' ye l 1° die útele cunsidrado l purmeiro [[die]] de la [[sumana]], seguindo l [[demingo]] i precedendo la [[Terça|terça-feira]].
<center>
{| border=1 width="80%"
|-
| 1° die || <font color=red>2° die</font></font> || 3° die || 4° die || 5° die || 6° die || radadeiro die
|-
| [[Demingo]] || <font color=red>Segunda-feira</font></font> || [[Terça|Terça-feira]] || [[Quarta|Quarta-feira]] || [[Quinta|Quinta-feira]] || [[Sesta|Sesta-feira]] || [[Sábado]]
|}
</center>
Por ourdenaçon de trabalho, lazer i pula norma ISO<ref>[http://www.eiso.org/eiso/support/faqs/faqs_widely_used_standards/widely_used_standards_other/date_and_eiquipa_format.htn Norma ISO 8601]</ref>, la segunda-feira ye cunsidrada l purmeiro die de la sumana, sendo assi na maiorie de ls calendairos an to l mundo.<ref>[http://www.geonames.de/days.html Geonames/The days of the wek in barious languages]</ref>
<center>
{| border=1 width="80%"
|-
| <font color=red>1° die</font></font> || 2° die || 3° die || 4° die || 5° die || 6° die || radadeiro die
|-
| <font color=red>Segunda-feira</font></font> || [[Terça|Terça-feira]] || [[Quarta|Quarta-feira]] || [[Quinta|Quinta-feira]] || [[Sesta|Sesta-feira]] || [[Sábado]] || [[Demingo]]
|}
</center>
La palabra ye ouriginária de l [[Lhéngua lhatina|latin]] ''Secunda Ferie'', que senefica "segunda feira", i de mesma acepçon eisiste an [[Lhéngua galhega|galego]] (''segunda feira'')<ref>[http://www.rialacademiagalega.org/dicionario/#searchNoun.de l?nounTitle=luns Rial Academie Galega]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, [[pertués]] (''segunda-feira'') i [[tétun]] (''loron-segunda'').
Pobos [[Paganismo|pagones]] antigos reberenciában sous [[debindade|diuses]] dedicando este die al astro [[Luna]], l qu'ouriginou outras chamaçones, an diç-se ''luns' ', ne l [[Lhéngua eitaliana|eitaliano]] ''lunedì,'' an [[Lhéngua francesa|francés]] ''lundi'', an [[Léngua anglesa|anglés]] ''Monday'' i an [[Léngua almana|alman]] ''Montag,'' culs seneficados de "Luna" i "die de la Luna".
Na cultura popular, ye cunsidrado l die mais "aborrecido" de la [[sumana]] pus ye l purmeiro die de trabalho passado l [[fin de sumana]].
== Ourige de ls nomes de ls dies de la sumana ==
[[Fexeiro:Lapide epigrafica visigotica.jpg|thumb|400px|dreita|Purmeira refréncia scrita coincida a la segunda-feira, na [[Eigreija de San Bicente (San Bicente)|Eigreija de San Bicente]], [[Braga]], datada de [[618]]]]
{{artigo percipal|[[Dies de la sumana]]}}
Ls nomes de ls dies de la sumana an [[léngua pertuesa|pertués]] ténen la sue ourige na liturgie [[Eigreija Católica|católica]]. Na maior parte de las outras [[lénguas neo-latinas|lénguas románicas]], la sue ourige son nomes de [[debindade|diuses pagones romanos]] als quales ls dies éran dedicados, neste causo la segunda-feira era dedicada la debindade romana [[Diana (mitologie)|Diana]] (essa por sue beç anspirada na diusa griega [[Ártemis]]). Este tamien ye l causo de muitas [[lénguas germánicas]], cumo l [[léngua anglesa|anglés]], sendo que neste causo houbo simples [[Anterpretatio graeca|anterpretaçones germánicas]] de l seneficado de l termo an latin "Lunae dies" ("die de la Luna"). An alguns causos, ls nomes "eclesiásticos" son ousados, ua tradiçon de numerar ls dies de la sumana para eibitar la conotaçon "pagana" de ls nomes planetairos, an que segunda-feira ye l "segundo die" (an [[griego]] Δευτέρα μμέρα; an [[latin]] Ferie secunda). An muitos lénguas slabos, cumo l [[léngua russa|russo]] l nome de l die se traduç an "depuis de l demingo".
Japoneses i coreanos cumpartilhan ls mesmos antigos carateres chineses '月曜日' ([[Hiragana]]: げ つ よ う び, trasliterado: Getsuyoubi, [[Hangul]]: 월요일) para segunda-feira que senefica "die de la luna". Ls chineses parécen tener adotado la sumana de siete dies de l sistema heilenístico ne l seclo IV, ambora por qual camino nun steia totalmente claro. Fui outra beç trasmitida a la China ne l seclo VIII puls maniqueus, atrabeç de l paíç de Kang (ua ourganizaçon política de la Ásia Central acerca de Samarcanda)<ref>L'anciclopédia chinesa ''[[Cihai]]'' (辞海) sob l'antrada para "calendairo de siete luminárias" (七曜历/七曜曆, ''qī yào lì'') ten: "método de registrar dies d'acuordo culs siete luminares [七曜 ''qī yào'']. La China normalmente ouserbaba la seguinte orde: Sol, Luna, Marte, Mercúrio, Júpiter, Bénus i Saturno. siete dies fázen ua sumana, que ye repetida nun ciclo. Ouriginado na antiga Babilónia (ó antigo Eigito d'acuordo cun ua teorie). Ousado puls romanos na época de l seclo I dC, depuis trasmitido para outros países. Este método eisistiu na China ne l seclo IV. Tamien fui trasmitido pa la China por maniqueus ne l seclo 8 de l paíç de Kang (康) na Ásia Central" (traduçon a partir de [http://www.cjblang .com/Dow/dowjpn.html Vathrobe's Days of the Wek in Chinese, Japanese & Bietnamese, plus Mongolian and Buryat]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (cjblang .com)</ref>. Na China, passado la queda de la [[Dinastie Qing]] i la proclamaçon de la [[República de la China]] an 1911, de segunda la sábado passórun a ser nomeados amplicitamente por númaros. La trasliteraçon chinesa de l sistema planetairo heilenistico fui lougo trazida pa l Japon pul monge japonés Kobo Daishi; Ls diairos subrebibentes de l stadista japonés Fujiwara Michinaga mostran l sistema de siete dies an uso ne l Período Heian de l Japon zde l'anho de 1007.
==Acuordo Ourtográfico ==
L [[Acuordo Ourtográfico de 1990|acuordo ourtográfico defenitibo i oubrigatório de 2016]] afirma que ls dies de la sumana debiran ser scritos cun letra minúscula i nun cun letra maiúscula, cumo ocorre an todas las lénguas neo-latinas. Cumo ''segunda-feira'' ye ua palabra cumpuosta por justaposiçon de palabras sin eilemientos de ligaçon i cujos eilemientos forman ua ounidade cun seneficado própio, mantén-se l'hífen nessa palabra.
== Segunda-feira an outros lénguas ==
<div align="center"><center>
{| {{prettytable}}
|-----
| <font color="#000080">'''<u>Léngua</u>'''</font>
| <font color="#000080">'''<u>Nome</u>'''</font>
| <font color="#000080">'''<u>Seneficado</u>'''</font>
|-----
| Romeno
| '''Luni'''
| rowspan="2" |[[Luna]]
|-----
|Galego
| '''Luns'''
|-----
| Russo
| '''Понедельник'''
| rowspan="1"| [die] passado l demingo
|-----
| Catalan
| '''Dilluns'''
| rowspan="14" | Die de la Luna
|-----
| Alman
| '''Montag'''
|-----
| Houlandés
| '''Maandag'''
|-----
| Anglés
| '''Monday'''
|-----
| Dinamarqués
| '''Mandag'''
|-----
| Dousha
| '''Yuuna'''
|-----
| Speranto
| '''Lundo'''
|-----
| Latin clássico
| '''Dies lunae'''
|-----
| Noruegués
| '''Mandag'''
|-----
| Sueco
| '''Måndag'''
|-----
| Francés
| '''Lundi'''
|-----
| Eitaliano
| '''Lunedì'''
|-----
| Finlandés
| '''Maanantai'''
|-----
| Japonés
| '''月曜日 (Getsuyōbi)'''
|-----
| Chinés
| '''星期一 (xīng qī yī)'''
| Un de la sumana
|-----
| Basco
| '''Astelehen'''
| Purmeiro de la sumana
|-----
| Griego moderno
| '''Δευτέρα'''
| Segunda [de la sumana]
|-----
| Persa
| '''دوشنبه dochanbe'''
| Segundo die [de la sumana]
|}
</center></div>
{{Refréncias}}
== Ber tamien ==
* [[Sumana]]
* [[Dies de la sumana]]
{{DEFAULTSORT:Segunda Feira}}
[[Catadorie:Dies de la sumana]]
mzxxrzifu6ow5jzg9mj2h2bb1l8zi1c
107152
107151
2026-07-15T08:58:14Z
~2026-38935-23
15383
/* */
107152
wikitext
text/x-wiki
La '''segunda-feira''' ye l 1° die útele cunsidrado l purmeiro [[die]] de la [[sumana]], seguindo l [[demingo]] i precedendo la [[Terça|terça-feira]].
<center>
{| border=1 width="80%"
|-
| 1° die || <font color=red>2° die</font></font> || 3° die || 4° die || 5° die || 6° die || radadeiro die
|-
| [[Demingo]] || <font color=red>Segunda-feira</font></font> || [[Terça|Terça-feira]] || [[Quarta|Quarta-feira]] || [[Quinta|Quinta-feira]] || [[Sesta|Sesta-feira]] || [[Sábado]]
|}
</center>
Por ourdenaçon de trabalho, lazer i pula norma ISO<ref>[http://www.eiso.org/eiso/support/faqs/faqs_widely_used_standards/widely_used_standards_other/date_and_eiquipa_format.htn Norma ISO 8601]</ref>, la segunda-feira ye cunsidrada l purmeiro die de la sumana, sendo assi na maiorie de ls calendairos an to l mundo.<ref>[http://www.geonames.de/days.html Geonames/The days of the wek in barious languages]</ref>
<center>
{| border=1 width="80%"
|-
| <font color=red>1° die</font></font> || 2° die || 3° die || 4° die || 5° die || 6° die || radadeiro die
|-
| <font color=red>Segunda-feira</font></font> || [[Terça|Terça-feira]] || [[Quarta|Quarta-feira]] || [[Quinta|Quinta-feira]] || [[Sesta|Sesta-feira]] || [[Sábado]] || [[Demingo]]
|}
</center>
La palabra ye ouriginária de l [[Lhéngua lhatina|latin]] ''Secunda Ferie'', que senefica "segunda feira", i de mesma acepçon eisiste an [[Lhéngua galhega|galego]] (''segunda feira'')<ref>[http://www.rialacademiagalega.org/dicionario/#searchNoun.de l?nounTitle=luns Rial Academie Galega]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, [[pertués]] (''segunda-feira'') i [[Lhéngua tetun|tétun]] (''loron-segunda'').
Pobos [[Paganismo|pagones]] antigos reberenciában sous [[debindade|diuses]] dedicando este die al astro [[Luna]], l qu'ouriginou outras chamaçones, an diç-se ''luns' ', ne l [[Lhéngua eitaliana|eitaliano]] ''lunedì,'' an [[Lhéngua francesa|francés]] ''lundi'', an [[Léngua anglesa|anglés]] ''Monday'' i an [[Léngua almana|alman]] ''Montag,'' culs seneficados de "Luna" i "die de la Luna".
Na cultura popular, ye cunsidrado l die mais "aborrecido" de la [[sumana]] pus ye l purmeiro die de trabalho passado l [[fin de sumana]].
== Ourige de ls nomes de ls dies de la sumana ==
[[Fexeiro:Lapide epigrafica visigotica.jpg|thumb|400px|dreita|Purmeira refréncia scrita coincida a la segunda-feira, na [[Eigreija de San Bicente (San Bicente)|Eigreija de San Bicente]], [[Braga]], datada de [[618]]]]
{{artigo percipal|[[Dies de la sumana]]}}
Ls nomes de ls dies de la sumana an [[léngua pertuesa|pertués]] ténen la sue ourige na liturgie [[Eigreija Católica|católica]]. Na maior parte de las outras [[lénguas neo-latinas|lénguas románicas]], la sue ourige son nomes de [[debindade|diuses pagones romanos]] als quales ls dies éran dedicados, neste causo la segunda-feira era dedicada la debindade romana [[Diana (mitologie)|Diana]] (essa por sue beç anspirada na diusa griega [[Ártemis]]). Este tamien ye l causo de muitas [[lénguas germánicas]], cumo l [[léngua anglesa|anglés]], sendo que neste causo houbo simples [[Anterpretatio graeca|anterpretaçones germánicas]] de l seneficado de l termo an latin "Lunae dies" ("die de la Luna"). An alguns causos, ls nomes "eclesiásticos" son ousados, ua tradiçon de numerar ls dies de la sumana para eibitar la conotaçon "pagana" de ls nomes planetairos, an que segunda-feira ye l "segundo die" (an [[griego]] Δευτέρα μμέρα; an [[latin]] Ferie secunda). An muitos lénguas slabos, cumo l [[léngua russa|russo]] l nome de l die se traduç an "depuis de l demingo".
Japoneses i coreanos cumpartilhan ls mesmos antigos carateres chineses '月曜日' ([[Hiragana]]: げ つ よ う び, trasliterado: Getsuyoubi, [[Hangul]]: 월요일) para segunda-feira que senefica "die de la luna". Ls chineses parécen tener adotado la sumana de siete dies de l sistema heilenístico ne l seclo IV, ambora por qual camino nun steia totalmente claro. Fui outra beç trasmitida a la China ne l seclo VIII puls maniqueus, atrabeç de l paíç de Kang (ua ourganizaçon política de la Ásia Central acerca de Samarcanda)<ref>L'anciclopédia chinesa ''[[Cihai]]'' (辞海) sob l'antrada para "calendairo de siete luminárias" (七曜历/七曜曆, ''qī yào lì'') ten: "método de registrar dies d'acuordo culs siete luminares [七曜 ''qī yào'']. La China normalmente ouserbaba la seguinte orde: Sol, Luna, Marte, Mercúrio, Júpiter, Bénus i Saturno. siete dies fázen ua sumana, que ye repetida nun ciclo. Ouriginado na antiga Babilónia (ó antigo Eigito d'acuordo cun ua teorie). Ousado puls romanos na época de l seclo I dC, depuis trasmitido para outros países. Este método eisistiu na China ne l seclo IV. Tamien fui trasmitido pa la China por maniqueus ne l seclo 8 de l paíç de Kang (康) na Ásia Central" (traduçon a partir de [http://www.cjblang .com/Dow/dowjpn.html Vathrobe's Days of the Wek in Chinese, Japanese & Bietnamese, plus Mongolian and Buryat]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (cjblang .com)</ref>. Na China, passado la queda de la [[Dinastie Qing]] i la proclamaçon de la [[República de la China]] an 1911, de segunda la sábado passórun a ser nomeados amplicitamente por númaros. La trasliteraçon chinesa de l sistema planetairo heilenistico fui lougo trazida pa l Japon pul monge japonés Kobo Daishi; Ls diairos subrebibentes de l stadista japonés Fujiwara Michinaga mostran l sistema de siete dies an uso ne l Período Heian de l Japon zde l'anho de 1007.
==Acuordo Ourtográfico ==
L [[Acuordo Ourtográfico de 1990|acuordo ourtográfico defenitibo i oubrigatório de 2016]] afirma que ls dies de la sumana debiran ser scritos cun letra minúscula i nun cun letra maiúscula, cumo ocorre an todas las lénguas neo-latinas. Cumo ''segunda-feira'' ye ua palabra cumpuosta por justaposiçon de palabras sin eilemientos de ligaçon i cujos eilemientos forman ua ounidade cun seneficado própio, mantén-se l'hífen nessa palabra.
== Segunda-feira an outros lénguas ==
<div align="center"><center>
{| {{prettytable}}
|-----
| <font color="#000080">'''<u>Léngua</u>'''</font>
| <font color="#000080">'''<u>Nome</u>'''</font>
| <font color="#000080">'''<u>Seneficado</u>'''</font>
|-----
| Romeno
| '''Luni'''
| rowspan="2" |[[Luna]]
|-----
|Galego
| '''Luns'''
|-----
| Russo
| '''Понедельник'''
| rowspan="1"| [die] passado l demingo
|-----
| Catalan
| '''Dilluns'''
| rowspan="14" | Die de la Luna
|-----
| Alman
| '''Montag'''
|-----
| Houlandés
| '''Maandag'''
|-----
| Anglés
| '''Monday'''
|-----
| Dinamarqués
| '''Mandag'''
|-----
| Dousha
| '''Yuuna'''
|-----
| Speranto
| '''Lundo'''
|-----
| Latin clássico
| '''Dies lunae'''
|-----
| Noruegués
| '''Mandag'''
|-----
| Sueco
| '''Måndag'''
|-----
| Francés
| '''Lundi'''
|-----
| Eitaliano
| '''Lunedì'''
|-----
| Finlandés
| '''Maanantai'''
|-----
| Japonés
| '''月曜日 (Getsuyōbi)'''
|-----
| Chinés
| '''星期一 (xīng qī yī)'''
| Un de la sumana
|-----
| Basco
| '''Astelehen'''
| Purmeiro de la sumana
|-----
| Griego moderno
| '''Δευτέρα'''
| Segunda [de la sumana]
|-----
| Persa
| '''دوشنبه dochanbe'''
| Segundo die [de la sumana]
|}
</center></div>
{{Refréncias}}
== Ber tamien ==
* [[Sumana]]
* [[Dies de la sumana]]
{{DEFAULTSORT:Segunda Feira}}
[[Catadorie:Dies de la sumana]]
ishuy4qqoj2gr98i7fnm7cg3ycch3h6
107153
107152
2026-07-15T08:59:31Z
~2026-38935-23
15383
/* Ourige de ls nomes de ls dies de la sumana */
107153
wikitext
text/x-wiki
La '''segunda-feira''' ye l 1° die útele cunsidrado l purmeiro [[die]] de la [[sumana]], seguindo l [[demingo]] i precedendo la [[Terça|terça-feira]].
<center>
{| border=1 width="80%"
|-
| 1° die || <font color=red>2° die</font></font> || 3° die || 4° die || 5° die || 6° die || radadeiro die
|-
| [[Demingo]] || <font color=red>Segunda-feira</font></font> || [[Terça|Terça-feira]] || [[Quarta|Quarta-feira]] || [[Quinta|Quinta-feira]] || [[Sesta|Sesta-feira]] || [[Sábado]]
|}
</center>
Por ourdenaçon de trabalho, lazer i pula norma ISO<ref>[http://www.eiso.org/eiso/support/faqs/faqs_widely_used_standards/widely_used_standards_other/date_and_eiquipa_format.htn Norma ISO 8601]</ref>, la segunda-feira ye cunsidrada l purmeiro die de la sumana, sendo assi na maiorie de ls calendairos an to l mundo.<ref>[http://www.geonames.de/days.html Geonames/The days of the wek in barious languages]</ref>
<center>
{| border=1 width="80%"
|-
| <font color=red>1° die</font></font> || 2° die || 3° die || 4° die || 5° die || 6° die || radadeiro die
|-
| <font color=red>Segunda-feira</font></font> || [[Terça|Terça-feira]] || [[Quarta|Quarta-feira]] || [[Quinta|Quinta-feira]] || [[Sesta|Sesta-feira]] || [[Sábado]] || [[Demingo]]
|}
</center>
La palabra ye ouriginária de l [[Lhéngua lhatina|latin]] ''Secunda Ferie'', que senefica "segunda feira", i de mesma acepçon eisiste an [[Lhéngua galhega|galego]] (''segunda feira'')<ref>[http://www.rialacademiagalega.org/dicionario/#searchNoun.de l?nounTitle=luns Rial Academie Galega]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, [[pertués]] (''segunda-feira'') i [[Lhéngua tetun|tétun]] (''loron-segunda'').
Pobos [[Paganismo|pagones]] antigos reberenciában sous [[debindade|diuses]] dedicando este die al astro [[Luna]], l qu'ouriginou outras chamaçones, an diç-se ''luns' ', ne l [[Lhéngua eitaliana|eitaliano]] ''lunedì,'' an [[Lhéngua francesa|francés]] ''lundi'', an [[Léngua anglesa|anglés]] ''Monday'' i an [[Léngua almana|alman]] ''Montag,'' culs seneficados de "Luna" i "die de la Luna".
Na cultura popular, ye cunsidrado l die mais "aborrecido" de la [[sumana]] pus ye l purmeiro die de trabalho passado l [[fin de sumana]].
== Ourige de ls nomes de ls dies de la sumana ==
[[Fexeiro:Lapide epigrafica visigotica.jpg|thumb|400px|dreita|Purmeira refréncia scrita coincida a la segunda-feira, na [[Eigreija de San Bicente (San Bicente)|Eigreija de San Bicente]], [[Braga]], datada de [[618]]]]
{{artigo percipal|[[Dies de la sumana]]}}
Ls nomes de ls dies de la sumana an [[léngua pertuesa|pertués]] ténen la sue ourige na liturgie [[Eigreija Católica|católica]]. Na maior parte de las outras [[lénguas neo-latinas|lénguas románicas]], la sue ourige son nomes de [[debindade|diuses pagones romanos]] als quales ls dies éran dedicados, neste causo la segunda-feira era dedicada la debindade romana [[Diana (mitologie)|Diana]] (essa por sue beç anspirada na diusa griega [[Ártemis]]). Este tamien ye l causo de muitas [[lénguas germánicas]], cumo l [[léngua anglesa|anglés]], sendo que neste causo houbo simples [[Anterpretatio graeca|anterpretaçones germánicas]] de l seneficado de l termo an latin "Lunae dies" ("die de la Luna"). An alguns causos, ls nomes "eclesiásticos" son ousados, ua tradiçon de numerar ls dies de la sumana para eibitar la conotaçon "pagana" de ls nomes planetairos, an que segunda-feira ye l "segundo die" (an [[Lhéngua griega|griego]] Δευτέρα μμέρα; an [[Lhéngua griega|latin]] Ferie secunda). An muitos lénguas slabos, cumo l [[léngua russa|russo]] l nome de l die se traduç an "depuis de l demingo".
Japoneses i coreanos cumpartilhan ls mesmos antigos carateres chineses '月曜日' ([[Hiragana]]: げ つ よ う び, trasliterado: Getsuyoubi, [[Hangul]]: 월요일) para segunda-feira que senefica "die de la luna". Ls chineses parécen tener adotado la sumana de siete dies de l sistema heilenístico ne l seclo IV, ambora por qual camino nun steia totalmente claro. Fui outra beç trasmitida a la China ne l seclo VIII puls maniqueus, atrabeç de l paíç de Kang (ua ourganizaçon política de la Ásia Central acerca de Samarcanda)<ref>L'anciclopédia chinesa ''[[Cihai]]'' (辞海) sob l'antrada para "calendairo de siete luminárias" (七曜历/七曜曆, ''qī yào lì'') ten: "método de registrar dies d'acuordo culs siete luminares [七曜 ''qī yào'']. La China normalmente ouserbaba la seguinte orde: Sol, Luna, Marte, Mercúrio, Júpiter, Bénus i Saturno. siete dies fázen ua sumana, que ye repetida nun ciclo. Ouriginado na antiga Babilónia (ó antigo Eigito d'acuordo cun ua teorie). Ousado puls romanos na época de l seclo I dC, depuis trasmitido para outros países. Este método eisistiu na China ne l seclo IV. Tamien fui trasmitido pa la China por maniqueus ne l seclo 8 de l paíç de Kang (康) na Ásia Central" (traduçon a partir de [http://www.cjblang .com/Dow/dowjpn.html Vathrobe's Days of the Wek in Chinese, Japanese & Bietnamese, plus Mongolian and Buryat]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (cjblang .com)</ref>. Na China, passado la queda de la [[Dinastie Qing]] i la proclamaçon de la [[República de la China]] an 1911, de segunda la sábado passórun a ser nomeados amplicitamente por númaros. La trasliteraçon chinesa de l sistema planetairo heilenistico fui lougo trazida pa l Japon pul monge japonés Kobo Daishi; Ls diairos subrebibentes de l stadista japonés Fujiwara Michinaga mostran l sistema de siete dies an uso ne l Período Heian de l Japon zde l'anho de 1007.
==Acuordo Ourtográfico ==
L [[Acuordo Ourtográfico de 1990|acuordo ourtográfico defenitibo i oubrigatório de 2016]] afirma que ls dies de la sumana debiran ser scritos cun letra minúscula i nun cun letra maiúscula, cumo ocorre an todas las lénguas neo-latinas. Cumo ''segunda-feira'' ye ua palabra cumpuosta por justaposiçon de palabras sin eilemientos de ligaçon i cujos eilemientos forman ua ounidade cun seneficado própio, mantén-se l'hífen nessa palabra.
== Segunda-feira an outros lénguas ==
<div align="center"><center>
{| {{prettytable}}
|-----
| <font color="#000080">'''<u>Léngua</u>'''</font>
| <font color="#000080">'''<u>Nome</u>'''</font>
| <font color="#000080">'''<u>Seneficado</u>'''</font>
|-----
| Romeno
| '''Luni'''
| rowspan="2" |[[Luna]]
|-----
|Galego
| '''Luns'''
|-----
| Russo
| '''Понедельник'''
| rowspan="1"| [die] passado l demingo
|-----
| Catalan
| '''Dilluns'''
| rowspan="14" | Die de la Luna
|-----
| Alman
| '''Montag'''
|-----
| Houlandés
| '''Maandag'''
|-----
| Anglés
| '''Monday'''
|-----
| Dinamarqués
| '''Mandag'''
|-----
| Dousha
| '''Yuuna'''
|-----
| Speranto
| '''Lundo'''
|-----
| Latin clássico
| '''Dies lunae'''
|-----
| Noruegués
| '''Mandag'''
|-----
| Sueco
| '''Måndag'''
|-----
| Francés
| '''Lundi'''
|-----
| Eitaliano
| '''Lunedì'''
|-----
| Finlandés
| '''Maanantai'''
|-----
| Japonés
| '''月曜日 (Getsuyōbi)'''
|-----
| Chinés
| '''星期一 (xīng qī yī)'''
| Un de la sumana
|-----
| Basco
| '''Astelehen'''
| Purmeiro de la sumana
|-----
| Griego moderno
| '''Δευτέρα'''
| Segunda [de la sumana]
|-----
| Persa
| '''دوشنبه dochanbe'''
| Segundo die [de la sumana]
|}
</center></div>
{{Refréncias}}
== Ber tamien ==
* [[Sumana]]
* [[Dies de la sumana]]
{{DEFAULTSORT:Segunda Feira}}
[[Catadorie:Dies de la sumana]]
ig3grp4ekwjeshg2pcvey4kmh033tm0
107154
107153
2026-07-15T09:00:36Z
~2026-38935-23
15383
/* Ourige de ls nomes de ls dies de la sumana */
107154
wikitext
text/x-wiki
La '''segunda-feira''' ye l 1° die útele cunsidrado l purmeiro [[die]] de la [[sumana]], seguindo l [[demingo]] i precedendo la [[Terça|terça-feira]].
<center>
{| border=1 width="80%"
|-
| 1° die || <font color=red>2° die</font></font> || 3° die || 4° die || 5° die || 6° die || radadeiro die
|-
| [[Demingo]] || <font color=red>Segunda-feira</font></font> || [[Terça|Terça-feira]] || [[Quarta|Quarta-feira]] || [[Quinta|Quinta-feira]] || [[Sesta|Sesta-feira]] || [[Sábado]]
|}
</center>
Por ourdenaçon de trabalho, lazer i pula norma ISO<ref>[http://www.eiso.org/eiso/support/faqs/faqs_widely_used_standards/widely_used_standards_other/date_and_eiquipa_format.htn Norma ISO 8601]</ref>, la segunda-feira ye cunsidrada l purmeiro die de la sumana, sendo assi na maiorie de ls calendairos an to l mundo.<ref>[http://www.geonames.de/days.html Geonames/The days of the wek in barious languages]</ref>
<center>
{| border=1 width="80%"
|-
| <font color=red>1° die</font></font> || 2° die || 3° die || 4° die || 5° die || 6° die || radadeiro die
|-
| <font color=red>Segunda-feira</font></font> || [[Terça|Terça-feira]] || [[Quarta|Quarta-feira]] || [[Quinta|Quinta-feira]] || [[Sesta|Sesta-feira]] || [[Sábado]] || [[Demingo]]
|}
</center>
La palabra ye ouriginária de l [[Lhéngua lhatina|latin]] ''Secunda Ferie'', que senefica "segunda feira", i de mesma acepçon eisiste an [[Lhéngua galhega|galego]] (''segunda feira'')<ref>[http://www.rialacademiagalega.org/dicionario/#searchNoun.de l?nounTitle=luns Rial Academie Galega]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, [[pertués]] (''segunda-feira'') i [[Lhéngua tetun|tétun]] (''loron-segunda'').
Pobos [[Paganismo|pagones]] antigos reberenciában sous [[debindade|diuses]] dedicando este die al astro [[Luna]], l qu'ouriginou outras chamaçones, an diç-se ''luns' ', ne l [[Lhéngua eitaliana|eitaliano]] ''lunedì,'' an [[Lhéngua francesa|francés]] ''lundi'', an [[Léngua anglesa|anglés]] ''Monday'' i an [[Léngua almana|alman]] ''Montag,'' culs seneficados de "Luna" i "die de la Luna".
Na cultura popular, ye cunsidrado l die mais "aborrecido" de la [[sumana]] pus ye l purmeiro die de trabalho passado l [[fin de sumana]].
== Ourige de ls nomes de ls dies de la sumana ==
[[Fexeiro:Lapide epigrafica visigotica.jpg|thumb|400px|dreita|Purmeira refréncia scrita coincida a la segunda-feira, na [[Eigreija de San Bicente (San Bicente)|Eigreija de San Bicente]], [[Braga]], datada de [[618]]]]
{{artigo percipal|[[Dies de la sumana]]}}
Ls nomes de ls dies de la sumana an [[léngua pertuesa|pertués]] ténen la sue ourige na liturgie [[Eigreija Católica|católica]]. Na maior parte de las outras [[lénguas neo-latinas|lénguas románicas]], la sue ourige son nomes de [[debindade|diuses pagones romanos]] als quales ls dies éran dedicados, neste causo la segunda-feira era dedicada la debindade romana [[Diana (mitologie)|Diana]] (essa por sue beç anspirada na diusa griega [[Ártemis]]). Este tamien ye l causo de muitas [[lénguas germánicas]], cumo l [[léngua anglesa|anglés]], sendo que neste causo houbo simples [[Anterpretatio graeca|anterpretaçones germánicas]] de l seneficado de l termo an latin "Lunae dies" ("die de la Luna"). An alguns causos, ls nomes "eclesiásticos" son ousados, ua tradiçon de numerar ls dies de la sumana para eibitar la conotaçon "pagana" de ls nomes planetairos, an que segunda-feira ye l "segundo die" (an [[Lhéngua griega|griego]] Δευτέρα μμέρα; an [[Lhéngua griega|latin]] Ferie secunda). An muitos lénguas slabos, cumo l [[léngua russa|russo]] l nome de l die se traduç an "depuis de l demingo".
Japoneses i coreanos cumpartilhan ls mesmos antigos carateres chineses '月曜日' ([[Hiragana]]: げ つ よ う び, trasliterado: Getsuyoubi, [[Hangul]]: 월요일) para segunda-feira que senefica "die de la luna". Ls chineses parécen tener adotado la sumana de siete dies de l sistema heilenístico ne l seclo IV, ambora por qual camino nun steia totalmente claro. Fui outra beç trasmitida a la China ne l seclo VIII puls maniqueus, atrabeç de l paíç de Kang (ua ourganizaçon política de la Ásia Central acerca de Samarcanda)<ref>L'anciclopédia chinesa ''[[Cihai]]'' (辞海) sob l'antrada para "calendairo de siete luminárias" (七曜历/七曜曆, ''qī yào lì'') ten: "método de registrar dies d'acuordo culs siete luminares [七曜 ''qī yào'']. La China normalmente ouserbaba la seguinte orde: Sol, Luna, Marte, Mercúrio, Júpiter, Bénus i Saturno. siete dies fázen ua sumana, que ye repetida nun ciclo. Ouriginado na antiga Babilónia (ó antigo Eigito d'acuordo cun ua teorie). Ousado puls romanos na época de l seclo I dC, depuis trasmitido para outros países. Este método eisistiu na China ne l seclo IV. Tamien fui trasmitido pa la China por maniqueus ne l seclo 8 de l paíç de Kang (康) na Ásia Central" (traduçon a partir de [http://www.cjblang .com/Dow/dowjpn.html Vathrobe's Days of the Wek in Chinese, Japanese & Bietnamese, plus Mongolian and Buryat]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (cjblang .com)</ref>. Na China, passado la queda de la [[Dinastie Qing]] i la proclamaçon de la [[Republica de la China|República de la China]] an 1911, de segunda la sábado passórun a ser nomeados amplicitamente por númaros. La trasliteraçon chinesa de l sistema planetairo heilenistico fui lougo trazida pa l Japon pul monge japonés Kobo Daishi; Ls diairos subrebibentes de l stadista japonés Fujiwara Michinaga mostran l sistema de siete dies an uso ne l Período Heian de l Japon zde l'anho de 1007.
==Acuordo Ourtográfico ==
L [[Acuordo Ourtográfico de 1990|acuordo ourtográfico defenitibo i oubrigatório de 2016]] afirma que ls dies de la sumana debiran ser scritos cun letra minúscula i nun cun letra maiúscula, cumo ocorre an todas las lénguas neo-latinas. Cumo ''segunda-feira'' ye ua palabra cumpuosta por justaposiçon de palabras sin eilemientos de ligaçon i cujos eilemientos forman ua ounidade cun seneficado própio, mantén-se l'hífen nessa palabra.
== Segunda-feira an outros lénguas ==
<div align="center"><center>
{| {{prettytable}}
|-----
| <font color="#000080">'''<u>Léngua</u>'''</font>
| <font color="#000080">'''<u>Nome</u>'''</font>
| <font color="#000080">'''<u>Seneficado</u>'''</font>
|-----
| Romeno
| '''Luni'''
| rowspan="2" |[[Luna]]
|-----
|Galego
| '''Luns'''
|-----
| Russo
| '''Понедельник'''
| rowspan="1"| [die] passado l demingo
|-----
| Catalan
| '''Dilluns'''
| rowspan="14" | Die de la Luna
|-----
| Alman
| '''Montag'''
|-----
| Houlandés
| '''Maandag'''
|-----
| Anglés
| '''Monday'''
|-----
| Dinamarqués
| '''Mandag'''
|-----
| Dousha
| '''Yuuna'''
|-----
| Speranto
| '''Lundo'''
|-----
| Latin clássico
| '''Dies lunae'''
|-----
| Noruegués
| '''Mandag'''
|-----
| Sueco
| '''Måndag'''
|-----
| Francés
| '''Lundi'''
|-----
| Eitaliano
| '''Lunedì'''
|-----
| Finlandés
| '''Maanantai'''
|-----
| Japonés
| '''月曜日 (Getsuyōbi)'''
|-----
| Chinés
| '''星期一 (xīng qī yī)'''
| Un de la sumana
|-----
| Basco
| '''Astelehen'''
| Purmeiro de la sumana
|-----
| Griego moderno
| '''Δευτέρα'''
| Segunda [de la sumana]
|-----
| Persa
| '''دوشنبه dochanbe'''
| Segundo die [de la sumana]
|}
</center></div>
{{Refréncias}}
== Ber tamien ==
* [[Sumana]]
* [[Dies de la sumana]]
{{DEFAULTSORT:Segunda Feira}}
[[Catadorie:Dies de la sumana]]
42q2iuzi2xztxcox4i5p90rmjqh9ouz
Quinta
0
10809
107146
94059
2026-07-15T08:40:42Z
~2026-38935-23
15383
/* */
107146
wikitext
text/x-wiki
La '''quinta-feira''' ye un die útele de la sumana cunsidrado l quinto [[die]] de la [[sumana]], seguindo la [[Quarta|quarta-feira]] i precedendo la [[Sesta|sesta-feira]].
<center>
{| border=1 width="80%"
| 1° die|| 2° die || 3° die || 4° die || <font colour=red>5° die</font></font> || 6° die || radadeiro die
|-
|[[Demingo]]
|[[Segunda|Segunda-feira]]
|[[Terça|Terça-feira]]
|[[Quarta|Quarta-feira]]
|<font color="red">'''Quinta-feira'''</font>
|[[Sesta|Sesta-feira]]
|[[Sábado]]
|}
</center>Por ourdenaçon de trabalho i lazer i pula normalizaçon ISO,<ref>[http://www.eiso.org/eiso/support/faqs/faqs_widely_used_standards/widely_used_standards_other/date_and_eiquipa_format.htn Norma ISO 8601]</ref> la quinta-feira ye cunsidrada l quarto die de la sumana, sendo assi na maiorie de ls calendairos an to l mundo.<ref>[http://www.geonames.de/days.html Geonames/The days of the wek in barious languages]</ref><center>
{| border=1 width="80%"
|-
| 1º die || 2° die || 3° die || <font color=red>4° die || 5° die || 6° die || radadeiro die
|-
| [[Segunda|Segunda-feira]] || [[Terça|Terça-feira]] || [[Quarta|Quarta-feira]] || <font color=red>'''Quinta-feira'''</font></font> || [[Sesta|Sesta-feira]] || [[Sábado]] || [[Demingo]]
|}
</center>
La palabra ye ouriginária de l [[Lhéngua lhatina|latin]] ''Quinta Ferie'', que senefica "quinta feira", i de mesma acepçon eisiste an [[Lhéngua galhega|galego]] (''quinta feira''), [[pertués]] (''quinta-feira'') i [[Lhéngua tetun|tétun]] (''loron-kinta'').
Pobos [[paganismo|pagones]] antigos reberenciában sous [[debindade|diuses]] dedicando este die al astro [[Júpiter (planeta)|Júpiter]], l qu'ouriginou outras chamaçones, an diç-se ''juebes'', ne l [[Lhéngua eitaliana|eitaliano]] ''giobedì'' i an [[Lhéngua francesa|francés]] ''jeudi'', culs seneficados de "Júpiter" i "die de Júpiter". An anglés diç-se ''Thursday'', "die de Thor" i an alman ''Donnerstag'', "die de Donner".
Pa la [[Eigreija Católica]], la quinta-feira ye l die de deboçon al [[Eucaristia|Santíssemo Sacramiento]], an mimória a la Radadeira Cena de [[Jasus|Jasus Cristo]].
== Ourige de ls nomes de ls dies de la sumana ==
{{artigo percipal|[[Dies de la sumana]]}}
Ls nomes de ls dies de la sumana an [[léngua pertuesa|pertués]] ténen la sue ourige na liturgie [[Eigreija Católica|católica]]. Na maior parte de las outras [[lénguas neo-latinas|lénguas románicas]], la sue ourige son nomes de [[debindade|diuses pagones romanos]] als quales ls dies éran dedicados, neste causo la quinta-feira era dedicada la debindade romana [[Júpiter (mitologie)|Júpiter]] (este por sue beç anspirado ne l dius griego [[Zeus]]). Ne l causo de muitas [[lénguas germánicas]], cumo l [[léngua anglesa|anglés]], houbo un porcesso de [[Anterpretatio graeca|anterpretaçon germánica]] de l seneficado de l termo an latin "Iobis dies" ("die de Júpiter") que lebou l dius germánico [[Thor]] (tamien chamado Donar) ser eiquiparado la Júpiter.
== Quinta-feira an outros lénguas ==
<div align="center"><center>
{| {{prettytable}}
|-----
| <font color="#000080">'''<u>Léngua</u>'''</font>
| <font color="#000080">'''<u>Nome</u>'''</font>
| <font color="#000080">'''<u>Seneficado</u>'''</font>
|-----
| Alman || '''Donnerstag'''
| Die de [[Donar]] (Thor)
|-----
| Basco || '''Osteguna'''
| Die de [[Urtzi]]
|-----
| Catalan || '''Dijous'''
| Die de [[Júpiter (mitologie)|Júpiter]]
|-----
| Chinés || '''星期四 (xīng qī sì)'''
| Quarto die
|-----
| Dinamarqués || '''Torsdag'''
| Die de [[Thor]]
|-----
| Dousha || '''Jedina'''
| Die de Júpiter
|-----
| Spanhol || '''Jueves'''
| Júpiter
|-----
| Finlandés || '''Torstai'''
| Die de [[Thor]]
|-----
| Speranto || '''ĵlaŭde l'''
| Die de Júpiter
|-----
| Francés || '''Jeudi'''
| Die de Júpiter
|-----
| Griego moderno|| '''Πέμπτη'''
| Quinto die
|-----
| Heibraico|| '''יום חמישי'''
| Quinto die
|-----
| Houlandés || '''Donderdag'''
| Die de [[Thor]]
|-----
| Anglés || '''Thursday'''
| Die de [[Thor]]<ref>[http://noticias.r7.com/blogs/querido-leitor/2010/07/29/quinta-lo-die-de-thor/]</ref>
|-----
| Eitaliano || '''Giovedì'''
| Die de Júpiter
|-----
| Japonés || '''木曜日 / Mokuyōbi'''
| Die de la Madeira i die de Júpiter
|-----
| Lituano || '''Ketbirtadienis'''
| Quarto de la sumana
|-----
| Romeno || '''Joi'''
| Die de Júpiter
|-----
| Sueco || '''Torsdag'''
| Die de [[Thor]]
|}
</center></div>
{{Refréncias}}
== {{Ber tamien}} ==
* [[Sumana]]
* [[Dies de la sumana]]
{{DEFAULTSORT:Quinta Feira}}
[[Catadorie:Dies de la sumana]]
5atz7kerefi2tamsu0qmo3jtwikxi16
107147
107146
2026-07-15T08:42:50Z
~2026-38935-23
15383
/* Ourige de ls nomes de ls dies de la sumana */
107147
wikitext
text/x-wiki
La '''quinta-feira''' ye un die útele de la sumana cunsidrado l quinto [[die]] de la [[sumana]], seguindo la [[Quarta|quarta-feira]] i precedendo la [[Sesta|sesta-feira]].
<center>
{| border=1 width="80%"
| 1° die|| 2° die || 3° die || 4° die || <font colour=red>5° die</font></font> || 6° die || radadeiro die
|-
|[[Demingo]]
|[[Segunda|Segunda-feira]]
|[[Terça|Terça-feira]]
|[[Quarta|Quarta-feira]]
|<font color="red">'''Quinta-feira'''</font>
|[[Sesta|Sesta-feira]]
|[[Sábado]]
|}
</center>Por ourdenaçon de trabalho i lazer i pula normalizaçon ISO,<ref>[http://www.eiso.org/eiso/support/faqs/faqs_widely_used_standards/widely_used_standards_other/date_and_eiquipa_format.htn Norma ISO 8601]</ref> la quinta-feira ye cunsidrada l quarto die de la sumana, sendo assi na maiorie de ls calendairos an to l mundo.<ref>[http://www.geonames.de/days.html Geonames/The days of the wek in barious languages]</ref><center>
{| border=1 width="80%"
|-
| 1º die || 2° die || 3° die || <font color=red>4° die || 5° die || 6° die || radadeiro die
|-
| [[Segunda|Segunda-feira]] || [[Terça|Terça-feira]] || [[Quarta|Quarta-feira]] || <font color=red>'''Quinta-feira'''</font></font> || [[Sesta|Sesta-feira]] || [[Sábado]] || [[Demingo]]
|}
</center>
La palabra ye ouriginária de l [[Lhéngua lhatina|latin]] ''Quinta Ferie'', que senefica "quinta feira", i de mesma acepçon eisiste an [[Lhéngua galhega|galego]] (''quinta feira''), [[pertués]] (''quinta-feira'') i [[Lhéngua tetun|tétun]] (''loron-kinta'').
Pobos [[paganismo|pagones]] antigos reberenciában sous [[debindade|diuses]] dedicando este die al astro [[Júpiter (planeta)|Júpiter]], l qu'ouriginou outras chamaçones, an diç-se ''juebes'', ne l [[Lhéngua eitaliana|eitaliano]] ''giobedì'' i an [[Lhéngua francesa|francés]] ''jeudi'', culs seneficados de "Júpiter" i "die de Júpiter". An anglés diç-se ''Thursday'', "die de Thor" i an alman ''Donnerstag'', "die de Donner".
Pa la [[Eigreija Católica]], la quinta-feira ye l die de deboçon al [[Eucaristia|Santíssemo Sacramiento]], an mimória a la Radadeira Cena de [[Jasus|Jasus Cristo]].
== Ourige de ls nomes de ls dies de la sumana ==
{{artigo percipal|[[Dies de la sumana]]}}
Ls nomes de ls dies de la sumana an [[léngua pertuesa|pertués]] ténen la sue ourige na liturgie [[Eigreija Católica|católica]]. Na maior parte de las outras [[lénguas neo-latinas|lénguas románicas]], la sue ourige son nomes de [[debindade|diuses pagones romanos]] als quales ls dies éran dedicados, neste causo la quinta-feira era dedicada la debindade romana [[Júpiter (planeta)|Júpiter]] (este por sue beç anspirado ne l dius griego [[Zeus]]). Ne l causo de muitas [[Lhénguas germánicas|lénguas germánicas]], cumo l [[léngua anglesa|anglés]], houbo un porcesso de [[Anterpretatio graeca|anterpretaçon germánica]] de l seneficado de l termo an latin "Iobis dies" ("die de Júpiter") que lebou l dius germánico [[Thor]] (tamien chamado Donar) ser eiquiparado la Júpiter.
== Quinta-feira an outros lénguas ==
<div align="center"><center>
{| {{prettytable}}
|-----
| <font color="#000080">'''<u>Léngua</u>'''</font>
| <font color="#000080">'''<u>Nome</u>'''</font>
| <font color="#000080">'''<u>Seneficado</u>'''</font>
|-----
| Alman || '''Donnerstag'''
| Die de [[Donar]] (Thor)
|-----
| Basco || '''Osteguna'''
| Die de [[Urtzi]]
|-----
| Catalan || '''Dijous'''
| Die de [[Júpiter (mitologie)|Júpiter]]
|-----
| Chinés || '''星期四 (xīng qī sì)'''
| Quarto die
|-----
| Dinamarqués || '''Torsdag'''
| Die de [[Thor]]
|-----
| Dousha || '''Jedina'''
| Die de Júpiter
|-----
| Finlandés || '''Torstai'''
| Die de [[Thor]]
|-----
| Speranto || '''ĵlaŭde l'''
| Die de Júpiter
|-----
| Francés || '''Jeudi'''
| Die de Júpiter
|-----
| Griego moderno|| '''Πέμπτη'''
| Quinto die
|-----
| Heibraico|| '''יום חמישי'''
| Quinto die
|-----
| Houlandés || '''Donderdag'''
| Die de [[Thor]]
|-----
| Anglés || '''Thursday'''
| Die de [[Thor]]<ref>[http://noticias.r7.com/blogs/querido-leitor/2010/07/29/quinta-lo-die-de-thor/]</ref>
|-----
| Eitaliano || '''Giovedì'''
| Die de Júpiter
|-----
| Japonés || '''木曜日 / Mokuyōbi'''
| Die de la Madeira i die de Júpiter
|-----
| Lituano || '''Ketbirtadienis'''
| Quarto de la sumana
|-----
| Romeno || '''Joi'''
| Die de Júpiter
|-----
| Sueco || '''Torsdag'''
| Die de [[Thor]]
|}
</center></div>
{{Refréncias}}
== {{Ber tamien}} ==
* [[Sumana]]
* [[Dies de la sumana]]
{{DEFAULTSORT:Quinta Feira}}
[[Catadorie:Dies de la sumana]]
h4zh2v9v0hhl0js9j8uexrcffujnsqz
Sábado
0
10810
107157
94061
2026-07-15T09:07:17Z
~2026-38935-23
15383
/* */
107157
wikitext
text/x-wiki
L '''sábado''', por fundamentaçon bíblica i etimológica, ye cunsidrado l radadeiro<ref name=":0" /><ref name=":1" /> die de la sumana, seguindo la [[Sesta|sesta-feira]] i precedendo l [[demingo]], ye un die d'ouraçon i de çcanso para [[judius]] i [[Crestianismo|crestianos]] sabatistas.
<center>
{| border=1 width="80%"
|-
| 1° die || 2° die || 3° die || 4° die || 5° die || 6° die || <font color=red> 7º die (radadeiro die)</font></font>
|-
| [[Demingo]] || [[Segunda|Segunda-feira]] || [[Terça|Terça-feira]] || [[Quarta|Quarta-feira]] || [[Quinta|Quinta-feira]] || [[Sesta|Sesta-feira]] || <font color=red>Sábado</font></font>
|}
</center>
Por ourdenaçon de trabalho i lazer i pula normalizaçon ISO,<ref name=":0">{{Citar web |url=http://www.eiso.org/eiso/support/faqs/faqs_widely_used_standards/widely_used_standards_other/date_and_eiquipa_format.htn |títalo=Norma ISO 8601 |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> l sábado ye cunsidrado l sesto die, sin qu'esso faga del l sesto die rial, permanecendo l sábado l sétimo die de la sumana, mesmo cul sábado i l demingo cumo '''fin de sumana''', sendo assi na maiorie de ls calendairos an to l mundo.<ref name=":1">{{Citar web |url=http://www.geonames.de/days.html |títalo=Geonames/The days of the wek in barious languages |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref>
<center>
{| border=1 width="80%"
|-
| 1° die || 2° die || 3° die || 4° die || 5° die || <font color=red>6° die</font></font> || 7° die (radadeiro die)
|-
| [[Segunda|Segunda-feira]] || [[Terça|Terça-feira]] || [[Quarta|Quarta-feira]] || [[Quinta|Quinta-feira]] || [[Sesta|Sesta-feira]] || <font color=red>Sábado</font></font> || [[Demingo]]
|}
</center>
La palabra sábado deriba de l latin ''sabbatun'', que por sue beç deriba de l [[Shabat]] [[Léngua heibraica|heibraico]] (שבת, [[Trasliteraçon|trasliterado]] cumo ''shabāt''), que zeigna l die de çcanso antre ls judius i alguns grupos de crestianos, percipalmente ls [[Adbentismo|adbentistas]].
Pobos [[paganismo|pagones]] antigos reberenciában sous [[debindade|diuses]], dedicando l die de Sábado al dius [[Saturno]], l qu'ouriginou an [[léngua anglesa|anglés]] la chamaçon Saturn's day, mais tarde abrebiada para ''Saturday'', i ne l [[Léngua nerlandesa|houlandés]] ''Zaterdag'', cul seneficado de "Die de Saturno".
Antre ls [[Roma Antiga|romanos]], por eisemplo, este die era dedicado la Saturno, [[Dibindade|dius]] de la [[agricultura]], i repersentaba un die de çcanso na sumana pula buona colheita.
== Ourige de ls nomes de ls dies de la sumana ==
{{artigo percipal|[[Dies de la sumana]]}}
Ls nomes de ls dies de la sumana an [[léngua pertuesa|pertués]] ténen la sue ourige na liturgie [[Eigreija Católica|católica]]. Na maior parte de las outras [[lénguas neo-latinas|lénguas románicas]], la sue ourige son nomes de [[debindade|diuses pagones romanos]] als quales ls dies éran dedicados, neste causo l sábado era dedicado la debindade romana [[Saturno (planeta)|Saturno]] (este por sue beç eiquibalente al dius griega [[Cronos]]).
Ls pobos germánicos adatórun l sistema antroduzido puls romanos, mas sustituíran ls diuses romanos por sous [[Aesir|diuses]] nun porcesso coincido cumo [[anterpretatio graeca|anterpretatio germanica]]. Ne l causo de l sábado, inda assi, l nome romano fui amprestado diretamente puls pobos germánicos oucidentales (cumo puode ser bisto na palabra anglesa ''Saturday'' i na palabra houlandesa ''Zaterdag''), aparentemente porque nanhun de ls diuses germánicos éran cunsidrados cuntrapartes de l dius romano Saturno. Por outro lado, l nórdico antigo i l'alto-alman nun tomában amprestado l nome de l dius romano (cumo puode ser bisto na palabra eislandesa ''laugardagur'' i na palabra almana ''Samstag'').
Ne ls países scandinabos, l sábado ye chamado ''lördag'', ''lørdag'' ó ''laurdag'', sendo l nome deribado de l'antiga palabra ''laugr''/''laug'' (dende l nome eislandés ''Laugardagur''), que senefica banho, assi ''Lördag'' eiquibale la "die de l banho". Esto ye debido a la prática Biking de tomar banho als sábados. Ls nomes finlandés i stoniano pa l die, ''lauantai'' i ''laupäeb'', respetibamente, tamien son deribados deste termo.
An japonés, la palabra para sábado ye 曜日 (doyōbi), que senefica 'die de l tierra' i stá associada la (dosei): Saturno (l planeta), que senefica literalmente "streilha de l tierra". L'eilemiento Tierra fui associado al planeta Saturno na astrologie i filosofie chinesas.
Nas [[lénguas románicas]] houbo l'adoçon de nomes deribados de ''Sabattun''. La palabra latina ''Sabbatun'' era ouriginado diretamente de l'heibreu ''Shabbat'', de conotaçon relegiosa, pus bieno dua época an que ls heibreus formában un solo pobo i ua solo cultura.
L die ''Shabbat'' era l die de çcanso de ls eisraelitas que por essa rezon afluían cun mais frequéncia a la sinagoga, hoije ye l sábado, radadeiro die de sou calendairo semanal, sendo este l die de çcanso pa ls judius. Durante la Reforma de l Calendário Romano sob Custantino I - sustituiu-se l nome de ''Dies Saturni'' que senefica "Die de Saturno" - forma cumo ls pagones romanos se referian al sábado - para Sabatun, anfluenciado seclos mais tarde l nome qu'este die recebirie an defrentes lénguas románicas i na léngua almana (esta radadeira sendo ua [[léngua germánica]]).
== Sábado an outros lénguas ==
<div align="center"><center>
{| {{prettytable}}
|-----
| <font color="#000080">'''<u>Léngua</u>'''</font>
| <font color="#000080">'''<u>Nome</u>'''</font>
| <font color="#000080">'''<u>Seneficado</u>'''</font>
|-----
| [[Léngua catalana|Catalan]] || ''Dissabte''|| rowspan="8" |"Die de l sabá"
|-
|[[Pertués]]
|''Sábado''
|-----
| [[Lhéngua galhega|Galego]] || ''Sábado''
|-----
| [[Lhéngua eitaliana|Eitaliano]]|| ''Sabato''
|-----
| [[Lhéngua francesa|Francés]]|| ''Samedi''
|-----
| [[Léngua romena|Romeno]] || ''Sámbătă''
|-----
| [[Léngua almana|Alman]] || ''Samstag''
|-----
| [[Speranto]] || ''Sabato''
|-----
| [[Léngua nerlandesa|Nerlandés]] || ''Zaterdag''
| rowspan="3" | "Die de [[Saturno (mitologie)|Saturno]]"
|-----
| [[Lhéngua lhatina|Latin]]|| ''Dies Saturni''
|----
| [[Léngua anglesa|Anglés]] || ''Saturday''
|-----
| [[Lhéngua japonesa|Japonés]]|| 土曜日, ''Doyōbi''
|"Die de la Tierra i Die de Saturno"
|-----
| [[Lhéngua chinesa|Chinés]]|| 星期六, ''Xīng qī liù''
| "Sesto die de la sumana"
|-----
| [[Léngua sueca|Sueco]] || ''Lördag'' || rowspan="3" | "Die de l banho"
|-----
| [[Léngua dinamarquesa|Dinamarqués]] || ''Lørdag''
|-----
| [[Léngua finlandesa|Finlandés]] || ''Lauantai''
|-----
| [[Léngua lituana|Lituano]] || ''Šištadienis'' || "Sesto die"
|-----
| [[Léngua heibraica|Heibreu]] || ''שבת'', ''Shabāt'' || "Repouso"
|}
</center></div>
{{Refréncias}}
== Ber tamien ==
* [[Sumana]]
* [[Dies de la sumana]]
* [[Demingo]]
* [[Shabat]]
* [[Doutrina católica subre ls dieç Mandamientos]]
[[Catadorie:Dies de la sumana]]
4gurxhoso4yagyko6f777hneq4psnxd
Demingo
0
10811
107148
102705
2026-07-15T08:46:57Z
~2026-38935-23
15383
/* */
107148
wikitext
text/x-wiki
L '''demingo''' ye l die de la [[sumana]] cumprendido antre l [[sábado]] i la [[Segunda|segunda-feira]].
Ne l [[Brasil]] i an [[Pertual]], assi cumo na [[Grécia]], ne l [[Japon]], na [[Grana-Bretanha]], ne ls [[Stados Ounidos]] i an países [[anglo-saxones]] an giral, por fundamentaçon bíblica i etimológica, l demingo ye cunsidrado l purmeiro die de la sumana.<ref>''Merrian-Webster Ditionary an Thesaurus''. [http://www.merrian-webster .com/ditionary/sunday Sunday]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Citaçon: '' the first day of the wek : the Christian analogue of the Jewish Sabbath''</ref> <ref>''Dicionário Houaiss de la Léngua Pertuesa</ref> <ref>''Dicionário i Anciclopédia Kogan/Houaiss''. Riu de Janeiro: Eidiçones Delta, 1995.</ref>
Na [[liturgie crestiana]], assi cumo ne l [[judaísmo]] i ne l [[Eislan|eislamismo]], tamien ye cunsidrado l purmeiro die de la sumana.<ref>Ne l Eislana todos ls dies de la sumana son referidos pul númaro d'orde. Assi, l demingo ye l ''die un'' (''Yawn al-Ahad'' : ''Yawn'' seneficando 'die', i ''ahad'', 'un'); la segunda-feira, cumo l die dous (''Yawn al-Ithnayn'', ''Ithnayn'' seneficando ' dous'), i assi por delantre.</ref>
<center>
{| border=1 width="80%"
|-
| <font color=red>1° die</font></font> || 2° die || 3° die || 4° die || 5° die || 6° die || sétimo die
|-
| <font color=red>'''Demingo'''</font></font> || [[Segunda|Segunda-feira]] || [[Terça|Terça-feira]] || [[Quarta|Quarta-feira]] || [[Quinta|Quinta-feira]] || [[Sesta|Sesta-feira]] || [[Sábado]]
|}
</center>
An muitos outros países de l mundo, ancluindo la maiorie de ls países de la [[Ouropa]]<ref>{{fr}} ''Ditionnaire Atilf'': [http://www.atilf.fr/spip.php?article703 'dimanche'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180808171919/http://www.atilf.fr/spip.php?article703 |date=2018-08-08 }}. Citaçon: ''Les dit. gén. du XIXe eit du XXe s. défenissent le dimanche comme « le premier jour de la semaine »''</ref><ref>{{s}} ''Dicionario de la lengua española''. [http://dle.rae.s/?id=E6rLYdb 'demingo']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Citaçon: ''Del lat. tardío [dies] dominĭcus '[día] del Señor'. 1. m. Sétimo día de la sumana, que s festibo para el cristandade y, en general, en el mundo ocidental.''</ref><ref name=Trec>{{it}} ''Bocabolario Trecani'': [http://www .ptrecani.it/bocabolario/tag/domenica/doménica 'domenica]. Citaçon: ''s. f. [lat. tardo donĭmĭca (dies) «(giorno) del Signore»]. – Settimo giorno della settimana (ma primo nella liturgie cattolica), che segue al sabato.''</ref>, ye cunsidrado l radadeiro die de la sumana cebil.
<center>
{| border=1 width="80%"
|-
| 1° die || 2° die || 3° die || 4° die || 5° die || 6° die || <font color=red>radadeiro die</font></font>
|-
| [[Segunda|Segunda-feira]] || [[Terça|Terça-feira]] || [[Quarta|Quarta-feira]] || [[Quinta|Quinta-feira]] || [[Sesta|Sesta-feira]] || [[Sábado]] || <font color=red>'''Demingo'''</font></font>
|}
</center>
==Eitimologie==
La palabra ye ouriginária de l [[latin]] ''dies Domenicus'', que senefica "die de l Senhor". Eesiste, nessa mesma acepçon, (''demingo''), [[Lhéngua eitaliana|eitaliano]] (''domenica''), [[Lhéngua francesa|francés]] (''dimanche'') i an todas las [[lénguas románicas]].
Pobos [[paganismo|pagones]] antigos reberenciában sous [[debindade|diuses]] dedicando este die al astro [[Sol]], l que marca la chamaçon deste die an [[léngua anglesa|anglés]] (''Sunday'') i [[Léngua almana|alman]] (''Sonntag''), cul seneficado de "Die de l Sol".
== Stória ==
=== Paganismo ===
Antes de l'adbento de l [[cristandade]], esse die correspondia al ''dies Solis'' ('die de l Sol'),<ref name=Trec /> esto ye "die de l [[Sol]]" an honra de la debindade de l [[Sol Ambito]].<ref>{{it}} [http://www .ptrecani.it/anciclopedie/cuostantino-i-eil-sol-ambitus_(Anciclopedie-Cuostanteniana)/ Cuostantino i il Sol Ambitus]. Por Johannes Wienand ''Anciclopedie Cuostanteniana'' (2013)</ref>
Por ser [[Roma]] ua cidade [[cosmopolita]] i sede dun basto [[Ampério Romano|ampério]], para alhá afluíran pobos de dibersas culturas, cun einúmaras fés, las quales éran recebidas i reconhecidas puls [[Roma Antiga|romanos]] i que tener-se-iban associado a las fés de ls [[latinos]], [[sabinos]] i [[etruscos]] na reberéncia al purmeiro die de la sumana.
=== Cristandade ===
"Que ne l benerable die de l sol ls magistrados i las pessonas residentes nas cidades çcansen, i que todas las ouficinas, stéian cerradas, Ne l campo inda assi que las pessonas acupadas na agricultura puodan libremente cuntinar sous afazeres pus puode acuntecer que qualquiera outro die nun seia ato pa la plantaçon de benies ó de semientes..."<ref>{{en}} [http://www.cel.org/cel/schaff/npnf214.biii.bii.iii.xxxib.html ''"Canon 29 of the Council of Laodicea"'']. ''Christian Classics Ethereal Library'' (CCEL). </ref>
Inda assi, l culto al [[Sol Ambito]] inda permanecerie an Roma (assi cumo l'uso de la chamaçon ''dies Solis''), até la promulgaçon de l célebre [[édito de Tessalónica]], de [[27 de febreiro]] de [[380]], quando l'amperador [[Teodósio I]], stableciu que la única [[religion de Stado]] serie l [[cristandade]] de [[Purmeiro Cuncílio de Niceia|Niceia]] i baniu qualquiera outro culto. Assi, an [[3 de nobembre]] de [[383]], l ''dies Solis'' passou a ser chamado ouficialmente ''dies domenica'' (Die de l Senhor) an to l Ampério Romano. Inda assi, la chamaçon pagana, alusiba al Sol, fui preserbada, tanto an [[léngua anglesa|anglés]] (''Sunday'') cumo an [[léngua almana|alman]] (''Sonntag'') i demales [[lénguas germánicas]].
<ref>CEI Cunferenza Eipiscopale Eitaliana.
[https://books.gogle .com.br/books?id=b6qRAgAAQBAJ&pg=RA4-PA70&lpg=RA4-PA70&dq=dies+domenica+Teod%C3%B3sio++383&source=bl&ots=U5BYe4hLar&sig=ebr0BNtHLP_7zcJSHC4ICpBqIiM&hl=t-BR&sa=X&bed=0ahUKEwjIgazb1ZLMAhWMhpAKHeUMB9MQ6AEIMTAD#b=onepage&q=dies%20domenica%20Teod%C3%B3sio%20%20383&f=false ''Bibbia Eidimedie'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Florença:Eidimedie, 2013.</ref>
La zeignaçon tubo repercussones geográficas quaije dieç seclos mais tarde: [[Cristóvão Colombo]], al chegar pula purmeira beç al [[Caribe]], la [[3 de nobembre]] de [[1493]], mais percisamente a l'ilha hoije cumpartilhada pul [[Haiti]] i pula [[República Domenicana]], chamou-la ''[[Domenica]]'', por ser un die de demingo, segundo l [[calendairo juliano]], anton an bigor.
== Ourige de ls nomes de ls dies de la sumana ==
{{artigo percipal|[[Dies de la sumana]]}}
Ls nomes de ls dies de la sumana an [[léngua pertuesa|pertués]] ténen la sue ourige na liturgie [[Eigreija Católica|católica]]. Na maior parte de las outras lénguas, ouriginan-se de nomes de las [[debindades]] paganas a las quales ls dies éran dedicados.
== Noutros lénguas ==
<div align="center">
{| {{prettytable}}
|-----
| <font color="#000080">'''<u>Léngua</u>'''</font>
| <font color="#000080">'''<u>Nome</u>'''</font>
| <font color="#000080">'''<u>Seneficado</u>'''</font>
|-----
| Alman || '''Sonntag''' || rowspan="8" | Die de l [[Sol]]
|-----
| Mandarin || '''星期日''' (xīng qī rì) |Die de la streilha de l sol
|-----
| Nerlandés || '''Zondag'''
|-----
| Anglés || '''Sunday'''
|-----
| Japonés || '''日曜日 / Nichiyōbi'''
|-----
| Finlandés || '''Sunnuntai'''
|-----
| Sueco || '''Söndag'''
|-----
| Dinamarqués || '''Søndag'''
|-----
| Catalan || '''Diumenge'''
| rowspan="10" | "Die de l Senhor "
|-----
| Castelhano || '''Demingo'''
|-----
| Speranto || '''Dimanĉl'''
|-----
| Francés || '''Dimanche'''
|-----
| Galego || '''Demingo'''
|-----
| Griego || '''Κυριακή'''
|-----
| Andonesie || '''Minggu'''
|-----
| Eitaliano || '''Domenica'''
|-----
| Pertués || '''Demingo'''
|-----
| Romeno || '''Dumenică'''
|-----
| Stónio || '''Puhapäeb''' || Die quemun
|-----
| Polaco || '''Niedziela'''
|-----
| Vasco || '''Eigande'''
|-----
| Turco || '''Pazar'''
|-----
| Xeco || '''Neděle''' || "Nada a fazer" ó "Die de çcanso".
|-----
| Lituano || '''Sekmadienis''' || Purmeiro die de la sumana
|}</div>
== Ber tamien ==
* [[Sumana]]
* [[Dies de la sumana]]
* [[Shabat]]
==Ligaçones sternas==
* Strand, Kenneth La. "Cumo l demingo tornou-se l popular die de culto".
** [http://centrowhite.org.br/pesquisa/artigos/cumo-lo-demingo-tornou-se-lo-popular-die-de-culto-parte-1/ Parte 1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
**[http://centrowhite.org.br/pesquisa/artigos/cumo-lo-demingo-tornou-se-lo-popular-die-de-culto-parte-2/ Parte 2]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
[[Catadorie:Dies de la sumana]]
gqboch06ooq9uftk7jvyq5wbpytn85h
107149
107148
2026-07-15T08:52:33Z
~2026-38935-23
15383
/* */
107149
wikitext
text/x-wiki
L '''demingo''' ye l die de la [[sumana]] cumprendido antre l [[sábado]] i la [[Segunda|segunda-feira]].
Ne l [[Brasil]] i an [[Pertual]], assi cumo na [[Grécia]], ne l [[Japon]], na [[Grana-Bretanha]], ne ls [[Stados Ounidos]] i an países [[anglo-saxones]] an giral, por fundamentaçon bíblica i etimológica, l demingo ye cunsidrado l purmeiro die de la sumana.<ref>''Merrian-Webster Ditionary an Thesaurus''. [http://www.merrian-webster .com/ditionary/sunday Sunday]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Citaçon: '' the first day of the wek : the Christian analogue of the Jewish Sabbath''</ref> <ref>''Dicionário Houaiss de la Léngua Pertuesa</ref> <ref>''Dicionário i Anciclopédia Kogan/Houaiss''. Riu de Janeiro: Eidiçones Delta, 1995.</ref>
Na [[liturgie crestiana]], assi cumo ne l [[judaísmo]] i ne l [[Eislan|eislamismo]], tamien ye cunsidrado l purmeiro die de la sumana.<ref>Ne l Eislana todos ls dies de la sumana son referidos pul númaro d'orde. Assi, l demingo ye l ''die un'' (''Yawn al-Ahad'' : ''Yawn'' seneficando 'die', i ''ahad'', 'un'); la segunda-feira, cumo l die dous (''Yawn al-Ithnayn'', ''Ithnayn'' seneficando ' dous'), i assi por delantre.</ref>
<center>
{| border=1 width="80%"
|-
| <font color=red>1° die</font></font> || 2° die || 3° die || 4° die || 5° die || 6° die || sétimo die
|-
| <font color=red>'''Demingo'''</font></font> || [[Segunda|Segunda-feira]] || [[Terça|Terça-feira]] || [[Quarta|Quarta-feira]] || [[Quinta|Quinta-feira]] || [[Sesta|Sesta-feira]] || [[Sábado]]
|}
</center>
An muitos outros países de l mundo, ancluindo la maiorie de ls países de la [[Ouropa]]<ref>{{fr}} ''Ditionnaire Atilf'': [http://www.atilf.fr/spip.php?article703 'dimanche'] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180808171919/http://www.atilf.fr/spip.php?article703 |date=2018-08-08 }}. Citaçon: ''Les dit. gén. du XIXe eit du XXe s. défenissent le dimanche comme « le premier jour de la semaine »''</ref><ref>{{s}}</ref><ref name=Trec>{{it}} ''Bocabolario Trecani'': [http://www .ptrecani.it/bocabolario/tag/domenica/doménica 'domenica]. Citaçon: ''s. f. [lat. tardo donĭmĭca (dies) «(giorno) del Signore»]. – Settimo giorno della settimana (ma primo nella liturgie cattolica), che segue al sabato.''</ref>, ye cunsidrado l radadeiro die de la sumana cebil.
<center>
{| border=1 width="80%"
|-
| 1° die || 2° die || 3° die || 4° die || 5° die || 6° die || <font color=red>radadeiro die</font></font>
|-
| [[Segunda|Segunda-feira]] || [[Terça|Terça-feira]] || [[Quarta|Quarta-feira]] || [[Quinta|Quinta-feira]] || [[Sesta|Sesta-feira]] || [[Sábado]] || <font color=red>'''Demingo'''</font></font>
|}
</center>
==Eitimologie==
La palabra ye ouriginária de l [[latin]] ''dies Domenicus'', que senefica "die de l Senhor". Eesiste, nessa mesma acepçon, (''demingo''), [[Lhéngua eitaliana|eitaliano]] (''domenica''), [[Lhéngua francesa|francés]] (''dimanche'') i an todas las [[lénguas románicas]].
Pobos [[paganismo|pagones]] antigos reberenciában sous [[debindade|diuses]] dedicando este die al astro [[Sol]], l que marca la chamaçon deste die an [[léngua anglesa|anglés]] (''Sunday'') i [[Léngua almana|alman]] (''Sonntag''), cul seneficado de "Die de l Sol".
== Stória ==
=== Paganismo ===
Antes de l'adbento de l [[cristandade]], esse die correspondia al ''dies Solis'' ('die de l Sol'),<ref name=Trec /> esto ye "die de l [[Sol]]" an honra de la debindade de l [[Sol Ambito]].<ref>{{it}} [http://www .ptrecani.it/anciclopedie/cuostantino-i-eil-sol-ambitus_(Anciclopedie-Cuostanteniana)/ Cuostantino i il Sol Ambitus]. Por Johannes Wienand ''Anciclopedie Cuostanteniana'' (2013)</ref>
Por ser [[Roma]] ua cidade [[cosmopolita]] i sede dun basto [[Ampério Romano|ampério]], para alhá afluíran pobos de dibersas culturas, cun einúmaras fés, las quales éran recebidas i reconhecidas puls [[Roma Antiga|romanos]] i que tener-se-iban associado a las fés de ls [[latinos]], [[sabinos]] i [[etruscos]] na reberéncia al purmeiro die de la sumana.
=== Cristandade ===
"Que ne l benerable die de l sol ls magistrados i las pessonas residentes nas cidades çcansen, i que todas las ouficinas, stéian cerradas, Ne l campo inda assi que las pessonas acupadas na agricultura puodan libremente cuntinar sous afazeres pus puode acuntecer que qualquiera outro die nun seia ato pa la plantaçon de benies ó de semientes..."<ref>{{en}} [http://www.cel.org/cel/schaff/npnf214.biii.bii.iii.xxxib.html ''"Canon 29 of the Council of Laodicea"'']. ''Christian Classics Ethereal Library'' (CCEL). </ref>
Inda assi, l culto al [[Sol Ambito]] inda permanecerie an Roma (assi cumo l'uso de la chamaçon ''dies Solis''), até la promulgaçon de l célebre [[édito de Tessalónica]], de [[27 de febreiro]] de [[380]], quando l'amperador [[Teodósio I]], stableciu que la única [[religion de Stado]] serie l [[cristandade]] de [[Purmeiro Cuncílio de Niceia|Niceia]] i baniu qualquiera outro culto. Assi, an [[3 de nobembre]] de [[383]], l ''dies Solis'' passou a ser chamado ouficialmente ''dies domenica'' (Die de l Senhor) an to l Ampério Romano. Inda assi, la chamaçon pagana, alusiba al Sol, fui preserbada, tanto an [[léngua anglesa|anglés]] (''Sunday'') cumo an [[léngua almana|alman]] (''Sonntag'') i demales [[lénguas germánicas]].
<ref>CEI Cunferenza Eipiscopale Eitaliana.
[https://books.gogle .com.br/books?id=b6qRAgAAQBAJ&pg=RA4-PA70&lpg=RA4-PA70&dq=dies+domenica+Teod%C3%B3sio++383&source=bl&ots=U5BYe4hLar&sig=ebr0BNtHLP_7zcJSHC4ICpBqIiM&hl=t-BR&sa=X&bed=0ahUKEwjIgazb1ZLMAhWMhpAKHeUMB9MQ6AEIMTAD#b=onepage&q=dies%20domenica%20Teod%C3%B3sio%20%20383&f=false ''Bibbia Eidimedie'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Florença:Eidimedie, 2013.</ref>
La zeignaçon tubo repercussones geográficas quaije dieç seclos mais tarde: [[Cristóvão Colombo]], al chegar pula purmeira beç al [[Caribe]], la [[3 de nobembre]] de [[1493]], mais percisamente a l'ilha hoije cumpartilhada pul [[Haiti]] i pula [[República Domenicana]], chamou-la ''[[Domenica]]'', por ser un die de demingo, segundo l [[calendairo juliano]], anton an bigor.
== Ourige de ls nomes de ls dies de la sumana ==
{{artigo percipal|[[Dies de la sumana]]}}
Ls nomes de ls dies de la sumana an [[léngua pertuesa|pertués]] ténen la sue ourige na liturgie [[Eigreija Católica|católica]]. Na maior parte de las outras lénguas, ouriginan-se de nomes de las [[debindades]] paganas a las quales ls dies éran dedicados.
== Noutros lénguas ==
<div align="center">
{| {{prettytable}}
|-----
| <font color="#000080">'''<u>Léngua</u>'''</font>
| <font color="#000080">'''<u>Nome</u>'''</font>
| <font color="#000080">'''<u>Seneficado</u>'''</font>
|-----
| Alman || '''Sonntag''' || rowspan="8" | Die de l [[Sol]]
|-----
| Mandarin || '''星期日''' (xīng qī rì) |Die de la streilha de l sol
|-----
| Nerlandés || '''Zondag'''
|-----
| Anglés || '''Sunday'''
|-----
| Japonés || '''日曜日 / Nichiyōbi'''
|-----
| Finlandés || '''Sunnuntai'''
|-----
| Sueco || '''Söndag'''
|-----
| Dinamarqués || '''Søndag'''
|-----
| Catalan || '''Diumenge'''
| rowspan="9" | "Die de l Senhor "
|-----
| Speranto || '''Dimanĉl'''
|-----
| Francés || '''Dimanche'''
|-----
| Galego || '''Domingo'''
|-----
| Griego || '''Κυριακή'''
|-----
| Andonésio || '''Minggu'''
|-----
| Eitaliano || '''Domenica'''
|-----
| Pertués || '''Domingo'''
|-----
| Romeno || '''Dumenică'''
|-----
| Stónio || '''Puhapäeb''' || Die quemun
|-----
| Polaco || '''Niedziela'''
|-----
| Vasco || '''Eigande'''
|-----
| Turco || '''Pazar'''
|-----
| Xeco || '''Neděle''' || "Nada a fazer" ó "Die de çcanso".
|-----
| Lituano || '''Sekmadienis''' || Purmeiro die de la sumana
|}</div>
== Ber tamien ==
* [[Sumana]]
* [[Dies de la sumana]]
* [[Shabat]]
==Ligaçones sternas==
* Strand, Kenneth La. "Cumo l demingo tornou-se l popular die de culto".
** [http://centrowhite.org.br/pesquisa/artigos/cumo-lo-demingo-tornou-se-lo-popular-die-de-culto-parte-1/ Parte 1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
**[http://centrowhite.org.br/pesquisa/artigos/cumo-lo-demingo-tornou-se-lo-popular-die-de-culto-parte-2/ Parte 2]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
[[Catadorie:Dies de la sumana]]
e2ieppv1pfium2004rb02wt3rf7qy98
Pelé
0
11689
107137
104450
2026-07-14T14:55:23Z
~2026-38935-23
15383
/* */
107137
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Pelé.jpg|200px|thumb|Pelé (2004)]]
'''Edson Arantes do Nascimento''', mais coincido como '''Pelé''' ([[Três Corações]], [[23 de outubre]] de [[1940]] — [[San Poulo (cidade)|San Poulo]], [[29 de dezembre]] de [[2022]]), fui un [[futebolista]] brasileiro, cunsidrado '''L Rei de l Futebol''' i '''L Atleta de l Seclo XX'''.<ref name=> {{es}} {{citar web |url=http://news.bbc.co.uk/hi/spanish/deportes/newsid_7081000/7081524.stm |títalo= Pelé "es el mejor" |data=06-11-2007 |acessodata=14-02-2023}}</ref>
== {{Lhigaçones Sternas}} ==
*[https://www.rootsoffight.com/pages/pele-foundation Pelé Páigina oufecial] {{en}}
{{Portal3|Futebol}}
{{DEFAULTSORT:Cristiano Ronaldo}}
[[Catadorie:Futebolistas de l Brasil]]
f5lqkf4y0vm75reujhi89a38kcs94wf
107138
107137
2026-07-14T14:56:28Z
~2026-38935-23
15383
/* */
107138
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Pelé.jpg|200px|thumb|Pelé (2004)]]
'''Edson Arantes do Nascimento''', mais coincido como '''Pelé''' ([[Três Corações]], [[23 de outubre]] de [[1940]] — [[San Poulo (cidade)|San Poulo]], [[29 de dezembre]] de [[2022]]), fui un [[futebolista]] brasileiro, cunsidrado '''L Rei de l Futebol''' i '''L Atleta de l Seclo XX'''.<ref name=""> Pelé</ref>
== {{Lhigaçones Sternas}} ==
*[https://www.rootsoffight.com/pages/pele-foundation Pelé Páigina oufecial] {{en}}
{{Portal3|Futebol}}
{{DEFAULTSORT:Cristiano Ronaldo}}
[[Catadorie:Futebolistas de l Brasil]]
3loyygd59ntkjt3b9oia53knmq54fli
Curaçau
0
12517
107145
107039
2026-07-14T23:30:19Z
~2026-38935-23
15383
/* */
107145
wikitext
text/x-wiki
Curaçau (an [[papiamento]]: Kòrsou) ye un [[Paízes Baixos|paíç neerlandés]] localizado an l [[Mar de las Caraíbas|Caribe]] an las [[Antilhas Neerlandesas]], la capital ye [[Wilemstad]].
[[Fexeiro:Flag_of_Curaçao.svg|miniaturadaimagem|alt=Bandeira|Bandeira]]
<ref>Almanha,Curaçau,Eiquador,Costa de l Marfin</ref>
Jogos
L Curaçau joga la [[Copa de l Mundo FIFA 2026]], ls jogadores cumo [[Juninho Bacuna]] ye l milhor jogador de Curaçau, ls jogos ye [[Almanha]] vs Curaçau [[Eiquador]] vs Curaçau [[Cuosta de l Marfin|Costa de l Marfin]] vs Curaçau<ref>Copa de l Mundo FIFA 2026</ref>
7iv0o96h0ewr5xet2blfufbhafh988k