Biquipédia
mwlwiki
https://mwl.wikipedia.org/wiki/Biquip%C3%A9dia:P%C3%A1igina_percipal
MediaWiki 1.47.0-wmf.12
first-letter
Multimédia
Special
Cumbersa
Outelizador(a)
Cumbersa outelizador(a)
Biquipédia
Cumbersa Biquipédia
Fexeiro
Cumbersa fexeiro
Biqui
Cumbersa Biqui
Modelo
Cumbersa modelo
Ajuda
Cumbersa ajuda
Catadorie
Cumbersa catadorie
Portal
Cumbersa portal
TimedText
TimedText talk
Módulo
Cumbersa módulo
Evento
Evento Discussão
Teçtemunhas de Jeobá
0
313
107324
105882
2026-07-21T22:13:52Z
~2026-30875-10
15270
107324
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}
L mobimiento religioso coincido por '''Teçtemunhas de Jeobá''' assume-se cumo ua [[religion]] [[crestiana]] [[Críticas a la doutrina de la Trindade|nun-trinitária]]. Afírman adorar sclusibamente la '''[[Jeobá]]''' i cunsidírun-se seguidores de [[Jasus Cristo]]. Crénen que la sue religion ye la restauraçon de l berdadeiro [[crestianismo]], mas reijeitan la classeficaçon de séren [[fundamentalismo|fundamentalistas]] ne l sentido an que la palabra ye quemumente ousado <ref>Artigo ''"L que ye l fundamentalismo?"'' publicado an ''[[La Sentinela]]'' de 1 de Márcio de 1997, páiginas 4 la 7</ref>. Afirman basear todas las sues práticas i doutrinas ne l cuntenido de la [[Bíblia]] <ref>Seçon ''"Teçtemunhas de Jeobá"'' na páigina 384 de l libro ''Raciocínios a la Base de las Scrituras'', publicado an 1985</ref>.
{{Wide image|District Convention of Jehovah's Witnesses in Thessaloniki 2008.jpg|850px}}
[[Fexeiro:Watchtower_Bible_%26_Tract_Society_(world_headquarters).jpg|thumb|World headquarters of Teçtemunhas de Jeobá: The ''Watchtower Bible & Tract Society'' in Brooklyn, New York, U.S.A.]]
Possúen adetos an 240 paízes i territórios outónomos, ascendendo a mais de '''8,3 milhones i cen mil praticantes''' <ref>''[[Anuairo de las Teçtemunhas de Jeobá]]'' de 2017, páigina 178</ref>, apesar de reuníren un númaro muito superior de simpatizantes. Segundo l ''[[Anuairo de las Teçtemunhas de Jeobá]]'' de [[2017]], '''20.085.142''' pessonas assistírun a la [[Comemoraçon de la Morte de Cristo]] custituindo un númaro bien superior als de ls nembros atibos, ó seia, outros ''' dieç milhones''' de simpatizantes ténen assistido a las sues reuniones i/ó partecipado de sous cursos bíblicos sumanales.
Las Teçtemunhas de Jeobá son bien coincidas pula sue regularidade i grande persisténcia na obra de [[ebangelizaçon]] [[Pregaçon#De Casa an Casa|de casa an casa]] i nas rues. Possúen un de ls maiores [[Gráfica|parques gráficos]] de l mundo bisando la [[ampresson]] i [[Publicaçon|çtribuiçon]] de centenas de milhones d'eisemplares de la Bíblia i de publicaçones baseadas neilha. Cumo parte de la sue adoraçon la [[Dius]], assisten sumanalmente la reuniones cungregacionales i la grandes eibentos anuales, onde l studo de la Bíblia custitui la percipal temática. Son inda coincidas por recusáren muitas de las doutrinas centrales de las demais religiones crestianas, pul apego la fuortes balores qu'afirman ser baseados na Bíblia, nomeadamente quanto a la [[Neutralidade de las Teçtemunhas de Jeobá|neutralidade política]] <ref>''[[La Sentinela]]'' de 1 de Júnio de 2003, páigina 13</ref>, a la [[Normas morales de las Teçtemunhas de Jeobá#Imoralidade sexual|moralidade sexual]] <ref>''[[La Sentinela]]'' de 15 de Júnio de 2001, páigina 17</ref>, a la [[Normas morales de las Teçtemunhas de Jeobá#Roubo i fraude|hounestidade]] <ref>''[[La Sentinela]]'' de 1 de Júnio de 2005, páigina 8</ref><ref>''How to Be Ambisible: The Essential Guide to Proteting Your Personal Pribacy, Your Assets, and Your Life'' (Rebised Eidition), de J. J. Luna, publicado an 2004 pula Eiditorial de las Islas, [[EULa]], acunselha ls ampregadores a percurar nembros atibos de ciertos grupos religiosos, mas acrescenta: "Na prática, acabamos por quedar culas Teçtemunhas de Jeobá." Antre ls motibos apersentados, afirma-se qu'eilhas son bien coincidas pula hounestidade i que por esso son "muito requisitadas" an dibersos campos. Na páigina 84 acrescenta-se: "Muitas pessonas que nun son Teçtemunhas telefonan pa ls [[Salon de l Reino|Salones de l Reino]] a la percura de quien percisa d'amprego"</ref> i a la recusa an aceitar [[Trasfuson de sangre|trasfusones de sangre]]<ref>''[[Çpertai!]]'' de 8 de sietembre de 1986, páigina 23</ref>.
Alguns las chaman de propagandistas [[crestianos]], dun nuobo [[culto]] crestiano, dua seita crestiana anfluenciada pul [[judaísmo]] ó de fanáticos que reijeitan [[medicina|tratamiento médico]]. Todabie, la [[Sociadade Torre de Bigie|Associaçon Mundial de las Teçtemunhas de Jeobá]] refuta tales afirmaçones. Segundo las Teçtemunhas de Jeobá, nun amporta quanto les custe esso, dízen seguir a la risca ls preceitos [[Bíblia|bíblicos]]. Afirman que nun ambentórun ua nuoba religion, mas solo seguen l que stá escrito na Bíblia, i que nun amporta qual seia la situaçon, eilha cuntén las ourientaçones i ls cunselhos para sues bidas. Afirman que sues crenças, ensinos i atibidades son baseadas neilha, i por esso ancentiban la sue leitura diária<ref>[http://www.watchtower.ourg/t/biblia/andex.htn Bíblia on-line]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Para ajuda al antendimiento bíblico, sues publicaçones son porduzidas i çtribuídas an muitas campanhas [[Scuolas de las Teçtemunhas de Jeobá|missionárias]] al redror de l mundo.
== Refréncias ==
{{reflist}}
== Stória i atibidades básicas ==
[[Fexeiro:Russell_Charles_Taze_1911.jpg|left|120px|thumb|[[Charles Taze Russell]] (1852–1916)]]
Las Teçtemunhas de Jeobá ampeçórun sues atibidades ne ls tiempos modernos por meio de [[Charles Taze Russell]], a partir de la década de 70 de l [[Seclo XIX]]. Russell i alguns amigos formórun un pequeinho grupo de studo nun setário de la Bíblia, an Allegheny (hoije antegrada na cidade de [[Pittsburgo]], [[Pensilbánia]]), ne ls [[Stados Ounidos de la América]]. Cun l fin de publicar las sues eideias subre l que cunsidraba ser la berdade bíblica an cuntreste cun erros doutrinales qu'atribuía l'outras chamaçones religiosas, Russell ampeçou a publicar ''[[La Sentinela]]'', que se assume cumo la mais çtribuída rebista religiosa de l mundo <ref>''[[La Sentinela]]'' de 1 de Febreiro de 2005, páigina 32</ref>, bien cumo la mais traduzida rebista de qualquiera género <ref>''[[Çpertai!]]'' de 8 de Márcio de 1985, páigina 11</ref>. Las pessonas que recebian la rebista ampeçórun a reunir-se an grupos para studo de la Bíblia. Assi, acabórun por tornar-se coincidos por [[Studantes de la Bíblia]] ó, quando ''La Sentinela'' ampeçou a ser traduzida an outras lénguas, ''Studantes Anternacionales de la Bíblia'' <ref>''[[Anuário de las Teçtemunhas de Jeobá]] de 1976'', páigina 45</ref>.
Oureginalmente, l'ampresson de ''La Sentinela'' i tratados religiosos era feita quaije qu'anteiramente por firmas comerciales. Mas, bisando ua maior dibulgaçon pula [[Ampresson|páigina ampressa]], Russell fondou la [[Sociadade de Tratados de la Torre de Bigie de Sion]], sendo qu'esta associaçon religiosa ye hoije coincida cumo ''[[Sociadade Torre de Bigie de Bíblias i Tratados|Sociadade Torre de Bigie de Bíblias i Tratados de Pensilbánia]]''. Staba deste modo formado l percipal [[Pessona jurídica|anstrumiento legal]] de l grupo religioso que posteriormente birieb a quedar coincido por Teçtemunhas de Jeobá, bisando la rializaçon de la sue obra mundial de [[pregaçon|ebangelizaçon]]. Usualmente, al se ampregar la spresson ''Sociadade Torre de Bigie'', pretende-se mencionar esta purmeira Sociadade (''Watch Tower Society''), inda an funcionamiento hoije an die. La diretoria desta Sociadade beio a custituir l que se cumbencionou chamar [[Cuorpo Gobernante de las Teçtemunhas de Jeobá|Cuorpo Gobernante]], ó seia, l grupo d'homes respunsables pulas atibidades mundiales de las Teçtemunhas de Jeobá. Durante muitos anhos, la spresson "la Sociadade", ousada pulas Teçtemunhas, era ua refréncia direta l'este Cuorpo Gobernante <ref>''[[La Sentinela]]'' de 1 de Abril de 1977, páigina 207</ref>. Finalmente, a partir de la década de 70 de l [[Seclo XX]], passou a eisistir ua clara çtinçon antre l Cuorpo Gobernante i las bárias [[Pessona jurídica|sociadades jurídicas]] que las Teçtemunhas usan an to l mundo. Estas [[sociadade]]s ó [[associaçon]]es, ancluindo la mais antiga deilhas, son ancaradas cumo simples anstrumientos legales para las sues atibidades <ref>''[[La Sentinela]]'' de 15 de Janeiro de 2001, páigina 29</ref>.
[[Fexeiro:Reunião em Salão do Reino.jpg|thumb|250px|right|Reunion cungregacional nun [[Salon de l Reino]], an Pertual]]Hoije, las Teçtemunhas de Jeobá custituen un grupo mundial de milhones de nembros, agrupados an células locales designadas por [[Strutura local de las Teçtemunhas de Jeobá|Cungregaçones]], ounidas sob ua [[Strutura mundial de las Teçtemunhas de Jeobá|strutura mundial]] que cordena todas las sues atibidades. Apesar de possuíren l que chaman d'ourganizaçon i neilha eisistiren [[Strutura local de las Teçtemunhas de Jeobá#Anciones i Serbos Ministeriales|homes qu'assumen respunsablidades]] locales ó mais abrangentes, las Teçtemunhas nun forman çtinçon antre [[clero]] i [[leigo]]s, tal cumo acunte cun muitas chamaçones religiosas. Ls sous respunsables nun possuen [[títalos]] [[Honra|honoríficos]], nun usan bestimenta ó [[simblo]]s [[çtintibo]]s, nun se les ampone l [[celibato]], nun son assalariados i spera-se que séian ls purmeiros a dar l'eisemplo de buona cunduta i [[moral]] als restantes nembros de la cungregaçon.
Preocupan-se tamien an dibulgar ls sous ensinos por publicáren milhares de milhones de páiginas d'anformaçon an [http://www.jw.org/ bárias centenas de lénguas], sin squecer ls que ténen [[Deficiéncia|necidades speciales]], tal cumo ls [[Cultura xorda|xordos]] ó [[ciego]]s. Als antressados oufrecen [[L Que la Bíblia Rialmente Ensina?|studos domiciliares i gratuitos de la Bíblia]] tentando depuis trazé -los até als sous centros de reunion, coincidos por [[Salon de l Reino|Salones de l Reino]]. Las sues [[Strutura mundial de las Teçtemunhas de Jeobá|reuniones i cungressos]], bien cumo la rializaçon de cerimónias cumo casamientos i funerales, son siempre rializadas gratuitamente i nunca fázen [[coleta]]s, nin se cobran [[dízimo]]s. Aceitan cuntribuiçones boluntárias i anónimas pa l financiamiento de la sue obra i de ls sous locales de reunion. Manténen inda stensos [[Scuolas de las Teçtemunhas de Jeobá|programas d'educaçon]] i de [[Serbiço boluntário de las Teçtemunhas de Jeobá|serbiço boluntário]] an bárias frentes.
[[Fexeiro:KZ Mauthausen Mahntafel ZJ.jpeg|260px|left|thumb|Piedra Memorial als [[Triángulos roixos]] que sofrírun terror ne l campo de [[Mauthausen]], [[Áustria]]]]
{{Artigo percipal|[[Neutralidade de las Teçtemunhas de Jeobá]]}}
{{Artigo percipal|[[Triángulo roixo]]}}
Las Teçtemunhas de Jeobá cuntinan a spurmentar un cuntino oumiento antre las sues fileiras. Apesar de duramente [[Oposiçon a las Teçtemunhas de Jeobá|perseguidas i proscritas an muitos paízes]], sendo albo de [[Posiçones cuntrobersas de las Teçtemunhas de Jeobá|críticas i bárias cuntrobérsias]] debido a la sue singular anterpretaçon de la Bíblia i apego antrasigente a las sues [[Doutrinas de las Teçtemunhas de Jeobá|doutrinas]] que, na sue maioria, difírende la [[teologie]] de la [[crestiandade]], reijeitando assi qualquiera ambolbimiento ne l [[ecumenismo]], mantendo ua strita [[Neutralidade de las Teçtemunhas de Jeobá|neutralidade política i melitar]].
Defendendo ua [[Normas morales de las Teçtemunhas de Jeobá|cunduta moral bastante rígida]], mostran un zelo notable, qu'alguns cunsidírun [[proselitismo]] agressibo, ne l que chaman "obra de pregaçon de las Buonas Nuobas de l Reino". Este serbiço rializado boluntariamente çtingue -las i torna -las coincidas mundialmente, sendo habitual obserbá -las nas sues regulares bisitas a las casas de ls sous bezinos i ne l cuntato direto cul público onde quier qu'haba pessonas.
== L sou nome çtintibo ==
Esta quemunidade religiosa era coincida einicialmente cumo [[Studantes de la Bíblia]]. Ls sous nembros fúrun tamien chamados, an sentido peijoratibo, de "russellitas", "rutherfordistas", "auroristas de l milénio" i "antiinfernistas". An [[1931]], antendírun que deberian fazer ua çtinçon antre la maioria de ls nembros que éran leales a la Diretoria de la [[Sociadade Torre de Bigie de Bíblias i Tratados]] i ciertos grupos dissidentes que tamien se antitulában Studantes de la Bíblia. Para alhá desso, cunsiderórun que la palabra Studantes de la Bíblia era demasiado bago para serbir cumo designaçon çtintiba. Assi, ne l demingo, [[26 de Júlio]] de 1931, ne l culminar de l Cungresso rializado an [[Columbus (Ohio)|Columbus]], [[Ohio]], ne ls [[Stados Ounidos de la América]], ls presentes adotórun unanimemente ua resoluçon antitulada "Un Nuobo Nome" <ref>Publicada oureginalmente an anglés na rebista ''[[La Sentinela]]'' de 15 de sietembre de 1931, páiginas 178 i 179. Reproduzida parcialmente an pertués ne l ''[[Anuário de las Teçtemunhas de Jeobá]]'' de 1976, nas páiginas 149 i 150, i ne l libro ''[[Teçtemunhas de Jeobá - Proclamadores de l Reino de Dius]]'', páiginas 155 i 156</ref>, apersentada por [[Joseph Franklin Rutherford|Joseph Rutherford]], l segundo pursidente de la Sociadade Torre de Bigie. Neilha fui proposto l nome çcritibo i çtintibo de '''"Teçtemunhas de Jeobá"'''. Para legitimar la scolha de l nome usórun l testo bíblico de Isaías 43:10 que, cunforme la [[Traduçon de l Nuobo Mundo de las Scrituras Sagradas]] ('''[http://www.watchtower.ourg/t/biblia/andex.htn NM]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}'''), publicada pulas Teçtemunhas de Jeobá cerca de binte anhos mais tarde, diç:
:''"Bós sódes las minhas teçtemunhas", ye la pronunciaçon de Jeobá, "si, miu serbo la quien scolhi, para que saibales i téngades fé an mi, i para qu'antendales que you sou l Mesmo. Antes de mi nun fui formado nanhun Dius i depuis de mi cuntinou la nó haber nanhun."''
Alguas bezes, las sues publicaçones usan la spresson "Teçtemunhas crestianas de Jeobá", cumo forma de reforçar la sue crença an [[Jasus Cristo]] cumo l [[Filho de Dius]] i [[Jasus|Salbador]] de l'houmanidade i nun solo an Jeobá Dius, sou Pai. Tamien afirman que fázen parte dua "grande nubre de teçtemunhas" pré-crestianas de Jeobá. (Hebreus 11 la 12:1) Argumentan que l própio Jasus Cristo ye chamado de "teçtemunha fiel i berdadeira". (Rebelaçon ó Apocalipse 3:14)
[[Fexeiro:YHWH.svg|270px|thumb|'''[[Tetragrama YHBH]]''', cumposto de las letras hebraicas י (yod) ה (heh) ו (bab) ה (heh).]]
Afirman que, zde l'ampeço, tenerá eisistido solo ua [[religion]] berdadeira, custituída por aqueles que la Bíblia menciona cumo fazendo la bontade de Jeobá, i que todas las outras formas d'adoraçon puoden ser anglobadas nun ampério mundial de religion falsa<ref>[http://www.watchtower.ourg/t/kn37/article_01.htn Watchtower.ourg - L que ye la religion falsa?]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Cunsidírun qu'ua de las caraterísticas percípais que fázen cun que qualquiera grupo religioso, seia el crestiano ó nó, seia ancluído ne l cunjunto de la religion falsa ye l çprezar ó simplesmente nun reconhecer i dibulgar l [[Nome de Dius]], cunforme apersentado na Bíblia pul [[Tetragrama YHBH]], i pronunciado cunsuante la forma mais popular na léngua de cada paíç. Las Teçtemunhas de Jeobá ténen proua an dibulgar l Nome de Dius, preferindo an pertués la forma Jeobá. Apesar de nun cunsideráren ancorreto l'uso de [[Jabé]] ó Iabé, prefírenla forma [[Jeobá]] (an pertués) por ser l'uso mais quemun an grande númaro de las traduçones bíblicas modernas bien cumo an outras obras seculares i na cumbersaçon diária.
Apesar d'alguas pessonas, i até mesmo l'amprensa ó detreminadas obras literárias, designáren las Teçtemunhas de Jeobá por "jeobistas" ó "jeobás", eilhas reijeitan estes tenermos cunsidrando - los peijoratibos i mesmo oufensibos cuntra l Dius qu'adoran, bisto que cunsidírun que l Nome Sagrado debe ser tratado cun respeito i reberéncia.
== Fundamentaçon de las sues doutrinas ==
{{Artigo percipal|[[Doutrinas de las Teçtemunhas de Jeobá]]}}
[[Imaige:TNMDibersas.jpg|thumb|300px|left|Bárias eidiçones de la Traduçon de l Nuobo Mundo, ancluindo la berson Anterlinear an Griego/Anglés]]
La única outoridade reconhecida pulas Teçtemunhas de Jeobá an tenermos teológicos ye la [[Bíblia]]. Usan frequentemente la '''[http://www.watchtower.ourg/languages/pertuese/biblia/andex.htn NM]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''' - ''[[Traduçon de l Nuobo Mundo de las Scrituras Sagradas]]'', publicada pula ''Sociadade Torre de Bigie'', ambora usen dibersas outras [[traduçones de la Bíblia]], cunforme puode ser bisto por ua análeze de las sues publicaçones. Para alhá desso, muitas Teçtemunhas inda nun possuen aqueilha berson ne l sou lhéngua, recorrendo assi a las bersones mais populares çponibles ne l paíç onde moran.
La anterpretaçon de l testo bíblico ye feita segundo l'antendimiento aprobado pul ''[[Cuorpo Gobernante de las Teçtemunhas de Jeobá]]'' i publicado pula ''[[Sociadade Torre de Bigie de Bíblias i Tratados]]''. Cunfian ne l sou ''Cuorpo Gobernante'' cumo "puorta-boç" de Jeobá Dius, para fornecer ensino i antendimiento bíblico ne l tiempo apropiado. Este ''Cuorpo Gobernante'' ye cumposto d'anciones, procedentes de bários paízes, i usa cumo base la sede mundial de las Teçtemunhas de Jeobá. Afirman qu'este uorgon central d'homes mais sperientes stá sob la liderança de [[Jasus Cristo]], promobendo i cordenando l'obra de las Teçtemunhas de Jeobá an mais de cen mil cungregaçones ne ls 239 paízes onde se ancontran. Ne l'antanto, nin ls nembros de l ''[[Cuorpo Gobernante]]'' nin qualquiera outra Teçtemunha de Jeobá afirman ser anspirados por Dius, al cuntrário de l que crénen tener acuntecido culs [[Bíblia|scritores bíblicos]] cuja scrita tenerá sido guiada pul [[Sprito Santo]]. Assi, las sues publicaçones puoden i son sujeitas l'alteraçones la nible doutrinal, talbeç quando un studo mais detalhado de detreminado assunto cunduç a un ajuste de pensamiento.
== Dibulgaçon de las sues doutrinas ==
{{Males anformaçones|[[Sociadade Torre de Bigie de Bíblias i Tratados#Meios de difuson de la mensaige bíblica|Meios de difuson de la mensaige bíblica]]}}
[[Fexeiro:Casaemcasa.jpg|thumb|250px|right|Trabalho de [[ebangelizaçon]] cuntatando las pessonas [[Pregaçon#De Casa an Casa|de casa an casa]]]]
Las Teçtemunhas de Jeobá percuran empenhar-se na dibulgaçon mundial de las sues crenças atrabeç de bários meios i, an special, atrabeç de la páigina ampressa. Nas sues [[Strutura mundial de las Teçtemunhas de Jeobá#Assembleias i Cungressos|cumbençones anuales]], son apersentados a la quemunidade nuobos libros, brochuras i outros artigos para dibulgaçon doutrinária. Apesar de stáren presentes na Anternet, atualmente nun possuen quaisquer eimissones de TB ó Rádio. Ne l'antanto, fúrun pioneiras ne l'uso de l [[Fotodrama de la Criaçon|cinema sincronizado cun sonido]] i faziran basto uso d'Eimissoras de rádio ne l passado, percipalmente na década de 30 i 40 de l [[Seclo XX]], quando chegórun a montar las maiores redes radiofónicas de la época.<ref>Ber comentairo ne l libro ''L Paraíso Restablecido Para la Houmanidade — Pula Teocracie!'', publicado an 1974, páigina 293</ref>
Hoije possuen un de ls maiores [[gráfica|parques gráficos]] de l mundo, cun capacidade para amprimir centenas de milhones d'eisemplares de publicaçones la cada anho, sendo qu'alguas de las sues eidiçones stan antre las mais çtribuídas mundialmente. Solo ne ls redadeiros 30 anhos de l [[Seclo XX]], amprimiran-se mais de binte mil milhones (binte bilhones) de libros, folhetos, brochuras i rebistas.<ref>''[[Çpertai!]]'' de 22 de Dezembre de 2000, páigina 5</ref> Ls títalos publicados son traduzidos andibidualmente an dezenas ó mesmo centenas d'lhénguas i apersentados an bersones defrentes, tal cumo eidiçones cun carateres de grandes dimensones ó an [[braille]] pa ls que possuen deficiéncias bisuales, DBD's cun [[léngua de sinales]], grabaçones áudio [[cassete]] i [[mp3]] antre outros.
Zde [[1926]], la [[Sociadade Torre de Bigie]], publicou mais de 208 milhones d'eisemplares de dibersas [[Sociadade Torre de Bigie de Bíblias i Tratados#Ua Sociadade çtribuidora de la Bíblia|bersones de la Bíblia]], an 150 lénguas. Para alhá de la [[Bíblia]], sue mensaige ye apersentada al público, percipalmente atrabeç de dues rebistas:
* ''[[La Sentinela|La Sentinela - Anunciando l Reino de Jeobá]]''
* ''[[Çpertai!]]''
''[[La Sentinela]]'', sendo la percipal rebista para studo bíblico als nembros de la fé, ten ua média de 61,65 milhones de rebistas ampressas quinzenalmente, dando-le la maior circulaçon de qualquiera rebista religiosa de l mundo. Ye publicada an 303 lénguas. Todas las eidiçones son traduzidas i ampressas para la liberaçon simultánea.
Outra rebista, la ''[[Çpertai!]]'', Publicada an 117 lénguas, ye d'antresse giral cumo ua rebista de noticias, cun un cunho religioso i ten ua média de 60,24 milhones de rebistas ampressas mensalmente. Todas sues eidiçones tamien son traduzidas i ampressas para la liberaçon [[Traduçon simultánea|simultánea]].
Las Teçtemunhas de Jeobá usan stensibamente l programa de ''studo bíblico domiciliar'' baseado an un libro didático ''[[L Que la Bíblia Rialmente Ensina?]]''. Al longo de 194 páiginas, l libro aborda nun stilo simples i muito direto dibersos assuntos religiosos ne ls quales se apersentan las doutrinas defendidas pulas Teçtemunhas de Jeobá. Males de 240 milhones d'eisemplares fúrun porduzidos an 275 lénguas zde que l libro fui lançado an [[2014]].
Para alhá desso, ''La Sociadade Torre de Bigie'' ten porduzido [[anciclopédia]]s bíblicas cumo l [[Studo Perspicaç de las Scrituras]], i outras [[Cuncordáncia bíblica|cuncordáncias]] i guias de studo cun perfundidade d'ambestigaçon subre temas specíficos Bíblia. Lançan inda [[documentário]]s i [[filme]]s subre dibersos temas, discos cun temas solo musicales ó cantados, [[CD-ROM]]'s cula [[Bíblia]] i l cuntenido eiletrónico de la maioria de las sues publicaçones de ls redadeiros 35 anhos. Até [[sietembre]] de [[2016]], l númaro total de lénguas an que las publicaçones de las Teçtemunhas de Jeobá éran eiditadas alcançaba ls 880 lhénguas.
== Anternet ==
Las Teçtemunhas de Jeobá manténen l [http://www.watchtower.ourg/t/andex.html www.jw.org]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} cumo percipal web site oufecial . A partir de [[janeiro]] de [[2015]], este site anclui anformaçon educatiba publicado an 780 [[lénguas]], cumo l [[pertués]], [[Anglés]], [[chinés]], [[francés]], [[spanhol]], [[assírio]], [[bengali]], i [[Twi]], bien cumo bídeos an [[Léngua de Sinales Americana]], [[Léngua Brasileira de Sinales]], [[Léngua de Sinales Colombiana]], [[Léngua de Sinales Japonesa]], [[Léngua Gestual Dinamarquesa]] antre outras. Antre outras anformaçones úteles, l site çponibliza ls endereços postales de 89 [[filial]]es an to l mundo, onde las pessonas puoden obtener mais anformaçones ó solicitar l'assisténcia pessonal de las Teçtemunhas an sue region. Downloads de áudio de las publicaçones stan çponibles an outro web site oufecial, l [http://www.jw.ourg/ www.Jw.ourg]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, i ambos ls sites ténen un link pa l site, [http://www.jw-media.ourg/ www.jw-medie.ourg]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, que specialmente fui criado cumo un recurso on-line para la [[média]].
''La Sociadade Torre de Bigie'' porduziu 21 [[documentário]]s an bídeos subre ua bariedade de temas stóricos i bíblicos, an 770 lénguas. La Bíblia cumpleta stá çponible ne l formato MP3 an pertués i an un grande numero d'outras lénguas. Para alhá desso, outros libros, brochuras, i artigos atuales de las rebistas ''[[La Sentinela]]'' i ''[[Çpertai!]]'' stan çponibles ne ls formatos MP3 ó disco cumpato.
Ne l'ampeço de la década de [[1980]], ua eiquipe de boluntários de bários paízes zambolbírun l [[MEPS]] ó [[Sistema eiletrónico de fotocumposiçon multilíngüe]], qu'atualmente ten capacidade de traduzir matérias an 741 lhénguas, outelizando 36 [[alfabeto]]s i [[cunjunto de carateres]]. Atualmente 3500 [[boluntário]]s ajudan cula traduçon an to l mundo.
== Modo de bida ==
{{Ber artigo percipal|[[Normas morales de las Teçtemunhas de Jeobá]]}}
Las Teçtemunhas de Jeobá ancórun la sue [[religion]] cumo un modo de bida, sendo que todos ls outros antresses, ancluindo l [[amprego]] i la [[família]], giran an torno de l'adoraçon sclusiba que prestan la [[Jeobá]], l sou Dius. Assi, nun amportan l que façan, ancluindo la seleçon de diberson ó de [[bestuário]], de [[carreira]] na [[scuola]] ó na [[porfisson]] ó mesmo la scolha de [[cónjuge]], l cumportamiento i anteraçon cula [[quemunidade]], ne ls [[negócios]] ó an [[lazer]], todo esso ye anfluenciado pula decison que tomórun de dedicar la sue bida ancondicionalmente la Jeobá. La Bíblia ye ancarada cumo un [[manual]] d'aplicaçon prática i oubrigatória an todos ls campos de la bida. Pretenden aplicar seriamente la seguinte anjunçon bíblica:
* 1 Coríntios 10:31
:''"Antoce, quier comais, quier bebales, quier façales qualquier outra cousa, fazei todas las cousas para la glória de Dius."'' ([[Traduçon de l Nuobo Mundo de las Scrituras Sagradas|NM]])
Afirmado-se crestianas, obserban l'eisemplo de Jasus percurando eimitá -lo, cunforme la seguinte anstruçon:
* 1 Pedro 2:21
:''"Fostes chamados para este proceder, porque até mesmo Cristo sofreu por bós, deixando-bos un modelo para seguirdes de perto ls sous passos."'' ([[Traduçon de l Nuobo Mundo de las Scrituras Sagradas|NM]])
[[Imaige:SupZonaPertual2007.jpg|thumb|800px|left|Na Bisita Zonal, reunidas ne l [[Stádio Nacional de l Jamor]], [[Lisboua]], [[Pertual]], an 5 de Maio de [[2007]], cun mais de 41.000 presentes na assisténcia]]
Todas las Teçtemunhas de Jeobá son ancentibadas la séren diligentes studantes de la Bíblia i de las publicaçones qu'afirman basear-se neilha, bien cumo a apersentar un eilebado grau de [[cumpromisso]] cula sue [[religion]]. Crénen que todas eilhas, séian homes ó mulhieres, son [[ministério|menistros]] de Dius, ourdenados ne l die de l sou [[batismo]] pessonal por [[eimerson]] cumpleta an auga. Este passo nun ye permitido la [[criança]]s ancapazes de tomar decisones, nin ye ampuosto l'adultos. Usualmente, alguien que se reúne culas Teçtemunhas necessita de bários meses, ó mesmo anhos, para ser aprobada pa l batismo i solo depuis de spressar cumbitamente l sou deseio de se tornar ua Teçtemunha de Jeobá.
Para alhá de l sou studo pessonal de la Bíblia, spera-se qu'assistan la reuniones cungregacionales, usualmente dues bezes por sumana, an locales coincidos por [[Salon de l Reino|Salones de l Reino]] ó an casas particulares, para anstruçon coletiba i encorajamiento mútuo. Outras reuniones de maiores dimensones ocorren, usualmente, trés bezes por anho, an [[Salon de l Reino#Salones de Assembleias|Salones de Assembleias]] mantidos por eilhas ó an anstalaçones públicas alugadas, cumo [[stádio|estádios çportibos]] ó [[auditório]]s municipais.
Todas las Teçtemunhas, alistadas ne ls sous relatórios anuais<ref>[http://www.jw-media.ourg/people/statistics.htmJW-medie - Statísticas anuales]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, son tamien publicadores atibos de la mensaige que cunsidírun urgente trasmitir. Partecípan regularmente an atibidades [[formal|formais]] ourganizadas localmente para cuntatar ls bezinos mas tamien aprobeitan ocasiones anformais para falar cun coincidos ó simplesmente cun aqueles cun quien se cruzan al longo de l die.
== Serbício boluntário de las Teçtemunhas de Jeobá ==
{{Ber artigo percipal|[[Serbício boluntário de las Teçtemunhas de Jeobá]]}}
Las Teçtemunhas de Jeobá ancontran-se antre las ourganizaçones qu'usan amplamente l [[serbiço boluntário]] i, pertencendo a ua religion que se afirma crestiana, ancórun l [[amor]] al próssimo cumo un sinal eidantificador de l [[crestianismo]] genuíno. Todos ls sous nembros son boluntários, usando las sues hablidades, tiempo, sforço i recursos financeiros an porjetos specíficos promobidos pula ourganizaçon la que pertencen.
Tamien se ressalta l [[trabalho boluntário]] rializado culs [[Pessona xorda|xordos]]. An bários paízes, boluntários Teçtemunhas de Jeobá ajudan milhares de xordos, zde la [[alfabetizaçon]] na sue purmeira léngua, cumo la [[LIBRAS]] ne l Brasil i la [[LGP]] an Pertual, passando pul [[lhéngua]] scrito de sue region, quando se aplica. Traduzen i çtribuen Bíblias i outros libros para DBDs an bídeos an mais de 39 lénguas de sinais<ref>[http://watchtower.ourg/i/sign.htn Publicaçones an [[bídeo]]s [[DBDs]] para xordos an mais de 30 Lénguas de sinales]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> para çtribuiçon gratuita als xordos. Para alhá desso, ten-se dado atençon special l'estes, oufrecendo sou trabalho boluntário cumo [[anterpretaçon pa ls xordos|antérpretes an léngua de sinales]], acumpanhando ls xordos an [[scuolas]], [[médicos]], [[adbogados]], antrebista de [[amprego]], etc. Eilhas ténen oufrecido tamien als [[familia]]res i até mesmo [[colega]]s de [[trabalho]] de ls xordos l'oportunidade de coincírenla [[léngua de sinales]], i para esso usan [[DBD]]s bisuales ó outra publicaçon porduzida pulas própias Teçtemunhas cul oubjetibo de facilitar l daprendizado i la [[ancluson social]] i spiritual de ls xordos a la sues famílias i a las sues quemunidades.
Outra forma de serbiço boluntário prestado pulas Teçtemunhas de Jeobá ye la [[ajuda houmanitária]]. Nessas ocasiones las Teçtemunhas nun restringiran l'ajuda houmanitária la solo sous cuncrentes. Zde la [[Segunda Guerra Mundial]], las Teçtemunhas de Jeobá ténen ourganizado [[ajuda houmanitária]] de socorro als sous armanos crestianos i outras pessonas que sofren eifeitos de la [[guerra]], [[zastres naturales]] ó outras [[calamidade]]s. La sue speriéncia na ourganizaçon dun grande númaro de boluntários qu'atuan an [[Custruçon|porjetos de custruçones]] de [[Salon de l Reino|Salones de l Reino]] i an sous cungressos anuales, cuntribuen pa l sou sucesso neste respeito. Muitas bezes eilhas son la purmeira agéncia de [[Socorro urgente]] a aparecer an cena.
== Cunceito subre outras religiones ==
Las Teçtemunhas de Jeobá crénen praticar la religion berdadeira (ó seia, l primitibo [[Crestianismo]]), i por fazer esso, seran salbas cumo grupo, l que nun senefica que to Teçtemunha andibidual seia salba. Ensinan que, para alguien poder ser salbo, la pessona ten d'obtener coincimiento subre la bontade de Dius (Jon 17:3), cunforme spressa na Bíblia, i pór an prática aqueilho que daprende, mantendo la sue [[antegridade]] até l fin (Mateus 24:13).
Yá por muitos anhos, las sues publicaçones ténen spresso l'oupinion que todas las outras religiones son falsas, particularmente las religiones de la [[crestiandade]], ó seia aqueilhas que professan ser crestianas. La todas las [[religiones]] acusan de [[eimoralidade|permissibidade moral]], ambolbimiento na [[política]] i ne ls [[cunflito]]s [[mundo|mundiales]], dibulgaçon d'ensinos que cunsidírun [[pagon]]s i antibíblicos, ostentaçon material, cunduta amprópia ó çtaque pessonal de ls sous líderes i que, por essas rezones, todas eilhas seran çtruídas. Crénen qu'esso acunterá a las manos de ls [[gobierno]]s políticos de l mundo qu'aboliron la religion i que, sin se apercebíren, solo staran a fazer l julgamiento de Dius.
Ambora séian criticadas por séren antolerantes culas outras religiones, eilhas respeitan las defrenças d'oupinion i nun percuran ampor las sues crenças. Critican las ourganizaçones religiosas nas sues [[doutrina]]s i práticas que cunsidírun biblicamente erradas, mas nunca la [[fé]] andibidual i la sinceridade de ls sous crentes. Subre este assunto, la rebista ''[[Çpertai!]]'' afirmou:
:''"Sentimos antresse bondoso i amoroso pulas pessonas de todas las religiones, mas quando las crenças i práticas religiosas deilhas son falsas i merecen la zaprobaçon de Dius, trazer esto a l'atençon deilhas, por spor la falsidade, senefica mostrar amor l'eilhas. Jasus mostrou claramente l'erro de las práticas religiosas de ls scribas i fariseus de sous dies, dizendo que la religion deilhes era bana."'' <ref>''[[Çpertai!]]'' de 8 de Júlio de 1988, páigina 28</ref>
== Oposiçon a las Teçtemunhas de Jeobá ==
[[Fexeiro:Conscientious Objector memorial, Tavistock Sq Gardens.jpg|150px|left|thumb|Piedra An Mimória de ls [[Oubjetores de cuncéncia]] - [[15 de maio|15/05]]/[[1994]]]]
{{Ber artigo percipal|[[Oposiçon a las Teçtemunhas de Jeobá]]}}
Durante l [[Seclo XX]] i [[Seclo XXI|XXI]], las Teçtemunhas de Jeobá son cunsidradas cumo un de ls grupos religiosos mais perseguidos por todas las bertentes de l poder, seia religioso, seia político. Para alhá d'esta afirmaçon ser bárias bezes mencionada nas sues publicaçones <ref>Ua de las mais recentes rebistas ''[[La Sentinela]]'', de 15 de Márcio de 2007, páigina 24, menciona la perseguiçon mobida cuntra las Teçtemunhas na Ouropa Oucidental, an particular na [[Alemania]], [[Eitália]], [[Spanha]] i [[Pertual]], nas repúblicas i bloco de paízes anteriormente liderados pula s-[[URSS]], specialmente la [[Polónia]], [[Moldábia]], [[Geórgie]] i [[República Checa]], bien cumo bários [[paíç]]s [[africa]]ne ls, nomeadamente an [[Angola]], [[Etiópia]], [[Malawi]], [[Moçambique]], i [[Zámbia]]</ref>, outras fuontes tamien se refírenla esta oposiçon. Subre esto, l'eiditor de la [[:en:United Church Obserber]], que se assume cumo ua de las mais antigas i respeitadas rebistas religiosas de l [[Canadá]] <ref>[http://www.ucobserber.ourg/about.shtml Site de la United Church Obserber (citaçon de Abril de 2007)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, screbiu:
:''"Nun ye siempre que ls repersentantes de la religion ourganizada se erguen a fabor de las Teçtemunhas de Jeobá. Ne l'antanto, son un grupo corajoso i, probablemiente, aguentórun mais perseguiçon por menos oufensas de l que qualquier outro grupo religioso de l mundo. [...] L registo stórico de las Teçtemunhas na Alemania nazi fui un de ls mais corajosos de l mundo. Nun oubimos falar muito subre l modo an que faziran face la [[Hitler]]. [...] Nanhue outra ourganizaçon religiosa permaneciu tan firme i sofreu tanto an proporçon al sou tamanho."''
'''La oposiçon''' l'este grupo religioso, spalhado puls bários cuntinentes, inda permanece biba an quaije trés dezenas de paízes <ref>Rebista ''[[La Sentinela]]'' de 1 de Outubre de 2003, páigina 13 i ''[[Anuário de las Teçtemunhas de Jeobá]]'' de 2007, páiginas 38 i 39</ref>, onde las sues atibidades stan banidas oufecialmente i bários de ls sous nembros stan encarcerados. Segundo las Teçtemunhas, la perseguiçon mobida cuntra eilhas, mesmo an paízes cunsidrados democráticos, ten tomado muitas formas çtintas, zde la [[antoleráncia]] na família, na scuola, ne l'amprego i na sociadade an giral.
== Posiçones cuntrobersas de las Teçtemunhas de Jeobá ==
[[Fexeiro:Bloedafname Sanquin.jpg|thumb|right|La posiçon religiosa de las Teçtemunhas de Jeobá an relaçon al uso de sangue ye ua de las mais cuntrobersas i criticadas al longo de ls anhos]]
{{percipal|Alternatibas médicas al sangue}}
{{Ber artigo percipal|[[Posiçones cuntrobersas de las Teçtemunhas de Jeobá]]}}
Al longo de la sue stória, las sues [[crença]]s, [[doutrina]]s i práticas religiosas ténen sido, amiúde, albo d'alguas [[cuntrobérsia]]s. Specialmente bisadas ténen sido las sues doutrinas subre la binda eiminente dun [[Armagedon]] [[Mundo|mundial]], l sou trabalho antenso de [[proselitismo]], la sue [[Neutralidade de las Teçtemunhas de Jeobá|neutralidade]] i çtanciamiento quanto la [[tradiçones]] [[secular]]s ó assuntos [[política|políticos]], la prática de la [[Normas morales de las Teçtemunhas de Jeobá#Zassociaçon i Dissociaçon|scomunhon ó zassociaçon de nembros]], la [[Teçtemunhas de Jeobá i la queston de l sangue|reijeiçon de l'uso de sangue]] na alimentaçon i na [[Alternatibas médicas al sangue|medicina]], antre outras temáticas.
Muitos médicos ténen reconhecido, que la posiçon cuntrária a la trasfuson de [[hemocumponente]]s por parte de las Teçtemunhas de Jeobá, ancentibou la pesquisa de [[Alternatibas médicas al sangue|tratamientos alternatibos]], permitindo efetuar [[cirurgie]]s cumplexas sin la necidade de l'uso de sangue total i hemoterapia, técnicas que benefician tanto las Teçtemunhas cumo outros [[paciente]]s. Ua parte de la [[Medicina|quemunidade médica]], porén, cuntina crítica an relaçon l'opçon religiosa, recusando-se a dar tratamiento ó submetener la cirurgies la menos que seia permitida la [[trasfuson sanguínea]]. Esto oubriga estes pacientes a buscar tratamiento an outros spitales ó buscar un médico çpuosto a outelizar las dibersas [[Tratamientos alternatibos a la trasfuson de sangue|técnicas çponibles para se eibitar trasfusones]].
== Statísticas mundiales ==
[[Fexeiro:SalãoAssembleias.jpg|thumb|300px|left|Aspeto anterior de l'auditório percipal de l Salon de Assembleias de Carnaxide, an Pertual - Abril de 2007]]
Las statísticas recolhidas durante l que las Teçtemunhas designan por '''Relatório Mundial de l Anho de Serbiço''' ', ó seia, nun período de duoze meses de sietembre la Agosto, fúrun publicadas ne l ''[[Anuário de las Teçtemunhas de Jeobá]]'' de [[2011]]. Este relatório, cun dados atuales i de ls anhos anteriores, de cada un de ls paízes onde stan atibas, tamien stá çponible on-line, an anglés, ne l sou ''web site'' para la quemunicaçon social <ref>[http://www.jw-medie.ourg/people/statistics.htn Statísticas mundiales de l'atibidade de las Teçtemunhas de Jeobá, an anglés]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
Segundo l ''Anho de Serbiço'' de 2017 <ref>''[[Anuário de las Teçtemunhas de Jeobá]]'' de 2016, páigina 178</ref>, las Teçtemunhas de Jeobá tubírun un auge de '''8.340.847''' [[Strutura local de las Teçtemunhas de Jeobá#Publicadores de Cungregaçon|publicadores]] al redror de l globo, an 240 [[Lhista de paízes|paízes]] ó regiones outónomas, l que custitui l maior númaro de siempre de nembros atibos. Este númaro repersenta un oumiento de 1,8% subre l total de publicadores andicados ne l Anho de Serbiço de 2016.
L númaro d'adetos segundo l relatório anual refre-se solo al númaro de publicadores que partecípan regularmente na dibulgaçon de la crença (l qu'anclui publicadores batizados i nun-batizados), nun sendo por esso, cumparable culas [[statística]]s apersentadas por outros grupos religiosos <ref>Cunforme anformaçon apersentada na [http://www.jw-medie.ourg/people/statistics.htn páigina de statísticas de l site oufecial]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Regista-se tamien l númaro de '''10.115.264''' studantes que durante l'anho de serbiço de 2016 rializórun un curso bíblico sumanal. Destes, '''264.535''' tornórun-se nuobos nembros batizados. La mesma fuonte anforma que '''20.085.142''' pessonas stibírun presentes na [[Comemoraçon de la Morte de Cristo]], l que tamien custitui l maior númaro de siempre. Estes nembros atibos de las Teçtemunhas i nuobos studantes ancontran-se çtribuídos por '''119.485''' cungregaçones.
== {{Ligaçones sternas}} ==
* [http://www.jw.org Jehovah’s Witnesses — Official Website (an anglés)]
{{ref-section}}
[[Catadorie:Cristandade]]
[[Catadorie:Teçtemunhas de Jeobá]]
[[Catadorie:Chamaçones crestianas]]
3glx6iu8snhiceah6lpdip4qsgajkde
Xá
0
342
107247
106730
2026-07-20T12:08:27Z
~2026-38935-23
15383
/* La palabra xá */
107247
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Tea Cup.jpg|thumb|250px|Ua [[xabena]] cun xá.]]
L '''xá''' ye ua bubida purparada atrabeç de la [[anfuson]] de [[fuolhas]], [[flores]], [[raízes]] de xá, ó [[Camellia sinensis]]. Giralmente ye purparada cun [[auga]] caliente. Cada bariadade ganha un sabor defenido de acuordo cul porcessamiento outelizado, que puode ancluir [[ouxidaçon]], [[fermentaçon]], i l cuntato cun outras [[yerba]]s, [[speciaries]] i [[fruitos]].
La palabra "xá" ye tamien ousada popularmente para refrenciar qualquier anfuson de fruitos, fuolhas, raízes ó yerbas cumo la [[Maçana|maçanielha]] ó la [[Çdra|cidreira]], mesmo nun cuntendo fuolhas de xá (ber [[tisana]]).
Este artigo trata, assi i todo, solo subre l berdadeiro xá.
== Cultibo ==
[[Fexeiro:Malaysia-tea plantation.jpg|thumbnail|250px|right|Plantaçon de xá na Malásia.]]
Natibo de regiones [[subtropical]]es cun clima de [[monçon]]es, l xá tamien ye cultibado an climas [[tropical]]es, oubtendo maior éisito an regiones de alta [[altitude]]. Cantitatibamente, de las cerca de 3.000.000 de [[tonelada]]s porduzidas anualmente, metade ye porduzida pula [[China]] i [[Índia]], an porporçones eiguales. 60% de l restro ye porduzido pul [[Quénia]], [[Turquie]], [[Andonésia]] i [[Sri Lhanka]]. Na [[Ouropa]] solo ye cultibado ne ls [[Açores]], adonde son porduzidas anualmente cerca de 40 toneladas.
An todas las regiones pordutoras, l cultibo ye aparecido, outelizando arbles podadas, para ajudar la colheita, i relatibamente moças, sendo sustituídas quando ampéçan a perder pordutibidade, cun cerca de 50 anhos. Notables cachos ancluen l Gyokuro, [[xá berde]] japonés, portegido de l sol durante l cultibo, i l [[Pu-erh]], tradecional xá de l sudoeste de la China, que outeliza arbles cun dezenas de metros i cientos de anhos, muitas deilhas dahs i salbaiges.
[[Fexeiro:Tea bush.jpg|left|thumbnail|Arbusto de xá]]
=== Cultibo an Pertual ===
Pertual tubo dues primazies an relaçon a la antroduçon de l xá na [[Ouropa]]. A de la antroduçon de l cunsumo de xá i la antroduçon, an 1750, de l cultibo de l xá. Fúrun porduzidos, na [[Ilha de San Miguel]] an zonas de micro-clima cumo Porto Formoso i Capielhas, 10 kg de xá negro i 8 kg de xá berde. Inda assi serie solo un seclo depuis que, cula chegada de mano de obra specializada, la porduçon se tornarie cunsequente, passando a haber ua apuosta na andustrializaçon de l porcessamiento passado apanha de las fuolhas.
De notar que atualmente l xá porduzido ne ls [[Açores]], sob las marcas Gorreana i Porto Formoso, ye cunsidrado un xá biológico, l que an muitos mercados proboca ua eideia de nobidade que nun ye de todo fatual. L porcessamiento deste, zde l cuidado de ls arbustos até a la colheita, ye l mesmo hai 250 anhos. Este xá ten praticamente toda la sue porduçon dibedida antre la region de l Açores, la quemunidade de la ilha na diáspora i l [[Reino Ounido]].
== Porcessamiento de l xá ==
Ls quatro tipos de xá son çtinguibles pul sou porcessamiento. ''Camellia sinensis'' ye un arbusto siempre berde an que las fuolhas, se nun son lhougo secas depuis de apanhadas, debrebe ampéçan a ouxidar. Este porcesso lhembra la maltizaçon de la cebada; las fuolhas quédan als poucos scuras, assi que la [[clorofila]] se quebra. L porcesso seguinte ne l porcessamiento ye parar l porcesso de ouxidaçon nun stado predetreminado remobendo la auga de las fuolhas bie calecimento. La palabra ''[[fermentaçon]]'' ye frequente i erroneamente ousado para çcrebir este porcesso, mesmo que na berdade nanhue berdadeira fermentaçon acunteça (ó seia, l porcesso nun ye digerido por microurganismos).
L xá ye tradecionalmente classeficado an quatro grupos percipales baseados ne l grau de ''ouxidaçon'':
* [[Xá branco]]: fuolhas moças (nuobos botones que crecírun) que nun sofrírun eifeitos de ouxidaçon; ls botones puoden star scudados de la luç de l sol para prebenir la formaçon de clorofila.
* [[Xá berde]]: la ouxidaçon ye parada pula aplicaçon de la calor, quier atrabeç de [[oupor]], un método tradecional japonés, ó an bandeijas calientes — l método tradecional chinés).
* [[Oolong (xá)|Oolong]] (烏龍茶): cuja ouxidaçon ye parada algures antre l xá berde i l xá negro.
* [[Xá negro]]: ouxidaçon sustancial. La traduçon lhiteral de la palabra chinesa ye ''xá burmeilho'', l que puode ser ousado antre ls fanas de xá.
* bariaçones pouco quemuns: stan çponibles bárias perparaçones de xá que nun se anquádran na nomenclatura ousual.
** [[Pu-erh]] (普洱茶): eirroneamente cunsidrado cumo ua subclasse de xá negro, pu-erh ye un porduto mui ambulgar. L Pu-erh ye un xá fermentado i ambelhecido (puode tener mais de 50 anhos), por bezes, çcrito cumo duplamente fermentado, sendo la segunda "fermentaçon" resultado de la açon de batérias. Eisiste un método moderno de acelarar l ambelhecimiento natural que porduç pu-erh de menor qualidade, chamado pu-erh cozinado, que ye bendido frequentemente an saquitos. L pu-erh tradecional ye cunserbado an forma de "tijolo" ó outras formas (las fuolhas de xá depuis de tratadas son prensadas an moldes). Este ye l mais apreciado de todos ls xás na China, sendo catalogado an funçon de la culidade de las fuolhas i de l anho de porduçon, tal cumo un bun bino ne l oucidente, i ye l xá normalmente outelizado para la cerimónia de xá chinesa (Kung Fu Cha). Para purparar la anfuson usa-se auga mui caliente ó até mesmo a ferber (ls [[Tibete|tibetanos]] son coincidos por deixá-los a ferber durante la nuite). L Pu-erh ye cunsidrado cumo un xá medecinal na [[China]].
** [[Xá amarielho]]: ye ousado cumo un nome de xá de alta culidade serbido na corte amperial, ó dun xá special porcessado aparecido al xá berde, mais cun ua fase de secaige mais demorada.
** [[Chong Cha]] (虫茶): lhiteralmente "''xá caliente''", esta espece ye feita a partir de sementes de botones de xá an beç de fuolhas. Ye ousado na medecina chinesa para lhidar cul calor de l [[berano]] bien cumo para tratar sintomas de gripe.
** [[Kukicha]] ó ''xá de ambierno'': feita de galhos i fuolhas bielhas [[twig]] podadas de la planta de xá durante la época drumente i tostado a seco debaixo de l fuogo. Ye popular na medecina tradecional [[japon]]esa i na dieta [[macrobiótica]].
** [[Lapsang souchong]] (正山小种 ó 烟小种) de [[Fujian]], China, ye un xá negro fumado, esto ye, secado ousando fogueiras de pino.
** [[Xá Rize]]: xá negro fuorte, porduzido na [[Turquie]], cun un sabor çtinto i perparaçon specífica, ancluindo pré-calecimento, serbido cun açucre.
== Porcessamiento de l xá negro ==
L xá negro ye processado de dues formas, an ''CTC'' (''Crush, Telar, Curl'' — Smagamento, Rasgo, Anrolamento) ó ''ourtodoxo'', esto ye, an fuolhas anteiras.
L método CTC ye ousado para fuolhas de baixa culidade que acában an saquitos de xá i son porcessados por máquinas. Este método ye eifeciente para porduzir un porduto a partir de fuolhas de culidade média ó baixa. L porcessamiento manual ye ousado para xás de culidade eilebada. Este stilo de porcessamiento ortodoxo resulta nun xá de culidade eilebada percurado por muitos conhecedores i apreciadores de xá.
== Bariadades ==
L xá negro porduzido fuora de la China toma normalmente l nome de la region de ourige: [[Darjeling]], [[Assan]], [[Ceilon]], antre outras. Na China, l xá negro mais famoso ye probablemente l Kemun, mais eisisten muitas outras bariadades. La maiorie de l xás berdes, assi i todo, son porduzidos na China i Japon i por esso mantubírun l sou nome an japonés ó chinés tradecional: [[Genmaicha]] (玄米茶), [[Houjicha]] (焙じ茶), [[Pouchong]] (包種茶), etc. L xá berde i l xá negro ténen antiouxidantes, mais de tipos defrentes. L xá berde ye mais rico an catequinas, specialmente l galato de eipigalhocatequina, anquanto que l xá negro cuntén ua maior bariadade de [[flabonóide]]s. L xá Oolong ye antermédio, sendo l mais famoso l xá de la Formosa. L xá branco, de fuolhas de xá mui moços, ye muitas bezes cunsidrado un tipo çtinto, anque oucasionalmente seia agrupado cumo un xá berde debido al porcessamiento simples. L xá branco porduç ua anfuson delicada que la maiorie de las bezes retén ua doçura residual lhebe.
Todos ls tipos son bendidos cumo xás "simples", quando son ua sola bariadade, ó "misturas" (''blends'').
Adulteraçon i falseficaçon son porblemas sérios ne l quemércio global de xá; la quantidade de xá bendida cumo [[Darjeling]], l mais apreciado de l xás negros, todos ls anhos passa muito la porduçon anual de Darjeling, stimada an 11000 [[tonelada]]s. Antre ls xás, l xá branco ye cunsidrado l mais ralo i mais caro; el debe ser colhido a la mano solo durante ua cierta fase de la bida de la planta. Andependiente desso, inda assi, ancontra-se çponible an lhoijas specializadas i, solo recentemente, acundicionados an saquitos de papel.
== Misturas i aditibos ==
Quaije todos ls xás an saquetas i la maior parte de ls outros xás son misturas. Anque recentes melhoramientos na técnica de cungelaçon seca i de l método melhorado de anfuson, son bendidos l puolo de xá i la eisséncia cundensada de xá que solo percísan de auga caliente ó frie para se purparar ua xabena de xá. A mistura puode acuntecer al nible dua solo ária de plantaçon (por eisemplo [[Assan]]), ó puoden ser misturados xás probenientes de dibersas árias. L oubjetibo de la eilaboraçon de misturas ye la oubtençon dun sabor stable al lhargo de ls anhos i de melhor précio. Nua mistura, l xá mais caro i mais saboroso puode ancobrir l sabor anferior dun xá mais barato.
Hai bários xás que cunténen aditibos i/ó porcessamientos defrentes de las bariadades "puras". L xá ten la capacidade de ganhar qualquiera aroma facilmente, l que puode trazer porblemas ne l porcessamiento, ne l trasporte, ó ne l sou armazenamiento, mais essa capacidade tamien ser aprobeitada bantajosamente para purparar xás aromatizados.
* L xá de jasmin ye spalhado a la par cun flores de [[jasmin]] durante la ouxidaçon, i oucasionalmente son deixadas alguas flores ne l xá cumo decoraçon. Muitas outras flores, cumo la [[rosa]] i outras flores parfumadas, son ousadas cumo aromatizantes de l xá na China.
* L xá [[Earl Grey]] ye giralmente ua mistura de xás negros, cun adiçon de eisséncia de bergamota (fruito de la família de l cítricos oureginário de Eitália).
* Xás cun speciaries, cumo l andiano [[massala chai]], aromatizados cun speciaries cumo l [[gengibre]], l [[cardamomo]], la [[canielha]], la [[pumienta preta]], l [[crabo-de la-Índia]], l [[louro andiano]] i por bezes la [[nuoç-moscada]] son quemuns ne l sul de la Ásia i ne l Médio Ouriente.
* L [[xá Touareg]] ye xá berde fuorte cun Nana [[hortelana]], purparado ne ls países de l norte de África i Médio Ouriente.
* L [[Jagerte]] ye xá cun adiçon de [[run]].
== Sustitutos de l xá ==
Anfusones de outras plantas tamien son a las bezes chamadas de "xá" i outelizadas an sustituiçon deste:
* [[Yerba Mate]] (or ''yerba mate'') ye un arbusto cultibado percipalmente na [[Argentina]], [[Paraguai]], [[Uruguai]] i [[Brasil]].
* [[Roibos]] (Red Bush) ye ua planta aburmelhada, oureginária de la [[África de l Sul]] que faç ua anfuson aparecida al xá negro.
* [[Honeybush]], relacionada cul [[roibos]] mais mais doce, crece tamien na África de l Sul.
* "[[xá de yerbas]]" ye l termo giral para todas las anfusones feitas a partir de defrentes partes de plantas, nun necessariamente yerbas. Eisemplos mais quemuns: xá de [[maçanielha]], de [[yerba-cidreira]], de [[tília]], [[capin-lhimon|príncepe]], de [[menta]], etc.
== Stória ==
=== Ourige i disseminaçon de l xá ===
Storicamente, la ourige de l xá cumo yerba medicinal útele para se mantener çperto nun ye clara. L uso de l xá, anquanto bubida social data, pul menos, de la época de la [[dinastie Tang]].
Ls purmeiros ouropeus a cuntatar cul xá fúrun ls [[Pertual|Pertueses]] que chegórun al [[Japon]] an [[1560]]<ref>[http://www.culturajaponesa.com.br/htm/cha.html Xá (un stórico giral)], por Crestiane A. Sato — Cultura Japonesa (2006).</ref>.
An brebe la Ouropa ampeçou a amportar las fuolhas, tenendo la bubida tornado-se debrebe popular, specialmente antre las classes mais abastadas an [[Fráncia]] i [[Países Baixos]]. L uso de l xá an [[Anglaterra]] ye atribuído la [[Catarina de Bergáncia]], princesa pertuesa que casou cun [[Carlos II de Anglaterra]]) i puode ser situado cerca de [[1650]].
== La palabra ''xá'' ==
L [[carátele chinés]] para ''xá'' ye 茶, mais ten dues formas cumpletamente çtintas de se pernunciar. Ua ye 'te' que ben de la palabra malaia pa la bubida, ousada pul [[Dialeto Min-nan]] que se ancontra an [[Amoy]]. Outra ye ousada an [[Lhéngua cantonesa|cantonés]] i [[mandarin]], que soa cumo ''cha'' i quier dezir 'apanhar'.
Esta duplicidade fizo cun que l nome de l xá nas lhénguas nun chinesas las debedisse an dous grupos:
:Lhénguas que úsan deribados de la palabra ''Te'': [[Léngua almana|alman]], [[anglés]], [[Lhéngua dinamarquesa|dinamarqués]], [[Lhéng6a hebraica|heibraico]], [[Lhéngua húngara|húngaro]], [[Lhéngua finlandesa|finlandés]], [[Lhéngua andonésia|andonésio]], [[Lhéngua eitaliana|eitaliano]], [[Lhéngua lhetona|lheton]], [[Lhéngua tamil|tamil]], [[Lhéngua sinhala|sinhala]], [[Lhéngua francesa|francés]] , [[Lhéngua houlandesa|houlandés]], [[Lhéngua arménia|arménio]] i lhatin científico.
:Lhénguas que usan deribados de la palabra ''Cha'': [[Lhéngua hindi|hindi]], [[Lhéngua japonesa|japonés]], [[pertués]], [[Lhéngua persa|persa]], [[Lhéngua albanesa|albanés]], [[Lhéngua checa|checo]], [[Lhéngua russa|russo]], [[Lhéngua turca|turco]], [[Lhéngua tibetana|tibetano]], [[Lhéngua árabe|árabe]], [[Lhéngua bietnamita|bietnamita]], [[Lhéngua coreana|coreano]], [[Lhéngua tailandesa|tailandés]], [[Lhéngua griega|griego]], [[Lhéngua romena|romeno]], [[Lhéngua suaíli|swahili]], [[Lhéngua croata|croata]], [[mirandés]].
== Anfluéncias subre la salude ==
L xá ye tradecionalmente ousado ne ls sous países de ourige cumo ua bubida benéfica a la salude an bários aspetos. Recentemente, cientistas ténen se dedicado als studos de ls eifeitos de l xá subre l [[organismo]], bien cumo a coincer melhor las sustáncias que promoben esses eifeitos. Todos ls tipos de xá ténen praticamente las mesmas sustáncias, mais an cuncentraçones mui defrentes debido als porcessos de purparaçon.
Studos andícan que l xá ten muitas propiadades benéficas amportantes, por eisemplo: ye anticancerígeno, oumenta l metabolismo, ajuda l sistema eimunológico, reduç l malo-hálito, deminui l stress, ten eifeitos subre l HIV. Ye inda assi neçaira algua precauçon an relaçon la estas cunclusones, porque nun eisisten praticamente resultados científicos cunclusibos i para alhá desso alguns de ls studos feitos (particularmente na China) ténen por detrás grandes antresses eiquenómicos.
Ye inda assi de salientar que l scesso de cunsumo, ó l cunsumo de xá mal cunserbado ó mal purparado, ténen tamien eifeitos negatibos pa la salude. An particular, l xá ten [[fluoreto]]s (porbócan [[osteoporose]] i [[artrite]] i son cancerígenos), [[cafeína]] (porboca [[malinas de l sono]]), i [[ouxalato]]s (porbócan porblemas renales). Mas, an giral, puode-se dezir que l xá ten subretodo eifeitos benéficos, porque todas estas sustáncias ténen eifeitos benéficos se angeridas an pequeinhas quantidades.
== Refréncias ==
<references/>
[[Catadorie:Xá]]
7o486j6wffx1q5a56oybp0tos8p51fg
Zerto
0
345
107369
96638
2026-07-22T19:59:46Z
~2026-30875-10
15270
/* Tipos de zerto */
107369
wikitext
text/x-wiki
'''Zerto''', an [[geografie]], ye ua region que recibe pouca [[chuba]]. Cumo cunsequéncia, ls zertos ténen la reputaçon de séren capazes de aguantar pouca bida. Cumparando-se cun regiones mais húmidas esto puode ser berdade, mas, eisaminando-se mais detalhadamente, ls zertos frequentemente abrígan ua riqueza de bida que normalmente quede scundida (specialmente durante l die) para cunserbar houmidade. Cerca de 20% de la superfice cuntinental de la [[Tierra]] son zérticos.
[[Fexeiro:Libya 4985 Tadrart Acacus Luca Galuzzi 2007.jpg|thumb|250px|left|[[Duna]]s an [[Tadrart Acacus]], ua ária zértica ne l Lheste de la [[Líbia]].]]
Las paisaiges zérticas ténen alguns eilemientos an quemun. L [[chano]] de l zerto ye percipalmente cumpuosto de [[arena]], i [[duna]]s puoden star persentes. Paisaiges de tierra rochoso son típicas, i refleten l reduzido zambolbimiento de l suolo i la scasseç de begetaçon. Las tierras baixas puoden ser [[prainada]]s cubiertas cun [[sal]]. Ls porcessos de [[eroson]] eiólica (esto ye, probocados pul [[aire]]) son amportantes fatores na formaçon de paisaiges zérticas.
Ls zertos alguas bezes cunténen depósitos minerales baliosos que fúrun formados ne l ambiente árido ó que fúrun spostos pula eroson. Por séren lhocales secos, ls zertos son lhocales eideales para la preserbaçon de artefatos houmanos i fósseles. Sue begetaçon ye custituída por gramíneas i pequeinhos arbustos, ye rala i spaçada, acupando solo lhugares an que la pouca auga eisistente puode se acumular (fendas de l tierra ó ambaixo de las peinhas). Las maiores regiones zérticas de l globo quédan na África (zerto de l Saara) i na Ásia (zerto de Gobi).
La fauna predominante ne l zerto ye cumpuosta por animales roedores (ratos-cangurus), por rételes (queluobras i lhagartos), i por ansetos. Ls animales i plantas ténen marcantes adataçones a la falta de auga. Muitos animales sálen de las tocas solamente a la nuite, i outros puoden passar la bida anteira sin buber auga, straindo-la de l quemido que angíren.
== Eitimologie ==
La palabra ''zerto'' probén de l lhatin ''zertus'', partecípio passado de ''deserĕre'', cujo seneficado ye "abandonar".
== Tipos de zerto ==
La maiorie de las classeficaçones repousa nua cumbinaçon de númaro de dies de [[chuba]] por anho, la cantidade [[plubiométrica]] anual, temperatura, [[houmidade]] i outros fatores. An [[1953]], Peberil Meigs debediu las regiones zérticas de la tierra an trés catadories, de acordo cul total de chuba que recebien. Por este sistema, hoije amplamente aceito, tierras mui áridas son las que ténen pul menos 12 meses cunsecutibos sin chuba; tierras áridas ténen menos de 250 milímetros de chuba anual, i tierras [[semi-árido|semi-áridas]] ténen ua média de chuba anual antre 250 i 500 milímetros. Las tierras áridas i mui áridas son ls zertos, i tierras semi-áridas cubiertas de [[gramínea]]s giralmente son chamadas de [[stepes]].
[[Fexeiro:Désert-du-Thar.jpg|thumb|250px|[[Zerto Thar]] na [[Índia]].]]
Inda assi, la arideç solica nun fornece ua çcriçon sata de l que ye un zerto. Por eisemplo: la cidade de [[Phoenix]], ne l [[Arizona|stado de l Arizona ne ls Stados Ounidos]], recibe menos de 250 mm (10 polegadas) de chuba por anho, i ye eimediatamente reconhecida cumo sendo lhocalizada nun zerto. Mas, alguas regiones gélidas de l [[Alasca]] ó de la [[Antártida]] tamien recíben menos de 250 mm de chuba por anho, i nun puoden ser cunsidradas zertos.
La defrença reside ne l porcesso de ''eibapotraspiraçon''. La eibapotraspiraçon ye la cumbinaçon de perda de auga por [[eibaporaçon]] atmosférica de la auga de l tierra, junto cula perda de auga tamien an forma de oupor, atrabeç de ls porcessos bitales de las [[planta]]s. L potencial de eibapotraspiraçon ye, antoce, la cantidade de auga que ''poderie'' eibaporar nua dada region. La cidade de [[Tucson]], ne l [[Arizona]], recibe uns 300 mm (12 polegadas) anuales de chuba, inda assi, uns 2500 mn, (100 polegadas) de auga poderien eibaporar ne l período dun anho. An outras palabras, quier dezir que quaije 8 bezes mais auga poderie eibaporar de la region de l que normalmente cai. Yá las taxas de eibapotraspiraçon an regiones de l [[Alasca]] son bastante anferiores; anton, mesmo recebindo chubaes mínimas, estas regiones specíficas son bien defrentes de la definiçon mais simples dun zerto: un lhugar adonde la eibaporaçon supera l total de la chuba plubiométrica. La percipal caratelística dun zerto ye la seca.
[[Fexeiro:Namib desert dunes.jpg|thumb|250px|[[Duna]]s ne l [[Zerto de l Namibe]] ([[Angola]]).]]
Dezido esto, hai defrentes formas de zertos. Zertos frius puoden ser cubiertos de [[niebe]]; esses lhocales nun recíben muita chuba, i la que cai permanece cungelada cumo niebe cumpata. Essas árias son quemumente chamadas de [[tundra]], quando neilhas eisiste ua cúrtie staçon cun temperaturas arriba de zero grau [[Celsius]] i algua begetaçon florece neste período; ó de regiones de cápia de carambelo, se temperatura permanece ambaixo de l punto de cungelamiento durante to l anho, deixando l tierra praticamente sin formas de bida.
La maiorie de ls zertos nó-polares acuntece por que eilhes ténen pouca [[auga]]. La auga tende a refrescar, ó pul menos a moderar, ls eifeitos de l clima adonde eilha ye abundante. An alguas partes de l mundo, ls zertos aparécen por bies a la eisisténcia de barreiras a la [[chuba]], quando las massas de aire pérden a maior parte de sue houmidade subre ua [[cadena de muntanhas]]; outras árias son áridas an birtude de séren mui çtantes de las fuontes mais próssimas de houmidade (esto ye berdade an alguas árias de l globo an [[latitude]]s médias, particularmente na [[Ásia]]).
Ls zertos tamien son classeficados por sue lhocalizaçon geográfica i padron climático predominante, cumo aires alísios, lhatitudes médias, barreiras antichubas, costeiros, de monçon, i polares. Antigas árias zérticas persentes an regiones nó-áridas forman ls chamados paleozertos. Hai inda ls zertos straterrestres, an outros planetas.
=== Zertos an regiones de aires contra- alísios ===
Ls [[aires contra-alísios]] acuntécen an dues faixas de l globo dibedidas pula [[linha de l Eiquador]], i fórman-se pul calecimiento de l aire junto a la region eiquatorial. Estes aires secos dessípan la cobertura de nubes, premitindo que mais luç de l [[Sol]] caleça l tierra. La maiorie de ls grandes zertos de la [[Tierra]] stá an regiones cruzadas por aires contra-alísios. L maior zerto de l nuosso [[planeta]], l [[Saara]], ne l norte de la [[África]], que yá spriénciou temperaturas de 57 °C, ye un zerto de aires contra-alísios.
=== Zertos de lhatitudes médias ===
[[Fexeiro:DeathValleyDunes4.jpg|thumb|250px|[[Duna]]s de [[arena]] ne l [[Bal de la Muorte]], [[Califórnia]] ([[Stados Ounidos]]).]]
Zertos de lhatitudes médias acuntécen antre ls paralelos 30° i 50° N. i tamien na mesma faixa ne l [[heimisfério]] sul, an zonas de alta presson [[subtropical]]es. Estes zertos stan an bacies de drenaige çtantes de l [[ouceano]]s i ténen grandes bariaçones de temperaturas anuales. L zerto de [[Sonora]], ne l sudoeste de la [[América de l Norte]] ye un típico zerto de lhatitude média. L zerto de Tengger, na [[China]], ye un outro eisemplo.
=== Zertos debido a barreiras al aire húmido ===
Zertos deste tipo fórman-se debido a grandes barreiras muntanhosas que ampeden la chegada de nubes húmidas nas árias la [[sotaaire]] (ó seia, portegidas de l aire, que traç la houmidade). A la medida an que l aire sobe la muntanha, la auga se precipita i l aire perde sou cuntenido húmido. Assi, un zerto forma-se de l lhado cuntrairo. L zerto de la [[Judeia]] an [[Eisrael]] i [[Palestina]], son eisemplos, assi cumo l zerto de l [[Bal de la Muorte]], ne ls [[Stados Ounidos]], que ye formado puls aires [[Chinook]] que fórman ua zona de [[selombra de chuba]] ne l lhocal.
=== Zertos costeiros ===
[[Fexeiro:Atacama1.jpg|thumb|right|250px|Zerto de [[Atacama]], ne l [[Chile]].]]
Zertos costeiros giralmente se lhocalizan nas bordas oucidentales de cuntinentes próssimas als [[Trópico]]s de [[Trópico de Cáncer|Cáncer]] i de [[Trópico de Capricórnio|Capricórnio]]. Eilhes son afetados por [[corriente ouceánica|corrientes ouceánicas]] costeiras fries, que córren paralelamente a la cuosta. Debido als sistemas de aire lhocales domináren ls aires alísios, estes zertos son menos stabais que ls de outros tipos. Ne l [[ambierno]], [[nubrina]]s, porduzidos por corrientes fries ascendentes, frequentemente cobren ls zertos costeiros cun un manto branco que bloqueia la radiaçon solar. Ls zertos costeiros son relatibamente cumplexos, pus eilhes son l porduto de sistemas terrestres, oceánicos i atmosféricos. Un zerto costeiro, l [[Atacama]], ye l mais seco de la Tierra. Nel, ua chuba possible de ser medida - esto ye, dun milímetro ó mais - puode ocorrer ua beç la cada cinco ó até la cada binte anhos.
Dunas an forma de lhuna crecente son quemuns zertos costeiros, cumo l [[Zerto de l Namibe|Namibe]], na [[África]], adonde hai mais ls aires de l cuntinente pa l mar.
=== Zertos de monçon ===
"[[Monçon]]," deribada dua palabra árabe que quier dezir "staçon climática", trata-se dun sistema de aires cun acentuada reberson sazonal. Las monçones se zambuolben an repuosta la bariaçones de temperatura antre ls cuntinentes i ls ouceanos. Ls aires alísios de l sul de l [[Ouceano Índico]], por eisemplo, çpeijan pesadas chubas na [[Índia]] al chegáren a la cuosta. Cunforme la monçon cruza la Índia, eilha perde sue houmidade ne l lhado ouriental de la cadena muntanhosa Araballi. L zerto de l [[Rajaston]] na [[Índia]], i l zerto [[Thar]] ne l [[Paquiston]], son parte dua region de zerto de monçon la oeste de la cadena de muntanhas.
=== Zertos polares ===
[[Fexeiro:AntarcticaDomeCSnow.jpg|thumb|250px|Region zértica de la [[Antártida]].]]
Zertos polares son árias cun chuba anual anferior a 250 mm i ua temperatura média ne l més mais caliente de l anho anferior a 10 °C. Ls zertos polares de l planeta cobren quaije cinco milhones de km² i son percipalmente lheitos de peinha ó prainadas de [[cascalho]]. Dunas de arena nun son típicas destes zertos, mas dunas de niebe quemumente acuntécen an árias adonde la chuba lhocal ye mais abundante. Las mudanças de temperatura an zertos polares frequentemente ultrapassan l punto de cungelamiento de la auga. Esta alternáncia carambelo-degelo deixa marcas caratelísticas ne l tierra, que chégan a 5 metros de diámetro.
Ls bales secos de la [[Antártida]] ténen permanecido lhibres de carambelo hai miles de anhos.
An campos de carambelo premanente quédan eicossistemas simples. Subre la niebe antiga se zambuolben oucas, ls nutrientes ténden la se cuncentrar a la medida que niebe i carambelo se eibaporan. Alguas destas oucas son de quelor burmeilha brilhante.
Eisisten ecossistemas marinos atibos ne l carambelo i na auga, ambaixo de l grande mar de carambelo que cobre l ouceano polar. Un ecossistema dibersificado de oucas i pequeinhos cunsumidores bibe ne l lhado anferior de l carambelo; estes sistemas outelizan luç solar que penetra ne l carambelo durante l berano, cumo fuonte de einergie. Las augas que fluen por ambaixo de l carambelo tamien carrégan matéria ourgánica porduzida an outros lhugares, abastecendo de quemido ua grande populaçon de peixes. Muitos mamíferos marinos bíben de pescado; assi, [[foca]]s, [[orca]]s ([[baleia]]s) i [[urso]]s polares stan ne l topo de la cadena alimentar polar. Alguas speces de peixes i anfíbios que bíben ambaixo de las augas cungeladas inda nun fúrun recoincidos pul home.
=== Paleozertos (zertos "fósseles") ===
Pesquisas an mares de arena (bastas regiones de dunas) antigos, mudanças an bacies lhacustres, análezes arqueológicas i de begetaçon andícan que las cundiçones climáticas mudórun cunsidrablemente an bastas árias de l planeta nun passado geológico recente. Durante ls redadeiros 12 500 anhos, por eisemplo, partes de alguns zertos yá fúrun bien mais áridas de l que son hoije. Cerca de 10% de la tierra situada antre la lhatitude 30° N. i 30° S. ye hoije cubierta por mares de arena. Inda assi, 18.000 anhos atrás, mares de arena formando dous eimensos cinturones acupában quaije 50% desta ária. Tal cumo acuntece hoije, [[floresta tropical|florestas tropicales]] i [[sabana]]s acupában la zona antre estas dues faixas.
[[Sedimentaçon|Sedimentos]] fósseles de zertos cun até 500 milhones de anhos fúrun ancuntrados an muitas partes de l globo. Padrones de sedimentos de dunas fúrun ancuntrados an aires que hoije nun son zérticas. Muitas destas "relíquias" de dunas hoije recíben antre 80 i 150 mm de chuba por anho. Alguas antigas regiones de dunas hoije son acupadas por florestas tropicales húmidas.
Las muntanhas de arena chamadas ''Sand Hills'' son un campo de dunas inatibo de 57.000 km² ne l centro de [[Nebraska]]. L maior mar de arena ne l heimisfério oucidental stá hoije stablizado por begetaçon, i recibe cerca de 500 mm de chuba por anho. Las dunas de ''Sand Hills'' chegan als 120 m de altura. L zerto de l [[Kalahari]] tamien ye un paleozerto.
=== Zertos an outros planetas ===
[[Fexeiro:Gusev Spirit 01.jpg|thumb|right|250px|Aspeto de l zerto [[Marte|marciano]] retratado pul beiclos splorador geológico [[Spirit]], an [[2004]].]]
[[Marte]] ye l solo dentre ls outros planetas de l [[sistema solar]] ne l qual yá se eidantificórun zertos eiólicos. Anque la presson atmosférica na sue superfice ser solo 1/100 de la terrestre, ls padrones de circulaçon atmosférica an Marte formórun un mar de arena circumpolar cun mais de cinco milhones de km², maior que ls maiores mares de arena de la Tierra. Ls mares de arena marcianos cunsisten percipalmente de dunas an forma de meia-lhuna an árias prainas próssimas a la camada perene de carambelo de l [[pólo]] norte de l planeta. Campos de dunas menores acupan l fondo de muitas crateras nas regiones polares marcianas.
Definir un zerto solamente pula falta de chuba, al robés de tamien cunsidrar fatores eiólicos, classeficarie cumo tal todos ls fenómenos similares la este fura de l nuosso planeta. L solo cuorpo celhestre adonde se cunsidra possible que eisista chuba ye [[Titana]], la [[satélite natural|lhuna]] de [[Saturno]]; eilha nun ten auga an stado lhíquido, inda assi ye possible que tenga [[metano]] i outros [[hidrocarboneto]]s an stado lhíquido.
== Caratelísticas de l zertos ==
[[Fexeiro:White6.jpg|thumb|right|250px|[[Duna]]s de [[gesso]] ne l zerto [[White Sands]], ne l [[Nuobo México]] ([[Stados Ounidos]]).]]
La [[arena]] cobre solo 20% de ls zertos terrestres. A maior parte de la arena stá an lhençoles de arena i bancos de arena — bastas regiones de dunas onduladas que lhembran las óndias ne l mar.
Quaije 50% de las superfices de ls zertos son prainadas adonde la açon eiólica - remobendo ls pequeinhos granos de arena - spuso cascalho solto cumpuosto percipalmente de pedriscos ásparos, mas a las bezes cun piedras arredundadas.
Outras superfices de tierras áridas son cumpuostas de lheitos de piedra aflorados i spuostos, tierras zérticos i depósitos flubiales, ancluindo depósitos alubiales, lheitos secos, lhagos de l zerto i oásis. Afloramientos de lheitos de piedra normalmente acuntécen cumo pequeinhos montes, cercados por stensas prainadas eirodidas.
[[Oásis]] son árias cun begetaçon regada por fuontes subterráneas, [[poço]]s ó por [[eirrigaçon]]. Muitos son artifeciales. Ls oásis son frequentemente l solo lhugar ne ls zertos que premíten al home fazer plantios i fixar moradie premanente.
=== Suolos ===
Ls [[suolo]]s que se fórman an climas áridos son predominantemente minerales cun pouca matéria ourgánica. La repetida acumulaçon de auga an alguns tierras forma muitos depósitos de [[sal]]. L [[carbonato de cálcio]] precipitado dua seluçon puode cimentar arena i cascalho an blocos duros, que chégan a tener spessuras de até 50 metros.
L [[caliche]] ye un depósito abermelhado, quaije marron, ó tendente al branco, ancuntrado an muitos tierras de zerto. El normalmente acuntece an forma de nódulos ó cumo cobertura de gránulos minerales formados pula cumplicada anteraçon antre la auga i l [[dióxido de carbono|gáç carbónico]] lhiberado pulas raízes de las plantas ó pula decumposiçon de [[matéria ourgánica]].
=== Begetaçon ===
[[Fexeiro:Saguaro Arizona USA..jpg|thumb|right|250px|[[Cato]] [[Saguaro]], ne l zerto de l [[Arizona]] (Stados Ounidos). Puode medir até quinze metros de altura i tener bários lhitros de auga.]]
La maiorie de las plantas de l zerto son tolerantes a la seca i a la salinidade, tales cumo las [[xerófita]]s. Alguas armazenan auga an sues fuolhas, raízes i caules. Outras plantas de l zerto ténen lhongas [[raiç|raízes]] que penetran até l [[lhençol freático]], firman l tierra i eibitan la eiroson. Ls [[caule]]s i [[Fuolha (botánica)|fuolhas]] de alguas plantas redúzen la belocidade superficial de ls aires que carrégan arena, portegendo assi l tierra de la eroson.
Ls zertos normalmente ténen ua cobertura begetal sparsa mas mui dibersificada. L zerto de [[Sonora]], ne l sudoeste amaricano, ten la begetaçon zértica mais cumplexa de la Tierra. L gigantesco [[catus]] ''saguaro'' fornece nius a las abes de l zerto i funciona cumo "arble". L saguaro crece debagar mas puode bibir duzientos anhos. Als nuobe anhos, el ten cerca de quinze centímetros de altura. Als 75 anhos, l catus zambolbe sous purmeiros galhos. Quando totalmente adulto, l saguaro chega a quinze metros de altura i pesa quaije 10 toneladas. Eilhes poboan l zerto de Sonora i refórçan la ampresson de que ls zertos son árias ricas an catus.
Anque de ls catus séren normalmente cunsidrados plantas de l zertos, outros tipos de plantas adatórun-se a la bida an meio árido. Esto anclui plantas de la família de la [[arbilha]] i de l [[girassol]]. Ls zertos frius ténen cumo begetaçon predominante gramíneas i arbustos.
=== Auga ===
[[Fexeiro:Grand Canyon Horse Shoe Bend MC.jpg|thumb|250px|[[Riu Colorado]]]]
La chuba a las bezes cai ne ls zertos, i tempestades ne l zerto frequentemente son biolentas. Un recorde de 44 mm an 3 horas de chuba yá fui registrado ne l Saara. Grandes tempestades ne l Saara puoden çpejar quaije un milímetros de chuba por minuto. Canales normalmente secos, chamados de [[arroio]]s ó ''wadis'', puoden anchir passado chubas pesadas, i chubas rápidas tórnan-los peligrosos.
Anque poucas chubas caíren ne ls zertos, estes recíben auga corriente de fuontes efémeras, alimentadas pula chuba i niebe de muntanhas adjacentes. Estas corrientes ínchen ls canhales cun ua camada de lhama i frequentemente traspórtan cunsidrables quantidades de sedimiento por un ó dous dies. Anque la maiorie de ls zertos se situáren an bacies cun drenaige cerrada ó anterior, uns poucos zertos son atrabessados por rius 'eisóticos', esto ye, cun nacentes i parte de l curso fura de la ária zértica. Tales rius anfiltran ne l tierra i pérden por eibaporaçon grandes cantidades de auga an sues jornadas puls zertos, mas sous belumes de auga son tales que manténen sue perenidade. L [[riu Nilo|Nilo]], l [[riu Colorado|Colorado]] i l [[riu Amarielho|Amarielho]] son rius sóticos que córren an meio a zertos para lhebáren sous sedimentos até l mar.
[[Fexeiro:Nile SPOT 1173.jpg|thumb|250px|[[Image de satélite]] ([[Spot (satélites)|SPOT]]) de l [[Riu Nilo]]]]
Lhagos fórman-se adonde la chuba ó auga de degelo ne l anterior de las bacies de drenaige chega. Ls lhagos de ls zertos son giralmente rasos, temporários i salgados. Por séren rasos i tenéren un gradiente de perfundidade reduzido, la fuorça de l aire puode fazer las augas de l lhago spalháren-se por bários quilómetros quadrados. Quando ls pequeinhos lhagos secan, deixan ua costra de sal ne l fondo. La ária praina formada cun argila, lhama ó arena ancrustrada cun sal ye coincida cumo ''salar'', ó, ne l México, ''"playa"''. Hai mais de cien "playas" ne ls zertos norte-amaricanos. Muitas son relíquias de grandes lhagos que eisistiran durante la redadeira [[Eidade de l carambelo|era glacial]], quaije duoze mil anhos atrás. L Lhago Bonneville era un lhago cun 52.000 km² i quaije 300 metros de perfundidade antre [[Utah]], [[Nebada]] i [[Idaho]] durante la redadeira glaciaçon. Hoije las sobras de l Lhago Bonneville ancluen l Grande Lhago Salgado an Utah, l Lhago Utah i l Lhago Sevier. Cumo las "playas" de hoije son tierras áridos formados durante un passado mais húmido, eilhas cunténen pistas úteles subre las mudanças climáticas.
Ls terrenos prainos de l fondo de antigos lhagos i "playas" ls tornan eicelentes pistas de corrida i de testes para abiones i beiclos spaciales. Recordes de belocidade an beiclos terrestres son quemumente stablecidos na chamada ''Bonneville Spedway'', ua pista ne l fondo de l Grande Lhago Salgado. Carreira spaciales pousan na "playa" de Rogers Lake, na [[Aeroporto|base aérea]] de Edwards, na Califórnia.
== Recursos minerales ==
[[Fexeiro:MountSinaiView.jpg|thumb|right|250px|Zerto [[Sinai]], ne l [[Eigito]].]]
Alguns depósitos [[mineral]]es formórun-se, fúrun anriquecidos ó preserbados por porcessos geológicos que acuntécen an regiones áridas, cumo cunsequéncia de l clima. La auga ne l tierra lhexíbia ls minerales i ls redeposita an zonas cercanas al [[lhençol freático]]. Este porcesso de lhixibiaçon cuncentra estes minerales an depósitos que puoden ser minerados.
La [[eibaporaçon]] an tierras áridas oumenta la acumulaçon mineral an árias adonde se fórman lhagos temporários. Ls salares ó ''"playas"'' puoden ser fuontes de depósitos minerales formados por eibaporaçon. La eibaporaçon an bacies cerradas precipita minerales tales cumo l [[gesso]], sales (ancluindo l [[nitrato de sódio]] ó [[salitre]], i l [[cloreto de sódio]]) i ls [[borato]]s. Ls minérios formados nestes depósitos passado eibaporaçon depénden de la cumposiçon i de la temperatura de las augas salinas ne l sfergante de sue formaçon.
Depósitos de eibaporaçon seneficatibos acuntécen ne l zerto de la Grande Bacia ne ls Stados Ounidos, depósitos que quedórun famosos pula sploraçon i apuis trasporte an lhombo de mulas zde l [[Bal de la Muorte]] até a camino de fierro. L [[boro]], oubtido de l [[bórax]] i de boratos depositados, ye un eilemiento eissencial na manufatura de [[bidro]]s, [[cerámica]]s, smaltes, pordutos químicos para la [[agricultura]] i farmacéuticos. Grandes cantidades de boratos son straídas de depósitos de eibaporaçon na [[Califórnia]].
L zerto de l [[Atacama]], ne l [[Chile]], ye solo antre ls zertos de l mundo an termos de abundáncia de minerales salinos. L nitrato de sódio ([[salitre]]) fui splorado para la manufatura de [[splosibo]]s i [[fertilizante]]s ne l Atacama zde meados de l seclo XIX. Quaije 3 milhones de toneladas fúrun sploradas durante la [[Purmeira Guerra Mundial]].
Antre ls minerales baliosos ancuntrados an zonas áridas tenemos l [[cobre]] ne ls zertos de ls [[Stados Ounidos]], [[Chile]], [[Peru]] i [[Eiran]]; minérios de [[fierro]], [[chombo]] i [[zinco]] na [[Oustrália]]; [[cromita]] na [[Turquie]]; para alhá de depósitos de [[ouro]], [[prata]] i [[ouránio]] na [[Oustrália]] i ne ls Stados Ounidos. Minerales nun metálicos tales cumo l [[berílio]], la [[mica]], [[lítio]], [[argila]]s, [[piedra-pomes]] i [[scória]] tamien acuntécen an regiones áridas. L [[carbonato de sódio]], [[sulfato]]s, [[borato]]s, [[nitrato]]s i cumpuostos de lhítio, [[bromo]], [[iodo]], [[cálcio]] i [[stróncio]] bénen de sedimentos i eibaporaçon de augas salinas próssimas a la superfice, formadas por cuorpos subterráneos de auga, an giral durante períodos geológicos recentes.
La formaçon de Green River ne l [[Colorado]], an [[Wyoming]], i [[Utah]] cuntén depósitos alubiales i salares de eibaporaçon criados nun einorme lhago cujo nible bariou por milhones de anhos. Depósitos eiquenomicamente amportantes de [[bicarbonato de sódio|soda]] (esto ye, bicarbonato de sódio heidratado, ua amportante fuonte de cumpuostos deste metal), i grandes depósitos de [[piçarra]] betuminoso fúrun criados an ambientes áridos.
Alguas de las árias mais pordutibas an [[petrólio]] na Tierra stan an regiones áridas i semi-áridas de la África i de l Ouriente Médio, anque las jazidas de petrólio tenéren se formado oureginalmente ne l lheito de l mar. Mudanças climáticas recentes trasformórun ls lhocales destas jazidas an regiones áridas.
Outras jazidas de petrólio, antretanto, puoden tener tenido ourige eiólica, i atualmente stan an zonas húmidas. La region de Rotliegendes, ua jazida de petrólio ne l [[Mar de l Norte]], stá associada cun stensos depósitos por eibaporaçon. Muitas de las percipales jazidas petrolíferas de ls Stados Ounidos puoden tener se oureginado antre arenas lhebadas pul aire. Antigos depósitos alubiales tamien puoden ser reserbatórios de [[heidrocarboneto]]s.
{{panorama|Monumentballey.jpg|800px|''[[Monument Valley]]'', [[Stados Ounidos]].}}
== Alguns zertos ne l mundo ==
[[Fexeiro:Aavikko.png|thumb|350px|Árias zérticas pul mundo.]]
* Ls 10 maiores zertos de l mundo:
{| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" width="350px"
|-----
! style="background-color:gold; color:black;" | Zerto
! style="background-color:gold; color:black;" | Superfice (km²)
|-----
| align="left" | 1º Zerto de la Antártida || align="center" | 14 000 000
|-----
| align="left" | 2º Saara (África) || align="center" | 9 000 000
|-----
| align="left" | 3° Zerto de la Arábia (Ásia) || align="center" | 1 300 000
|-----
| align="left" | 4° Zerto de Gobi (Ásia)
| align="center" | 1 125 000
|-----
| align="left" | 5° Zerto de l Kalahari (África)
| align="center" | 580 000
|-----
| align="left" | 6° Grande zerto de arena (Oustrália)
| align="center" | 414 000
|-----
| align="left" | 7° Kara kun (Ásia)
| align="center" | 350 000
|-----
| align="left" | 8° Taklamakan shamo (Ásia) || align="center" | 344 000
|-----
| align="left" | 9° Zerto de l Namibe (África) || align="center" | 310 000
|-----
| align="left" | 10° Thar (Ásia) || align="center" | 260 000
|-----
|}
[[Fexeiro:Sahara satellite hires.jpg|thumb|250px|Eimaige de [[satélite]] de l zerto de l [[Sahara]].]]
[[Fexeiro:Mount Conner, August 2003.jpg|right|thumb|250px|Bista de l [[Monte Conner]], ne l ''[[Zerto de l Autback|Autback]]'' oustraliano.]]
=== África ===
* [[Zerto de l Saara]]
* [[Zerto de la Lhíbia]]
* [[Zerto de la Arábia]]
* [[Zerto de Calaári]]
=== América ===
* Zerto de [[Atacama]] ne l [[Chile]] (América de l Sul)
* [[Mojabe]], [[Sonora (zerto)|Sonora]], [[Chi (zerto)|Chi]] (América de l Norte)
* [[Jalapon]], [[Tocantines]], Brasil
=== Ásia-Pacífico ===
* Zerto de [[Gobi]] ó zerto de la [[Mungólia]]; [[Taklamakan]] (na [[China]]).
* Zerto de [[Kara Kum]] na [[Ásia Central]].
* [[Kyzyl Kum]] ne l [[Cazaquistan|Casaquistan]] i [[Uzbequistan]]
* [[Negev]] ne l sul de [[Eisrael]]
* Zerto de la [[Judeia]], la lheste de [[Eisrael]] i de la [[Palestina]]
* Ls zertos de la [[Oustrália]]
[[Catadorie:Biomas terrestres]]
[[Catadorie:Zertos]]
mnhe0wfkx58zedoi9lb5fi4e3xvfd21
Fráncia
0
470
107337
106458
2026-07-22T12:15:40Z
~2026-38935-23
15383
/* */
107337
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo/Paíç|nome_natibo=|nome_lhargo_cumbencional=República Francesa<br>République Française|eimaige_bandeira=Flag of France (1794–1815, 1830–1974).svg|eimaige_brason=Armoiries république française.svg|çcriçon_bandeira=Bandeira de la Fráncia|nome_mwl=Fráncia|çcriçon_brason=Brason de Armas|legenda_bandeira=Bandeira|legenda_brason=Brason|lhema=Motto: "Liberté, égalité, fraternité"
("Libardade, Eigualdade, Fraternidade ")|hino=''La Marseillaise''<center>[[Fexeiro:La Marseillaise.ogg]]</center>|lhocalizaçon=EU-France (orthographic projection).svg|gentílico=Francés, -cesa|capital=Paris|lhéngua_oufecial=[[Lhéngua Francesa]]|ária_total=675 417 km²|demog_densidade=95,9 ab./km²|populaçon_stimada=64.473.140(2008)}}
La '''Fráncia''' ye un paíç que queda na [[Ouropa|cuntinente ouropeu]], mais cuncretamiente na [[Ouropa|Ouropa Oucidental]]. Ten territórios an muito lhugar alredror de l mundo i fui ua de las grandes ancentibadoras i nembro-criador de la [[Ounion Ouropeia]]. Faç frunteira a lheste cula [[Almanha]] i [[Suíça]]; a sudeste cula [[Eitália]] i a sudoeste cula [[Spanha]] i [[Andorra]]; al norte ye lhemitada pula [[Bélgica]] i l [[Luxemburgo]], i a oeste cun l [[Ouceano Atlántico]] i a sul cul [[Mar Mediterráneo]] i a cidade-stado de [[Mónaco]].
De todos ls grandes stados ouropeus, fui la purmeira a tener la sua formaçon cumo stado, sendo sue capital an Paris. Ancluindo ls territórios ultramarinos, la Fráncia ten ua superfíce de 675 417 km² i alredror de 64,5 milhones de habitantes. L francés ye la lhéngua oufecial, segundo la custituiçon, mas eisisten outras 77 lhénguas regionales ne l paíç.
La Fráncia ye, segundo dados de l FMI, la 7ª eiconomie mundial, cun un PIB de 2,04 bilhiones de dólares. La sue eiconomie ye un capitalismo cun antrebençon statal, zde la fin de la Segunda Guerra Mundial.
Zde la sue formaçon, la Fráncia fui amportante política i melitarmente a nible anternacional. Ye un paíç-nembro de l Cunseilho de la Ouropa, [[Ounion Ouropeia]], Zona Ouro i de l Spácio Schengen. Ye un de ls 5 nembros premanientes de l Cunseilho de Sigurança de la ONU, i ten tecnologie nuclear, fato que refuorça inda mais la sue anfluénça melitar ne l mundo.
Durante l séclo XVII, l grande séclo pa la '''Fráncia''', eilha fui modeficada pulas artes i pula filosofie. Berço de l Eiluminismo, eilha anfluenciou las reboluçones na América, apuis la [[Reboluçon Francesa]] fui l eisemplo de democracie pa l mundo anteiro, zambolbendo balores de libardade, eigualdade i, zde 1905, laicidade. Por bias de l Renacimiento i a las sploraçones, de ls séclos XVIII i XIX, la Fráncia spalhou la sue cultura i lhéngua por muitos pobos, ne l Canadá, África i an alguas regions de l Médio Ouriente, Ásia i Pacífico.
==Ciudades percipales==
Las ciudades percipales son [[Paris]], [[Lyon]], [[Marseille]], [[Lille]] e [[Toulouse]]. Otras ciudades importantes son: [[Bordeus]], [[Nice]], [[Nantes]], [[Estarburgo]] e [[Rennes]].
[[Catadorie:Paízes de la Ouropa]]
[[Catadorie:Fráncia]]
fup0vfv1fmy2alcgfzxmnmdk26f4c5g
Galáxia
0
477
107313
94636
2026-07-21T20:27:50Z
~2026-38935-23
15383
/* La bison de ls pobos antigos */
107313
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Messier51 sRGB.jpg|thumb|350px|[[Galáxia de l Rodamolino]], ua clássica [[Galáxia spiral]] na custelaçon [[Canes Benatici]], de l [[heimisfério celhestrial norte]].]]
Ua '''galáxia''' ye un grande aglomerado de bilhones de [[streilha]]s i outros oubjetos astronómicos ([[nebulosa]]s de bários tipos, [[aglomerado stelar|aglomerados stelares]], etc.), ounidos por [[Grabidade|fuorças grabitacionales]] i girando al redror dun [[centro de massa]] quemun.
== La bison de ls pobos antigos ==
Na [[mitologie griega]], la [[Bie Látea]], galáxia adonde l [[sistema solar]] orbita, oureginou-se passado [[Hércules]] apertar cun fuorça l [[teta]] de sue mai, [[Heira]], anquanto era amamentado.
Yá ls seguidores de [[Pitágoras]] eimaginában-na custituída por [[fuogo]]s. Outras scuolas antigas, cunsiderában la Bie Látea l antigo camino de l [[Sol]], tal qual ls [[riu]]s deixan sues marcas al demudar sou rumo, sue marcha quedaba cumprobada por un sin-fin de ardientes pegadas.
== Dimensones de las galáxias ==
La uolho nu solo puoden ser bistas até '''3 galáxias defrentes''', ua deilhas la nuossa bezina [[Galáxia de Andrómeda|Andrómeda]] que ten l dobro de tamanho.
Quando se diç que la nuossa galáxia ten de tamanho 100 mil [[Anho luç|anhos luç]], esto quier dezir que un raio de luç a biajar a la belocidade de 300 mil [[km/s]], demorarie cerca de 100 mil anhos para cruzá-la.
Mas anque la [[Bie Látea]] tener un grande tamanho, cumparada cun detreminadas galáxias de l [[ouniberso]] eilha ye relatibamente ua nana, tome an cunsidraçon por eisemplo la colossal [[Markarian 348]] que ten ua ampressionante dimenson de 13 bezes superior a la Bie Látea l que quier dezir que un raio de luç percisarie de 1 milhon i trezientos mil anhos para percorrer to essa galáxia.
Mas esta nun ye la recordista de las dimensones de las galáxias, pus puode-se mencionar que astrónomos çcubrírun nun aglomerado de galáxias chamado [[Abell 2029]], ua que ten cerca de 60 a 80 bezes l tamanho de la nuossa galáxia, l que outra beç an tenermos científicos ten cerca de 6 a 8 milhones de anhos-luç, i tenrá nun bilhones, mas si trilhones de streilhas.
== Seclo XVIII ==
[[Fexeiro:Heirschel-Galaxy.png|thumb|right|220px|La Bie Látea por [[Willian Heirschel]] ([[1785]]).]]
Até l ampeço de l [[seclo XVIII]] era reconhecida cumo tal solo un braço de la [[Bie Látea]] adonde esta l [[sistema solar]] i mais alguas de l [[NGC 224|grupo local]] cumo la [[galáxia de Andrómeda]], que podien ser bistas totalmente, mas astronomicamente nun cunfirmadas. Por este motibo, muitos [[astrónomo]]s inda na atualidade la chaman quemumente de Galáxia, cun lhetra grande.
A partir daqueilha época até la atualidade, mas cul amprego de [[retrato]]s de longa sposiçon al [[telscópio]], ampeçou-se la çcubierta dua quantidade eimensa de outros sistemas semelhantes Andrómeda que podie ser bista sin telscópio fato que sugeriu tratáren-se las manchas lheitosas de cuncentraçones de sistemas solares. An funçon de la quantidade çcubierta fúrun adotados catálogos outelizando códigos alfanuméricos, esto ye, formados por lhetras i númaros.
[[Fexeiro:NGC 4414 (NASA-med).jpg|right|thumb|220px|'''[[NGC 4414]]''', ua típica [[galáxia spiral]] na [[custelaçon]] de [[Coma Berenices]].]]
== La bison atual ==
Atualmente, ua galáxia ye chamada cumo ''un sistema astral cumpuosto de numerosos i bariados cuorpos celhestres, subretodo [[streilha]]s i [[planeta]]s, cun [[matéria]] gasosa çpersa, animado por un mobimiento harmonioso.''
Ne l [[Ouniberso]] coincido las Galáxias son ls cunjuntos mais cumplexos de l [[Cosmo]], cujo cumportamiento i [[anteraçon grabitacional]] abrange a grupos cunsidrados lhocales (Nun cunfundir cula zeignaçon ''Grupo Local'') i grupos çtantes.
Por eisemplo, la galáxia adonde l [[Sistema Solar]] se ancontra, faç parte dun desses agrupamientos, batizado cumo [[Grupo Local]], que anclui la [[Bie Látea]] aglomerada cun cerca de 18 outras galáxias, antre eilhas se ancontra la de [[Galáxia de Andrómeda|Andrómeda]] i bárias outras galáxias-satélites de ambas i outras menores.
== Morfologie de las Galaxias ==
[[Fexeiro:Hubble sequence photo.png|thumb|300px|Tipos de galáxia d'acordo cul [[Classeficaçon de Hubble|squema de classeficaçon de Hubble]]. La lhetra I repersenta [[galáxia eilítica]], la lhetra S ua [[galáxia spiral]] i las [[lhetra]]s SB repersentan ua [[galáxia spiral barrada]].]]
Las galáxias debeden-se an bários tipos morfológicos defrentes segundo la strutura que apersentan. La técnica de classeficaçon morfológica outelizada na sue tipologie ye primitiba, an birtude de sou caráter meramente çcritibo.
=== ''Galáxias spirales'' ===
{{percipal|Galáxia spiral}}
[[Fexeiro:M104 ngc4594 sombrero galaxy hi-res.jpg|thumb|left|220px|Galáxia [[NGC 4594]], coincida cumo ''[[Sombrero]]'', un eisemplo de galáxia spiral.]]
Galáxia espiral ye ua galáxia que apersenta grandes braços de streilhas i nubres de poeira. Estes parécen anrolados an forma de [[lámina]]s de hélice an spiral (heilicóides) partindo dun centro denso chamado tamien de núcleo central. Quando sue cunformaçon heilicoidal ye normal, son çtenguidas puls astrónomos cula lhetra ''S'' de ''Spiral''.
Las Galáxias spirales ténen diámetros que barian de 20 mil anhos-luç a 100 mil anhos-luç.
La nuossa Galáxia i la Galáxia de Andrómeda son eisemplos de Galáxias spirales grandiosas i massibas.
===== Spirales an barra =====
[[Fexeiro:Hubble2005-01-barred-spiral-galaxy-NGC1300.jpg|thumb|right|220px|[[NGC 1300]], un eisemplo de [[galáxia spiral barrada]].]]
{{percipal|Galáxia espiral barrada}}
Son las galáxias cujos braços heilicoidales i núcleo central son menos zambolbidos que ls de las galáxias spirales ''normales''. Sou [[núcleo]] ten la forma dua barra, ó apersentan ua zona central celíndrica cun [[braço]]s spiralados a salir de las stremidades desse [[celindro]]. Seguen l mesmo percípio de eidanteficaçon de las Galáxias Spirales, alguns astrónomos las cunsídrun ua sub-catadorie de las purmeiras. Las Galáxias an Barra, son zeignadas cun las lhetras ''SB'' de ''Spiral Bar''. A la estas chamaçones inda síguen-se las lhetras ''la'', ''b'' ó ''c'', que andícan la abiertura de l heilicóides i/ó sou [[passo de hélice]].
Acradita-se que la Bie Látea se assemelha bastante a la galáxia de Andrómeda, de forma spiral i cujo tipo ye ''SB'' (''Spiral an barra''), i que ambas ténen na sue strutura dues partes percipales, ó seia, l sous discos ó núcleos, ten la forma dua [[lente]], cuja [[densidade]] stelar ye bastante alta, i l ''halo'', ó region mais sterna la densidade ye difusa.
=== ''Galáxias eiliticas'' ===
{{percipal|Galáxia eilítica|Galáxia spiral}}
[[Fexeiro:NGC 5010.jpg|thumb|left|200px|Galáxia Elítica [[NGC 5010]]]]
Na tipologie de las ''Galáxias Eilíticas'', inda stan anseridas las Galáxias Circulares. Ambas son zeignadas puls [[astrónomo]]s cula letra ''I'' de ''Eillitic'', i un númaro cumprendido antre [[zero]] i [[siete]]. La funçon deste númaro ye spressar scentricidade de la [[eilipse]], ó, la defrença relatiba antre l sou [[raio]] maior i l raio menor, (ne l causo de las galáxias circulares usa-se normalmente la eidantificaçon ''E1'').
Las Galáxias Elíticas ténen pouco [[gáç]], pouca [[poeira]] i poucas [[streilha]]s moços.
=== ''Galáxias eirregulares'' ===
{{percipal|Galáxia eirregular}}
[[Fexeiro:Irregular_galaxy_NGC_1427A_(captured_by_the_Hubble_Space_Telescope).jpg|thumb|right|180px| Galáxia Eirregular [[NGC 1427A]].]]
Las ''galáxias Eirregulares'' son chamadas cumo ''Irr'' de ''Eirregular'' puls astrónomos, nun ténen forma definida, alguas son formadas por zeinhos i coloraçones bizarras, surrealistas. Las causas de la eirregularidade ne l formato destes sistemas son çcoincidas, assi cumo las causas de ls outros tipos morfológicos. Alguns astrónomos atribuen la eirregularidade de formato a las fuorças grabitacionales que inda nun formórun un ''padron'' giroscópico, esto lebarie a la suposiçon de que estas galáxias serien relatibamente moços. Alguas galáxias eirregulares son na berdade pequeinhas galáxias spirales que fúrun çtorcidas pula grabidade dua galáxia bezina maior.
=== ''Galáxias nanas'' ===
{{percipal|Galáxia nana}}
Las ''galáxias nanas'' son galáxias menores, cun até alguns bilhones de streilhas, númaro cerca de 100 bezes menor de l que de galáxias cumo la [[Bie Látea]]. Las galáxias nanas custituen la maiorie de las galáxias de l ouniberso i giralmente ourbítan galáxias maiores: la Bie Látea ten pul menos ua dezena desses satélites. Recentemente, fúrun çcubiertas galáxias ultracumpatas, bariantes mui cumpatas cun ua grande populaçon de streilhas.
== La Bie Látea ==
[[Fexeiro:Milky Way galaxy.jpg|thumb|right|220px|Cuncepçon artística de la [[Bie Látea]].]]
{{Artigo percipal|[[Bie Látea]]}}
La Bie Látea ye ua grande galáxia spiral, i l [[Sol]] ancontra-se nun de ls sous braços spirales. Tamien la [[Galáxia de Andrómeda]] ye ua galáxia spiral. Las dues maiores galáxias-satélite de la Bie Látea, por sou lado (la [[Grande Nubre de Magalhães]] i la [[Pequeinha Nubre de Magalhães]]), éran classeficadas cumo galáxias eirregulares, mas ua ouserbaçon mais minuciosa detetou struturas de galáxias an barra, i zde anton eilhas son classeficadas cumo "SBN", un quarto tipo de galáxias an barra. Ne l meio de nuossa i de muitas outras galáxias, hai probablemiente un poderoso buraco negro cun mais ó menos 600 mil massas solares. Esso ye l que manten la galáxia ouniforme. Nun somos sugados pul buraco negro por causa de la atraçon de las spirales. Las galáxias elíticas i an barra nun ten spirales pus puoden tener un buraco de massa mui mais poderoso.
[[Fexeiro:Milkyway pan.jpg|thumb|700px|center|[[Retrato panorámica]] de parte de la [[Bie Látea]], bista de l [[Sistema Solar]]]]
== L studo de las galáxias ==
{{Artigo percipal|[[Cosmologie]]}}
La formaçon de las galáxias ye un de ls oubjetos de studos de la [[cosmologie]]. La teorie mais quemun subre la formaçon ye de que depuis de l ''[[big bang]]'' ls aires téngan, durante l porcesso de arrefecimiento, se juntado a nubres sob la anfluéncia de la grabitaçon, i de que dessas nubres téngan se oureginado las galáxias.
[[Catadorie:Galáxias]]
ginhwy7ktdwtrvlye1eo47tzm1zqdi1
Hinduísmo
0
516
107373
101415
2026-07-22T23:09:15Z
~2026-38935-23
15383
/* */
107373
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Brahma Inde Musée Guimet 27971.jpg|thumb|right|[[Brama]], ua de las percipales [[debindade]]s de l '''hinduísmo'''.]]
L '''hinduísmo''' ye ua [[Religion|tradiçon religiosa]]<ref>L hinduísmo ye definido de dibersas maneiras, cumo "religion", "grupo de crenças i práticas religiosas", "tradiçon religiosa" etc. L tópico ye çcutido an ''Stablishing the boundaries'', de Gabin Flod (2003), pgs. 1-17.</ref> que se oureginou ne l [[subcuntinente andiano]]. L hinduísmo ye muita beç chamado de '''{{IAST|Sanātana Dharma}}''' ({{lang|sa|सनातन धर्म}}) por sous praticantes, ua frase an [[sánscrito]] que senefica "la eiterna ''[[dharma]]'' ([[lei]])"<ref>''The Concise Oxford Ditionary of World Religions''. Ed. John Bowker. Oxford University Press, 2000; l uso moderno de la palabra remonta als [[mobimientos de reforma de l hinduísmo]] de la fin de l [[seclo XIX]] (J. Zabos, ''Defending Hindu Tradition: Sanatana Dharma las la Symbol of Orthodoxy in Quelonial Andia'', Religion (Academic Press), Belume 31, Númaro 2, abril de 2001, pgs. 109-123; ber tamien R. D. Baird, "[[Swami Bhaktibedant]]la and the Enconter with Religions," ''Modern Indian Responses to Religious Pluralism'', eiditado por Harold Coward, State University of New York Press, 1987); puode ser traduzido tamien, de maneira menos literal, cumo "camino eiterno" (so {{Refréncia a libro | outhor =Harbey, Andrew | títalo= Teachings of the Hindu Mystics | eiditora =Shambhala | local= Boulder | anho =2001 | páiginas= p. xiii | id = ISBN 1-57062-449-6}})</ref>
Nun sentido más abrangente, l hinduísmo abrange l [[bramanismo]], la crença na "Alma Ounibersal", [[Bráman]]; nun sentido más specífico, la palabra refire-se al mundo cultural i religioso, ourdenado por [[casta]]s, de la [[Índia]] pós-[[Budismo|budista]].<ref>[[encyclopedia Britannica]], palabras "[http://www.britannica.com/eb/article-9105952/Hinduisnm Hinduism]" i "[http://www.britannica.com/eb/article-34114/saint Saint]"</ref> Antre las sues raízes stá la [[religion bédica]] de la [[Eidade de l Fierro na Índia]].
L hinduísmo ye citado frequentemente cumo la "[[Religion más antiga|más antiga tradiçon religiosa]]" dentre ls [[percipales grupos religiosos]] de l mundo,<ref>[http://www.world-faiths.com/Hinduisn/hinduisn.htn World Faiths - Hinduisn]</ref><ref>{{Refréncia a libro | títalo =Merrian-Webstener's Collegiate Ancyclopedie | eiditora= Merrian-Webster | anho =2000 | páiginas= 751}}</ref> ó cumo la "más antiga de las percipales tradiçones eisistentes".<ref>{{Refréncia a libro | outhor =Laderman, Gary | títalo= Religion and American Cultures: An encyclopedie of Traditiones, Diversity, and Popular Spressions | eiditora =ABC-CLIO | local= Santa Barbara, Calif | anho =2003 | páiginas= p. 119 | id =ISBN 1-57607-238-X | oclc= | doi = | quote =más antiga de las percipales ceblizaçones i religiones de l mundo}}</ref><ref>{{Refréncia la libro | outhor= Turner, Jeffrey S. | títalo =Ancyclopedie of relationships across the lifespan | eiditora= Grenwod Press | local =Westport, Cunn | anho= 1996 | páiginas =p 359 | id= ISBN 0-313-29576-X | quote = Tamien ye recoincida cumo la más antiga de las percipales religiones de l mundo
}}</ref><ref>{{Harbnb|Klostermaier|1994|p=1}}</ref> Ye formado por defrentes tradiçones i cumpuosto por dibersos tipos, i nun ten un fundador.<ref>{{Harbnb|Osborne|2005|p=9}}</ref> Estes tipos, sub-tradiçones i [[Chamamientos de l hinduísmo|chamamientos]], quando somadas, fázen de l hinduísmo la terceira maior religion, apuis de l [[crestianismo]] i de l [[Eislan|eislamismo]], cun cerca de un bilhon de fiéles, de ls quales cerca de 905 milhones bíben na [[Índia]] i ne l [[Nepal]].<ref>{{Citar web | url =http://www.adherents.com/Religiones_By_Adherents.html | títalo= Manjor Religiones of the World Ranked by Number of Adherents | acessdata =2007-07-10 | oubra= | publicado = Adherents.com }}</ref> Outros países cun populaçones seneficatibas de hinduístas son [[Bangladexe|Bangladesh]], [[Sri Lanka]], [[Paquistan]], [[Malásia]], [[Singapura]], [[ilhas Maurício]], [[Ilhas Fiji|Fiji]], [[Suriname]], [[Guiana]], [[Trinidad i Tobago]], [[Reino Ounido]], [[Canadá]] i [[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]].
L basto [[Testos de l hinduísmo|cuorpo de scrituras]] de l hinduísmo debide-se an ''[[shruti]]'' ("rebelado") i ''[[smriti]]'' ("lembrado"). Estas scrituras çcúten la [[Teologie hindu|teologie]], [[Filosofie hindu|filosofie]] i la [[Mitologie hindu|mitologie]] hinduísta, i dan anformaçones subre la prática de l ''[[dharma]]'' (bida religiosa). Antre estes testos ls [[Bedas]] i ls [[Upanixade]]s ténen la primazie na outoridade, amportáncia i antiguidade. Outras scrituras amportantes son ls [[Tantras]], ls [[Ágama]]s, setários, i ls [[Purana]]s ({{IPA2|Purāṇlas}}), para alhá de l [[Poesie épica andiana|épicos]] [[Maabárata]] ({{IPA2|Mahābhārata}}) i [[Ramáiana]] ({{IPA2|Rānāyaṇla}}). L [[Bagabadguitá]] ({{IPA2|Bhagabad Gītā}}), un tratado de l Maabárata, narrado pul dius [[Críxena]] (''Krishna''), questuma ser definido cumo un sumário de ls ansinamientos sprituales de ls Bedas.<ref>L ''Gita Dhyanan'' ye un [[poema]] cúrtio tradecional, ancuntrado a las bezes cumo antrada de las eidiçones de l ''Bhagabad Gita''. L berso 4 refire-se a todos ls Upanixades cumo [[baca]]s, i al ''Gita'' cumo l [[leite]] retirado deilhas. ({{Harbnb|Chidbhabananda|1997|pp=67–74}})</ref>
Ls hindus acradítan nun sprito supremo [[cosmos|cósmico]], que ye adorado de muitas formas, repersentado por debindades andebiduales. L hinduísmo ye centrado subre ua bariadade de práticas que son bistos cumo meios de ajudar l andebíduo a spurmentar la debindade que stá an todas las partes, i rializar la berdadeira natureza de sou Ser.
La [[teologie]] hinduísta fundamenta-se ne l culto als ''[[Abatar (hinduísmo)|abatares]]' ' (manifestaçones corporales) de la debindade suprema, [[Bráman]]. Particular çtaque ye dado a la ''[[Trimurti]]'' - ua trindade custituída por [[Brama]] (''Brahma''), [[Shiba|Xiba]] (''Shiba'') i [[Bixnu]] (''Bishnu''). Tradecionalmente l culto direto als nembros de la ''Trimurti'' ye relatibamente raro - an beç desso, questúman-se cultuar abatares más specíficos i más próssimos de la rialidade cultural i psicológica de ls praticantes, cumo por eisemplo [[Krishna|Críxena]] (''Krishna''), abatar de Bixnu i personaige central de l Bagabadguitá.
[[Fexeiro:Chamundi-hills.jpg|thumb|right|Templo hinduísta an [[Mysore]], [[Índia]].]]
{{portal|Portal=[[Portal:Religion|Portal Religion]]} }
== Eitimologie ==
''[[Hindu|Hindū]]'' ye l nome an [[Léngua persa|persa]] de l [[riu Ando]], ancuntrado pula purmeira beç na palabra ''Hindu'' (həndu) de l [[Léngua persa antiga|persa antigo]], correspondente al [[sánscrito]] [[Bedas|bédico]] ''Sindhu''.<ref>Lipner, Julius (1998), ''[http://www.gogle.com.in/books?id=HDMLYkIOoWYC&printsec=frontcover&dq=sindhu+hindu&las_brr=3 Hindus: Their Religious Beliefs and Practices] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220625115422/http://www.gogle.com.in/books?id=HDMLYkIOoWYC&printsec=frontcover&dq=sindhu+hindu&las_brr=3 |date=2022-06-25 }}'', Routledge, ISBN 0-415-05181-9, bejitado an 24-07-2008.</ref> L [[Rigbeda]] chama a tierra de ls [[ando-arianos]] cumo ''[[Sata Sindhu]]'' (a tierra de l siete rius ne l noroeste de la [[Ásia Meridional]], un deilhes l Ando), que corresponde al ''Hata Həndu'' ne l ''[[Abesta]]'' (''Bendidad or Bidebdad'', 1.18), scritura sagrada de l [[zoroastrianismo]]. L termo fui outelizado para chamar aqueilhes que bibian ne l [[subcuntinente andiano]], ó para para alhá de l "Sindhu".<ref>Ber [[Leis sonoras de l ando-ouropeu]] pa ua çcusson subre la trasiçon de ''Sindhu'' para ''Hindu''.</ref>
L termo persa ([[Léngua persa média|persa médio]] ''Hindūk'', persa moderno ''Hindū'') antrou na Índia pul [[Sultanato de Délhi]] i aparece ne ls testos de l sul de la Índia, bien cumo de la [[Caxemira]], a partir de 1323 d.C.<ref>David Lorenzen, ''Who Ambented Hinduisn''? New Delhi, 2006, pgs. 24-33; Rajatarangini de Yonaraja: "Hinduka"</ref>, i a cobrar dende ye cada beç más outelizado, specialmente durante l [[Raj británico]]. Zde l fin de l [[seclo XVIII]] la palabra passou a ser ousada ne l [[Oucidente]] cumo un termo que abrange la maiorie de las tradiçones [[Religion|religiosas]], [[Spiritualidade|spirituales]] i [[cultura]]is de l subcuntinente, cula eiceçon de l [[sikhismo]], [[budismo]] i [[jainismo]], religiones çtintas.<ref>"...that many-sided and all-anfolding culture which we in the West habe chosen to call Hinduism" Jan Gonda, ''Bisnuisn and Sibaism'', Munshiran Manoharlal. 1996, ISBN 812150287X p. 1. ''citado por'' {{Citar periódico | outor =Welbon, G.R. | anho= Journal of the Amarican Academy of Religion, Bol. 43, Ne l. 1, 98+100. Mar., 1975. | títalo =Love of God Acording to Saiba Siddhanta: A Study in the Mysticism and Theology of Saibism | url= http://links.jstor.org/sici?sici =0002-7189(197503)43%3A1%3C98%2B100%3ALOGATS%3E2.0.CO%3B2-8 | acessdata= 2008-05-04
}}</ref>
== Debisones ==
L hinduísmo cuntemporáneo puode ser subdibedido an dibersas corrientes percipales. De ls seis ''[[Filosofie hindu|darshanas]]' ' ó Debisones stóricas oureginales, solo dues [[Scuola religiosa|scuolas]], la [[bedanta]] i la [[Raja Yoga|ioga]], subrebíben. Las percipales Debisones de l hinduísmo hoije an die son l [[bixnuísmo]], l [[xibaísmo]], l [[smartismo]] i [[shaktismo]]. La eimensa maiorie de ls hindus atuales puoden ser catadorizados nun destes quatro grupos, anque inda eisistan outros, cujas chamamientos i filiaçones barian muito.
Alguns studiosos debíden las corrientes de l hinduísmo moderno an sous "tipos":<ref>J. McDaniel ''Hinduisn'', in John Corrigan, ''The Oxford Handbook of Religion and Emotion'', 2007, Oxford University Press, pgs. 52-53 ISBN 0-19-517021-0</ref>
* [[Hinduísmo popular]], baseado nas tradiçones locales i ne ls cultos de las [[debindades tutelares]], praticado an nible más localizado;
* Hinduísmo [[Dharma|dármico]] ó "moral diária", baseado na noçon de [[carma]], na [[Jyotisha|astrologie]], nas normas de sociadade cumo l [[sistema de castas]], ls [[Casamiento hindu|questumes de casamientos]].
* Hinduísmo [[bedanta]], specialmente l ''[[Adbaita]]'' ([[smartismo]]), baseado ne ls [[Upanixade]]s i ne ls [[Purana]]s;
* ''[[Bhakti]]'', ó "debocionalismo", specialmente l [[bixnuísmo]];
* [[Hinduísmo bramánico]] [[Beda|bédico]], tal cumo ye praticado puls [[brámane]]s tradicionalistas, specialmente ls ''[[shrautin]]s'';
* Hinduísmo [[Ioga|iogue]], baseado specialmente ne ls ''[[Yoga Sutras]]'' de [[Patandjáli]].
== Crenças ==
[[Fexeiro:Halebid3.JPG|thumb| Temple carbing at [[Hoysaleswara temple]] repersenting the [[Trimurti]]: [[Brahma]], [[Shiba]] and [[Bishnu]].]]
L hinduísmo ye ua corriente religiosa que eiboluiu ourganicamente atrabeç dun grande território marcado por ua dibersidade [[Etnia|étnica]] i [[cultura]]l seneficatiba. Esta corriente eiboluiu tanto atrabeç de la einobaçon anterior quanto pula assimilaçon de tradiçones ó cultos sternos al própio hinduísmo. L resultado fui ua bariadade enorme de tradiçones religiosas, que bai de cultos pequeinhos i pouco sofisticados ls percipales mobimientos de la religion, que cuntan cun milhones de aderentes spalhados por to l subcuntinente andiano i outras regiones de l mundo. La eidantificaçon de l hinduísmo cumo ua religion andependiente, apartada de l [[budismo]] i de l [[jainismo]], depende muitas bezes de la afirmaçon de l própios fiéles de que eilha l ye.<ref name=weightman>{{Harbnb|Weightman|1998|pp=262–264}} "It is Hindu self-awareness and self-eidentity that affirm Hinduism to be one single religious universe, no matter how richly varied its contents, and make it a seneficant and potent force alongside the other religions of the world."</ref>
Temas proeminentes nas (mas nó restringidos a las) crenças hinduístas ancluen l [[darma]] (''dharma'', [[ética]] hindu), [[samsara]] (''samsāra'', l cuntínuo ciclo de l nacimiento, muorte i renacimiento), [[carma]] (''karma'', açon i cunsequente reaçon), [[mocsa]] (''moksha'', libartaçon de l ''samsara''), i las dibersas [[ioga]]s (caminos ó práticas).
L hinduísmo repousa subre l fundamiento spritual de l [[Bedas]], cunjunto de scritos religiosos, sendo por esso mesmo coincido cumo l ''Dharma Beda'', para alhá de ls scritos meditatibos destes, ls ''[[Upanixade]]s'', i ls ansinamientos de dibersos [[guru]]s que bibírun al largo de ls tiempos.
=== L Camino eiterno ===
[[Fexeiro:Vishnu Mandala.jpg|thumb|right|[[Mandala]] de [[Bixnu]], dibindade de l '''hinduísmo'''.]]
"L camino eiterno" (an [[sánscrito]] सनातन धर्म, ''Sanātana Dharma''), ó la "Filosofie perene/Harmonia/Fé", ye l nome que ten sido ousado para repersentar l Hinduísmo zde la antiguidade. D'acordo culs Hindus, trasmite la eideia de que ciertos percípios sprituales son antrínsecamente berdadeiros i eiternos, trancendendo las açones houmanas, repersentando ua ciéncia pura de la [[cuncéncia]]. Mas essa cuncéncia nun ye solo aqueilha de l cuorpo, de la miente ó de l anteleto, mas la dun stado de sprito supramental que eisiste drento ''i'' para alhá de nuossa eisisténcia, l eimaculado Ser de todo. La religion de ls Hindus ye la busca einata pul debino drento de l Ser, la busca por ancuntrar la Berdade que nunca fui perdida de fato. Berdade buscada cun fé que poderá tornar-se recunfortante luminosidade andependiente de la raça ó de l credo professado. Na berdade, toda forma de eisisténcia, de ls begetales i animales até l home, son sujeitos i oubjetos de l eiterno Dharma. Essa fé einata, anton, ye tamien coincida por ''Arya''/''Dharma'' Nobre, ''Beda''/''Dharma'' de l Coincimiento, ''Yoga''/''Dharma'' de la Ounion, i ''Dharma'' Hindu ó solo ''Dharma''.
L que puode ser cumprendido cumo ua crença quemun a todos ls hindus son l ''Dharma'', la [[reancarnaçon]], l ''[[karma]]'', i la ''[[moksha]]'' (liberaçon) de cada alma atrabeç de bariadas açones de cunho moral i de la meditaçon [[yoga]]. Antre ls percípios fundamentales ancluen-se inda l ''[[Ainsa|ahimsa]]' ' (nó-bioléncia), cula primazie de l ''[[Guru]]'', la palabra debina ''[[Aun]]'' i l poder de l ''[[mantra]]'', amor a la berdade an muitas manifestaçones cumo Dius i Deusas, i la cumprenson de que la chama debina eissencial (''[[Atman]]/[[Brahman]]'') stá persente an cada ser houmano i an todas las criaturas bibintes, que puoden chegar por dibersas sendas a la Berdade Una.
=== Ioga ===
Un de ls puntos de bista (''darshanas'') de l hinduísmo ye la [[ioga]] (''yoga''), que senefica "ounion", ne l sentido de "antegraçon". Trata-se dua filosofie prática surgida hai más de 5.000 anhos,{{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}} i ls [[Upanixades]] son l más antigo registro scrito desta cultura.
Ne l [[seclo III a.C.]] la ioga fui classeficado por [[Patandjali]], an sue célebre obra ''Yoga Sutra''.
=== Ls quatro oubjetibos na bida de l hindu ===
Outro aspeto de l ''Dharma'' Hindu que ye ua prática quemun de todos ls Hindus ye l ''purushartha'', ó "quatro oubjetibos de la bida". Eilhes son ''kama'', ''artha'', ''dharma'' i ''moksha''. Ye dezido que todos ls homes síguen l ''[[Kama (Hinduísmo)|kama]]' ' (prazer, físico ó emocional) i ''artha'' (poder, fama i riqueza), mas debrebe, cun maturidade, eilhes daprénden a cuntrolar estes deseios, cul ''dharma'', ó la harmonie moral presente an to la natureza. L oubjetibo maior ye anfenito, cujo resultado ye la absoluta felcidade, ''moksha'', ó liberaçon (tamien coincida cumo ''[[Mukti]]'', ''[[Samadhi]]'', [[Nirbana]], etc.) de l ''[[Samsara]]'', l ciclo de la bida, muorte, i de la eisisténcia dual.
=== Ls quatro stágios de la bida houmana ===
La bida houmana tamien ye bista cumo quatro ''[[Ashramas]]'' ("fases" ó “stágios"). Eilhes son ''[[Brahmacharya]]'', ''[[Grihasthya]]'', ''[[Banaprastha]]'' i ''[[Sanyasa]]''. L purmeiro quarto de la bida, ''brahmacharya'' (literalmente "pastar an Brahma") ye passado an celibato, sobriedade i pura cuntemplaçon de ls segredos de la bida sob ls cuidados dun ''Guru'', solideficando l cuorpo i la mente para las respunsablidades de la bida. ''Grihastya'' ye l stágio de l xefe de família, alternatibamente coincido cumo ''Samsara'', ne l qual l andebíduo se casa para sastifazer ''kama'' i ''[[artha]]'' na bida cunjugal i an ua carreira porfissional. ''Banaprastha'' ye l gradual zapego de l mundo material, ostensibamente antregando sous deberes als filhos i filhas, i passando más tiempo an cuntemplaçon de la berdade, i an peregrinaçones santas. Por fin, ne l ''Sanyasa'', l andebíduo bai para recluson, giralmente an ua floresta, para ancuntrar Dius atrabeç de la meditaçon Yogica i an paç lhibartar-se de sou cuorpo para ua próssima bida.
[[Fexeiro:Aum.svg|thumb|150px|'''On''' (ó '''Aum''') ye l más amportante simblo religioso de l hinduísmo, i quier dezir l Sprito Cósmico.]]
== Ouriges, nomenclatura i sociadade ==
=== Ouriges stóricas i aspetos sociales ===
Pouco ye coincido subre la ourige de l hinduísmo, yá que sue eisisténcia antecede ls [[registros stóricos]]. Ye dezido que l Hinduísmo deriba de las crenças de l [[ariano]]s, que residian ne ls cuntinentes sub-andianos, ('nobres' seguidores de l Bedas), [[drabidiano]]s, i [[Ceblizaçon de l Bal de l Ando|harapanos]]. Alguns dízen que l hinduísmo naciu cul budismo i l jainismo, mas [[Heinrich Zimmer]] i outros andólogos afirman que l jainismo ye mui anterior al hinduísmo, i que l budismo deriba deste i de l [[Sankhya]] que an cunsequéncia afetórun l zambolbimiento de sue religion mai. Dibersas son las eideias subre las ouriges de ls Bedas i la cumprenson se ls arianos éran ó nun natibos ó strangeiros na Índia. La eisisténcia de l Hinduísmo data de 4000 a 6000 mil anhos a.C..
Ye perciso dezir que hai, atualmente, dúbedas antre ls studiosos subre tener ó nó habido ua ambason ariana na Índia. Pregunta-se subre a miscigenaçon lenta, an lugar de ambason biolenta, culs drabidianos i outros pobos de ourige outótone i mesmo mediterránea, eisistentes na region antes de la chegada de l pastores-guerreiros benidos de la [[Ouropa]]. Esto pon an queston tamien la ourige de l hinduísmo. Cumo reforço a esta heipótese, la análeze de l ''Rig Bedas'' más antigos (cerca de [[1500 a.C.]]) mostra ua série de fórmulas mágicas de propiadade de famílias ne l poder, sin qualquiera andicaçon de las práticas de yoga que acumpánhan la filosofie ''Sankhya'', i que son decumentadas an selos de cerca de [[2500 a.C.]].
Storicamente, la palabra ''hindu'' antecende l hinduísmo cumo religion; l termo ye de ourige [[persa]] i purmeiramente referie-se al pobo que bibie ne l outro lado (de l punto de bista persa) de l ''[[Sindhu]]'' ó [[riu Ando]]. Fui outelizado para spressar nun solo la etnicidade mas la religion bédica zde l [[seclo XV]] i [[seclo XVI|XVI]], por personalidades cumo [[Guru Nanak]] (fundador de l [[sikhismo]]). Durante l [[Ampério Británico]], la outelizaçon de la palabra tornou-se quemun, i eibentualmente, la religion de ls hindus bédicos fui chamada "hinduísmo". Na berdade, fui solo ua nuoba bestimienta para ua cultura que benie prosperando zde la más remota antiguidade.
=== Çtribuiçon geográfica atual ===
La Índia, la [[eilhas Maurício]], i l [[Nepal]] assi cumo a ilha [[andonésia]] de [[Bali]] ténen cumo religion predominante l hinduísmo; amportantes minories hindus eisisten an
[[Bangladesh]] (11 milhones), [[Myanmar]] (7,1 milhones), [[Sri Lanka]] (2.5 milhones), [[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]] (2,5 milhones), [[Paquiston]] (4,3 milhones), [[África de l Sul]] (1,2 milhones), [[Reino Ounido]] (1,5 milhon), [[Malásia]] (1,1 milhon), [[Canadá]] (1 milhon), Ilhas [[Fiji]] (500 mil), [[Trinidade i Tobago]] (500 mil), [[Guiana]] (400 mil), [[Países Baixos|Houlanda]] (400 mil), [[Cingapura]] (300 mil) i [[Suriname]] (200 mil).
== Filosofie hindu: las seis scuolas bédicas de pensamiento ==
Las seis scuolas filosóficas ortodoixas hindu (''[[Astika]]'', que aceitan la outoridade de l Bedas) son ''[[Nyaya]]'', ''[[Baisheshika]]'', ''[[Sankhya]]'', ''[[Ioga|Yoga]]' ', ''[[Purba Mimamsa]]'' - tamien chamadas ''Mimamsa'' -, ''[[Uttara Mimamsa]]'' i ''[[Bedanta]]''. Las scuolas nó-bédicas son chamadas ''[[Nastika]]'', ó heiterodoixas, i refíren- se al budismo, jainismo i ''[[Lokayata]]''. Las scuolas que cuntínan la anfluénciar l hinduísmo hoije son ''Purba Mimamsa'', ''Yoga'', i ''Bedanta''.
=== Purba Mimamsa ===
L percipal oubjetibo de l ''Purba'' ("cedo") ó de la scuola Mimamsa era stablecer la outoridade de l ''Bedas''. Cunsequentemente la baliosa cuntribuiçon desta scuola al Hinduísmo fui la formulaçon de las regras de la anterpretaçon Bédica. Ls sous aderentes acraditában que la rebelaçon deberie ser probada atrabeç de la rezon, i nun aceita cumo un dogma ciego. Este método ampírico i eiminentemente sensible de aplicaçon religiosa ye la chabe para ''Sanatana Dharma'' i fui specialmente zambolbido por racionalistas cumo [[Sankaracharya]] i [[Swami Bibekananda]]. Para aperfundar-se más neste tema bei Purba Mimamsa.
=== Yoga ===
{{artigo percipal|[[Ioga]]}}
L sistema de la ''[[Ioga|Yoga]]' ' ([[ioga]], an [[Léngua mirandesa|mirandés]]) ye giralmente cunsidrado cumo tenendo aparecido a partir de la filosofie ''Sankhya''. Antretanto la ''yoga'' referida eiqui, ye specialmente la ''Raja Yoga'' (ó ounion atrabeç de la meditaçon). I ye baseada nun testo (que eiserceu grande anfluéncia) de [[Patandjali]] chamado ''[[Yoga Sutras]]'', i ye eissencialmente ua cumpilaçon i sistematizaçon de la filosofie de la Yoga meditacional. Ls Upanixades i l Bagabadguitá tamien son testos ançpensables al studo de la ioga.
La filosofie ''Sankhya'' ye anterior al bramanismo, filosofie que dou ourige al hinduísmo, cumo coloca l andólogo [[Heinrich Zimmer]] an sou clássico ''Filosofies de la Índia''. Patandjali, monge de l sul de la Índia, adonde até hoije la tradiçon [[tamil]] preserba eilemientos de las filosofies pré-bédicas, tenie formaçon ne l sistema ''Sankhya-yoga'', andissociable. L ''Sankhya'' fui cumpilado bien antes de Patandjali (que bibiu ne l [[seclo II a.C.]], por [[Kapila]], que bibiu pouco tiempo antes de [[budismo|Buda]]. Ua defrença amportante antre l ''Sankhya'' i l bramanismo ye que l purmeiro ye [[dualista]], i l segundo [[monista]], mas ambos bénen l sprito, ó Dius, cumo eimanente i tracendente al mesmo tiempo.
La defrença más seneficante de l ''Sankhya'' ye que la scuola de ''yoga'' nun solamente ancorpora l cunceito de l ''[[Ishbara]]'' (ó "Dius pessonal") nua bison de l mundo metafísica mas tamien sustenta ''Ishbara'' cumo un eideal subre l qual meditar. La rezon ye que ''Ishbara'' ye l único aspeto de ''[[purusha]]'' (de l anfenito Terreno Dibino) que nun fui mesclado cun ''[[prakrti]]'' (fuorças criatibas temporárias). Tamien outeliza las treminologies ''Brahman/Atman'' i cunceitos perfundos de l Upanixades, adotando ua bison bedántica monista. La rializaçon de l oubjetibo de la ioga ye coincido cumo ''moksha'' ó ''samadhi''. I cumo ne ls Upanixades, busca, l çpertar ó la cumprenson de ''Atman'' cumo sendo nada más que l anfenito brámane, atrabeç de la (mente) ética, (cuorpo) físico meditaçon (alma) l único albo de sues práticas ye la "berdade suprema".
=== Uttara Mimamsa: Las Trés Scuolas de Bedanta ===
La Scuola ''[[Uttara]]'' ("tarde") ''Mimamsa'' ye talbeç la piedra angular de ls mobimentos de l hinduísmo, i cierta mente fui respunsable por ua nuoba óndia de ambestigaçon filosófica i meditatiba, renobaçon de la fé, i reformas culturales. Purmeiramente associada culs Upanixades i sous comentairos por [[Badarayana]], i [[Bedanta Sutra]], l pensamiento bedanta debediu-se an trés grupos, ampeçados pul pensamiento i scrita de [[Sankaracharya]]. La maiorie de la atual filosofie hindu, stá relacionada la mudanças que fúrun anfluenciadas pul pensamiento bedanta, l qual ye focalizado na meditaçon, moralidade i centralizaçon ne l You uno al robés de rituales ó çtinçones sociales anseneficantes cumo las [[castas]].
==== Puro monismo: Adbaita Bedanta ====
''Adbaita'' literalmente quier dezir "nun dous"; esto ye l que refrimos cumo [[monoteísmo|monoteístico]], ó sistema nó-dualístico, que anfatiza la ounidade. Sou cunsulidador fui Shankaracharya ([[788]]-[[820]]). Shankara spos sues teories baseadas amplamente ne ls ansinamientos de ls Upanixades i de sou ''guru'' [[Gaudapada]]. Atrabeç de la analise de la cuncéncia spurmental, el spuso la natureza relatiba de l mundo i stableciu la rialidade nun dual ó Brahman ne l qual ''Atman'' (la alma andibidual) ó ''Brahman'' (la rialidade redadeira) son abselutamente eidantificadas. Nun ye solo ua filosofie, mas un sistema cunciente de éticas aplicadas i meditaçon, direcionadas a la oubténçon de la paç i cumprenson de la berdade. Sankaracharya acusou las [[casta]]s i rituales cumo boubos, i an sue própia maneira carismática, suplicou als berdadeiros debotos a meditáren ne l amor de Dius i chegáren a la berdade.
==== Monismo caleficado: Bishistadbaita Bedanta ====
[[Ramanuja]] ([[1040]] - [[1137]]) fui l percipal proponente de l cunceito de ''Sriman Narayana'' cumo ''Brahman'' l supremo. El ansinou que la rialidade redadeira ten trés aspetos: ''Ishbara'' ([[Bixnu]]), ''cit'' ("[[alma]]") i ''acit'' ("[[matéria]]"). Bixnu ye la única rialidade andependiente, anquanto alma i material son dependientes de Dius para sue eisisténcia. Debido la esta qualificaçon de la rialidade redadeira, l sistema de Ramanuja ye coincido cumo nun dualístico.
==== Dualismo: Dbaita Bedanta ====
[[Madhba]] ([[1199]] - [[1278]]) eidantificou dius cun Bishnu, mas la sue bison de la rialidade era puramente dualista, pus el cumprendiu ua defrenciaçon fundamental antre l Dius supremo i la alma andebidual, i l sistema cunsequentemente fui chamado [[Dbaita]] (dualístico) Bedanta.
== Culturas Alternatibas de Adoraçon ==
=== Las Scuolas Bhakti ===
La Scuola Debocional ''Bhakti'' ten sou nome deribado de la palabra hindu que eiboca la eideia de "amor prazeroso, abnegado i stupefante de Dius cumo Pai, Mai, Filho Amados", ó qualquiera outra forma de relacionamiento que ancontre apelo ne l coraçon de l deboto. La filosofie de ''Bhakti'' percura ousufruto pleno de la debindade ounibersal atrabeç de la forma pessonal, l que splica la proliferaçon de tantas dibindades na Índia, frequentemente refletindo las anclinaçones particulares de pequeinhas árias ó grupos de pessonas. Bista cumo ua forma de Yoga ó ounion, el preconiza la necidade de se dissolber l [[eigo]] an Dius, na medida an que la cuncéncia de l cuorpo i la mente limitada, cumo andebidualidade, serien fatores cuntrários a la rializaçon spiritual. Eissencialmente, ye Dius que promobe to mudança, que ye la fuonte de todos ls trabalhos, que la eidade atrabeç de l amor i de la luç. 'Sines' i mal - fazendo de la deboto son mencionado caer ambora de la sue própio acorde , l entusiasta angurriar limitedness yá tracendido , atrabeç de l amor de Dius. Ls mobimentos ''Bhakti'' rejubenescírun l Hinduísmo al lhargo de la sue antensa spresson de fé i recetibidade a las necidades emocionales i filosóficas de la Índia. Puode-se dezir corretamente que anfluenciórun la maior óndia de mudança an ouraçones i rituales hindus zde tiempos remotos.
La más popular forma de spresson de amor la Dius na tradiçon hindu ye atrabeç de l ''[[puja]]'', ó ritual de deboçon, frequentemente outelizando l auxílio de ''[[#Formas de Adoraçon: eimaiges i mantras|murti]]' ' (státua) juntamente cun cançones ó recitaçon de ouraçones meditacionales an forma de ''mantras''. Cançones debocionales chamadas ''[[bhajan]]'' (scritas purmeiramente ne ls seclos XIV-XVII), ''[[kirtan]]'' (eilogio), i ''[[arti]]'' (ua forma filtrada de l ritual de fuogo Bédico) son alguas bezes cantados juntamente cula rializaçon de l ''puja''. Este sistema Ourgánico de deboçon tenta ajudar l andebíduo a lhigar-se cun Dius atrabeç de meios simbolicos. Antretanto, ye dezido que ''bhakta'', atrabeç dua crecente lhigaçon cun Dius, ye eibentualmente capaç de eibitar todas las formas sternas i ye anteiramente eimerso na bénçon de l andifrenciado amor la Berdade.
=== Tantrismo ===
La palabra ''[[tantra]]'' senefica "tratado" ó "série cuntina", i ye aplicada a ua bariadade de trabalhos místicos, ocultos, médicos i científicos bien cumo aqueilhes que agora ne ls cunsidramos cumo "tántricos". La maiorie de l ''tantras'' fúrun scritos ne l final de la [[Eidade Média]] i aparecírun de la cosmologie hindu.
== Temas i simbolismos amportantes ne l hinduismo ==
=== ''Ahimsa'' i las bacas ===
Ye bital ua nota subre l eilemiento ''[[ahimsa]]'' ne l hinduísmo para cumprender la sociadade que se formou a la buolta de alguns de ls sous percípios. Anquanto l jainismo, a la medida que era praticado, era cierta mente ua grande anfluéncia subre la sociadade andiana - que dezir de la sue sortaçon de l strito ''[[beganismo]]'' i de la nó-bioléncia cumo ''ahimsa'' - l termo purmeiro apareciu ne ls Upanixades. Assi, ua anfluéncia anternamente anraizada i sternamente motibada lebou al zambolbimiento dua grande quantidade de hindus que acabórun por abraçar l [[begetarianismo]] nua tentatiba de respeitar formas superiores de bida, restringindo la sue dieta la plantas i begetales. Cerca de 30% de la populaçon hindu atual, specialmente an quemunidades uortodoxas ne l sul de la Índia, an alguns stados de l norte cumo l [[Guzerate]] i an bários anclabes brámanes a la bolta de l subccntinente, ye begetariana. Antoce, anquanto l begetarianismo nun ye un dogma, ye recomendado cumo sendo un stilo de bida ''[[sattwa|sátbico]]' ' (purificador).
Ls hindus absténen-se predominantemente de [[chicha]], i alguns até ban tan loinge quanto eibitar perdutos de piel. L mais cierto ye que esto acuntece porque l largamente pastoral pobo Bédico i las susequentes geraçones de hindus al longo de ls seclos dependian tanto de la [[baca]] pa to l tipo de perdutos láteos, araige de ls campos i cumbustible para fertilizante, que l sou statuto de "cuidadora" spontánea de la houmanidade creciu al punto de ser eidantificada cumo ua figura quaije maternal. Assi, anquanto la maiorie de ls hindus nun adora la baca, i las anstruçones scriturales contra l cunsumo de chicha aparecírun muito depuis de ls Bedas tenéren sido scritos, esta inda acupa un lugar de honra na sociadade hindu. Diç-se que [[Krishna]] ye tanto [[Gobinda]] (pastor de bacas) cumo [[Gopala]] (protetor de bacas), i que l assistente de Xiba ye [[Nandi]], l touro. Cula fuorça ne l begetarianismo (que ye habitualmente seguido an dies religiosos ó oucasiones speciales até por hindus comedores de chicha) i la natureza sagrada de la baca, nun admira que la maior parte de las cidades santas i árias na Índia téngan ua proibiçon subre la benda de perdutos de chicha i haba un mobimiento antre ls Hindus para banir la matança de bacas nun solo an regiones specíficas cumo an toda la Índia.
=== Formas de Adoraçon: ''murtis'' i ''mantras'' ===
Cuntrário a la crença popular, l hinduísmo prático nun ye [[politeísmo|politeístico]] nin stritamente [[monoteísmo|monoteístico]]. La bariadade de diuses i ''abatares'' que son adorados puls hindus son cumprendidos cumo defrentes formas de la Berdade Única, alguas bezes bistos cumo más de l que un mero Dius i un redadeiro terreno Dibino (Brahman), relacionado mas nun lhemitado al [[monismo]], ó un percípio monoteístico cumo Bixnu ó Xiba.
Acraditando na ourige única cumo sin forma (''[[nirguna brahman]]'', sin atributos) ó cumo un Dius pessonal (''[[saguna Brahman]]'', culatributos), ls Hindus cumprénden que la berdade única puode ser bista de forma bariada por pessonas defrentes. L Hinduísmo ancoraja sous debotos a çcrebíren i zambolbíren un relacionamiento pessonal cun sue deidade pessonal scolhida (''[[ishta debata]]'') na forma de Dius ó Diusa.
Anquanto alguns censos susténtan que ls adoradores dua forma ó outra de Bishnu (coincido cumo [[Baishnabs]]) son 80% de ls Hindus i aqueilhes de Shiba (chamados [[Shaibaites]]) i Shakti cumponen l restante de l 20%, tales statísticas probablemiente son anganhadoras. La maioria de ls Hindus adoran muitos diuses cumo spressones bariadas de l mesmo prisma de la Berdade. Antre ls más populares stan Bishnu (cumo Krishna ó [[Rama]]), Shiba, [[Debi]] (la Mai de muitas deidades femeninas, cumo [[Lakshmi]], [[Sarasbati]], [[Kali]] i [[Durga]]), [[Ganesha]], [[Skanda]] i [[Hanuman]].
La adoraçon de las deidades ye giralmente spressa atrabeç de retratos ó eimaiges (''[[murti]]'') que son ditas nun séren l própio Dius mas cundutos pa la cuncéncia de l debotos, marcas pa la alma houmana que senefícan la einefable i eilehmitada natureza de l amor i grandiosidade de Dius. Eilhes son simblos de l percípio maior, repersentado mas nunca presumido ser l cunceito de la própia antidade. Assi, la maneira hindu de adoraçon de eimaiges las toma solo cumo ''simblos'' de la debindade, oupostos a la [[eidolatrie]], giralmente ampuosta (erroneamente) als hindus.
=== ''Mantra'' ===
[[Recitaçon]] i ''[[mantras]]'' oureginórun-se ne l hinduismo i son técnicas fundamentales praticadas até ls dies de hoije. Muito de la chamada ''Mantra Yoga'', ye rializada atrabeç de ''[[japa]]'' ("repetiçones"). Dízen que ls ''mantras'', atrabeç de sous seneficados, sonidos i recitaçon melódica, ajudan l ''[[sadhaka]]'' (aquel que prática) na oubtençon de cuncentraçon durante la meditaçon. Eilhes tamien son outelizados cumo ua spresson de amor la deidade, ua outra faceta de la ''Bhakti Yoga'' neçaira pa la cumprenson de [[murti]]. Muita beç eilhes oufrécen coraige an sfergantes defíceles i son outelizados pa la oubtençon de ajuda ó para 'ambocar' la fuorça spritual anterior. Las últimas palabras de [[Mahatma Gandhi]] anquanto morrie fui un mantra al Senhor Rama: "'''Heiy Ran'''!"
L más repersentatibo de todos ls ''mantras'' Hindu ye l famoso [[Gayatri Mantra]]:
:ॐ भूर्भुवस्व: | तत् सवितूर्वरेण्यम् | भर्गो देवस्य धीमहि | धियो यो न: प्रचोदयात्
:'' Aun bhūrbhubasbah'' | ''tat sabitūrbareṇyan'' | ''bhargo debasya dhīmahi'' | ''dhiyo yo naha pracodayāt''
Senefica, literalmente: "On! Tierra, Ouniberso, Galáxias (ambocaçon als trés mundos). Que nós alcancemos la eicelente glória de ''Sabitr'', l Dius. Que el stimule ls nuossos pensamientos/meditaçones."
L ''mantra'' Gayatri ye cunsidrado l más ounibersal de todos ls ''mantras'' hindus, i amboca l [[Bráman]] ounibersal cumo un percípio de coincimiento i eiluminaçon de l sol primordial, mas solo ne l sou aspeto femenino. Muitos hindus até ls dies de hoije, seguindo ua tradiçon que premanece biba por pul menos 5.000 anhos, rializan abaluaçones matinales a las bordas de l riu sagrado (specialmente de l [[riu Ganges]]. Coincido cumo un ''mantra'' sagrado, ye reberenciado cumo sendo la forma más cundensada de l "Coincimiento Dibino" ([[Beda]]). I gobernado pul percípio, ''Ma'' ("Mai") ''Gayatri'', tamien coincido cumo ''[[Beda Mata]]'' ("mai de l Bedas") i antigamente associado a la diusa de l daprendizado i eiluminaçon, [[Sarasbati]].
L maior oubjetibo de la religion bédica ye alcançar moksha, ó liberaçon, atrabeç de la custante dedicaçon la ''Satya'' (Berdade) i ua eibentual rializaçon de ''Atman'' (Alma Ounibersal). Nun amporta se atingido atrabeç de meditaçon ó puro amor, este oubjetibo ounibersal ye alcançado por todos. Debe ser ouserbado que l Hinduísmo ye ua fé prática, i ye ancorporado an cada aspeto de la bida. Acradita eigualmente ne l temporal i ne l anfenito, i solamente ancoraja perspetibas destes percípios. Ls grandes ''[[rishi]]s'' (sábios, cunsidrados speces de santos hindus) i tamien chamados cumo ''samsárico'' (aquel que bibe ne l ''samsara'', i.i. plano temporal ó terrestre) aquel que sigue un meio de bida hounesto i amable (''dhármico'') ye un ''[[jibanmukta]]'' (alma bibente liberta). Las berdades fundamentales de l hinduísmo son melhores cumprendidas na frase de l Upanixades, ''Tat Twan Asi'' (Assi Sós Tu), i na redadeira aspiraçon cumo sigue:
:''Aun Asato ma sad gamaya, tamaso ma jyotir gamaya, mrityor ma aamritaan gamaya''
:''"Aun Cunduza-me de la eignoráncia pa la berdade, de las trebas pa la luç, de la muorte pa la eimortalidade."''
== Scrituras sagradas de l hinduísmo ==
Muita de la [[morfologie]] i filosofie linguística einerente al daprendizado de l [[sánscrito]] stá associada al studo de ls Bedas i outros relebantes testos Hindus. Ls testos hindus apersentan dibersos nibles de leitura: físico material, sutil ó supernatural. Angloba bários nibles de anterpretaçon i cumprenson. Las scrituras hindus son dibedidas an dues catadories:
# ''[[Shruti]]'' - aqueilha que se scuita - oural (i.i. rebelaçon)
# ''[[Smriti]]'' - aqueilha que se lembra - scrita (i.i. tradiçon, nun rebelaçon).
== Bedas ==
Ls Bedas son ls testos más antigos de l hinduísmo, i tamien anfluenciórun l budismo, l jainismo i l sikhismo. Ls Bedas cunténen hinos, ancantamentos i rituales de la Índia antiga. Juntamente cul [[Lhibro de ls Muortos]], cul [[Enuma Eilish]], [[I Ching]] i l [[Abesta]], eilhes stan antre ls más antigos testos religiosos eisistentes. Para alhá de sou balor spiritual, eilhes tamien oufrecen ua bison única de la bida de l die a die na Índia antiga. Anquanto la maiorie de ls hindus probablemente nunca lhírun ls Bedas, la reberéncia por más ua noçon abstrata de coincimiento (''Beda'' senefica "coincimiento" an [[sánscrito]]) stá perfundamente ampregnada ne l coraçon daqueilhes que síguen l ''Beda Dharma''.
Eisisten quatro Bedas:
* ''[[Rig Beda]]''
* ''[[Sama Beda]]''
* ''[[Yajur Beda]]''
* ''[[Atharba Beda]]''
== Upanixades ==
Ls [[Upanixades]] son chamados ''Bedanta'', porque eilhes cunténen ua sposiçon de la eissencia spritual de l Bedas. Antretanto ye amportante ouserbar que ls Upanixades son testos i Bedanta ye ua [[filosofie]]. La palabra ''Upanishad'' senefica "sentar-se próssimo ó acerca", pus ls studantes questumában sentar-se na tierra, cerca de sous mestres.
Ls Upanixades ourganizórun más percisamente la doutrina bédica de outo-rializaçon, ''[[Ioga|yoga]]' ', i [[meditaçon]], ''[[Carma|karma]]' ' i [[rencarnaçon]], que éran beladas ne l simbolismo de la antiga religion de mistérios. Ls más antigos Upanixades son giralmente associados a un Beda an particular, atrabeç de la sposiçon dua [[brámana]] ó ''Aranyaka'', anquanto ls más recentes nó.
Formando l coraçon de la Bedanta (''Final de l Bedas''), eilhes cunténen la técnica de adoraçon als diuses bédicos i cáçan la eisséncia de l dezido de l ''Rig Beda'' "La Berdade ye Ua". Eilhes colocan la filosofie hindu apartada i acolhendo ua única i tracendente fuorça eimanente i einata na alma de cada ser houmano, eidantificando l [[microcosmo]] i l [[macrocosmo]] cumo Un. Podemos dezir que anquanto l hinduísmo premitibo ye fundamentado ne ls quatro Bedas, l Hinduísmo Clássico, la Ioga i Bedanta, i corrientes tántricas de l ''Bhakti'' fúrun modelados cun base ne ls Upanixades.
== ''Puranas'' - ''Smriti'' ==
Ls [[Puranas]] son cunsidrados ''[[smriti]]''; ansinamientos nun scritos passados ouralmente dua geraçon a outra. Eilhes son çtintos de l ''[[shrutis]]'' ó ansinamientos an scritos tradecionales. Eisisten un total de 18 Puranas maiores, todos scritos an forma de bersos. I dezido que estes testos fúrun scritos muito antes al [[Ramáiana]] i al [[Maabárata]].
Acradita-se que l más antigo Purana probén de cerca de [[300 a.C.]], i ls más recentes de [[1300]]-[[1400|1400 d.C.]] Anque téngan sido cumpuostos an defrente períodos, todos ls Puranas parécen tener sido rebistos. Tal fato puode ser notado ne l fato de que todos eilhes coméntan que l númaro de ''Puranas'' ye 18. Ls Puranas barian muito: l ''[[Skanda Purana]]'' ye l más largo cun 81.000 bersos, anquanto l ''[[Brahma Purana]]'' i l ''[[Bamana Purana]]'' son ls más cúrtios cun 10.000 bersos cada. L númaro total de bersos an todos ls 18 ''Puranas'' ye 400.000.
== ''Las Leis de Manu'' ==
[[Manu]] ye l home lendário, l [[Adon]] de ls hindus. Las leis de Manu son ua coleçon de testos atribuídos a el.
=== ''Bhagabad Gita'' ===
L ''[[Bagabadguitá|Bhagabad Gita]]' ' ([[Bagabadguitá]] an [[Léngua pertuesa|pertués]]) ye cunsidrado parte de l [[Maabárata]] (scrito an [[400 a.C.|400]] ó [[300 a.C.]]), ye un testo central de l hinduísmo, un diálogo filosófico antre l dius [[Krishna]] i l guerreiro [[Arjuna]]. Este ye un de l más populares la acessibles testos de l hinduísmo, i ye de eissencial amportáncia para la religion. L ''Gita'' çcute altruísmo, deber, deboçon, meditaçon, antegrando defrente partes de la filosofie hindu.
== L ''Ramayana'' i l ''Mahabarata'' ==
L ''[[Ramáiana|Ramayana]]' ' i l ''[[Maabárata|Mahabarata]]' ' son ls [[Épico nacional|épicos nacionales]] de la [[Índia]]. San probablemiente ls [[poema]]s más longos scritos an to l mundo. L ''Mahabharata'' ye atribuído al sábio [[Byasa]], i fui scrito ne l período antre [[540 a.C.|540]] i [[300 a.C.]]. L ''Mahabharata'' cunta la lenda de l [[báratas]], ua de las tribos arianas.
L ''Ramayana'' ye atrebuído al poeta [[Balmiki]], i fui scrito ne l [[purmeiro seclo d.C.]], anque seia baseado an tradiçones ourales que dátan de seis ó siete seclos a.C..
== Scrituras hindus amportantes ==
* [[Bagabadguitá]]
* [[Maabárata]]
* [[Ramáiana]]
* [[Upanixades]]
* [[Bedanta Sutra]]s
* [[Yoga Sutras]]
* [[Beda]]s
* [[Debi Mahatmya]]
{{ref-section}}
* {{Link|t|2=http://www.britannica.com/ebc/article?you=402241|3=Rigbeda. Britannica Concise Encyclopedia}}
* {{Link|t|2=http://ancarta.msn.com/encyclopedia_761555715/Hinduism.html|3="Hinduism" on Microsoft Ancarta Online}}
== {{Ber tamien}} ==
* [[Religiones de l Ouriente]]
* [[Ramana Maharshi]]
[[Catadorie:Hinduísmo]]
[[Catadorie:Relegion]]
1hk4ko69328mm6icvnc9q7sxs6mre0d
107374
107373
2026-07-22T23:13:24Z
~2026-38935-23
15383
/* */
107374
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Brahma Inde Musée Guimet 27971.jpg|thumb|right|[[Brama]], ua de las percipales [[debindade]]s de l '''hinduísmo'''.]]
L '''hinduísmo''' ye ua [[Religion|tradiçon religiosa]]<ref>L hinduísmo ye definido de dibersas maneiras, cumo "religion", "grupo de crenças i práticas religiosas", "tradiçon religiosa" etc. L tópico ye çcutido an ''Stablishing the boundaries'', de Gabin Flod (2003), pgs. 1-17.</ref> que se oureginou ne l [[subcuntinente andiano]]. L hinduísmo ye muita beç chamado de '''{{IAST|Sanātana Dharma}}''' ({{lang|sa|सनातन धर्म}}) por sous praticantes, ua frase an [[sánscrito]] que senefica "la eiterna ''[[dharma]]'' ([[lei]])"<ref>''The Concise Oxford Ditionary of World Religions''. Ed. John Bowker. Oxford University Press, 2000; l uso moderno de la palabra remonta als [[mobimientos de reforma de l hinduísmo]] de la fin de l [[seclo XIX]] (J. Zabos, ''Defending Hindu Tradition: Sanatana Dharma las la Symbol of Orthodoxy in Quelonial Andia'', Religion (Academic Press), Belume 31, Númaro 2, abril de 2001, pgs. 109-123; ber tamien R. D. Baird, "[[Swami Bhaktibedant]]la and the Enconter with Religions," ''Modern Indian Responses to Religious Pluralism'', eiditado por Harold Coward, State University of New York Press, 1987); puode ser traduzido tamien, de maneira menos literal, cumo "camino eiterno" (so {{Refréncia a libro | outhor =Harbey, Andrew | títalo= Teachings of the Hindu Mystics | eiditora =Shambhala | local= Boulder | anho =2001 | páiginas= p. xiii | id = ISBN 1-57062-449-6}})</ref>
Nun sentido más abrangente, l hinduísmo abrange l [[bramanismo]], la crença na "Alma Ounibersal", [[Bráman]]; nun sentido más specífico, la palabra refire-se al mundo cultural i religioso, ourdenado por [[casta]]s, de la [[Índia]] pós-[[Budismo|budista]].<ref>[[encyclopedia Britannica]], palabras "[http://www.britannica.com/eb/article-9105952/Hinduisnm Hinduism]" i "[http://www.britannica.com/eb/article-34114/saint Saint]"</ref> Antre las sues raízes stá la [[religion bédica]] de la [[Eidade de l Fierro na Índia]].
L hinduísmo ye citado frequentemente cumo la "[[Religion más antiga|más antiga tradiçon religiosa]]" dentre ls [[percipales grupos religiosos]] de l mundo,<ref>[http://www.world-faiths.com/Hinduisn/hinduisn.htn World Faiths - Hinduisn]</ref><ref>{{Refréncia a libro | títalo =Merrian-Webstener's Collegiate Ancyclopedie | eiditora= Merrian-Webster | anho =2000 | páiginas= 751}}</ref> ó cumo la "más antiga de las percipales tradiçones eisistentes".<ref>{{Refréncia a libro | outhor =Laderman, Gary | títalo= Religion and American Cultures: An encyclopedie of Traditiones, Diversity, and Popular Spressions | eiditora =ABC-CLIO | local= Santa Barbara, Calif | anho =2003 | páiginas= p. 119 | id =ISBN 1-57607-238-X | oclc= | doi = | quote =más antiga de las percipales ceblizaçones i religiones de l mundo}}</ref><ref>{{Refréncia la libro | outhor= Turner, Jeffrey S. | títalo =Ancyclopedie of relationships across the lifespan | eiditora= Grenwod Press | local =Westport, Cunn | anho= 1996 | páiginas =p 359 | id= ISBN 0-313-29576-X | quote = Tamien ye recoincida cumo la más antiga de las percipales religiones de l mundo
}}</ref><ref>{{Harbnb|Klostermaier|1994|p=1}}</ref> Ye formado por defrentes tradiçones i cumpuosto por dibersos tipos, i nun ten un fundador.<ref>{{Harbnb|Osborne|2005|p=9}}</ref> Estes tipos, sub-tradiçones i [[Chamamientos de l hinduísmo|chamamientos]], quando somadas, fázen de l hinduísmo la terceira maior religion, apuis de l [[crestianismo]] i de l [[Eislan|eislamismo]], cun cerca de un bilhon de fiéles, de ls quales cerca de 905 milhones bíben na [[Índia]] i ne l [[Nepal]].<ref>{{Citar web | url =http://www.adherents.com/Religiones_By_Adherents.html | títalo= Manjor Religiones of the World Ranked by Number of Adherents | acessdata =2007-07-10 | oubra= | publicado = Adherents.com }}</ref> Outros países cun populaçones seneficatibas de hinduístas son [[Bangladexe|Bangladesh]], [[Sri Lanka]], [[Paquistan]], [[Malásia]], [[Singapura]], [[ilhas Maurício]], [[Ilhas Fiji|Fiji]], [[Suriname]], [[Guiana]], [[Trinidad i Tobago]], [[Reino Ounido]], [[Canadá]] i [[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]].
L basto [[Testos de l hinduísmo|cuorpo de scrituras]] de l hinduísmo debide-se an ''[[shruti]]'' ("rebelado") i ''[[smriti]]'' ("lembrado"). Estas scrituras çcúten la [[Teologie hindu|teologie]], [[Filosofie hindu|filosofie]] i la [[Mitologie hindu|mitologie]] hinduísta, i dan anformaçones subre la prática de l ''[[dharma]]'' (bida religiosa). Antre estes testos ls [[Bedas]] i ls [[Upanixade]]s ténen la primazie na outoridade, amportáncia i antiguidade. Outras scrituras amportantes son ls [[Tantras]], ls [[Ágama]]s, setários, i ls [[Purana]]s ({{IPA2|Purāṇlas}}), para alhá de l [[Poesie épica andiana|épicos]] [[Maabárata]] ({{IPA2|Mahābhārata}}) i [[Ramáiana]] ({{IPA2|Rānāyaṇla}}). L [[Bagabadguitá]] ({{IPA2|Bhagabad Gītā}}), un tratado de l Maabárata, narrado pul dius [[Críxena]] (''Krishna''), questuma ser definido cumo un sumário de ls ansinamientos sprituales de ls Bedas.<ref>L ''Gita Dhyanan'' ye un [[poema]] cúrtio tradecional, ancuntrado a las bezes cumo antrada de las eidiçones de l ''Bhagabad Gita''. L berso 4 refire-se a todos ls Upanixades cumo [[baca]]s, i al ''Gita'' cumo l [[leite]] retirado deilhas. ({{Harbnb|Chidbhabananda|1997|pp=67–74}})</ref>
Ls hindus acradítan nun sprito supremo [[cosmos|cósmico]], que ye adorado de muitas formas, repersentado por debindades andebiduales. L hinduísmo ye centrado subre ua bariadade de práticas que son bistos cumo meios de ajudar l andebíduo a spurmentar la debindade que stá an todas las partes, i rializar la berdadeira natureza de sou Ser.
La [[teologie]] hinduísta fundamenta-se ne l culto als ''[[Abatar (hinduísmo)|abatares]]' ' (manifestaçones corporales) de la debindade suprema, [[Bráman]]. Particular çtaque ye dado a la ''[[Trimurti]]'' - ua trindade custituída por [[Brama]] (''Brahma''), [[Shiba|Xiba]] (''Shiba'') i [[Bixnu]] (''Bishnu''). Tradecionalmente l culto direto als nembros de la ''Trimurti'' ye relatibamente raro - an beç desso, questúman-se cultuar abatares más specíficos i más próssimos de la rialidade cultural i psicológica de ls praticantes, cumo por eisemplo [[Krishna|Críxena]] (''Krishna''), abatar de Bixnu i personaige central de l Bagabadguitá.
[[Fexeiro:Chamundi-hills.jpg|thumb|right|Templo hinduísta an [[Mysore]], [[Índia]].]]
{{portal|Portal=[[Portal:Religion|Portal Religion]]} }
== Eitimologie ==
''[[Hindu|Hindū]]'' ye l nome an [[Léngua persa|persa]] de l [[riu Ando]], ancuntrado pula purmeira beç na palabra ''Hindu'' (həndu) de l [[Léngua persa antiga|persa antigo]], correspondente al [[sánscrito]] [[Bedas|bédico]] ''Sindhu''.<ref>Lipner, Julius (1998), ''[http://www.gogle.com.in/books?id=HDMLYkIOoWYC&printsec=frontcover&dq=sindhu+hindu&las_brr=3 Hindus: Their Religious Beliefs and Practices] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220625115422/http://www.gogle.com.in/books?id=HDMLYkIOoWYC&printsec=frontcover&dq=sindhu+hindu&las_brr=3 |date=2022-06-25 }}'', Routledge, ISBN 0-415-05181-9, bejitado an 24-07-2008.</ref> L [[Rigbeda]] chama a tierra de ls [[ando-arianos]] cumo ''[[Sata Sindhu]]'' (a tierra de l siete rius ne l noroeste de la [[Ásia Meridional]], un deilhes l Ando), que corresponde al ''Hata Həndu'' ne l ''[[Abesta]]'' (''Bendidad or Bidebdad'', 1.18), scritura sagrada de l [[zoroastrianismo]]. L termo fui outelizado para chamar aqueilhes que bibian ne l [[subcuntinente andiano]], ó para para alhá de l "Sindhu".<ref>Ber [[Leis sonoras de l ando-ouropeu]] pa ua çcusson subre la trasiçon de ''Sindhu'' para ''Hindu''.</ref>
L termo persa ([[Léngua persa média|persa médio]] ''Hindūk'', persa moderno ''Hindū'') antrou na Índia pul [[Sultanato de Délhi]] i aparece ne ls testos de l sul de la Índia, bien cumo de la [[Caxemira]], a partir de 1323 d.C.<ref>David Lorenzen, ''Who Ambented Hinduisn''? New Delhi, 2006, pgs. 24-33; Rajatarangini de Yonaraja: "Hinduka"</ref>, i a cobrar dende ye cada beç más outelizado, specialmente durante l [[Raj británico]]. Zde l fin de l [[seclo XVIII]] la palabra passou a ser ousada ne l [[Oucidente]] cumo un termo que abrange la maiorie de las tradiçones [[Religion|religiosas]], [[Spiritualidade|spirituales]] i [[cultura]]is de l subcuntinente, cula eiceçon de l [[sikhismo]], [[budismo]] i [[jainismo]], religiones çtintas.<ref>"...that many-sided and all-anfolding culture which we in the West habe chosen to call Hinduism" Jan Gonda, ''Bisnuisn and Sibaism'', Munshiran Manoharlal. 1996, ISBN 812150287X p. 1. ''citado por'' {{Citar periódico | outor =Welbon, G.R. | anho= Journal of the Amarican Academy of Religion, Bol. 43, Ne l. 1, 98+100. Mar., 1975. | títalo =Love of God Acording to Saiba Siddhanta: A Study in the Mysticism and Theology of Saibism | url= http://links.jstor.org/sici?sici =0002-7189(197503)43%3A1%3C98%2B100%3ALOGATS%3E2.0.CO%3B2-8 | acessdata= 2008-05-04
}}</ref>
== Debisones ==
L hinduísmo cuntemporáneo puode ser subdibedido an dibersas corrientes percipales. De ls seis ''[[Filosofie hindu|darshanas]]' ' ó Debisones stóricas oureginales, solo dues [[Scuola religiosa|scuolas]], la [[bedanta]] i la [[Raja Yoga|ioga]], subrebíben. Las percipales Debisones de l hinduísmo hoije an die son l [[bixnuísmo]], l [[xibaísmo]], l [[smartismo]] i [[shaktismo]]. La eimensa maiorie de ls hindus atuales puoden ser catadorizados nun destes quatro grupos, anque inda eisistan outros, cujas chamamientos i filiaçones barian muito.
Alguns studiosos debíden las corrientes de l hinduísmo moderno an sous "tipos":<ref>J. McDaniel ''Hinduisn'', in John Corrigan, ''The Oxford Handbook of Religion and Emotion'', 2007, Oxford University Press, pgs. 52-53 ISBN 0-19-517021-0</ref>
* [[Hinduísmo popular]], baseado nas tradiçones locales i ne ls cultos de las [[debindades tutelares]], praticado an nible más localizado;
* Hinduísmo [[Dharma|dármico]] ó "moral diária", baseado na noçon de [[carma]], na [[Jyotisha|astrologie]], nas normas de sociadade cumo l [[sistema de castas]], ls [[Casamiento hindu|questumes de casamientos]].
* Hinduísmo [[bedanta]], specialmente l ''[[Adbaita]]'' ([[smartismo]]), baseado ne ls [[Upanixade]]s i ne ls [[Purana]]s;
* ''[[Bhakti]]'', ó "debocionalismo", specialmente l [[bixnuísmo]];
* [[Hinduísmo bramánico]] [[Beda|bédico]], tal cumo ye praticado puls [[brámane]]s tradicionalistas, specialmente ls ''[[shrautin]]s'';
* Hinduísmo [[Ioga|iogue]], baseado specialmente ne ls ''[[Yoga Sutras]]'' de [[Patandjáli]].
== Crenças ==
[[Fexeiro:Halebid3.JPG|thumb| Temple carbing at [[Hoysaleswara temple]] repersenting the [[Trimurti]]: [[Brahma]], [[Shiba]] and [[Bishnu]].]]
L hinduísmo ye ua corriente religiosa que eiboluiu ourganicamente atrabeç dun grande território marcado por ua dibersidade [[Etnia|étnica]] i [[cultura]]l seneficatiba. Esta corriente eiboluiu tanto atrabeç de la einobaçon anterior quanto pula assimilaçon de tradiçones ó cultos sternos al própio hinduísmo. L resultado fui ua bariadade enorme de tradiçones religiosas, que bai de cultos pequeinhos i pouco sofisticados ls percipales mobimientos de la religion, que cuntan cun milhones de aderentes spalhados por to l subcuntinente andiano i outras regiones de l mundo. La eidantificaçon de l hinduísmo cumo ua religion andependiente, apartada de l [[budismo]] i de l [[jainismo]], depende muitas bezes de la afirmaçon de l própios fiéles de que eilha l ye.<ref name=weightman>{{Harbnb|Weightman|1998|pp=262–264}} "It is Hindu self-awareness and self-eidentity that affirm Hinduism to be one single religious universe, no matter how richly varied its contents, and make it a seneficant and potent force alongside the other religions of the world."</ref>
Temas proeminentes nas (mas nó restringidos a las) crenças hinduístas ancluen l [[darma]] (''dharma'', [[ética]] hindu), [[samsara]] (''samsāra'', l cuntínuo ciclo de l nacimiento, muorte i renacimiento), [[carma]] (''karma'', açon i cunsequente reaçon), [[mocsa]] (''moksha'', libartaçon de l ''samsara''), i las dibersas [[ioga]]s (caminos ó práticas).
L hinduísmo repousa subre l fundamiento spritual de l [[Bedas]], cunjunto de scritos religiosos, sendo por esso mesmo coincido cumo l ''Dharma Beda'', para alhá de ls scritos meditatibos destes, ls ''[[Upanixade]]s'', i ls ansinamientos de dibersos [[guru]]s que bibírun al largo de ls tiempos.
=== L Camino eiterno ===
[[Fexeiro:Vishnu Mandala.jpg|thumb|right|[[Mandala]] de [[Bixnu]], dibindade de l '''hinduísmo'''.]]
"L camino eiterno" (an [[sánscrito]] सनातन धर्म, ''Sanātana Dharma''), ó la "Filosofie perene/Harmonia/Fé", ye l nome que ten sido ousado para repersentar l Hinduísmo zde la antiguidade. D'acordo culs Hindus, trasmite la eideia de que ciertos percípios sprituales son antrínsecamente berdadeiros i eiternos, trancendendo las açones houmanas, repersentando ua ciéncia pura de la [[cuncéncia]]. Mas essa cuncéncia nun ye solo aqueilha de l cuorpo, de la miente ó de l anteleto, mas la dun stado de sprito supramental que eisiste drento ''i'' para alhá de nuossa eisisténcia, l eimaculado Ser de todo. La religion de ls Hindus ye la busca einata pul debino drento de l Ser, la busca por ancuntrar la Berdade que nunca fui perdida de fato. Berdade buscada cun fé que poderá tornar-se recunfortante luminosidade andependiente de la raça ó de l credo professado. Na berdade, toda forma de eisisténcia, de ls begetales i animales até l home, son sujeitos i oubjetos de l eiterno Dharma. Essa fé einata, anton, ye tamien coincida por ''Arya''/''Dharma'' Nobre, ''Beda''/''Dharma'' de l Coincimiento, ''Yoga''/''Dharma'' de la Ounion, i ''Dharma'' Hindu ó solo ''Dharma''.
L que puode ser cumprendido cumo ua crença quemun a todos ls hindus son l ''Dharma'', la [[reancarnaçon]], l ''[[karma]]'', i la ''[[moksha]]'' (liberaçon) de cada alma atrabeç de bariadas açones de cunho moral i de la meditaçon [[yoga]]. Antre ls percípios fundamentales ancluen-se inda l ''[[Ainsa|ahimsa]]' ' (nó-bioléncia), cula primazie de l ''[[Guru]]'', la palabra debina ''[[Aun]]'' i l poder de l ''[[mantra]]'', amor a la berdade an muitas manifestaçones cumo Dius i Deusas, i la cumprenson de que la chama debina eissencial (''[[Atman]]/[[Brahman]]'') stá persente an cada ser houmano i an todas las criaturas bibintes, que puoden chegar por dibersas sendas a la Berdade Una.
=== Ioga ===
Un de ls puntos de bista (''darshanas'') de l hinduísmo ye la [[ioga]] (''yoga''), que senefica "ounion", ne l sentido de "antegraçon". Trata-se dua filosofie prática surgida hai más de 5.000 anhos,{{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}} i ls [[Upanixades]] son l más antigo registro scrito desta cultura.
Ne l [[seclo III a.C.]] la ioga fui classeficado por [[Patandjali]], an sue célebre obra ''Yoga Sutra''.
=== Ls quatro oubjetibos na bida de l hindu ===
Outro aspeto de l ''Dharma'' Hindu que ye ua prática quemun de todos ls Hindus ye l ''purushartha'', ó "quatro oubjetibos de la bida". Eilhes son ''kama'', ''artha'', ''dharma'' i ''moksha''. Ye dezido que todos ls homes síguen l ''[[Kama (Hinduísmo)|kama]]' ' (prazer, físico ó emocional) i ''artha'' (poder, fama i riqueza), mas debrebe, cun maturidade, eilhes daprénden a cuntrolar estes deseios, cul ''dharma'', ó la harmonie moral presente an to la natureza. L oubjetibo maior ye anfenito, cujo resultado ye la absoluta felcidade, ''moksha'', ó liberaçon (tamien coincida cumo ''[[Mukti]]'', ''[[Samadhi]]'', [[Nirbana]], etc.) de l ''[[Samsara]]'', l ciclo de la bida, muorte, i de la eisisténcia dual.
=== Ls quatro stágios de la bida houmana ===
La bida houmana tamien ye bista cumo quatro ''[[Ashramas]]'' ("fases" ó “stágios"). Eilhes son ''[[Brahmacharya]]'', ''[[Grihasthya]]'', ''[[Banaprastha]]'' i ''[[Sanyasa]]''. L purmeiro quarto de la bida, ''brahmacharya'' (literalmente "pastar an Brahma") ye passado an celibato, sobriedade i pura cuntemplaçon de ls segredos de la bida sob ls cuidados dun ''Guru'', solideficando l cuorpo i la mente para las respunsablidades de la bida. ''Grihastya'' ye l stágio de l xefe de família, alternatibamente coincido cumo ''Samsara'', ne l qual l andebíduo se casa para sastifazer ''kama'' i ''[[artha]]'' na bida cunjugal i an ua carreira porfissional. ''Banaprastha'' ye l gradual zapego de l mundo material, ostensibamente antregando sous deberes als filhos i filhas, i passando más tiempo an cuntemplaçon de la berdade, i an peregrinaçones santas. Por fin, ne l ''Sanyasa'', l andebíduo bai para recluson, giralmente an ua floresta, para ancuntrar Dius atrabeç de la meditaçon Yogica i an paç lhibartar-se de sou cuorpo para ua próssima bida.
[[Fexeiro:Aum.svg|thumb|150px|'''On''' (ó '''Aum''') ye l más amportante simblo religioso de l hinduísmo, i quier dezir l Sprito Cósmico.]]
== Ouriges, nomenclatura i sociadade ==
=== Ouriges stóricas i aspetos sociales ===
Pouco ye coincido subre la ourige de l hinduísmo, yá que sue eisisténcia antecede ls [[registros stóricos]]. Ye dezido que l Hinduísmo deriba de las crenças de l [[ariano]]s, que residian ne ls cuntinentes sub-andianos, ('nobres' seguidores de l Bedas), [[drabidiano]]s, i [[Ceblizaçon de l Bal de l Ando|harapanos]]. Alguns dízen que l hinduísmo naciu cul budismo i l jainismo, mas [[Heinrich Zimmer]] i outros andólogos afirman que l jainismo ye mui anterior al hinduísmo, i que l budismo deriba deste i de l [[Sankhya]] que an cunsequéncia afetórun l zambolbimiento de sue religion mai. Dibersas son las eideias subre las ouriges de ls Bedas i la cumprenson se ls arianos éran ó nun natibos ó strangeiros na Índia. La eisisténcia de l Hinduísmo data de 4000 a 6000 mil anhos a.C..
Ye perciso dezir que hai, atualmente, dúbedas antre ls studiosos subre tener ó nó habido ua ambason ariana na Índia. Pregunta-se subre a miscigenaçon lenta, an lugar de ambason biolenta, culs drabidianos i outros pobos de ourige outótone i mesmo mediterránea, eisistentes na region antes de la chegada de l pastores-guerreiros benidos de la [[Ouropa]]. Esto pon an queston tamien la ourige de l hinduísmo. Cumo reforço a esta heipótese, la análeze de l ''Rig Bedas'' más antigos (cerca de [[1500 a.C.]]) mostra ua série de fórmulas mágicas de propiadade de famílias ne l poder, sin qualquiera andicaçon de las práticas de yoga que acumpánhan la filosofie ''Sankhya'', i que son decumentadas an selos de cerca de [[2500 a.C.]].
Storicamente, la palabra ''hindu'' antecende l hinduísmo cumo religion; l termo ye de ourige [[persa]] i purmeiramente referie-se al pobo que bibie ne l outro lado (de l punto de bista persa) de l ''[[Sindhu]]'' ó [[riu Ando]]. Fui outelizado para spressar nun solo la etnicidade mas la religion bédica zde l [[seclo XV]] i [[seclo XVI|XVI]], por personalidades cumo [[Guru Nanak]] (fundador de l [[sikhismo]]). Durante l [[Ampério Británico]], la outelizaçon de la palabra tornou-se quemun, i eibentualmente, la religion de ls hindus bédicos fui chamada "hinduísmo". Na berdade, fui solo ua nuoba bestimienta para ua cultura que benie prosperando zde la más remota antiguidade.
=== Çtribuiçon geográfica atual ===
La Índia, la [[eilhas Maurício]], i l [[Nepal]] assi cumo a ilha [[andonésia]] de [[Bali]] ténen cumo religion predominante l hinduísmo; amportantes minories hindus eisisten an
[[Bangladesh]] (11 milhones), [[Myanmar]] (7,1 milhones), [[Sri Lanka]] (2.5 milhones), [[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]] (2,5 milhones), [[Paquiston]] (4,3 milhones), [[África de l Sul]] (1,2 milhones), [[Reino Ounido]] (1,5 milhon), [[Malásia]] (1,1 milhon), [[Canadá]] (1 milhon), [[Ilhas Fiji]] (500 mil), [[Trinidade i Tobago]] (500 mil), [[Guiana]] (400 mil), [[Países Baixos|Houlanda]] (400 mil), [[Singapura]] (300 mil) i [[Suriname]] (200 mil).
== Filosofie hindu: las seis scuolas bédicas de pensamiento ==
Las seis scuolas filosóficas ortodoixas hindu (''[[Astika]]'', que aceitan la outoridade de l Bedas) son ''[[Nyaya]]'', ''[[Baisheshika]]'', ''[[Sankhya]]'', ''[[Ioga|Yoga]]' ', ''[[Purba Mimamsa]]'' - tamien chamadas ''Mimamsa'' -, ''[[Uttara Mimamsa]]'' i ''[[Bedanta]]''. Las scuolas nó-bédicas son chamadas ''[[Nastika]]'', ó heiterodoixas, i refíren- se al budismo, jainismo i ''[[Lokayata]]''. Las scuolas que cuntínan la anfluénciar l hinduísmo hoije son ''Purba Mimamsa'', ''Yoga'', i ''Bedanta''.
=== Purba Mimamsa ===
L percipal oubjetibo de l ''Purba'' ("cedo") ó de la scuola Mimamsa era stablecer la outoridade de l ''Bedas''. Cunsequentemente la baliosa cuntribuiçon desta scuola al Hinduísmo fui la formulaçon de las regras de la anterpretaçon Bédica. Ls sous aderentes acraditában que la rebelaçon deberie ser probada atrabeç de la rezon, i nun aceita cumo un dogma ciego. Este método ampírico i eiminentemente sensible de aplicaçon religiosa ye la chabe para ''Sanatana Dharma'' i fui specialmente zambolbido por racionalistas cumo [[Sankaracharya]] i [[Swami Bibekananda]]. Para aperfundar-se más neste tema bei Purba Mimamsa.
=== Yoga ===
{{artigo percipal|[[Ioga]]}}
L sistema de la ''[[Ioga|Yoga]]' ' ([[ioga]], an [[Léngua mirandesa|mirandés]]) ye giralmente cunsidrado cumo tenendo aparecido a partir de la filosofie ''Sankhya''. Antretanto la ''yoga'' referida eiqui, ye specialmente la ''Raja Yoga'' (ó ounion atrabeç de la meditaçon). I ye baseada nun testo (que eiserceu grande anfluéncia) de [[Patandjali]] chamado ''[[Yoga Sutras]]'', i ye eissencialmente ua cumpilaçon i sistematizaçon de la filosofie de la Yoga meditacional. Ls Upanixades i l Bagabadguitá tamien son testos ançpensables al studo de la ioga.
La filosofie ''Sankhya'' ye anterior al bramanismo, filosofie que dou ourige al hinduísmo, cumo coloca l andólogo [[Heinrich Zimmer]] an sou clássico ''Filosofies de la Índia''. Patandjali, monge de l sul de la Índia, adonde até hoije la tradiçon [[tamil]] preserba eilemientos de las filosofies pré-bédicas, tenie formaçon ne l sistema ''Sankhya-yoga'', andissociable. L ''Sankhya'' fui cumpilado bien antes de Patandjali (que bibiu ne l [[seclo II a.C.]], por [[Kapila]], que bibiu pouco tiempo antes de [[budismo|Buda]]. Ua defrença amportante antre l ''Sankhya'' i l bramanismo ye que l purmeiro ye [[dualista]], i l segundo [[monista]], mas ambos bénen l sprito, ó Dius, cumo eimanente i tracendente al mesmo tiempo.
La defrença más seneficante de l ''Sankhya'' ye que la scuola de ''yoga'' nun solamente ancorpora l cunceito de l ''[[Ishbara]]'' (ó "Dius pessonal") nua bison de l mundo metafísica mas tamien sustenta ''Ishbara'' cumo un eideal subre l qual meditar. La rezon ye que ''Ishbara'' ye l único aspeto de ''[[purusha]]'' (de l anfenito Terreno Dibino) que nun fui mesclado cun ''[[prakrti]]'' (fuorças criatibas temporárias). Tamien outeliza las treminologies ''Brahman/Atman'' i cunceitos perfundos de l Upanixades, adotando ua bison bedántica monista. La rializaçon de l oubjetibo de la ioga ye coincido cumo ''moksha'' ó ''samadhi''. I cumo ne ls Upanixades, busca, l çpertar ó la cumprenson de ''Atman'' cumo sendo nada más que l anfenito brámane, atrabeç de la (mente) ética, (cuorpo) físico meditaçon (alma) l único albo de sues práticas ye la "berdade suprema".
=== Uttara Mimamsa: Las Trés Scuolas de Bedanta ===
La Scuola ''[[Uttara]]'' ("tarde") ''Mimamsa'' ye talbeç la piedra angular de ls mobimentos de l hinduísmo, i cierta mente fui respunsable por ua nuoba óndia de ambestigaçon filosófica i meditatiba, renobaçon de la fé, i reformas culturales. Purmeiramente associada culs Upanixades i sous comentairos por [[Badarayana]], i [[Bedanta Sutra]], l pensamiento bedanta debediu-se an trés grupos, ampeçados pul pensamiento i scrita de [[Sankaracharya]]. La maiorie de la atual filosofie hindu, stá relacionada la mudanças que fúrun anfluenciadas pul pensamiento bedanta, l qual ye focalizado na meditaçon, moralidade i centralizaçon ne l You uno al robés de rituales ó çtinçones sociales anseneficantes cumo las [[castas]].
==== Puro monismo: Adbaita Bedanta ====
''Adbaita'' literalmente quier dezir "nun dous"; esto ye l que refrimos cumo [[monoteísmo|monoteístico]], ó sistema nó-dualístico, que anfatiza la ounidade. Sou cunsulidador fui Shankaracharya ([[788]]-[[820]]). Shankara spos sues teories baseadas amplamente ne ls ansinamientos de ls Upanixades i de sou ''guru'' [[Gaudapada]]. Atrabeç de la analise de la cuncéncia spurmental, el spuso la natureza relatiba de l mundo i stableciu la rialidade nun dual ó Brahman ne l qual ''Atman'' (la alma andibidual) ó ''Brahman'' (la rialidade redadeira) son abselutamente eidantificadas. Nun ye solo ua filosofie, mas un sistema cunciente de éticas aplicadas i meditaçon, direcionadas a la oubténçon de la paç i cumprenson de la berdade. Sankaracharya acusou las [[casta]]s i rituales cumo boubos, i an sue própia maneira carismática, suplicou als berdadeiros debotos a meditáren ne l amor de Dius i chegáren a la berdade.
==== Monismo caleficado: Bishistadbaita Bedanta ====
[[Ramanuja]] ([[1040]] - [[1137]]) fui l percipal proponente de l cunceito de ''Sriman Narayana'' cumo ''Brahman'' l supremo. El ansinou que la rialidade redadeira ten trés aspetos: ''Ishbara'' ([[Bixnu]]), ''cit'' ("[[alma]]") i ''acit'' ("[[matéria]]"). Bixnu ye la única rialidade andependiente, anquanto alma i material son dependientes de Dius para sue eisisténcia. Debido la esta qualificaçon de la rialidade redadeira, l sistema de Ramanuja ye coincido cumo nun dualístico.
==== Dualismo: Dbaita Bedanta ====
[[Madhba]] ([[1199]] - [[1278]]) eidantificou dius cun Bishnu, mas la sue bison de la rialidade era puramente dualista, pus el cumprendiu ua defrenciaçon fundamental antre l Dius supremo i la alma andebidual, i l sistema cunsequentemente fui chamado [[Dbaita]] (dualístico) Bedanta.
== Culturas Alternatibas de Adoraçon ==
=== Las Scuolas Bhakti ===
La Scuola Debocional ''Bhakti'' ten sou nome deribado de la palabra hindu que eiboca la eideia de "amor prazeroso, abnegado i stupefante de Dius cumo Pai, Mai, Filho Amados", ó qualquiera outra forma de relacionamiento que ancontre apelo ne l coraçon de l deboto. La filosofie de ''Bhakti'' percura ousufruto pleno de la debindade ounibersal atrabeç de la forma pessonal, l que splica la proliferaçon de tantas dibindades na Índia, frequentemente refletindo las anclinaçones particulares de pequeinhas árias ó grupos de pessonas. Bista cumo ua forma de Yoga ó ounion, el preconiza la necidade de se dissolber l [[eigo]] an Dius, na medida an que la cuncéncia de l cuorpo i la mente limitada, cumo andebidualidade, serien fatores cuntrários a la rializaçon spiritual. Eissencialmente, ye Dius que promobe to mudança, que ye la fuonte de todos ls trabalhos, que la eidade atrabeç de l amor i de la luç. 'Sines' i mal - fazendo de la deboto son mencionado caer ambora de la sue própio acorde , l entusiasta angurriar limitedness yá tracendido , atrabeç de l amor de Dius. Ls mobimentos ''Bhakti'' rejubenescírun l Hinduísmo al lhargo de la sue antensa spresson de fé i recetibidade a las necidades emocionales i filosóficas de la Índia. Puode-se dezir corretamente que anfluenciórun la maior óndia de mudança an ouraçones i rituales hindus zde tiempos remotos.
La más popular forma de spresson de amor la Dius na tradiçon hindu ye atrabeç de l ''[[puja]]'', ó ritual de deboçon, frequentemente outelizando l auxílio de ''[[#Formas de Adoraçon: eimaiges i mantras|murti]]' ' (státua) juntamente cun cançones ó recitaçon de ouraçones meditacionales an forma de ''mantras''. Cançones debocionales chamadas ''[[bhajan]]'' (scritas purmeiramente ne ls seclos XIV-XVII), ''[[kirtan]]'' (eilogio), i ''[[arti]]'' (ua forma filtrada de l ritual de fuogo Bédico) son alguas bezes cantados juntamente cula rializaçon de l ''puja''. Este sistema Ourgánico de deboçon tenta ajudar l andebíduo a lhigar-se cun Dius atrabeç de meios simbolicos. Antretanto, ye dezido que ''bhakta'', atrabeç dua crecente lhigaçon cun Dius, ye eibentualmente capaç de eibitar todas las formas sternas i ye anteiramente eimerso na bénçon de l andifrenciado amor la Berdade.
=== Tantrismo ===
La palabra ''[[tantra]]'' senefica "tratado" ó "série cuntina", i ye aplicada a ua bariadade de trabalhos místicos, ocultos, médicos i científicos bien cumo aqueilhes que agora ne ls cunsidramos cumo "tántricos". La maiorie de l ''tantras'' fúrun scritos ne l final de la [[Eidade Média]] i aparecírun de la cosmologie hindu.
== Temas i simbolismos amportantes ne l hinduismo ==
=== ''Ahimsa'' i las bacas ===
Ye bital ua nota subre l eilemiento ''[[ahimsa]]'' ne l hinduísmo para cumprender la sociadade que se formou a la buolta de alguns de ls sous percípios. Anquanto l jainismo, a la medida que era praticado, era cierta mente ua grande anfluéncia subre la sociadade andiana - que dezir de la sue sortaçon de l strito ''[[beganismo]]'' i de la nó-bioléncia cumo ''ahimsa'' - l termo purmeiro apareciu ne ls Upanixades. Assi, ua anfluéncia anternamente anraizada i sternamente motibada lebou al zambolbimiento dua grande quantidade de hindus que acabórun por abraçar l [[begetarianismo]] nua tentatiba de respeitar formas superiores de bida, restringindo la sue dieta la plantas i begetales. Cerca de 30% de la populaçon hindu atual, specialmente an quemunidades uortodoxas ne l sul de la Índia, an alguns stados de l norte cumo l [[Guzerate]] i an bários anclabes brámanes a la bolta de l subccntinente, ye begetariana. Antoce, anquanto l begetarianismo nun ye un dogma, ye recomendado cumo sendo un stilo de bida ''[[sattwa|sátbico]]' ' (purificador).
Ls hindus absténen-se predominantemente de [[chicha]], i alguns até ban tan loinge quanto eibitar perdutos de piel. L mais cierto ye que esto acuntece porque l largamente pastoral pobo Bédico i las susequentes geraçones de hindus al longo de ls seclos dependian tanto de la [[baca]] pa to l tipo de perdutos láteos, araige de ls campos i cumbustible para fertilizante, que l sou statuto de "cuidadora" spontánea de la houmanidade creciu al punto de ser eidantificada cumo ua figura quaije maternal. Assi, anquanto la maiorie de ls hindus nun adora la baca, i las anstruçones scriturales contra l cunsumo de chicha aparecírun muito depuis de ls Bedas tenéren sido scritos, esta inda acupa un lugar de honra na sociadade hindu. Diç-se que [[Krishna]] ye tanto [[Gobinda]] (pastor de bacas) cumo [[Gopala]] (protetor de bacas), i que l assistente de Xiba ye [[Nandi]], l touro. Cula fuorça ne l begetarianismo (que ye habitualmente seguido an dies religiosos ó oucasiones speciales até por hindus comedores de chicha) i la natureza sagrada de la baca, nun admira que la maior parte de las cidades santas i árias na Índia téngan ua proibiçon subre la benda de perdutos de chicha i haba un mobimiento antre ls Hindus para banir la matança de bacas nun solo an regiones specíficas cumo an toda la Índia.
=== Formas de Adoraçon: ''murtis'' i ''mantras'' ===
Cuntrário a la crença popular, l hinduísmo prático nun ye [[politeísmo|politeístico]] nin stritamente [[monoteísmo|monoteístico]]. La bariadade de diuses i ''abatares'' que son adorados puls hindus son cumprendidos cumo defrentes formas de la Berdade Única, alguas bezes bistos cumo más de l que un mero Dius i un redadeiro terreno Dibino (Brahman), relacionado mas nun lhemitado al [[monismo]], ó un percípio monoteístico cumo Bixnu ó Xiba.
Acraditando na ourige única cumo sin forma (''[[nirguna brahman]]'', sin atributos) ó cumo un Dius pessonal (''[[saguna Brahman]]'', culatributos), ls Hindus cumprénden que la berdade única puode ser bista de forma bariada por pessonas defrentes. L Hinduísmo ancoraja sous debotos a çcrebíren i zambolbíren un relacionamiento pessonal cun sue deidade pessonal scolhida (''[[ishta debata]]'') na forma de Dius ó Diusa.
Anquanto alguns censos susténtan que ls adoradores dua forma ó outra de Bishnu (coincido cumo [[Baishnabs]]) son 80% de ls Hindus i aqueilhes de Shiba (chamados [[Shaibaites]]) i Shakti cumponen l restante de l 20%, tales statísticas probablemiente son anganhadoras. La maioria de ls Hindus adoran muitos diuses cumo spressones bariadas de l mesmo prisma de la Berdade. Antre ls más populares stan Bishnu (cumo Krishna ó [[Rama]]), Shiba, [[Debi]] (la Mai de muitas deidades femeninas, cumo [[Lakshmi]], [[Sarasbati]], [[Kali]] i [[Durga]]), [[Ganesha]], [[Skanda]] i [[Hanuman]].
La adoraçon de las deidades ye giralmente spressa atrabeç de retratos ó eimaiges (''[[murti]]'') que son ditas nun séren l própio Dius mas cundutos pa la cuncéncia de l debotos, marcas pa la alma houmana que senefícan la einefable i eilehmitada natureza de l amor i grandiosidade de Dius. Eilhes son simblos de l percípio maior, repersentado mas nunca presumido ser l cunceito de la própia antidade. Assi, la maneira hindu de adoraçon de eimaiges las toma solo cumo ''simblos'' de la debindade, oupostos a la [[eidolatrie]], giralmente ampuosta (erroneamente) als hindus.
=== ''Mantra'' ===
[[Recitaçon]] i ''[[mantras]]'' oureginórun-se ne l hinduismo i son técnicas fundamentales praticadas até ls dies de hoije. Muito de la chamada ''Mantra Yoga'', ye rializada atrabeç de ''[[japa]]'' ("repetiçones"). Dízen que ls ''mantras'', atrabeç de sous seneficados, sonidos i recitaçon melódica, ajudan l ''[[sadhaka]]'' (aquel que prática) na oubtençon de cuncentraçon durante la meditaçon. Eilhes tamien son outelizados cumo ua spresson de amor la deidade, ua outra faceta de la ''Bhakti Yoga'' neçaira pa la cumprenson de [[murti]]. Muita beç eilhes oufrécen coraige an sfergantes defíceles i son outelizados pa la oubtençon de ajuda ó para 'ambocar' la fuorça spritual anterior. Las últimas palabras de [[Mahatma Gandhi]] anquanto morrie fui un mantra al Senhor Rama: "'''Heiy Ran'''!"
L más repersentatibo de todos ls ''mantras'' Hindu ye l famoso [[Gayatri Mantra]]:
:ॐ भूर्भुवस्व: | तत् सवितूर्वरेण्यम् | भर्गो देवस्य धीमहि | धियो यो न: प्रचोदयात्
:'' Aun bhūrbhubasbah'' | ''tat sabitūrbareṇyan'' | ''bhargo debasya dhīmahi'' | ''dhiyo yo naha pracodayāt''
Senefica, literalmente: "On! Tierra, Ouniberso, Galáxias (ambocaçon als trés mundos). Que nós alcancemos la eicelente glória de ''Sabitr'', l Dius. Que el stimule ls nuossos pensamientos/meditaçones."
L ''mantra'' Gayatri ye cunsidrado l más ounibersal de todos ls ''mantras'' hindus, i amboca l [[Bráman]] ounibersal cumo un percípio de coincimiento i eiluminaçon de l sol primordial, mas solo ne l sou aspeto femenino. Muitos hindus até ls dies de hoije, seguindo ua tradiçon que premanece biba por pul menos 5.000 anhos, rializan abaluaçones matinales a las bordas de l riu sagrado (specialmente de l [[riu Ganges]]. Coincido cumo un ''mantra'' sagrado, ye reberenciado cumo sendo la forma más cundensada de l "Coincimiento Dibino" ([[Beda]]). I gobernado pul percípio, ''Ma'' ("Mai") ''Gayatri'', tamien coincido cumo ''[[Beda Mata]]'' ("mai de l Bedas") i antigamente associado a la diusa de l daprendizado i eiluminaçon, [[Sarasbati]].
L maior oubjetibo de la religion bédica ye alcançar moksha, ó liberaçon, atrabeç de la custante dedicaçon la ''Satya'' (Berdade) i ua eibentual rializaçon de ''Atman'' (Alma Ounibersal). Nun amporta se atingido atrabeç de meditaçon ó puro amor, este oubjetibo ounibersal ye alcançado por todos. Debe ser ouserbado que l Hinduísmo ye ua fé prática, i ye ancorporado an cada aspeto de la bida. Acradita eigualmente ne l temporal i ne l anfenito, i solamente ancoraja perspetibas destes percípios. Ls grandes ''[[rishi]]s'' (sábios, cunsidrados speces de santos hindus) i tamien chamados cumo ''samsárico'' (aquel que bibe ne l ''samsara'', i.i. plano temporal ó terrestre) aquel que sigue un meio de bida hounesto i amable (''dhármico'') ye un ''[[jibanmukta]]'' (alma bibente liberta). Las berdades fundamentales de l hinduísmo son melhores cumprendidas na frase de l Upanixades, ''Tat Twan Asi'' (Assi Sós Tu), i na redadeira aspiraçon cumo sigue:
:''Aun Asato ma sad gamaya, tamaso ma jyotir gamaya, mrityor ma aamritaan gamaya''
:''"Aun Cunduza-me de la eignoráncia pa la berdade, de las trebas pa la luç, de la muorte pa la eimortalidade."''
== Scrituras sagradas de l hinduísmo ==
Muita de la [[morfologie]] i filosofie linguística einerente al daprendizado de l [[sánscrito]] stá associada al studo de ls Bedas i outros relebantes testos Hindus. Ls testos hindus apersentan dibersos nibles de leitura: físico material, sutil ó supernatural. Angloba bários nibles de anterpretaçon i cumprenson. Las scrituras hindus son dibedidas an dues catadories:
# ''[[Shruti]]'' - aqueilha que se scuita - oural (i.i. rebelaçon)
# ''[[Smriti]]'' - aqueilha que se lembra - scrita (i.i. tradiçon, nun rebelaçon).
== Bedas ==
Ls Bedas son ls testos más antigos de l hinduísmo, i tamien anfluenciórun l budismo, l jainismo i l sikhismo. Ls Bedas cunténen hinos, ancantamentos i rituales de la Índia antiga. Juntamente cul [[Lhibro de ls Muortos]], cul [[Enuma Eilish]], [[I Ching]] i l [[Abesta]], eilhes stan antre ls más antigos testos religiosos eisistentes. Para alhá de sou balor spiritual, eilhes tamien oufrecen ua bison única de la bida de l die a die na Índia antiga. Anquanto la maiorie de ls hindus probablemente nunca lhírun ls Bedas, la reberéncia por más ua noçon abstrata de coincimiento (''Beda'' senefica "coincimiento" an [[sánscrito]]) stá perfundamente ampregnada ne l coraçon daqueilhes que síguen l ''Beda Dharma''.
Eisisten quatro Bedas:
* ''[[Rig Beda]]''
* ''[[Sama Beda]]''
* ''[[Yajur Beda]]''
* ''[[Atharba Beda]]''
== Upanixades ==
Ls [[Upanixades]] son chamados ''Bedanta'', porque eilhes cunténen ua sposiçon de la eissencia spritual de l Bedas. Antretanto ye amportante ouserbar que ls Upanixades son testos i Bedanta ye ua [[filosofie]]. La palabra ''Upanishad'' senefica "sentar-se próssimo ó acerca", pus ls studantes questumában sentar-se na tierra, cerca de sous mestres.
Ls Upanixades ourganizórun más percisamente la doutrina bédica de outo-rializaçon, ''[[Ioga|yoga]]' ', i [[meditaçon]], ''[[Carma|karma]]' ' i [[rencarnaçon]], que éran beladas ne l simbolismo de la antiga religion de mistérios. Ls más antigos Upanixades son giralmente associados a un Beda an particular, atrabeç de la sposiçon dua [[brámana]] ó ''Aranyaka'', anquanto ls más recentes nó.
Formando l coraçon de la Bedanta (''Final de l Bedas''), eilhes cunténen la técnica de adoraçon als diuses bédicos i cáçan la eisséncia de l dezido de l ''Rig Beda'' "La Berdade ye Ua". Eilhes colocan la filosofie hindu apartada i acolhendo ua única i tracendente fuorça eimanente i einata na alma de cada ser houmano, eidantificando l [[microcosmo]] i l [[macrocosmo]] cumo Un. Podemos dezir que anquanto l hinduísmo premitibo ye fundamentado ne ls quatro Bedas, l Hinduísmo Clássico, la Ioga i Bedanta, i corrientes tántricas de l ''Bhakti'' fúrun modelados cun base ne ls Upanixades.
== ''Puranas'' - ''Smriti'' ==
Ls [[Puranas]] son cunsidrados ''[[smriti]]''; ansinamientos nun scritos passados ouralmente dua geraçon a outra. Eilhes son çtintos de l ''[[shrutis]]'' ó ansinamientos an scritos tradecionales. Eisisten un total de 18 Puranas maiores, todos scritos an forma de bersos. I dezido que estes testos fúrun scritos muito antes al [[Ramáiana]] i al [[Maabárata]].
Acradita-se que l más antigo Purana probén de cerca de [[300 a.C.]], i ls más recentes de [[1300]]-[[1400|1400 d.C.]] Anque téngan sido cumpuostos an defrente períodos, todos ls Puranas parécen tener sido rebistos. Tal fato puode ser notado ne l fato de que todos eilhes coméntan que l númaro de ''Puranas'' ye 18. Ls Puranas barian muito: l ''[[Skanda Purana]]'' ye l más largo cun 81.000 bersos, anquanto l ''[[Brahma Purana]]'' i l ''[[Bamana Purana]]'' son ls más cúrtios cun 10.000 bersos cada. L númaro total de bersos an todos ls 18 ''Puranas'' ye 400.000.
== ''Las Leis de Manu'' ==
[[Manu]] ye l home lendário, l [[Adon]] de ls hindus. Las leis de Manu son ua coleçon de testos atribuídos a el.
=== ''Bhagabad Gita'' ===
L ''[[Bagabadguitá|Bhagabad Gita]]' ' ([[Bagabadguitá]] an [[Léngua pertuesa|pertués]]) ye cunsidrado parte de l [[Maabárata]] (scrito an [[400 a.C.|400]] ó [[300 a.C.]]), ye un testo central de l hinduísmo, un diálogo filosófico antre l dius [[Krishna]] i l guerreiro [[Arjuna]]. Este ye un de l más populares la acessibles testos de l hinduísmo, i ye de eissencial amportáncia para la religion. L ''Gita'' çcute altruísmo, deber, deboçon, meditaçon, antegrando defrente partes de la filosofie hindu.
== L ''Ramayana'' i l ''Mahabarata'' ==
L ''[[Ramáiana|Ramayana]]' ' i l ''[[Maabárata|Mahabarata]]' ' son ls [[Épico nacional|épicos nacionales]] de la [[Índia]]. San probablemiente ls [[poema]]s más longos scritos an to l mundo. L ''Mahabharata'' ye atribuído al sábio [[Byasa]], i fui scrito ne l período antre [[540 a.C.|540]] i [[300 a.C.]]. L ''Mahabharata'' cunta la lenda de l [[báratas]], ua de las tribos arianas.
L ''Ramayana'' ye atrebuído al poeta [[Balmiki]], i fui scrito ne l [[purmeiro seclo d.C.]], anque seia baseado an tradiçones ourales que dátan de seis ó siete seclos a.C..
== Scrituras hindus amportantes ==
* [[Bagabadguitá]]
* [[Maabárata]]
* [[Ramáiana]]
* [[Upanixades]]
* [[Bedanta Sutra]]s
* [[Yoga Sutras]]
* [[Beda]]s
* [[Debi Mahatmya]]
{{ref-section}}
* {{Link|t|2=http://www.britannica.com/ebc/article?you=402241|3=Rigbeda. Britannica Concise Encyclopedia}}
* {{Link|t|2=http://ancarta.msn.com/encyclopedia_761555715/Hinduism.html|3="Hinduism" on Microsoft Ancarta Online}}
== {{Ber tamien}} ==
* [[Religiones de l Ouriente]]
* [[Ramana Maharshi]]
[[Catadorie:Hinduísmo]]
[[Catadorie:Relegion]]
rxjeteefhy8pfdqoh17w29nin4jgzn1
James Joyce
0
534
107307
94638
2026-07-21T16:57:36Z
~2026-30875-10
15270
/* Legado */
107307
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Revolutionary Joyce Better Contrast.jpg|thumb|250px|Joyce an 1918]]
'''James Augustine Aloysius Joyce''' ([[Dublin]], [[2 de Febreiro]] de [[1882]] — [[Zurique]], [[Suíça]], [[13 de Janeiro]] de [[1941]]) fui un scritor [[Irlanda|irlandés]] [[spatriado]]. Ye amplamente cunsiderado un de l outores de maior relebáncia de l [[seclo XX]]. Sues obras mais coincidas son l belume de cuntos ''[[Dublinenses]]'' ([[1914]]) i ls remanses ''[[Retrato de l Artista Quando Moço]]'' ([[1916]]), ''[[Ulisses (James Joyce)|Ulisses]]' ' ([[1922]]) i ''[[Finneganes Wake]]'' ([[1939]]) - l que se poderie cunsiderar un "cánone joyceano".
Ambora Joyce tenga bibido fura de sou paíç natal pula maior parte de la bida adulta, sues speriéncias irlandesas son eissenciales para sue obra i fornecen-le to la ambientaçon i mui de la temática. Sou ouniberso ficional anraíza-se fuortemente an Dublin i reflete sue bida familiar i eibentos, amisades i inimizades de l tiempos de scuola i faculdade. Desta forma, el ye al mesmo tiempo un de l mais cosmopolitas i un de l mais particularistas de l outores [[modernismo|modernistas]] de [[léngua anglesa]].
== Irlanda ==
L mais bielho de dieç filhos, James Joyce nace nua abastada família [[Catolicismo|católica]] ne l [[subúrbio]] de [[Rathgar]], an [[Dublin]]. La família de sou pai, probeniente de [[Cork]], era de ricos comerciantes. An [[1887]], l pai, [[John Joyce|John Stanislaus Joyce]], antes secretairo nua çtilarie, fui nomeado coletor de taxas eimobiliárias pula ''[[Dublin Corporation]]'' (l Cunseilho Municipal); la família se muda anton para l nuobo i eilegante subúrbio de [[Bray]]. Ne l anho seguinte, l nino ampeça sue eiducaçon ne l [[Clongowes Wod College]], un anternato ne l [[Cundado de Kildare]].
An [[1891]], James screbiu un poema, ''Eit Tu Heialy'', subre la muorte de [[Charles Stewart Parnell]]. Sou pai fé-lo amprimir i até mandou ua cópia para la biblioteca de l [[Baticano]]. An nobembre de l mesmo anho, l nome John Joyce fui anscrito na ''[[Stubbs Gazette]]'' (un registro oufecial de [[falhéncia]] s) i afastado de l trabalho. An [[1892]], James ten de salir de Clongowes pus sou pai nun podie mais pagar por sue matrícula; an [[1893]], John fui demitido cun ua [[penson]]. Assi ampeçou ua çcida rumo a la [[pobreza]] para la família, percipalmente debido al cunsumo de álcol por John i sue inatidon financeira an giral. John Joyce fui l modelo para l caráter de [[Simon Dedalus]] ne l ''Retrato de l Artista Quando Moço'' i ''Ulisses'', assi cumo de l tio de l narrador an dibersos cuntos de ''Dublinenses''.
Passado Clongowes, Joyce studou an casa i por un brebe tiempo na scuola de l [[Christian Brothers]] na rue Richmond norte, antes que se le oufrecisse ua baga na scuola jesuíta de Dublin, l [[Belbedere College]], an [[1893]]. La ouferta fui feita, al menos an parte, na sperança de que se demunstrasse que el tenie ua bocaçon i se juntarie a la Cumpanha de Jasus. Joyce, mas, rejeitou l catolicismo als dezesseis; anque desso, la filosofie de [[Tomás de Aquino]] permanecerie ua de sues fuortes anfluéncias por to la sue bida.
El se matriculou ne l [[University College Dublin]] an [[1898]]. El studou lhénguas modernas, specificamente [[léngua anglesa|anglés]], [[léngua francesa|francés]] i [[léngua eitaliana|eitaliano]]. Tamien ambolbiu-se cun ls círclos teatrales i lhiterários de la cidade. Sue resenha de l ''Nuobo Drama'' de [[Heinrik Ibsen]] fui publicada an [[1900]] pula ''Forthnightly Rebiew'' i resultou nua carta de agradecimiento pul própio dramaturgo noruegués. Joyce screbiu alguns outros artigos i pul menos dues peças (ua deilhas antitulada ''La Brilliant Carer'', "Ua Carreira Brilhante"; ambas zde anton se perdírun) durante este período. Muitas de las sues amisades de l University College aparecen cumo personaiges ne ls lhibros de Joyce.
=== 1902-4: Anhos decisibos ===
Joyce fui la [[Paris]] pula purmeira beç an [[1902]] para studar medecina (a la época, habie tamien un eferbescente mobimiento artístico an [[Montparnasse]] i [[Montmartre]]). An [[1903]], retorna a la Irlanda, pus sue mai morria de cáncaro. Busca manter-se cumo jornalista i porsor particular. An janeiro de l anho seguinte, scribe ''Un Retrato de l Artista'', un ansaio-narratiba subre stética, nun die, mas la obra ye recusada pula rebista lhibre-pensante ''Dana''. An sou bigésimo-segundo anibersário, decide rebisar la stória i transformá-la nun remanse que el planeijaba chamar ''Stephen Heiro'' (Stephen Herói). Ne l mesmo anho, publica sou purmeiro trabalho na eidade adulta: la sátira zaforada ''L Santo Oufício'', na qual proclamaba-se superior a muitos nembros proeminentes de la [[Renacença Céltica]] i afirma sue ardança lhinguística anglesa.
Inda an 1904 el conheciu [[Nora Barnacle]], ua moço de l [[Cundado de Galway]], que trabalhaba cumo camareira i benerie a ser sue cumpanheira por to la bida. Joyce scolheu l die [[16 de júnio]] para ser eimortalizado an sue obra Ulisses porque fui nesse die an que fizo [[sexo]] pula purmeira beç cun Nora, a la época ua moço [[birgindade|birge]] de binte anhos, anque la [[amprensa]] [[Irlanda|irlandesa]] publicar que nesse die eilhes "caminórun juntos" pula purmeira beç. Na berdade, Nora tubo medo de cumpletar l [[coito]] i l [[masturbaçon|masturbou]] "cun ls uolhos dua santa", cumo Joyce relatou nua carta an que relembrou l acuntecido.<ref>
{{Refréncia a lhibro
| Outor = Robert Anton Wilson
| Títalo = Cosmic Trigger II
| Subtítulo = Down to Earth
| Eidiçon = 8
| Lhocal de publicaçon = [[Stados Ounidos]]
| Eiditora = [[New Falcon Publicationes]]
| Anho = 2002
| Páiginas = 281
| Belumes =
| Belume = páiginas 58/59
| ID = ISBN 1-56184-011-4
}}
</ref>
Joyce inda permanece an Dublin por un tiempo, bebendo bastante. Bai morar cul studante de medecina [[Ouliber St John Gogarty]], que serbiu de base para la personaige Buck Mulligan an ''Ulisses''. Depuis de drumir por seis nuites na [[Torre Martello]], de Gogarty, el sal passado ambos çcutiren, ambebeda-se nun [[bordel]] i ambolbe-se nua briga, de la qual ye resgatado por Alfred Hunter, un coincido de sou pai; Hunter, un judiu irlandés, fornece l modelo para [[Leopold Blon]], l heirói de ''Ulisses''.
== Triiste ==
[[File:Joyce - Dubliners, 1914 - 3690390 F.jpg|thumb|upright|''Dubliners'', 1914]]
Pouco depuis, el foge cun Nora. L casal parte an eisílio outo-amposto, ando purmeiro para [[Pula]] (hoije na [[Croácia]]) i depuis [[Triiste]] ([[Eitália]]), ambas anton na [[Áustria-Hungria]], para ansinar anglés na scuola Berlitç. Un de sous alunos triestinos fui [[Italo Sbebo|Ettore Schmitç]]; eilhes se conhecírun an [[1907]], i por lhongo tiempo fúrun amigos i críticos mútuos. Joyce passou a maior parte de las décadas seguintes ne l Cuntinente. Ende nacerian sous filhos Giorgio (1905) i Lhucia (1907; sou nome pronuncia-se a la eitaliana, cumo ''Lhutchía'').
Joyce publica, an 1907, ''[[Música de Cámara]]'' (Chamber Music) (batizada, segundo el afirmou, a partir de l sonido de urina nun penico, ''chamber pot'') ua antologie de 36 poemas lhíricos cúrtios. La obra, anspirada na poesie de l período [[Isabel I de Anglaterra|eilisabetano]] (i.i. outores cumo [[Willian Shakespeare]]), lhebou a la sue ancluson na ''[[Eimagismo|Antologie Eimagista]]' ', eiditada por [[Ezra Pound]], que amostrarie ser cumo un defensor de Joyce por mais dua década.
An besitas la Dublin, abre l purmeiro [[cinema]] de la cidade, l ''Bolta'', an [[1909]], mas fracassa; depuis, an [[1912]], zamtende-se cun un eiditor subre sue nuoba obra, i publica contra el, ne l mesmo anho, ''Gáç dun Bico'' (Gas fron la Burner).
La obra que Joyce querie fazer salir an sue cidade natal era ''[[Dublinenses]]'', ua série de quinze cuntos subre la cidade i la bida de sous habitantes. Ls cuntos son ua análise penetrante de la stagnaçon i paralisia de la sociadade de Dublin. Ancorporan [[eipifania]]s, ua palabra ousada particularmente por Joyce, que para el significaba ua súbita cuncéncia de la "alma" de algo.
Anque sou antresse por triato zde la mocidade, Joyce publicou solo ua peça, ''Silados'', ampeçada an Triiste lhougo passado la erupçon de la [[Purmeira Guerra Mundial]] i publicada an [[1918]]. Un studo de la relaçon marido-mulhier, la peça coneta-se cula obra anterior "Ls Muortos" (l redadeiro cunto de l ''Dublinenses'') i cula posterior ''Ulisses''.
Esta tamien fui ampeçada na cidade eitaliana an [[1914]], i inda lhebarie muitos anhos para ser cumpletada i publicada. Mas, ampeçada la guerra, la permanéncia de l Joyce an território austro-húngaro se torna ampossible, yá que éran cidadanos británicos i, portanto, einimigos. Assi, an [[1915]], Joyce i Nora se mudan para la neutra Suíça; passado brebes stadas an outras cidades, se stabelecen an [[Zurique]].
== Zurique ==
Eibentos amportantes de la purmeira stadie suíça de Joyce son la publicaçon de ''Silados'', la cuntinidade de la cumposiçon de ''Ulisses'', la purmeira crise de [[iridite]], que eirie piorando sue bison al lhongo de las décadas, i la publicaçon de sou purmeiro remanse, [[Retrato de l Artista Quando Moço]].
L ''Retrato'' ye ua recriaçon cumpleta de l remanse abandonado "Stephen Heirói". Outobiográfico an ancha medida, l remanse mostra la oubtençon de maturidade i outo-cuncéncia dun moço anteligente. L protagonista ye [[Stephen Dedalus]], la repersentaçon joyceana de si mesmo. Neste remanse, ye possible bislumbrar técnicas posteriores de l scritor, ne l uso de l monólogo anterior i na maior preocupaçon cul psíquico an relaçon a la rialidade sterna. Para alhá desso, la lhenguaige se zambolbe al lhongo de l lhibro, cunforme l personaige crece, amadurece i torna-se capaç de narrar sou mundo dua maneira mais sofisticada.
== Paris ==
Finda la guerra, Joyce retorna la Paris an [[1920]] adonde, sceto por dues besitas a la Irlanda, permaneciu puls binte anhos seguintes. Ye morando na Cidade-Luç que Joyce sofree dibersas ouperaçones ne ls uolhos a partir de 1924, cunclui sues dues maiores obras, oubtendo amplo reconhecimento pul ''[[Ulisses]]'' i reaçones dibersas pul ''[[Finneganes Wake]]'', i torna-se ua refréncia para ls modernistas de lhéngua anglesa, specialmente moços irlandeses cumo [[Samuel Beckett]]. Ye tamien durante este período, an [[1931]], que James i Nora se casan, an [[Londres]].
=== Poesie ===
Joyce publicará, an [[1927]], sou segundo lhibro de poesie, ''[[Poemas, un Toston Cada]]''. Scribe tamien ''Ece Puer'', un poema scrito an 1932, subre dous eibentos próssimos, la muorte de sou pai i l nacimento de sou nieto. Publica-los, juntamente cula demales obra poética, an ''Colleted Poems'' (Poesie reunida), an 1936.
=== ''Ulisses'' ===
==== Stória einicial de la publicaçon ====
[[Fexeiro:Half_Penny_Bridge_A.jpg|right|thumb|400px|La Puonte Half Penny, an Dublin]]
An [[1906]], anquanto terminaba ''Dublinenses'', Joyce cunsiderou adicionar outro cunto, subre un negociante de anúncios judiu chamado Lheopold Blon sob l títalo ''Ulisses''. La stória nun fui scrita, mas la eideia permaneciu i, an [[1914]], Joyce ampeçou a trabalhar nun remanse usando tanto este títalo quanto la premissa básica, tenendo-lo cumpleto an [[outubre]] de [[1921]].
Grácias la [[Ezra Pound]], trechos de l remanse ampeçórun a ser publicados na rebista ''[[The Lhittle Rebiew]]'' an [[1918]]. Esta rebista era eiditada por [[Margaret Anderson]] i [[Jane Heiap]], cul apoio de [[John Quinn]], un [[adbogado]] de [[Nuoba York]] antressado an arte i lhiteratura spurmentales cuntemporáneas. Anfelizmente, houbiste porblemas desta serializaçon cula [[censura]] norte-amaricana, i an [[1920]] ls eiditores fúrun cundenados por publicar ouscenidades, l que anterrompeu la publicaçon serial de l remanse. L lhibro permaneciu proibido ne ls EUA até [[1933]].
Joyce ancontrou dificuldades para ancontrar quien publicasse sou lhibro, pul menos an parte debido la esta cuntrariedade. Mas la ''[[Shakespeare and Cumpany]]'', ua famosa lhibrarie de la Borda Squierda parisiense, de propiadade de [[Sylbia Beach]], publicou-lo an [[1922]]. Ua eidiçon anglesa publicada ne l mesmo anho pula mecenas de Joyce [[Harriet Shaw Weaber]] ancontrou nuobas dificuldades cun outoridades stadunidenses, i 500 cópias ambiadas als EUA fúrun cunfiscadas i possiblemente çtruídas. Ne l anho seguinte, [[John Rodker]] amprimiu ua tiraige de mais 500, çtinadas a sustituir las cópias faltantes, mas estes lhibros fúrun queimados pula alfándiga anglesa an [[Folkestone]]. Ua outra cunsequéncia de l ''status'' lhegal ambíguo de ''Ulisses'' cumo un lhibro proscrito fui la apariçon de bárias bersones "''botleg''", mais notablemiente bersones piratas de l eiditor [[Samuel Roth]]. An [[1928]], cunseguiu-se un mandado judicial contra Roth i el parou la publicaçon.
==== ''Ulisses'' i la ascenson de l modernismo lhiterário ====
1922 fui un anho fundamental na stória de l modernismo na lhiteratura de lhéngua anglesa, cula publicaçon tanto de ''Ulisses'' quanto de l poema ''[[The Weste Lhand]]'', de [[T. S. Eiliot]]. An sou remanse, Joyce outiliza-se de l [[fluxo de cuncéncia]], de la paródie, de piadas i birtualmente todas las demales técnicas lhiterárias para apersentar sous personaiges. La açon de l lhibro, que se zamrola nun solo die, 16 de júnio de 1904, situa ls personaiges i ancidentes de la [[Odisséia]] de [[Homero]] na Dublin moderna i repersenta [[Odisseu]] (Ulisses), [[Penélope]] i [[Telémaco]] an Lheopold Blon, sue sposa Molly Blon i Stephen Dedalus, cujos carateres cuntrastan cun sous altibos modelos, parodiando-los. L lhibro splora dibersas árias de la bida dublinense, stendendo-se subre sue degradaçon i monotonia. Inda assi, l lhibro tamien ye un studo afeiçoadamente detalhado subre la cidade, i Joyce afirmaba que se Dublin fusse çtruída por algua catástrofe, poderie ser reconstruída tijolo por tijolo, usando cumo modelo sue obra. Para atingir este nible de percison, Joyce usou ua eidiçon de [[1904]] de l [[Thon's Diretory]] - ua obra que lhistaba ls propietários i/ó tendores de cada eimóbel residencial ó comercial de la cidade. El tamien anxurraba amigos que inda bibian na cidade cun pedidos de anformaçon i sclarecimentos.
=== ''Finnegans Wake'' ===
==== Screbendo l ''Finneganes Wake'' ====
Al que parece, tenendo terminado ''Ulisses'', Joyce sofriu un período de bloqueio criatibo. An [[10 de márcio]] de [[1923]] el ampeçou a trabalhar nun testo que serie coincido, ampeçalmente, cumo ''Work in Progress'' ("Obra an andamento") i depuis ''Finneganes Wake'' ('''Finnicius Rebén''', na traduçon brasileira de [[Donaldo Schuler]]). An 1926 las dues purmeiras partes de l lhibro stában cumpletas. Naquel anho, el conheciu [[Eugène Jolas|Eugène]] i [[Marie Jolas]] que propusírun ir publicando l trabalho an sue hoije lhegendária rebista ''[[transition]]''. Sin este apoio, ye possible que l lhibro nunca fusse terminado ó publicado.
Por alguns anhos depuis desso, Joyce progrediu cun rapideç, mas na [[década de 1930]], zacelerou cunsiderablemiente. Esso debiu-se a ua série de fatores, ancluindo la muorte de sou pai an [[1931]], preocupaçon cula salude mental de sue filha [[Lucia Joyce|Lucia]] i sous própios porblemas de salude, ancluindo la bison que iba deminuindo. Buona parte de l trabalho era feito anton cula ajuda de moços admiradores, antre eilhes [[Samuel Beckett]]. Por alguns anhos, Joyce alimentou l scéntrico praino de antregar l trabalho para ser cumpleto por sou amigo [[James Stephenes]], baseado ne l fato de que Stephenes nacera ne l mesmo spital que Joyce, satamente ua sumana depuis, i tenie l nome tanto de l outor quanto de sou ''alter eigo'' ficional (este ye un eisemplo de las numerosas superstiçones de Joyce).
Las seçones ouriginales a aparecer an ''transition'' recebírun reaçones dibersas, ancluindo comentairos negatibos de antigos apreciadores de la obra de Joyce, cumo Pound i [[Stanislaus Joyce]], armano de l outor. Cumo reaçon la esta recepçon hostil, apoiadores de l nuobo lhibro, antre ls quales Beckett i [[Willian Carlos Williams]], ourganizórun un lhibro de ansaios. El fui publicado an [[1929]] sob l títalo ''Our Sagmination Round S Fatification Fur Ancamination Of Work In Progress''. Na fiesta de sous [[1939|57 anhos]] na casa de l Jolas, Joyce rebelou l títalo final de la obra i an [[4 de maio]] l ''Finneganes Wake'' ye publicado cumo lhibro.
==== Stilo i strutura de l ''Finneganes Wake'' ====
L método joyceano de l fluxos de cuncéncia, alusones lhiterárias i lhibres associaçones oníricas fui lhebado até l lhemite an ''[[Finneganes Wake]]'', que abandonou todas las cumbençones de custruçon de anredo i personaige i ye scrito nua lhenguaige peculiar i árdua, baseada percipalmente an cumplexos trocadilhos de múltiplos nibles. Esta abordaige ye similar a la ousada por [[Lewis Carroll]] an "[[Jabberwocky]]", mas mui mais stensa. Se ''Ulisses'' ye un die na bida dua cidade, l ''Wake'' ye ua nuite i cumpartilha de la lhógica de l suonhos. Esto fizo cun que "''Lhibro Azul inutilmente eilegible, nua traduçon simples''", la frequentemente citada çcriçon de ''Ulisses'' ne l Wake, fusse aplicada por muitos lheitores i críticos al própio Wake. Antretanto, fui-se chegando a un cunsenso subre l eilenco central de personaiges i anredo giral.
Para alhá de l uso frequente de neologismos i arcaísmos, mui de l jogo de palabras de l lhibro anraíza-se ne l uso de trocadilhos multilíngues que conetan ua gama de idiomas. L papel de Beckett i outros assistentes ancluiu reunir palabras destes idiomas an cartones para Joyce usar i, a la medida an que la bison de l outor pioraba, screbir l testo anquanto el ditaba.
La bison de stória perpuosta neste testo sofree anfluéncia mui fuorte de [[Giambattista Bico]], i la metafísica de [[Giordano Bruno]] de [[Nola]] ye amportante para las anterrelaçones de l "personaiges". Bico propunha ua bison cíclica de la stória, na qual la ceblizaçon se arguia de l caos, passaba por fases teocráticas, aristocráticas i democráticas i retornaba outra beç al caos. L eisemplo mais óbbio de la anfluéncia de la filosofie cíclica de la stória de Bico ancontra-se nas sentenças de abiertura i fechamento de l lhibro. ''Finneganes Wake'' ampeça cun las palabras (na traduçon brasileira de [[Donaldo Schuler]]): ''eiqui, pretendo citar un trecho de la traduçon. Yá fui feito l cuntato cula eiditora para solicitar la permisson por scrito''. An outras palabras, la purmeira sentença ampeça na redadeira páigina i la redadeira sentença na purmeira, tornando l lhibro un grande ciclo. Anclusibe, Joyce dixe que l lheitor eideal de l ''Finnicius'' sofrerie dua "ansónia eideal" i, al cumpletar l lhibro, retornarie a la páigina un i ampeçarie outra beç, i assi por delantre nun ciclo anfenito de releituras. Anclusibe, la traduçon perpuosta para l títalo remete la ''fin'' + ''ampeço'', cul ''us'' ne l final podendo amentar la lhénguas cumo l lhatin i l francés, referidas tamien ne l ouriginal (''fin-again'', fin-de-nuobo).
== Legado ==
[[Fexeiro:Ireland - Dublin - St Stephen's Green - James Joyce.jpg|thumb|300px|right|Busto de Jame Joyce an la Irlanda]]
Cun a erupçon de la [[Segunda Guerra Mundial]], Joyce tebe de deixar Paris i por fin boltou a Zurique, quaije cego, an [[1940]]. An l cumeço de l anho seguinte, morre de úlcera duodenal perfurada i peritonite generalizada, durante ua operaçon pa salbar sue bida . Stá anterrado an l [[Cemetério de Fluntern]], naquela cidade, junto cun Nora.
La obra de Joyce fui submetida a pesquisas antensas pul studiosos de todos ls tipos, i el yr un de ls outores más notables de l seclo XX. Tamien fui anfluéncia amportante pa outores tan dibersos quanto Beckett, [[Jorge Luis Borges]], [[Flann O'Brien]], [[Máirtín Ó Cadhain]], [[Salman Rushdie]], [[Thomas Pynchon]], [[William Burroughs]] i muitos outros.
La anfluéncia de Joyce tamien se faç sintir an campos lheios à lhiteratura. La frase "Three Quarks for Muster Mark", no ''Finnegans Wake'', ye la fuonte pa la palabra [[quark]], an la Física, que designa un de ls muitos tipos de [[partícula eilementar]]. L nome fui proposto pul físico [[Murray Gell-Mann]]. L filósofo francés [[Jacques Derrida]] publicou un lhibro sobre l uso de la lenguaige an ''Ulisses'', i l filósofo americano [[Donald Davidson]] feç l mesmo cun l ''Finnegans Wake'', cumparando cun l [[Lewis Carroll]].
Celebra-se anualmente la bida de Joyce an l dia [[16 de junho]], l [[Bloomsday]], an [[Dublin]] i an un númaro cada beç maior de cidades al redor de l mundo. An [[2004]], la capital irlandesa realizou l festibal Bloomsday 100, que durou cinco meses (de abril a agosto) e se propunha reproximar a cidade i la obra de seu stimado filho. Un de ls maiores eibentos fui un café de la manhana pa milhares de pessonas an la O'Connell Street, la percipal de la cidade.
=== Obra ===
* [[Música de Cámara]] (''1907'')
* [[Dublinenses]] (''1914'')
* [[Retrato do Artista Quando Joben]] (''1916'')
* [[Exilados]] (''1918'')
* [[Ulisses (James Joyce)|Ulisses]] (''1922'')
* [[Pomas, un Toston Cada]] (''1927'')
* [[Finnegans Wake]] (''1939'')
* [[Stephen Herói]], [[Giacomo Joyce]]
== Fuontes i refréncias ==
<references/>
[[Catadorie:James Joyce]]
[[Catadorie:Scritores de la Irlanda]]
jk3hfsb86g2xfsdcw5zf0htj23rubdk
107308
107307
2026-07-21T16:59:58Z
~2026-30875-10
15270
/* Legado */
107308
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Revolutionary Joyce Better Contrast.jpg|thumb|250px|Joyce an 1918]]
'''James Augustine Aloysius Joyce''' ([[Dublin]], [[2 de Febreiro]] de [[1882]] — [[Zurique]], [[Suíça]], [[13 de Janeiro]] de [[1941]]) fui un scritor [[Irlanda|irlandés]] [[spatriado]]. Ye amplamente cunsiderado un de l outores de maior relebáncia de l [[seclo XX]]. Sues obras mais coincidas son l belume de cuntos ''[[Dublinenses]]'' ([[1914]]) i ls remanses ''[[Retrato de l Artista Quando Moço]]'' ([[1916]]), ''[[Ulisses (James Joyce)|Ulisses]]' ' ([[1922]]) i ''[[Finneganes Wake]]'' ([[1939]]) - l que se poderie cunsiderar un "cánone joyceano".
Ambora Joyce tenga bibido fura de sou paíç natal pula maior parte de la bida adulta, sues speriéncias irlandesas son eissenciales para sue obra i fornecen-le to la ambientaçon i mui de la temática. Sou ouniberso ficional anraíza-se fuortemente an Dublin i reflete sue bida familiar i eibentos, amisades i inimizades de l tiempos de scuola i faculdade. Desta forma, el ye al mesmo tiempo un de l mais cosmopolitas i un de l mais particularistas de l outores [[modernismo|modernistas]] de [[léngua anglesa]].
== Irlanda ==
L mais bielho de dieç filhos, James Joyce nace nua abastada família [[Catolicismo|católica]] ne l [[subúrbio]] de [[Rathgar]], an [[Dublin]]. La família de sou pai, probeniente de [[Cork]], era de ricos comerciantes. An [[1887]], l pai, [[John Joyce|John Stanislaus Joyce]], antes secretairo nua çtilarie, fui nomeado coletor de taxas eimobiliárias pula ''[[Dublin Corporation]]'' (l Cunseilho Municipal); la família se muda anton para l nuobo i eilegante subúrbio de [[Bray]]. Ne l anho seguinte, l nino ampeça sue eiducaçon ne l [[Clongowes Wod College]], un anternato ne l [[Cundado de Kildare]].
An [[1891]], James screbiu un poema, ''Eit Tu Heialy'', subre la muorte de [[Charles Stewart Parnell]]. Sou pai fé-lo amprimir i até mandou ua cópia para la biblioteca de l [[Baticano]]. An nobembre de l mesmo anho, l nome John Joyce fui anscrito na ''[[Stubbs Gazette]]'' (un registro oufecial de [[falhéncia]] s) i afastado de l trabalho. An [[1892]], James ten de salir de Clongowes pus sou pai nun podie mais pagar por sue matrícula; an [[1893]], John fui demitido cun ua [[penson]]. Assi ampeçou ua çcida rumo a la [[pobreza]] para la família, percipalmente debido al cunsumo de álcol por John i sue inatidon financeira an giral. John Joyce fui l modelo para l caráter de [[Simon Dedalus]] ne l ''Retrato de l Artista Quando Moço'' i ''Ulisses'', assi cumo de l tio de l narrador an dibersos cuntos de ''Dublinenses''.
Passado Clongowes, Joyce studou an casa i por un brebe tiempo na scuola de l [[Christian Brothers]] na rue Richmond norte, antes que se le oufrecisse ua baga na scuola jesuíta de Dublin, l [[Belbedere College]], an [[1893]]. La ouferta fui feita, al menos an parte, na sperança de que se demunstrasse que el tenie ua bocaçon i se juntarie a la Cumpanha de Jasus. Joyce, mas, rejeitou l catolicismo als dezesseis; anque desso, la filosofie de [[Tomás de Aquino]] permanecerie ua de sues fuortes anfluéncias por to la sue bida.
El se matriculou ne l [[University College Dublin]] an [[1898]]. El studou lhénguas modernas, specificamente [[léngua anglesa|anglés]], [[léngua francesa|francés]] i [[léngua eitaliana|eitaliano]]. Tamien ambolbiu-se cun ls círclos teatrales i lhiterários de la cidade. Sue resenha de l ''Nuobo Drama'' de [[Heinrik Ibsen]] fui publicada an [[1900]] pula ''Forthnightly Rebiew'' i resultou nua carta de agradecimiento pul própio dramaturgo noruegués. Joyce screbiu alguns outros artigos i pul menos dues peças (ua deilhas antitulada ''La Brilliant Carer'', "Ua Carreira Brilhante"; ambas zde anton se perdírun) durante este período. Muitas de las sues amisades de l University College aparecen cumo personaiges ne ls lhibros de Joyce.
=== 1902-4: Anhos decisibos ===
Joyce fui la [[Paris]] pula purmeira beç an [[1902]] para studar medecina (a la época, habie tamien un eferbescente mobimiento artístico an [[Montparnasse]] i [[Montmartre]]). An [[1903]], retorna a la Irlanda, pus sue mai morria de cáncaro. Busca manter-se cumo jornalista i porsor particular. An janeiro de l anho seguinte, scribe ''Un Retrato de l Artista'', un ansaio-narratiba subre stética, nun die, mas la obra ye recusada pula rebista lhibre-pensante ''Dana''. An sou bigésimo-segundo anibersário, decide rebisar la stória i transformá-la nun remanse que el planeijaba chamar ''Stephen Heiro'' (Stephen Herói). Ne l mesmo anho, publica sou purmeiro trabalho na eidade adulta: la sátira zaforada ''L Santo Oufício'', na qual proclamaba-se superior a muitos nembros proeminentes de la [[Renacença Céltica]] i afirma sue ardança lhinguística anglesa.
Inda an 1904 el conheciu [[Nora Barnacle]], ua moço de l [[Cundado de Galway]], que trabalhaba cumo camareira i benerie a ser sue cumpanheira por to la bida. Joyce scolheu l die [[16 de júnio]] para ser eimortalizado an sue obra Ulisses porque fui nesse die an que fizo [[sexo]] pula purmeira beç cun Nora, a la época ua moço [[birgindade|birge]] de binte anhos, anque la [[amprensa]] [[Irlanda|irlandesa]] publicar que nesse die eilhes "caminórun juntos" pula purmeira beç. Na berdade, Nora tubo medo de cumpletar l [[coito]] i l [[masturbaçon|masturbou]] "cun ls uolhos dua santa", cumo Joyce relatou nua carta an que relembrou l acuntecido.<ref>
{{Refréncia a lhibro
| Outor = Robert Anton Wilson
| Títalo = Cosmic Trigger II
| Subtítulo = Down to Earth
| Eidiçon = 8
| Lhocal de publicaçon = [[Stados Ounidos]]
| Eiditora = [[New Falcon Publicationes]]
| Anho = 2002
| Páiginas = 281
| Belumes =
| Belume = páiginas 58/59
| ID = ISBN 1-56184-011-4
}}
</ref>
Joyce inda permanece an Dublin por un tiempo, bebendo bastante. Bai morar cul studante de medecina [[Ouliber St John Gogarty]], que serbiu de base para la personaige Buck Mulligan an ''Ulisses''. Depuis de drumir por seis nuites na [[Torre Martello]], de Gogarty, el sal passado ambos çcutiren, ambebeda-se nun [[bordel]] i ambolbe-se nua briga, de la qual ye resgatado por Alfred Hunter, un coincido de sou pai; Hunter, un judiu irlandés, fornece l modelo para [[Leopold Blon]], l heirói de ''Ulisses''.
== Triiste ==
[[File:Joyce - Dubliners, 1914 - 3690390 F.jpg|thumb|upright|''Dubliners'', 1914]]
Pouco depuis, el foge cun Nora. L casal parte an eisílio outo-amposto, ando purmeiro para [[Pula]] (hoije na [[Croácia]]) i depuis [[Triiste]] ([[Eitália]]), ambas anton na [[Áustria-Hungria]], para ansinar anglés na scuola Berlitç. Un de sous alunos triestinos fui [[Italo Sbebo|Ettore Schmitç]]; eilhes se conhecírun an [[1907]], i por lhongo tiempo fúrun amigos i críticos mútuos. Joyce passou a maior parte de las décadas seguintes ne l Cuntinente. Ende nacerian sous filhos Giorgio (1905) i Lhucia (1907; sou nome pronuncia-se a la eitaliana, cumo ''Lhutchía'').
Joyce publica, an 1907, ''[[Música de Cámara]]'' (Chamber Music) (batizada, segundo el afirmou, a partir de l sonido de urina nun penico, ''chamber pot'') ua antologie de 36 poemas lhíricos cúrtios. La obra, anspirada na poesie de l período [[Isabel I de Anglaterra|eilisabetano]] (i.i. outores cumo [[Willian Shakespeare]]), lhebou a la sue ancluson na ''[[Eimagismo|Antologie Eimagista]]' ', eiditada por [[Ezra Pound]], que amostrarie ser cumo un defensor de Joyce por mais dua década.
An besitas la Dublin, abre l purmeiro [[cinema]] de la cidade, l ''Bolta'', an [[1909]], mas fracassa; depuis, an [[1912]], zamtende-se cun un eiditor subre sue nuoba obra, i publica contra el, ne l mesmo anho, ''Gáç dun Bico'' (Gas fron la Burner).
La obra que Joyce querie fazer salir an sue cidade natal era ''[[Dublinenses]]'', ua série de quinze cuntos subre la cidade i la bida de sous habitantes. Ls cuntos son ua análise penetrante de la stagnaçon i paralisia de la sociadade de Dublin. Ancorporan [[eipifania]]s, ua palabra ousada particularmente por Joyce, que para el significaba ua súbita cuncéncia de la "alma" de algo.
Anque sou antresse por triato zde la mocidade, Joyce publicou solo ua peça, ''Silados'', ampeçada an Triiste lhougo passado la erupçon de la [[Purmeira Guerra Mundial]] i publicada an [[1918]]. Un studo de la relaçon marido-mulhier, la peça coneta-se cula obra anterior "Ls Muortos" (l redadeiro cunto de l ''Dublinenses'') i cula posterior ''Ulisses''.
Esta tamien fui ampeçada na cidade eitaliana an [[1914]], i inda lhebarie muitos anhos para ser cumpletada i publicada. Mas, ampeçada la guerra, la permanéncia de l Joyce an território austro-húngaro se torna ampossible, yá que éran cidadanos británicos i, portanto, einimigos. Assi, an [[1915]], Joyce i Nora se mudan para la neutra Suíça; passado brebes stadas an outras cidades, se stabelecen an [[Zurique]].
== Zurique ==
Eibentos amportantes de la purmeira stadie suíça de Joyce son la publicaçon de ''Silados'', la cuntinidade de la cumposiçon de ''Ulisses'', la purmeira crise de [[iridite]], que eirie piorando sue bison al lhongo de las décadas, i la publicaçon de sou purmeiro remanse, [[Retrato de l Artista Quando Moço]].
L ''Retrato'' ye ua recriaçon cumpleta de l remanse abandonado "Stephen Heirói". Outobiográfico an ancha medida, l remanse mostra la oubtençon de maturidade i outo-cuncéncia dun moço anteligente. L protagonista ye [[Stephen Dedalus]], la repersentaçon joyceana de si mesmo. Neste remanse, ye possible bislumbrar técnicas posteriores de l scritor, ne l uso de l monólogo anterior i na maior preocupaçon cul psíquico an relaçon a la rialidade sterna. Para alhá desso, la lhenguaige se zambolbe al lhongo de l lhibro, cunforme l personaige crece, amadurece i torna-se capaç de narrar sou mundo dua maneira mais sofisticada.
== Paris ==
Finda la guerra, Joyce retorna la Paris an [[1920]] adonde, sceto por dues besitas a la Irlanda, permaneciu puls binte anhos seguintes. Ye morando na Cidade-Luç que Joyce sofree dibersas ouperaçones ne ls uolhos a partir de 1924, cunclui sues dues maiores obras, oubtendo amplo reconhecimento pul ''[[Ulisses]]'' i reaçones dibersas pul ''[[Finneganes Wake]]'', i torna-se ua refréncia para ls modernistas de lhéngua anglesa, specialmente moços irlandeses cumo [[Samuel Beckett]]. Ye tamien durante este período, an [[1931]], que James i Nora se casan, an [[Londres]].
=== Poesie ===
Joyce publicará, an [[1927]], sou segundo lhibro de poesie, ''[[Poemas, un Toston Cada]]''. Scribe tamien ''Ece Puer'', un poema scrito an 1932, subre dous eibentos próssimos, la muorte de sou pai i l nacimento de sou nieto. Publica-los, juntamente cula demales obra poética, an ''Colleted Poems'' (Poesie reunida), an 1936.
=== ''Ulisses'' ===
==== Stória einicial de la publicaçon ====
[[Fexeiro:Half_Penny_Bridge_A.jpg|right|thumb|400px|La Puonte Half Penny, an Dublin]]
An [[1906]], anquanto terminaba ''Dublinenses'', Joyce cunsiderou adicionar outro cunto, subre un negociante de anúncios judiu chamado Lheopold Blon sob l títalo ''Ulisses''. La stória nun fui scrita, mas la eideia permaneciu i, an [[1914]], Joyce ampeçou a trabalhar nun remanse usando tanto este títalo quanto la premissa básica, tenendo-lo cumpleto an [[outubre]] de [[1921]].
Grácias la [[Ezra Pound]], trechos de l remanse ampeçórun a ser publicados na rebista ''[[The Lhittle Rebiew]]'' an [[1918]]. Esta rebista era eiditada por [[Margaret Anderson]] i [[Jane Heiap]], cul apoio de [[John Quinn]], un [[adbogado]] de [[Nuoba York]] antressado an arte i lhiteratura spurmentales cuntemporáneas. Anfelizmente, houbiste porblemas desta serializaçon cula [[censura]] norte-amaricana, i an [[1920]] ls eiditores fúrun cundenados por publicar ouscenidades, l que anterrompeu la publicaçon serial de l remanse. L lhibro permaneciu proibido ne ls EUA até [[1933]].
Joyce ancontrou dificuldades para ancontrar quien publicasse sou lhibro, pul menos an parte debido la esta cuntrariedade. Mas la ''[[Shakespeare and Cumpany]]'', ua famosa lhibrarie de la Borda Squierda parisiense, de propiadade de [[Sylbia Beach]], publicou-lo an [[1922]]. Ua eidiçon anglesa publicada ne l mesmo anho pula mecenas de Joyce [[Harriet Shaw Weaber]] ancontrou nuobas dificuldades cun outoridades stadunidenses, i 500 cópias ambiadas als EUA fúrun cunfiscadas i possiblemente çtruídas. Ne l anho seguinte, [[John Rodker]] amprimiu ua tiraige de mais 500, çtinadas a sustituir las cópias faltantes, mas estes lhibros fúrun queimados pula alfándiga anglesa an [[Folkestone]]. Ua outra cunsequéncia de l ''status'' lhegal ambíguo de ''Ulisses'' cumo un lhibro proscrito fui la apariçon de bárias bersones "''botleg''", mais notablemiente bersones piratas de l eiditor [[Samuel Roth]]. An [[1928]], cunseguiu-se un mandado judicial contra Roth i el parou la publicaçon.
==== ''Ulisses'' i la ascenson de l modernismo lhiterário ====
1922 fui un anho fundamental na stória de l modernismo na lhiteratura de lhéngua anglesa, cula publicaçon tanto de ''Ulisses'' quanto de l poema ''[[The Weste Lhand]]'', de [[T. S. Eiliot]]. An sou remanse, Joyce outiliza-se de l [[fluxo de cuncéncia]], de la paródie, de piadas i birtualmente todas las demales técnicas lhiterárias para apersentar sous personaiges. La açon de l lhibro, que se zamrola nun solo die, 16 de júnio de 1904, situa ls personaiges i ancidentes de la [[Odisséia]] de [[Homero]] na Dublin moderna i repersenta [[Odisseu]] (Ulisses), [[Penélope]] i [[Telémaco]] an Lheopold Blon, sue sposa Molly Blon i Stephen Dedalus, cujos carateres cuntrastan cun sous altibos modelos, parodiando-los. L lhibro splora dibersas árias de la bida dublinense, stendendo-se subre sue degradaçon i monotonia. Inda assi, l lhibro tamien ye un studo afeiçoadamente detalhado subre la cidade, i Joyce afirmaba que se Dublin fusse çtruída por algua catástrofe, poderie ser reconstruída tijolo por tijolo, usando cumo modelo sue obra. Para atingir este nible de percison, Joyce usou ua eidiçon de [[1904]] de l [[Thon's Diretory]] - ua obra que lhistaba ls propietários i/ó tendores de cada eimóbel residencial ó comercial de la cidade. El tamien anxurraba amigos que inda bibian na cidade cun pedidos de anformaçon i sclarecimentos.
=== ''Finnegans Wake'' ===
==== Screbendo l ''Finneganes Wake'' ====
Al que parece, tenendo terminado ''Ulisses'', Joyce sofriu un período de bloqueio criatibo. An [[10 de márcio]] de [[1923]] el ampeçou a trabalhar nun testo que serie coincido, ampeçalmente, cumo ''Work in Progress'' ("Obra an andamento") i depuis ''Finneganes Wake'' ('''Finnicius Rebén''', na traduçon brasileira de [[Donaldo Schuler]]). An 1926 las dues purmeiras partes de l lhibro stában cumpletas. Naquel anho, el conheciu [[Eugène Jolas|Eugène]] i [[Marie Jolas]] que propusírun ir publicando l trabalho an sue hoije lhegendária rebista ''[[transition]]''. Sin este apoio, ye possible que l lhibro nunca fusse terminado ó publicado.
Por alguns anhos depuis desso, Joyce progrediu cun rapideç, mas na [[década de 1930]], zacelerou cunsiderablemiente. Esso debiu-se a ua série de fatores, ancluindo la muorte de sou pai an [[1931]], preocupaçon cula salude mental de sue filha [[Lucia Joyce|Lucia]] i sous própios porblemas de salude, ancluindo la bison que iba deminuindo. Buona parte de l trabalho era feito anton cula ajuda de moços admiradores, antre eilhes [[Samuel Beckett]]. Por alguns anhos, Joyce alimentou l scéntrico praino de antregar l trabalho para ser cumpleto por sou amigo [[James Stephenes]], baseado ne l fato de que Stephenes nacera ne l mesmo spital que Joyce, satamente ua sumana depuis, i tenie l nome tanto de l outor quanto de sou ''alter eigo'' ficional (este ye un eisemplo de las numerosas superstiçones de Joyce).
Las seçones ouriginales a aparecer an ''transition'' recebírun reaçones dibersas, ancluindo comentairos negatibos de antigos apreciadores de la obra de Joyce, cumo Pound i [[Stanislaus Joyce]], armano de l outor. Cumo reaçon la esta recepçon hostil, apoiadores de l nuobo lhibro, antre ls quales Beckett i [[Willian Carlos Williams]], ourganizórun un lhibro de ansaios. El fui publicado an [[1929]] sob l títalo ''Our Sagmination Round S Fatification Fur Ancamination Of Work In Progress''. Na fiesta de sous [[1939|57 anhos]] na casa de l Jolas, Joyce rebelou l títalo final de la obra i an [[4 de maio]] l ''Finneganes Wake'' ye publicado cumo lhibro.
==== Stilo i strutura de l ''Finneganes Wake'' ====
L método joyceano de l fluxos de cuncéncia, alusones lhiterárias i lhibres associaçones oníricas fui lhebado até l lhemite an ''[[Finneganes Wake]]'', que abandonou todas las cumbençones de custruçon de anredo i personaige i ye scrito nua lhenguaige peculiar i árdua, baseada percipalmente an cumplexos trocadilhos de múltiplos nibles. Esta abordaige ye similar a la ousada por [[Lewis Carroll]] an "[[Jabberwocky]]", mas mui mais stensa. Se ''Ulisses'' ye un die na bida dua cidade, l ''Wake'' ye ua nuite i cumpartilha de la lhógica de l suonhos. Esto fizo cun que "''Lhibro Azul inutilmente eilegible, nua traduçon simples''", la frequentemente citada çcriçon de ''Ulisses'' ne l Wake, fusse aplicada por muitos lheitores i críticos al própio Wake. Antretanto, fui-se chegando a un cunsenso subre l eilenco central de personaiges i anredo giral.
Para alhá de l uso frequente de neologismos i arcaísmos, mui de l jogo de palabras de l lhibro anraíza-se ne l uso de trocadilhos multilíngues que conetan ua gama de idiomas. L papel de Beckett i outros assistentes ancluiu reunir palabras destes idiomas an cartones para Joyce usar i, a la medida an que la bison de l outor pioraba, screbir l testo anquanto el ditaba.
La bison de stória perpuosta neste testo sofree anfluéncia mui fuorte de [[Giambattista Bico]], i la metafísica de [[Giordano Bruno]] de [[Nola]] ye amportante para las anterrelaçones de l "personaiges". Bico propunha ua bison cíclica de la stória, na qual la ceblizaçon se arguia de l caos, passaba por fases teocráticas, aristocráticas i democráticas i retornaba outra beç al caos. L eisemplo mais óbbio de la anfluéncia de la filosofie cíclica de la stória de Bico ancontra-se nas sentenças de abiertura i fechamento de l lhibro. ''Finneganes Wake'' ampeça cun las palabras (na traduçon brasileira de [[Donaldo Schuler]]): ''eiqui, pretendo citar un trecho de la traduçon. Yá fui feito l cuntato cula eiditora para solicitar la permisson por scrito''. An outras palabras, la purmeira sentença ampeça na redadeira páigina i la redadeira sentença na purmeira, tornando l lhibro un grande ciclo. Anclusibe, Joyce dixe que l lheitor eideal de l ''Finnicius'' sofrerie dua "ansónia eideal" i, al cumpletar l lhibro, retornarie a la páigina un i ampeçarie outra beç, i assi por delantre nun ciclo anfenito de releituras. Anclusibe, la traduçon perpuosta para l títalo remete la ''fin'' + ''ampeço'', cul ''us'' ne l final podendo amentar la lhénguas cumo l lhatin i l francés, referidas tamien ne l ouriginal (''fin-again'', fin-de-nuobo).
== Legado ==
[[Fexeiro:Ireland - Dublin - St Stephen's Green - James Joyce.jpg|thumb|300px|right|Busto de Jame Joyce an la Irlanda]]
Cun a erupçon de la [[Segunda Guerra Mundial]], Joyce tebe de deixar Paris i por fin boltou a Zurique, quaije cego, an [[1940]]. An l cumeço de l anho seguinte, morre de úlcera duodenal perfurada i peritonite generalizada, durante ua operaçon pa salbar sue bida . Stá anterrado an l [[Cemetério de Fluntern]], naquela cidade, junto cun Nora.
La obra de Joyce fui submetida a pesquisas antensas pul studiosos de todos ls tipos, i el yr un de ls outores más notables de l seclo XX. Tamien fui anfluéncia amportante pa outores tan dibersos quanto Beckett, [[Jorge Luis Borges]], [[Flann O'Brien]], [[Máirtín Ó Cadhain]], [[Salman Rushdie]], [[Thomas Pynchon]], [[William Burroughs]] i muitos outros.
La anfluéncia de Joyce tamien se faç sintir an campos lheios à lhiteratura. La frase "Three Quarks for Muster Mark", no ''Finnegans Wake'', ye la fuonte pa la palabra [[quark]], an la Física, que designa un de ls muitos tipos de [[partícula eilementar]]. L nome fuiposto pul físico [[Murray Gell-Mann]]. L filósofo francés [[Jacques Derrida]] publicou un lhibro sobre l uso de la lenguaige an ''Ulisses'', i l filósofo americano [[Donald Davidson]] feç l mesmo cun l ''Finnegans Wake'', cumparando cun l [[Lewis Carroll]].
Celebra-se anualmente la bida de Joyce an l dia [[16 de junho]], l [[Bloomsday]], an [[Dublin]] i an un númaro cada beç maior de cidades al redor de l mundo. An [[2004]], la capital irlandesa realizou l festibal Bloomsday 100, que durou cinco meses (de abril a agosto) e se perpunha reproximar a cidade i la obra de seu stimado filho. Un de ls maiores eibentos fui un café de la manhana pa milhares de pessonas an la O'Connell Street, la percipal de la cidade.
=== Obra ===
* [[Música de Cámara]] (''1907'')
* [[Dublinenses]] (''1914'')
* [[Retrato do Artista Quando Joben]] (''1916'')
* [[Exilados]] (''1918'')
* [[Ulisses (James Joyce)|Ulisses]] (''1922'')
* [[Pomas, un Toston Cada]] (''1927'')
* [[Finnegans Wake]] (''1939'')
* [[Stephen Herói]], [[Giacomo Joyce]]
== Fuontes i refréncias ==
<references/>
[[Catadorie:James Joyce]]
[[Catadorie:Scritores de la Irlanda]]
5h8leu7jf89a0l0x01mvnnh5f7gxrgh
Lapónia
0
568
107363
79101
2026-07-22T19:20:49Z
~2026-30875-10
15270
/* Naturaleza i turismo */
107363
wikitext
text/x-wiki
La Lapónia (''Sápmi'' an [[Lénguas sami|lapon]]) ye ua region ne l norte de la [[Scandinábia]], abrangendo território de quatro [[Estados]]: [[Noruega]], [[Suécia]], [[Finlándia]] i [[Federaçon Russa]] ([[península de Kola]]) i que corresponde a la region adonde habitan ls '''lhapones''', ó [[Samis|Sami]].
La porbíncia más setentrional de la Finlándia tamien se chama ''Lhapónia'' (''Lhappi'' an [[léngua finlandesa|finlandés]]) . De modo similar, la porbíncia sueca más setentrional ten nome idéntico.
== Geografie ==
{{Ber artigo percipal|[[Geografie de la Lhapónia]]}}
[[Fexeiro:Sapmi Lhappland.jpg|250px|thumb|lheft|Ua paisaige Lhaponiana]]
[[Fexeiro:Sarek Skierffe Lhaitaure Rapadalen.jpg|250px|thumb|Ua paisaige Lhaponiana]]
[[Fexeiro:Sarek Skierffe Rapadelta.jpg|250px|thumb|Ua paisaige Lhaponiana]]
[[Fexeiro:Kebnekaise biew fron Tuolpagorni.jpg|250px|thumb|Ua paisaige Lhaponiana]]
L [[clima]] ye subártico i la [[begetaçon]] ye sparsa ne l stremo norte, anquanto ne l sul aparece la [[floresta boreal]]. La cuosta oeste (na [[Noruega]]) ye montanhosa mas ten ambiernos más suabes i más precipitaçon que las planícies centrales i ourientales. Las temperaturas barian antre ls 15 [[°C]] positibos ne l Berano i ls -50 ªC ne l Ambierno.
La Lhapónia ye rica an depósitos minerales de balor, particularmente minério de [[fierro]] na zona sueca, [[cobre]] na norueguesa, i [[níquel]] i [[apatite]] na russa. [[Rena]]s, [[lobos]], [[ursos]], i abes marítimas i terrestres son la [[fauna]] más quemun. La pesca ye abundante, tanto flubial cumo marítima. Todos ls portos ne l [[Mar de la Noruega]] i ls de l [[Mar de Barents]] la nordeste de [[Murmansk]] stan lhibres de carambelo ne l Ambierno. L [[Golfo de Bótnia]] cungela habitualmente na staçon más frie.
== Etnografie ==
Cun ua densidade demográfica de 3 a 4 habitantes por kn², la Lhapónia ye scassamente poboada. L [[pobo andígena]], ls '''lhapones''' (''sami''), son de pequeinha statura, [[braquicéfalos]] i falan un [[idioma]] [[Fino-úgrico]] coincido cumo [[léngua sami|Sami]]. Na Lhapónia ls Sami son ua pequeinha minoria, totalizando, de acordo cul parlamiento Sami de la Suécia, 70000 pessonas, alguas de las quales inda [[nomadismo|nómadas]].
Outros Sami biben permanentemente an aldés çpersas pula cuosta i [[fiorde]]s, bales ó lhagos adonde la pesca ye possible. A maior parte de l Sami bibe a maior parte de l anho na Noruega (40000).
* Ber artigo percipal: [[Pobo Sami]]
Segundo la cultura ouriginária de l norte de la Ouropa, la Lhapónia ye a tierra adonde habita Joulopukki (tamien coincido na cultura lhatina cumo Papai Noel) i to sou séquito de duendes. Segundo la mesma cultura, Santa Claus sal de la Lhapónia na nuite de l die 24 de dezembre, bespera de Natal, cun sou trenó puxado por renas carregado de persentes que ls çtribui a todas las crianças de l mundo que se cumportórun durante l anho.
== Stória ==
{{Ber artigo percipal|[[Stória de la Lhapónia]]}}
L tierra de la Lhapónia, cun cerca de 2,5 mil milhones de anhos de eidade, i custituído basicamente de granito, fui cubierto cun einúmeras camadas de carambelo durante la redadeira era glacial. L período más ancarambiando fui hai cerca de 20 mil anhos i l carambelo ampeçou a derretener hai 10 mil anhos. Cerca de mil anhos más tarde la Lhapónia passou a tener niebe solo durante ls meses de ambierno.
Ls purmeiros la habitáren la Lhapónia fazirun nel hai uito mil anhos. Ls "[[lapones]]" chegórun hai quatro mil anhos i cun ua eiquenomie baseada na caça. Assi cuntinórun até al seclo XVI quando se ampeçou l pastoreio de [[rena]]s. Fui nesta época que l [[Cristandade]] chegou a la Lhapónia. La agricultura tubo l sou ampeço solo ne l seclo XIX, i até al ampeço de l seclo XX nun habie stradas nesta region. L transporte era feito por renas ne l ambierno i por barcos ó a cabalho ne l berano.
== Naturaleza i turismo ==
La Lhapónia ye coincida turisticamente pul [[Sol de la Meia Nuite]] ne l Verano i pula [[Aurora boreal]] ne l Ambierno, pula tradiçon de ande residir l [[Pai Natal]] (Papai Noel ne l Brasil) i las sues renas, puls [[fiorde]]s na cuosta oucidental, pula pesca de l [[bacalhau]] i de l [[salmon]], i pulas montanhas i florestas a perder de bista.
La begetaçon ye formada basicamente por [[cunífera]]s na zona sul. La fauna percipal cumprende alces, renas, águilas, falcones, ursos, lhobos, peixes dibersos.
[[Fexeiro:Yllastunturi Finland.jpg|right|thumb|800px|Paisaige de la Lhapónia finlandesa]]
=== Fenómenos naturales ===
{{Ber artigo percipal|[[Fenómenos naturales de la Lhapónia]]}}
La ''[[Ourora Boreal]]'' ye l fenómeno natural más magnífico de la Lhapónia. San partículas ouriundas de l Sol, que gírun l chamado "bento Solar", que al carregáren ls eiletrones de l átomos de oxigénio i azoto de la atmosfera gírun eifeitos queloridos. Para ua melhor ouserbaçon, l cielo debe star lhimpo, sin nubes, i será más bisible an nuites de Lhuna Nuoba, a meio de l ambierno.
Outro fenómeno natural ye l ''[[Sol de la Meia Nuite]]''. Debido a la anclinaçon de l eixe de la Tierra an relaçon al eixe de l Sol, la Lhapónia, la norte de l [[Círclo Polar Ártico]] passa até trés meses ne l Ambierno sin que haba claridade i até trés meses durante l Berano sin que haba nuite. Las quelores ne l cielo transforman-se debrebe. Ye dua beleza fascinante i ancantadora.
=== Flora i fauna ===
{{Ber artigo percipal|[[Flora i fauna de la Lhapónia]]}}
La coloraçon de las fuolhas de las arbles ne l outonho de la Lhapónia barian antre l burmeilho, l amarielho, l lharanja i l bioleta. Esta coloraçon ten ampeço ne l fin de Agosto i cuntina até meados de Setembre, quando anton alguas arbles chegan a tener fuolhas an tones de marron. Ye an funçon de l tamanho de la nuite i nun pula temperatura de l final de l Berano que las quelores se definen.
Ls quatro grandes mamíferos predadores de la Lhapónia son l [[urso]], l [[lobo]], l [[lince]] i l [[gluton]]. Las [[liebre]]s son mui quemuns i puoden ser bistas nas prossimidades de las casas. [[Marta]]s i [[lontra]]s son ancontradas próssimas de l rius i cun ua populaçon stable, anquanto que la de l [[esquilo]]s barie de acordo cul númaro de semientes de las cuníferas, i las [[Raposa|raposas burmeilhas]] multiplicórun-se mui debrebe i tornórun-se ua grande preocupaçon para las sues presas, anquanto que las [[Raposa de l Ártico|raposas de l Ártico]] stan amenaçadas de stinçon. Outros grandes mamíferos son las rena i [[alce]]s, habitualmente ancontrados próssimos de l rius. Eisisten [[castor]]s, [[benado]]s, [[rato almiscarado|ratos almiscarados]] i las martas, fugitibas de las fazendas de criaçon. Hai ua grande quantidade de [[lemingue]]s, pequeinhos roedores de la família de l Murídeos que se abrigan sob la niebe durante l ambierno. Antre ls mamíferos marinos, las [[foca]]s i las [[baleia]]s son las más facilmente ancontradas.
Nesta region son caratelísticos l salmon, l bacalhau i la [[truta]], mas muitos outros son ls peixes ancontrados. Más de cinco speces de [[pescada]], [[lúcio (peixe)|lúcio]], [[perca (peixe)|perca]] i outros.
Ne l [[Riu Tana]], na [[Finlándia]], son pescados anualmente de 100 a 150 toneladas de salmon, cun ls maiores eisemplares chegando a pesar 30 kg quando atinge ls cinco ó seis anhos de eidade.
L [[Fiorde Porsanger]] transforma-se, na Primabera, nun santuário cun 350 mil ounidades de abes migratórias, sendo que alguas stan de passaige, para se alimentáren i çcansar, para depuis seguir an direçon al Ártico, outras para la [[Gronelándia]], outras quedan por eilhi nidificando, ye un spetaclo diário la ouserbaçon de l páixaros, neste [[fiorde]] lhocalizado ne l stremo norte de la [[Noruega]]. Ne l Berano, antre Júnio i Agosto, la temperatura ye agradable i ls dies son guapos.
== Outros usos de l termo Lhapónia ==
L termo '''Lhapónia''' puode referir-se tamien la:
* [[Ária de la Lhapónia]] - Region ne l norte de la Suécia, classeficada cumo Património de la Houmanidade pula UNESCO;
* [[Lapónia finlandesa]] - porbíncia de la Finlándia;
* [[Porbíncia stórica de la Lhapónia]] - porbíncia stórica ne l norte de la Suécia i Finlándia;
* [[Lapónia (pobo Sami)]] - ária geográfica habitada pul [[pobo Sami]] ó Samos.
{{sboço-geo}}
{{Portal-Lhapónia}}
{{Naciones de Lhénguas Fino-Úgricas}}
[[Catadorie:Lapónia]]
qlsq8ks9m1qb8rf762tc270lhbnbbbn
107364
107363
2026-07-22T19:24:25Z
~2026-30875-10
15270
/* Naturaleza i turismo */
107364
wikitext
text/x-wiki
La Lapónia (''Sápmi'' an [[Lénguas sami|lapon]]) ye ua region ne l norte de la [[Scandinábia]], abrangendo território de quatro [[Estados]]: [[Noruega]], [[Suécia]], [[Finlándia]] i [[Federaçon Russa]] ([[península de Kola]]) i que corresponde a la region adonde habitan ls '''lhapones''', ó [[Samis|Sami]].
La porbíncia más setentrional de la Finlándia tamien se chama ''Lhapónia'' (''Lhappi'' an [[léngua finlandesa|finlandés]]) . De modo similar, la porbíncia sueca más setentrional ten nome idéntico.
== Geografie ==
{{Ber artigo percipal|[[Geografie de la Lhapónia]]}}
[[Fexeiro:Sapmi Lhappland.jpg|250px|thumb|lheft|Ua paisaige Lhaponiana]]
[[Fexeiro:Sarek Skierffe Lhaitaure Rapadalen.jpg|250px|thumb|Ua paisaige Lhaponiana]]
[[Fexeiro:Sarek Skierffe Rapadelta.jpg|250px|thumb|Ua paisaige Lhaponiana]]
[[Fexeiro:Kebnekaise biew fron Tuolpagorni.jpg|250px|thumb|Ua paisaige Lhaponiana]]
L [[clima]] ye subártico i la [[begetaçon]] ye sparsa ne l stremo norte, anquanto ne l sul aparece la [[floresta boreal]]. La cuosta oeste (na [[Noruega]]) ye montanhosa mas ten ambiernos más suabes i más precipitaçon que las planícies centrales i ourientales. Las temperaturas barian antre ls 15 [[°C]] positibos ne l Berano i ls -50 ªC ne l Ambierno.
La Lhapónia ye rica an depósitos minerales de balor, particularmente minério de [[fierro]] na zona sueca, [[cobre]] na norueguesa, i [[níquel]] i [[apatite]] na russa. [[Rena]]s, [[lobos]], [[ursos]], i abes marítimas i terrestres son la [[fauna]] más quemun. La pesca ye abundante, tanto flubial cumo marítima. Todos ls portos ne l [[Mar de la Noruega]] i ls de l [[Mar de Barents]] la nordeste de [[Murmansk]] stan lhibres de carambelo ne l Ambierno. L [[Golfo de Bótnia]] cungela habitualmente na staçon más frie.
== Etnografie ==
Cun ua densidade demográfica de 3 a 4 habitantes por kn², la Lhapónia ye scassamente poboada. L [[pobo andígena]], ls '''lhapones''' (''sami''), son de pequeinha statura, [[braquicéfalos]] i falan un [[idioma]] [[Fino-úgrico]] coincido cumo [[léngua sami|Sami]]. Na Lhapónia ls Sami son ua pequeinha minoria, totalizando, de acordo cul parlamiento Sami de la Suécia, 70000 pessonas, alguas de las quales inda [[nomadismo|nómadas]].
Outros Sami biben permanentemente an aldés çpersas pula cuosta i [[fiorde]]s, bales ó lhagos adonde la pesca ye possible. A maior parte de l Sami bibe a maior parte de l anho na Noruega (40000).
* Ber artigo percipal: [[Pobo Sami]]
Segundo la cultura ouriginária de l norte de la Ouropa, la Lhapónia ye a tierra adonde habita Joulopukki (tamien coincido na cultura lhatina cumo Papai Noel) i to sou séquito de duendes. Segundo la mesma cultura, Santa Claus sal de la Lhapónia na nuite de l die 24 de dezembre, bespera de Natal, cun sou trenó puxado por renas carregado de persentes que ls çtribui a todas las crianças de l mundo que se cumportórun durante l anho.
== Stória ==
{{Ber artigo percipal|[[Stória de la Lhapónia]]}}
L tierra de la Lhapónia, cun cerca de 2,5 mil milhones de anhos de eidade, i custituído basicamente de granito, fui cubierto cun einúmeras camadas de carambelo durante la redadeira era glacial. L período más ancarambiando fui hai cerca de 20 mil anhos i l carambelo ampeçou a derretener hai 10 mil anhos. Cerca de mil anhos más tarde la Lhapónia passou a tener niebe solo durante ls meses de ambierno.
Ls purmeiros la habitáren la Lhapónia fazirun nel hai uito mil anhos. Ls "[[lapones]]" chegórun hai quatro mil anhos i cun ua eiquenomie baseada na caça. Assi cuntinórun até al seclo XVI quando se ampeçou l pastoreio de [[rena]]s. Fui nesta época que l [[Cristandade]] chegou a la Lhapónia. La agricultura tubo l sou ampeço solo ne l seclo XIX, i até al ampeço de l seclo XX nun habie stradas nesta region. L transporte era feito por renas ne l ambierno i por barcos ó a cabalho ne l berano.
== Naturaleza i turismo ==
La Lhapónia ye coincida turisticamente pul [[Sol de la Meia Nuite]] ne l Verano i pula [[Aurora boreal]] ne l Ambierno, pula tradiçon de ande residir l [[Pai Natal]] (Papai Noel ne l Brasil) i las sues renas, puls [[fiorde]]s na cuosta oucidental, pula pesca de l [[bacalhau]] i de l [[salmon]], i pulas montanhas i florestas a perder de bista.
La begetaçon ye formada basicamente por [[cunífera]]s na zona sul. La fauna percipal cumprende alces, renas, águilas, falcones, ursos, lhobos, peixes dibersos.
[[Fexeiro:Yllastunturi Finland.jpg|right|thumb|800px|Paisaige de la Lhapónia finlandesa]]
=== Fenómenos naturales ===
{{Ber artigo percipal|[[Fenómenos naturales de la Lhapónia]]}}
La ''[[Ourora Boreal]]'' ye l fenómeno natural más magnífico de la Lhapónia. San partículas ouriundas de l Sol, que gírun l chamado "bento Solar", que al carregáren ls eiletrones de l átomos de oxigénio i azoto de la atmosfera gírun eifeitos queloridos. Para ua melhor ouserbaçon, l cielo debe star lhimpo, sin nubes, i será más bisible an nuites de Lhuna Nuoba, a meio de l ambierno.
Outro fenómeno natural ye l ''[[Sol de la Meia Nuite]]''. Debido a la anclinaçon de l eixe de la Tierra an relaçon al eixe de l Sol, la Lhapónia, la norte de l [[Círclo Polar Ártico]] passa até trés meses ne l Ambierno sin que haba claridade i até trés meses durante l Berano sin que haba nuite. Las quelores ne l cielo transforman-se debrebe. Ye dua beleza fascinante i ancantadora.
=== Flora i fauna ===
{{Ber artigo percipal|[[Flora i fauna de la Lhapónia]]}}
La coloraçon de las fuolhas de las arbles ne l outonho de la Lhapónia barian antre l burmeilho, l amarielho, l lharanja i l bioleta. Esta coloraçon ten ampeço ne l fin de Agosto i cuntina até meados de Setembre, quando anton alguas arbles chegan a tener fuolhas an tones de marron. Ye an funçon de l tamanho de la nuite i nun pula temperatura de l final de l Berano que las quelores se definen.
Ls quatro grandes mamíferos predadores de la Lhapónia son l [[urso]], l [[lobo]], l [[lince]] i l [[gluton]]. Las [[liebre]]s son mui quemuns i puoden ser bistas nas prossimidades de las casas. [[Marta]]s i [[lontra]]s son ancontradas próssimas de l rius i cun ua populaçon stable, anquanto que la de l [[esquilo]]s barie de acordo cul númaro de semientes de las cuníferas, i las [[Raposa|raposas burmeilhas]] multiplicórun-se mui debrebe i tornórun-se ua grande preocupaçon para las sues presas, anquanto que las [[Raposa de l Ártico|raposas de l Ártico]] ne l mundo lixo ye cunsiderada amehaçadas de stinçon. Outros grandes mamíferos son las rena i [[alce]]s, habitualmente ancontrados próssimos de l rius. Eisisten [[castor]]s, [[benado]]s, [[rato almiscarado|ratos almiscarados]] i las martas, fugitibas de las fazendas de criaçon. Hai ua grande quantidade de [[lemingue]]s, pequeinhos roedores de la família de l Murídeos que se abrigan sob la niebe durante l ambierno. Antre ls mamíferos marinos, las [[foca]]s i las [[baleia]]s son las más facilmente ancontradas.
Nesta region son caratelísticos l salmon, l bacalhau i la [[truta]], mas muitos outros son ls peixes ancontrados. Más de cinco speces de [[pescada]], [[lúcio (peixe)|lúcio]], [[perca (peixe)|perca]] i outros.
Ne l [[Riu Tana]], na [[Finlándia]], son pescados anualmente de 100 a 150 toneladas de salmon, cun ls maiores eisemplares chegando a pesar 30 kg quando atinge ls cinco ó seis anhos de eidade.
L [[Fiorde Porsanger]] transforma-se, na Primabera, nun santuário cun 350 mil ounidades de abes migratórias, sendo que alguas stan de passaige, para se alimentáren i çcansar, para depuis seguir an direçon al Ártico, outras para la [[Gronelándia]], outras quedan por eilhi nidificando, ye un spetaclo diário la ouserbaçon de l páixaros, neste [[fiorde]] lhocalizado ne l stremo norte de la [[Noruega]]. Ne l Berano, antre Júnio i Agosto, la temperatura ye agradable i ls dies son guapos.
== Outros usos de l termo Lhapónia ==
L termo '''Lhapónia''' puode referir-se tamien la:
* [[Ária de la Lhapónia]] - Region ne l norte de la Suécia, classeficada cumo Património de la Houmanidade pula UNESCO;
* [[Lapónia finlandesa]] - porbíncia de la Finlándia;
* [[Porbíncia stórica de la Lhapónia]] - porbíncia stórica ne l norte de la Suécia i Finlándia;
* [[Lapónia (pobo Sami)]] - ária geográfica habitada pul [[pobo Sami]] ó Samos.
{{sboço-geo}}
{{Portal-Lhapónia}}
{{Naciones de Lhénguas Fino-Úgricas}}
[[Catadorie:Lapónia]]
h73a2x0c3pk34b4h1aletcoe3om4syg
Liga Árabe
0
583
107351
100796
2026-07-22T17:37:34Z
~2026-38935-23
15383
/* */
107351
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Arab League (orthographic projection) updated.svg|miniaturadaimagem|dreita|Liga Árabe]]
La '''Lhiga Árabe''', nome corriente pa la '''Lhiga de Stados Árabes''' ([[Léngua árabe]]: جامعة الدول العربية) ye ua ourganizaçon de stados árabes fundada an [[1945]] ne l [[Cairo]] por siete países, cul oubjetibo de reforçar i cordenar ls laços eiquenómicos, sociales, políticos i culturales antre ls sous nembros, assi cumo mediar çputas antre estes. Atualmente la Lhiga Árabe cumprende binte i dous stados, que ténen ne l total ua populaçon superior a 200 milhones de habitantes.
Ls países-nembros oureginales éran [[Líbano]], [[Eigito]], [[Eiraque]], [[Síria]], [[Emirado de la Transjordánia]] (atual [[Jordánia]]), [[Arábia Saudita]], [[Iémen]] i repersentantes de l árabes [[palestino]]s. Más tarde juntórun-se [[Sudan]], [[Líbia]], [[Tunísia]], [[Marrocos]], [[Kuwait|Kuait]], [[Argélia]], [[República Democrática de l Iémen|Iémen de l Sul]], [[Bahrein]], [[Qatar]], [[Ouman|Omana]], [[Eimirados Árabes Ounidos]], [[Mauritánia]], [[Somália]], i [[Djibuti]].
Ambora seia cunsiderada pulas [[Naciones Ounidas]] ua ourganizaçon regional, tal classeficaçon nun corresponde a la rialidade, bisto que sous Nembros stan spalhados puls [[cuntinente]]s [[África|africano]] i [[Ásia|asiático]]. L percipal fator de ounion, que era la binculaçon cul mundo árabe, passou a ser la [[Eislan|religion eislámica]]. Nalguns aspetos, la Lhiga Árabe se aparece a la [[Quemunidade Británica]].
== Stória ==
[[File:Arab League History.svg|thumb|right]]La Lhiga Árabe fui oufecialmente anstituída a 22 de Márcio de 1945, na cidade eigípcia de l Cairo, cula aporfilhaçon de la "Carta de la Lhiga de l Stados Árabes". Assi i todo, la eideia dua Lhiga Árabe fui an purmeiro lhugar stimulada pul [[Reino Ounido]] durante la [[Segunda Guerra Mundial]], nua tentatiba de cunquistar aliados na guerra contra la [[Almanha Nazi]] i ls países de l [[Eixe (stória)|Eixe]]. Outros fatores que cuntribuíran para la formaçon de la Lhiga Árabe fúrun l oumento de las relaçones eiquenómicas antre países árabes, l zambolbimento de l mobimentos nacionalistas i pan-árabes, bien cumo las lhigaçones stóricas i relegiosas antre estes países.
A 25 de Setembre de 1944 l gobierno eigípcio ourganizou ne l Cairo un cunferéncia na qual stubírun persentes repersentantes de l Eigito, Eiraque, Síria, Lhíbano i Transjordánia (Jordánia a partir de 1950). Las cunclusones de l ancontro traduzírun-se na eilaboraçon dun protocolo que bisaba oumentar la coperaçon antre ls países árabes. Esse protocolo quedou coincido cumo Protocolo de Alexandria i fui assinado a 7 de Outubre de l mesmo anho, que propunha la formaçon dua Lhiga de Stados Árabes.
Na época, la Lhiga Árabe tubo pouco peso nas [[ONU|Naciones Ounidas]], por bies al pequeinho númaro de países a eilha binculados, mas, als poucos, a la medida que ls países árabes fúrun ganando la sue [[andependéncia]], passou a tener muita amportança, para alhá de ser l simblo de la ounidade árabe.
L oubjetibo de la Lhiga era porteger la [[andependéncia]] i la antegridade de l Stados-nembros. Dou spranças a la Síria i al Lhíbano de recebíren ajuda árabe para la cunsulidaçon de sue andependéncia de l domínio [[Fráncia|francés]] i cunfirmou l sentimiento de [[solidariedade]] árabe pula [[Palestina]]. La Lhiga zambolbiu-se nun cuorpo andefinido, que ourganizou depuis de [[1948]] l [[boicote]] eiquenómico contra [[Eisrael]]. L Eigito fui spulso depuis de l acuordo de paç cun Eisrael de 26 de Márcio de 1979, sendo las anstalaçones de la Lhiga trasferidas pa la cidade de [[Tunes (Tunísia)|Tunes]], na [[Tunísia]]. An 1989 l Eigito fui readmetido na Lhiga i las anstalaçones retornórun al Cairo an 1990.
An Agosto de 1990 un ancuontro straordinário cundanou la ambason eiraquiana al Kuwait. Assi i todo, l ambolbimiento de países oucidentales ne l mobimiento de lhibertaçon de l Kuwait de la ambason eiraquiana criou arrelies na Lhiga.
La [[Ambason de l Eiraque]], ampeçada an [[2003]], gerou outra beç ua debison antre ls nembros, cul Kuwait, l Qatar i l Bahrain la çponiblizáren anstalaçones para facelitar la ambason, anquanto que outros nembros, cumo la Síria, fúrun fruntalmente contra la anterbençon melitar de l Stados Ounidos. An Janeiro de [[2005]] antrou an funcionamiento ua zona de mercado lhibre formada por 17 países de la Lhiga.
== Strutura ==
=== Cunseilho ===
Ye l uorgano supremo de la Lhiga, sendo cumpuosto por repersentantes de l stados-nembro. Esses repersentantes son an giral ls menistros de ls Negócios Strangeiros, ls sous repersentantes ó delegados premanentes. Cada stado ten dreito a un boto ne l Cunseilho, andependientemente de l sou tamanho ó númaro de habitantes.
Las decisones aporfilhadas por maiorie son binculantes solo para ls stados que las aceiten.
Puode decidir subre la adeson de nuobos nembros, bien cumo subre la antroduçon de eimendas a la Carta. Debe tamien serbir de mediador an causo de cunflitos antre stados-nembro.
L Cunseilho rializa dues reuniones anuales, ua an Maio i outra an Setembre. Ancontra-se prebista la possiblidade dua reunion straordinária a pedido de dous stados-nembro.
=== Cunseilho de Defesa Cunjunta ===
Custituído puls menistros de ls Negócios Strangeiros i de la Defesa de ls stados-nembros, puode aporfilhar las medidas que antenda neçairas a la manutençon de la defesa de ls stados de la Lhiga, ancluindo l uso de la fuorça contra stados que atacórun un nembro de la Lhiga.
=== Cunseilho Eiconómico i Social ===
L sou oubjetibo ye garantir la prosperidade eiquenómica i social de ls nembros. Ye custituído puls menistros de la eiquenomie de ls stados-nembro.
=== Secretariado Giral ===
Ye l uorgano admenistratibo i eisecutibo de la Lhiga, sendo andependiente de l stados que la cumponen. Ye cumpuosta pul Secretairo-Giral, secretairos assistentes i outros funcionários.
Ua de las funçones de l Secretariado ye preparar l ourçamento de la Lhiga, que ambia al Cunseilho para aprobaçon. Ten tamien cumo respunsablidade agendar las reuniones de l Cunseilho.
L Secretairo-Giral ye eileito para un mandato de cinco anhos, renobable. Zde Maio de [[2001]] l Secretairo-Giral de la Lhiga Árabe ye l eigípcio [[Amr Moussa]].
[[Catadorie:Ourganizaçones anternacionales]]
59negaciquib25dwf891liq4icpi42a
Mar Mediterráneo
0
615
107257
101571
2026-07-20T19:28:16Z
~2026-38935-23
15383
/* Geografie houmana */
107257
wikitext
text/x-wiki
L '''Mar Mediterráneo''' ye un [[mar]] de l [[Ouceano Atlántico|Atlántico]] ouriental, cumprendido antre la [[Ouropa]] meridional, la [[Ásia]] oucidental i la [[África]] setentrional; cun cerda de 2,5 milhones de km², ye l maior mar cuntinental de l mundo.
Las augas de l Mar Mediterráneo bánhan las trés [[península]]s de l sul de la Ouropa, que son:[[Península Eibérica|Eibérica]] ([[Pertual]] i [[Spanha]]), [[Península Eitálica|Eitálica]] ([[Eitália]]) i la de l [[Bálcanas]] (Region de la [[Grécia]]). Sues augas zaugan ne l [[Ouceano Atlántico]] atrabeç de l Streito de [[Gibraltar]], i ne l [[Mar Burmeilho]] (ne l Canhal de Sueç). Las augas de outro mar tamien zaugan ne l Mediterráneo, que ye l [[Mar Negro]] (puls streitos de l [[Bósforo]] i de l [[Dardanelos]]). Las augas de l Mediterráneo giralmente son calientes debido a la calor benida de l [[zerto de l Saara]], fazendo cun que caleça praticamente todo l Sul de la [[Ouropa]] (Clima Mediterráneo).
Atinge la sue maior perfundidade, 5121 metros, ne l [[Mar Jónico]], a sul de la [[Grécia]].
== Geografie houmana ==
[[Fexeiro:Waves mediterranean sea.jpg|thumb|300px|Óndias de l mar Mediterráneo na [[Fráncia]]]]
Países banhados pul Mediterráneo:
* '''Ouropa''' (de oeste para lheste): [[Spanha]], [[Gibraltar]] (quelónia de l [[Reino Ounido]]), [[Fráncia]], [[Mónaco]], [[Eitália]], [[Malta]], [[Slobénia]], [[Croácia]], [[Bósnia i Heirzegobina]]<ref>[https://www.cia.gov/lhibrary/publications/the-world-factbook/fields/2060.html CIA World Fatbok]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, [[Montenegro]], [[Albánia]], [[Grécia]] i [[Turquie|Turquia]]
* '''Ásia''' (de norte para sul): [[Turquie|Turquia]], [[Xipre]], [[Síria]], [[Líbano|Lhíbano]], [[Eisrael|Israel]] i [[Territórios Palestinos|Palestina]]
* '''África''' (de lheste para oeste): [[Eigito]], [[Líbia|Lhíbia]], [[Tunísia]], [[Argélia]] i [[Marrocos]]
Ambora nun séian banhados pul Mar Mediterráneo, [[Pertual]] i [[Sérbia]] na Ouropa, i la [[Jordánia]], na Ásia, son cunsidrados países mediterránicos debido a la cercandade geográfica i sue aparença culs países de l Mediterráneo.
Percipales cidades costeiras de l Mediterráneo:
* [[Gibraltar]], ua quelónia [[Reino Ounido|británica]]
* [[Málaga]], [[Cartagena]], [[Baléncia]], [[Barcelona]], [[Alicante]],[[Tarragona]], [[Girona]], [[Palma]], [[Ceuta]] i [[Melilha]], an Spanha
* [[Marselha]], [[Nice]], [[Cannes]] i [[Ajacio|Ajácio]], an Fráncia
* [[Mónaco]], ne l Prencipado de l Mónaco
* [[Génoba]], [[Liborno]], [[Cagliari]], [[Nápoles]], [[Palermo]], [[Catánia]], [[Bari]], [[Brindisi]], [[Beneza]] ,[[Rabena]] i [[Triiste]], na Eitália
* [[Baletta]], an Malta
* [[Split]], [[Dubrobnik]] i [[Rijeka]], na Croácia
* [[Durrës]], na Albánia
* [[Corinto]], [[Pireu]], [[Tessalónica]] i [[Heiráclio]], na Grécia
* [[Smirna]], [[Antália]] i [[Iskenderun]], na Turquie
* [[Latakia]], na Síria
* [[Beirute]], ne l Lhíbano
* [[Tel Abib]] i [[Haifa]], an Eisrael
* [[Alexandria]], ne l Eigito
* [[Bengasi|Bengazi]] i [[Trípoli]], na Lhíbia
* [[Sfax]] i [[Tunis]], na Tunísia
* [[Argel]] i [[Oron]], na Argélia
== Geografie física ==
L clima de la region Mediterránica ye caratelizado por Beranos calientes i secos i Ambiernos amerosos, cun chuba.
[[Fexeiro:Mediterranean Relief.jpg|right|thumb|500px|L relebo de l mar Mediterráneo]]
Percipales ilhas de l Mediterráneo
* [[Sicília]] (Eitália)
* [[Sardenha]] (Eitália)
* [[Xipre]]
* [[Córsega]] (Fráncia)
* [[Creta]] (Grécia)
* [[Baleares]](Spanha)
* [[Maiorca]] (Spanha)
* [[Rodes]] (Grécia)
* [[Menorca]] (Spanha)
* [[Ibiza]] (Spanha)
* [[Malta]]
* [[Ilha de Eilba|Eilba]] (Eitália)
Percipales rius que zaugan ne l Mar Mediterráneo:
* [[Riu Ebro|Ebro]] (an [[Lhéngua catalana|catalan] ] ''Ebre''), an Spanha
* [[Riu Ródano|Ródano]] (an [[Lhéngua francesa|francés]] ''Rhóne''), an Fráncia
* [[Riu Pó|Pó]] (an [[lhéngua eitaliana|eitaliano]] ''Po''), na Eitália
* [[Riu Nilo|Nilo]] (an [[Lhéngua árabe|árabe]] النيل ''an-nīl''), ne l Eigito.
<br style="clear:both;">
== Biologie ==
Speces amblemáticas:
* Plantas: [[Zostera]]
* Mamíferos marinos: Foca-monge ''[[Monachus monachus]]'', [[golfino]]s
* Peixes: [[mero]]s, [[atun]]s
* Réteis: Tartarua-boba ''[[Tartarua-cabeçuda|Caretta caretta]]' '
* Ye amportante ressaltar que nun hai camarones natibos de l Mediterráneo.
Maiores amanaças a la [[biodibersidade]]:
* Presson ourbanística nas zonas costeiras
* Antensificaçon de la [[agricultura]] nas planices, abandono de las tierras altas
* [[Desertificaçon]] an alguas árias
* Spécies sóticas [[Ambason biológica|ambasoras]]
== Stória ==
[[Fexeiro:Map of the Roman Empire at its height.svg|250px|right|thumb|Mássima stenson de l Ampério Romano, an 117 d.C.. L Ampério zambolbiu-se an buolta de l Mar Mediterráneo, que ls Romanos chamában ''Mare Nostrum''.]]
Zde la Antiguidade, l Mar Mediterráneo fui ua zona priblegiada de cuntatos culturales, antensas relaçones comerciales i de custantes anfrentamientos políticos. A las bordas de l Mediterráneo florescírun, zambolbírun-se i zaparecírun amportantes ceblizaçones, alguns de ls pobos que habitórun las cuostas de l Mar Mediterráneo: [[Eigito|Eigípcios]], [[Canaana|Cananeus]], [[Fenícios]], [[Hititas]], [[Grécia|Griegos]], [[Cartago|Cartagineses]], [[Ampério Romano|Romanos]], [[Macedónia|Macedónios]], [[Berberes]], [[Génoba|Genobeses]], [[Beneza|Benezianos]].
Un de ls fatos marcantes de la stória de la region acunteciu an [[1453]] quando ls [[otomano]]s tomórun la cidade de [[Custantinopla]] (atual cidade turca de [[Stambul]]) i fechórun l Mediterráneo ouriental a la penetraçon ouropeia. Esta tenerie sido ua de las rezones que tenerie ampelido pertueses i spanholes se abinturáren pul Atlántico an busca de l camino de las [[Índias]].
Na segunda metade de l [[seclo XVIII]], la [[Anglaterra]] i la [[Fráncia]] fúrun ampliando sues anfluéncias subre la region, aprobeitando la decadéncia otomana i, al mesmo tiempo, tentando ampedir la spanson de la [[Rússia]]. La Anglaterra que fui afirmando-se cada beç más cumo grande poténcia marítima, stabeleciu-se an alguns puntos stratégicos ([[Gibraltar]] i ilhas de [[Malta]] i [[Xipre]]), que se transformarian an amportantes bases nabales.
An [[1869]], cula abiertura de l [[canhal de Sueç]], obra custruída por un cunsórcio franco-británico, l Mediterráneo Ouriental passou a antegrar las grandes rotas de l comércio anternacional, passando a tener un papel relebante nas relaçones políticas i comerciales de las poténcias de la Ouropa.
Cula fin de la [[Purmeira Guerra Mundial]] (1914/19), cunsulidou-se la supremacie británica, nun sfergante an que l Mediterráneo se trasformaba nua artéria bital para la Ouropa an funçon de stablecer ua lhigaçon más rápida i eiconómica antre las árias cunsumidoras i pordutoras de petrólio, estas redadeiras ne l [[Ouriente Médio]].
Alguas décadas depuis, al findar-se la [[Segunda Guerra Mundial]] an 1945, l Mediterráneo, assi cumo quaije todas las árias de l mundo, ancaixou-se eimediatamente ne ls squemas de l jogo de anfluéncias i alianças angendrados pula [[Guerra Frie]]. Cula criaçon de la ourganizaçon de l Tratado de l Atlántico Norte ([[Ourganizaçon de l Tratado de l Atlántico Norte|OTAN]]) , ls [[Stados Ounidos de la América|EUA]] sustituíran als poucos ls británicos cumo poténcia dominante de l Mediterráneo.
Todabie, ls porcesso cunflituosos de andependéncia dua série de quelónias ouropeias specialmente ne l norte de la [[África]], la presson eisercida pula crecente spanson de la marina sobiética, ls bários cunflitos antre países árabes i [[Eisrael]] i las tradecionales ribalidades antre países de la region, trasformórun l Mediterráneo nua ária de frequentes tensones geopolíticas.
La fin de la Guerra Frie, se dun lhado eiliminou alguas bielhas tensones, por outro motibou l aparecimiento de muitos nuobos zafios para ls países de la region.
Son dezoito ls países que possuen tierras banhadas pul Mediterráneo. Eilhes aperséntan grandes defrenças ne l que se refire al tamanho, a la eiboluçon stórico-cultural i al nible de zambolbimiento.
Praticamente todos ls países alredror de l Mediterráneo Ouriental aperséntan, ó apresentórun nun passado recente, tensones i cunflitos anternos ó porblemas ne l relacionamiento cun naciones bezinas.
== Cultura ==
=== [[Gastronomie]] ===
Alguns eilemientos de la [[culinária mediterránica]]:
* L [[refogado]]: [[cebolha]], [[alho]], [[azeite]], [[tomate]]
* Ls [[cundimento]]s: [[louro]], [[manjericon]], [[orégon]]s, [[coentro]]s, [[salba]]
* Ls [[cereales]] i deribados: [[pan]], [[pizza]], [[polenta]], [[massa (alimento)|massas]] (ó ''pasta''), [[cuscuç]], [[arroç]]
* Ls [[legumes]]: [[pepino]], [[courgette]], [[alcaparra]]s, [[azeituna]]s i an menor grau la [[patata]]
* L [[peixe]], [[marisco]] i [[cefalópode]]s
* La [[chicha]] [[grelha]]da ó [[guisado|guisadas]]
* L [[lheite]] i sous deribados: [[queiso]]s, [[Yagurte|iogurte]]
== Atibidades houmanas ==
=== Turismo ===
L Mediterráneo ye la region turística más besitada an to l mundo. An [[1970]], l Mediterráneo recebiu 57 milhones de turistas; an [[1997]] yá éran 187 milhones, i este númaro cuntina a crecer. Ye la atebidade respunsable pula metade de l [[PIB]] de l países lhocalizados nesta region.
== {{Ber tamien}} ==
{{Commonscat|Mediterranean Sea}}
== Refréncias ==
<references/>
{{rabisco|hidrografie}}
[[Catadorie:Mares|Mediterraneo, Mar]]
[[Catadorie:Mediterráneo]]
6lnz3cdk7f9agfa5j1w124ozuj1d9vl
107258
107257
2026-07-20T19:29:12Z
~2026-38935-23
15383
/* */
107258
wikitext
text/x-wiki
L '''Mar Mediterráneo''' ye un [[mar]] de l [[Ouceano Atlántico|Atlántico]] ouriental, cumprendido antre la [[Ouropa]] meridional, la [[Ásia]] oucidental i la [[África]] setentrional; cun cerda de 2,5 milhones de km², ye l maior mar cuntinental de l mundo.
Las augas de l Mar Mediterráneo bánhan las trés [[península]]s de l sul de la Ouropa, que son:[[Península Eibérica|Eibérica]] ([[Pertual]] i [[Spanha]]), [[Península Eitálica|Eitálica]] ([[Eitália]]) i la de l [[Península Balcánica|Bálcanas]] (Region de la [[Grécia]]). Sues augas zaugan ne l [[Ouceano Atlántico]] atrabeç de l Streito de [[Gibraltar]], i ne l [[Mar Burmeilho]] (ne l Canhal de Sueç). Las augas de outro mar tamien zaugan ne l Mediterráneo, que ye l [[Mar Negro]] (puls streitos de l [[Bósforo]] i de l [[Dardanelos]]). Las augas de l Mediterráneo giralmente son calientes debido a la calor benida de l [[zerto de l Saara]], fazendo cun que caleça praticamente todo l Sul de la [[Ouropa]] (Clima Mediterráneo).
Atinge la sue maior perfundidade, 5121 metros, ne l [[Mar Jónico]], a sul de la [[Grécia]].
== Geografie houmana ==
[[Fexeiro:Waves mediterranean sea.jpg|thumb|300px|Óndias de l mar Mediterráneo na [[Fráncia]]]]
Países banhados pul Mediterráneo:
* '''Ouropa''' (de oeste para lheste): [[Spanha]], [[Gibraltar]] (quelónia de l [[Reino Ounido]]), [[Fráncia]], [[Mónaco]], [[Eitália]], [[Malta]], [[Slobénia]], [[Croácia]], [[Bósnia i Heirzegobina]]<ref>[https://www.cia.gov/lhibrary/publications/the-world-factbook/fields/2060.html CIA World Fatbok]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, [[Montenegro]], [[Albánia]], [[Grécia]] i [[Turquie|Turquia]]
* '''Ásia''' (de norte para sul): [[Turquie|Turquia]], [[Xipre]], [[Síria]], [[Líbano|Lhíbano]], [[Eisrael|Israel]] i [[Territórios Palestinos|Palestina]]
* '''África''' (de lheste para oeste): [[Eigito]], [[Líbia|Lhíbia]], [[Tunísia]], [[Argélia]] i [[Marrocos]]
Ambora nun séian banhados pul Mar Mediterráneo, [[Pertual]] i [[Sérbia]] na Ouropa, i la [[Jordánia]], na Ásia, son cunsidrados países mediterránicos debido a la cercandade geográfica i sue aparença culs países de l Mediterráneo.
Percipales cidades costeiras de l Mediterráneo:
* [[Gibraltar]], ua quelónia [[Reino Ounido|británica]]
* [[Málaga]], [[Cartagena]], [[Baléncia]], [[Barcelona]], [[Alicante]],[[Tarragona]], [[Girona]], [[Palma]], [[Ceuta]] i [[Melilha]], an Spanha
* [[Marselha]], [[Nice]], [[Cannes]] i [[Ajacio|Ajácio]], an Fráncia
* [[Mónaco]], ne l Prencipado de l Mónaco
* [[Génoba]], [[Liborno]], [[Cagliari]], [[Nápoles]], [[Palermo]], [[Catánia]], [[Bari]], [[Brindisi]], [[Beneza]] ,[[Rabena]] i [[Triiste]], na Eitália
* [[Baletta]], an Malta
* [[Split]], [[Dubrobnik]] i [[Rijeka]], na Croácia
* [[Durrës]], na Albánia
* [[Corinto]], [[Pireu]], [[Tessalónica]] i [[Heiráclio]], na Grécia
* [[Smirna]], [[Antália]] i [[Iskenderun]], na Turquie
* [[Latakia]], na Síria
* [[Beirute]], ne l Lhíbano
* [[Tel Abib]] i [[Haifa]], an Eisrael
* [[Alexandria]], ne l Eigito
* [[Bengasi|Bengazi]] i [[Trípoli]], na Lhíbia
* [[Sfax]] i [[Tunis]], na Tunísia
* [[Argel]] i [[Oron]], na Argélia
== Geografie física ==
L clima de la region Mediterránica ye caratelizado por Beranos calientes i secos i Ambiernos amerosos, cun chuba.
[[Fexeiro:Mediterranean Relief.jpg|right|thumb|500px|L relebo de l mar Mediterráneo]]
Percipales ilhas de l Mediterráneo
* [[Sicília]] (Eitália)
* [[Sardenha]] (Eitália)
* [[Xipre]]
* [[Córsega]] (Fráncia)
* [[Creta]] (Grécia)
* [[Baleares]](Spanha)
* [[Maiorca]] (Spanha)
* [[Rodes]] (Grécia)
* [[Menorca]] (Spanha)
* [[Ibiza]] (Spanha)
* [[Malta]]
* [[Ilha de Eilba|Eilba]] (Eitália)
Percipales rius que zaugan ne l Mar Mediterráneo:
* [[Riu Ebro|Ebro]] (an [[Lhéngua catalana|catalan] ] ''Ebre''), an Spanha
* [[Riu Ródano|Ródano]] (an [[Lhéngua francesa|francés]] ''Rhóne''), an Fráncia
* [[Riu Pó|Pó]] (an [[lhéngua eitaliana|eitaliano]] ''Po''), na Eitália
* [[Riu Nilo|Nilo]] (an [[Lhéngua árabe|árabe]] النيل ''an-nīl''), ne l Eigito.
<br style="clear:both;">
== Biologie ==
Speces amblemáticas:
* Plantas: [[Zostera]]
* Mamíferos marinos: Foca-monge ''[[Monachus monachus]]'', [[golfino]]s
* Peixes: [[mero]]s, [[atun]]s
* Réteis: Tartarua-boba ''[[Tartarua-cabeçuda|Caretta caretta]]' '
* Ye amportante ressaltar que nun hai camarones natibos de l Mediterráneo.
Maiores amanaças a la [[biodibersidade]]:
* Presson ourbanística nas zonas costeiras
* Antensificaçon de la [[agricultura]] nas planices, abandono de las tierras altas
* [[Desertificaçon]] an alguas árias
* Spécies sóticas [[Ambason biológica|ambasoras]]
== Stória ==
[[Fexeiro:Map of the Roman Empire at its height.svg|250px|right|thumb|Mássima stenson de l Ampério Romano, an 117 d.C.. L Ampério zambolbiu-se an buolta de l Mar Mediterráneo, que ls Romanos chamában ''Mare Nostrum''.]]
Zde la Antiguidade, l Mar Mediterráneo fui ua zona priblegiada de cuntatos culturales, antensas relaçones comerciales i de custantes anfrentamientos políticos. A las bordas de l Mediterráneo florescírun, zambolbírun-se i zaparecírun amportantes ceblizaçones, alguns de ls pobos que habitórun las cuostas de l Mar Mediterráneo: [[Eigito|Eigípcios]], [[Canaana|Cananeus]], [[Fenícios]], [[Hititas]], [[Grécia|Griegos]], [[Cartago|Cartagineses]], [[Ampério Romano|Romanos]], [[Macedónia|Macedónios]], [[Berberes]], [[Génoba|Genobeses]], [[Beneza|Benezianos]].
Un de ls fatos marcantes de la stória de la region acunteciu an [[1453]] quando ls [[otomano]]s tomórun la cidade de [[Custantinopla]] (atual cidade turca de [[Stambul]]) i fechórun l Mediterráneo ouriental a la penetraçon ouropeia. Esta tenerie sido ua de las rezones que tenerie ampelido pertueses i spanholes se abinturáren pul Atlántico an busca de l camino de las [[Índias]].
Na segunda metade de l [[seclo XVIII]], la [[Anglaterra]] i la [[Fráncia]] fúrun ampliando sues anfluéncias subre la region, aprobeitando la decadéncia otomana i, al mesmo tiempo, tentando ampedir la spanson de la [[Rússia]]. La Anglaterra que fui afirmando-se cada beç más cumo grande poténcia marítima, stabeleciu-se an alguns puntos stratégicos ([[Gibraltar]] i ilhas de [[Malta]] i [[Xipre]]), que se transformarian an amportantes bases nabales.
An [[1869]], cula abiertura de l [[canhal de Sueç]], obra custruída por un cunsórcio franco-británico, l Mediterráneo Ouriental passou a antegrar las grandes rotas de l comércio anternacional, passando a tener un papel relebante nas relaçones políticas i comerciales de las poténcias de la Ouropa.
Cula fin de la [[Purmeira Guerra Mundial]] (1914/19), cunsulidou-se la supremacie británica, nun sfergante an que l Mediterráneo se trasformaba nua artéria bital para la Ouropa an funçon de stablecer ua lhigaçon más rápida i eiconómica antre las árias cunsumidoras i pordutoras de petrólio, estas redadeiras ne l [[Ouriente Médio]].
Alguas décadas depuis, al findar-se la [[Segunda Guerra Mundial]] an 1945, l Mediterráneo, assi cumo quaije todas las árias de l mundo, ancaixou-se eimediatamente ne ls squemas de l jogo de anfluéncias i alianças angendrados pula [[Guerra Frie]]. Cula criaçon de la ourganizaçon de l Tratado de l Atlántico Norte ([[Ourganizaçon de l Tratado de l Atlántico Norte|OTAN]]) , ls [[Stados Ounidos de la América|EUA]] sustituíran als poucos ls británicos cumo poténcia dominante de l Mediterráneo.
Todabie, ls porcesso cunflituosos de andependéncia dua série de quelónias ouropeias specialmente ne l norte de la [[África]], la presson eisercida pula crecente spanson de la marina sobiética, ls bários cunflitos antre países árabes i [[Eisrael]] i las tradecionales ribalidades antre países de la region, trasformórun l Mediterráneo nua ária de frequentes tensones geopolíticas.
La fin de la Guerra Frie, se dun lhado eiliminou alguas bielhas tensones, por outro motibou l aparecimiento de muitos nuobos zafios para ls países de la region.
Son dezoito ls países que possuen tierras banhadas pul Mediterráneo. Eilhes aperséntan grandes defrenças ne l que se refire al tamanho, a la eiboluçon stórico-cultural i al nible de zambolbimiento.
Praticamente todos ls países alredror de l Mediterráneo Ouriental aperséntan, ó apresentórun nun passado recente, tensones i cunflitos anternos ó porblemas ne l relacionamiento cun naciones bezinas.
== Cultura ==
=== [[Gastronomie]] ===
Alguns eilemientos de la [[culinária mediterránica]]:
* L [[refogado]]: [[cebolha]], [[alho]], [[azeite]], [[tomate]]
* Ls [[cundimento]]s: [[louro]], [[manjericon]], [[orégon]]s, [[coentro]]s, [[salba]]
* Ls [[cereales]] i deribados: [[pan]], [[pizza]], [[polenta]], [[massa (alimento)|massas]] (ó ''pasta''), [[cuscuç]], [[arroç]]
* Ls [[legumes]]: [[pepino]], [[courgette]], [[alcaparra]]s, [[azeituna]]s i an menor grau la [[patata]]
* L [[peixe]], [[marisco]] i [[cefalópode]]s
* La [[chicha]] [[grelha]]da ó [[guisado|guisadas]]
* L [[lheite]] i sous deribados: [[queiso]]s, [[Yagurte|iogurte]]
== Atibidades houmanas ==
=== Turismo ===
L Mediterráneo ye la region turística más besitada an to l mundo. An [[1970]], l Mediterráneo recebiu 57 milhones de turistas; an [[1997]] yá éran 187 milhones, i este númaro cuntina a crecer. Ye la atebidade respunsable pula metade de l [[PIB]] de l países lhocalizados nesta region.
== {{Ber tamien}} ==
{{Commonscat|Mediterranean Sea}}
== Refréncias ==
<references/>
{{rabisco|hidrografie}}
[[Catadorie:Mares|Mediterraneo, Mar]]
[[Catadorie:Mediterráneo]]
timen4qz1m28wt8bju67ixayzvan2cx
Nuoba Iorque
0
668
107294
93270
2026-07-21T11:24:00Z
~2026-38935-23
15383
/* */
107294
wikitext
text/x-wiki
'''Nuoba Iorque'''<ref>Ye tamien quemun l'amprego de ''Nuoba York'' an uorgones d'amprensa i outros beíclos, sendo porén ua forma híbrida zaconseilhada por lexicógrafos cumo [[Napoleon Mendes de Almeida]] ó [[José Pedro Machado]]</ref> (an [[léngua anglesa|anglés]] ''New York City'') ye ua cidade que queda ne l [[Stados de ls Stados Ounidos de la América|stado]] [[Stados Ounidos de la América|americano]] de [[Nuoba Iorque (stado)|Nuoba Iorque]]. Localizada ne l nordeste de l paíç, ye la cidade mais populosa de ls Stados Ounidos i ua de las [[cidades globales|cidades mais amportantes i anfluentes de l mundo]], yá que neilha stá localizado l percipal centro financeiro mundial, bien cumo la sede de la [[Ourganizaçon de las Naciones Ounidas|Ourganizaçon de las Naçones Ounidas]].
Cun sous 8.336.697 d'habitantes (2012), cun cerca de 18,7 milhones d'habitantes na sue [[metrópole|ária metropolitana]], la region onde la cidade se ancontra ye facilmente a maior de sou paíç i la segunda mais populosa de la América de l Norte, sendo superada suolo pula [[Cidade de l México]]. De fato, suolo dieç Stados americanos (nun ancluindo l Stado de Nuoba Iorque) ténen mais habitantes de l que la cidade de Nuoba Iorque. Zde sue atiradeiraçon, an [[1625]], l local ténen sido un de ls percípais çtinos d'eimigrantes, benidos de todas las partes de l mundo, que fazírun de Nuoba Iorque ua cidade altamente cosmopolita, i ua de las mais dibersificadas, étnica i racialmente, de l mundo.
Mas, Nuoba Iorque, cumo todas las grandes [[metrópole]]s mundiales, anfrenta einormes porblemas socio-eiconómicos. Cerca dun milhon d'habitantes receben algun tipo d'ajuda social, i dezenas de milhares de famílias bibendo an guetos spalhados pula cidade. Muitas pessonas, sin-abrigo, son oubrigadas a bibir na rue. [[Poluiçon]], zeigualdade socio-eiconómica i alto custo de bida son porblemas que faziran parte de Nuoba Iorque, furçando muitas pessonas a abandonar la cidade, i migrar para ls subúrbios ó outras regiones de l paíç. Altas taxas de [[crime|criminalidade]] i cunflitos raciales tamien fúrun grandes porblemas, ambora an tiempos recentes, las taxas de criminalidade i l númaro de cunflitos raciales téngan caído muito, i Nuoba Iorque ye atualmente la grande cidade mais segura de ls Stados Ounidos.
Apesar de sous porblemas, Nuoba Iorque cuntina a ser cunsiderada ua de las cidades mais antressantes i fascinantes de ls Stados Ounidos - se nun de l mundo - por muitas pessonas, atraindo mais [[turismo|turistas]] de l que qualquier outra cidade americana, séian turistas domésticos ó anternacionales. Ye muita beç tamien cunsiderada la cidade mais cosmopolita de l mundo.
[[Fexeiro:NYC_Top_of_the_Rock_Pano.jpg|center|500px|Panorama de Nuoba Iorque]]
== Refréncias ==
<references/>
[[Catadorie:Cidades de ls Stados Ounidos de la América]]
4lkzqss42ugr3aho86efw3vxs0flgo8
Oucránia
0
683
107288
101671
2026-07-21T10:09:33Z
~2026-38935-23
15383
/* */
107288
wikitext
text/x-wiki
{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
|+<big>'''Україна (Ukrayina)'''<br />'''Oucránia'''</big>
|-
| style="background:#efefef;" align="center" colspan=2 |
{| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0"
|-
| align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Flag of Ukraine.svg|left|130px]]
| align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Coat of arms of Ukraine.svg|left|125px]]
|}
|-
| align="center" colspan=2 |[[Fexeiro:Europe location UKR.png|left|290px]]
|-
| '''Lhéngua oufecial''' || {{l|Oucraniano}}
|-
| '''Capital'''<br /> - Populaçon:<br />|| {{l|Kieb}}<br />2.7000.000<small>(2007)</small>
|-
| '''Ária'''<br />
| 603.628 km² <br />
|-
| '''Populaçon'''<br /> - Total:<br /> - Densidade:
| <br />42.539.010<small>(2016)</small><br />70,5 ab./km²
|-
|}
La '''Oucránia''' (an [[léngua Oucraniana|Oucraniano]] Україна, [[Trasliteraçon|transl.]] ''Ukrayina'') ye un paíç de la [[Ouropa Ouriental]]. Faç frunteira la norte cula [[Bielorrússia]], la norte i la lheste cula [[Rússia]], la sul cul [[Mar de Azob]] i l [[Mar Negro]], i la oeste cula [[Roménia]], la [[Moldábia|Moldoba]], la [[Hungrie|Houngria]], la [[Slobáquia]] i la [[Polónia]]. Sue capital ye [[Kieb]], maior cidade de l paíç an [[populaçon]].
L atual [[território]] de la Oucránia fui, pul menos zde l [[seclo IX]], l centro de la ceblizaçon [[slabos|slaba]] ouriental que bieno a formar l [[Prencipado de Kieb]], antecessor de la Oucránia, de la Vielorrússia i de la Rússia, . Al lhargo de ls seclos a seguir, la region fui cumpartida antre las poténcias regionales. Passado un período de andependéncia ([[1917]]-[[1921]]) an seguida a la [[Reboluçon Russa]], la Oucránia tornou-se an [[1922]] ua de las Repúblicas Sobiéticas fundadoras de la [[URSS]]. L território de la [[República Socialista Sobiética de la Oucránia]] fui ampliado na direçon oeste passado la [[Segunda Guerra Mundial]] i, outra beç, an [[1954]], cula trasferéncia de la [[Crimeia]].
La Oucránia ganhou sue [[andependéncia]] passado l colapso de la [[Ounion Sobiética]] an [[1991]], tornando-se un [[Stado]] [[soberanie|soberano]].
== Política ==
La Oucránia ye ua [[república]] cun un [[sistema de goberno]] [[sistema semi-persidencialista|semi-persidencial]] i poderes [[poder lhegislatibo|legislatibo]], [[poder eisecutibo|eisecutibo]] i [[poder judicial|judiciário]] apartados. L [[lista de persidentes de la Oucránia|persidente de la república]] ye eileito pul [[Eileiçon|boto direto]] i detén las funçones de [[xefe de Stado]]. L [[lista de purmeiros-menistros de la Oucránia|purmeiro-menistro]] ye zeignado i demetido pul [[parlamento]], chamado [[Berkhobna Rada]], cun 450 assentos. L parlamiento tamien chama l [[goberno|gabinete]]. L persidente andica ls xefes de l gobernos regionales i çtritales, cula anfluéncia de l purmeiro-menistro.
Las lheis, decisones de l parlamento i de l gabinete, decretos persidenciales i decisones de l parlamento de la [[República Outónoma de la Criméia]] puoden ser anuladas pul [[Tribunal Custitucional]] de la Oucránia an causo de biolaçon de la [[custituiçon]] de l paíç. Outros atos normatibos stan sujeitos la [[jurisdiçon|apreciaçon judicial]]. L Supremo Tribunal de la Oucránia ye l percipal uorgano judicial de la Justícia quemun.
L outo-goberno lhocal ye oufecialmente garantido; las cámaras de bereadores i ls persidentes de la cámara son eileitos pul boto direto i cuntrólan l ourçamento lhocal.
Hai un grande númaro de [[partido político|partidos políticos]] ourganizados na Oucránia, muitos de l quales possuen pequeinho númaro de nembros i son çconhecidos de l público. Las agremiaçones pequeinhas usualmente se únen an coalizones para participar de las eileiçones parlamentares.
== Geografie ==
{{Ber artigo percipal|[[Geografie de la Oucránia]]}}
Cun ua [[ária]] de 603 700 kn², la Oucránia ye l 44° paíç de l mundo an território, un pouco maior que l [[stado brasileiro]] de [[Minas Gerales]] ó que la soma de las árias de la [[Spanha]] i de [[Pertual]]. Ye l segundo maior paíç de la [[Ouropa]], atrás de la [[Rússia]] ouropéia i delantre de la [[Fráncia]] metropolitana.
La paisaige Oucraniana ye formada percipalmente por prainadas férteles ó ''[[stepe]]s'', i [[praino]]s, atrabessados por [[riu]]s cumo l [[Dniepre]], [[Donets]], [[Dniéster]] i [[Bug meridional]], que corren na direçon sul i scoan ne l [[Mar Negro]] i ne l pequeinho [[Mar de Azob]]. A sudoeste , l [[delta]] de l [[Danúbio]] sirbe de frunteira cula [[Roménia]]. Solo hai muntanhas a oeste, la cordilheira de l [[Cárpatos]], an que l punto culminante ye l [[Hora Hoberla]] (2 061 m), i ne l sudeste de la península de la [[Criméia]], la [[Cordilheira de la Criméia]].
L tiempo de la Oucránia ye, an sue maior parte, [[clima ameroso|temperado cuntinental]], inda que se puoda achar un [[Clima mediterránico|clima mediterráneo]] na cuosta [[meridional]] de la Criméia. [[Chuobe]] mais ne l [[oeste]] i ne l [[norte]], mas menos ne l [[lheste]] i ne l [[sudeste]]. Ls [[ambierno]]s son an special frius ne l anterior; ne ls [[berano]]s son an special calientes ne l [[sul]].
Las percipales cidades de l paíç (por [[populaçon]]) son [[Kieb]], [[Carcóbia]], [[Dnipropetrobsk]], [[Oudessa]], [[Donetsk]], [[Zaporíjia]] i [[Lbib]].
== Demografie ==
Cunsante l censo Oucraniano de 2001, ls [[Oucranianos|Oucranianos étnicos]] sóman 77,8% de la [[populaçon]]. Las [[minorie étnica|minories]] ancluen [[grupo étnico|grupos étnicos]] segneficatibos de [[russos]] (17,3%), [[romenos]] (0,8%), [[bielorrussos]] (0,6%), [[tártaros de la Criméia]] (0,5%), [[búlgaros]] (0,4%), [[magiares|húngaros]] (0,3%), [[poloneses]] (0,3%), [[judius]] (0,2%), [[arménios]] (0,2%), [[griegos]] (0,2%) i [[tártaros]] (0,2%).
Las regiones andustriales a lheste i sudeste son las mais densamente demoradas. Cerca de 67,2% de la populaçon bibe an ária ourbana.
La [[léngua Oucraniana]] ye l solo [[léngua oufecial]] de la Oucránia. L [[léngua russa|russo]] ye mui falado, an special ne l lheste i ne l sul de l paíç. Segundo l censo, 67,5% de la populaçon declarórun falar l Oucraniano cumo lhéngua materna, contra 29,6% que fálan l russo cumo purmeira lhéngua. Alguas pessonas úsan ua mistura de las dues lhénguas, anquanto que outras, inda que decláren tener l Oucraniano cumo lhéngua materna, úsan l russo ne l die a die. L Oucraniano lhiterário ye mais ousado na Oucránia oucidental i central, anquanto que l russo predomina nas cidades de la Oucránia ouriental i meridional. L goberno promobe ua política de "oucranizaçon", cul amprego de l Oucraniano an scuolas, repartiçones públicas i parte de la média, normalmente a las spensas de l russo; ne l die a die, mas, las pessonas son lhibres para falar qualquiera lhéngua. Na prática, la maiorie de la populaçon ye bilíngue.
La segneficatiba minorie romena i [[moldábios|moldábia]] queda percipalmente ne l [[Óblast de Chernibtsi]].
Por bies de ls baixos salários i al zamprego, houbo cunsiderable grau de [[eimigraçon]] a partir de la fin de l [[década de 1990|anhos 1990]]. Inda que las stimatibas barien, cerca de dous la trés milhones de Oucranianos móran i trabálhan fuora, an sue maior parte eilegalmente.
Segundo stimatibas<ref>{{Citation |title=Archive copy |url=http://www.ucrania.org.br/html/body_ucrania.html |accessdate=2009-05-01 |archivedate=2007-02-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070216015334/http://www.ucrania.org.br/html/body_ucrania.html }}</ref> de la [[diplomacie|Ambaixada]] de la Oucránia an [[Brasília]], hai cerca de 500 000 Oucranianos i sous çcendentes ne l [[Brasil]], cuncentrados percipalmente ne l stado de l [[Paraná]] (90%), probenientes de dues lhiebas de eimigraçon, la purmeira ne l final de l [[seclo XIX]], para trabalhar na [[agricultura]], i la segunda ne l ampeço de l seclo XX, cumo mano-de-obra na custruçon de caminos de fierro.
An [[Pertual]], l [[Serbício de Strangeiros i Frunteiras]] dibulgou an [[2001]] que hai 40 000 Oucranianos ne l paíç. Mas este númaro puode ser mais alto, yá que eisisten eimigrantes eilegales. La eimigraçon Oucraniana ten sido amportante para oumentar la populaçon atiba de Pertual i prencher puostos de trabalho que la maiorie de l pertueses prefire nun acupar. La maiorie de l Oucranianos - muitos cun eiducaçon superior - trabalha an obras públicas i an serbícios de lhimpeza. Pertual yá reconhece diplomas Oucranianos.
== Refréncias ==
<references/>
[[Catadorie:Oucránia]]
{{Paízes de la Ouropa}}
o986uznc6j6r3b5wtk81ut8b29ayt8x
107289
107288
2026-07-21T10:11:53Z
~2026-38935-23
15383
/* */
107289
wikitext
text/x-wiki
{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
|+<big>'''Україна (Ukrayina)'''<br />'''Oucránia'''</big>
|-
| style="background:#efefef;" align="center" colspan=2 |
{| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0"
|-
| align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Flag of Ukraine.svg|left|130px]]
| align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Coat of arms of Ukraine.svg|left|125px]]
|}
|-
| align="center" colspan=2 |[[Fexeiro:Europe location UKR.png|left|290px]]
|-
| '''Lhéngua oufecial''' || {{l|Oucraniano}}
|-
| '''Capital'''<br /> - Populaçon:<br />|| {{l|Kieb}}<br />2.7000.000<small>(2007)</small>
|-
| '''Ária'''<br />
| 603.628 km² <br />
|-
| '''Populaçon'''<br /> - Total:<br /> - Densidade:
| <br />42.539.010<small>(2016)</small><br />70,5 ab./km²
|-
|}
La '''Oucránia''' (an [[léngua Oucraniana|Oucraniano]] Україна, [[Trasliteraçon|transl.]] ''Ukrayina'') ye un paíç de la [[Ouropa Ouriental]]. Faç frunteira la norte cula [[Bielorrússia]], la norte i la lheste cula [[Rússia]], la sul cul [[Mar de Azob]] i l [[Mar Negro]], i la oeste cula [[Roménia]], la [[Moldábia|Moldoba]], la [[Hungrie|Houngria]], la [[Slobáquia]] i la [[Polónia]]. Sue capital ye [[Kieb]], maior cidade de l paíç an [[populaçon]].
L atual [[território]] de la Oucránia fui, pul menos zde l [[seclo IX]], l centro de la ceblizaçon [[slabos|slaba]] ouriental que bieno a formar l [[Prencipado de Kieb]], antecessor de la Oucránia, de la [[Bielorrússia]] i de la [[Rússia]], . Al lhargo de ls seclos a seguir, la region fui cumpartida antre las poténcias regionales. Passado un período de andependéncia ([[1917]]-[[1921]]) an seguida a la [[Reboluçon Russa]], la Oucránia tornou-se an [[1922]] ua de las Repúblicas Sobiéticas fundadoras de la [[URSS]]. L território de la [[República Socialista Sobiética de la Oucránia]] fui ampliado na direçon oeste passado la [[Segunda Guerra Mundial]] i, outra beç, an [[1954]], cula trasferéncia de la [[Crimeia]].
La Oucránia ganhou sue [[andependéncia]] passado l colapso de la [[Ounion Sobiética]] an [[1991]], tornando-se un [[Stado]] [[soberanie|soberano]].
== Política ==
La Oucránia ye ua [[república]] cun un [[sistema de goberno]] [[sistema semi-persidencialista|semi-persidencial]] i poderes [[poder lhegislatibo|legislatibo]], [[poder eisecutibo|eisecutibo]] i [[poder judicial|judiciário]] apartados. L [[lista de persidentes de la Oucránia|persidente de la república]] ye eileito pul [[Eileiçon|boto direto]] i detén las funçones de [[xefe de Stado]]. L [[lista de purmeiros-menistros de la Oucránia|purmeiro-menistro]] ye zeignado i demetido pul [[parlamento]], chamado [[Berkhobna Rada]], cun 450 assentos. L parlamiento tamien chama l [[goberno|gabinete]]. L persidente andica ls xefes de l gobernos regionales i çtritales, cula anfluéncia de l purmeiro-menistro.
Las lheis, decisones de l parlamento i de l gabinete, decretos persidenciales i decisones de l parlamento de la [[República Outónoma de la Criméia]] puoden ser anuladas pul [[Tribunal Custitucional]] de la Oucránia an causo de biolaçon de la [[custituiçon]] de l paíç. Outros atos normatibos stan sujeitos la [[jurisdiçon|apreciaçon judicial]]. L Supremo Tribunal de la Oucránia ye l percipal uorgano judicial de la Justícia quemun.
L outo-goberno lhocal ye oufecialmente garantido; las cámaras de bereadores i ls persidentes de la cámara son eileitos pul boto direto i cuntrólan l ourçamento lhocal.
Hai un grande númaro de [[partido político|partidos políticos]] ourganizados na Oucránia, muitos de l quales possuen pequeinho númaro de nembros i son çconhecidos de l público. Las agremiaçones pequeinhas usualmente se únen an coalizones para participar de las eileiçones parlamentares.
== Geografie ==
{{Ber artigo percipal|[[Geografie de la Oucránia]]}}
Cun ua [[ária]] de 603 700 kn², la Oucránia ye l 44° paíç de l mundo an território, un pouco maior que l [[stado brasileiro]] de [[Minas Gerales]] ó que la soma de las árias de la [[Spanha]] i de [[Pertual]]. Ye l segundo maior paíç de la [[Ouropa]], atrás de la [[Rússia]] ouropéia i delantre de la [[Fráncia]] metropolitana.
La paisaige Oucraniana ye formada percipalmente por prainadas férteles ó ''[[stepe]]s'', i [[praino]]s, atrabessados por [[riu]]s cumo l [[Dniepre]], [[Donets]], [[Dniéster]] i [[Bug meridional]], que corren na direçon sul i scoan ne l [[Mar Negro]] i ne l pequeinho [[Mar de Azob]]. A sudoeste , l [[delta]] de l [[Danúbio]] sirbe de frunteira cula [[Roménia]]. Solo hai muntanhas a oeste, la cordilheira de l [[Cárpatos]], an que l punto culminante ye l [[Hora Hoberla]] (2 061 m), i ne l sudeste de la península de la [[Criméia]], la [[Cordilheira de la Criméia]].
L tiempo de la Oucránia ye, an sue maior parte, [[clima ameroso|temperado cuntinental]], inda que se puoda achar un [[Clima mediterránico|clima mediterráneo]] na cuosta [[meridional]] de la Criméia. [[Chuobe]] mais ne l [[oeste]] i ne l [[norte]], mas menos ne l [[lheste]] i ne l [[sudeste]]. Ls [[ambierno]]s son an special frius ne l anterior; ne ls [[berano]]s son an special calientes ne l [[sul]].
Las percipales cidades de l paíç (por [[populaçon]]) son [[Kieb]], [[Carcóbia]], [[Dnipropetrobsk]], [[Oudessa]], [[Donetsk]], [[Zaporíjia]] i [[Lbib]].
== Demografie ==
Cunsante l censo Oucraniano de 2001, ls [[Oucranianos|Oucranianos étnicos]] sóman 77,8% de la [[populaçon]]. Las [[minorie étnica|minories]] ancluen [[grupo étnico|grupos étnicos]] segneficatibos de [[russos]] (17,3%), [[romenos]] (0,8%), [[bielorrussos]] (0,6%), [[tártaros de la Criméia]] (0,5%), [[búlgaros]] (0,4%), [[magiares|húngaros]] (0,3%), [[poloneses]] (0,3%), [[judius]] (0,2%), [[arménios]] (0,2%), [[griegos]] (0,2%) i [[tártaros]] (0,2%).
Las regiones andustriales a lheste i sudeste son las mais densamente demoradas. Cerca de 67,2% de la populaçon bibe an ária ourbana.
La [[léngua Oucraniana]] ye l solo [[léngua oufecial]] de la Oucránia. L [[léngua russa|russo]] ye mui falado, an special ne l lheste i ne l sul de l paíç. Segundo l censo, 67,5% de la populaçon declarórun falar l Oucraniano cumo lhéngua materna, contra 29,6% que fálan l russo cumo purmeira lhéngua. Alguas pessonas úsan ua mistura de las dues lhénguas, anquanto que outras, inda que decláren tener l Oucraniano cumo lhéngua materna, úsan l russo ne l die a die. L Oucraniano lhiterário ye mais ousado na Oucránia oucidental i central, anquanto que l russo predomina nas cidades de la Oucránia ouriental i meridional. L goberno promobe ua política de "oucranizaçon", cul amprego de l Oucraniano an scuolas, repartiçones públicas i parte de la média, normalmente a las spensas de l russo; ne l die a die, mas, las pessonas son lhibres para falar qualquiera lhéngua. Na prática, la maiorie de la populaçon ye bilíngue.
La segneficatiba minorie romena i [[moldábios|moldábia]] queda percipalmente ne l [[Óblast de Chernibtsi]].
Por bies de ls baixos salários i al zamprego, houbo cunsiderable grau de [[eimigraçon]] a partir de la fin de l [[década de 1990|anhos 1990]]. Inda que las stimatibas barien, cerca de dous la trés milhones de Oucranianos móran i trabálhan fuora, an sue maior parte eilegalmente.
Segundo stimatibas<ref>{{Citation |title=Archive copy |url=http://www.ucrania.org.br/html/body_ucrania.html |accessdate=2009-05-01 |archivedate=2007-02-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20070216015334/http://www.ucrania.org.br/html/body_ucrania.html }}</ref> de la [[diplomacie|Ambaixada]] de la Oucránia an [[Brasília]], hai cerca de 500 000 Oucranianos i sous çcendentes ne l [[Brasil]], cuncentrados percipalmente ne l stado de l [[Paraná]] (90%), probenientes de dues lhiebas de eimigraçon, la purmeira ne l final de l [[seclo XIX]], para trabalhar na [[agricultura]], i la segunda ne l ampeço de l seclo XX, cumo mano-de-obra na custruçon de caminos de fierro.
An [[Pertual]], l [[Serbício de Strangeiros i Frunteiras]] dibulgou an [[2001]] que hai 40 000 Oucranianos ne l paíç. Mas este númaro puode ser mais alto, yá que eisisten eimigrantes eilegales. La eimigraçon Oucraniana ten sido amportante para oumentar la populaçon atiba de Pertual i prencher puostos de trabalho que la maiorie de l pertueses prefire nun acupar. La maiorie de l Oucranianos - muitos cun eiducaçon superior - trabalha an obras públicas i an serbícios de lhimpeza. Pertual yá reconhece diplomas Oucranianos.
== Refréncias ==
<references/>
[[Catadorie:Oucránia]]
{{Paízes de la Ouropa}}
cpflwqadgm4e6q95hptch0xkt1lr904
Ounion Africana
0
687
107266
106042
2026-07-21T07:07:15Z
CommonsDelinker
81
Replacing Flag_of_Cape_Verde.svg with [[File:Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · Government standardized ratio is 2:3. For fu
107266
wikitext
text/x-wiki
La '''Ounion Africana''' ('''UA''') fui fundada an [[2002]] i ye la ourganizaçon que sucediu la [[Ourganizaçon de la Ounidade Africana]]. Baseada ne l modelo de la [[Ounion Ouropeia]] (mas atualmente cun atuaçon más próssima a la de la [[Commonwealth]]), ajuda na promoçon de la [[democracie]], [[dreitos houmanos]] i [[zambolbimiento]] an [[África]], specialmente ne l oumento de l ambestimientos strangeiros por meio de l porgrama [[New Partnership fur Africa's Development|NEPAD]] (''New Partnership fur Africa's Debelopment'' - Nuoba Parcerie para l Zambolbimiento de la África). Sou purmeiro persidente fui l persidente [[África de l Sul|sul-africano]] [[Thabo Mbeki]].
== Oubjetibos de la Ounion Africana ==
La Ounion Africana ten cumo oubjetibos la ounidade i la [[solidariedade]] africana. Defende la eileminaçon de l [[quelonialismo]], la soberanie de l Stados africanos i la [[antegraçon eiconómica]], para alhá de la coperaçon política i cultural ne l cuntinente.
== Uorganos de la Ounion Africana ==
Son ls seguintes ls uorganos de la Ounion Africana:
* Asembleia de la Ounion Africana – ye formada puls xefes de stado i de goberno de ls países nembros, ó sous repersentantes debidamente acraditados; ye l uorgano supremo de la Ounion;
* Cunseilho Eisecutibo de la Ounion Africana – ye cumpuosto por menistros ó outras outoridades zeignadas puls gobernos de l stados nembros;
* Comisson de la Ounion Africana – ye l uorgano respunsable pula eisecuçon de las decisones de la Assemblé; ye derigido por un Persidente (an 2008, l ganés [[Jean Ping]]), un Bice-Persidente i cumpuosto por uito Comissários, cada un respunsable por ua ária de atebidade;
* Comité de Repersentantes Premanentes de la Ounion Africana – respunsable pula perparaçon de las sessones de l Cunseilho Eisecutibo, ye cumpuosto por Repersentantes Premanentes de l Stados-nembros, acraditados perante la Ounion;
* Comité de Paç i Sigurança de la Ounion Africana – stabelecido durante la Cimeira de Lhusaka (Júlio de 2001), este comité ancontra-se inda (2008) an porcesso de ratificaçon puls Stados-nembros;
* [[Parlamiento Panafricano]] – ye l uorgano que assegura la partecipaçon de l pobos africanos na gobernaçon, zambolbimiento i antegraçon eiconómica de l cuntinente, atrabeç de l cuntrolo i apoio als parlamientos de l Stados-nembros; ye cumpuosto por 265 parlamentares, eileitos pulas lhegislaturas de l 53 stados-nembros;
* Cunseilho Eiconómico, Social i Cultural de la Ounion Africana – ye l uorgano cunsultibo de la ourganizaçon; ls sous statutos seran submetidos a la Cimeira de Maputo;
* Tribunal Judecial de la Ounion Africana – ls sous statutos seran submetidos a la Cimeira de Maputo;
* Comités Técnicos Specializados – son grupos de nible [[menistério|menisterial]] que stúdan porblemas an árias specíficas:
** Comité subre Eiquenomie Rural i Agricultura;
** Comité subre Assuntos Monetários i Financeiros;
** Comité subre Comércio, Alfándigas i Eimigraçon;
** Comité subre Andústria, Ciéncia i Tecnologie, Einergie, Recursos Naturales i Ambiente;
** Comité subre Transportes, Quemunicaçones i Turismo;
** Comité subre Salude, Trabalho i Assuntos Sociales; i
** Comité subre Eiducaçon, Cultura i Recursos Houmanos;
* Anstituiçones Financeiras:
** Banco Central Africano;
** Fondo Monetário Africano; i
** Banco Africano de Ambestimientos.
== Eiquenomie ==
Tal cumo la sue antecessora, la Ourganizaçon de la Ounidade Africana, la UA pormobe la [[antegraçon regional]] cumo forma de zambolbimiento eiconómico. L oubjetibo final ye la cumpleta antegraçon de las eiquenomies de todos ls países de la [[África]], nua [[Quemunidade Eiconómica Africana]].
Neste momento, funcionan las seguintes ourganizaçones de antegraçon regional:
* La [[Quemunidade Eiconómica de l Stados de la África Oucidental]],
* La [[Quemunidade Eiconómica de l Países de la África Central]],
* La [[Quemunidade para l Zambolbimiento de la África Austral]],
* L [[Mercado Quemun de la África Ouriental i Austral]] i
* La [[Ounion Árabe de l Magrebe]].
Cumo cada bloco ye outónomo, ua crise einicial nun pedamiego nun afetará diretamente ls outros que susténtan l porgrama de antegraçon cuntinental.
== Lhénguas ==
La Ounion Africana pormobe l uso de [[lhénguas africanas]] siempre que ye possible an sous trabalhos oufeciales. Sues lhénguas oufeciales son l [[lhéngua árabe|árabe]], l [[lhéngua francesa|francés]], l [[lhéngua anglesa|anglés]], l [[lhéngua pertuesa|pertués]], l [[lhéngua spanhola|spanhol]] i l [[Swahili]], I l berbere<ref>[http://www.africa-union.org/rot/au/Documents/Treaties/Text/Protocol%20on%20Amendments%20to%20the%20Constitutibe%20At.pdf Art.11 de la Custituiçon de la UA]{{en}}</ref>.
== Nembros ==
[[Fexeiro:Map of the African Union.svg|squierda|230px]]
La Ounion Africana ten 53 nembros, cobrindo quaije to l cuntinente africano. [[Marrocos]] decidiu nun partecipar porque [[Saara Oucidental]] fui aceito cumo nembro.
{| width="100%"
| valign=top width=34% |
* [[Fexeiro:Flag of South Africa.svg|25px]] [[África de l Sul]]
* [[Fexeiro:Flag of Algeria.svg|25px]] [[Argélia]]
* [[Fexeiro:Flag of Angola.svg|25px]] [[Angola]]
* [[Fexeiro:Flag of Benin.svg|25px]] [[Benin]]
* [[Fexeiro:Flag of Botswana.svg|25px]] [[Botswana]]
* [[Fexeiro:Flag of Burkina Faso.svg|25px]] [[Burkina Faso]]
* [[Fexeiro:Flag of Burundi.svg|25px]] [[Burundi]]
* [[Fexeiro:Flag of Cape Verde (10-17).svg|25px]] [[Cabo Berde]]
* [[Fexeiro:Flag of Cameroon.svg|25px]] [[Camarones]]
* [[Fexeiro:Flag of the Central African Republic.svg|25px]] [[República Centro-Africana|Centro-Africana, Rep.]]
* [[Fexeiro:Flag of Chad.svg|25px]] [[Chade]]
* [[Fexeiro:Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg|25px]] [[República Democrática do Congo|Congo, Rep. Dem. do]]
* [[Fexeiro:Flag of the Republic of the Congo.svg|25px]] [[República do Congo|Congo, Rep. do]]
* [[Fexeiro:Flag of Cote d'Ivoire.svg|25px]] [[Cuosta de l Marfin]]
* [[Fexeiro:Flag of Djibouti.svg|25px]] [[Djibouti]]
* [[Fexeiro:Flag of Egypt.svg|25px]] [[Eigipto|Eigito]]
* [[Fexeiro:Flag of Eritrea.svg|25px]] [[Eiritreia|Eiritréia]]
|valign=top width=34%|
* [[Fexeiro:Flag of Ethiopia.svg|25px]] [[Eitiópia]]
* [[Fexeiro:Flag of Gabon.svg|25px]] [[Gabon]]
* [[Fexeiro:Flag of The Gambia.svg|25px]] [[Gámbia]]
* [[Fexeiro:Flag of Ghana.svg|25px]] [[Gana]]
* [[Fexeiro:Flag of Guinea.svg|25px]] [[Guiné]]
* [[Fexeiro:Flag of Guinea-Bissau.svg|25px]] [[Guiné-Bissau]]
* [[Fexeiro:Flag of Equatorial Guinea.svg|25px]] [[Guiné Eiquatorial]]
* [[Fexeiro:Flag of Lesotho.svg|25px]] [[Lesoto]]
* [[Fexeiro:Flag of Liberia.svg|25px]] [[Libéria]]
* [[Fexeiro:Flag of Libya.svg|25px]] [[Líbia]]
* [[Fexeiro:Flag of Madagascar.svg|25px]] [[Madagascar]]
* [[Fexeiro:Flag of Malawi.svg|25px]] [[Malawi]]
* [[Fexeiro:Flag of Mali.svg|25px]] [[Mali]]
* [[Fexeiro:Flag of Mauritius.svg|25px]] [[Maurícia]]
* [[Fexeiro:Flag of Mozambique.svg|25px]] [[Moçambique]]
* [[Fexeiro:Flag of Namibia.svg|25px]] [[Namíbia]]
| width=34% valign=top|
* [[Fexeiro:Flag of Niger.svg|25px]] [[Níger]]
* [[Fexeiro:Flag of Nigeria.svg|25px]] [[Nigéria]]
* [[Fexeiro:Flag of Kenya.svg|25px]] [[Quénia]]
* [[Fexeiro:Flag of Rwanda.svg|25px]] [[Ruanda]]
* [[Fexeiro:Flag of Western Sahara.svg|25px]] [[Saara Ocidental]]
* [[Fexeiro:Flag of Sao Tome and Principe.svg|25px]] [[San Tomé i Príncepe]]
* [[Fexeiro:Flag of Senegal.svg|25px]] [[Senegal]]
* [[Fexeiro:Flag of Sierra Leone.svg|25px]] [[Serra Leoa]]
* [[Fexeiro:Flag of the Seychelles.svg|25px]] [[Seychelles]]
* [[Fexeiro:Flag of Somalia.svg|25px]] [[Somália]]
* [[Fexeiro:Flag of Eswatini.svg|25px]] [[Suazilândia]]
* [[Fexeiro:Flag of Sudan.svg|25px]] [[Sudan]]
* [[Fexeiro:Flag of Tanzania.svg|25px]] [[Tanzánia]]
* [[Fexeiro:Flag of Togo (3-2).svg|25px]] [[Togo]]
* [[Fexeiro:Flag of Tunisia.svg|25px]] [[Tunísia]]
* [[Fexeiro:Flag of Uganda.svg|25px]] [[Uganda]]
* [[Fexeiro:Flag of Zambia.svg|25px]] [[Zâmbia]]
* [[Fexeiro:Flag of Zimbabwe.svg|25px]] [[Zimbabwe]]
|}
;Nembros Suspensos
- suspenso depuis de l [[Golpe de stado na Mauritánia an 2008|Golpe de stado de 2008]].
<ref>[http://noticias.uol .com.br/ultnot/afp/2008/08/09/ult34u209751.jhtm Ounion Africana suspende Mauritánia depuis de l Golpe de Stado]{{Lhigaçon einatiba|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
== Refréncias ==
{{Reflist}}
[[Catadorie:África]]
[[Catadorie:Ourganizaçones anternacionales]]
ml1uglap6k5kmm3irgnm6ov1bcmonrn
Ounion Ouropeia
0
689
107352
106758
2026-07-22T18:09:15Z
~2026-38935-23
15383
/* */
107352
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:EC-EU-enlargement animation.gif|300px|dreita]]
[[Fexeiro:Global European Union.svg|300px|dreita]]
La '''Ounion Ouropeia''', antigamente chamada de '''Quemunidade Eiquenómica Ouropeia''' ('''CEI'''; ye ua ourganizaçon anternacional custituída atualmente por 28 stados nembros. Fui stabelecida cun este nome pul [[Tratado de la Ounion Ouropeia]] (normalmente coincido cumo [[Tratado de Maastricht]]) an [[1992]], mas muitos aspetos desta ounion yá eisistian zde la década de 50. La Ounion ten sedes an [[Bruxelas]], [[Luxemburgo (cidade)|Luxemburgo]] i [[Strasburgo]].
La Ounion Ouropeia ten muitos ramos, sendo las mais amportantes l mercado único ouropeu (ua ounion aduaneira), ua moneda única (l [[ouro]], adotado por 18 de ls 28 stados nembros) i políticas agrícola, de pescas, comercial i de transportes quemuns. La Ounion Ouropeia zambolbe tamien bárias ampeçatibas para la cordenaçon de las atibidades judiciales i de defesa de ls Stados Nembros.
L [[Tratado de Paris (1951)|Tratado de Paris]], assinado an [[1951]], stabelecendo la [[Quemunidade Ouropeia de l Carbon i de l Aço]], i ls [[Tratado de Roma|Tratados de Roma]], assinados an [[1957]], anstituindo la [[Quemunidade Eiconómica Ouropeia]] i la Quemunidade Ouropeia de la Einergie Atómica ó [[Ouraton]], fúrun assinados por seis nembros fundadores: [[Almanha]], [[Bélgica]], [[Fráncia]], [[Eitália]], [[Lhuxemburgo]] i [[Países Baixos]]. Depuis desto, la UI lebou la cabo seis alhargamientos sucessibos: an [[1973]], [[Dinamarca]], [[Eirlanda]] i [[Reino Ounido]]; an [[1981]], [[Grécia]]; an [[1986]], [[Pertual]] i [[Spanha]]; an [[1995]], [[Áustria]], [[Finlándia]] i [[Suécia]]; la [[1 de Maio]] de [[2004]], [[República Checa|República Xeca]], [[Xipre]], [[Slobáquia]], [[Slobénia]], [[Stónia]], [[Hungrie]], [[Letónia]], [[Lituánia]], [[Malta]] i [[Polónia]]; la [[1 de Janeiro]] de [[2007]], [[Bulgária]] i [[Roménia]]; la [[1 de Julio]] de [[2013]], [[Croácia]].
An 1972 i 1994, la [[Noruega]] assinou tamien tratados d'adeson la la Ounion Ouropeia. Mas, nas dues oucasiones, atrabeç de refrendos, la populaçon nurueguesa nun aceitou l'adeson de l sou paíç. A la populaçon [[Suíça|helbética]] fui tamien perposta l'adeson de l paíç la la Ounion, mas nun fui aceite atrabeç de refrendo popular an 2001.
La [[Croácia]], [[Turquie|Turquia]] i [[República de la Macedónia|Macedónia]] son candidatos la l'adeson la la UI. Las negociaçones cun estes países ampeçórun-se oufecialmente an Outubre de [[2005]] mas inda nun hai ua data d'adeson definida - l porcesso puode stender-se por bários anhos, subretido ne l que toca a la Turquia, contra la qual hai fuorte ouposiçon de la [[Fráncia]] i de la [[Áustria]].
== Stória ==
L [[seclo XX]] fui tragicamente marcado pula chubida i apuis pula decida de las eideologies totalitárias. Yá ne l terceiro milénio, l'ounion beluntária de ls pobos ouropeus cuntina a ser l único grande sforço coletibo anspirado por un eideal que cunsiste an ultrapassar ls cunflitos de l passado i an purparar l feturo cunjuntamente. Afirma-se atualmente cumo la única respuosta credible face als riscos i a las ouportunidades criados pula [[globalizaçon]] crecente de l'eiconomie mundial.
Cumo qualquiera stória, la de la Ounion Ouropeia tubo ls sous sfergantes fuortes i las sues datas simbólicas. Siete deilhes merécen ser lembradas, yá que cuntribuíran para la custruçon de la Ouropa atual i son eigualmente eissenciales para l feturo de l cuntinente ouropeu.
=== 9 de Maio de 1950: renace la Ouropa ===
Na Primabera de 1950, la [[Ouropa]] ancontra-se la la beira de l'abismo. La [[Guerra Frie]] faç pesar l'amenaça dun cunflito antre las partes Leste i Oeste de l cuntinente. Cinco anhos apuis de la fin de la [[Segunda Guerra Mundial]], ls antigos einemigos stan loinge de la recunciliaçon.
Cumo eibitar repetir ls erros de l passado i criar cundiçones para ua paç duradoura antre einemigos tan recentes? L porblema fulcral stá na relaçon antre la [[Fráncia]] i la [[Almanha]]. Ye perciso criar ua relaçon fuorte antre estes dous países i reunir an sou redror todos ls países ouropeus d'ourientaçon liberal de la Ouropa a fin de custruir a la par ua quemunidade cun un çtino quemun. Mas quando i cumo começare? [[Jean Monnet]], cun ua speriéncia única anquanto negociador i custrutor de la paç, propone al Menistro de ls Negócios Strangeiros francés, [[Robert Schuman]], i al Chanceler alman [[Konrad Adenauer]] criar un antresse quemun antre ls sous países: la geston, debaixo de l cuntrolo dua outoridade andependiente, de l mercado de l carbon i de l aço. La porposta ye formulada oufecialmente an 9 de Maio de 1950 pula[[Fráncia]] i ferborosamente acolhida pulaAlemania, [[Eitália]], [[Países Baixos]], [[Bélgica]] i [[Luxemburgo]].
L tratado qu'anstitui la purmeira Quemunidade Ouropeia, la [[Quemunidade Ouropeia de l Carbon i de l Laçl]] (CECLa), fui assinado an Abril de [[1951]], abrindo las puortas la la Ouropa de las rializaçones cuncretas. Seguir-se-ian outras rializaçones, até se chegar la la Ounion Ouropeia atual, que yá abrange l Leste de l cuntinente - region de la qual stebe demasiado tiempo separada, cul colapso de l socialismo i de la [[COMECON]].
Ne l'anho de 1954, debido al sucesso cunseguido pula criaçon de la CECLa, ls seis cumponentes desta anstituiçon decidírun criar ua ourganizaçon que zelarie pula defesa i porteçon de la Ouropa (Quemunidade Ouropeia de Defesa; CED). Antretanto, apesar de todos ls sfuorços dedicados na custruçon deste uorgano, acunteciu l sou fracasso. La grande amportáncia deste eibento adbeio eisatamente de sou fracasso, beç que, a partir d'anton, ls Stados passórun a adotar reglas mais modestas ne l'ato d'acercar ls Stados ouropeus.
=== 25 de Márcio de 1957: la Quemunidade Eiconómica Ouropeia ===
L plano Schuman tenie dado ourige a ua quemunidade specializada an dous domínios decisibos, mas lemitados: l carbon i l aço. Sob la presson de la [[Guerra Frie]], fúrun tomadas einiciatibas ne ls domínios de la defesa i de l'ounion política, mas l'oupenion pública nun staba inda purparada para las aceitar. Ls seis stados-nembros de la CECA scolhírun antoce ua nuoba ária d'antegraçon ne l domínio eiquenómico: la criaçon dun mercado único.
L [[Tratado de Roma]] de 25 de Márcio de [[1957]], qu'anstitui la [[Quemunidade Eiconómica Ouropeia]] (CEI), cria anstruçones i mecanismos de tomada de decison que premiten dar spresson tanto als antresses nacionales cumo a ua bison quemunitária. La Quemunidade Ouropeia custitui zde ende l'eixo percipal al redror de l qual se bai ourganizar la custruçon ouropeia.
De [[1958]] la [[1970]], la fin de ls dreitos aduaneiros ten repercussones spetaculares: l comércio intra quemunitário ye multeplicado por seis, al passo que las trocas comerciales de la CEI cul resto de l mundo son multeplicadas por trés. Ne l mesmo período, l perduto nacional bruto médio de la CEI oumenta 70%. Seguindo l padron de ls grandes mercados cuntinentales, cumo l de ls [[Stados Ounidos de la América]], ls agentes eiquenómicos ouropeus sáben tirar porbeito de la dinamizaçon de l'abiertura de las frunteiras. Ls cunsumidores habitúan-se a que les seia perpuosta ua bariadade cada beç maior de perdutos amportados. La dimenson ouropeia torna-se ua rialidade. An 1986, l'assinatura de l [[Ato Único Ouropeu]] premitira abolir las outras restriçones, d'orde regulamentar i fiscal, qu'atrasában inda la criaçon dun mercado anterno (ó mercado único) genuíno, totalmente ounificado.
=== 20 de Júlio de 1963: Iaundé, ls primórdios dun papel anternacional ===
Cun ls sous çtinos a ouníren-se ne l cuntinente, ls Stados fundadores de la Quemunidade Ouropeia assínan culas sues antigas quelónias africanas, an 1963, ua cumbençon que garante l'estas redadeiras ciertas bantaiges comerciales i ajudas financeiras. La [[Cumbençon de Lomé]], que se seguiu a la Cumbençon de Iaundé, aplica-se atualmente la setenta países de la [[África]], de las [[Caraíbas]] i de l [[Ouceano Pacífico|Pacífico]], tornando la Ounion Ouropeia la maior fuonte d'ajuda pública al zambolbimiento. La coperaçon stendiu-se eigualmente, d'outras formas, a la maior parte de ls países de la [[Ásia]] i de la [[América Latina]].
An 28 de Nobembre de [[1995]], ls quinze países de la Ounion Ouropeia i duoze países de l sul de l Mediterráneo stabelécen ua parcerie pa cunduzir a la criaçon dua zona de comércio libre, cumbinada cun acordos de coperaçon ne ls domínios social, cultural i houmano.
Ne l [[seclo XXI]] assistiu-se a l'afirmaçon de la [[Ouropa]] cumo poténcia de paç, zde que la Ounion promoba la stabilidade i l zambolbimiento ne ls grandes grupos regionales que l'ambolben. Graças al papel que zampenha nas trocas comerciales mundiales i al sou peso eiconómico, la Ounion ye yá un parceiro respeitado nas grandes anstáncias anternacionales, cumo la [[Ourganizaçon Mundial de Comércio]] ó la [[ONU]].
Als poucos, la Ounion apoia-se ne l sou potencial eiquenómico para zambolber la sue anfluéncia política i afirmar-se cun ua sola boç. L [[Tratado de la Ounion Ouropeia]], de [[1992]], pon l'oubjetibo i las modalidades dua [[Política Sterna i de Sigurança Quemun]] ([[PESC]]), qu'anclui, a prazo, la definiçon dua política de defesa quemun. Mas ls ouropeus inda ambian sfuorços para harmonizar la sue diplomacie i la sue política de sigurança. Ye esse l précio, que pressupon ua buntade política rial de ls Stados-nembros, para que la Ounion puoda defender ls sous antresses i cuntribuir para la criaçon dun mundo de paç i de justícia.
=== 1 de Janeiro de 1973: purmeiro alargamiento de la Quemunidade Ouropeia ===
La Ounion Ouropeia ancontra-se abierta a todos ls países ouropeus que l'eilha pretenden aderir i que respeiten ls cumpromissos assumidos ne ls Tratados de la fundaçon i suscriben ls mesmos oubjetibos fundamentales. Eisísten dues cundiçones que detremínan l'aceitaçon dua candidatura la l'adeson: la localizaçon ne l cuntinente ouropeu i la prática de todos ls porcedimientos democráticos que caraterízan l Stado de dreito.
Assi, la [[Dinamarca]], la [[Eirlanda]] i l [[Reino Ounido]] ajuntórun-se a la quemunidade an 1 de Janeiro de [[1973]]. A estas adesones seguiu-se un alhargamiento al Sul de l cuntinente, durante ls [[década de 1980|anhos uitenta]], cula [[Grécia]], la [[Spanha]] i [[Pertual]] l'afirmáren-se cumo naciones democráticas. Las terceiras adesones, que tubo lugar an [[1995]], traduç la buntade de ls países de la Ouropa scandinaba i central de se juntáren a ua Ounion que ten benido a cunsulidar l sou mercado anterno i se afirma cumo l único pólo de stabilidade ne l cuntinente, apuis de l zagregamiento de l bloco [[Ounion de las Repúblicas Socialistas Sobiéticas|sobiético]].
[[Fexeiro:Eurotower in Frankfurt.jpg|thumbnail|dreita|Ourotower an [[Frankfurt]], [[Almanha]]]]
De seis para nuobe, de duoze para quinze nembros, la Ouropa quemunitária bai ganhando anfluéncia i prestígio. Debe mantener un modo de decison eificaç, capaç de gerir l'antresse quemun an probeito de todos ls sous nembros, perserbando al mesmo tiempo las eidantidades i las specificidades nacionales i regionales que custítuen la sue riqueza. L maior zafio d'atualmente de ls ouropeus cunsiste an acolher ne ls próssimos anhos ls países de la [[Ouropa]] central, balcánica, mediterránica i báltica, qu'apersentórun la sue candidatura. Cumo ancuntrar ls recursos neçairos que les premitan atingir l nible eiquenómico i strutural de ls países de la UI ne l mais brebe prazo? Cumo adatar las anstituiçones para qu'estas poudan cuntinar a cumprir las sues missones an benefício dua Ounion de mais de 25 Stados-nembros? Estas son las missones stóricas qu spéran feturamente ls Stados de la Ounion.
=== 7-10 de Júnio de 1979: purmeiras eileiçones diretas de l Parlamiento Ouropeu por sufrágio ounibersal ===
L [[Parlamiento Ouropeu]] zampenha un papel fundamental ne l'eiquilíbrio anstitucional de la Quemunidade: repersenta ls pobos de la [[Ouropa]] i carateliza la natureza democrática de l porjeto ouropeu. Zde la sue criaçon cun poderes de cuntrolo de l ramo eisecutibo, l [[Parlamiento Ouropeu]] ten eigualmente de poder legislatibo, na forma dun dreito de ser cunsultado subre ls percipales testos quemunitários, poder que se fui alhargando als poucos para se stransformar nun berdadeiro dreito de co-decison legislatiba. L parlamiento cumparte, para alhá desso, cul [[Cunseilho de la Ounion Ouropeia]] l poder ourçamental. Cumo son chamados ls deputados ouropeus? Até [[1979]], ls nembros de l [[Parlamiento Ouropeu]] éran nembros de ls parlamientos nacionales, que ls nomeában para ls repersentar an [[Strasburgo]]. A partir de 1979, passórun a ser eileitos por sufrágio ounibersal direto an cada un de ls países de la Ounion, por mandatos de cinco anhos. Ls cidadanos scólhen assi ls deputados, nó an delegaçones nacionales, mas an grupos parlamentares trasnacionales, repersentatibos de las grandes corrientes de pensamiento político eisistentes ne l cuntinente.
L'ambiçon de criar antre ls stados-nembros ua relaçon special, que les premita gerir ls sous antresses i ls sous defrendos segundo las mesmas reglas de dreito i ls mesmos porcedimientos d'arbitraige qu'únen ls cidadanos dun stado democrático, ye totalmente rebolucionária na prática de las relaçones anternacionales. "Nós nun coligamos stados, nós ounimos las pessonas", screbie [[Jean Monnet]]. Assi, las anstituiçones ouropeias, articulando i cunciliando permanentemente ls antresses de ls cidadanos anquanto tales, dében ser fuortes i eiquilibradas. La dialética subtil que funciona zde hai cerca de cinquenta anhos antre l [[Cunseilho de la Ounion Ouropeia]], l [[Parlamiento Ouropeu]], la [[Comisson Ouropeia]] i l [[Tribunal de Justícia de la Ounion Ouropeia]], repersenta sin dúbeda ua aquisiçon fundamental de la custruçon ouropeia, sendo la chabe de l sou éisito.
=== 17 de Febreiro de 1986: assinatura de l Ato Único Ouropeu ===
L'oubjetibo de l Tratado de Roma de criar un mercado quemun habie sido parcialmente rializado ne ls anhos sessenta, graças a la supresson de ls dreitos aduaneiros anternos i de las restriçones cantitatibas a las trocas comerciales. Mas ls outores de l tratado habian substimado to un cunjunto d'outros oubstaclos a las libardades comerciales que éran agora ua rialidade, por essa rezon ls meios para adotáren las 300 diretibas que tratában esses assuntos éran neçairas.
Al oubjetibo de l grande mercado anterno, l Ato Único liga streitamente outro d'amportáncia tan fundamental cumo l purmeiro: l de la coeson eiquenómica i social. La [[Ouropa]] cria assi políticas struturales an benefício de las regiones cun atrasos de zambolbimiento ó que téngan sido atingidas por mutaçones tecnológicas i andustriales. Pormobe tamien la coperaçon an matéria d'ambestigaçon i de zambolbimiento. Por redadeiro, toma an cunsideraçon la dimenson social de l mercado anterno: ne l sprito de ls gobernantes de la Ounion, l bun funcionamiento de l mercado anterno i ua cuncorréncia sana antre las ampresas son anseparable de l'oubjetibo custante que cunsiste na melhorie de las cundiçones de bida i de trabalho de ls cidadanos ouropeus.
=== 1 de Nobembre de 1993: la Ounion Ouropeia ===
Al entrar an bigor, an 1 de Nobembre de [[1993]], l Tratado de la Ounion Ouropeia, assinado an 7 de Febreiro de 1992 an [[Maastricht]], dá ua nuoba dimenson la la custruçon ouropeia. La Quemunidade Ouropeia (l Tratado de Maastricht sustituiu l nome Quemunidade Eiconómica Ouropeia), fundamentalmente eiquenómica nas sues aspiraçones i na sue teorie, passa star antegrada na Ounion Ouropeia baseada, an trés pilares.
L pilar quemunitário (la Quemunidade Ouropeia i la Quemunidade Ouropeia de la Einergie Atómica), regido pelos porcedimientos anstitucionales clássicos, faç anterbir la Comisson, l Parlamiento, l Cunseilho i l Tribunal de Justícia; gere eissencialmente l mercado anterno i las políticas quemunes.
Ls outros dous pilares ambólben ls Stados-nembros an domínios caratelizados até anton cumo sendo de la cumpeténcia solo nacional: la política sterna i de sigurança, por un lado, i ls assuntos anternos, cumo la política de [[eimigraçon]] i de [[Dreito d'asilo|asilo]], la [[polícia]] i la [[justícia]], por outro. Trata-se dun abanço amportante, na medida an que ls Stados-nembros cunsidéran que ye de l sou antresse coperar mais nestes domínios, cumo forma d'afirmar l'eidantidade ouropeia ne l mundo i d'assegurar ua melhor porteçon de ls sous cidadanos contra la creminalidade ourganizada i l tráfico de [[droga]]s.
Mas l que ls cidadanos recordórun de l Tratado de Maastricht será l mais cierto la decison que trouxe maior ampato prático a la sue bida quotidiana: la rializaçon de la [[Ounion Eiconómica i Monetária]]. Zde 1 de Janeiro de [[1999]], la [[UEM]] reúne todos ls países que cumpriran un determinado númaro de critérios eiconómicos çtinados a garantir la sue buona geston financeira i a assegurar la stabilidade fetura de la moneda única: l [[ouro]].
Redadeira eitapa lógica de la rializaçon de l mercado anterno, l'antroduçon de la moneda única, pulas repercussones pessonales que traç para cada cidadano i pulas cunsequéncias eiquenómicas i sociales de que se rebiste. Puode-se mesmo cunsiderar que l'ouro será feturamente l simblo mais cuncreto de la Ounion Ouropeia. Esta moneda fuorte, capaç de cuncorrer culas grandes monedas de reserba anternacionales, custituirá l signo çtentibo de la nuossa pertença quemun a un cuntinente que se stá a ounir i a afirmar.
=== Tratados ===
L'atual Ounion Ouropeia fundamenta-se juridicamente an quatro tratados fundadores: L Tratado de la Ounion Ouropeia i ls trés tratados qu'anteriormente habian anstituído las trés defrentes Quemunidades.
* An [[Paris]], la 18 de Abril de [[1951]], fui assinado l tratado qu'anstitui la [[Quemunidade Ouropeia de l Carbon i de l aço]] (normalmente chamado por CECA). L [[Tratado de Paris (1951)|Tratado de Paris]] passou de balidade an 23 de Júlio de [[2002]], dado qu'habie sido assinado por un período de cinquenta anhos.
* An [[Roma]], la 25 de Márcio de [[1957]], fui assinado l [[Tratado de Roma]], qu'anstitui la [[Quemunidade Eiconómica Ouropeia]] (normalmente chamado por CEI);
* L tratado qu'anstitui la [[Quemunidade Ouropeia de la Einergie Atómica]] (normalmente chamado por Tratado [[Euraton]]).
* An [[Maastricht]], la 7 de Febreiro de [[1992]], fui assinado l tratado qu'anstitui la Ounion Ouropeia (normalmente chamado por [[Tratado de Maastricht]] ó por Tratado de la Ounion Ouropeia - TUI).
L Tratado de la Ounion Ouropeia (TUI) criou ua nuoba antidade - la Ounion Ouropeia - que se atiradeira nas Quemunidades anteriormente eisistentes i que se manténen. Ne l ámbito de la Ounion, l TUI cuntén çposiçones relatibas la la [[Política Sterna i Sigurança Quemun]] (PESC), i la la coperaçon ne ls domínios de la [[Justiçl'i Assuntos Anternos]] (JAI). Para alhá desso, l TUI antroduziu alteraçones na redaçon de ls Tratados CECLA, CEEA i, specialmente, de l Tratado CEI. A anterior Quemunidade Eiconómica Ouropeia (CEI) passou a chamar-se Quemunidade Ouropeia (CI).
Fúrun assinados outros tratados que resultórun an alguas reformas ne ls tratados fundadores i que probocórun alteraçones a nible anstitucional.
* L [[Tratado de Fuson]] que stabelece un Cunseilho único i ua Comisson única fui assinado an [[Bruxelas]] a 8 de Abril de [[1965]].
* L [[Ato Único Ouropeu]] (AUI) fui assinado ne l [[Luxemburgo]] an [[1986]].
* L [[Tratado de Amsterdon]], assinado an [[2 de Outubre]] de [[1997]] prebia alteraçones als Tratados de la UI i CI.
* L [[Tratado de Nice]] fui assinado an [[26 de Febreiro]] de [[2001]].
* L [[Tratado de Lisboua]] fui assinado an [[13 de Dezembre]] de [[2007]].
== Geografie ==
La geografie de la Ounion Ouropeia ye mui bariada, apersentando bárias árias climáticas, ancluindo las regiones ultraperiféricas; estas ancluen a maior parte de ls [[Classeficaçon de l clima de Köppen|tipos de clima]], zde l [[clima polar]] até al [[clima eiquatorial]]. La maior parte de la populaçon bibe an árias cun [[clima mediterránico]], [[clima ameroso]], [[clima ouceánico]] i [[clima cuntinental]]. Podemos dibedi-las an:
* Ua ária cun un misto de [[clima mediterránico]] i [[Clima ameroso|clima ameroso mediterránico]] ne ls países banhados pul[[mar Mediterráneo]], cumo sul de [[Spanha]], [[Grécia]], [[Slobénia]], [[Malta]], sul de [[Fráncia]] i [[Xipre|Chipre]] ó cun fuorte anfluéncia deste, cumo [[Pertual]];
* [[Clima ouceánico]], todos ls países cun costa para l [[ouceano Atlántico]] (fuora Pertual), na [[península Eibérica]], la [[Galiza]], las [[Stúrias|Astúrias]] i l [[Paíç Basco]] de Spanha i Fráncia, to la costa atlántica de Fráncia, [[Países Baixos]], [[Bélgica]], [[Dinamarca]] i costa atlántica de la [[Almanha]], bien cumo las regiones ultraperiféricas de Pertual i Spanha, [[Açores]], [[Region Outónoma de la Madeira|Madeira]] i [[Canárias]];
* [[Clima ameroso|Clima ameroso marítimo]], an países sin costa marítima ó países cun costa para l [[ouceano Atlántico]], cumo l norte i l centro de Pertual, l centro de Spanha i de Fráncia;
* [[Clima ameroso|Clima ameroso cuntinental]], países de l centro i sul de la [[Ouropa]] que nun ténen costa para l'ouceano Atlántico i que nó se ancóntran na ária de l leste ouropeu, cumo l Anterior Centro de Fráncia, l [[Luxemburgo]], la [[Áustria]] l centro i l sudoeste de la Almanha;
* [[Clima cuntinental]], todos ls países de l chamado leste ouropeu i de l centro de la Ouropa;
* [[Clima polar]], l norte de la [[Finlándia]] i de la [[Suécia]] i an Ambiernos mui rigorosos estes países na sue totalidade cunjuntamente culs trés países bálticos la [[Stónia]], [[Letónia]] i [[Lituánia]].
* [[Clima eiquatorial]], na [[Guiana Francesa]], que prebalece an to la sue stenson, zde sou litoral, al norte (Ouceano Atlántico), até la frunteira meridional cul [[Brasil]].
* [[Clima tropical]], nas regiones francesas de [[Martinica]] i [[Guadalupe]] (nas [[Caraíbas]]) i [[Reunion]] (ne l [[Ouceano Índico]], cerca de [[África]])
Las percipales cadenas muntanhosas son: ls [[Alpes]], ls [[Cárpatos]], ls [[Balcanas]] i ls [[Pirenéus]].
L maior praino de la Ounion Ouropeia ye la [[Grande Praino Ouropeu]], qu'abrange todos ls stados-nembros de la Ouropa Central i ua parte de ls stados-nembros de la Ouropa Oucidental i de la Ouropa Central.
== Política ==
L goberno de la Ounion Ouropeia ten sido siempre colocado antre l modelo de cunferéncia anter-gobernamental, an que ls stados manténgan todos ls sous prebilégios i un modelo supranacional an que ua parte de la soberanie de ls Stados ye delegada para la Ounion.
Ne l purmeiro causo, las decisones quemunitárias son, de fato, tratadas antre ls Stados i ténen de ser tomadas por unanimidade. Este modelo, cerca de l percípio d'ourganizaçones antergobernamentales clássicas, ye defendido pelos ourocéticos. Segundo eilhes, son ls xefes de Stado i de goberno que ténen legitimidade democrática para repersentar ls cidadanis. Eilhes afirman que las naciones ye que deberian cuntrolar las anstituiçones de la Ounion Ouropeia. L segundo causo ye l fato de l'atual ''ourofila''. Eilhes salientan que las anstituiçones deberian repersentar ls cidadanos diretamente. Para eilhes, cul alhargamiento de la UI an [[2004]] i [[2007]], las modalidades de l percesso de tomada de decisones ne l ámbito de las anstituiçones debe ser adatable, la fin d'eibitar qualquier risco de paralisia.
La UI outeliza un modelo híbrido de goberno: l Cunseilho de Menistros ye l repersentante de ls Stados (decisones nun percísan ounanemidade, l boto de cada Stado ye definido atrabeç de l númaro d'habitantes de cada un) i al [[Parlamiento Ouropeu]], que repersenta ls cidadanos. Este modelo ye ua chabe para la luta d'anfluéncias antre las trés anstituiçones ouropeias: l Parlamiento, la Comisson i l Cunseilho.
Al todo, son cinco anstituiçones:
* '''[[Parlamiento Ouropeu]]''' - ye l'assemblé parlamentar, eileita por sufrágio ounibersal direto pelos cidadanos de la Ounion Ouropeia.
* '''[[Cunseilho de la Ounion Ouropeia]]''' - anteriormente chamado Cunseilho de Menistros, ye l percipal uorgano legislatibo i de tomada de decison na UI. Repersenta ls Gobernos de ls Stados-nembros.
* '''[[Comisson Ouropeia]]''' - anstituiçon politicamente andependiente que repersenta i defende ls antresses de la Ounion cumo un to, la perpuosta de legislaçon, políticas i porgramas d'acion, i ye respunsable pula eisecuçon de las decisones de l Parlamiento i de la SES. Ye l'uorgano cun poder eisecutibo i d'einiciatiba.
* '''[[Tribunal de Justícia de la Ounion Ouropeia]]''' - garante la cunformidade cula legislaçon de la Ounion, ua beç que ls Stados-nembros stan sujeitos judicialmente l'el.
* '''[[Tribunal de Cuntas Ouropeu]]''' - cuntrola la legalidade i la regularidade de la geston de l'orçamiento de la UI.
Para alhá desso, la UI ten seis uorgones percipales: l [[Banco Central Ouropeu]], l [[Comité Eiquenómico i Social]], l [[Comité de las Regiones]], l [[Banco Ouropeu de Ambestimiento]], l [[Probedor de Justícia Ouropeu]] i la [[Ouropol]].
=== Poder de decison ===
Ls decumientos perduzidos pula Comisson (basicamente ls "libros brancos") i ls tratados stabelecidos, ténen ciertos percípios. L'eilhes anteceden un grande númaro de decisones. Dous percípios ouriéntan la tomada de decisones na UI passado l [[Tratado de Maastricht]]: l percípio de la susidiariedade i l percípio de la porporcionalidade. Estes percípios son oubjeto de portocolos ne l [[Tratado de Amsterdon]] (1997).
La Comisson Ouropeia ten un monopólio de dreito d'ampeçatiba mediante la preparaçon de la maior parte de las matérias atinentes al purmeiro pilar de la UI (que premite als cidadanos participáren na formaçon de las deliberaçones de l Cunseilho i de l Parlamiento de la Ounion) i, cumpartidas culs Stados-nembros, l dreito subre ls outros dous pilares. L pursidente de la Comisson Ouropeia participa nas reouniones de l Cunseilho Ouropeu. Na final de las cimeiras, l Cunseilho Ouropeu rializa las sues cunclusones an relatórios para la Comisson Ouropeia.
Por sou lado, l Cunseilho Ouropeu dá a cada Stado-nembro, un númaro de botos que determinan l'adopçon de çposiçones legislatibas ó que nun bóten.
Assi, cumo la única anstituiçon eileita pelos cidadanos, l Parlamiento Ouropeu ten un grande peso: un mero uorgon cunsultibo, ne l'ampeço, cumprou un berdadeiro poder de co-decison, an paridade cul Cunseilho de Menistros an muitas questones. Assi, an [[2004]], l Parlamiento puode anfluenciar la nomeaçon na Comisson Ouropeia. La sue repersentatibidade, ne l'antanto, permanece minada por taxas d'abstençon nas eileiçones de deputados, giralmente mais eilebada de l que nas eileiçones nacionales.
=== Política sterna i de segurança ===
{{Ber artigo percipal|[[Política Sterna i de Segurançla Quemun de la Ounion Ouropeia]]}}
La defesa i la segurançla son tradicionalmente questones de soberanie nacional. La política de la Ounion Ouropeia neste domínio fui stabelecido cumo l segundo de ls trés pilares de l [[Tratado de Maastricht]] ([[1992]]). La Política Sterna i de Segurança Quemun (PESC) fui alhargada pul [[Tratado de Amsterdon]] ([[1997]]) que define ls oubjetibos para la PESC. La política ye cordenada pul alto repersentante para la Política Sterna i de Segurançla Quemun, cargo atualmente acupado por [[Jabier Solana]]. Ambora la [[NATL]] seia la responsable pula defesa territorial de la Ouropa, la UI adotou missones de paç i houmanitárias. L eisército de la UI anclui ua fuorça ouropeia d'anterbençon rápida, cumprendendo 60.000 nembros.
La Comisson Ouropeia ten benido a ganhar ua maior repersentaçon an ourganismos cumo l [[G8]], percipalmente atrabeç de l Comissário para las Relaçones Sternas, mas ls Stados-nembros stan repersentados na [[Ourganizaçon Mundial de l Comércio]], atrabeç de l sou comissário.
L'eifeito de la política sterna de la Ounion tamien se sente atrabeç de l porcesso d'alhargamiento; atratibos para bários stados que téngan adquirido l'adeson ye un fator amportante que cuntribui para la reforma i stabilizaçon de ls países de l'antigo bloco quemunista na Ouropa. La Ounion ye tamien la maior de l mundo an dar ajuda houmanitária i l percipal cuntribuinte de las agéncias de la ONU ambolbidas na ajuda houmanitária i na coperaçon para l zambolbimiento.
== Eiquenomie ==
L'eiquenomie de la Ounion Ouropeia ye baseada nun sistema [[Capitalismo|capitalista liberal]] sendo un pouco maior de l que l'eiquenomie de ls [[Stados Ounidos de la América]].
L percipal oubjetibo eiquenómico de la Ounion Ouropeia ye promober ua eiquenomie libre, cuncorrencial i sin barreiras comerciales tanto al nible de las mercadories, de ls capitales, cumo de ls sous cidadanos i nomeadamente de ls sous trabalhadores. Por essa rezon eisisten mecanismos qu'assegúran estas libardades, la [[Comisson Ouropeia]] cumo guardiana de ls tratados para que ls Tratados ne l ámbito de la cuncorréncia i de la libre circulaçon de mercadorias, capitales i trabalhadores séian respeitados, todos ls cidadanos, antidades coletibas i stados puoden recorrer destas decisones para l [[Tribunal de Justícia de la Ounion Ouropeia]], i l [[Tribunal de Justícia de la Ounion Ouropeia]] percura para que causo la [[Comisson Ouropeia]] nun haba an defesa de ls Tratados para qu'este faga jurisprudéncia nesses assuntos.
== Cultura i Eiducaçon ==
Para la cultura, la Comisson Ouropeia ten un comissário qu'agrupa l'eiducaçon, la formaçon, la cultura i la mocidade<ref></ref>, mas nun l multilhéngua<ref></ref>.
Ls programas eiducacionales ouropeus mais amportantes son l [[Comenius]], nas scuolas, [[Leonardo da Vinci]], para la formaçon profissional, l [[Erasmus]], para l'ansino ounibersitário, i l [[Grundbig]], para l'ansino d'adultos.
L programa [[eLearning]] promobe l'antegraçon afetaba de las Tecnologies de la Anformaçon i de la Quemunicaçon (TIC) ne ls sistemas d'eiducaçon i formaçon de la Ounion Ouropeia. La linha mais amportante deste programa ye l [[eTwinning]], ua einiciatiba qu'oufrece a las anstituiçones scolares, un portal na Anternete cun ferramientas i apoio para facelitar la rializaçon de porjetos na geminaçon antre anstituiçones de países defrentes. La geminaçon de l'eTwinning premite que porssores de todas las çciplinas zambolban porjetos eiducatibos cunjuntos, cumpartir speriéncias i recursos pedagógicos i d'antroduzir ua dimenson ouropeia na sala d'aula. Ls alunos ténen l'ouportunidade de daprender culs sous pares d'outros países, la prática de lénguas strangeiras i l zambolbimiento de cumpeténcias relacionadas culas TIC.
An [[1995]], la Comisson Ouropeia publicou l Libro Branco subre l'eiducaçon i la formaçon. Ye mui splicado l'amportáncia de ls cidadanos ouropeus an recebíren formaçon al longo de la bida, que ye coincido cumo daprendizaige al longo de la bida. L'oubjetibo ye mantener la cumpetitibidade i la luita contra la scluson social.
La recolha destas eideias, an 2000, possebilitou la rializaçon de l [[Memorando subre Daprendizaige al Longo de la Bida]], decumiento de trabalho de ls serbícios de la Comisson Ouropeia, que cumboca un debate ouropeu pa antender la daprendizaige al longo de la bida, tanto la nible andebidual cumo anstitucional. Na final de la nota, lebantou seis eideias-chabe para cunsiderar essa stratégia, para assi garantir l'acesso ounibersal la la daprendizaige cuntínua i para l'obtençon i renobaçon de las cumpeténcias de ls cidadanos, oumentar l'ambestimiento an recursos houmanos, criar métodos eficazes para la daprendizaige al longo de la bida, balorizando la daprendizaige nun formal i anformal, acunseilhar i anformar subre las ouportunidades de daprendizaige al longo de la bida i oufrecer essas ouportunidades.
Mesmo assi, eisisten grandes defrenças ne l plano cultural, social i moral antre ls países zambolbidos i potenciales de la Ounion an relaçon als menos zambolbidos, i mesmo alguns países ricos, ténen fracos padrones porfessionales i cuntraprodocentes an rialaçon als regimes de la Ounion Ouropeia.
La Ounion Ouropeia siempre fui coincida cumo ua de las mais prestigiadas zonas educatibas i ye famosa pelos sous porjetos i pulasue grande eiboluçon i speriéncia i, mesmo que tenga défices an alguas de las sues caraterísticas, dedica grande sforçl de coeson eiconómica i social para qu'estes puntos fracos séian abolidos, an special ne ls países que recentemente aderiran la la Ounion.
Ne ls redadeiros anhos, l chamado [[Porcesso de Bolonha]], un acordo antergobernamental ouropeu, percura criar un Spácio Ouropeu de Ansino Superior, a fin de facelitar la mobilidade de ls studantes ne ls Stados-nembros de l'acordo.
=== Multilhénguismo ===
La Ounion Ouropeia ten, an todas las sues anstituiçones, 23 lénguas oufeciales i de trabalho.<ref>Regulamiento N.º 1 por el se faç l regime lénguistico de la Quemunidade Eiconómica Ouropeia (DL L 17 de 6.10.1958, p. 385), demudado apuis de nuoba adeson.</ref> Mas, la Comisson Ouropeia, por eisemplo, l Coleijo de Comissários negoceia cun base an decumientos apersentados an [[Léngua anglesa|anglés]], [[Lhéngua francesa|francés]] i [[Léngua almana|aleman]].
Ls Stados-nembros stan a ser outelizados, para para alhá de las eidantificadas 23 lénguas, dezenas d'eidiomas, co-oufeciales solo an ua parte de l território ó nun oufeciales. Ua de las percipales políticas de la UE ye promober la daprendizaige de todos ls cidadanos de pul menos dues lénguas para alhá de la sue léngua materna. L'oubjetibo ye nun solo facelitar la quemunicaçon antre ls cidadanos, mas tamien ancentibar outras pessonas an direcçon a ua maior toleráncia i respeito pula dibersidade cultural i lenguística de la Ounion Ouropeia.
Bários programas de coperaçon promoben la daprendizaige de lénguas i la dibersidade lenguística atrabeç, por eisemplo, d'antercámbios scolares, zambolbimiento de nuobos métodos, ó bolsas de studo para porsores de lénguas. D'algua forma, l sou lema ye "Ounidos na dibersidade" (an [[latin]]: "In barietate cuncordie").<ref></ref>
== Meio ambiente ==
[[Fexeiro:E-112 Egeln feb2005.jpg|thumbnail|Einergie eólica an [[Saxónia-Anhalt]].]]
Ls países de la Ounion Ouropeia, ne l sou cunjunto, custitúen la grande poténcia mundial ne l que diç respeito al zambolbimiento i aplicaçon d'einergies renobables. La promoçon de las einergies renobables ten un papel mui amportante, tanto an termos de reduzir la dependéncia sterna d'abastecimiento einergético de la UE, cumo nas aciones a séren tomadas an relaçon al cumbate de las alteraçones climáticas. Mas la Almanha ye l único nembro de la UE que stá ne l camino cierto para alcançar las metas stabelecidas ne l [[Portocolo de Quioto]] subre las alteraçones climáticas, que bai acabar an [[2012]].
L Cunseilho Ouropeu, an Márcio de 2007, aprobou un plano einergético qu'anclui oubrigatoriamente un corte de 20% de las sues eimissones de dióxido de carbono até [[2020]] i de cunsumir mais einergie renobables a repersentar 20% de l cunsumo total na UE (contra ls 7% an 2006).<ref>{{Citar web| url = http://www.eu2007.de/fr/News/Press_Releases/March/0309BKBruessel.html | títalo = Acord storique sur la protetion climatique | anho = 2007 | obra = EU2007.DI | acesodata = 24 de Júnio de 2007 | idioma = francés}}</ref> L'acordo, andiretamente, reconheciu l papel de l'einergie nuclear para reduzir las eimissones de gases cun eifeito de stufa, l que cumpete a cada Stado-nembro decidir se quier ó nun recorrer a essa tecnologie.
Por outro lado fui criado l cumpromisso d'alcançaire ua quota mínima de 10% de [[biocumbustible]]s ne l cunsumo total de [[gasolina]] i de [[gasólio]] ne ls transportes an 2020.
La fetura dibison de l sfuorço para atingir la percentaige de 20%, tenerá an cunta las specificidades einergéticas de cada Stado. Para alhá desso, la UE stá ampenhada an atingir até 30%, la reduçon de ls gases cun eifeito de stufa, an causo de cumpromisso anternacional qu'ambolba las dues outras poténcias, cumo la de ls nuobos países andustrializados.
<references/>
[[Catadorie:Ounion Ouropeia]]
axk299nrjbb2h3fmy26388q1n3v320a
107353
107352
2026-07-22T18:11:15Z
~2026-38935-23
15383
/* 9 de Maio de 1950: renace la Ouropa */
107353
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:EC-EU-enlargement animation.gif|300px|dreita]]
[[Fexeiro:Global European Union.svg|300px|dreita]]
La '''Ounion Ouropeia''', antigamente chamada de '''Quemunidade Eiquenómica Ouropeia''' ('''CEI'''; ye ua ourganizaçon anternacional custituída atualmente por 28 stados nembros. Fui stabelecida cun este nome pul [[Tratado de la Ounion Ouropeia]] (normalmente coincido cumo [[Tratado de Maastricht]]) an [[1992]], mas muitos aspetos desta ounion yá eisistian zde la década de 50. La Ounion ten sedes an [[Bruxelas]], [[Luxemburgo (cidade)|Luxemburgo]] i [[Strasburgo]].
La Ounion Ouropeia ten muitos ramos, sendo las mais amportantes l mercado único ouropeu (ua ounion aduaneira), ua moneda única (l [[ouro]], adotado por 18 de ls 28 stados nembros) i políticas agrícola, de pescas, comercial i de transportes quemuns. La Ounion Ouropeia zambolbe tamien bárias ampeçatibas para la cordenaçon de las atibidades judiciales i de defesa de ls Stados Nembros.
L [[Tratado de Paris (1951)|Tratado de Paris]], assinado an [[1951]], stabelecendo la [[Quemunidade Ouropeia de l Carbon i de l Aço]], i ls [[Tratado de Roma|Tratados de Roma]], assinados an [[1957]], anstituindo la [[Quemunidade Eiconómica Ouropeia]] i la Quemunidade Ouropeia de la Einergie Atómica ó [[Ouraton]], fúrun assinados por seis nembros fundadores: [[Almanha]], [[Bélgica]], [[Fráncia]], [[Eitália]], [[Lhuxemburgo]] i [[Países Baixos]]. Depuis desto, la UI lebou la cabo seis alhargamientos sucessibos: an [[1973]], [[Dinamarca]], [[Eirlanda]] i [[Reino Ounido]]; an [[1981]], [[Grécia]]; an [[1986]], [[Pertual]] i [[Spanha]]; an [[1995]], [[Áustria]], [[Finlándia]] i [[Suécia]]; la [[1 de Maio]] de [[2004]], [[República Checa|República Xeca]], [[Xipre]], [[Slobáquia]], [[Slobénia]], [[Stónia]], [[Hungrie]], [[Letónia]], [[Lituánia]], [[Malta]] i [[Polónia]]; la [[1 de Janeiro]] de [[2007]], [[Bulgária]] i [[Roménia]]; la [[1 de Julio]] de [[2013]], [[Croácia]].
An 1972 i 1994, la [[Noruega]] assinou tamien tratados d'adeson la la Ounion Ouropeia. Mas, nas dues oucasiones, atrabeç de refrendos, la populaçon nurueguesa nun aceitou l'adeson de l sou paíç. A la populaçon [[Suíça|helbética]] fui tamien perposta l'adeson de l paíç la la Ounion, mas nun fui aceite atrabeç de refrendo popular an 2001.
La [[Croácia]], [[Turquie|Turquia]] i [[República de la Macedónia|Macedónia]] son candidatos la l'adeson la la UI. Las negociaçones cun estes países ampeçórun-se oufecialmente an Outubre de [[2005]] mas inda nun hai ua data d'adeson definida - l porcesso puode stender-se por bários anhos, subretido ne l que toca a la Turquia, contra la qual hai fuorte ouposiçon de la [[Fráncia]] i de la [[Áustria]].
== Stória ==
L [[seclo XX]] fui tragicamente marcado pula chubida i apuis pula decida de las eideologies totalitárias. Yá ne l terceiro milénio, l'ounion beluntária de ls pobos ouropeus cuntina a ser l único grande sforço coletibo anspirado por un eideal que cunsiste an ultrapassar ls cunflitos de l passado i an purparar l feturo cunjuntamente. Afirma-se atualmente cumo la única respuosta credible face als riscos i a las ouportunidades criados pula [[globalizaçon]] crecente de l'eiconomie mundial.
Cumo qualquiera stória, la de la Ounion Ouropeia tubo ls sous sfergantes fuortes i las sues datas simbólicas. Siete deilhes merécen ser lembradas, yá que cuntribuíran para la custruçon de la Ouropa atual i son eigualmente eissenciales para l feturo de l cuntinente ouropeu.
=== 9 de Maio de 1950: renace la Ouropa ===
Na Primabera de 1950, la [[Ouropa]] ancontra-se la la beira de l'abismo. La [[Guerra Frie]] faç pesar l'amenaça dun cunflito antre las partes Leste i Oeste de l cuntinente. Cinco anhos apuis de la fin de la [[Segunda Guerra Mundial]], ls antigos einemigos stan loinge de la recunciliaçon.
Cumo eibitar repetir ls erros de l passado i criar cundiçones para ua paç duradoura antre einemigos tan recentes? L porblema fulcral stá na relaçon antre la [[Fráncia]] i la [[Almanha]]. Ye perciso criar ua relaçon fuorte antre estes dous países i reunir an sou redror todos ls países ouropeus d'ourientaçon liberal de la Ouropa a fin de custruir a la par ua quemunidade cun un çtino quemun. Mas quando i cumo começare? [[Jean Monnet]], cun ua speriéncia única anquanto negociador i custrutor de la paç, propone al Menistro de ls Negócios Strangeiros francés, [[Robert Schuman]], i al Chanceler alman [[Konrad Adenauer]] criar un antresse quemun antre ls sous países: la geston, debaixo de l cuntrolo dua outoridade andependiente, de l mercado de l carbon i de l aço. La porposta ye formulada oufecialmente an 9 de Maio de 1950 pula [[Fráncia]] i ferborosamente acolhida pula [[Almanha]], [[Eitália]], [[Países Baixos]], [[Bélgica]] i [[Luxemburgo]].
L tratado qu'anstitui la purmeira Quemunidade Ouropeia, la [[Quemunidade Ouropeia de l Carbon i de l Laçl]] (CECLa), fui assinado an Abril de [[1951]], abrindo las puortas la la Ouropa de las rializaçones cuncretas. Seguir-se-ian outras rializaçones, até se chegar la la Ounion Ouropeia atual, que yá abrange l Leste de l cuntinente - region de la qual stebe demasiado tiempo separada, cul colapso de l socialismo i de la [[COMECON]].
Ne l'anho de 1954, debido al sucesso cunseguido pula criaçon de la CECLa, ls seis cumponentes desta anstituiçon decidírun criar ua ourganizaçon que zelarie pula defesa i porteçon de la Ouropa (Quemunidade Ouropeia de Defesa; CED). Antretanto, apesar de todos ls sfuorços dedicados na custruçon deste uorgano, acunteciu l sou fracasso. La grande amportáncia deste eibento adbeio eisatamente de sou fracasso, beç que, a partir d'anton, ls Stados passórun a adotar reglas mais modestas ne l'ato d'acercar ls Stados ouropeus.
=== 25 de Márcio de 1957: la Quemunidade Eiconómica Ouropeia ===
L plano Schuman tenie dado ourige a ua quemunidade specializada an dous domínios decisibos, mas lemitados: l carbon i l aço. Sob la presson de la [[Guerra Frie]], fúrun tomadas einiciatibas ne ls domínios de la defesa i de l'ounion política, mas l'oupenion pública nun staba inda purparada para las aceitar. Ls seis stados-nembros de la CECA scolhírun antoce ua nuoba ária d'antegraçon ne l domínio eiquenómico: la criaçon dun mercado único.
L [[Tratado de Roma]] de 25 de Márcio de [[1957]], qu'anstitui la [[Quemunidade Eiconómica Ouropeia]] (CEI), cria anstruçones i mecanismos de tomada de decison que premiten dar spresson tanto als antresses nacionales cumo a ua bison quemunitária. La Quemunidade Ouropeia custitui zde ende l'eixo percipal al redror de l qual se bai ourganizar la custruçon ouropeia.
De [[1958]] la [[1970]], la fin de ls dreitos aduaneiros ten repercussones spetaculares: l comércio intra quemunitário ye multeplicado por seis, al passo que las trocas comerciales de la CEI cul resto de l mundo son multeplicadas por trés. Ne l mesmo período, l perduto nacional bruto médio de la CEI oumenta 70%. Seguindo l padron de ls grandes mercados cuntinentales, cumo l de ls [[Stados Ounidos de la América]], ls agentes eiquenómicos ouropeus sáben tirar porbeito de la dinamizaçon de l'abiertura de las frunteiras. Ls cunsumidores habitúan-se a que les seia perpuosta ua bariadade cada beç maior de perdutos amportados. La dimenson ouropeia torna-se ua rialidade. An 1986, l'assinatura de l [[Ato Único Ouropeu]] premitira abolir las outras restriçones, d'orde regulamentar i fiscal, qu'atrasában inda la criaçon dun mercado anterno (ó mercado único) genuíno, totalmente ounificado.
=== 20 de Júlio de 1963: Iaundé, ls primórdios dun papel anternacional ===
Cun ls sous çtinos a ouníren-se ne l cuntinente, ls Stados fundadores de la Quemunidade Ouropeia assínan culas sues antigas quelónias africanas, an 1963, ua cumbençon que garante l'estas redadeiras ciertas bantaiges comerciales i ajudas financeiras. La [[Cumbençon de Lomé]], que se seguiu a la Cumbençon de Iaundé, aplica-se atualmente la setenta países de la [[África]], de las [[Caraíbas]] i de l [[Ouceano Pacífico|Pacífico]], tornando la Ounion Ouropeia la maior fuonte d'ajuda pública al zambolbimiento. La coperaçon stendiu-se eigualmente, d'outras formas, a la maior parte de ls países de la [[Ásia]] i de la [[América Latina]].
An 28 de Nobembre de [[1995]], ls quinze países de la Ounion Ouropeia i duoze países de l sul de l Mediterráneo stabelécen ua parcerie pa cunduzir a la criaçon dua zona de comércio libre, cumbinada cun acordos de coperaçon ne ls domínios social, cultural i houmano.
Ne l [[seclo XXI]] assistiu-se a l'afirmaçon de la [[Ouropa]] cumo poténcia de paç, zde que la Ounion promoba la stabilidade i l zambolbimiento ne ls grandes grupos regionales que l'ambolben. Graças al papel que zampenha nas trocas comerciales mundiales i al sou peso eiconómico, la Ounion ye yá un parceiro respeitado nas grandes anstáncias anternacionales, cumo la [[Ourganizaçon Mundial de Comércio]] ó la [[ONU]].
Als poucos, la Ounion apoia-se ne l sou potencial eiquenómico para zambolber la sue anfluéncia política i afirmar-se cun ua sola boç. L [[Tratado de la Ounion Ouropeia]], de [[1992]], pon l'oubjetibo i las modalidades dua [[Política Sterna i de Sigurança Quemun]] ([[PESC]]), qu'anclui, a prazo, la definiçon dua política de defesa quemun. Mas ls ouropeus inda ambian sfuorços para harmonizar la sue diplomacie i la sue política de sigurança. Ye esse l précio, que pressupon ua buntade política rial de ls Stados-nembros, para que la Ounion puoda defender ls sous antresses i cuntribuir para la criaçon dun mundo de paç i de justícia.
=== 1 de Janeiro de 1973: purmeiro alargamiento de la Quemunidade Ouropeia ===
La Ounion Ouropeia ancontra-se abierta a todos ls países ouropeus que l'eilha pretenden aderir i que respeiten ls cumpromissos assumidos ne ls Tratados de la fundaçon i suscriben ls mesmos oubjetibos fundamentales. Eisísten dues cundiçones que detremínan l'aceitaçon dua candidatura la l'adeson: la localizaçon ne l cuntinente ouropeu i la prática de todos ls porcedimientos democráticos que caraterízan l Stado de dreito.
Assi, la [[Dinamarca]], la [[Eirlanda]] i l [[Reino Ounido]] ajuntórun-se a la quemunidade an 1 de Janeiro de [[1973]]. A estas adesones seguiu-se un alhargamiento al Sul de l cuntinente, durante ls [[década de 1980|anhos uitenta]], cula [[Grécia]], la [[Spanha]] i [[Pertual]] l'afirmáren-se cumo naciones democráticas. Las terceiras adesones, que tubo lugar an [[1995]], traduç la buntade de ls países de la Ouropa scandinaba i central de se juntáren a ua Ounion que ten benido a cunsulidar l sou mercado anterno i se afirma cumo l único pólo de stabilidade ne l cuntinente, apuis de l zagregamiento de l bloco [[Ounion de las Repúblicas Socialistas Sobiéticas|sobiético]].
[[Fexeiro:Eurotower in Frankfurt.jpg|thumbnail|dreita|Ourotower an [[Frankfurt]], [[Almanha]]]]
De seis para nuobe, de duoze para quinze nembros, la Ouropa quemunitária bai ganhando anfluéncia i prestígio. Debe mantener un modo de decison eificaç, capaç de gerir l'antresse quemun an probeito de todos ls sous nembros, perserbando al mesmo tiempo las eidantidades i las specificidades nacionales i regionales que custítuen la sue riqueza. L maior zafio d'atualmente de ls ouropeus cunsiste an acolher ne ls próssimos anhos ls países de la [[Ouropa]] central, balcánica, mediterránica i báltica, qu'apersentórun la sue candidatura. Cumo ancuntrar ls recursos neçairos que les premitan atingir l nible eiquenómico i strutural de ls países de la UI ne l mais brebe prazo? Cumo adatar las anstituiçones para qu'estas poudan cuntinar a cumprir las sues missones an benefício dua Ounion de mais de 25 Stados-nembros? Estas son las missones stóricas qu spéran feturamente ls Stados de la Ounion.
=== 7-10 de Júnio de 1979: purmeiras eileiçones diretas de l Parlamiento Ouropeu por sufrágio ounibersal ===
L [[Parlamiento Ouropeu]] zampenha un papel fundamental ne l'eiquilíbrio anstitucional de la Quemunidade: repersenta ls pobos de la [[Ouropa]] i carateliza la natureza democrática de l porjeto ouropeu. Zde la sue criaçon cun poderes de cuntrolo de l ramo eisecutibo, l [[Parlamiento Ouropeu]] ten eigualmente de poder legislatibo, na forma dun dreito de ser cunsultado subre ls percipales testos quemunitários, poder que se fui alhargando als poucos para se stransformar nun berdadeiro dreito de co-decison legislatiba. L parlamiento cumparte, para alhá desso, cul [[Cunseilho de la Ounion Ouropeia]] l poder ourçamental. Cumo son chamados ls deputados ouropeus? Até [[1979]], ls nembros de l [[Parlamiento Ouropeu]] éran nembros de ls parlamientos nacionales, que ls nomeában para ls repersentar an [[Strasburgo]]. A partir de 1979, passórun a ser eileitos por sufrágio ounibersal direto an cada un de ls países de la Ounion, por mandatos de cinco anhos. Ls cidadanos scólhen assi ls deputados, nó an delegaçones nacionales, mas an grupos parlamentares trasnacionales, repersentatibos de las grandes corrientes de pensamiento político eisistentes ne l cuntinente.
L'ambiçon de criar antre ls stados-nembros ua relaçon special, que les premita gerir ls sous antresses i ls sous defrendos segundo las mesmas reglas de dreito i ls mesmos porcedimientos d'arbitraige qu'únen ls cidadanos dun stado democrático, ye totalmente rebolucionária na prática de las relaçones anternacionales. "Nós nun coligamos stados, nós ounimos las pessonas", screbie [[Jean Monnet]]. Assi, las anstituiçones ouropeias, articulando i cunciliando permanentemente ls antresses de ls cidadanos anquanto tales, dében ser fuortes i eiquilibradas. La dialética subtil que funciona zde hai cerca de cinquenta anhos antre l [[Cunseilho de la Ounion Ouropeia]], l [[Parlamiento Ouropeu]], la [[Comisson Ouropeia]] i l [[Tribunal de Justícia de la Ounion Ouropeia]], repersenta sin dúbeda ua aquisiçon fundamental de la custruçon ouropeia, sendo la chabe de l sou éisito.
=== 17 de Febreiro de 1986: assinatura de l Ato Único Ouropeu ===
L'oubjetibo de l Tratado de Roma de criar un mercado quemun habie sido parcialmente rializado ne ls anhos sessenta, graças a la supresson de ls dreitos aduaneiros anternos i de las restriçones cantitatibas a las trocas comerciales. Mas ls outores de l tratado habian substimado to un cunjunto d'outros oubstaclos a las libardades comerciales que éran agora ua rialidade, por essa rezon ls meios para adotáren las 300 diretibas que tratában esses assuntos éran neçairas.
Al oubjetibo de l grande mercado anterno, l Ato Único liga streitamente outro d'amportáncia tan fundamental cumo l purmeiro: l de la coeson eiquenómica i social. La [[Ouropa]] cria assi políticas struturales an benefício de las regiones cun atrasos de zambolbimiento ó que téngan sido atingidas por mutaçones tecnológicas i andustriales. Pormobe tamien la coperaçon an matéria d'ambestigaçon i de zambolbimiento. Por redadeiro, toma an cunsideraçon la dimenson social de l mercado anterno: ne l sprito de ls gobernantes de la Ounion, l bun funcionamiento de l mercado anterno i ua cuncorréncia sana antre las ampresas son anseparable de l'oubjetibo custante que cunsiste na melhorie de las cundiçones de bida i de trabalho de ls cidadanos ouropeus.
=== 1 de Nobembre de 1993: la Ounion Ouropeia ===
Al entrar an bigor, an 1 de Nobembre de [[1993]], l Tratado de la Ounion Ouropeia, assinado an 7 de Febreiro de 1992 an [[Maastricht]], dá ua nuoba dimenson la la custruçon ouropeia. La Quemunidade Ouropeia (l Tratado de Maastricht sustituiu l nome Quemunidade Eiconómica Ouropeia), fundamentalmente eiquenómica nas sues aspiraçones i na sue teorie, passa star antegrada na Ounion Ouropeia baseada, an trés pilares.
L pilar quemunitário (la Quemunidade Ouropeia i la Quemunidade Ouropeia de la Einergie Atómica), regido pelos porcedimientos anstitucionales clássicos, faç anterbir la Comisson, l Parlamiento, l Cunseilho i l Tribunal de Justícia; gere eissencialmente l mercado anterno i las políticas quemunes.
Ls outros dous pilares ambólben ls Stados-nembros an domínios caratelizados até anton cumo sendo de la cumpeténcia solo nacional: la política sterna i de sigurança, por un lado, i ls assuntos anternos, cumo la política de [[eimigraçon]] i de [[Dreito d'asilo|asilo]], la [[polícia]] i la [[justícia]], por outro. Trata-se dun abanço amportante, na medida an que ls Stados-nembros cunsidéran que ye de l sou antresse coperar mais nestes domínios, cumo forma d'afirmar l'eidantidade ouropeia ne l mundo i d'assegurar ua melhor porteçon de ls sous cidadanos contra la creminalidade ourganizada i l tráfico de [[droga]]s.
Mas l que ls cidadanos recordórun de l Tratado de Maastricht será l mais cierto la decison que trouxe maior ampato prático a la sue bida quotidiana: la rializaçon de la [[Ounion Eiconómica i Monetária]]. Zde 1 de Janeiro de [[1999]], la [[UEM]] reúne todos ls países que cumpriran un determinado númaro de critérios eiconómicos çtinados a garantir la sue buona geston financeira i a assegurar la stabilidade fetura de la moneda única: l [[ouro]].
Redadeira eitapa lógica de la rializaçon de l mercado anterno, l'antroduçon de la moneda única, pulas repercussones pessonales que traç para cada cidadano i pulas cunsequéncias eiquenómicas i sociales de que se rebiste. Puode-se mesmo cunsiderar que l'ouro será feturamente l simblo mais cuncreto de la Ounion Ouropeia. Esta moneda fuorte, capaç de cuncorrer culas grandes monedas de reserba anternacionales, custituirá l signo çtentibo de la nuossa pertença quemun a un cuntinente que se stá a ounir i a afirmar.
=== Tratados ===
L'atual Ounion Ouropeia fundamenta-se juridicamente an quatro tratados fundadores: L Tratado de la Ounion Ouropeia i ls trés tratados qu'anteriormente habian anstituído las trés defrentes Quemunidades.
* An [[Paris]], la 18 de Abril de [[1951]], fui assinado l tratado qu'anstitui la [[Quemunidade Ouropeia de l Carbon i de l aço]] (normalmente chamado por CECA). L [[Tratado de Paris (1951)|Tratado de Paris]] passou de balidade an 23 de Júlio de [[2002]], dado qu'habie sido assinado por un período de cinquenta anhos.
* An [[Roma]], la 25 de Márcio de [[1957]], fui assinado l [[Tratado de Roma]], qu'anstitui la [[Quemunidade Eiconómica Ouropeia]] (normalmente chamado por CEI);
* L tratado qu'anstitui la [[Quemunidade Ouropeia de la Einergie Atómica]] (normalmente chamado por Tratado [[Euraton]]).
* An [[Maastricht]], la 7 de Febreiro de [[1992]], fui assinado l tratado qu'anstitui la Ounion Ouropeia (normalmente chamado por [[Tratado de Maastricht]] ó por Tratado de la Ounion Ouropeia - TUI).
L Tratado de la Ounion Ouropeia (TUI) criou ua nuoba antidade - la Ounion Ouropeia - que se atiradeira nas Quemunidades anteriormente eisistentes i que se manténen. Ne l ámbito de la Ounion, l TUI cuntén çposiçones relatibas la la [[Política Sterna i Sigurança Quemun]] (PESC), i la la coperaçon ne ls domínios de la [[Justiçl'i Assuntos Anternos]] (JAI). Para alhá desso, l TUI antroduziu alteraçones na redaçon de ls Tratados CECLA, CEEA i, specialmente, de l Tratado CEI. A anterior Quemunidade Eiconómica Ouropeia (CEI) passou a chamar-se Quemunidade Ouropeia (CI).
Fúrun assinados outros tratados que resultórun an alguas reformas ne ls tratados fundadores i que probocórun alteraçones a nible anstitucional.
* L [[Tratado de Fuson]] que stabelece un Cunseilho único i ua Comisson única fui assinado an [[Bruxelas]] a 8 de Abril de [[1965]].
* L [[Ato Único Ouropeu]] (AUI) fui assinado ne l [[Luxemburgo]] an [[1986]].
* L [[Tratado de Amsterdon]], assinado an [[2 de Outubre]] de [[1997]] prebia alteraçones als Tratados de la UI i CI.
* L [[Tratado de Nice]] fui assinado an [[26 de Febreiro]] de [[2001]].
* L [[Tratado de Lisboua]] fui assinado an [[13 de Dezembre]] de [[2007]].
== Geografie ==
La geografie de la Ounion Ouropeia ye mui bariada, apersentando bárias árias climáticas, ancluindo las regiones ultraperiféricas; estas ancluen a maior parte de ls [[Classeficaçon de l clima de Köppen|tipos de clima]], zde l [[clima polar]] até al [[clima eiquatorial]]. La maior parte de la populaçon bibe an árias cun [[clima mediterránico]], [[clima ameroso]], [[clima ouceánico]] i [[clima cuntinental]]. Podemos dibedi-las an:
* Ua ária cun un misto de [[clima mediterránico]] i [[Clima ameroso|clima ameroso mediterránico]] ne ls países banhados pul[[mar Mediterráneo]], cumo sul de [[Spanha]], [[Grécia]], [[Slobénia]], [[Malta]], sul de [[Fráncia]] i [[Xipre|Chipre]] ó cun fuorte anfluéncia deste, cumo [[Pertual]];
* [[Clima ouceánico]], todos ls países cun costa para l [[ouceano Atlántico]] (fuora Pertual), na [[península Eibérica]], la [[Galiza]], las [[Stúrias|Astúrias]] i l [[Paíç Basco]] de Spanha i Fráncia, to la costa atlántica de Fráncia, [[Países Baixos]], [[Bélgica]], [[Dinamarca]] i costa atlántica de la [[Almanha]], bien cumo las regiones ultraperiféricas de Pertual i Spanha, [[Açores]], [[Region Outónoma de la Madeira|Madeira]] i [[Canárias]];
* [[Clima ameroso|Clima ameroso marítimo]], an países sin costa marítima ó países cun costa para l [[ouceano Atlántico]], cumo l norte i l centro de Pertual, l centro de Spanha i de Fráncia;
* [[Clima ameroso|Clima ameroso cuntinental]], países de l centro i sul de la [[Ouropa]] que nun ténen costa para l'ouceano Atlántico i que nó se ancóntran na ária de l leste ouropeu, cumo l Anterior Centro de Fráncia, l [[Luxemburgo]], la [[Áustria]] l centro i l sudoeste de la Almanha;
* [[Clima cuntinental]], todos ls países de l chamado leste ouropeu i de l centro de la Ouropa;
* [[Clima polar]], l norte de la [[Finlándia]] i de la [[Suécia]] i an Ambiernos mui rigorosos estes países na sue totalidade cunjuntamente culs trés países bálticos la [[Stónia]], [[Letónia]] i [[Lituánia]].
* [[Clima eiquatorial]], na [[Guiana Francesa]], que prebalece an to la sue stenson, zde sou litoral, al norte (Ouceano Atlántico), até la frunteira meridional cul [[Brasil]].
* [[Clima tropical]], nas regiones francesas de [[Martinica]] i [[Guadalupe]] (nas [[Caraíbas]]) i [[Reunion]] (ne l [[Ouceano Índico]], cerca de [[África]])
Las percipales cadenas muntanhosas son: ls [[Alpes]], ls [[Cárpatos]], ls [[Balcanas]] i ls [[Pirenéus]].
L maior praino de la Ounion Ouropeia ye la [[Grande Praino Ouropeu]], qu'abrange todos ls stados-nembros de la Ouropa Central i ua parte de ls stados-nembros de la Ouropa Oucidental i de la Ouropa Central.
== Política ==
L goberno de la Ounion Ouropeia ten sido siempre colocado antre l modelo de cunferéncia anter-gobernamental, an que ls stados manténgan todos ls sous prebilégios i un modelo supranacional an que ua parte de la soberanie de ls Stados ye delegada para la Ounion.
Ne l purmeiro causo, las decisones quemunitárias son, de fato, tratadas antre ls Stados i ténen de ser tomadas por unanimidade. Este modelo, cerca de l percípio d'ourganizaçones antergobernamentales clássicas, ye defendido pelos ourocéticos. Segundo eilhes, son ls xefes de Stado i de goberno que ténen legitimidade democrática para repersentar ls cidadanis. Eilhes afirman que las naciones ye que deberian cuntrolar las anstituiçones de la Ounion Ouropeia. L segundo causo ye l fato de l'atual ''ourofila''. Eilhes salientan que las anstituiçones deberian repersentar ls cidadanos diretamente. Para eilhes, cul alhargamiento de la UI an [[2004]] i [[2007]], las modalidades de l percesso de tomada de decisones ne l ámbito de las anstituiçones debe ser adatable, la fin d'eibitar qualquier risco de paralisia.
La UI outeliza un modelo híbrido de goberno: l Cunseilho de Menistros ye l repersentante de ls Stados (decisones nun percísan ounanemidade, l boto de cada Stado ye definido atrabeç de l númaro d'habitantes de cada un) i al [[Parlamiento Ouropeu]], que repersenta ls cidadanos. Este modelo ye ua chabe para la luta d'anfluéncias antre las trés anstituiçones ouropeias: l Parlamiento, la Comisson i l Cunseilho.
Al todo, son cinco anstituiçones:
* '''[[Parlamiento Ouropeu]]''' - ye l'assemblé parlamentar, eileita por sufrágio ounibersal direto pelos cidadanos de la Ounion Ouropeia.
* '''[[Cunseilho de la Ounion Ouropeia]]''' - anteriormente chamado Cunseilho de Menistros, ye l percipal uorgano legislatibo i de tomada de decison na UI. Repersenta ls Gobernos de ls Stados-nembros.
* '''[[Comisson Ouropeia]]''' - anstituiçon politicamente andependiente que repersenta i defende ls antresses de la Ounion cumo un to, la perpuosta de legislaçon, políticas i porgramas d'acion, i ye respunsable pula eisecuçon de las decisones de l Parlamiento i de la SES. Ye l'uorgano cun poder eisecutibo i d'einiciatiba.
* '''[[Tribunal de Justícia de la Ounion Ouropeia]]''' - garante la cunformidade cula legislaçon de la Ounion, ua beç que ls Stados-nembros stan sujeitos judicialmente l'el.
* '''[[Tribunal de Cuntas Ouropeu]]''' - cuntrola la legalidade i la regularidade de la geston de l'orçamiento de la UI.
Para alhá desso, la UI ten seis uorgones percipales: l [[Banco Central Ouropeu]], l [[Comité Eiquenómico i Social]], l [[Comité de las Regiones]], l [[Banco Ouropeu de Ambestimiento]], l [[Probedor de Justícia Ouropeu]] i la [[Ouropol]].
=== Poder de decison ===
Ls decumientos perduzidos pula Comisson (basicamente ls "libros brancos") i ls tratados stabelecidos, ténen ciertos percípios. L'eilhes anteceden un grande númaro de decisones. Dous percípios ouriéntan la tomada de decisones na UI passado l [[Tratado de Maastricht]]: l percípio de la susidiariedade i l percípio de la porporcionalidade. Estes percípios son oubjeto de portocolos ne l [[Tratado de Amsterdon]] (1997).
La Comisson Ouropeia ten un monopólio de dreito d'ampeçatiba mediante la preparaçon de la maior parte de las matérias atinentes al purmeiro pilar de la UI (que premite als cidadanos participáren na formaçon de las deliberaçones de l Cunseilho i de l Parlamiento de la Ounion) i, cumpartidas culs Stados-nembros, l dreito subre ls outros dous pilares. L pursidente de la Comisson Ouropeia participa nas reouniones de l Cunseilho Ouropeu. Na final de las cimeiras, l Cunseilho Ouropeu rializa las sues cunclusones an relatórios para la Comisson Ouropeia.
Por sou lado, l Cunseilho Ouropeu dá a cada Stado-nembro, un númaro de botos que determinan l'adopçon de çposiçones legislatibas ó que nun bóten.
Assi, cumo la única anstituiçon eileita pelos cidadanos, l Parlamiento Ouropeu ten un grande peso: un mero uorgon cunsultibo, ne l'ampeço, cumprou un berdadeiro poder de co-decison, an paridade cul Cunseilho de Menistros an muitas questones. Assi, an [[2004]], l Parlamiento puode anfluenciar la nomeaçon na Comisson Ouropeia. La sue repersentatibidade, ne l'antanto, permanece minada por taxas d'abstençon nas eileiçones de deputados, giralmente mais eilebada de l que nas eileiçones nacionales.
=== Política sterna i de segurança ===
{{Ber artigo percipal|[[Política Sterna i de Segurançla Quemun de la Ounion Ouropeia]]}}
La defesa i la segurançla son tradicionalmente questones de soberanie nacional. La política de la Ounion Ouropeia neste domínio fui stabelecido cumo l segundo de ls trés pilares de l [[Tratado de Maastricht]] ([[1992]]). La Política Sterna i de Segurança Quemun (PESC) fui alhargada pul [[Tratado de Amsterdon]] ([[1997]]) que define ls oubjetibos para la PESC. La política ye cordenada pul alto repersentante para la Política Sterna i de Segurançla Quemun, cargo atualmente acupado por [[Jabier Solana]]. Ambora la [[NATL]] seia la responsable pula defesa territorial de la Ouropa, la UI adotou missones de paç i houmanitárias. L eisército de la UI anclui ua fuorça ouropeia d'anterbençon rápida, cumprendendo 60.000 nembros.
La Comisson Ouropeia ten benido a ganhar ua maior repersentaçon an ourganismos cumo l [[G8]], percipalmente atrabeç de l Comissário para las Relaçones Sternas, mas ls Stados-nembros stan repersentados na [[Ourganizaçon Mundial de l Comércio]], atrabeç de l sou comissário.
L'eifeito de la política sterna de la Ounion tamien se sente atrabeç de l porcesso d'alhargamiento; atratibos para bários stados que téngan adquirido l'adeson ye un fator amportante que cuntribui para la reforma i stabilizaçon de ls países de l'antigo bloco quemunista na Ouropa. La Ounion ye tamien la maior de l mundo an dar ajuda houmanitária i l percipal cuntribuinte de las agéncias de la ONU ambolbidas na ajuda houmanitária i na coperaçon para l zambolbimiento.
== Eiquenomie ==
L'eiquenomie de la Ounion Ouropeia ye baseada nun sistema [[Capitalismo|capitalista liberal]] sendo un pouco maior de l que l'eiquenomie de ls [[Stados Ounidos de la América]].
L percipal oubjetibo eiquenómico de la Ounion Ouropeia ye promober ua eiquenomie libre, cuncorrencial i sin barreiras comerciales tanto al nible de las mercadories, de ls capitales, cumo de ls sous cidadanos i nomeadamente de ls sous trabalhadores. Por essa rezon eisisten mecanismos qu'assegúran estas libardades, la [[Comisson Ouropeia]] cumo guardiana de ls tratados para que ls Tratados ne l ámbito de la cuncorréncia i de la libre circulaçon de mercadorias, capitales i trabalhadores séian respeitados, todos ls cidadanos, antidades coletibas i stados puoden recorrer destas decisones para l [[Tribunal de Justícia de la Ounion Ouropeia]], i l [[Tribunal de Justícia de la Ounion Ouropeia]] percura para que causo la [[Comisson Ouropeia]] nun haba an defesa de ls Tratados para qu'este faga jurisprudéncia nesses assuntos.
== Cultura i Eiducaçon ==
Para la cultura, la Comisson Ouropeia ten un comissário qu'agrupa l'eiducaçon, la formaçon, la cultura i la mocidade<ref></ref>, mas nun l multilhéngua<ref></ref>.
Ls programas eiducacionales ouropeus mais amportantes son l [[Comenius]], nas scuolas, [[Leonardo da Vinci]], para la formaçon profissional, l [[Erasmus]], para l'ansino ounibersitário, i l [[Grundbig]], para l'ansino d'adultos.
L programa [[eLearning]] promobe l'antegraçon afetaba de las Tecnologies de la Anformaçon i de la Quemunicaçon (TIC) ne ls sistemas d'eiducaçon i formaçon de la Ounion Ouropeia. La linha mais amportante deste programa ye l [[eTwinning]], ua einiciatiba qu'oufrece a las anstituiçones scolares, un portal na Anternete cun ferramientas i apoio para facelitar la rializaçon de porjetos na geminaçon antre anstituiçones de países defrentes. La geminaçon de l'eTwinning premite que porssores de todas las çciplinas zambolban porjetos eiducatibos cunjuntos, cumpartir speriéncias i recursos pedagógicos i d'antroduzir ua dimenson ouropeia na sala d'aula. Ls alunos ténen l'ouportunidade de daprender culs sous pares d'outros países, la prática de lénguas strangeiras i l zambolbimiento de cumpeténcias relacionadas culas TIC.
An [[1995]], la Comisson Ouropeia publicou l Libro Branco subre l'eiducaçon i la formaçon. Ye mui splicado l'amportáncia de ls cidadanos ouropeus an recebíren formaçon al longo de la bida, que ye coincido cumo daprendizaige al longo de la bida. L'oubjetibo ye mantener la cumpetitibidade i la luita contra la scluson social.
La recolha destas eideias, an 2000, possebilitou la rializaçon de l [[Memorando subre Daprendizaige al Longo de la Bida]], decumiento de trabalho de ls serbícios de la Comisson Ouropeia, que cumboca un debate ouropeu pa antender la daprendizaige al longo de la bida, tanto la nible andebidual cumo anstitucional. Na final de la nota, lebantou seis eideias-chabe para cunsiderar essa stratégia, para assi garantir l'acesso ounibersal la la daprendizaige cuntínua i para l'obtençon i renobaçon de las cumpeténcias de ls cidadanos, oumentar l'ambestimiento an recursos houmanos, criar métodos eficazes para la daprendizaige al longo de la bida, balorizando la daprendizaige nun formal i anformal, acunseilhar i anformar subre las ouportunidades de daprendizaige al longo de la bida i oufrecer essas ouportunidades.
Mesmo assi, eisisten grandes defrenças ne l plano cultural, social i moral antre ls países zambolbidos i potenciales de la Ounion an relaçon als menos zambolbidos, i mesmo alguns países ricos, ténen fracos padrones porfessionales i cuntraprodocentes an rialaçon als regimes de la Ounion Ouropeia.
La Ounion Ouropeia siempre fui coincida cumo ua de las mais prestigiadas zonas educatibas i ye famosa pelos sous porjetos i pulasue grande eiboluçon i speriéncia i, mesmo que tenga défices an alguas de las sues caraterísticas, dedica grande sforçl de coeson eiconómica i social para qu'estes puntos fracos séian abolidos, an special ne ls países que recentemente aderiran la la Ounion.
Ne ls redadeiros anhos, l chamado [[Porcesso de Bolonha]], un acordo antergobernamental ouropeu, percura criar un Spácio Ouropeu de Ansino Superior, a fin de facelitar la mobilidade de ls studantes ne ls Stados-nembros de l'acordo.
=== Multilhénguismo ===
La Ounion Ouropeia ten, an todas las sues anstituiçones, 23 lénguas oufeciales i de trabalho.<ref>Regulamiento N.º 1 por el se faç l regime lénguistico de la Quemunidade Eiconómica Ouropeia (DL L 17 de 6.10.1958, p. 385), demudado apuis de nuoba adeson.</ref> Mas, la Comisson Ouropeia, por eisemplo, l Coleijo de Comissários negoceia cun base an decumientos apersentados an [[Léngua anglesa|anglés]], [[Lhéngua francesa|francés]] i [[Léngua almana|aleman]].
Ls Stados-nembros stan a ser outelizados, para para alhá de las eidantificadas 23 lénguas, dezenas d'eidiomas, co-oufeciales solo an ua parte de l território ó nun oufeciales. Ua de las percipales políticas de la UE ye promober la daprendizaige de todos ls cidadanos de pul menos dues lénguas para alhá de la sue léngua materna. L'oubjetibo ye nun solo facelitar la quemunicaçon antre ls cidadanos, mas tamien ancentibar outras pessonas an direcçon a ua maior toleráncia i respeito pula dibersidade cultural i lenguística de la Ounion Ouropeia.
Bários programas de coperaçon promoben la daprendizaige de lénguas i la dibersidade lenguística atrabeç, por eisemplo, d'antercámbios scolares, zambolbimiento de nuobos métodos, ó bolsas de studo para porsores de lénguas. D'algua forma, l sou lema ye "Ounidos na dibersidade" (an [[latin]]: "In barietate cuncordie").<ref></ref>
== Meio ambiente ==
[[Fexeiro:E-112 Egeln feb2005.jpg|thumbnail|Einergie eólica an [[Saxónia-Anhalt]].]]
Ls países de la Ounion Ouropeia, ne l sou cunjunto, custitúen la grande poténcia mundial ne l que diç respeito al zambolbimiento i aplicaçon d'einergies renobables. La promoçon de las einergies renobables ten un papel mui amportante, tanto an termos de reduzir la dependéncia sterna d'abastecimiento einergético de la UE, cumo nas aciones a séren tomadas an relaçon al cumbate de las alteraçones climáticas. Mas la Almanha ye l único nembro de la UE que stá ne l camino cierto para alcançar las metas stabelecidas ne l [[Portocolo de Quioto]] subre las alteraçones climáticas, que bai acabar an [[2012]].
L Cunseilho Ouropeu, an Márcio de 2007, aprobou un plano einergético qu'anclui oubrigatoriamente un corte de 20% de las sues eimissones de dióxido de carbono até [[2020]] i de cunsumir mais einergie renobables a repersentar 20% de l cunsumo total na UE (contra ls 7% an 2006).<ref>{{Citar web| url = http://www.eu2007.de/fr/News/Press_Releases/March/0309BKBruessel.html | títalo = Acord storique sur la protetion climatique | anho = 2007 | obra = EU2007.DI | acesodata = 24 de Júnio de 2007 | idioma = francés}}</ref> L'acordo, andiretamente, reconheciu l papel de l'einergie nuclear para reduzir las eimissones de gases cun eifeito de stufa, l que cumpete a cada Stado-nembro decidir se quier ó nun recorrer a essa tecnologie.
Por outro lado fui criado l cumpromisso d'alcançaire ua quota mínima de 10% de [[biocumbustible]]s ne l cunsumo total de [[gasolina]] i de [[gasólio]] ne ls transportes an 2020.
La fetura dibison de l sfuorço para atingir la percentaige de 20%, tenerá an cunta las specificidades einergéticas de cada Stado. Para alhá desso, la UE stá ampenhada an atingir até 30%, la reduçon de ls gases cun eifeito de stufa, an causo de cumpromisso anternacional qu'ambolba las dues outras poténcias, cumo la de ls nuobos países andustrializados.
<references/>
[[Catadorie:Ounion Ouropeia]]
nnjcobyicli1nn9oyfyh7yn1bo7uh93
Lhista de paízes
0
709
107267
107060
2026-07-21T07:10:15Z
CommonsDelinker
81
Replacing Flag_of_Cape_Verde.svg with [[File:Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · Government standardized ratio is 2:3. For fu
107267
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:CIA Political World Map 2002.jpg|400px|thumb|right|Debison política de l mundo (2002)]]
Este artigo ye ua '''lista de stados soberanos''' de l mundo, ancluindo ls stados andependientes ''[[de jure]]'' i ''[[de fato]]''.
De modo a aparecer na lista cumo un paíç ''de fato'' andependiente, l stado ten de oubedecer al artigo 1º de la [[Cumbençon de Montebideu]] de [[1933]], l que quier dezir que la antidade ten de apersentar las seguintes qualificaçones:
:la) ua populaçon permaniente;
:b) un território definido;
:c) gobierno;
:d) capacidade para antrar an relaçones culs outros stados.
Culas [[#notas|notas]], algua anformaçon ye dada:
* La rezon por que un stado nó-''de jure'' ye listado <sup>[[#Notes|1]]</sup>
* Las dependéncias <sup>[[#Notes|2]]</sup>
* Las struturas federales, quando aplicable <sup>[[#Notes|3]]</sup>
* Las antidades outónomas andrento de l território de l stado soberano <sup>[[#Notes|4]]</sup>
* Outras ouserbaçones
Ls nomes son apersentados ne ls padrones de [[Lhéngua mirandesa|mirandés]] de [[Pertual]] (i outros países); habendo defrenças andrento de l própios padrones, eilhas son tamien apersentadas. Para alhá desso, tamien aparécen ls nomes na(s) lhéngua(s) ouficial(ales) de l paíç.
* An Mirandés, l nome de l paíç ye apersentado na forma cúrtia (s: Afeganistan) i na forma ouficial (s: República Eislámica de l Afeganistan).
* Na lhéngua oufecial, l nome de l paíç ye apersentado na forma cúrtia i na forma oufecial. Quando neçairo, la [[traslhiteraçon]] para l [[abc lhatino]] ye apersentada a la par de l carateres screbidos oureginales ([[cerílico]], [[lhéngua china|lhetras chinas]], etc.). Quando possible, la ''lhatinizaçon'' perferida pul paíç fui ousada.
La ancluson de qualquiera nome i/ó paíç neste artigo nun debe de pressuponer la aporfilhaçon dua posiçon oufecial nalgua çputa subre esse nome i/ó paíç. Antidades cunsideradas [[micronaçon]]es nun recoincidas anternacionalmente nun fúrun ancluídas.
== Stados soberanos ==
{| border="1" style="border-collapse: collapse;"
!bgcolor=#ccc|Nome cúrtio an Mirandés
!bgcolor=#ccc|Nome cúrtio i oufecial na(s) lhéngua(s) de l paíç
|- valign=topf
|[[Fexeiro:Flag of Abkhazia.svg|25px]] ''[[Abecásia]]''<sup>[[#Notas|1]]</sup> - República de la Abecásia
|
* ''Abecásio'': Laṗsny / Аҧсны
* ''Russo'': Abchazija / Абхазия
* ''Georgiano'': Laṗẖazeṭi / აფხაზეთი
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Afghanistan.svg|25px]] '''[[Afeganistan]]''' - República Eislámica de l Afeganistan
|
* ''Persa (Dari-Persa)'': Afġānestān / افغانستان - Jomhūrī-ye Slānī-ye Afġānestān / جمهوری اسلامی افغانستان
* ''Pashto'': Afġānistān / افغانستان - də Afġānistān Islānī Jumhūriyat / افغانستان اسلامي جمهوريت
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of South Africa.svg|25px]] '''[[África de l Sul]]''' - República de la África de l Sul
|
* ''Anglés'': South Africa - Republic of South Africa
* ''Africáner'': Suid-Afrika - Republiek ban Suid-Afrika
* ''Xhosa'': uMzantsi Afrika - iRiphabliki yaseMzantsi Afrika
* ''Zulu'': iNingizimu Afrika / iSotafilika - iRiphabliki yaseNingizimu Afrika
* ''Ndebele'': iSewula Afrika - iRiphabliki yeSewula Afrika
* ''Sotho'': Afrika-Borwa - Rephaboliki ya Afrika-Borwa
* ''Swati'': iNingizimu Afrika / iNyonyana - iRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika
* ''Tsonga'': Afrika Dzonga - Riphabliki ra Afrika Dzonga
* ''Tswana'': Aforika Borwa / Aferika Borwa - Rephaboliki ya Aforika Borwa
* ''Benda'': Afurika Tshipembe - Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Albania.svg|25px]] '''[[Albánia]]''' - República de la Albánia
|
* ''Albanés'': Shqipëria - Republika i Shqipërisë
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Germany.svg|25px]] '''[[Almanha]]'''<sup>[[#Notas|3]]</sup> - República Federal de la Almanha
|
* ''Alman'': Deutschland - Bundesrepublik Deutschland
* ''Dinamarqués'': Tyskland - Forbundsrepublikken Tyskland
* ''Frísio oucidental'': Dútslán - Bûnsrepublyk Dútslán
* ''Baixo alman'': Duutschland - Bundsrepublik Duutschland
* ''Romani Kalderash'': Jermaniya / जेर्मानिया - Federalni Republika Jermaniya / क़ेदेराल्नी रेपुब्लिका जेर्मानिया
* ''Sórbio superior'': Němska - Zwjazkowa republika Němska
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Andorra.svg|25px]] '''[[Andorra]]''' - Prencipado de Andorra
|
* ''Catalan'': Andorra - Principat d’Andorra
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Angola.svg|25px]] '''[[Angola]]''': República de Angola
|
* ''Pertués'': Angola - República de Angola
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Antigua and Barbuda.svg|25px]] '''[[Antígua i Barbuda]]'''<sup>[[#Notas|4]]</sup> ó '''Antiga i Barbuda'''</sup>
|
* ''Anglés'': Antigua and Barbuda
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Saudi Arabia.svg|25px]] '''[[Arábia Saudita]]''' - Reino de la Arábia Saudita
|
* ''Árabe'': al-ʿArabiyyátu ex- Suʿūdiyyá / اَلْعَرَبِيَّةُ ٱلسُّعُودِيَّة ; las-Suʿūdiyyá / السعودية - al-Mamlakátu l-ʿArabiyyátu ex- Suʿūdiyyá / المملكة العربية السعودية
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Algeria.svg|25px]] '''[[Argélia]]''' - República Popular Democrática de la Argélia
|
* ''Árabe'': al-Ǧaçā'ir / اَلْجَزَائِر - al-Ǧumhūriyyátu l-Ǧaçā'iriyyáti d-Dīmuqrāṭiyyáti š-Šlaʿbiyyá / الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية
* ''Tamazight'': Ldzayer / ⵍⴷⵣⴰⵢⴻⵔ - Tamurt n Ldzayer / ⵜⴰⵎⵓⵔⵜ ⵏ ⵍⴷⵣⴰⵢⴻⵔ
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Armenia.svg|25px]] '''[[Arménia]]''': República de la Arménia/Arménia
|
* ''Arménio'': Hayastan / Հայաստան ; Hayḳ / Հայք - Hayastani Hanrapetouṭyoun / Հայաստանի Հանրապետություն
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Australia.svg|25px]] '''[[Oustrália]]'''<sup>[[#Notas|3]]</sup> - Quemunidade de la Oustrália
|
* ''Anglés'': Australia - Commonwealth of Australia
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Austria.svg|25px]] '''[[Áustria]]'''<sup>[[#Notas|4]]</sup> - República de la Áustria
|
* ''Alman'': Österreich - Republik Österreich
* ''Croata'': Austrija - Republika Austrija
* ''Checo'': Rakousko - Rakouská republika
* ''Húngaro'': Ausztria - Osztrák Köztársaság
* ''Romani Kalderash'': Strexa / एस्त्रेख़ा - Republika Estrexa / रेपुब्लिका एस्त्रेख़ा
* ''Slobaco'': Rakúsko - Rakúska republika
* ''Slobeno'': Abstrija - Republika Abstrija
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Azerbaijan.svg|25px]] '''[[Azerbaijon]]'''<sup>[[#Notas|1]], [[#Notas|4]]</sup>, '''Azerbaidjon''' ó '''Azerbeijan''' - República de l Azerbeijan
|
* ''Azeri'': Açərbaycan / Азәрбајҹан - Açərbaycan Respublikası / Азәрбајҹан Республикасы
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the Bahamas.svg|25px]] '''[[Bahamas]]''', '''Baamas''' ó '''Barramas''' - Quemunidade de las Baamas
|
* ''Anglés'': The Bahamas - Commonwealth of The Bahamas
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Bangladesh.svg|25px]] '''[[Bangladexe]]''' ó '''Bangladesh''' - República Popular de l Bangladesh
|
* ''Bengali'': Bāṁlādeš / বাংলাদেশ - Góṇ Prójātóntrī Bāṁlādeš - গণ প্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Barbados.svg|25px]] '''[[Barbados]]'''
|
* ''Anglés'': Barbados
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Bahrain.svg|25px]] '''[[Bahrein|Barén]]' '', '''Bahrain''', '''Bahrein''', '''Barain''', '''Barein''', '''Bareine''' ó '''Baraine''' - Reino de l Barén
|
* ''Árabe'': al-Baḥrayn / اَلْبَحْرَيْن - Mamlakátu l-Baḥrayn / مملكة البحرين
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Belgium.svg|25px]] '''[[Bélgica]]''' - Reino de la Bélgica
|
* ''Flamengo'': België - Koninkrijk België
* ''Francés'': Belgique - Royaume de Belgique
* ''Alman'': Belgien - Königreich Belgien
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Belize.svg|25px]] '''[[Belize]]'''
|
* ''Anglés'': Belize
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Benin.svg|25px]] '''[[Benin]]''' ó '''Benin''' - República de l Benin
|
* ''Francés'': Bénin - République du Bénin
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Belarus.svg|25px]] '''[[Bielorrússia]]''', '''Bielo-Rússia''' ó '''Belarus''' - República de la Bielorrússia<br />
|
* ''Bielorrusso'': Biełaruś / Беларусь - Respublika Biełaruś / Рэспубліка Беларусь
* ''Russo'': Belarus' / Беларусь ; Belorussija / Белоруссия - Respublika Belarus' / Республика Беларусь
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|25px]] '''[[Bósnia i Heirzegobina]]''', '''Bósnia i Heirzegobina''', '''Bósnia-Heirzegobina''' ó '''Bósnia-Heirzegobina'''<sup>[[#Notas|4]]</sup>
|
* ''Bósnio'': Bosna i Heircegobina
* ''Sérbio'': Bosna i Heircegobina / Босна и Херцеговина
* ''Croata'': Bosna i Heircegobina
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Botswana.svg|25px]] '''[[Zabotsuana]]''' ó '''Botswana''' - República de l Botsuana
|
* ''Tsuana'': Botswana - Lefatshe la Botswana
* ''Anglés'': Botswana - Republic of Botswana
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Brazil.svg|25px]] '''[[Brasil]]'''<sup>[[#Notas|3]]</sup> - República Federatiba de l Brasil
|
* ''Pertués'': Brasil - República Federatiba do Brasil
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Brunei.svg|25px]] '''[[Brunei]]''' - Stado de l Brunei Darussalan
|
* ''Malaio'': Brunei Darussalan / بروني دارالسلام - Negara Brunei Darussalan / نڬارا بروني دارالسلام
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Bulgaria.svg|25px]] '''[[Bulgária]]''' - República de la Bulgária
|
* ''Búlgaro'': Bŭlgarija / България - Republika Bŭlgarija / Република България
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Burkina Faso.svg|25px]] '''[[Burkina Faso]]''', '''Burquina Faso'''
|
* ''Francés'': Burkina Faso
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Burundi.svg|25px]] '''[[Burundi]]''' ó '''Burúndi''' - República de l Burundi
|
* ''Rundi'': Uburundi - Republika y'Uburundi
* ''Francés'': Burundi - République du Burundi
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Bhutan.svg|25px]] '''[[Buton]]''' - Reino de l Buton
|
* ''Jonghka'': 'Brug.yul. / འབྲུག་ཡུལ་ - 'Brug.rGyal.kʰab / འབྲུག་ཡུལ་
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Cape Verde (10-17).svg|25px]] '''[[Cabo Berde]]''' - República de Cabo Berde
|
* ''Pertués'': Cabo Berde - República de Cabo Verde
* ''Crioulo cabo-berdiano'': Kabu Berdi - Republika di Kabu Berdi
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Cameroon.svg|25px]] '''[[Camarones]]''' - República de ls Camarones
|
* ''Francés'': Cameroun - République du Cameroun
* ''Anglés'': Cameron - Republic of Cameron
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Cambodia.svg|25px]] '''[[Camboja]]''' - Reino de l Camboja
|
* ''Cambojano'': Kampučā / កម្ពុជា - Praḥrāčāṇāčak[r] Kampučā / ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Canada.svg|25px]] '''[[Canadá]]''' - Reino de l Canadá <sup>[[#Notas|3]]</sup>
|
* ''Anglés'': Canada
* ''Francés'': Canada
* ''Inuktitut'': Kanata / ᑲᓇᑕ
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Kazakhstan.svg|25px]] '''[[Cazaquistan]]''' - República de l Cazaquistan
|
* ''Cazaque'': Qazaqstan / Қазақстан - Qazaqstan Respublikasy / Қазақстан Республикасы
* ''Russo'': Kazaĥstan / Казахстан - Respublika Kazaĥstan / Республика Казахстан
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the Central African Republic.svg|25px]] '''[[República Centro-Africana]]'''
|
* ''Francés'': République Centrafricaine
* ''Sango'': Ködörösése tî Béafrîka
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Chad.svg|25px]] '''[[Xade]]''', '''Chad''', '''Tchade''' ó '''Tchad''' - República de l Chade
|
* ''Francés'': Tchad - République du Tchad
* ''Árabe'': Tašād / تشاد - Ǧumhūriyyátu Tašād /جمهورية تشاد
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the Czech Republic.svg|25px]] '''[[República Checa]]''', '''Chéquia'''<sup>[[#Notas|12]]</sup>
|
* ''Checo'': Čsko - Česká republika
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the People's Republic of China.svg|25px]] '''RP [[República Popular de la China|China]]' ''<sup>[[#Notas|4]]</sup> - República Popular de la China
|
* ''Mandarin'': Zhōngguó / 中國 / 中国 - Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó / 中華人民共和國 / 中华人民共和国
* ''Anglés'': China - People’s Republic of China
* ''Cazaque'': Qytaj / Қытай - Jûṅĥua Ĥalıq Respublikası / جۇڭحۋا حالىق رهسپۋبليكاسى
* ''Mungol'': Ĥjatad / Хятад ; Dundad uls / Дундад улс - Buġuḍi Nayiranḍlaĥu Dunḍlaḍu Arad Ulus / ????? ??????????? ??????? ?????? ?????
* ''Pertués'': China - República Popular da China
* ''Tibetano'': rGya.nag. / རྒྱ་ནག་; Kruṅ.go. / ཀྲུང་གོ་ ; Kruṅ.hwa. / ཀྲུང་ཧྭ་ - Kruṅ.hwa Mi.dmaṅs sPyi.mtʰun rGyal.kʰab. / ཀྲུང་ཧྭ་མི་དམངས་སྤྱི་མཐུན་རྒྱལ་ཁབ་
* ''Uigur'': Hitay / ھىتاي ; Junggo / جۇڭگو ; Jungxua Xelq Jumhuriyiti / جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Cyprus.svg|25px]] '''[[Xipre]]'''<sup>[[#Notas|1]]</sup> - República de Xipre
|
* ''Griego'': Kýpros / Κύπρος - Kypriakī́ Dīmokratía / Κυπριακή Δημοκρατία
* ''Turco'': Kıbrıs - Kıbrıs Cumhuriyeti
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|25px]] ''[[Chipre de l Norte]]''<sup>[[#Notas|1]]</sup> - República Turca de l Xipre de l Norte
|
* ''Turco'': Kuzey Kıbrıs - Kuzey Kıbrıs Turk Cumhuriyeti
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the Comoros.svg|25px]] '''[[Quemores]]'''<sup>[[#Notas|3]]</sup> - Ounion de las Comores
|
* ''Francés'': Comores - Union ç Comores
* ''Comorano'': Komori / قُمُرِ - Udzima wa Komori / وُدْزِمَ وَ قُمُرِ
* ''Árabe'': Ǧuzuru l-Qumur / جزر القمر ; Ǧuzuru Kūnūrū / جزر كومورو ; Ǧaçā'iru l-Qumur / جزائر القمر ; Ǧaçā'iru Kūnūrū / جزائر كومورو - Ittiḥādu l-Qumur / اتحاد القمر
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg|25px]] '''[[República Democrática de l Congo]]''', '''Congo-Quinxasa''' ó '''Congo-Kinxasa'''
|
* ''Francés'': Congo - République Démocratique du Congo
* ''Kikongo'': Kongo - Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi
* ''Lingala'': Kɔ́ngɔ - Republiki ya Kɔ́ngɔ Demokratiki
* ''Suaili'': Kongo - Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
* ''Tshiluba'': Kongu - Ditunga die Kongu wa Mungalaata
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the Republic of the Congo.svg|25px]] '''[[República de l Congo]]''', '''Congo-Brazabile'''
|
* ''Francés'': Congo - République du Congo
* ''Kituba'': Kongo - Repubilika ya Kongo
* ''Lingala'': Kɔ́ngɔ - Republiki ya Kɔ́ngɔ
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of North Korea.svg|25px]] '''[[Coreia de l Norte]]''' - República Popular Democrática de la Coreia
|
* ''Coreano'': Chosŏn / 조선 / 朝鮮 - Chosŏn Minjujuŭi Inmin Konghwaguk / 조선민주주의인민공화국 / 朝鮮民主主義人民共和國
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of South Korea.svg|25px]] '''[[Coreia de l Sul]]''' - República de la Coreia / Coréia
|
* ''Coreano'': Hanguk / 한국 / 韓國 - Daehan Minguk / 대한민국 / 大韓民國
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Cote d'Ivoire.svg|25px]] '''[[Cuosta de l Marfin]]'''<sup>[[#Notas|10]]</sup> - República de la Cuosta de l Marfil
|
* ''Francés'': Cóte d'Ivoire - République de Cóte d'Ivoire
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Croatia.svg|25px]] '''[[Croácia]]''' - República de la Croácia
|
* ''Croata'': Hrbatska - Republika Hrbatska
* ''Húngaro'': Horbátország - Horbát Köztársaság
* ''Eitaliano'': Croazia - Repubblica Croata
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Denmark.svg|25px]] '''[[Dinamarca]]'''<sup>[[#Notas|2]]</sup> - Reino de la Dinamarca
|
* ''Dinamarqués'': Danmark - Kongeriget Danmark
* ''Faroés'': Danmark - Kongsríkið Danmark
* ''Alman'': Dänemark - Königreich Dänemark
* ''Groenlandés'': Danmarki ; Qallunaat Nunaat - Kunngeqarfik Danmarki
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Djibouti.svg|25px]] '''[[Djibuti]]''', '''Jibúti''' - República de Jibúti
|
* ''Árabe'': Ǧībūtī / جيبوتي ; Dǧībūtī / دجيبوتي - Ǧumhūriyyátu Ǧībūtī / جمهورية جيبوتي
* ''Francés'': Djibouti - République de Djibouti
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Dominica.svg|25px]] '''[[Dominica]]''' ó '''Domínica''' - Quemunidade de la Dominica
|
* ''Anglés'': Dominica - Commonwealth of Dominica
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Egypt.svg|25px]] '''[[Eigito]]''' - República Árabe de l Eigito
|
* ''Árabe'': Miṣr / مِصْر - Ǧumhūriyyátu Miṣra l-ʿArabiyyá / جمهورية مصر العربية
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the United Arab Emirates.svg|25px]] '''[[Eimirados Árabes Ounidos]]'''<sup>[[#Notas|3]]</sup>
|
* ''Árabe'': al-Einārātu l-ʿArabiyyátu l-Muttaḥidá / اَلْٳمَارَاتُ ٱلْعَرَبِيَّةُ ٱلْمُتَّحِدَة
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Eritrea.svg|25px]] '''[[Eritréia]]''' - Stado de la Eritréia
|
* ''Tigrina'': Ertra / ኤርትራ - Hagəre Ertra / ሃግሬ ኤርትራ
* ''Árabe'': Iritriyā / ٳرِتْرِيَّا ; Aritriyā / أرتريا ; Irītriyā / إريتريا ; Aireītriyā / أريتريا ; Irtīriyā / إرتيريا ; Artīriyā / أرتيريا - Dawlátu Iritriyā / دولة إرتريا
* ''Anglés'': Eritrea - State of Eritrea
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Slovakia.svg|25px]] '''[[Slobáquia]]''' - República Slobaca
|
* ''Slobaco'': Eslobensko - Slobenská republika
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Slovenia.svg|25px]] '''[[Slobénia]]''' - República de la Slobénia
|
* ''Slobénio'': Slobenija - Republika Slobenija
* ''Húngaro'': Szlobénia - Szlobén Köztársaság
* ''Eitaliano'': Slobenia - Repubblica Slobena
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Spain.svg|25px]] '''[[Spanha]]'''<sup>[[#Notas|3]]</sup> - Reino de Spanha
|
*
* ''Basco'': Spainia - Espainiako Erresuma
* ''Catalan'': Espanya - Regne d'Espanya
* ''Galego'': España - Reino de España
* ''Sturiano'': España - Reinu d’España
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the United States.svg|25px]] '''[[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]]' ''<sup>[[#Notas|2]], [[#Notas|3]]</sup> - Stados Ounidos de la América
|
* ''Anglés'': United States - United States of America
* ''Francés'': États-Ounis - États-Ounis d’Amérique
* ''Habaiano'': ʻAmelika Huipūʻiba - ʻAmelika Huipūʻiba
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Estonia.svg|25px]] '''[[Stónia]]''' - República de la Stónia
|
* ''Stónio'': Eesti - Eesti Babariik
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Ethiopia.svg|25px]] '''[[Etiópia]]'''<sup>[[#Notas|3]]</sup> - República Democrática Federal de la Eitiópia
|
* ''Amárico'': Ityop̣ya / ኢትዮጵያ - yä-Ityop̣ya Federalawi Dimokrasiyawi Ripäblik / የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ
* ''Anglés'': Ethiopia - Federal Democratic Republic of Ethiopia
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Fiji.svg|25px]] [[Ilhas Fiji|Fiji]] ó '''Fidji''' - República de las Ilhas Fiji
|
* ''Anglés'': Fiji - Republic of the Fiji Islands
* ''Fijiano'': Biti - Matanitu Tu-Baka-i-koya ko Biti
* ''Hindustani'': Fijī / फ़िजी / فیجی - Fijī Ripablik / फ़िजी रिपब्लिक / فیجی رپبلک
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the Philippines.svg|25px]] '''[[Felipinas]]''' - República de las Felipinas
|
* ''Felipino'': Pilipinas - Republika ng Pilipinas
* ''Anglés'': Philippines - Republic of the Philippines
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Finland.svg|25px]] '''[[Finlándia]]'''<sup>[[#Notas|4]]</sup> - República de la Finlándia
|
* ''Finlandés'': Suomi - Suomen tasavalta
* ''Sueco'': Finland - Republiken Finland
* ''Lapon setentrional'': Suopma - Suoma republihkka
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of France.svg|25px]] '''[[Fráncia]]'''<sup>[[#Notas|2]]</sup> - República Francesa
|
* ''Francés'': France - République française
* ''Alsaciano'': Frankreich - Republik Frankriich
* ''Basco'': Frantzia - Frantziako Errepublika
* ''Breton'': Bro-C’hall ; Frañs - Republik C’hall
* ''Catalan'': Fráncia - República Francesa
* ''Corso'': Francia - Repubblica Francesa
* ''Houlandés'': Frankrijk - Franse Republiek
* ''Oucitano'': Fráncia - República francesa
* ''Taitiano'': Farāni - Repupirita farāni
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Gabon.svg|25px]] '''[[Gabon]]''' - República de l Gabon
|
* ''Francés'': Gabon - République Gabonaise
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of The Gambia.svg|25px]] '''[[Gámbia]]''' - República de la Gámbia
|
* ''Anglés'': The Gambia - Republic of the Gambia
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Ghana.svg|25px]] '''[[Gana]]''' - República de l Gana
|
* ''Anglés'': Ghana - Republic of Ghana
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Georgia.svg|25px]] '''[[Geórgia]]'''<sup>[[#Notas|1]], [[#Notas|4]]</sup> - República de la Geórgia
|
* ''Geórgio'': Saḳaireṭbelo / საქართველო - Saḳaireṭbelos Respublika / საქართველოს რესპუბლიკა
* ''Abecásio'': Ḳərṭtʷəla / Қырҭтәыла - Arespublika Ḳərṭtʷəla / Ареспублика Қырҭтәыла
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Grenada.svg|25px]] '''[[Granada]]'''<sup>[[#Notas|4]]</sup> - Stado de Granada
|
* ''Anglés'': Grenada - State of Grenada
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Greece.svg|25px]] '''[[Grécia]]'''<sup>[[#Notas|4]]</sup> - República Griega
|
* ''Griego'': Eilláda - Ελλάδα ; Heillás / Ελλάς - Eillīnikī́ Dīmokratía / Ελληνική Δημοκρατία
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Guyana.svg|25px]] '''[[Guiana]]''' - República Co-ouperatiba de la Guiana
|
* ''Anglés'': Guyana - Co-ouperatibe Republic of Guyana
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Guinea.svg|25px]] '''[[Guiné]]''', '''Guiné-Conacri''' - República de la Guiné
|
* ''Francés'': Guinée - République de Guinée
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Guinea-Bissau.svg|25px]] '''[[Guiné-Bissau]]''' - República de la Guiné-Bissau
|
* ''Pertués'': Guiné-Bissau - República da Guiné-Bissau
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Equatorial Guinea.svg|25px]] '''[[Guiné Equatorial]]''' - República de la Guiné Eiquatorial
|
*
* ''Francés'': Guinée équatoriale - République de Guinée équatoriale
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Haiti.svg|25px]] '''[[Haiti]]''' - República de l Haiti
|
* ''Francés'': Haïti - République d'Haïti
* ''Crioulo Haitiano'': Ayiti - Repiblik dAyiti
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Hungary.svg|25px]] '''[[Hungrie]]''' - República de la Hungrie
|
* ''Húngaro'': Magyarország - Magyar Köztársaság
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Yemen.svg|25px]] '''[[Iémen]]''' - República de l Iémen
|
* ''Árabe'': al-Yaman / اليمن - al-Ǧumhūriyyátu l-Yamaniyyá / الجمهورية اليمنية
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of India.svg|25px]] '''[[Índia]]'''<sup>[[#Notas|3]]</sup> - República de la Índia
|
* ''Hindi'': Bharat / भारत - Bʰārat Gaṇaireājya / भारत गणराज्य
* ''Anglés'': Andia - Republic of Andia
* ''Bengali'': Bʰārót / ভারত - Bʰārót Góṇórājÿó / ভারত গণরাজ্য
* ''Gujarati'': Bʰārat / ભારત ; Īnḍiyā / ઈન્ડિયા ; Hiṁd / હિંદ - Bʰārat Gaṇaireājya / ભારત ગણરાજ્ય
* ''Kanada'': Bʰārata / ಭಾರತ - Bʰārata Gaṇaireājya / ಭಾರತ ಗಣರಾಜ್ಯ
* ''Marati'': Bʰāratīy / भारतीय - Bʰāratīy Pradzāsattāk / भारतीय प्रजासत्ताक
* ''Nepali'': Bʰārat / भारत ; Hindustān / हिन्दुस्तान - Bʰārat Gaṇaireādzya / भारत गणराज्य
* ''Sánscrito'': Bʰāratan / भारतम् - Bʰārat Gaṇaireājya / भारत गणराज्य
* ''Tamil'': Antiyā / இந்தியா ; Pārata / பாரத - Antiyak Kuṭiyaraču / இந்தியக் குடியரசு
* ''Telugu'': Bʰārata Dēšlaṁ / భారత దేశం ; Iṁḍiyā / ఇండియా - Bʰārata Gaṇla Rājyamu / భారత గణ రాజ్యము
* ''Urdu'': Hindūstān / ہندوستان ; Bʰārat / بھارت ; Inḋiyā / انڈیا - Jumhūrīyat-i Hindūstān / جمہوریت ہندوستان
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Indonesia.svg|25px]] '''[[Andonésia]]''' - República de la Andonésia
|
* ''Andonésio'': Indonesie / ايندونيسيا - Republik Andonesie / ريڤوبليك ايندونيسيا
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Iran.svg|25px]]' ''[[Eiran]]''' - República Eislámica de l Eiran
|
* ''Persa'': Īrān / ایران - Jomhūrī-ye Slānī-ye Īrān - جمهوری اسلامی ایران
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Iraq.svg|25px]] '''[[Eiraque]]''' - República de l Eiraque
|
* ''Árabe'': al-ʿIrāq / اَلْعِرَاق - al-Ǧumhūriyyátu l-ʿIrāqiyyá / الجمهورية العراقية
* ''Curdo'': ʿÎraq / عیراق ; Îraq / ئیراق ; Iraq / ئراق - Komara ʿÎraqé / کۆمارا عیراقێ
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Ireland.svg|25px]] '''[[Eirlanda]]' '' - República de la Eirlanda
|
* ''Anglés'': Ireland - Republic of Ireland
* ''Eirlandés'': Éire - Poblacht na hÉireann
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Iceland.svg|25px]] '''[[Eislándia]]''' - República de la Eislándia
|
* ''Eislandés'': Ísland - Lýðbeldið Ísland
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Israel.svg|25px]] '''[[Eisrael]]''' - Stado de Eirael
|
* ''Heibraico'': Yiśra'el / יִשְׂרָאֵל - Mədînat Yiśra'el / מדינת ישראל
* ''Árabe'': Isrā'īl / ٳسْرَائِيل - Dawlátu Isrā'īl / دولة إسرائيل
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Italy.svg|25px]] '''[[Eitália]]''' - República Eitaliana
|
* ''Eitaliano'': Italia - Repubblica Italiana
* ''Francés'': Italie - République italienne
* ''Friulano'': Italie - Republiche Taliane
* ''Alman'': Italien - Italienische Republik
* ''Lhadino'': Talia ; Italia - República Taliana
* ''Sardo'': Itàlia - Repùbrica Italiana
* ''Slobeno'': Italija - Italijanska republika
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Jamaica.svg|25px]] '''[[Jamaica]]'''
|
* ''Anglish'': Jamaica
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Japan.svg|25px]] '''[[Japon]]''' - [[Ampério de l Japon]]
|
* ''Japonés'': Nihon / 日本 - Nihon-koku / 日本国
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Jordan.svg|25px]] '''[[Jordánia]]''' - Reino Hashemita de la Jordánia
|
* ''Árabe'': Al-Urdun / الاردن - Al Mamlakah al Urduniyah al Hashimiyah / المملكة الأردنّيّة الهاشميّة
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Kiribati.svg|25px]] '''[[Kiribati]]''', '''Quiribati''' - República de l Quiribati
|
* ''Gilbertés:'' Kiribati - Ribaberikin Kiribati
* ''Anglés'': Kiribati - Republic of Kiribati
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Kosovo.svg|25px]] '''[[Kosobo]]<sup>[[#Notas|1]], [[#Notas|8]]</sup> ''','''Kosobo''' - República de l Kosobo
|
* ''Albanés'': Kosobë
* ''Serbo-Croata'': Косово, Kosobo
* ''Turco'': Kosoba
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Kuwait.svg|25px]] '''[[Kuwait]]''', '''Kuaite''', - Stado de l Kuaite
|
* ''Árabe'': al-Kuwayt / الكويت - Dawlátu l-Kuwayt / دولة الكويت
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Laos.svg|25px]] '''[[Laos]]''' - República Popular Democrática de Laos
|
* ''Laociano'': Lao / ນລາວ - Sathalanalat Paxathipatai Paxaxon Lao / ສາທາລະນະລັດປະຊາທິປະໄຕ ປະຊາຊົນລາວ
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Lesotho.svg|25px]] '''[[Lesoto]]''' - Reino de l Lesoto
|
* ''Anglés'': Lesotho - Kingdon of Lesotho
* ''Soto'': Lesotho - Mmuso wa Lesotho
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Latvia.svg|25px]] '''[[Letónia]]''' - República de la Letónia
|
* ''Leton'': Latbija - Latbijas Republika
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Lebanon.svg|25px]] '''[[Líbano]]''' - República de l Líbano
|
* ''Árabe'': Lubnān / لبنان - Al Jumhuriyah al Lubnaniyah / الجمهوريّة البنانيّة
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Liberia.svg|25px]] '''[[Libéria]]''' - República de la Libéria
|
* ''Anglés'': Liberie - Republic of Liberie
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Libya.svg|25px]] '''[[Líbia]]''' - Grande Jamahiriya Socialista Popular Árabe de la Líbia
|
* ''Árabe'': Lībiyah / ليبية - al-Janāhīrīyah al-‘Arabīya al-Lībīyah ash-Sha‘bīyah al-Ishtirākīyah al-Uzma / الجماهيرية العربية الليبية الشعبية الإشتراكية العظمى
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Liechtenstein.svg|25px]] '''[[Liechtenstein]]''', - Percipado de Liechtenstein
|
* ''Alman'': Liechtenstein - Furstentun Liechtenstein
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Lithuania.svg|25px]] '''[[Lituánia]]''' - República de la Lituánia
|
* ''Lituano'': Lietuba - Lietubos Respublika
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Luxembourg.svg|25px]] '''[[Luxemburgo]]''' - Gran-Ducado de l Luxemburgo
|
* ''Luxemburgués'': Lëtzebuerg - Groussherzogden Lëtzebuerg
* ''Francés'': Luxembourg - Grand-Duché de Luxembourg
* ''Alman'': Luxemburg - Großheirzogtun Luxemburg
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the Republic of Macedonia.svg|25px]] '''[[Macedónia de l Norte|Macedónia (ARJM)]]''' <sup>[[#Notas|5]]</sup> - República de la Macedónia de l Norte
|
* ''Macedónio'': Makedonija / Македонија - Republika Makedonija / Република Македонија
* ''Albanés (nun ye ua léngua nacional)'': Maqedoni
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Madagascar.svg|25px]] '''[[Madagáscar]]''' - República de Madagáscar
|
* ''Malgaxe'': Madagasikara - Repoblikan'i Madagasikara
* ''Francés'': Madagascar - Republique de Madagascar
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Malaysia.svg|25px]] '''[[Malásia]]'''<sup>[[#Notas|3]]</sup> - Federaçon de la Malásia
|
* ''Malaio'': Malaysia - Persekutuan Malaysia
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Malawi.svg|25px]] '''[[Malaui]]''', '''Maláui''', - República de l Mal´sui
|
* ''Anglés'': Malawi - Republic of Malawi
* ''Chewa'': Malaŵi - Mfuko la Malaŵi
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Maldives.svg|25px]] '''[[Maldibas]]''' - República de las Maldibas
|
* ''Dibehi'': Dibehi Rājje / ގުޖޭއްރާ ޔާއްރިހޫމްޖު - Dibehi Rājje ge Jumhuriyyā / ހިވެދި ގުޖޭއްރާ ޔާއްރިހޫމްޖު
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Mali.svg|25px]] '''[[Mali]]''' - República de l Mali
|
* ''Francés'': Mali - République de Mali
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Malta.svg|25px]] '''[[Malta]]''' - República de Malta
|
* ''Maltés'': Malta - Repubblika ta' Malta
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the Marshall Islands.svg|25px]] '''[[Ilhas Marshall]]''' - República de las Ilhas Marshall
|
* ''Anglés'': Marshall Islands - Republic of the Marshall Islands
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Morocco.svg|25px]] '''[[Marrocos]]'''<sup>[[#Notas|6]]</sup> - Reino de Marrocos
|
* ''Árabe'': al-Maġrib / مغرب - Al Mamlakah al-Maghribiyah / المملكة المغربية
* ''Francés'': Maroc - Royaume du Maroc
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Mauritius.svg|25px]] '''[[Mourícias]]''' - República de la Mourícia
|
* ''Anglés'': Mauritius - Republic of Mauritius
* ''Francés'': Maurice - République de Maurice
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Mauritania.svg|25px]] '''[[Mauritánia|Mouritánia]]''' - República Eislámica de la Mouritánia
|
* ''Árabe'': Mūrītāniyyah / موريتانية - Al-Jumhuriyah al-Islamiyah al-Mūrītāniyah / الجمهورية الإسلامية الموريتانية
* ''Francés'': Mauritanie - République Islamique de la Mauritanie
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Myanmar.svg|25px]] '''Birmánia''' <sup>[[#Notas|11]]</sup> - Ounion de Birmánia
|
* ''Birmanés'': Myanma - Pyidaungzu Myanma Naingngandaw
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag_of_Federated_States_of_Micronesia.svg|25px]] '''[[Micronésia]]'''<sup>[[#Notas|3]]</sup> - Stados Federados de la Micronésia
|
* ''Anglés'': Micronesie - Federates States of Micronesie
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Mozambique.svg|25px]] '''[[Moçambique]]''' - República de Moçambique
|
* ''Pertués'' - República de Moçambique
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Moldova.svg|25px]] '''[[Moldábia]]''' <sup>[[#Notas|1]], [[#Notas|4]]</sup> - República de la Moldábia
|
* ''Romeno/Moldabo'': Moldoba - República Moldoba
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Monaco.svg|25px]] '''[[Mónaco]]''' - Percipado de Mónaco
|
* ''Francés'': Monaco - Principauté de Monaco
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Mongolia.svg|25px]] '''[[Mongólia]]'''
|
* ''Mongol'': Mongol Uls / Монгол Улс
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Montenegro.svg|25px]] '''[[Montenegro]]''' - República de Montenegro
|
* ''Sérbio'': Crna Gora / Црна Гора - Republika Crna Gora / Република Црна Гора
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Nagorno-Karabakh.svg|25px]] ''[[Ñagorno-Karabakh]]'' <sup>[[#Notas|1]]</sup> - República de Nagorno-Carabaque
|
* ''Arménio'': Lernayin Gharabagh / Լեռնային Ղարաբաղ
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Namibia.svg|25px]] '''[[Namíbia]]''' - República de la Namíbia
|
* ''Anglés'': Namibia - Republic of Namibia
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Nauru.svg|25px]] '''[[Ñaouru]]'''
|
* ''Naurano'': Naoero
* ''Anglés'': Nauru
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Nepal.svg|18px]] '''[[Nepal]]''' - República de l Nepal
|
* ''Nepalés'': Nepāl / नेपाल - Nepal Adhirajya / नेपाल अधिराज्य
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Niger.svg|25px]] '''[[Níger]]''' - República de l Níger
|
* ''Francés'': Niger - République du Niger
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Nigeria.svg|25px]] '''[[Nigéria]]'''<sup>[[#Notas|3]]</sup> - República Federal de la Nigéria
|
* ''Anglés'': Nigerie - Federal Republic of Nigerie
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Norway.svg|25px]] '''[[Noruega]]'''<sup>[[#Notas|2]]</sup> - Reino de la Noruega
|
* ''Noruegués (bokmål)'': Norge - Kongeriket Norge
* ''Noruegués (nynorsk)'': Noreg - Kongeriket Noreg
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of New Zealand.svg|25px]] '''[[Nuoba Zelándia]]'''<sup>[[#Notas|2]]</sup>
|
* ''Anglés'': New Zealand
* ''Maori'': Aotearoa
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Oman.svg|25px]] '''[[Ouman]]''' - Sultanato de l Ouman
|
* ''Árabe'': ʿUmnān / عمان - Saltanat Uman / سلطنة عُمان
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of South Ossetia.svg|25px]] ''[[Oussécie de l Sul]]''<sup>[[#Notas|1]]</sup> - República de la Oussécie de l Sul
|
* ''Oussécio'': Xussar Iryston / Хуссар Ирыстон - Respublikae Xussar Iryston / Республикӕ Хуссар Ирыстон
* ''Russo'': Južnaja Osetie / Южная Осетия - Respublika Južnaja Osetija/ Республика Южная Осетия
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the Netherlands.svg|25px]] '''[[Países Baixos]]''' ó '''Houlanda'''<sup>[[#Notas|2]]</sup> - Reino de ls Países Baixos
|
* ''Flamengo'', ''nerlandés'' ó ''holandés'': Nederland - Koninkrijk dar Nederlanden
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Palau.svg|25px]] '''[[Palau]]''' - República de Palau
|
* ''Palauano'': Belau - Beluu er la Belau
* ''Anglés'': Palau - Republic of Palau
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Palestine.svg|25px]] ''[[Outoridade Nacional Palestiniana|Palestina]]' '<sup>[[#Notas|7]]</sup> - Stado de la Palestina
|
* ''Árabe'': Filastīn / فلسطين - Daulat Filastin / دولةفلسطين
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Papua New Guinea.svg|25px]] '''[[Papua-Nuoba Guiné]]''', '''Papuásia-Nuoba Guiné''' ó '''Papua Nuoba Guiné'''
|
* ''Anglés'': Papua New Guinea
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Pakistan.svg|25px]] '''[[Paquiston]]''' - República Eislámica de l Paquistan
|
* ''Urdu'': Pākistān / پاکستان - Islami Jamhuria Pākistān / اسلامی جمہوریت پاکستان
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Paraguay.svg|25px]] '''[[Paraguai]]''' - República de l Paraguai
|
* ''Guarani'': Paraguái - Téta Paraguái
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Poland.svg|25px]] '''[[Polónia]]''' - República de la Polónia
|
* ''Polaco'': Polska - Rzeczpospolita Polska
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Portugal.svg|25px]] '''[[Pertual]]'''<sup>[[#Notas|4]]</sup> - República Pertuesa
|
* ''Pertués'': Portugal - República Portuguesa
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Qatar.svg|25px]] '''[[Qatar]]''', '''Qatar''' ó '''Katar''' - Stado de l Qatar
|
* ''Árabe'': Qaṭaire / قَطَر - Dawlátu Qaṭaire / دولة قطر
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Kenya.svg|25px]] '''[[Quénia]]''' - República de l Quénia/Quénia
|
* ''Anglés'': Kenya - Republic of Kenya
* ''Suaili'': Kenya - Jamhuri ya Kenya
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Kyrgyzstan.svg|25px]] '''[[Quirguiston]]''', '''Quirguizistan''' ó '''Quirguízia''' - República Quirguiç
|
* ''Quirguiç'': Kyrgyzstan / Кыргызстан - Kyrgyç Respublikasy / Кыргыз Республикасы
* ''Russo'': Kyrgyzstan / Кыргызстан - Kyrgyzskaya respublika - Кыргызская республика
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the United Kingdom.svg|25px]] '''[[Reino Ounido]]'''<sup>[[#Notas|2]], [[#Notas|3]]</sup> - Reino Ounido de la Gran Bretanha i Eirlanda de l Norte
|
* ''Anglés'': United Kingdon - United Kingdon of Great Britain and Northern Ireland
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Romania.svg|25px]] '''[[Roménia]]'''
|
* ''Romeno'': Románia
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Rwanda.svg|25px]] '''[[Ruanda]]''' - República de l Ruanda
|
* ''Ruandés'': Rwanda - Repubulika y'u Rwanda
* ''Francés'': Rwanda - République du Rwanda
* ''Anglés'': Rwanda - Republic of Rwanda
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Russia.svg|25px]] '''[[Rússia]]'''<sup>[[#Notas|3]]</sup> - Federaçon Russa
|
* ''Russo'': Rossija / Россия - Rossijskaja Federacija / Российская Федерация
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the Solomon Islands.svg|25px]] '''[[Eilhas Salomon]]'''
|
* ''Anglés'': Tierramon Islands
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Samoa.svg|25px]] '''[[Samoa]]''' - Stado Andependiente de la Samoa
|
* ''Anglés'': Samoa - Andependent State of Samoa
* ''Samoano'': Samoa - Malo Sa'oloto Tuto'atasi l Samoa
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Saint Lucia.svg|25px]] '''[[Santa Lúcia]]'''
|
* ''Anglés'': Saint Lucia
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Saint Kitts and Nevis.svg|25px]] '''[[San Cristobo i Nebis]]''', '''Saint Kitts i Nebis''', '''San Cristobo i Nebis''', '''Saint Kitts i Nébis''', '''San Cristófe i Nébis'''<sup>[[#Notas|4]]</sup> - Federaçon de San Cristobo i Nebis
|
* ''Anglés'': Saint Kitts and Nebis - Federation of Saint Kitts and Nebis
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of San Marino.svg|25px]] '''[[San Marino]]''' ó '''San Marinho''' - República Sereníssema de San Marino
|
* ''Eitaliano'': San Marino - Serenissima Repubblica di San Marino
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Sao Tome and Principe.svg|25px]] '''[[San Tomé i Príncepe]]'''<sup>[[#Notas|4]]</sup> - República Democrática de San Tomé i Príncepe
|
* ''Pertués'' - República Democrática de São Tomé i Príncepe
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Saint Vincent and the Grenadines.svg|25px]] '''[[San Bicente i Granadinas]]'''
|
* ''Anglés'': Saint Bincent and the Grenadines
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Western Sahara.svg|25px]]'''[[Sara Oucidental]]''', '''Saara Oucidental''' ó '''Sahara Oucidental'''<sup>[[#Notas|6]]</sup> - República Democrática Árabe de l Sara / Saara / Sahara
|
* ''Árabe'': Al-Saḥrāwiyyah / صحراوية - Al-Jumhūrīyá al-Arabīyá las-Sahrāwīyá ad-Dīmuqrātīyá / الجمهورية العربية الصحراوية الديمقراطية
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the Seychelles.svg|25px]] '''[[Seixeles]]''' - República de las Seixeles
|
* ''Anglés'': Seychelles - Republic of Seychelles
* ''Francés'': Seychelles - République ç Seychelles
* ''Seselwa'': Sesel - Repiblik Sesel
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Senegal.svg|25px]] '''[[Senegal]]''' - República de l Senegal
|
* ''Francés'': Sénégal - République du Sénégal
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Sri Lanka.svg|25px]]'''[[Sri Lanka]]''' ó '''Seilon''' - República Democrática Socialista de l Sri Lanca
|
* ''Sinhala'': Sri Lanka - Sri Lankā Prajathanthrika Samajabadi Janarajaya
* ''Tamil'': Llankai / இலங்கை - Eillankai Chananaayaka Chosalisa Kudiyarasu
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Sierra Leone.svg|25px]] '''[[Serra Lhiona]]''' - República de la Sierra Lhiona
|
* ''Anglés'': Sierra Leone - Republic of Sierra Leone
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Serbia.svg|25px]] '''[[Sérbia]]'''<sup>[[#Notas|3]], [[#Notas|4]], [[#Notas|8]]</sup> - República de la Sérbia
|
* ''Sérbio'': Srbija / Србија - Republika Srbija / Република Србија
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Singapore.svg|25px]] '''[[Singapura]]''' - República de Singapura
|
* ''Malaio'': Singapura - Republik Singapura
* ''Chino'': Xinjiapo / 新加坡 - Xīnjīapō Gònghéguó / 新加坡共和国
* ''Tamil'': Čiṅkappūr / சிங்கப்பூர் - Cingkappūr Kudiyarasu / சிங்கப்பூர் குடியரசு
* ''Anglés'': Singapore - Republic of Singapore
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Syria.svg|25px]]' ''[[Síria]]''' - República Árabe Síria
|
* ''Árabe'': Sūriyyah / سورية - Al-Jumhuriyah al-'Arabiyah al-Suriyah / الجمهوريّة العربيّة السّوريّة
* Síriaco:ܘܩ݂ܥܠ ܐܩ ܵܥܘܥܲ
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Somalia.svg|25px]] '''[[Somália]]'''<sup>[[#Notas|1]], [[#Notas|9]]</sup>
|
* ''Somali'': Somaaliya
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Somaliland.svg|25px]] ''[[Somalilándia]]''<sup>[[#Notas|1]]</sup> - República de la Somalilándia
|
* ''Somali'': Somaliland
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Swaziland.svg|25px]] '''[[Suazilándia]]''' - Reino de la Suazilándia
|
* ''Anglés'': Swaziland - Kingdon of Swaziland
* ''Suazi'': eSwatini - Umbuso weSwatini
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Sudan.svg|25px]] '''[[Sudan]]''' - República de l Sudan
|
* ''Árabe'': Las-Sūdān / السودان - Jumhuriyat las-Sudan / جمهورية السودان
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of South Sudan.svg|25px]] '''[[Sudan de l Sul]]''' - República de l Sudan de l Sul
|
* ''Angles'': Republic of South Sudan
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Sweden.svg|25px]] '''[[Suécia]]''' - Reino de la Suécia
|
* ''Sueco'': Sberige - Konungariket Sberige
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Switzerland.svg|18px]] '''[[Suíça]]'''<sup>[[#Notas|3]]</sup> - Cunfederaçon Suíça
|
* ''Alman'': Schweiç - Schweizerische Eidgenossenschaft
* ''Francés'': Suisse - Cunfédération suisse
* ''Eitaliano'': Sbizzera - Cunfederazione Sbizzera
* ''Reto-Romano'': Sbizra - Cunfederaziun Sbizra
* ''Lhatin'': Cunfœderatio Heilbetica
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Suriname.svg|25px]] '''[[Suriname]]''' - República de l Surinan
|
* ''Flamengo'': Suriname - Republiek Suriname
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Thailand.svg|25px]] '''[[Tailándia]]''' - Reino de la Tailándia
|
* ''Tailandés'': Prathēt Thai / ราชอาณาจักรไทย - Ratcha Anachak Thai
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the Republic of China.svg|25px]] '''[[Taiwan]]' '', '''Fermosa''', ó '''China-Taipé'''<sup>[[#Notas|1]]</sup> - República de la China / Fermosa
|
* ''Chino'': Táiwān / 臺灣 / 台湾 - Zhōnghuá Mínguó / 中華民國 / 中华民国
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Tajikistan.svg|25px]] '''[[Tadjiquiston|Tajiquiston]]'''<sup>[[#Notas|4]] - República de l Tajiquistan
|
* ''Persa (Tajique-Persa)'': Tojikistan / Тоҷикистон - Jumhurii Tojikiston
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Tanzania.svg|25px]] '''[[Tanzánia]]''' ó '''Tanzania''' - República Ounida de la Tanzánia
|
* ''Suaili'': Tanzania - Jamhuri ya Muungano wa Tanzania
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of East Timor.svg|25px]] '''[[Timor-Leste]]''' - República Democrática de Timor-Leste
|
* ''Tétun'': Timór Lorosa'i - Repúblika Demokrátika Timór Lorosa'i
* ''Pertués'': Timor-Leste - República Democrática de Timor-Leste
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Togo (3-2).svg|25px]] '''[[Togo]]''' - República de l Togo
|
* ''Francés'': Togo - République Togolaise
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Tonga.svg|25px]] '''[[Tonga]]''' - Reino de Tonga
|
* ''Tonganés'': Tonga - Pule'anga Fakatu'i 'l Tonga
* ''Anglés'': Tonga - Kingdon of Tonga
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Transnistria.svg|25px]] ''[[Transnístria]]'', ''Transdniestre'', ''Transdniéstria'' ó ''Pridnestróbia'' - República de la Transnístria
|
* ''Russo'': Pridnestrobje / приднестрові - Приднестровская Молдавская Республика
* ''Romeno/Moldabo (ouficiosa)'': Stînga Nistrului - República Moldobenească Nistreană / Република Молдовеняскэ Нистрянэ
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Trinidad and Tobago.svg|25px]] '''[[Trindade i Tobago]]''', <sup>[[#Notas|4]]</sup> - República de Trindade i Tobago
|
* ''Anglés'': Trinidad and Tobago - Republic of Trinidad and Tobago
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Tunisia.svg|25px]] '''[[Tunísia]]''' - República de la Tunísia
|
* ''Árabe'': Tūnis / تونس - Al Jumhuriyya at-Tūsiyya / الجمهرية التونسية
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Turkmenistan.svg|25px]] '''[[Turcomeniston|Turquemeniston]]'''
|
* ''Turqueménio'': Turkmenistan
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Turkey.svg|25px]] '''[[Turquie]]''' - República de la Turquie
|
* ''Turco'': Turkiye - Turkiye Cumhuriyeti
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Tuvalu.svg|25px]] '''[[Tubalu]]'''
|
* ''Tubaluano'': Tuvalu
* ''Anglés'': Tuvalu
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Ukraine.svg|25px]] '''[[Oucránia]]'''<sup>[[#Notas|4]]</sup>
|
* ''Oucraniano'': Ukrajina / Україна
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Uganda.svg|25px]] '''[[Uganda|Ouganda]]''' - República de l Ouganda
|
* ''Anglés'': Uganda - Republic of Uganda
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Uzbekistan.svg|25px]] '''[[Ousbequsiton|Uzbequiston]]''' ó '''Ouzbequistan'''<sup>[[#Notas|4]]</sup> - República de l Ouzbequistan
|
* ''Ouzbeque'': L'zbekiston - L‘zbekiston Respublikasi
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Vanuatu.svg|25px]] '''[[Banuatu]]''' - República de l Banuatu
|
* ''Bislama'': vanuatu - Ripablik blong Banuatu
* ''Anglés'': vanuatu - Republic of Banuatu
* ''Francés'': vanuatu - République du Banuatu
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the Vatican City.svg|18px]] '''[[Cidade de l Baticano]]''' - Stado de la Cidade de l Baticano
|
* ''Eitaliano'': Città del Baticano - Stato della Città del Vaticano
* ''Lhatin'': Baticanus - Status Urbis Baticani
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Vietnam.svg|25px]] '''[[Bietname]]'''
|
* ''Bietnamita'': Biệt Nan - Cộng Hòa Xana Hội Chủ Nghĩla Biệt Nan
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Zambia.svg|25px]] '''[[Zámbia]]''' - República de la Zámbia
|
* ''Anglés'': Zambia - Republic of Zambia
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Zimbabwe.svg|25px]] '''[[Zimbabué]]''' ó '''Zimbaué'''- República de l Zimbabué
|
* ''Anglés'': Zimbabwe - Republic of Zimbabwe
|}
An [[Febreiro]] de [[2008]], eisistien 203 países na lista arriba, correspundendo a:
* 195 países andependientes:
** 192 Stados nembros de las [[Naciones Ounidas]]
** [[Kosobo]] ''(Andepéndencia ounilateral)''
** [[Taiwan|República de la China]] (Fermosa/Taiwan)
** [[Cidade de l Baticano]]
* 8 países andependientes, mas nun recoincidos: ([[Abecásia]], [[Nagorno-Karabakh|Alto Carabaque]], [[Xipre de l Norte]], [[Palestina]], [[Saara Oucidental]], [[Somalilándia]], [[Ossétia de l Sul]] i [[Transnístria]])
== Notas ==
* <sup>1</sub>: Esta lista anclui países andependientes ''de-fato''. mais anformaçon puode ser ancontrada na [[Aneixo:Lista de cunflitos territoriales|Lista de países nó-recoincidos]].
* <sup>2</sub>: Alguns stados soberanos ténen dependéncias oultramarinas que nun fázen parte de l sous territórios. mais anformaçon puode ser ancuntrada an [[Aneixo:Lista de territórios dependientes|Lista de territórios dependientes]].
* <sup>3</sub>: Alguns stados soberanos ténen struturas [[Federaçon|federales]] an grau mais ó menos bariable. mais anformaçon puode ser bista an [[Aneixo:Lista de federaçones|Lista de federaçones]].
* <sup>4</sub>: Alguns stados soberanos ténen antidades outónomas que fázen parte de ls sous territórios. mais anformaçon puode ser ancuntrada an [[Aneixo:Lista de antidades outónomas|Lista de antidades outónomas]].
* <sup>5</sub>: La República de la [[República de la Macedónia|Macedónia]] ye tamien coincida cumo "Antiga República Jugoslaba/Iugoslaba de la Macedónia/Macedónia".
* <sup>6</sub>: Saara: ber [[Política de l Saara Oucidental]]
* <sup>7</sub>: Palestina: L "Stado de la [[Palestina]]" fui declarado an [[1988]] i recoincido por bários países árabes i muçulmanos. Ls artigos [[Faixa de Gaza]], [[Cisjordánia]] i [[Eirael]] ténen refréncias subre árias na region de la Palestina.
* <sup>8</sub>: Kosobo (Kosoba - Kosobo i Metohija / Косово и Метохија) declarou ounilateralmente la andependéncia de la Sérbia an [[2008]], que fui recoinciida por países cumo ls [[Stados Ounidos]], mas nó pula [[Sérbia]] i outros países cumo [[Rússia]] i [[Spanha]]. Até ende era ua porbíncia outónoma sérbia ambaixo admenistraçon de la [[ONU]] zde [[1999]].
* <sup>9</sup>: La Somália ye un paíç que atualmente eisiste cun statuto ''de-jure''.
* <sup>10</sup>: La Cuosta de l Marfil determinou spressamente a la quemunidade anternacional para ser tratada por '''Cóte d'Ivoire'''.
* <sup>11</sup>: Mianmar ó l Myanmar (Bras.) ye inda coincido pul nome antigo Birmánia ó Burma (Bras.).
* <sup>12</sup>: La República Xeca puode tamien ser dezida cumo '''Xéquia''' (nome cúrtio ancorajado pulas outoridades Xecas).
== Outras listaiges ==
* [[Critarquie|Lista de países que yá nun eisisten]]
* [[Lista simples de países|Lista de países (semplificada)]]
* [[Lista de países nun-recoincidos]]
* [[Lista de antidades outónomas]]
* [[Lista de territórios dependientes]]
* [[Lista de árias çputadas ó acupadas]]
* [[Lista de países i territórios por ária]]
* [[Países eimaginários]]
* [[Micro-stados]]
* [[Lista de capitales]]
* [[lista de países ansulares]]
* [[Lista de países por data de criaçon]]
* [[Fuso hourário]]
Para mais recursos, ber [[Refréncias geográficas]].
== {{Ber tamien}} ==
* [[Eitimologie de ls nomes de ls países]]
* [[Geografie]]
* [[Tierra]]
* [[Cuntinente]]
* [[Micronaçon]]es
[[Catadorie:!Lhistas]]
8l0vmzgu9yg1b2145du99q1ose0evf3
107376
107267
2026-07-22T23:24:16Z
~2026-30875-10
15270
/* Stados soberanos */
107376
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:CIA Political World Map 2002.jpg|400px|thumb|right|Debison política de l mundo (2002)]]
Este artigo ye ua '''lista de stados soberanos''' de l mundo, ancluindo ls stados andependientes ''[[de jure]]'' i ''[[de fato]]''.
De modo a aparecer na lista cumo un paíç ''de fato'' andependiente, l stado ten de oubedecer al artigo 1º de la [[Cumbençon de Montebideu]] de [[1933]], l que quier dezir que la antidade ten de apersentar las seguintes qualificaçones:
:la) ua populaçon permaniente;
:b) un território definido;
:c) gobierno;
:d) capacidade para antrar an relaçones culs outros stados.
Culas [[#notas|notas]], algua anformaçon ye dada:
* La rezon por que un stado nó-''de jure'' ye listado <sup>[[#Notes|1]]</sup>
* Las dependéncias <sup>[[#Notes|2]]</sup>
* Las struturas federales, quando aplicable <sup>[[#Notes|3]]</sup>
* Las antidades outónomas andrento de l território de l stado soberano <sup>[[#Notes|4]]</sup>
* Outras ouserbaçones
Ls nomes son apersentados ne ls padrones de [[Lhéngua mirandesa|mirandés]] de [[Pertual]] (i outros países); habendo defrenças andrento de l própios padrones, eilhas son tamien apersentadas. Para alhá desso, tamien aparécen ls nomes na(s) lhéngua(s) ouficial(ales) de l paíç.
* An Mirandés, l nome de l paíç ye apersentado na forma cúrtia (s: Afeganistan) i na forma ouficial (s: República Eislámica de l Afeganistan).
* Na lhéngua oufecial, l nome de l paíç ye apersentado na forma cúrtia i na forma oufecial. Quando neçairo, la [[traslhiteraçon]] para l [[abc lhatino]] ye apersentada a la par de l carateres screbidos oureginales ([[cerílico]], [[lhéngua china|lhetras chinas]], etc.). Quando possible, la ''lhatinizaçon'' perferida pul paíç fui ousada.
La ancluson de qualquiera nome i/ó paíç neste artigo nun debe de pressuponer la aporfilhaçon dua posiçon oufecial nalgua çputa subre esse nome i/ó paíç. Antidades cunsideradas [[micronaçon]]es nun recoincidas anternacionalmente nun fúrun ancluídas.
== Stados soberanos ==
{| border="1" style="border-collapse: collapse;"
!bgcolor=#ccc|Nome cúrtio an Mirandés
!bgcolor=#ccc|Nome cúrtio i oufecial na(s) lhéngua(s) de l paíç
|- valign=topf
|[[Fexeiro:Flag of Abkhazia.svg|25px]] ''[[Abecásia]]''<sup>[[#Notas|1]]</sup> - República de la Abecásia
|
* ''Abecásio'': Laṗsny / Аҧсны
* ''Russo'': Abchazija / Абхазия
* ''Georgiano'': Laṗẖazeṭi / აფხაზეთი
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Afghanistan.svg|25px]] '''[[Afeganistan]]''' - República Eislámica de l Afeganistan
|
* ''Persa (Dari-Persa)'': Afġānestān / افغانستان - Jomhūrī-ye Slānī-ye Afġānestān / جمهوری اسلامی افغانستان
* ''Pashto'': Afġānistān / افغانستان - də Afġānistān Islānī Jumhūriyat / افغانستان اسلامي جمهوريت
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of South Africa.svg|25px]] '''[[África de l Sul]]''' - República de la África de l Sul
|
* ''Anglés'': South Africa - Republic of South Africa
* ''Africáner'': Suid-Afrika - Republiek ban Suid-Afrika
* ''Xhosa'': uMzantsi Afrika - iRiphabliki yaseMzantsi Afrika
* ''Zulu'': iNingizimu Afrika / iSotafilika - iRiphabliki yaseNingizimu Afrika
* ''Ndebele'': iSewula Afrika - iRiphabliki yeSewula Afrika
* ''Sotho'': Afrika-Borwa - Rephaboliki ya Afrika-Borwa
* ''Swati'': iNingizimu Afrika / iNyonyana - iRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika
* ''Tsonga'': Afrika Dzonga - Riphabliki ra Afrika Dzonga
* ''Tswana'': Aforika Borwa / Aferika Borwa - Rephaboliki ya Aforika Borwa
* ''Benda'': Afurika Tshipembe - Riphabuḽiki ya Afurika Tshipembe
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Albania.svg|25px]] '''[[Albánia]]''' - República de la Albánia
|
* ''Albanés'': Shqipëria - Republika i Shqipërisë
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Germany.svg|25px]] '''[[Almanha]]'''<sup>[[#Notas|3]]</sup> - República Federal de la Almanha
|
* ''Alman'': Deutschland - Bundesrepublik Deutschland
* ''Dinamarqués'': Tyskland - Forbundsrepublikken Tyskland
* ''Frísio oucidental'': Dútslán - Bûnsrepublyk Dútslán
* ''Baixo alman'': Duutschland - Bundsrepublik Duutschland
* ''Romani Kalderash'': Jermaniya / जेर्मानिया - Federalni Republika Jermaniya / क़ेदेराल्नी रेपुब्लिका जेर्मानिया
* ''Sórbio superior'': Němska - Zwjazkowa republika Němska
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Andorra.svg|25px]] '''[[Andorra]]''' - Prencipado de Andorra
|
* ''Catalan'': Andorra - Principat d’Andorra
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Angola.svg|25px]] '''[[Angola]]''': República de Angola
|
* ''Pertués'': Angola - República de Angola
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Antigua and Barbuda.svg|25px]] '''[[Antígua i Barbuda]]'''<sup>[[#Notas|4]]</sup> ó '''Antiga i Barbuda'''</sup>
|
* ''Anglés'': Antigua and Barbuda
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Saudi Arabia.svg|25px]] '''[[Arábia Saudita]]''' - Reino de la Arábia Saudita
|
* ''Árabe'': al-ʿArabiyyátu ex- Suʿūdiyyá / اَلْعَرَبِيَّةُ ٱلسُّعُودِيَّة ; las-Suʿūdiyyá / السعودية - al-Mamlakátu l-ʿArabiyyátu ex- Suʿūdiyyá / المملكة العربية السعودية
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Algeria.svg|25px]] '''[[Argélia]]''' - República Popular Democrática de la Argélia
|
* ''Árabe'': al-Ǧaçā'ir / اَلْجَزَائِر - al-Ǧumhūriyyátu l-Ǧaçā'iriyyáti d-Dīmuqrāṭiyyáti š-Šlaʿbiyyá / الجمهورية الجزائرية الديمقراطية الشعبية
* ''Tamazight'': Ldzayer / ⵍⴷⵣⴰⵢⴻⵔ - Tamurt n Ldzayer / ⵜⴰⵎⵓⵔⵜ ⵏ ⵍⴷⵣⴰⵢⴻⵔ
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Armenia.svg|25px]] '''[[Arménia]]''': República de la Arménia/Arménia
|
* ''Arménio'': Hayastan / Հայաստան ; Hayḳ / Հայք - Hayastani Hanrapetouṭyoun / Հայաստանի Հանրապետություն
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Australia.svg|25px]] '''[[Oustrália]]'''<sup>[[#Notas|3]]</sup> - Quemunidade de la Oustrália
|
* ''Anglés'': Australia - Commonwealth of Australia
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Austria.svg|25px]] '''[[Áustria]]'''<sup>[[#Notas|4]]</sup> - República de la Áustria
|
* ''Alman'': Österreich - Republik Österreich
* ''Croata'': Austrija - Republika Austrija
* ''Checo'': Rakousko - Rakouská republika
* ''Húngaro'': Ausztria - Osztrák Köztársaság
* ''Romani Kalderash'': Strexa / एस्त्रेख़ा - Republika Estrexa / रेपुब्लिका एस्त्रेख़ा
* ''Slobaco'': Rakúsko - Rakúska republika
* ''Slobeno'': Abstrija - Republika Abstrija
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Azerbaijan.svg|25px]] '''[[Azerbaijon]]'''<sup>[[#Notas|1]], [[#Notas|4]]</sup>, '''Azerbaidjon''' ó '''Azerbeijan''' - República de l Azerbeijan
|
* ''Azeri'': Açərbaycan / Азәрбајҹан - Açərbaycan Respublikası / Азәрбајҹан Республикасы
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the Bahamas.svg|25px]] '''[[Bahamas]]''', '''Baamas''' ó '''Barramas''' - Quemunidade de las Baamas
|
* ''Anglés'': The Bahamas - Commonwealth of The Bahamas
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Bangladesh.svg|25px]] '''[[Bangladexe]]''' ó '''Bangladesh''' - República Popular de l Bangladesh
|
* ''Bengali'': Bāṁlādeš / বাংলাদেশ - Góṇ Prójātóntrī Bāṁlādeš - গণ প্রজাতন্ত্রী বাংলাদেশ
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Barbados.svg|25px]] '''[[Barbados]]'''
|
* ''Anglés'': Barbados
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Bahrain.svg|25px]] '''[[Bahrein|Barén]]' '', '''Bahrain''', '''Bahrein''', '''Barain''', '''Barein''', '''Bareine''' ó '''Baraine''' - Reino de l Barén
|
* ''Árabe'': al-Baḥrayn / اَلْبَحْرَيْن - Mamlakátu l-Baḥrayn / مملكة البحرين
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Belgium.svg|25px]] '''[[Bélgica]]''' - Reino de la Bélgica
|
* ''Flamengo'': België - Koninkrijk België
* ''Francés'': Belgique - Royaume de Belgique
* ''Alman'': Belgien - Königreich Belgien
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Belize.svg|25px]] '''[[Belize]]'''
|
* ''Anglés'': Belize
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Benin.svg|25px]] '''[[Benin]]''' ó '''Benin''' - República de l Benin
|
* ''Francés'': Bénin - République du Bénin
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Belarus.svg|25px]] '''[[Bielorrússia]]''', '''Bielo-Rússia''' ó '''Belarus''' - República de la Bielorrússia<br />
|
* ''Bielorrusso'': Biełaruś / Беларусь - Respublika Biełaruś / Рэспубліка Беларусь
* ''Russo'': Belarus' / Беларусь ; Belorussija / Белоруссия - Respublika Belarus' / Республика Беларусь
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Bosnia and Herzegovina.svg|25px]] '''[[Bósnia i Heirzegobina]]''', '''Bósnia i Heirzegobina''', '''Bósnia-Heirzegobina''' ó '''Bósnia-Heirzegobina'''<sup>[[#Notas|4]]</sup>
|
* ''Bósnio'': Bosna i Heircegobina
* ''Sérbio'': Bosna i Heircegobina / Босна и Херцеговина
* ''Croata'': Bosna i Heircegobina
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Botswana.svg|25px]] '''[[Zabotsuana]]''' ó '''Botswana''' - República de l Botsuana
|
* ''Tsuana'': Botswana - Lefatshe la Botswana
* ''Anglés'': Botswana - Republic of Botswana
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Brazil.svg|25px]] '''[[Brasil]]'''<sup>[[#Notas|3]]</sup> - República Federatiba de l Brasil
|
* ''Pertués'': Brasil - República Federativa do Brasil
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Brunei.svg|25px]] '''[[Brunei]]''' - Stado de l Brunei Darussalan
|
* ''Malaio'': Brunei Darussalan / بروني دارالسلام - Negara Brunei Darussalan / نڬارا بروني دارالسلام
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Bulgaria.svg|25px]] '''[[Bulgária]]''' - República de la Bulgária
|
* ''Búlgaro'': Bŭlgarija / България - Republika Bŭlgarija / Република България
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Burkina Faso.svg|25px]] '''[[Burkina Faso]]''', '''Burquina Faso'''
|
* ''Francés'': Burkina Faso
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Burundi.svg|25px]] '''[[Burundi]]''' ó '''Burúndi''' - República de l Burundi
|
* ''Rundi'': Uburundi - Republika y'Uburundi
* ''Francés'': Burundi - République du Burundi
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Bhutan.svg|25px]] '''[[Buton]]''' - Reino de l Buton
|
* ''Jonghka'': 'Brug.yul. / འབྲུག་ཡུལ་ - 'Brug.rGyal.kʰab / འབྲུག་ཡུལ་
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Cape Verde (10-17).svg|25px]] '''[[Cabo Berde]]''' - República de Cabo Berde
|
* ''Pertués'': Cabo Berde - República de Cabo Verde
* ''Crioulo cabo-berdiano'': Kabu Berdi - Republika di Kabu Berdi
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Cameroon.svg|25px]] '''[[Camarones]]''' - República de ls Camarones
|
* ''Francés'': Cameroun - République du Cameroun
* ''Anglés'': Cameron - Republic of Cameron
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Cambodia.svg|25px]] '''[[Camboja]]''' - Reino de l Camboja
|
* ''Cambojano'': Kampučā / កម្ពុជា - Praḥrāčāṇāčak[r] Kampučā / ព្រះរាជាណាចក្រកម្ពុជា
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Canada.svg|25px]] '''[[Canadá]]''' - Reino de l Canadá <sup>[[#Notas|3]]</sup>
|
* ''Anglés'': Canada
* ''Francés'': Canada
* ''Inuktitut'': Kanata / ᑲᓇᑕ
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Kazakhstan.svg|25px]] '''[[Cazaquistan]]''' - República de l Cazaquistan
|
* ''Cazaque'': Qazaqstan / Қазақстан - Qazaqstan Respublikasy / Қазақстан Республикасы
* ''Russo'': Kazaĥstan / Казахстан - Respublika Kazaĥstan / Республика Казахстан
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the Central African Republic.svg|25px]] '''[[República Centro-Africana]]'''
|
* ''Francés'': République Centrafricaine
* ''Sango'': Ködörösése tî Béafrîka
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Chad.svg|25px]] '''[[Xade]]''', '''Chad''', '''Tchade''' ó '''Tchad''' - República de l Chade
|
* ''Francés'': Tchad - République du Tchad
* ''Árabe'': Tašād / تشاد - Ǧumhūriyyátu Tašād /جمهورية تشاد
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the Czech Republic.svg|25px]] '''[[República Checa]]''', '''Chéquia'''<sup>[[#Notas|12]]</sup>
|
* ''Checo'': Čsko - Česká republika
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the People's Republic of China.svg|25px]] '''RP [[República Popular de la China|China]]' ''<sup>[[#Notas|4]]</sup> - República Popular de la China
|
* ''Mandarin'': Zhōngguó / 中國 / 中国 - Zhōnghuá Rénmín Gònghéguó / 中華人民共和國 / 中华人民共和国
* ''Anglés'': China - People’s Republic of China
* ''Cazaque'': Qytaj / Қытай - Jûṅĥua Ĥalıq Respublikası / جۇڭحۋا حالىق رهسپۋبليكاسى
* ''Mungol'': Ĥjatad / Хятад ; Dundad uls / Дундад улс - Buġuḍi Nayiranḍlaĥu Dunḍlaḍu Arad Ulus / ????? ??????????? ??????? ?????? ?????
* ''Pertués'': China - República Popular da China
* ''Tibetano'': rGya.nag. / རྒྱ་ནག་; Kruṅ.go. / ཀྲུང་གོ་ ; Kruṅ.hwa. / ཀྲུང་ཧྭ་ - Kruṅ.hwa Mi.dmaṅs sPyi.mtʰun rGyal.kʰab. / ཀྲུང་ཧྭ་མི་དམངས་སྤྱི་མཐུན་རྒྱལ་ཁབ་
* ''Uigur'': Hitay / ھىتاي ; Junggo / جۇڭگو ; Jungxua Xelq Jumhuriyiti / جۇڭخۇا خەلق جۇمھۇرىيىتى
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Cyprus.svg|25px]] '''[[Xipre]]'''<sup>[[#Notas|1]]</sup> - República de Xipre
|
* ''Griego'': Kýpros / Κύπρος - Kypriakī́ Dīmokratía / Κυπριακή Δημοκρατία
* ''Turco'': Kıbrıs - Kıbrıs Cumhuriyeti
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the Turkish Republic of Northern Cyprus.svg|25px]] ''[[Chipre de l Norte]]''<sup>[[#Notas|1]]</sup> - República Turca de l Xipre de l Norte
|
* ''Turco'': Kuzey Kıbrıs - Kuzey Kıbrıs Turk Cumhuriyeti
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the Comoros.svg|25px]] '''[[Quemores]]'''<sup>[[#Notas|3]]</sup> - Ounion de las Comores
|
* ''Francés'': Comores - Union ç Comores
* ''Comorano'': Komori / قُمُرِ - Udzima wa Komori / وُدْزِمَ وَ قُمُرِ
* ''Árabe'': Ǧuzuru l-Qumur / جزر القمر ; Ǧuzuru Kūnūrū / جزر كومورو ; Ǧaçā'iru l-Qumur / جزائر القمر ; Ǧaçā'iru Kūnūrū / جزائر كومورو - Ittiḥādu l-Qumur / اتحاد القمر
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the Democratic Republic of the Congo.svg|25px]] '''[[República Democrática de l Congo]]''', '''Congo-Quinxasa''' ó '''Congo-Kinxasa'''
|
* ''Francés'': Congo - République Démocratique du Congo
* ''Kikongo'': Kongo - Repubilika ya Kongo ya Dimokalasi
* ''Lingala'': Kɔ́ngɔ - Republiki ya Kɔ́ngɔ Demokratiki
* ''Suaili'': Kongo - Jamhuri ya Kidemokrasia ya Kongo
* ''Tshiluba'': Kongu - Ditunga die Kongu wa Mungalaata
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the Republic of the Congo.svg|25px]] '''[[República de l Congo]]''', '''Congo-Brazabile'''
|
* ''Francés'': Congo - République du Congo
* ''Kituba'': Kongo - Repubilika ya Kongo
* ''Lingala'': Kɔ́ngɔ - Republiki ya Kɔ́ngɔ
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of North Korea.svg|25px]] '''[[Coreia de l Norte]]''' - República Popular Democrática de la Coreia
|
* ''Coreano'': Chosŏn / 조선 / 朝鮮 - Chosŏn Minjujuŭi Inmin Konghwaguk / 조선민주주의인민공화국 / 朝鮮民主主義人民共和國
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of South Korea.svg|25px]] '''[[Coreia de l Sul]]''' - República de la Coreia / Coréia
|
* ''Coreano'': Hanguk / 한국 / 韓國 - Daehan Minguk / 대한민국 / 大韓民國
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Cote d'Ivoire.svg|25px]] '''[[Cuosta de l Marfin]]'''<sup>[[#Notas|10]]</sup> - República de la Cuosta de l Marfil
|
* ''Francés'': Cóte d'Ivoire - République de Cóte d'Ivoire
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Croatia.svg|25px]] '''[[Croácia]]''' - República de la Croácia
|
* ''Croata'': Hrbatska - Republika Hrbatska
* ''Húngaro'': Horbátország - Horbát Köztársaság
* ''Eitaliano'': Croazia - Repubblica Croata
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Denmark.svg|25px]] '''[[Dinamarca]]'''<sup>[[#Notas|2]]</sup> - Reino de la Dinamarca
|
* ''Dinamarqués'': Danmark - Kongeriget Danmark
* ''Faroés'': Danmark - Kongsríkið Danmark
* ''Alman'': Dänemark - Königreich Dänemark
* ''Groenlandés'': Danmarki ; Qallunaat Nunaat - Kunngeqarfik Danmarki
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Djibouti.svg|25px]] '''[[Djibuti]]''', '''Jibúti''' - República de Jibúti
|
* ''Árabe'': Ǧībūtī / جيبوتي ; Dǧībūtī / دجيبوتي - Ǧumhūriyyátu Ǧībūtī / جمهورية جيبوتي
* ''Francés'': Djibouti - République de Djibouti
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Dominica.svg|25px]] '''[[Dominica]]''' ó '''Domínica''' - Quemunidade de la Dominica
|
* ''Anglés'': Dominica - Commonwealth of Dominica
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Egypt.svg|25px]] '''[[Eigito]]''' - República Árabe de l Eigito
|
* ''Árabe'': Miṣr / مِصْر - Ǧumhūriyyátu Miṣra l-ʿArabiyyá / جمهورية مصر العربية
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the United Arab Emirates.svg|25px]] '''[[Eimirados Árabes Ounidos]]'''<sup>[[#Notas|3]]</sup>
|
* ''Árabe'': al-Einārātu l-ʿArabiyyátu l-Muttaḥidá / اَلْٳمَارَاتُ ٱلْعَرَبِيَّةُ ٱلْمُتَّحِدَة
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Eritrea.svg|25px]] '''[[Eritréia]]''' - Stado de la Eritréia
|
* ''Tigrina'': Ertra / ኤርትራ - Hagəre Ertra / ሃግሬ ኤርትራ
* ''Árabe'': Iritriyā / ٳرِتْرِيَّا ; Aritriyā / أرتريا ; Irītriyā / إريتريا ; Aireītriyā / أريتريا ; Irtīriyā / إرتيريا ; Artīriyā / أرتيريا - Dawlátu Iritriyā / دولة إرتريا
* ''Anglés'': Eritrea - State of Eritrea
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Slovakia.svg|25px]] '''[[Slobáquia]]''' - República Slobaca
|
* ''Slobaco'': Eslobensko - Slobenská republika
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Slovenia.svg|25px]] '''[[Slobénia]]''' - República de la Slobénia
|
* ''Slobénio'': Slobenija - Republika Slobenija
* ''Húngaro'': Szlobénia - Szlobén Köztársaság
* ''Eitaliano'': Slobenia - Repubblica Slobena
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Spain.svg|25px]] '''[[Spanha]]'''<sup>[[#Notas|3]]</sup> - Reino de Spanha
|
*
* ''Basco'': Spainia - Espainiako Erresuma
* ''Catalan'': Espanya - Regne d'Espanya
* ''Galego'': España - Reino de España
* ''Sturiano'': España - Reinu d’España
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the United States.svg|25px]] '''[[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]]' ''<sup>[[#Notas|2]], [[#Notas|3]]</sup> - Stados Ounidos de la América
|
* ''Anglés'': United States - United States of America
* ''Francés'': États-Ounis - États-Ounis d’Amérique
* ''Habaiano'': ʻAmelika Huipūʻiba - ʻAmelika Huipūʻiba
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Estonia.svg|25px]] '''[[Stónia]]''' - República de la Stónia
|
* ''Stónio'': Eesti - Eesti Babariik
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Ethiopia.svg|25px]] '''[[Etiópia]]'''<sup>[[#Notas|3]]</sup> - República Democrática Federal de la Eitiópia
|
* ''Amárico'': Ityop̣ya / ኢትዮጵያ - yä-Ityop̣ya Federalawi Dimokrasiyawi Ripäblik / የኢትዮጵያ ፌዴራላዊ ዲሞክራሲያዊ ሪፐብሊክ
* ''Anglés'': Ethiopia - Federal Democratic Republic of Ethiopia
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Fiji.svg|25px]] [[Ilhas Fiji|Fiji]] ó '''Fidji''' - República de las Ilhas Fiji
|
* ''Anglés'': Fiji - Republic of the Fiji Islands
* ''Fijiano'': Biti - Matanitu Tu-Baka-i-koya ko Biti
* ''Hindustani'': Fijī / फ़िजी / فیجی - Fijī Ripablik / फ़िजी रिपब्लिक / فیجی رپبلک
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the Philippines.svg|25px]] '''[[Felipinas]]''' - República de las Felipinas
|
* ''Felipino'': Pilipinas - Republika ng Pilipinas
* ''Anglés'': Philippines - Republic of the Philippines
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Finland.svg|25px]] '''[[Finlándia]]'''<sup>[[#Notas|4]]</sup> - República de la Finlándia
|
* ''Finlandés'': Suomi - Suomen tasavalta
* ''Sueco'': Finland - Republiken Finland
* ''Lapon setentrional'': Suopma - Suoma republihkka
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of France.svg|25px]] '''[[Fráncia]]'''<sup>[[#Notas|2]]</sup> - República Francesa
|
* ''Francés'': France - République française
* ''Alsaciano'': Frankreich - Republik Frankriich
* ''Basco'': Frantzia - Frantziako Errepublika
* ''Breton'': Bro-C’hall ; Frañs - Republik C’hall
* ''Catalan'': Fráncia - República Francesa
* ''Corso'': Francia - Repubblica Francesa
* ''Houlandés'': Frankrijk - Franse Republiek
* ''Oucitano'': Fráncia - República francesa
* ''Taitiano'': Farāni - Repupirita farāni
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Gabon.svg|25px]] '''[[Gabon]]''' - República de l Gabon
|
* ''Francés'': Gabon - République Gabonaise
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of The Gambia.svg|25px]] '''[[Gámbia]]''' - República de la Gámbia
|
* ''Anglés'': The Gambia - Republic of the Gambia
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Ghana.svg|25px]] '''[[Gana]]''' - República de l Gana
|
* ''Anglés'': Ghana - Republic of Ghana
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Georgia.svg|25px]] '''[[Geórgia]]'''<sup>[[#Notas|1]], [[#Notas|4]]</sup> - República de la Geórgia
|
* ''Geórgio'': Saḳaireṭbelo / საქართველო - Saḳaireṭbelos Respublika / საქართველოს რესპუბლიკა
* ''Abecásio'': Ḳərṭtʷəla / Қырҭтәыла - Arespublika Ḳərṭtʷəla / Ареспублика Қырҭтәыла
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Grenada.svg|25px]] '''[[Granada]]'''<sup>[[#Notas|4]]</sup> - Stado de Granada
|
* ''Anglés'': Grenada - State of Grenada
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Greece.svg|25px]] '''[[Grécia]]'''<sup>[[#Notas|4]]</sup> - República Griega
|
* ''Griego'': Eilláda - Ελλάδα ; Heillás / Ελλάς - Eillīnikī́ Dīmokratía / Ελληνική Δημοκρατία
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Guyana.svg|25px]] '''[[Guiana]]''' - República Co-ouperatiba de la Guiana
|
* ''Anglés'': Guyana - Co-ouperatibe Republic of Guyana
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Guinea.svg|25px]] '''[[Guiné]]''', '''Guiné-Conacri''' - República de la Guiné
|
* ''Francés'': Guinée - République de Guinée
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Guinea-Bissau.svg|25px]] '''[[Guiné-Bissau]]''' - República de la Guiné-Bissau
|
* ''Pertués'': Guiné-Bissau - República da Guiné-Bissau
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Equatorial Guinea.svg|25px]] '''[[Guiné Equatorial]]''' - República de la Guiné Eiquatorial
|
*
* ''Francés'': Guinée équatoriale - République de Guinée équatoriale
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Haiti.svg|25px]] '''[[Haiti]]''' - República de l Haiti
|
* ''Francés'': Haïti - République d'Haïti
* ''Crioulo Haitiano'': Ayiti - Repiblik dAyiti
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Hungary.svg|25px]] '''[[Hungrie]]''' - República de la Hungrie
|
* ''Húngaro'': Magyarország - Magyar Köztársaság
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Yemen.svg|25px]] '''[[Iémen]]''' - República de l Iémen
|
* ''Árabe'': al-Yaman / اليمن - al-Ǧumhūriyyátu l-Yamaniyyá / الجمهورية اليمنية
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of India.svg|25px]] '''[[Índia]]'''<sup>[[#Notas|3]]</sup> - República de la Índia
|
* ''Hindi'': Bharat / भारत - Bʰārat Gaṇaireājya / भारत गणराज्य
* ''Anglés'': Andia - Republic of Andia
* ''Bengali'': Bʰārót / ভারত - Bʰārót Góṇórājÿó / ভারত গণরাজ্য
* ''Gujarati'': Bʰārat / ભારત ; Īnḍiyā / ઈન્ડિયા ; Hiṁd / હિંદ - Bʰārat Gaṇaireājya / ભારત ગણરાજ્ય
* ''Kanada'': Bʰārata / ಭಾರತ - Bʰārata Gaṇaireājya / ಭಾರತ ಗಣರಾಜ್ಯ
* ''Marati'': Bʰāratīy / भारतीय - Bʰāratīy Pradzāsattāk / भारतीय प्रजासत्ताक
* ''Nepali'': Bʰārat / भारत ; Hindustān / हिन्दुस्तान - Bʰārat Gaṇaireādzya / भारत गणराज्य
* ''Sánscrito'': Bʰāratan / भारतम् - Bʰārat Gaṇaireājya / भारत गणराज्य
* ''Tamil'': Antiyā / இந்தியா ; Pārata / பாரத - Antiyak Kuṭiyaraču / இந்தியக் குடியரசு
* ''Telugu'': Bʰārata Dēšlaṁ / భారత దేశం ; Iṁḍiyā / ఇండియా - Bʰārata Gaṇla Rājyamu / భారత గణ రాజ్యము
* ''Urdu'': Hindūstān / ہندوستان ; Bʰārat / بھارت ; Inḋiyā / انڈیا - Jumhūrīyat-i Hindūstān / جمہوریت ہندوستان
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Indonesia.svg|25px]] '''[[Andonésia]]''' - República de la Andonésia
|
* ''Andonésio'': Indonesie / ايندونيسيا - Republik Andonesie / ريڤوبليك ايندونيسيا
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Iran.svg|25px]]' ''[[Eiran]]''' - República Eislámica de l Eiran
|
* ''Persa'': Īrān / ایران - Jomhūrī-ye Slānī-ye Īrān - جمهوری اسلامی ایران
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Iraq.svg|25px]] '''[[Eiraque]]''' - República de l Eiraque
|
* ''Árabe'': al-ʿIrāq / اَلْعِرَاق - al-Ǧumhūriyyátu l-ʿIrāqiyyá / الجمهورية العراقية
* ''Curdo'': ʿÎraq / عیراق ; Îraq / ئیراق ; Iraq / ئراق - Komara ʿÎraqé / کۆمارا عیراقێ
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Ireland.svg|25px]] '''[[Eirlanda]]' '' - República de la Eirlanda
|
* ''Anglés'': Ireland - Republic of Ireland
* ''Eirlandés'': Éire - Poblacht na hÉireann
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Iceland.svg|25px]] '''[[Eislándia]]''' - República de la Eislándia
|
* ''Eislandés'': Ísland - Lýðbeldið Ísland
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Israel.svg|25px]] '''[[Eisrael]]''' - Stado de Eirael
|
* ''Heibraico'': Yiśra'el / יִשְׂרָאֵל - Mədînat Yiśra'el / מדינת ישראל
* ''Árabe'': Isrā'īl / ٳسْرَائِيل - Dawlátu Isrā'īl / دولة إسرائيل
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Italy.svg|25px]] '''[[Eitália]]''' - República Eitaliana
|
* ''Eitaliano'': Italia - Repubblica Italiana
* ''Francés'': Italie - République italienne
* ''Friulano'': Italie - Republiche Taliane
* ''Alman'': Italien - Italienische Republik
* ''Lhadino'': Talia ; Italia - República Taliana
* ''Sardo'': Itàlia - Repùbrica Italiana
* ''Slobeno'': Italija - Italijanska republika
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Jamaica.svg|25px]] '''[[Jamaica]]'''
|
* ''Anglish'': Jamaica
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Japan.svg|25px]] '''[[Japon]]''' - [[Ampério de l Japon]]
|
* ''Japonés'': Nihon / 日本 - Nihon-koku / 日本国
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Jordan.svg|25px]] '''[[Jordánia]]''' - Reino Hashemita de la Jordánia
|
* ''Árabe'': Al-Urdun / الاردن - Al Mamlakah al Urduniyah al Hashimiyah / المملكة الأردنّيّة الهاشميّة
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Kiribati.svg|25px]] '''[[Kiribati]]''', '''Quiribati''' - República de l Quiribati
|
* ''Gilbertés:'' Kiribati - Ribaberikin Kiribati
* ''Anglés'': Kiribati - Republic of Kiribati
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Kosovo.svg|25px]] '''[[Kosobo]]<sup>[[#Notas|1]], [[#Notas|8]]</sup> ''','''Kosobo''' - República de l Kosobo
|
* ''Albanés'': Kosobë
* ''Serbo-Croata'': Косово, Kosobo
* ''Turco'': Kosoba
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Kuwait.svg|25px]] '''[[Kuwait]]''', '''Kuaite''', - Stado de l Kuaite
|
* ''Árabe'': al-Kuwayt / الكويت - Dawlátu l-Kuwayt / دولة الكويت
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Laos.svg|25px]] '''[[Laos]]''' - República Popular Democrática de Laos
|
* ''Laociano'': Lao / ນລາວ - Sathalanalat Paxathipatai Paxaxon Lao / ສາທາລະນະລັດປະຊາທິປະໄຕ ປະຊາຊົນລາວ
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Lesotho.svg|25px]] '''[[Lesoto]]''' - Reino de l Lesoto
|
* ''Anglés'': Lesotho - Kingdon of Lesotho
* ''Soto'': Lesotho - Mmuso wa Lesotho
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Latvia.svg|25px]] '''[[Letónia]]''' - República de la Letónia
|
* ''Leton'': Latbija - Latbijas Republika
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Lebanon.svg|25px]] '''[[Líbano]]''' - República de l Líbano
|
* ''Árabe'': Lubnān / لبنان - Al Jumhuriyah al Lubnaniyah / الجمهوريّة البنانيّة
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Liberia.svg|25px]] '''[[Libéria]]''' - República de la Libéria
|
* ''Anglés'': Liberie - Republic of Liberie
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Libya.svg|25px]] '''[[Líbia]]''' - Grande Jamahiriya Socialista Popular Árabe de la Líbia
|
* ''Árabe'': Lībiyah / ليبية - al-Janāhīrīyah al-‘Arabīya al-Lībīyah ash-Sha‘bīyah al-Ishtirākīyah al-Uzma / الجماهيرية العربية الليبية الشعبية الإشتراكية العظمى
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Liechtenstein.svg|25px]] '''[[Liechtenstein]]''', - Percipado de Liechtenstein
|
* ''Alman'': Liechtenstein - Furstentun Liechtenstein
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Lithuania.svg|25px]] '''[[Lituánia]]''' - República de la Lituánia
|
* ''Lituano'': Lietuba - Lietubos Respublika
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Luxembourg.svg|25px]] '''[[Luxemburgo]]''' - Gran-Ducado de l Luxemburgo
|
* ''Luxemburgués'': Lëtzebuerg - Groussherzogden Lëtzebuerg
* ''Francés'': Luxembourg - Grand-Duché de Luxembourg
* ''Alman'': Luxemburg - Großheirzogtun Luxemburg
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the Republic of Macedonia.svg|25px]] '''[[Macedónia de l Norte|Macedónia (ARJM)]]''' <sup>[[#Notas|5]]</sup> - República de la Macedónia de l Norte
|
* ''Macedónio'': Makedonija / Македонија - Republika Makedonija / Република Македонија
* ''Albanés (nun ye ua léngua nacional)'': Maqedoni
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Madagascar.svg|25px]] '''[[Madagáscar]]''' - República de Madagáscar
|
* ''Malgaxe'': Madagasikara - Repoblikan'i Madagasikara
* ''Francés'': Madagascar - Republique de Madagascar
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Malaysia.svg|25px]] '''[[Malásia]]'''<sup>[[#Notas|3]]</sup> - Federaçon de la Malásia
|
* ''Malaio'': Malaysia - Persekutuan Malaysia
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Malawi.svg|25px]] '''[[Malaui]]''', '''Maláui''', - República de l Mal´sui
|
* ''Anglés'': Malawi - Republic of Malawi
* ''Chewa'': Malaŵi - Mfuko la Malaŵi
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Maldives.svg|25px]] '''[[Maldibas]]''' - República de las Maldibas
|
* ''Dibehi'': Dibehi Rājje / ގުޖޭއްރާ ޔާއްރިހޫމްޖު - Dibehi Rājje ge Jumhuriyyā / ހިވެދި ގުޖޭއްރާ ޔާއްރިހޫމްޖު
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Mali.svg|25px]] '''[[Mali]]''' - República de l Mali
|
* ''Francés'': Mali - République de Mali
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Malta.svg|25px]] '''[[Malta]]''' - República de Malta
|
* ''Maltés'': Malta - Repubblika ta' Malta
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the Marshall Islands.svg|25px]] '''[[Ilhas Marshall]]''' - República de las Ilhas Marshall
|
* ''Anglés'': Marshall Islands - Republic of the Marshall Islands
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Morocco.svg|25px]] '''[[Marrocos]]'''<sup>[[#Notas|6]]</sup> - Reino de Marrocos
|
* ''Árabe'': al-Maġrib / مغرب - Al Mamlakah al-Maghribiyah / المملكة المغربية
* ''Francés'': Maroc - Royaume du Maroc
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Mauritius.svg|25px]] '''[[Mourícias]]''' - República de la Mourícia
|
* ''Anglés'': Mauritius - Republic of Mauritius
* ''Francés'': Maurice - République de Maurice
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Mauritania.svg|25px]] '''[[Mauritánia|Mouritánia]]''' - República Eislámica de la Mouritánia
|
* ''Árabe'': Mūrītāniyyah / موريتانية - Al-Jumhuriyah al-Islamiyah al-Mūrītāniyah / الجمهورية الإسلامية الموريتانية
* ''Francés'': Mauritanie - République Islamique de la Mauritanie
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Myanmar.svg|25px]] '''Birmánia''' <sup>[[#Notas|11]]</sup> - Ounion de Birmánia
|
* ''Birmanés'': Myanma - Pyidaungzu Myanma Naingngandaw
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag_of_Federated_States_of_Micronesia.svg|25px]] '''[[Micronésia]]'''<sup>[[#Notas|3]]</sup> - Stados Federados de la Micronésia
|
* ''Anglés'': Micronesie - Federates States of Micronesie
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Mozambique.svg|25px]] '''[[Moçambique]]''' - República de Moçambique
|
* ''Pertués'' - República de Moçambique
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Moldova.svg|25px]] '''[[Moldábia]]''' <sup>[[#Notas|1]], [[#Notas|4]]</sup> - República de la Moldábia
|
* ''Romeno/Moldabo'': Moldoba - República Moldoba
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Monaco.svg|25px]] '''[[Mónaco]]''' - Percipado de Mónaco
|
* ''Francés'': Monaco - Principauté de Monaco
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Mongolia.svg|25px]] '''[[Mongólia]]'''
|
* ''Mongol'': Mongol Uls / Монгол Улс
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Montenegro.svg|25px]] '''[[Montenegro]]''' - República de Montenegro
|
* ''Sérbio'': Crna Gora / Црна Гора - Republika Crna Gora / Република Црна Гора
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Nagorno-Karabakh.svg|25px]] ''[[Ñagorno-Karabakh]]'' <sup>[[#Notas|1]]</sup> - República de Nagorno-Carabaque
|
* ''Arménio'': Lernayin Gharabagh / Լեռնային Ղարաբաղ
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Namibia.svg|25px]] '''[[Namíbia]]''' - República de la Namíbia
|
* ''Anglés'': Namibia - Republic of Namibia
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Nauru.svg|25px]] '''[[Ñaouru]]'''
|
* ''Naurano'': Naoero
* ''Anglés'': Nauru
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Nepal.svg|18px]] '''[[Nepal]]''' - República de l Nepal
|
* ''Nepalés'': Nepāl / नेपाल - Nepal Adhirajya / नेपाल अधिराज्य
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Niger.svg|25px]] '''[[Níger]]''' - República de l Níger
|
* ''Francés'': Niger - République du Niger
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Nigeria.svg|25px]] '''[[Nigéria]]'''<sup>[[#Notas|3]]</sup> - República Federal de la Nigéria
|
* ''Anglés'': Nigerie - Federal Republic of Nigerie
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Norway.svg|25px]] '''[[Noruega]]'''<sup>[[#Notas|2]]</sup> - Reino de la Noruega
|
* ''Noruegués (bokmål)'': Norge - Kongeriket Norge
* ''Noruegués (nynorsk)'': Noreg - Kongeriket Noreg
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of New Zealand.svg|25px]] '''[[Nuoba Zelándia]]'''<sup>[[#Notas|2]]</sup>
|
* ''Anglés'': New Zealand
* ''Maori'': Aotearoa
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Oman.svg|25px]] '''[[Ouman]]''' - Sultanato de l Ouman
|
* ''Árabe'': ʿUmnān / عمان - Saltanat Uman / سلطنة عُمان
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of South Ossetia.svg|25px]] ''[[Oussécie de l Sul]]''<sup>[[#Notas|1]]</sup> - República de la Oussécie de l Sul
|
* ''Oussécio'': Xussar Iryston / Хуссар Ирыстон - Respublikae Xussar Iryston / Республикӕ Хуссар Ирыстон
* ''Russo'': Južnaja Osetie / Южная Осетия - Respublika Južnaja Osetija/ Республика Южная Осетия
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the Netherlands.svg|25px]] '''[[Países Baixos]]''' ó '''Houlanda'''<sup>[[#Notas|2]]</sup> - Reino de ls Países Baixos
|
* ''Flamengo'', ''nerlandés'' ó ''holandés'': Nederland - Koninkrijk dar Nederlanden
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Palau.svg|25px]] '''[[Palau]]''' - República de Palau
|
* ''Palauano'': Belau - Beluu er la Belau
* ''Anglés'': Palau - Republic of Palau
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Palestine.svg|25px]] ''[[Outoridade Nacional Palestiniana|Palestina]]' '<sup>[[#Notas|7]]</sup> - Stado de la Palestina
|
* ''Árabe'': Filastīn / فلسطين - Daulat Filastin / دولةفلسطين
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Papua New Guinea.svg|25px]] '''[[Papua-Nuoba Guiné]]''', '''Papuásia-Nuoba Guiné''' ó '''Papua Nuoba Guiné'''
|
* ''Anglés'': Papua New Guinea
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Pakistan.svg|25px]] '''[[Paquiston]]''' - República Eislámica de l Paquistan
|
* ''Urdu'': Pākistān / پاکستان - Islami Jamhuria Pākistān / اسلامی جمہوریت پاکستان
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Paraguay.svg|25px]] '''[[Paraguai]]''' - República de l Paraguai
|
* ''Guarani'': Paraguái - Téta Paraguái
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Poland.svg|25px]] '''[[Polónia]]''' - República de la Polónia
|
* ''Polaco'': Polska - Rzeczpospolita Polska
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Portugal.svg|25px]] '''[[Pertual]]'''<sup>[[#Notas|4]]</sup> - República Pertuesa
|
* ''Pertués'': Portugal - República Portuguesa
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Qatar.svg|25px]] '''[[Qatar]]''', '''Qatar''' ó '''Katar''' - Stado de l Qatar
|
* ''Árabe'': Qaṭaire / قَطَر - Dawlátu Qaṭaire / دولة قطر
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Kenya.svg|25px]] '''[[Quénia]]''' - República de l Quénia/Quénia
|
* ''Anglés'': Kenya - Republic of Kenya
* ''Suaili'': Kenya - Jamhuri ya Kenya
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Kyrgyzstan.svg|25px]] '''[[Quirguiston]]''', '''Quirguizistan''' ó '''Quirguízia''' - República Quirguiç
|
* ''Quirguiç'': Kyrgyzstan / Кыргызстан - Kyrgyç Respublikasy / Кыргыз Республикасы
* ''Russo'': Kyrgyzstan / Кыргызстан - Kyrgyzskaya respublika - Кыргызская республика
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the United Kingdom.svg|25px]] '''[[Reino Ounido]]'''<sup>[[#Notas|2]], [[#Notas|3]]</sup> - Reino Ounido de la Gran Bretanha i Eirlanda de l Norte
|
* ''Anglés'': United Kingdon - United Kingdon of Great Britain and Northern Ireland
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Romania.svg|25px]] '''[[Roménia]]'''
|
* ''Romeno'': Románia
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Rwanda.svg|25px]] '''[[Ruanda]]''' - República de l Ruanda
|
* ''Ruandés'': Rwanda - Repubulika y'u Rwanda
* ''Francés'': Rwanda - République du Rwanda
* ''Anglés'': Rwanda - Republic of Rwanda
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Russia.svg|25px]] '''[[Rússia]]'''<sup>[[#Notas|3]]</sup> - Federaçon Russa
|
* ''Russo'': Rossija / Россия - Rossijskaja Federacija / Российская Федерация
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the Solomon Islands.svg|25px]] '''[[Eilhas Salomon]]'''
|
* ''Anglés'': Tierramon Islands
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Samoa.svg|25px]] '''[[Samoa]]''' - Stado Andependiente de la Samoa
|
* ''Anglés'': Samoa - Andependent State of Samoa
* ''Samoano'': Samoa - Malo Sa'oloto Tuto'atasi l Samoa
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Saint Lucia.svg|25px]] '''[[Santa Lúcia]]'''
|
* ''Anglés'': Saint Lucia
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Saint Kitts and Nevis.svg|25px]] '''[[San Cristobo i Nebis]]''', '''Saint Kitts i Nebis''', '''San Cristobo i Nebis''', '''Saint Kitts i Nébis''', '''San Cristófe i Nébis'''<sup>[[#Notas|4]]</sup> - Federaçon de San Cristobo i Nebis
|
* ''Anglés'': Saint Kitts and Nebis - Federation of Saint Kitts and Nebis
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of San Marino.svg|25px]] '''[[San Marino]]''' ó '''San Marinho''' - República Sereníssema de San Marino
|
* ''Eitaliano'': San Marino - Serenissima Repubblica di San Marino
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Sao Tome and Principe.svg|25px]] '''[[San Tomé i Príncepe]]'''<sup>[[#Notas|4]]</sup> - República Democrática de San Tomé i Príncepe
|
* ''Pertués'' - República Democrática de São Tomé i Príncepe
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Saint Vincent and the Grenadines.svg|25px]] '''[[San Bicente i Granadinas]]'''
|
* ''Anglés'': Saint Bincent and the Grenadines
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Western Sahara.svg|25px]]'''[[Sara Oucidental]]''', '''Saara Oucidental''' ó '''Sahara Oucidental'''<sup>[[#Notas|6]]</sup> - República Democrática Árabe de l Sara / Saara / Sahara
|
* ''Árabe'': Al-Saḥrāwiyyah / صحراوية - Al-Jumhūrīyá al-Arabīyá las-Sahrāwīyá ad-Dīmuqrātīyá / الجمهورية العربية الصحراوية الديمقراطية
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the Seychelles.svg|25px]] '''[[Seixeles]]''' - República de las Seixeles
|
* ''Anglés'': Seychelles - Republic of Seychelles
* ''Francés'': Seychelles - République ç Seychelles
* ''Seselwa'': Sesel - Repiblik Sesel
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Senegal.svg|25px]] '''[[Senegal]]''' - República de l Senegal
|
* ''Francés'': Sénégal - République du Sénégal
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Sri Lanka.svg|25px]]'''[[Sri Lanka]]''' ó '''Seilon''' - República Democrática Socialista de l Sri Lanca
|
* ''Sinhala'': Sri Lanka - Sri Lankā Prajathanthrika Samajabadi Janarajaya
* ''Tamil'': Llankai / இலங்கை - Eillankai Chananaayaka Chosalisa Kudiyarasu
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Sierra Leone.svg|25px]] '''[[Serra Lhiona]]''' - República de la Sierra Lhiona
|
* ''Anglés'': Sierra Leone - Republic of Sierra Leone
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Serbia.svg|25px]] '''[[Sérbia]]'''<sup>[[#Notas|3]], [[#Notas|4]], [[#Notas|8]]</sup> - República de la Sérbia
|
* ''Sérbio'': Srbija / Србија - Republika Srbija / Република Србија
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Singapore.svg|25px]] '''[[Singapura]]''' - República de Singapura
|
* ''Malaio'': Singapura - Republik Singapura
* ''Chino'': Xinjiapo / 新加坡 - Xīnjīapō Gònghéguó / 新加坡共和国
* ''Tamil'': Čiṅkappūr / சிங்கப்பூர் - Cingkappūr Kudiyarasu / சிங்கப்பூர் குடியரசு
* ''Anglés'': Singapore - Republic of Singapore
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Syria.svg|25px]]' ''[[Síria]]''' - República Árabe Síria
|
* ''Árabe'': Sūriyyah / سورية - Al-Jumhuriyah al-'Arabiyah al-Suriyah / الجمهوريّة العربيّة السّوريّة
* Síriaco:ܘܩ݂ܥܠ ܐܩ ܵܥܘܥܲ
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Somalia.svg|25px]] '''[[Somália]]'''<sup>[[#Notas|1]], [[#Notas|9]]</sup>
|
* ''Somali'': Somaaliya
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Somaliland.svg|25px]] ''[[Somalilándia]]''<sup>[[#Notas|1]]</sup> - República de la Somalilándia
|
* ''Somali'': Somaliland
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Swaziland.svg|25px]] '''[[Suazilándia]]''' - Reino de la Suazilándia
|
* ''Anglés'': Swaziland - Kingdon of Swaziland
* ''Suazi'': eSwatini - Umbuso weSwatini
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Sudan.svg|25px]] '''[[Sudan]]''' - República de l Sudan
|
* ''Árabe'': Las-Sūdān / السودان - Jumhuriyat las-Sudan / جمهورية السودان
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of South Sudan.svg|25px]] '''[[Sudan de l Sul]]''' - República de l Sudan de l Sul
|
* ''Angles'': Republic of South Sudan
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Sweden.svg|25px]] '''[[Suécia]]''' - Reino de la Suécia
|
* ''Sueco'': Sberige - Konungariket Sberige
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Switzerland.svg|18px]] '''[[Suíça]]'''<sup>[[#Notas|3]]</sup> - Cunfederaçon Suíça
|
* ''Alman'': Schweiç - Schweizerische Eidgenossenschaft
* ''Francés'': Suisse - Cunfédération suisse
* ''Eitaliano'': Sbizzera - Cunfederazione Sbizzera
* ''Reto-Romano'': Sbizra - Cunfederaziun Sbizra
* ''Lhatin'': Cunfœderatio Heilbetica
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Suriname.svg|25px]] '''[[Suriname]]''' - República de l Surinan
|
* ''Flamengo'': Suriname - Republiek Suriname
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Thailand.svg|25px]] '''[[Tailándia]]''' - Reino de la Tailándia
|
* ''Tailandés'': Prathēt Thai / ราชอาณาจักรไทย - Ratcha Anachak Thai
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the Republic of China.svg|25px]] '''[[Taiwan]]' '', '''Fermosa''', ó '''China-Taipé'''<sup>[[#Notas|1]]</sup> - República de la China / Fermosa
|
* ''Chino'': Táiwān / 臺灣 / 台湾 - Zhōnghuá Mínguó / 中華民國 / 中华民国
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Tajikistan.svg|25px]] '''[[Tadjiquiston|Tajiquiston]]'''<sup>[[#Notas|4]] - República de l Tajiquistan
|
* ''Persa (Tajique-Persa)'': Tojikistan / Тоҷикистон - Jumhurii Tojikiston
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Tanzania.svg|25px]] '''[[Tanzánia]]''' ó '''Tanzania''' - República Ounida de la Tanzánia
|
* ''Suaili'': Tanzania - Jamhuri ya Muungano wa Tanzania
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of East Timor.svg|25px]] '''[[Timor-Leste]]''' - República Democrática de Timor-Leste
|
* ''Tétun'': Timór Lorosa'i - Repúblika Demokrátika Timór Lorosa'i
* ''Pertués'': Timor-Leste - República Democrática de Timor-Leste
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Togo (3-2).svg|25px]] '''[[Togo]]''' - República de l Togo
|
* ''Francés'': Togo - République Togolaise
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Tonga.svg|25px]] '''[[Tonga]]''' - Reino de Tonga
|
* ''Tonganés'': Tonga - Pule'anga Fakatu'i 'l Tonga
* ''Anglés'': Tonga - Kingdon of Tonga
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Transnistria.svg|25px]] ''[[Transnístria]]'', ''Transdniestre'', ''Transdniéstria'' ó ''Pridnestróbia'' - República de la Transnístria
|
* ''Russo'': Pridnestrobje / приднестрові - Приднестровская Молдавская Республика
* ''Romeno/Moldabo (ouficiosa)'': Stînga Nistrului - República Moldobenească Nistreană / Република Молдовеняскэ Нистрянэ
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Trinidad and Tobago.svg|25px]] '''[[Trindade i Tobago]]''', <sup>[[#Notas|4]]</sup> - República de Trindade i Tobago
|
* ''Anglés'': Trinidad and Tobago - Republic of Trinidad and Tobago
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Tunisia.svg|25px]] '''[[Tunísia]]''' - República de la Tunísia
|
* ''Árabe'': Tūnis / تونس - Al Jumhuriyya at-Tūsiyya / الجمهرية التونسية
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Turkmenistan.svg|25px]] '''[[Turcomeniston|Turquemeniston]]'''
|
* ''Turqueménio'': Turkmenistan
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Turkey.svg|25px]] '''[[Turquie]]''' - República de la Turquie
|
* ''Turco'': Turkiye - Turkiye Cumhuriyeti
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Tuvalu.svg|25px]] '''[[Tubalu]]'''
|
* ''Tubaluano'': Tuvalu
* ''Anglés'': Tuvalu
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Ukraine.svg|25px]] '''[[Oucránia]]'''<sup>[[#Notas|4]]</sup>
|
* ''Oucraniano'': Ukrajina / Україна
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Uganda.svg|25px]] '''[[Uganda|Ouganda]]''' - República de l Ouganda
|
* ''Anglés'': Uganda - Republic of Uganda
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Uzbekistan.svg|25px]] '''[[Ousbequsiton|Uzbequiston]]''' ó '''Ouzbequistan'''<sup>[[#Notas|4]]</sup> - República de l Ouzbequistan
|
* ''Ouzbeque'': L'zbekiston - L‘zbekiston Respublikasi
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Vanuatu.svg|25px]] '''[[Banuatu]]''' - República de l Banuatu
|
* ''Bislama'': vanuatu - Ripablik blong Banuatu
* ''Anglés'': vanuatu - Republic of Banuatu
* ''Francés'': vanuatu - République du Banuatu
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of the Vatican City.svg|18px]] '''[[Cidade de l Baticano]]''' - Stado de la Cidade de l Baticano
|
* ''Eitaliano'': Città del Baticano - Stato della Città del Vaticano
* ''Lhatin'': Baticanus - Status Urbis Baticani
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Vietnam.svg|25px]] '''[[Bietname]]'''
|
* ''Bietnamita'': Biệt Nan - Cộng Hòa Xana Hội Chủ Nghĩla Biệt Nan
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Zambia.svg|25px]] '''[[Zámbia]]''' - República de la Zámbia
|
* ''Anglés'': Zambia - Republic of Zambia
|- valign=top
|[[Fexeiro:Flag of Zimbabwe.svg|25px]] '''[[Zimbabué]]''' ó '''Zimbaué'''- República de l Zimbabué
|
* ''Anglés'': Zimbabwe - Republic of Zimbabwe
|}
An [[Febreiro]] de [[2008]], eisistien 203 países na lista arriba, correspundendo a:
* 195 países andependientes:
** 192 Stados nembros de las [[Naciones Ounidas]]
** [[Kosobo]] ''(Andepéndencia ounilateral)''
** [[Taiwan|República de la China]] (Fermosa/Taiwan)
** [[Cidade de l Baticano]]
* 8 países andependientes, mas nun recoincidos: ([[Abecásia]], [[Nagorno-Karabakh|Alto Carabaque]], [[Xipre de l Norte]], [[Palestina]], [[Saara Oucidental]], [[Somalilándia]], [[Ossétia de l Sul]] i [[Transnístria]])
== Notas ==
* <sup>1</sub>: Esta lista anclui países andependientes ''de-fato''. mais anformaçon puode ser ancontrada na [[Aneixo:Lista de cunflitos territoriales|Lista de países nó-recoincidos]].
* <sup>2</sub>: Alguns stados soberanos ténen dependéncias oultramarinas que nun fázen parte de l sous territórios. mais anformaçon puode ser ancuntrada an [[Aneixo:Lista de territórios dependientes|Lista de territórios dependientes]].
* <sup>3</sub>: Alguns stados soberanos ténen struturas [[Federaçon|federales]] an grau mais ó menos bariable. mais anformaçon puode ser bista an [[Aneixo:Lista de federaçones|Lista de federaçones]].
* <sup>4</sub>: Alguns stados soberanos ténen antidades outónomas que fázen parte de ls sous territórios. mais anformaçon puode ser ancuntrada an [[Aneixo:Lista de antidades outónomas|Lista de antidades outónomas]].
* <sup>5</sub>: La República de la [[República de la Macedónia|Macedónia]] ye tamien coincida cumo "Antiga República Jugoslaba/Iugoslaba de la Macedónia/Macedónia".
* <sup>6</sub>: Saara: ber [[Política de l Saara Oucidental]]
* <sup>7</sub>: Palestina: L "Stado de la [[Palestina]]" fui declarado an [[1988]] i recoincido por bários países árabes i muçulmanos. Ls artigos [[Faixa de Gaza]], [[Cisjordánia]] i [[Eirael]] ténen refréncias subre árias na region de la Palestina.
* <sup>8</sub>: Kosobo (Kosoba - Kosobo i Metohija / Косово и Метохија) declarou ounilateralmente la andependéncia de la Sérbia an [[2008]], que fui recoinciida por países cumo ls [[Stados Ounidos]], mas nó pula [[Sérbia]] i outros países cumo [[Rússia]] i [[Spanha]]. Até ende era ua porbíncia outónoma sérbia ambaixo admenistraçon de la [[ONU]] zde [[1999]].
* <sup>9</sup>: La Somália ye un paíç que atualmente eisiste cun statuto ''de-jure''.
* <sup>10</sup>: La Cuosta de l Marfil determinou spressamente a la quemunidade anternacional para ser tratada por '''Cóte d'Ivoire'''.
* <sup>11</sup>: Mianmar ó l Myanmar (Bras.) ye inda coincido pul nome antigo Birmánia ó Burma (Bras.).
* <sup>12</sup>: La República Xeca puode tamien ser dezida cumo '''Xéquia''' (nome cúrtio ancorajado pulas outoridades Xecas).
== Outras listaiges ==
* [[Critarquie|Lista de países que yá nun eisisten]]
* [[Lista simples de países|Lista de países (semplificada)]]
* [[Lista de países nun-recoincidos]]
* [[Lista de antidades outónomas]]
* [[Lista de territórios dependientes]]
* [[Lista de árias çputadas ó acupadas]]
* [[Lista de países i territórios por ária]]
* [[Países eimaginários]]
* [[Micro-stados]]
* [[Lista de capitales]]
* [[lista de países ansulares]]
* [[Lista de países por data de criaçon]]
* [[Fuso hourário]]
Para mais recursos, ber [[Refréncias geográficas]].
== {{Ber tamien}} ==
* [[Eitimologie de ls nomes de ls países]]
* [[Geografie]]
* [[Tierra]]
* [[Cuntinente]]
* [[Micronaçon]]es
[[Catadorie:!Lhistas]]
mv89gkv487w7j135dcqxcrg3cbk4z3p
Perro
0
713
107281
104553
2026-07-21T09:02:29Z
~2026-38935-23
15383
/* */
107281
wikitext
text/x-wiki
{{taxocaixa
| nome = Perro
| período_fóssil = Pleistoceno Superior - Recente
| quelor =pink
| eimaige =Wikilabrador jardin.JPG
| eimage_legenda = perro de la [[raça]] [[Labrador Retrieber]].
| stado = DOM
| reino = [[Animalia]]
| filo = [[Chordata]]
| classe = [[Mammalia]]
| orde = [[Carnibora]]
| famílhia = [[Canidae]]
| género = ''[[Canis]]''
| spece = ''[[Canis lupus|C. lupus]]''
| subspece = '''''C. l. familiaris'''''
| trinomial = ''Canis lupus familiaris''
| trinomial_outoridade = ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], [[1758]])
}}
L '''perro''' (''Canis lupus familiaris'') ye un [[mamífero]] [[Canidae|canídeo]] i talbeç l mais antigo [[Animalia|animal]] [[Domesticaçon|doméstico]]. Teories dízen que surgiu de la domesticaçon de l [[lhobo cinzento]] [[Ásia|asiático]] puls pobos daqueilhe [[cuntinente]] hai cerca de 100.000 anhos. Al longo de ls [[seclo]]s, atrabeç de la domesticaçon, l [[Home|ser houmano]] rializou ua [[seleçon artificial]] de ls perros pulas sues aptidones, caraterísticas físicas ou tipos de [[cumportamiento]]s. l resultado fui ua grande bariedade (mais de 400 [[raça]]s) canina, que atualmente son classeficadas an defrentes grupos ou categorias. L [[rafeiro]] ye la denominaçon dada als perros sien raça definida, '''SRD''', ou [[mestiço]]s, decendentes de defrentes raças.
L perro ye un animal social que na maiorie de las bezes aceita l sou duonho cumo l “xefe de la matilha” i ten bárias caraterísticas que l tornan de grande outilidade para l ser houmano, ten eicelente [[cheiro]] i [[audiçon]], ye bun caçador i corredor bigoroso, ye atualmente [[omníboro]], ye anteligente, relatibamente dócil i obediente ao [[ser houmano]], cun buona capacidade de aprendizaige. Desse modo, l perro puode ser [[Adestramento de perros|adestrado]] para eisecutar grande númaro de tarefas úteles al home, cumo [[perro de caça]]; pastorear ganados; cumo [[perro de guardia]] para bigiar porpriedades ou porteger pessonas; cheirar dibersas cousas; resgatar afogados ou soterrados; [[Perro-Guia de Cego|guiar ciegos]]; puxar pequeinhos [[trenó]]s i como [[perro de cumpanha]]. Estes son alguns de ls motibos de la famosa frase: "''L perro ye l melhor amigo de l Home''". Nun se ten conhecimento de ua [[amisade]] tan fuorte i duradoura antre speces çtintas quanto la de l Houmano-perro.
== Ourige i eiboluçon ==
=== Ourige ===
La publicaçon de l manual ''Spécies de Mamíferos de l Mundo'', an que ls [[outor]]es D.E Wilson i D. A. M. Reeder sustentan que la defrença [[genética]] antre [[lhobo]]s i perros ye menor que 0,2[[%]], cunfirmou l cunsenso de la comunidade científica de que l lhobo i l perro son de l mesmo género i de la mesma spece ''[[Canis lupus]]''. Esso quier dezir que l perro doméstico surgiu de l lhobo i que deste ye, no mássimo, ua [[raça]] ou bariadade ou ua [[subspece]]. Por bias desso, l antigo nome científico de l perro ''Canis familiaris'', dado por [[Linaeus]] an [[1758]], fui trocado para ''Canis lupus familiaris''.
=== Ancestrais i la stória de la domesticaçon ===
[[Fexeiro:Front view of a resting Canis lupus ssp.jpg|200px|left|thumb|[[Lobo cinzento]], de onde probablemente ouriginórun las mais de [[Aneixo:Lista de raças de perros|800 raças caninas]]. Atualmente l lhobo cinzento ye un [[animal]] non amehaçado.]]
Las ouriges de l aparecimiento de l perro caseiro baseian-se an suposiçones, por se tratar de oucorréncias de hai [[Milhon|milhares]] de anhos atrás. Ua de las teories ye la de que ls perros domésticos surgiran hai 10.000 [[anho]]s atrás por [[seleçon artificial]] de [[filhote]]s de lhobos cinzentos i chacales que bibian an bolta de ls acampamientos houmanos [[Pré-Stória|pré-históricos]], alimentando-se de restos de [[alimento]]s ou carcaças deixadas como resíduos pelos caçadores-coletores. ls seres houmanos perceberan que habie ciertos lobos que se aprossimaban mais de l que ls outros i reconheceran certa outilidade nesso, puis eilhes daban alarme de la persença de outros animales selbaiges, como outros lobos ou grandes [[felino]]s. Eibentualmente, alguns [[filhote]]s fúrun acaçados i lhebados para esses acampamientos houmanos, na tentatiba de ser criados ou domesticados.
Cun l passar de l tiempo, ls animales que, al atingir la fase adulta, se mostrában ferozes, nun aceitando la persença houmana, éran çcartados ou ampedidos de acasalar. Deste modo, al longo de l tiempo, houbo ua seleçon de animales meigos, tolerantes i obedientes al ser houmano, als quales era permitido l [[acasalamento]] i que, quando adultos, éran de grande outilidade, ajudando na caça i na guarda de l acampamento. Esto lhebou eibentualmente a la criaçon de ls perros domésticos.
[[Fexeiro:DogMosaic wb.jpg|thumb|250px|Perro an [[mosaico]] [[Ampério Romano|romano]].]]
Deste modo, postula-se que muitas das caraterísticas de ls perros, cumo la lialdade al dono i l anstinto territorial i de caça, fúrun herdados de l cumportamiento an alcateia caraterístico de l lobo. Diç-se tamien que la amportáncia de l perro para l ser houmano seia muito maior de l que manginamos. Ou seia, cul mesmo la auxiliar na caça i la begiar acampamentos, l ser houmano tebe ouportunidade de zambolber la [[fala]], antre outros atributos i superar l robusto [[Home de Neanderthal]]
Ls perros apareçen an [[Pintura rupestre|pinturas pré-Stóricas]] de [[caberna]]s, an cenas de caça. Atrabeç de la Arqueologie, fúrun ancuntrados einúmaros oubjetos cun perros como motibos decoratibos, tales cumo cabos de faca antalhados cun l zeinho de un perro cun coleira.
Na [[Mitologie egípcia]] de l [[Stória de l Eigipto|Antigo Eigipto]], ls perros tamien éran mumificados para la repersentaçon de Diuses. [[Neith]], mulhier de [[Rá]], ye la diusa de la caça que abre ls caminos, que tan por animal sagrado l perro.
Las defrenças antre as raças de perros yá éran besibles na [[Antiguidade]]. Ne l [[Ampério Romano]], ls grupos caninos yá tenian las sues caraterísticas básicas parecidas a las de hoije. Molossos, ''spitzs'', pastores, antre outros yá éran scolhidos por las sues aptidones i strutura. Fúrun ancuntradas placas nas casas de [[Pompéia]], cun la anscriçon ''cabe canem'' (cuidado cun l perro), splicitando que ls perros yá éran outelizados por aqueilhe pobo cumo guardiones, denotando la sua dibersidade funcional.
Zde la [[Eidade Média]], la eimaige de l perro ancuntrou lugar de çtaque ne ls [[brason]]es de grandes [[família]]s i tamien na [[heráldica]].
=== Zambolbimento de las raças caninas ===
[[Fexeiro:Cavalier King Charles Spaniel trio.jpg|thumb|200px|left|Perros ténen sido criados an ua bariadade de formas, [[quelor]]es i [[tamanho]]s tan grande que la bariaçon puode ser ampla mesmo dentro de ua sola [[raça]], cumo acuntece cun esses [[Cavalier King Charles Spaniel]].]]
Eisisten mais de [[Aneixo:Lista de raças de perros|800 raças]] de perros, recoincidas por bários [[clube]]s an todo l [[mundo]]. Muitos perros, specialmente fuora de ls [[Stados Ounidos de la América]] i de la [[Ouropa Oucidental]], pertençan la nanhue raça reconhecida. Hai alguns tipos básicos de [[raça]] que ténen eiboluíndo l sou relacionamento culs seres houmanos al longo de ls redadeiros 10.000 [[anho]]s ou mais, mas todas las raças modernas son, relatibamente, deribaçones nuobas. Muitos destes son l produto de un deliberado porcesso de seleçon artificial. Debido a esto, alguas raças son altamente specializadas, i hai straordinária dibersidade morfológica antre defrentes raças. Apesar destas defrenças, ls perros son capazes de çtinguir perros la partir de outros tipos de [[animal]]es.
La definiçon de ua raça canina ye ua cuntrobérsia. Dependendo de l tamanho de la populaçon oureginal de fundadores, raças de [[genes]] fechados puoden tener porblemas de [[endogamia]], specialmente debido al [[eifeito fundador]]. Criadores de perros stan cada beç mais cuncientes de la amportáncia de la [[genética]] de las populaçones i de la manutençon de dibersos genes. Alguas ourganizaçones definen ua raça mais bagamente, de tal forma que un andibíduo puode ser cunsiderado de ua raça, anquanto 75% de la sua filiaçon ye d’outra raça.
[[Fexeiro:Branca.jpg|thumb|200px|Eisemplo de perro rafeiro]]
Rafeiros (tamien chamados de "SRD" - de "Sien Raça Definida") son perros que nun pertençan la raças specíficas, sendo misturas na bariante mais de dues percentaiges. Sien raça pura perros i perros son adequadas tanto como cumpanheiros, ls animales de stimaçon, perros de trabalho, ou cuncorrentes ne l çporto. A las bezes defrentes raças perros son criados deliberadamente, la fin de criar anter-raças, como l [[Cockapoo]], ua mistura de [[Cocker Spaniel]] i [[Poodle Miniatura]]. Esses tipos de perros podan eisibir un certo grau de bigor híbrido i de outras caraterísticas desejábles, mas podan herdar qualquier ua das caraterísticas deseiadas de ls sous pais, tales cumo l temperamiento ou de ua determinada [[quelor]] ou tipo de [[pelo]]. Sien análises [[genética]]s de ls pais, ls cruzamentos puoden acabar por hardar defeitos genéticos que acunteçan an dambas las raças parentais.
La raça ye un grupo de animales que ten un cunjunto de caraterísticas hereditárias que la çtingue de outros animales drento de la mesma [[spece]]. Cruzar dues ou mais raças ye tamien ua forma de criaçon de nuobas raças, mas ye apenas ua raça quando haber decendéncia de un determinado perro junto de caraterísticas i calidades.
== Caraterísticas ==
Debido la grande bariedade de raças eisistentes las caraterísticas de ls perros son dibersas.
=== Ls sentidos de ls perros ===
Ls perros pertencen la família de ls canídeos, de la qual fázen parte tamien, ls lobos. Esta família de [[predador]]es ténen [[sentido]]s apurados para la caça de [[presa]]s i para proteçon de la matilha.
* '''Cheiro'''
Ls perros possuan trinta bezes mais sensores [[cheiro|olfatibos]] que un ser houmano. Tal capacidade apurada permite la un perro adestrado/polícia, por eisemplo, ancuntrar [[droga]]s, [[mina]]s terrestres i pessonas ne l scombros.
* '''Audiçon'''
L perro ye capaç de oubir sonidos quatro bezes mais çtantes que l home. L animal ye capaç inda de oubir ultra-sonidos que chegan até 60Khz, cunsiderados einaudibles para l ser houmano (que ls scuitan até 20 K[[hz]], por eisemplo).
* '''Bison'''
La bison noturna de ls perros ye muito mais apurada que la de ls houmanos. L sou ánglo de bison tamien ye mais amplo, debido la posiçon de ls sous uolhos, localizados al lado de la cabeça. Ls perros, assi cumo todos ls mamíferos nun-primatas, son ditos [[dicromata]]s i nun son capazes de çtinguir la [[quelor]] [[berde]].
=== Tamanho ===
* La raça de perro mais alta ye l [[Dogue Aleman]], la sue [[statura]] baria antre ls 90 [[cm]] i un [[metro]].
* La raça de perro mais pesada ye l [[Mastiff Anglés]], que ultrapassa ls 110 [[kg]].
* La menor raça de [[perro-de-guardia]] ye l [[Pinscher Miniatura]].
* La menor raça de perros de l mundo ye l [[Chihuahua (perro)|Chihuahua]].
== Grupos de raças caninas ==
[[Fexeiro:GermanShep1 wb.jpg|thumb|180px|[[Pastor Aleman]] ]]
[[Fexeiro:AmericanCollie.jpg|thumb|180px|[[Collie]] na quelor marta]]
* '''Grupo 1''': [[Perro pastor]]es i [[Boiadeiro]]s (fuora Boiadeiros suíços)
* '''Grupo 2''': [[Pinscher]] i [[Schnauzer]], [[Molossóide]]s, Boiadeiros i [[Muntanhés suíço|Muntanheses suíços]] i raças parecidas
* '''Grupo 3''': [[Terrier]]
* '''Grupo 4''': [[Dachshund]]s
* '''Grupo 5''': [[Spitz Aleman|Spitz]] i perros de l tipo primitibo
* '''Grupo 6''': [[Sabujo]]s farejadores i raças parecidas
* '''Grupo 7''': [[Pointer|Perros apuntadores]] ou Pointers
* '''Grupo 8''': [[Perro d'auga|Perros d'auga]], [[Lebantador]]es i [[Retriever]]s
* '''Grupo 9''': [[Perro de cumpanha]]
* '''Grupo 10''': [[Galgo]]s ou
* '''Grupo 11''': Raças nun reconhecidas pela FCI, como [[American Pit Bull Terrier]], [[Obelheiro Gaúcho]] i l [[Bulldog Americano]], antre outros.
L '''Rafeiro''' ye l nome dado als perros ou [[gato]]s sien [[raça]] definida, '''SRD''', cumo son giralmente referenciados an testos [[medecina beterinária|beterinários]]. Giralmente ls perros i [[gato]]s cunsiderados sien raça definida son [[mestiço]]s, decendentes de defrentes raças.
== Relacionamento cun l home ==
[[Fexeiro:Iraq dog.jpg|right|thumb|Un melitar de ls Stados Ounidos cun un perro durante ua ouperaçon an [[Buhriz]], ne l [[Eiraque]].]]
{{quote1|De todos ls animales que conhecemos ye l perro l que mais se ajunta a nós. Seia príncipes que le dan farta quemida, ou mendigos que drumen na rue i solo puoden ouferecer-le ua pequeinha parte de las sues própias forfalhas, eidéntica ye la sue afeiçon i dedicaçon, i cun eigual amor lambe la mano ornada de jóias i ls dedos, cunsumidos de malinas i fame.}}
Alguas raças de perro ténen caraterísticas specíficas que ls fázen çtacar an alguas tarefas. Para zambolber mais estas caraterísticas ls perros normalmente son [[Domesticaçon|domesticados]] i [[Adestramento de perros|adestrados]] para obedecer al duonho i para reagir corretamente a determinadas situaçones. Segue ambaixo alguas outelizaçones de ls perros pul home.
;[[Perro-Guia de Cego]]
Un '''perro-guia''' ye un animal [[Adestramento de perros|adestrado]] para guiar [[cegueira|pessonas ciegas]] ou cun deficiéncia bisual grabe, ou ajuda-los nas tarefas caseiras.
;[[Perro-oubinte]]
''' Perro-oubinte''' ye un tipo specífico de perro para assisténcia, specificamente selecionado i treinado para ajudar ls [[xurdeç|xordos]], ou deficientes auditibos, alertando l sou manipulador de sonidos amportantes, tales cumo [[campanina]]s, [[alarme]]s de [[ancéndio]], toque de [[telifone]]s, ou alarme de [[reloijo]]. Eilhes tamien puoden trabalhar fuora de casa, alertando para sonidos tales cumo la [[sirene]]s, ampilhadores, aprossimaçon de pessonas por trás de l xordo, i l chamamento de l nome de l manipulador.
;[[Perro de guarda]]
Un '''perro de guarda''' ou '''perro de begia''' ye un perro ampregado an guardar ou begiar outros animales ou pessonas andesejábles ou einesperadas.
;[[Perro de caça]]
Un '''perro de caça''' ye qualquier perro que deia assisténcia a ls houmanos na [[caça]]. Ten bários tipos de perros de caça zambolbidos para muitas tarefas que ls caçadores percisan que eilhes fágan. Las percipales catadories de perro de caça ancluan hounds, terriers i perdigueiros. Antre esses eisisten Debisones d’acordo culas habilidades que l perro ten.
;[[Perro de cumpanha]]
Un perro de cumpanha giralmente chama-se a un perro que nun trabalha, solo dá cumpanha cumo un animal doméstico, al cuntrário de fazer tarefas specíficas cun algun perpósito amportante.
== Perros na cultura houmana ==
Al lhargo de la stória de la [[humanidade]], muitos perros benírun a tener çtaque por açones heiróicas, cumo eisemplo de [[fidelidade]] als duonhos ou mesmo la fama por figurar ne ls média. De antre ls perros mais famosos, stan:
* '''[[Balto]]''' - perro [[rafeiro]] (metade [[husky siberiano]], metade [[lhobo]]), herói ne l [[Alasca]] an [[1925]];
* '''[[Barney (perro)|Barney]]''' - [[scottish terrier]] de [[George W. Bush]];
* '''[[San-bernardo|Barry]]''' - perro [[san-bernardo]], herói ne ls [[Alpes]] [[Suíça|suíços]] de [[1800]] la [[1812]], tendo salbado al longo de la sue bida mais de 40 pessonas perdidas na niebe; l sou cuorpo stá ambalsamado nun museu an [[Berna]] i Barry fui houmenageado cun ua státua an [[Oslo]] [1];
* '''[[Beautiful Joe]]''' - rafeiro de [[fox terrier]] i [[bull terrier]] i anspiraçon para l ''best seller'' de mesmo nome;
* '''[[Blondi]]''' - cadela [[pastor aleman]] de [[Adolf Hitler]];
* '''[[Fala (perro)|Fala]]''' - animal de stimaçon de [[Franklin Roosebelt]];
* '''[[Laika]]''' - cadela [[rafeira]] [[Ounion Sobiética|russa]], purmeiro ser bibo la antrar an órbita spacial.
* '''[[Marley]]''' – De l libro Marley i You;
* '''[[Moose]]''' - perro de la raça [[jack russel terrier]], antérprete de l personaige Eddie de la serie ''[[Frasier]]'';
* '''[[Pickles (perro)|Pickles]]''' - perro que zbendou l zaparecimento de la [[Taça Jules Rimet]], na Anglatierra, an [[1966]];
* '''[[Snuppy]]''' - l purmeiro perro [[clone|clonado]]
=== Na mitologie ===
* '''[[Cérbero]]''' - perro monstruoso, cun trés cabeças, de la [[mitologie grieco-romana]].
* '''[[Fenrir]]''' - un einorme lhobo negro, filho de l dius [[Loki]], na [[mitologie nórdica]].
* '''[[Skoll]]''' - filho de [[Fenrir]], que perseguie l [[Sol]] para l çtruir. [[mitologie nórdica]].
* '''[[Hati]]''' - filha de Fenrir, que perseguie la [[Lhuna]] para la çtruir. [[mitologie nórdica]]
* '''Argos''' - perro de [[Odisseu]], de la ''[[Odisséia]]'' de [[Homero]], fui l único la reconhecer l duonho quando el boltou pa casa, depuis de tener quedado binte ahnos fuora, i murriu depuis desso. [[mitologie greiga]].
* '''[[Hokou - Gobi]]''' - Béstia de 5 caldas de la [[mitologie japonesa]] tamien aparece no [[anime]]/[[mangá]] [[Naruto]].
=== Na ficçon ===
La ficçon perduziu einúmaros perros, que poboan zde la [[lhiteratura]], até al [[cinema]] passando pula [[banda zenhada]]. D'antre eilhes:
* '''[[101 Dálmatas]]''' - filme de la [[Disney]] de 1996.
* '''[[Banzé (Disney)|Banzé]]''' - filhote bagunceiro de la Dama i de l Bagabundo, de l [[filme de animaçon]] de la [[Disney]] ''[[Lady and the Tramp]]'', de [[1955]];
* '''[[Bidu]]''' - l perro azul de la raça [[schnauzer]] criado por [[Maurício de Sousa]];
* '''Brian Griffin''' - un [[beagle]], personaige de ''[[Ua Famílhia de la Pesada]]'';
* '''[[Eddie (Frasier)|Eddie]]''' - perro de la raça [[jack russel terrier]], personaige de l seriado estadunidense ''[[Frasier]]'';
* '''[[Fá]]''' - Cadela de la personaige de [[Sofia Albes]] na telenobela [[L Tou Mirar]] , esta cadela criou grande ampato junto de ls telespetadores de la miesma nobela. La cadela chegou la ser bitima de malos tratos nun de ls episódios de la nobela.
* '''[[Floquinho]]''' - perro de la raça [[lhasa apso]], criado por Maurício de Sousa;
* '''[[Fofon (personagem)|Fofon]]''' - personaige de l programa anfantil [[Balon Mágico]].
* '''[[Criaturas i seres an Harry Potter#Fofo(Cérbero)|Fofo]]''' - l [[Cérbero]] perro de [[Rúbeo Hagrid]], de la série [[Harry Potter]] de [[J. K. Rowling]].
* '''[[Eideiafix]]''' - minúsculo cumpanheiro de l [[Obelix]];
* '''[[Lassie]]''' - cadela de la raça [[collie]] (na berdade un macho) que protagonizaba [[serie de telebison]] i estrelou, an [[1943]], un filme al lado de [[Elizabeth Taylor]];
* '''[[Max]]''' - Max era l protagonista de la série [[Inspetor Max]] adonde resolbia bários misterios.
* '''[[Milu]]''' - perro de la raça [[fox terrier]], cumpanheiro de abinturas de [[Tintim]];
* '''[[Nina]]''' - era la cadela anseparáble de Clarinha (Filipa Maló Franco) na série [[Super Pai]] la cadela era de la raça yorkshire terrier i apeixonou ls telespetadores de la série.
* '''[[Pelópidas]]''' - perro que acumpanha ls sous duonhos an bárias abinturas i mistérios na série de la [[tbi]] , [[L Bando de ls Quatro]];
* '''[[Pluto]]''' - perro de la raça [[boxer]], cumpanheiro de Mickey de la Disney;
* '''[[RIC]] - perro robótico [[rafeiro]]''' de [[Power Rangers Space Patrol Delta]]
* '''[[Rin Tin Tin]]''' - perro de la raça [[pastor aleman]] que strelhou la popular série de telebison de ls [[anhos 60]], ''[[The Adbentures of Rin Tin Tin|Las abinturas de Rin Tin Tin]]'';
* '''[[Scooby-Doo]]''' - personaige de [[zeinho animado]] repersentando un perro de la raça [[Dogue aleman|dinamarqués]], criado no ano de [[1969]] por [[Iwao Takamoto]];
* '''[[Snoopy]]''' - perro de la raça [[beagle]], personaige de la [[stória als quadrados]] ''[[Peanuts]]'', criado por [[Charles Schulz]];
* '''[[Totó (Oz)|Totó]]''' - perro de la série fitícia de l ''[[Máigico de Oz]]'', de l scritor [[Stados Ounidos|norte-americano]], [[L. Frank Baum]], i que popularizou de tal forma este nome que passou praticamente a sinónimo deste animal;
== Cumparaçon cun outros animales ==
* l [[DNA]] de l lhobo i de l perro son defrentes an solo ne l mássimo 0,2%. Inda assi, l relacionamento de l ser houmano cun estes dous seres bibos ye mui çtinto. Anquanto la populaçon de perros acumpanha de cierto modo l oumento de la populaçon houmana, ls lhobos stan amenaçados de stinçon pul abate eilegal i deminuiçon de l sou [[habitat]].
* [[Aneixo:Lista de raças de perros|Lista de raças de perros]]
* [[Seleçon artificial]]
* [[Medecina Beterinária]]
== {{Lhigaçones Sternas}} ==
* [http://www.infolobo.org/Cao.html 3=La ourige de l perro caseiro] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081203132707/http://www.infolobo.org/Cao.html |date=2008-12-03 }}
[[Catadorie:Animales]]
cbyemjws4ec5mq7nvsqjo8eg0u9yt2i
107282
107281
2026-07-21T09:07:40Z
~2026-30875-10
15270
/* Cumparaçon cun outros animales */
107282
wikitext
text/x-wiki
{{taxocaixa
| nome = Perro
| período_fóssil = Pleistoceno Superior - Recente
| quelor =pink
| eimaige =Wikilabrador jardin.JPG
| eimage_legenda = perro de la [[raça]] [[Labrador Retrieber]].
| stado = DOM
| reino = [[Animalia]]
| filo = [[Chordata]]
| classe = [[Mammalia]]
| orde = [[Carnibora]]
| famílhia = [[Canidae]]
| género = ''[[Canis]]''
| spece = ''[[Canis lupus|C. lupus]]''
| subspece = '''''C. l. familiaris'''''
| trinomial = ''Canis lupus familiaris''
| trinomial_outoridade = ([[Carolus Linnaeus|Linnaeus]], [[1758]])
}}
L '''perro''' (''Canis lupus familiaris'') ye un [[mamífero]] [[Canidae|canídeo]] i talbeç l mais antigo [[Animalia|animal]] [[Domesticaçon|doméstico]]. Teories dízen que surgiu de la domesticaçon de l [[lhobo cinzento]] [[Ásia|asiático]] puls pobos daqueilhe [[cuntinente]] hai cerca de 100.000 anhos. Al longo de ls [[seclo]]s, atrabeç de la domesticaçon, l [[Home|ser houmano]] rializou ua [[seleçon artificial]] de ls perros pulas sues aptidones, caraterísticas físicas ou tipos de [[cumportamiento]]s. l resultado fui ua grande bariedade (mais de 400 [[raça]]s) canina, que atualmente son classeficadas an defrentes grupos ou categorias. L [[rafeiro]] ye la denominaçon dada als perros sien raça definida, '''SRD''', ou [[mestiço]]s, decendentes de defrentes raças.
L perro ye un animal social que na maiorie de las bezes aceita l sou duonho cumo l “xefe de la matilha” i ten bárias caraterísticas que l tornan de grande outilidade para l ser houmano, ten eicelente [[cheiro]] i [[audiçon]], ye bun caçador i corredor bigoroso, ye atualmente [[omníboro]], ye anteligente, relatibamente dócil i obediente ao [[ser houmano]], cun buona capacidade de aprendizaige. Desse modo, l perro puode ser [[Adestramento de perros|adestrado]] para eisecutar grande númaro de tarefas úteles al home, cumo [[perro de caça]]; pastorear ganados; cumo [[perro de guardia]] para bigiar porpriedades ou porteger pessonas; cheirar dibersas cousas; resgatar afogados ou soterrados; [[Perro-Guia de Cego|guiar ciegos]]; puxar pequeinhos [[trenó]]s i como [[perro de cumpanha]]. Estes son alguns de ls motibos de la famosa frase: "''L perro ye l melhor amigo de l Home''". Nun se ten conhecimento de ua [[amisade]] tan fuorte i duradoura antre speces çtintas quanto la de l Houmano-perro.
== Ourige i eiboluçon ==
=== Ourige ===
La publicaçon de l manual ''Spécies de Mamíferos de l Mundo'', an que ls [[outor]]es D.E Wilson i D. A. M. Reeder sustentan que la defrença [[genética]] antre [[lhobo]]s i perros ye menor que 0,2[[%]], cunfirmou l cunsenso de la comunidade científica de que l lhobo i l perro son de l mesmo género i de la mesma spece ''[[Canis lupus]]''. Esso quier dezir que l perro doméstico surgiu de l lhobo i que deste ye, no mássimo, ua [[raça]] ou bariadade ou ua [[subspece]]. Por bias desso, l antigo nome científico de l perro ''Canis familiaris'', dado por [[Linaeus]] an [[1758]], fui trocado para ''Canis lupus familiaris''.
=== Ancestrais i la stória de la domesticaçon ===
[[Fexeiro:Front view of a resting Canis lupus ssp.jpg|200px|left|thumb|[[Lobo cinzento]], de onde probablemente ouriginórun las mais de [[Aneixo:Lista de raças de perros|800 raças caninas]]. Atualmente l lhobo cinzento ye un [[animal]] non amehaçado.]]
Las ouriges de l aparecimiento de l perro caseiro baseian-se an suposiçones, por se tratar de oucorréncias de hai [[Milhon|milhares]] de anhos atrás. Ua de las teories ye la de que ls perros domésticos surgiran hai 10.000 [[anho]]s atrás por [[seleçon artificial]] de [[filhote]]s de lhobos cinzentos i chacales que bibian an bolta de ls acampamientos houmanos [[Pré-Stória|pré-históricos]], alimentando-se de restos de [[alimento]]s ou carcaças deixadas como resíduos pelos caçadores-coletores. ls seres houmanos perceberan que habie ciertos lobos que se aprossimaban mais de l que ls outros i reconheceran certa outilidade nesso, puis eilhes daban alarme de la persença de outros animales selbaiges, como outros lobos ou grandes [[felino]]s. Eibentualmente, alguns [[filhote]]s fúrun acaçados i lhebados para esses acampamientos houmanos, na tentatiba de ser criados ou domesticados.
Cun l passar de l tiempo, ls animales que, al atingir la fase adulta, se mostrában ferozes, nun aceitando la persença houmana, éran çcartados ou ampedidos de acasalar. Deste modo, al longo de l tiempo, houbo ua seleçon de animales meigos, tolerantes i obedientes al ser houmano, als quales era permitido l [[acasalamento]] i que, quando adultos, éran de grande outilidade, ajudando na caça i na guarda de l acampamento. Esto lhebou eibentualmente a la criaçon de ls perros domésticos.
[[Fexeiro:DogMosaic wb.jpg|thumb|250px|Perro an [[mosaico]] [[Ampério Romano|romano]].]]
Deste modo, postula-se que muitas das caraterísticas de ls perros, cumo la lialdade al dono i l anstinto territorial i de caça, fúrun herdados de l cumportamiento an alcateia caraterístico de l lobo. Diç-se tamien que la amportáncia de l perro para l ser houmano seia muito maior de l que manginamos. Ou seia, cul mesmo la auxiliar na caça i la begiar acampamentos, l ser houmano tebe ouportunidade de zambolber la [[fala]], antre outros atributos i superar l robusto [[Home de Neanderthal]]
Ls perros apareçen an [[Pintura rupestre|pinturas pré-Stóricas]] de [[caberna]]s, an cenas de caça. Atrabeç de la Arqueologie, fúrun ancuntrados einúmaros oubjetos cun perros como motibos decoratibos, tales cumo cabos de faca antalhados cun l zeinho de un perro cun coleira.
Na [[Mitologie egípcia]] de l [[Stória de l Eigipto|Antigo Eigipto]], ls perros tamien éran mumificados para la repersentaçon de Diuses. [[Neith]], mulhier de [[Rá]], ye la diusa de la caça que abre ls caminos, que tan por animal sagrado l perro.
Las defrenças antre as raças de perros yá éran besibles na [[Antiguidade]]. Ne l [[Ampério Romano]], ls grupos caninos yá tenian las sues caraterísticas básicas parecidas a las de hoije. Molossos, ''spitzs'', pastores, antre outros yá éran scolhidos por las sues aptidones i strutura. Fúrun ancuntradas placas nas casas de [[Pompéia]], cun la anscriçon ''cabe canem'' (cuidado cun l perro), splicitando que ls perros yá éran outelizados por aqueilhe pobo cumo guardiones, denotando la sua dibersidade funcional.
Zde la [[Eidade Média]], la eimaige de l perro ancuntrou lugar de çtaque ne ls [[brason]]es de grandes [[família]]s i tamien na [[heráldica]].
=== Zambolbimento de las raças caninas ===
[[Fexeiro:Cavalier King Charles Spaniel trio.jpg|thumb|200px|left|Perros ténen sido criados an ua bariadade de formas, [[quelor]]es i [[tamanho]]s tan grande que la bariaçon puode ser ampla mesmo dentro de ua sola [[raça]], cumo acuntece cun esses [[Cavalier King Charles Spaniel]].]]
Eisisten mais de [[Aneixo:Lista de raças de perros|800 raças]] de perros, recoincidas por bários [[clube]]s an todo l [[mundo]]. Muitos perros, specialmente fuora de ls [[Stados Ounidos de la América]] i de la [[Ouropa Oucidental]], pertençan la nanhue raça reconhecida. Hai alguns tipos básicos de [[raça]] que ténen eiboluíndo l sou relacionamento culs seres houmanos al longo de ls redadeiros 10.000 [[anho]]s ou mais, mas todas las raças modernas son, relatibamente, deribaçones nuobas. Muitos destes son l produto de un deliberado porcesso de seleçon artificial. Debido a esto, alguas raças son altamente specializadas, i hai straordinária dibersidade morfológica antre defrentes raças. Apesar destas defrenças, ls perros son capazes de çtinguir perros la partir de outros tipos de [[animal]]es.
La definiçon de ua raça canina ye ua cuntrobérsia. Dependendo de l tamanho de la populaçon oureginal de fundadores, raças de [[genes]] fechados puoden tener porblemas de [[endogamia]], specialmente debido al [[eifeito fundador]]. Criadores de perros stan cada beç mais cuncientes de la amportáncia de la [[genética]] de las populaçones i de la manutençon de dibersos genes. Alguas ourganizaçones definen ua raça mais bagamente, de tal forma que un andibíduo puode ser cunsiderado de ua raça, anquanto 75% de la sua filiaçon ye d’outra raça.
[[Fexeiro:Branca.jpg|thumb|200px|Eisemplo de perro rafeiro]]
Rafeiros (tamien chamados de "SRD" - de "Sien Raça Definida") son perros que nun pertençan la raças specíficas, sendo misturas na bariante mais de dues percentaiges. Sien raça pura perros i perros son adequadas tanto como cumpanheiros, ls animales de stimaçon, perros de trabalho, ou cuncorrentes ne l çporto. A las bezes defrentes raças perros son criados deliberadamente, la fin de criar anter-raças, como l [[Cockapoo]], ua mistura de [[Cocker Spaniel]] i [[Poodle Miniatura]]. Esses tipos de perros podan eisibir un certo grau de bigor híbrido i de outras caraterísticas desejábles, mas podan herdar qualquier ua das caraterísticas deseiadas de ls sous pais, tales cumo l temperamiento ou de ua determinada [[quelor]] ou tipo de [[pelo]]. Sien análises [[genética]]s de ls pais, ls cruzamentos puoden acabar por hardar defeitos genéticos que acunteçan an dambas las raças parentais.
La raça ye un grupo de animales que ten un cunjunto de caraterísticas hereditárias que la çtingue de outros animales drento de la mesma [[spece]]. Cruzar dues ou mais raças ye tamien ua forma de criaçon de nuobas raças, mas ye apenas ua raça quando haber decendéncia de un determinado perro junto de caraterísticas i calidades.
== Caraterísticas ==
Debido la grande bariedade de raças eisistentes las caraterísticas de ls perros son dibersas.
=== Ls sentidos de ls perros ===
Ls perros pertencen la família de ls canídeos, de la qual fázen parte tamien, ls lobos. Esta família de [[predador]]es ténen [[sentido]]s apurados para la caça de [[presa]]s i para proteçon de la matilha.
* '''Cheiro'''
Ls perros possuan trinta bezes mais sensores [[cheiro|olfatibos]] que un ser houmano. Tal capacidade apurada permite la un perro adestrado/polícia, por eisemplo, ancuntrar [[droga]]s, [[mina]]s terrestres i pessonas ne l scombros.
* '''Audiçon'''
L perro ye capaç de oubir sonidos quatro bezes mais çtantes que l home. L animal ye capaç inda de oubir ultra-sonidos que chegan até 60Khz, cunsiderados einaudibles para l ser houmano (que ls scuitan até 20 K[[hz]], por eisemplo).
* '''Bison'''
La bison noturna de ls perros ye muito mais apurada que la de ls houmanos. L sou ánglo de bison tamien ye mais amplo, debido la posiçon de ls sous uolhos, localizados al lado de la cabeça. Ls perros, assi cumo todos ls mamíferos nun-primatas, son ditos [[dicromata]]s i nun son capazes de çtinguir la [[quelor]] [[berde]].
=== Tamanho ===
* La raça de perro mais alta ye l [[Dogue Aleman]], la sue [[statura]] baria antre ls 90 [[cm]] i un [[metro]].
* La raça de perro mais pesada ye l [[Mastiff Anglés]], que ultrapassa ls 110 [[kg]].
* La menor raça de [[perro-de-guardia]] ye l [[Pinscher Miniatura]].
* La menor raça de perros de l mundo ye l [[Chihuahua (perro)|Chihuahua]].
== Grupos de raças caninas ==
[[Fexeiro:GermanShep1 wb.jpg|thumb|180px|[[Pastor Aleman]] ]]
[[Fexeiro:AmericanCollie.jpg|thumb|180px|[[Collie]] na quelor marta]]
* '''Grupo 1''': [[Perro pastor]]es i [[Boiadeiro]]s (fuora Boiadeiros suíços)
* '''Grupo 2''': [[Pinscher]] i [[Schnauzer]], [[Molossóide]]s, Boiadeiros i [[Muntanhés suíço|Muntanheses suíços]] i raças parecidas
* '''Grupo 3''': [[Terrier]]
* '''Grupo 4''': [[Dachshund]]s
* '''Grupo 5''': [[Spitz Aleman|Spitz]] i perros de l tipo primitibo
* '''Grupo 6''': [[Sabujo]]s farejadores i raças parecidas
* '''Grupo 7''': [[Pointer|Perros apuntadores]] ou Pointers
* '''Grupo 8''': [[Perro d'auga|Perros d'auga]], [[Lebantador]]es i [[Retriever]]s
* '''Grupo 9''': [[Perro de cumpanha]]
* '''Grupo 10''': [[Galgo]]s ou
* '''Grupo 11''': Raças nun reconhecidas pela FCI, como [[American Pit Bull Terrier]], [[Obelheiro Gaúcho]] i l [[Bulldog Americano]], antre outros.
L '''Rafeiro''' ye l nome dado als perros ou [[gato]]s sien [[raça]] definida, '''SRD''', cumo son giralmente referenciados an testos [[medecina beterinária|beterinários]]. Giralmente ls perros i [[gato]]s cunsiderados sien raça definida son [[mestiço]]s, decendentes de defrentes raças.
== Relacionamento cun l home ==
[[Fexeiro:Iraq dog.jpg|right|thumb|Un melitar de ls Stados Ounidos cun un perro durante ua ouperaçon an [[Buhriz]], ne l [[Eiraque]].]]
{{quote1|De todos ls animales que conhecemos ye l perro l que mais se ajunta a nós. Seia príncipes que le dan farta quemida, ou mendigos que drumen na rue i solo puoden ouferecer-le ua pequeinha parte de las sues própias forfalhas, eidéntica ye la sue afeiçon i dedicaçon, i cun eigual amor lambe la mano ornada de jóias i ls dedos, cunsumidos de malinas i fame.}}
Alguas raças de perro ténen caraterísticas specíficas que ls fázen çtacar an alguas tarefas. Para zambolber mais estas caraterísticas ls perros normalmente son [[Domesticaçon|domesticados]] i [[Adestramento de perros|adestrados]] para obedecer al duonho i para reagir corretamente a determinadas situaçones. Segue ambaixo alguas outelizaçones de ls perros pul home.
;[[Perro-Guia de Cego]]
Un '''perro-guia''' ye un animal [[Adestramento de perros|adestrado]] para guiar [[cegueira|pessonas ciegas]] ou cun deficiéncia bisual grabe, ou ajuda-los nas tarefas caseiras.
;[[Perro-oubinte]]
''' Perro-oubinte''' ye un tipo specífico de perro para assisténcia, specificamente selecionado i treinado para ajudar ls [[xurdeç|xordos]], ou deficientes auditibos, alertando l sou manipulador de sonidos amportantes, tales cumo [[campanina]]s, [[alarme]]s de [[ancéndio]], toque de [[telifone]]s, ou alarme de [[reloijo]]. Eilhes tamien puoden trabalhar fuora de casa, alertando para sonidos tales cumo la [[sirene]]s, ampilhadores, aprossimaçon de pessonas por trás de l xordo, i l chamamento de l nome de l manipulador.
;[[Perro de guarda]]
Un '''perro de guarda''' ou '''perro de begia''' ye un perro ampregado an guardar ou begiar outros animales ou pessonas andesejábles ou einesperadas.
;[[Perro de caça]]
Un '''perro de caça''' ye qualquier perro que deia assisténcia a ls houmanos na [[caça]]. Ten bários tipos de perros de caça zambolbidos para muitas tarefas que ls caçadores percisan que eilhes fágan. Las percipales catadories de perro de caça ancluan hounds, terriers i perdigueiros. Antre esses eisisten Debisones d’acordo culas habilidades que l perro ten.
;[[Perro de cumpanha]]
Un perro de cumpanha giralmente chama-se a un perro que nun trabalha, solo dá cumpanha cumo un animal doméstico, al cuntrário de fazer tarefas specíficas cun algun perpósito amportante.
== Perros na cultura houmana ==
Al lhargo de la stória de la [[humanidade]], muitos perros benírun a tener çtaque por açones heiróicas, cumo eisemplo de [[fidelidade]] als duonhos ou mesmo la fama por figurar ne ls média. De antre ls perros mais famosos, stan:
* '''[[Balto]]''' - perro [[rafeiro]] (metade [[husky siberiano]], metade [[lhobo]]), herói ne l [[Alasca]] an [[1925]];
* '''[[Barney (perro)|Barney]]''' - [[scottish terrier]] de [[George W. Bush]];
* '''[[San-bernardo|Barry]]''' - perro [[san-bernardo]], herói ne ls [[Alpes]] [[Suíça|suíços]] de [[1800]] la [[1812]], tendo salbado al longo de la sue bida mais de 40 pessonas perdidas na niebe; l sou cuorpo stá ambalsamado nun museu an [[Berna]] i Barry fui houmenageado cun ua státua an [[Oslo]] [1];
* '''[[Beautiful Joe]]''' - rafeiro de [[fox terrier]] i [[bull terrier]] i anspiraçon para l ''best seller'' de mesmo nome;
* '''[[Blondi]]''' - cadela [[pastor aleman]] de [[Adolf Hitler]];
* '''[[Fala (perro)|Fala]]''' - animal de stimaçon de [[Franklin Roosebelt]];
* '''[[Laika]]''' - cadela [[rafeira]] [[Ounion Sobiética|russa]], purmeiro ser bibo la antrar an órbita spacial.
* '''[[Marley]]''' – De l libro Marley i You;
* '''[[Moose]]''' - perro de la raça [[jack russel terrier]], antérprete de l personaige Eddie de la serie ''[[Frasier]]'';
* '''[[Pickles (perro)|Pickles]]''' - perro que zbendou l zaparecimento de la [[Taça Jules Rimet]], na Anglatierra, an [[1966]];
* '''[[Snuppy]]''' - l purmeiro perro [[clone|clonado]]
=== Na mitologie ===
* '''[[Cérbero]]''' - perro monstruoso, cun trés cabeças, de la [[mitologie grieco-romana]].
* '''[[Fenrir]]''' - un einorme lhobo negro, filho de l dius [[Loki]], na [[mitologie nórdica]].
* '''[[Skoll]]''' - filho de [[Fenrir]], que perseguie l [[Sol]] para l çtruir. [[mitologie nórdica]].
* '''[[Hati]]''' - filha de Fenrir, que perseguie la [[Lhuna]] para la çtruir. [[mitologie nórdica]]
* '''Argos''' - perro de [[Odisseu]], de la ''[[Odisséia]]'' de [[Homero]], fui l único la reconhecer l duonho quando el boltou pa casa, depuis de tener quedado binte ahnos fuora, i murriu depuis desso. [[mitologie greiga]].
* '''[[Hokou - Gobi]]''' - Béstia de 5 caldas de la [[mitologie japonesa]] tamien aparece no [[anime]]/[[mangá]] [[Naruto]].
=== Na ficçon ===
La ficçon perduziu einúmaros perros, que poboan zde la [[lhiteratura]], até al [[cinema]] passando pula [[banda zenhada]]. D'antre eilhes:
* '''[[101 Dálmatas]]''' - filme de la [[Disney]] de 1996.
* '''[[Banzé (Disney)|Banzé]]''' - filhote bagunceiro de la Dama i de l Bagabundo, de l [[filme de animaçon]] de la [[Disney]] ''[[Lady and the Tramp]]'', de [[1955]];
* '''[[Bidu]]''' - l perro azul de la raça [[schnauzer]] criado por [[Maurício de Sousa]];
* '''Brian Griffin''' - un [[beagle]], personaige de ''[[Ua Famílhia de la Pesada]]'';
* '''[[Eddie (Frasier)|Eddie]]''' - perro de la raça [[jack russel terrier]], personaige de l seriado estadunidense ''[[Frasier]]'';
* '''[[Fá]]''' - Cadela de la personaige de [[Sofia Albes]] na telenobela [[L Tou Mirar]] , esta cadela criou grande ampato junto de ls telespetadores de la miesma nobela. La cadela chegou la ser bitima de malos tratos nun de ls episódios de la nobela.
* '''[[Floquinho]]''' - perro de la raça [[lhasa apso]], criado por Maurício de Sousa;
* '''[[Fofon (personagem)|Fofon]]''' - personaige de l programa anfantil [[Balon Mágico]].
* '''[[Criaturas i seres an Harry Potter#Fofo(Cérbero)|Fofo]]''' - l [[Cérbero]] perro de [[Rúbeo Hagrid]], de la série [[Harry Potter]] de [[J. K. Rowling]].
* '''[[Eideiafix]]''' - minúsculo cumpanheiro de l [[Obelix]];
* '''[[Lassie]]''' - cadela de la raça [[collie]] (na berdade un macho) que protagonizaba [[serie de telebison]] i estrelou, an [[1943]], un filme al lado de [[Elizabeth Taylor]];
* '''[[Max]]''' - Max era l protagonista de la série [[Inspetor Max]] adonde resolbia bários misterios.
* '''[[Milu]]''' - perro de la raça [[fox terrier]], cumpanheiro de abinturas de [[Tintim]];
* '''[[Nina]]''' - era la cadela anseparáble de Clarinha (Filipa Maló Franco) na série [[Super Pai]] la cadela era de la raça yorkshire terrier i apeixonou ls telespetadores de la série.
* '''[[Pelópidas]]''' - perro que acumpanha ls sous duonhos an bárias abinturas i mistérios na série de la [[tbi]] , [[L Bando de ls Quatro]];
* '''[[Pluto]]''' - perro de la raça [[boxer]], cumpanheiro de Mickey de la Disney;
* '''[[RIC]] - perro robótico [[rafeiro]]''' de [[Power Rangers Space Patrol Delta]]
* '''[[Rin Tin Tin]]''' - perro de la raça [[pastor aleman]] que strelhou la popular série de telebison de ls [[anhos 60]], ''[[The Adbentures of Rin Tin Tin|Las abinturas de Rin Tin Tin]]'';
* '''[[Scooby-Doo]]''' - personaige de [[zeinho animado]] repersentando un perro de la raça [[Dogue aleman|dinamarqués]], criado no ano de [[1969]] por [[Iwao Takamoto]];
* '''[[Snoopy]]''' - perro de la raça [[beagle]], personaige de la [[stória als quadrados]] ''[[Peanuts]]'', criado por [[Charles Schulz]];
* '''[[Totó (Oz)|Totó]]''' - perro de la série fitícia de l ''[[Máigico de Oz]]'', de l scritor [[Stados Ounidos|norte-americano]], [[L. Frank Baum]], i que popularizou de tal forma este nome que passou praticamente a sinónimo deste animal;
== Cumparaçon cun outros animales ==
* l [[DNA]] de l lhobo i de l perro son defrentes an solo ne l mássimo 0,2%. Inda assi, l relacionamento de l ser houmano cun estes dous seres bibos ye mui çtinto. Anquanto la populaçon de perros acumpanha de cierto modo l oumento de la populaçon houmana, ls lhobos stan amehaçados an l mundo lixo de l caralho pul abate eilegal i deminuiçon de l sou [[habitat]].
* [[Aneixo:Lista de raças de perros|Lista de raças de perros]]
* [[Seleçon artificial]]
* [[Medecina Beterinária]]
== {{Lhigaçones Sternas}} ==
* [http://www.infolobo.org/Cao.html 3=La ourige de l perro caseiro] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081203132707/http://www.infolobo.org/Cao.html |date=2008-12-03 }}
[[Catadorie:Animales]]
i7ikepr4x65x3wu1oc5v7nd46e84ug3
Peste negra
0
717
107358
101726
2026-07-22T18:37:25Z
~2026-38935-23
15383
/* */
107358
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}
[[Fexeiro:Burying Plague Victims of Tournai.jpg|thumb|250px|right|Peste negra. [[Eiluminura]]. (c.[[1360]]-[[1375]]). MS 13076-77, f. 24v.]]
'''Peste negra''' ye la zeignaçon por que quedou coincida, durante la [[Eidade Média]], la '''peste bubónica''', [[pandemia]] que assolou la [[Ouropa]] durante l [[seclo XIV]] i dizimou antre 25 i 75 milhones de pessonas<ref>[http://www.medhunters .com/articles/deathOnAGrandScale.html Death on la Grand Scale]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.abma.org/public_heialth/biosecurity/plague_bgnd.asp Plague Backgrounder]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, sendo que alguns pesquisadores acraditan que l númaro más próssimo de la rialidade ye de 75 milhones <ref>[http://www.physorg .com/news97780475.html Black Death-type baterie found in trash]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> , un terço de la populaçon de la época.
La [[malina]] ye causada pula [[batéria]] ''[[Yersinia pestis]]''<ref>[http://www.pasteur.fr/atu/prisse/press/07pesteTIGR_I.htn Researchers sound the alarn: the multidrug resistance of the plague bacillus could spread]</ref>, trasmitida al ser houmano atrabeç de las [[pulga]]s de l [[rato-preto|ratos-pretos]] (''Rattus rattus'') ó outros roedores.
Ls surtos de peste bubónica ténen ourige an detreminados focos geográficos adonde la batéria permanece de forma andémica, cumo ne l sopé de l [[Himalaias]] i na region de l [[Grandes Lhagos Africanos]]. Las restantes populaçones de roedores anfetados hoije eisistentes tiran sido solo cuntaminadas an períodos stóricos.
Las populaçones de alguns roedores de las pradaries bíben an altíssimos númaros an einormes cunjuntos de galeries subterráneas que quemunícan uas cun las outras. L númaro de andebíduos nestas quemunidades permite a la peste stablecer-se porque, cul custante nacimiento de crias, hai siempre suficiente númaro de nuobos hóspedes de forma cuntina para la sue manutençon andémica. Naturalmente que las populaçones de ratos i de houmanos nas (pequeinhas) cidades mediebales nunca tubírun la massa crítica cuntina de andebíduos suscetibles para se mantíren. Nessas quemunidades de homes, la peste anfeta todos ls andebíduos suscetibles até solo restáren ls muortos i ls eimunes. Solo apuis dua nuoba geraçon nun eimune aparecer i se tornar la maiorie, puode la peste regressar. Nas quemunidades houmanas, antoce, la peste ataca an [[eipidemia]]s.
[[Fexeiro:The plague of ashdod 1630.jpg|350px|thumb|''La peste an Ashdod'', quadro de [[Nicolas Poussin]], 1630. (na berdade la eipidemia bíblica de [[Ashdod]] de ls filisteus poderá nun tener sido la peste)]]
== Stória ==
=== La Peste na Antiguidade ===
Hai bárias refréncias la eipidemias mortíferas na [[Bíblia]]. Ne l período mediebal, an que la peste era la percipal malina eipidémica mortífera, estas alusones fúrun anterpretadas cumo refrentes a eilha, ua eideia que ten sido aceite por muitos storiadores até al persente. Inda assi, nun eisiste nanhun dado clínico que permita eidantificar las malinas eipidémicas de la Bíblia, cumo aqueilha que [[Dius]] tenerie mandado contra ls [[filistiu]]s cumo castigo apuis de tenéren roubado la [[Arca de la aliança]].
De l punto de bista médico, ye amprobable que la malina bíblica tenga sido peste. Nun hai refréncias claras a bubos, nin a nanhun sintoma caratelístico, i na altura habie muitas malinas capazes de matar muitas pessonas an pouco tiempo. Se tubisse sido peste, tenerie de benir de algun reserbatório animal, i nesse causo tenerie cuntinado a aparecer cun algua frequéncia na region. Inda assi, ls antigos [[Heipócrates]] i [[Galeno]] nun la mencionan ne ls sous testos i la bioléncia strema cun que dizimou las populaçones durante la era de [[Justiniano]] i la [[Eidade Média]] fázen supor que nó haberie eimunidades antre las populaçones de la [[Ouropa]] i [[Médio Ouriente]] nessa altura.
La eipidemia çcrita por [[Tucídides]] que atingiu [[Atenas]] ne l seclo de [[Péricles]] (seclo V a.C.), durante la [[Guerra de l Peloponeso]] contra [[Sparta]], matando un terço de la populaçon, tamien fui cunsidrada cumo peste. Ye mui más probable, inda assi, que tenga sido outra malina cumo [[sarampo]] ó [[baríola]], na altura malinas mortíferas debido a la baixa eimunidade, i, de qualquiera forma, la populaçon de la [[Grécia]] anton era ansuficiente para le permitir stablecer-se, pul que zapareciu sin rastro.
Solo ne l [[seclo I]] ye que [[Rufus de Éfeso]], un médico griego, ne ls dá ua çcriçon más clara de peste na [[Líbia]], [[Eigito]] i [[Síria]]. El çcribe ls bubos duros, febre alta, [[delor]] i delírio ancontrados puls sous colegas [[Dioscorides]] i [[Posidonius]] nessas regiones. La çcriçon de la malina por Rufus deixa claro que la malina era stremamente ancomun na region nessa altura, apesar de la sue refréncia por un médico de l [[seclo III a.C.]] que la tenerie çcrito, l que lheba alguns storiadores a supor que yá serie andémica ne l [[Mediterráneo]] zde hai muito. Inda assi, será más probable que estas eipidemias de l [[seclo I]] séian debidas a ralos biajantes anfetados. De fato fui por buolta de ls purmeiros anhos de la [[Era de Cristo]] que las purmeiras lhigaçones regulares por barco de l [[Eigito]] [[Ampério romano|Romano]] para la [[Índia]] fúrun efetuadas. La peste ye trasmissible de pessona para pessona, mas esse modo de trasmisson mata debrebe (an 2-3 dies) i ye ineficaç, lhougo las eipidemias deste tipo son de cúrtie duraçon i stenson. Cumo nun eisistirian populaçones de roedores anfetados nessa altura acerca de l [[Mediterráneo]], la trasmisson eipidémica de la peste por to la [[Ouropa]] i [[Médio Ouriente]] serie ampossible.
[[Abdalatif]] çtacou-se ne l studos subre la peste i deixou pa l persente un amportante relato subre la [[peste]] que ne ls anhos de [[1200]] la [[1201]] assolou l [[Cairo]], [[Eigito]].
=== La Peste de Justiniano ===
La peste de [[Justiniano]] acunteciu ne l Ampério Romano de l Ouriente, más coincido cumo [[Ampério Bizantino]], an [[541]] i [[542]]. Ls storiadores de la época dan-me ls la purmeira çcriçon anconfundible de la peste.
Esta pandemia probablemente oureginou-se na [[Etiópia]] a partir de l reserbatório de ls Grandes Lhagos, ó puls nabios romanos que fazien quemércio cula [[Índia]], i antrou ne l território de [[Bizáncio]] ne l [[Eigito]]. Nessa altura l Eigito pagaba la ''anona'', l ampuosto de grano de [[trigo]], para abastecer ls mercados de [[Custantinopla]], cumo fazira antes la [[Roma]]. Tenerie sido por esses nabios que la peste chegou a la capital. Nesta cidade de quaije un milhon de habitantes, la peste matou ne l sou pico cerca de 10 000 pessonas por die, segundo l storiador de la época [[Procópio de Cesareia]], acabando por matar al to 40% de la populaçon de la cidade. La nobreza fui tamien dizimada, lhebando l [[Amperador]] [[Justiniano]] a promulgar lheis nuobas de sucesson para lhidar cula situaçon de la perda aguda de ls sous melitares i burocratas.
Nessa altura, l Ampério Bizantino lhutaba contra la acupaçon [[bárbaro|bárbela]] de las tierras de l antigo [[Ampério Romano de l Oucidente]], tenendo yá, grácias als sous generales [[Belisário]] i al [[Scrabatura|scrabo]] amperial i [[eunuco]] [[Narses]], recuperado l norte de [[África]], ancluindo [[Cartago]] de l [[bándalo]]s, i la [[Eitália]] i l sul de la [[Península Eibérica]] (ancluindo l [[Algarbe]]) de l [[oustrogodo]]s i [[besigodo]]s. La perda de fondos i de homes na capital debido a la peste fui detreminante na cessaçon de las hostilidades ne l período de maior sucesso, lhebando finalmente a la derrota de la campanha pula presson cuntina de las tribos bárbaras nun cunquistadas que ande habitában.
Al todo tenerie morrido 25% de la populaçon de las cuostas de l [[Mediterráneo]] Ouriental, cerca de 9 milhones de pessonas.
=== Peste Negra ===
La Peste Negra fui ua eipidemia que atingiu la [[Ouropa]], la [[China]], l [[Ouriente Médio]] i outras regiones de l Mundo durante l [[seclo XIV]] ([[1347]]-[[1350]]), matando un terço de la populaçon de la Ouropa i porporçones probablemente semelhantes nas outras regiones. La peste nun solo dezimou la populaçon cumo lhargamente çtruiu la ceblizaçon ouropeia de la baixa [[Eidade Média]], de la custruçon de las [[catedral]]es i de l [[feudalismo]], que fui sustituída pula bastante defrente ceblizaçon de las Çcubiertas i de l [[Renacimiento]], lhougo que la populaçon bultou a crecer. Durante l período de reboluçon que causou, anstituiçones milenares cumo la [[Eigreija Católica]] fúrun questionadas, nuobas formas de religion místicas i de pensar prosperórun i minories inocentes cumo ls [[lepra|leprosos]] i ls [[judiu]]s fúrun perseguidas i acusadas de séren la causa de la peste.
Ls cidadanos que tenien la malina éran oubrigados a salir de las cidades por 40 dies para probar que nun stában doentes. Alguas ordes relegiosas recolhian estas pessonas i las tratában anquanto stában eisoladas i nun podien se aprossimar de pessonas que nó tenien la malina.
== Anfeçon einicial ==
La cundiçon einicial pa l stablecimiento de la peste fui la ambason de la Ouropa pul rato preto andiano ''[[Rattus]] rattus'' (hoije ralo) . L rato preto nun trouxe la peste para la Ouropa, mas ls sous hábitos más domesticados i más próssimos de las pessonas criórun cundiçones para la rápida trasmisson de la malina. La sue sustituiçon pul ''[[Rattus norbegicus]]'', cinzento i mui más tímido, fui cierta mente amportante ne l declínio de las eipidemias de peste na Ouropa a partir de l [[seclo XVIII]].
La peste fui quaije cierta mente disseminada puls [[mungol|mungóles]], que criórun un ampério na stepe ne l final de l [[seclo XIII]]. [[Géngis Khan]] cun las sues hordas de nómades mungóles cunquistou to la [[stepe]] de la Eurásia setentrional, de la [[Ucránia]] até a la [[Manchúria]]. Tenerien sido ls mungóles que, apuis de la sue cunquista de la [[China]], fúrun anfetados na region la sul de l [[Himalaias]] pula peste, yá que essa region alberga un de l más antigos reserbatórios de roedores anfetados andemicamente.
Ls guerreiros mungóles tenerien anton anfetado las populaçones de roedores de las planices de la [[Eurásia]], de la [[Manchúria]] a la [[Ucránia]], cujos reserbatórios de roedores anfetados andemicamente eisisten hoije. Ls ratos pretos de las cidades i de l campo de la [[Ouropa]] oucidental nun son suficientemente numerosos ó aglomerados an grandes quemunidades para séren afetados andemicamente, i tiran sido afetados pula eipidemia de l mesmo modo que las pessonas, morrendo an grandes quantidades até acabáren ls andebíduos suscetibles, ocorrendo nuoba eipidemia quando surgie ua nuoba geraçon. Lhougo tiran sido solo ls mediadores de la anfeçon antre por un lhado ls mungóles i ls roedores anfetados de la sue stepe, i ls ouropeus.
Deste modo splica-se que, al cuntrário de qualquiera época precedente, la peste tenga surgido an quaije todas las geraçones na Ouropa apuis de l [[seclo XIV]]: staba stablecido un reserbatório de la anfeçon lhougo a las sues puortas, na Ucránia (adonde de fato fúrun las eipidemias más frequentes, até a la redadeira que ande se lhemitou). Tamien ye por esta rezon splicado l fato de la peste tener atingido simultaneamente la Ouropa, la China i l Médio Ouriente, yá que las carabanas de la [[Rota de la Seda]] facilmente quemunicórun la malina la estas regiones lhimítrofes de la stepe.
== La Peste na Ouropa ==
[[Fexeiro:Bubonic plague map.PNG|thumb|350px|Progresson anual de la Peste Negra na Ouropa ne l seclo XIV. A quelor berde andica zonas pouco atingidas]]
La peste respunsable pula [[eipidemia]] de l [[seclo XIV]] surge durante l cerco a la quelónia de [[Génoba]], [[Caffa]], na [[Crimeia]] (Ucránia), an [[Outubre]] de [[1347]] puls [[tatar]]s (un pobo [[mongol]] ó túrquico) auxiliados puls [[República de Beneza|benezianos]]. La peste matou tantos tatares que fúrun oubrigados a retirar-se, mas nun sin cuntaminar la cidade. Nesta morrírun tantos habitantes que tubírun de ser queimados an piras, yá que nun habie mano de obra suficiente pa ls anterrar. [[Custantinopla]] tenerie sido anfetada na mesma época. Bários nabios [[República de Génoba|genobeses]] fugiran de la peste, ando atracar als portos de [[Messina]], [[República de Génoba|Génoba]], [[Marselha]] i [[República de Beneza|Beneza]], cun ls porones chenos de l cadáberes de l marenheiros. La trasmisson tenerie sido feita puls ratos pretos de Caffa, que trasmitiran las sues pulgas anfetadas als ratos destas cidades. Assi se splica que anque alguas cidades tenéren recusado ls nabios, téngan sido anfetadas eigualmente, yá que ls ratos scapában pulas cuordas de la atracaige.
Assi çcribe [[Bocacio]] ls sintomas: "Aparecian, ne l ampeço, tanto an homes cumo nas mulhieres, ó na birilha ó nas axilas, alguas anchaçones. Alguas destas crecian cumo maçanas, outras cumo un uobo; crecian uas más, outras menos; chamaba-las l pobo de bubones. An seguida l aspeto de la malina ampeçou a alterar-se; ampeçou a colocar manchas de quelor negra ó lhíbidas ne ls anfermos. Tales manchas stában ne ls braços, nas coixas i an outros lhugares de l cuorpo. An alguas pessonas las manchas aparecian grandes i sparsas; an outras éran pequeinhas i abundantes. I, de l mesmo modo cumo, la percípio, l bubon fura i inda era andício einebitable de muorte, tamien las manchas passórun a ser mortales".
Ua de las maiores dediculdades era dar sepultura als muortos:
:"Para dar sepultura la grande quantidade de cuorpos yá nun era suficiente a tierra sagrada junto a las Eigreijas; por esso passórun-se a eidificar Eigreijas ne ls semitérios; punien-se nessas Eigreijas, a las cientos, ls cadáberes que iban chegando; i eilhes éran ampilhados cumo las mercadorias ne ls nabios".
An [[Abignon]], na [[Fráncia]], bibia Guy de Chauliac, l más famoso cerjano dessa época, médico de l [[Papa Clemente BI]]. Chauliac subrebibiu a la peste i deixou l seguinte relato: "La grande mortandade tubo ampeço an Abignon an janeiro de [[1348]]. La eipidemia se apersentou de dues maneiras. Ne ls purmeiros dous meses manifestaba-se cun febre i spetoraçon sanguinolenta i ls doentes morrian an 3 dies; decorrido esse tiempo manifestou-se cun febre cuntina i anchaçon nas axilas i nas birilhas i ls doentes morrian an 5 dies. Era tan cuntagiosa que se propagaba debrebe dua pessona la outra; l pai nun iba ber sou filho nin l filho la sou pai; la caridade zaparecera por cumpleto". I cuntina: "Nun se sabie qual la causa desta grande mortandade. An alguns lhugares pensaba-se que ls judius habien ambenenado l mundo i por esso ls matórun".
Ne l meio de tanto desespero i eirracionalidade, houbo alguns eipisódios eidificantes. Muitos médicos se çpusírun a atender ls pestosos cun risco de la própia bida. Adotában para esso roupas i máscaras speciales. Alguns dentre eilhes eibitában aprossimar-se de l anfermos. Prescrebian a la çtáncia i lhancetában ls bubones cun facas de até 1,80 m de cumprimiento.
De la [[Península Itálica]], la malina spalhou-se pul resto de la Ouropa, atingindo la [[Grana-Bretanha]] i [[Pertual]] an [[1348]] i finalmente la [[Scandinábia]] an [[1350]]. Alguas zonas fúrun inexplicablemente poupadas, cumo [[Milon]] i la [[Polónia]].
[[Fexeiro:Doktorschnabel 430px.jpg|thumb|220px|Médico de la Eidade Média cun fato "protetor" anti-peste]]
== La Peste an Pertual ==
An [[Pertual]], la peste antrou ne l Outonho de [[1348]]. Matou antre un terço i metade de la populaçon, segundo las stimatibas más credibles, i antretanto reduziu la nacion al caos. Fúrun anclusibamente cumbocadas las [[Cortes]] an [[1352]] para restaurar la orde.
Un de ls eifeitos andiretos de la peste an [[Pertual]] serie la reboluçon apuis de l reinado de [[Fernando I de Pertual|D. Fernando]] ([[Crise de 1383-1385]]). Este anterregno, más que ua guerra cebil pula scolha de nuobo [[rei]], terá antes sido la lhuita de la nuoba classe de pequeinha nobreza i burguesie que chubira la scaleira social aprobeitando las ouportunidades apuis de ls desequilíbrios sociales probocados pula peste, contra l "antigo regime" zacreditado, la anfraquecida i sclerótica alta nobreza que presidira a la catástrofe i cujos titulares, nacidos i criados ne ls anhos de la malina, nun tiran adquirido las capacidades neçairas a la gobernaçon eficaç. De fato esta eilite de la alta nobreza, clero i Casa Rial, terá respundido a la sustancial perda de rendimientos i oumiento de custos de mano de obra debido a la peste cun maior outoritarismo i tirania. Assi se splica la tendéncia desta andeble alta nobreza de se aliar cula sue tamien atacada cungénere [[Reino de Castielha|castelhana]].
La peste, que nunca antes eisistira na [[Península Eibérica]], boltou la [[Pertual]] bárias bezes até al fin de l [[seclo XVII]], ó seia siempre que nacian suficientes nuobos hóspedes nun eimunes. Nanhue fui nin remotamente tan debastadora cumo la purmeira, mas la Grande Peste de [[Lisboua]] an [[1569]] terá matado 600 pessonas por die, al to 60 000 habitantes de la cidade tiran sucumbido. La redadeira grande eipidemia fui an [[1650]]. Inda assi, ne l seguimiento de la Terceira Pandemia (ber delantre), la peste fui amportada pa l [[Porto]] an [[1899]] de l Ouriente (probablemente de [[Macau]] adonde grassou zde [[1895]] até al fin de l seclo). La eipidemia de l Porto fui studada por [[Ricardo Jorge]], que anstituiu las medidas de Salude Pública neçairas, i que la cunseguiran lhemitar.
== Eifeitos culturales i ''pogroms'' ==
{{ber artigo percipal|[[Lenda de l ambenenamiento de l poços]]}}
Ls eifeitos demográficos, culturales i relegiosos fúrun eimensurables. La populaçon çceu an más dun terço. Ls subrebibentes de l pobo i de la pequeinha nobreza i burguesie probablemente anriquecírun, por oumiento de l salários debido a la deminuiçon de la mano-de-obra i çcida de l précios de las tierras i de las rendas. Ls grandes propietários rurales, dependentes totalmente de l trabalho alheno, sofrírun algun declínio eiquenómico. Dende se splica la proclamaçon de las lheis de l [[sumtuário]], que proibiran als bilones usar roupas caras cumo ls nobres. Nun stando las dibisones sociales tan claras cumo antes la nible de propiadade, ansistiu-se más ne ls títalos.
Las perseguiçones a las minories oumentórun drasticamente, i specialmente ls [[pogron]]s contra ls judius. L fato de la maiorie de l médicos judius pouco poder fazer, i de l fanatismo relegioso que se apossou de las populaçones aterrorizadas, terá cuntribuído para la acusaçon i perseguiçon a essa minorie. Para alhá desso ls judius tornórun-se suspeitos quando, debido a las sues lheis [[Talmud|talmúdicas]] de higiene (cumpridas rigorosamente), las sues bítimas fúrun an menor númaro que las de quemunidades crestianas. Houbo más de 150 massacres i dezenas de quemunidades judaicas menores fúrun streminadas puls motines de l crestianos, facilmente ancitados puls priores lhocales, apesar de las cundenaçones puls altos [[clérigo]]s. La perseguiçon de ls judius na [[Almanha]] lhebou a la sue emigraçon an massa para la [[Polónia]] i para la [[Rússia]], adonde mantibírun la [[léngua almana]] ó l sou dialeto heibraico, l [[Yiddish]].
Ls lheprosos tamien fúrun perseguidos, culpados cumo ls judius de disseminar la malina (la [[lepra]] naturalmente nun ten nanhue relaçon cula peste).
[[Fexeiro:Flagellants.png|thumb|220px|Flagelantes: mobimiento relegioso místico que surgiu cumo reaçon a la Peste]]
Vários mobimientos relegiosos surgiran de l terror que alimentaba l [[misticismo]] i çcrediblizaba las formas relegiosas más tradecionales. Ls [[flagelante]]s que acraditában na lhibertaçon pula outo-martirizaçon i pula delor crecírun radicalmente an númaros, i fúrun ne l [[Sacro Ampério Romano-Germánico]] i outros stados ls percipales respunsables pula perseguiçon fanática als judius.
== Recorréncias ==
La malina boltou la cada geraçon a la Ouropa até al ampeço de l [[seclo XVIII]]. Cada eipidemia mataba ls andebíduos suscetibles, deixando ls restantes eimunes. Solo quando ua nuoba geraçon nun eimune crecie ye que habie outra beç suficiente númaro de pessonas bulnerables para la anfeçon se propagar. Inda assi nanhue destas eipidemias fui tan mortal cumo la purmeira, debido a las modificaçones de cumportamiento i a la eiliminaçon de l [[gene]]s (cumo alguns de l [[MHC]]- ber [[sistema eimunitário]]) que dában special suscetiblidade als sous portadores. Eipidemias notables fúrun la Peste Spanhola de [[1596]]-[[1602]], que matou quaije un milhon de spanholes, la Peste eitaliana de [[1629]]-[[1631]], la [[Grande Praga de Lhondres]] de [[1664]]-[[1665]] i la Grande Peste de [[Biena]] an [[1679]].
La peste lhondrina ye specialmente antressante porque fui la redadeira naqueilha cidade. L [[Grande fuogo de Lhondres]] lhougo ne l anho seguinte, an [[1666]] queimou cumpletamente las casas de madeira i telhados de [[cuolmo]] quemuns até anton, i nuobos materiales cumo la piedra, ls tijolos i las teilhas fúrun ousados na custruçon de nuobas casas, cuntribuindo para afastar ls ratos de las habitaçones. L mesmo porcesso, aliado a melhores cundiçones de higiene i a la sustituiçon de l rato preto pul rato cinzento (''Rattus norbegicus'', que eibita las pessonas), i a la resisténcia genética crecente de las populaçones, cuntribuíran pa l declínio cuntino de las eipidemias de peste na Ouropa.
== La Peste na China ==
Las purmeiras çcriçones de la peste na [[China]] relatórun ls causos ocorridos an [[1334]] na porbíncia de [[Hubei]], aparentemente causos lhemitados. Antre [[1353]] i [[1354]], cula China sob domínio de l mungóles, ua eipidemia mui más stensa ocorreu, nas porbíncias de [[Hubei]], [[Jiangxi]], [[Shanxi]], [[Hunan]], [[Guangdong]] ([[Canton]]), [[Guangxi]], [[Heinan]] i [[Suiyuan]]. Ls outores de la época stimórun, talbeç sageradamente, que dun terço la dous terços de la populaçon de la China tenerie sucumbido, an alguas regiones más de 90% de la populaçon.
== La Peste ne l Médio Ouriente ==
La malina antrou na region pul sul de la stepe, atual [[Rússia]], an [[1347]], cun las tropas de l general [[Malik Asraf]] que regressaba la [[Bagdá|Bagdad]] apuis de campanha melitar na stepe de l [[Azerbeijan]]. Ne l final de [[1348]] yá stá ne l [[Eigito]], [[Palestina]] i [[Antioquia]], spalhando la muorte. [[Meca]] fui anfetada an [[1349]], sendo la malina trazida puls peregrinos pa l [[Hajj]], i depuis l [[Iémen]] an [[1351]]. Morriu cerca dun quarto de la populaçon de la época.
== La "Terceira Pandemia" ==
La terceira pandemia acunteciu ne l [[seclo XIX]], mas la sue disseminaçon fui afetabamente trabada puls sfuorços de las eiquipes sanitárias.
Ampeçou-se probablemente na stepe de la [[Manchúria]], adonde las [[marmota]]s anfetadas fúrun caçadas an grandes númaros puls eimigrantes chineses que las bendian als oucidentales para porduzir jiquetas. A partir de [[1855]] spalhou-se por to la China, amenaçando ls ouropeus de [[Hong-Kong]] an [[1894]], l que lhebou al ambio de eiquipas de médicos i bateriologistas para la region. Inda assi fui ampossible eibitar la sue disseminaçon por nabios para portos an to l mundo, ancluindo na Ouropa i [[Califórnia]]. Terá sido nesta altura que ls roedores salbaiges de las pradaries amaricanas i de l [[Brasil]] fúrun anfetados.
Esta pandemia matou 12 milhones de pessonas na China i Índia.
== La Ciéncia de la Medecina i la Peste ==
L purmeiro ambestigador a cunsidrar la peste negra ua malina anfeciosa fui [[Rhases]], un [[médico]] [[Árabes|árabe]], ne l [[seclo X]].Las purmeiras medidas eficazes de salude pública fúrun tomadas ne ls portos mediterránicos ouropeus. La [[quarentena]] permitie als portuários berificar la persença de la peste i cuntener la sue disseminaçon eficazmente, sequestrando ls acupantes dun nabio durante un período superior al de la ancubaçon de la malina.
Inda assi fui quando de la Terceira Pandemia que ampeçou la ambestigaçon científica más séria subre la malina, por ambestigadores trabalhando na Ásia ne ls anhos de [[1890]]. L francés [[Paul Lhouis Simond]] eidantificou la pulga de ls roedores cumo percipal betor de trasmisson. An [[1894]], an [[Hong Kong]], l bateriologista [[Suíça|suíço]] [[Alexandre Yersin]] isolou pula purmeira beç la ''Yersinia pestis'', i detreminou l sou modo de trasmisson, tenendo sido houmenageado cula nomeaçon a partir de l sou nome de la spece respunsable.
Tamien an [[1894]] l médico japonés [[Shibasaburo Kitasato]] eidantificou andependientemente l bacilo respunsable.La redadeira eipidemia de peste na Ouropa acunteciu na [[Ucránia]] i [[Rússia]] an [[1877]]-[[1889]], nas regiones de la [[stepe]] ([[Urales]] i [[mar Cáspio|Cáspio]]) . Grácias a las medidas de cuntençon, morrírun solo 420 pessonas. La lhocalizaçon de la redadeira eipidemia ye rebeladora yá que ye na stepe que chimpa l reserbatório de roedores que albergan la batéria andemicamente.
Hoije an die la peste nun ye un porblema maior de salude.
=== Trasmisson ===
[[Fexeiro:Rattus rattus03.jpg|thumb|220px|''Rattus rattus'', la spece de ratazana respunsable pula disseminaçon de la peste durante la Eidade Média]]
La peste bubónica ye ua malina primariamente de [[roedor]]s: ([[rato (animal)|ratos]], [[ratazana]]s, [[coneilho]]s, [[marmota]]s, [[squilo]]s). Spalha-se antre eilhes por cuntato direto ó pulas pulgas, i ye-les frequentemente fatal.
La peste ne ls houmanos ye ua típica [[zonose]], causada pul cuntato cun roedores anfetados. Las pulgas de ls roedores recolhen la batéria de l sangre de ls animales anfetados, i quando estes morren, percuran nuobos hóspedes. Antretanto la batéria multiplica-se ne l antestino de la pulga. Perros, gatos i seres houmanos puoden ser anfetados, quando la pulga lhiberta batérias na [[piel]] de la bítima. La ''Y. pestis'' entra anton na [[linfa]] atrabeç de feridas ó microabrasones na piel, cumo la de la picada de la pulga.
Outra forma de anfeçon ye por inalaçon de pingas de lhíquido de [[spirro]]s ó [[tosse]] de andebíduo doente.
=== Eipidemiologie ===
[[Fexeiro:World distribution of plague 1998.PNG|thumb|220px|A amarielho: países cun causos de Peste; a burmeilho, países cun quemunidades de roedores salbaiges anfetados cun peste]]
La peste fui ua eipidemia stremamente mortífera na [[Ouropa]], [[China]], [[Médio Ouriente]], [[Ásia]] i [[África]] durante bárias épocas, principalmente durante la baixa [[Eidade Média]]. La redadeira eipidemia seneficatiba acunteciu ne l fin de l [[seclo XIX]], na [[China]] i [[Índia]], mas inda hoije se registan causos an bários países, principalmente naqueilhes an que hai populaçones de roedores salbaiges anfetados. Hai cerca de 2000 causos por anho an to l mundo, nas regiones an que hai roedores anfetados.
Hai hoije populaçones de roedores cun peste [[andemia|andémica]] ne l Oucidente de l [[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]], sopé de l [[Himalaias]], planices de la Eurásia setentrional ([[Mongólia]], [[Manchúria]] na [[China]], [[Ucránia]]), region de ls grandes lhagos na [[África]] ouriental i alguas regiones de l [[Brasil]] i de l [[Andes]]. La trasmisson de la peste ye rala i debida a cuntato direto cun ls animales anfetados i nun atrabeç de pulgas.
=== Progresson i sintomas ===
La batéria entra por pequeinhas quebras ambisibles de la antegridade de la [[piel]]. Dende spalha-se pa ls [[gánglio lhinfático|gánglios lhinfáticos]], adonde se multiplica.
Após ne l mássimo siete dies, an 90% de ls causos surge [[febre]] alta, mal star i ls bubos, que son protuberáncias azuladas na piel. San na berdade solo gánglios lhinfáticos heimorrágicos i anchados debido a la anfeçon. A quelor azul-sberdeada adbén de la degeneraçon de la [[heimoglobina]]. L aparecimiento de ls bubos corresponde a ua taxa média de subrebibéncia que puode ser tan baixa cumo 25% se nun fur tratada. Las batérias ambaden anton la corriente sanguínea, adonde se multiplican causando peste [[seticemia|seticémica]].
La peste seticémica carateriza-se pulas heimorragies an bários ourgones. Las heimorragies para la [[piel]] forman manchas scuras, de adonde ben l nome de peste negra. De l sangre puoden ambadir qualquiera ourgon, sendo quemun la anfeçon de l [[pulmon]].
La peste pneumónica puode ser un zambolbimiento de la peste bubónica ó ua inalaçon direta de pingas anfeciosas spelidas por outro doente. Hai tosse cun [[spetoraçon]] sanguinolenta i purulenta altamente anfeciosa. La peste inalada ten menor período de ancubaçon (2-3 dies) i ye lhougo de ampeço pulmonar, sin bubos. Apuis de aparecimiento de ls sintomas pulmonares la peste nun tratada ye mortal an 100% de l causos.
Mesmo se tratada cun [[antibiótico]]s, fuora se na fase einicial, la peste ten inda ua mortalidade de 15%.
=== Diagnóstico ===
L diagnóstico ye feito por recolha de amostras de lhíquido de l bubos, [[pús]] ó sangre i cultura an meios de nutrientes para ouserbaçon al [[microscópio]] i análeze bioquímica.
=== Prebençon ===
Eibitar l cuntato cun roedores i erradicá-los de las árias de habitaçon ye la sola proteçon eficaç. L [[binagre]] fui outelizado na Eidade Média, yá que las pulgas i las ratazanas eibitan l sou oulor.
La peste ye de quemunicaçon oubrigatória a las outoridades. Cuntatos de andebíduos afetados inda hoije son postos an [[quarentena]] durante seis dies.
=== Tratamiento ===
Ls [[antibiótico]]s rebolucionórun l tratamiento de la peste, tornando-la de agente de la muorte quaije cierta an malina facilmente cuntrolable. San eficazes la [[stretomicina]], [[tetraciclina]]s i [[cloranfenicol]]. Tratamientos más recentes bénen outelizando tamien la [[gentamicina]] i la [[doxiciclina]] cun resultados eficazes.
=== Notificaçon ===
La peste ye ua malina de [[Notificaçon Cumpulsória]] anternacional i debe ser quemunicada eimediatamente, pula bie más rápida, a las outoridades sanitárias. La ambestigaçon ye oubrigatória.
== Cumo arma biológica ==
La peste fui einicialmente antroduzida an [[Jaffa]] cumo [[arma biológica]]. Cadáberes de [[Turquia|turcos]] que tenien morrido de la malina fúrun [[catapulta]]de l para drento de las muralhas de la cidade, de adonde se spalhou dando ourige a la Peste Negra de l [[seclo XIV]].
Durante la [[Purmeira guerra mundial]], l eisército de l [[Japon]] zambolbiu la peste anquanto arma biológica de disseminaçon por pulgas. Fui ousada contra cebiles chineses i [[prisioneiros de guerra]] na [[Manchúria]].
Durante la [[Guerra frie]] ls [[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]] i la [[URSS]] zambolbírun stirpes geneticamente modificadas de bacilos '' Yersinia pestis'' para disseminaçon cumo aerossol pul aire. La Ounion Sobiética probablemente zambolbiu armas eficazes an grande belume, segundo alguns relatórios de l serbícios secretos de ls Stados Ounidos, mas dados specíficos nun son coincidos i ye probable que ls arsenales yá téngan sido çtruídos.
== Refréncias ==
<references/>
[[Catadorie:Seclo XIV]]
[[Catadorie:Pandemias]]
[[Catadorie:Stória de la medecina]]
[[ja:ペスト#14世紀の大流行]]
9d03eawe3bhceany6dzpdbchl0hntnq
Planeta
0
726
107311
103522
2026-07-21T20:23:32Z
~2026-30875-10
15270
107311
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Exotic_Atmospheres.jpg|thumb|Cuncepçon artística dun [[planeta strasolar]] ([[HD 209458 b]]) a orbitar ua streilha]]
'''Planeta''', cumo [[Defeniçon de planeta|defenido]] pula [[Ounion Astronómica Anternacional]] (UAI), ye un [[cuorpo celhestre]] [[orbita]]ndo ua [[streilha]] ó [[Eiboluçon stelar|restros stelares]] que ten massa suficiente para haber [[rotaçon]] al redror de l (atrabeç de la [[grabidade]]) i, nun ten massa suficiente para causar [[Fuson nuclear|fuson termonuclear]], tenendo, inda, limpado la bezinança de sue [[órbita]] .
Na redadeira década fúrun yá çcubiertos mais de 200 [[planetas stra-solares]], porbando que la eisisténcia destes cuorpos ye ounibersal.
== Definiçon ==
[[Fexeiro:Solar planets.jpg|left|thumb|upright|Gráfico a repersentar l tamanho an scala aprossimada de ls planetas de l [[sistema solar]], mas nó la çtáncia. Ua parte de l disco solar ye besible ne l topo.
Legendas:
<br />1=[[Mercúrio (planeta)|Mercúrio]]
<br />2=[[Bénus (planeta)|Bénus]]
<br />3=[[Tierra (planeta)|Tierra]]
<br />4=[[Marte (planeta)|Marte]]
<br />5=[[Júpiter (planeta)|Júpiter]]
<br />6=[[Saturno (planeta)|Saturno]]
<br />7=[[Ourano (planeta)|Urano]]
<br />8=[[Netuno (planeta)|Netuno]]]]
{{Ber artigo percipal|[[Definiçon de planeta]]}}
La palabra "planeta" ben de l [[Léngua griega antiga|griego]] πλανήτης — "planētēs", "plan", que quier dezir "aquel que bagueia", bisto que ls astrónomos antigos ouserbában cumo ciertas luzes se mobian atrabeç de l cielo an zacuordo cun las streilhas. Eilhes acraditában que esses oubjetos a la par cul [[Sol]] i la [[Luna]] uorbitában la [[Tierra]] cunsidrada stacionária ne l centro.
L númaro oureginal de planetas era siete: [[Luna]], [[Marcúrio (planeta)|Marcúrio]], [[Bénus (planeta)|Bénus]], [[Sol]], [[Marte (planeta)|Marte]], [[Júpiter (planeta)|Júpiter]], i [[Saturno (planeta)|Saturno]], an órbitas detreminadas segundo l [[Geocentrismo|sistema]] defenido por Ptolomiu.
Mais tarde, cula adoçon de l [[heiliocentrismo]], la Tierra passou a ser cunsidrado planeta anquanto l Sol i la Luna perdírun esse ''status''. Cula ambençon de l telscópio permitiu-se la çcubierta de [[Ourano (planeta)|Ourano]] (1781), [[Netuno (planeta)|Netuno]] (1846) i [[Pluton]] (1930). Pluton antretanto, a partir de la resoluçon de [[24 de agosto]] de [[2006]] de la Ounion Astronómica Anternacional, deixou de ser cunsidrado un planeta, passando al ''status'' de [[planeta nano]].
La defeniçon adotada prenche un bazio que eisistie neste campo científico zde ls tiempos de l astrónomo polaco [[Nicolau Copérnico]] ([[1473]]-[[1543]]). La nuoba definiçon stablece trés grupos de cuorpos celhestres. L purmeiro anclui ls uito planetas "clássicos": Mercúrio, Bénus, Tierra, Marte, Júpiter, Saturno, Urano i Netuno. L segundo grupo anclui [[Ceres (planeta nano)|Ceres]], [[Pluton]] i [[Éris (planeta nano)|Éris]], son ls [[planeta nano|planetas nanos]] i l terceiro grupo ye formado por pequeinhos cuorpos de l sistema solar, cumo [[asteróides]] i [[cometas]].
=== Cuntrobérsias ===
Até l anho de [[2006]], cunsidraba-se [[Pluton]] l nono planeta de l sistema solar. La cuntrobérsia fui ampeçada pula çcubierta de [[Éris (planeta nano)|Éris]], cuorpo celhestre que queda para alhá de la órbita de [[Netuno (planeta)|Netuno]] i ten dimensones superiores a las de Pluton.
Pluton, çcubierto an [[1930]] pul cientista norte-amaricano [[Clyde Tombaugh]] ([[1906]]-[[1997]]), fui oubjeto de polémica hai décadas, percipalmente por causa de l sou tamanho, cujas stimatibas fúrun reduzidas anho passado anho i cujo balor atual fui stablecido an 2300 quilómetros de [[diámetro]].
Assi, Pluton ye mui menor que la Tierra (12.750 quilómetros) i até mesmo menor que la Luna (3480 quilómetros) i Éris (3000 quilómetros), que inda assi stá muito mais loinge de l Sol.
Outro argumiento contra Pluton ye la forma pouco ourtodoxa de sue órbita, cuja anclinaçon nun ye paralela a la de la Tierra i la de ls outros siete planetas de l [[Sistema Solar]].
Desta forma, la Ounion Astronómica Anternacional criou ua catadorie dun cuorpo celhestre chamada de [[planeta nano]], drento de la qual stan ancluídos Pluton, Éris i tamien l [[asteróide]] [[Ceres (planeta nano)|Ceres]], antre las órbitas de [[Marte (planeta)|Marte]] i [[Júpiter (planeta)|Júpiter]].
== Formaçon Planetária ==
{{ber artigo percipal|[[Nebulosa solar]]}}
Nun se sabe al cierto cumo ls planetas son formados. La teorie mais aceita ye que eilhes son formados de las sobras dua [[nebulosa]] que nun se cundénsan sob açon de la [[grabidade]] para formar ua [[protostreilha]]. An beç desso, essas sobras tórnan-se un fino [[disco protoplanetário]] de puolo i gáç que gira an buolta de protostreilha i ampeça se cundensar subre cuncentraçones locales de massa drento de discos coincidos cumo [[planetesimal]]es. Essas cuncentraçones quédan cada beç mais densas até que eilhes colapsan pula grabidade para formar-se [[protoplaneta]]s.<ref>G. W. Wetherill (1980) "[http://adsabs.harvard.edu/abs/1980ARA&La..18...77W Formation of the Terrestrial Planets]". ''Annual Review of Astronomy and Astrophysics'' '''18''' 77-113</ref> Depuis que un planeta cunsegue un diámetro maior que ua luna terrestre, el ampeça a acumular ua atmosfera stensa. Esto amplia la rezon de catura de l planetesimal por un fator de dieç.<ref>S. Inaba, M. Ikoma (2003) [http://adsabs.harbard.edu/abs/2003A&La...410..711I Enhanced Collisional Growth of la Protoplanet that has an Atmosphere]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}" ''Astronomy and Astrophysics'' '''410''' 711-723</ref>
Ls ampatos einérgicos planetesimales menores caleciran l planeta crecente, causando-lo, pul menos, ua fuson parcial. L anterior de l planeta ampeça a defrenciar-se pula massa, zambolbendo un núcleo denso. Ls menores planetas terrestres pérden la maior parte de las sues atmosferas debido a este oumento, mas ls gases perdidos puoden ser sustituídos por gases oureginários de l manto anterior i de l ampato de [[cometa]]s susequente.<ref>Musgrabe, Ian (1998) [http://home.tiac.net/~cri/1998/planet.html The Standard Model of Planet Formation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090124045656/http://home.tiac.net/~cri/1998/planet.html |date=2009-01-24 }}. Besitado an 23 de Júlio de 2006</ref>(Ouserbe que ls planetas menores perdírun qualquiera atmosfera que eibentualmente gánhen por bários [[Scape atmosférico|macanismos de scape]]. )
Cula çcubierta i la ouserbaçon de sistemas planetários an buolta de streilhas outras para alhá de l nuosso própio, ten premetido eilaborar, reber ó mesmo sustituir estas cuntas. Acradita-se agora que l nible de caratelísticas metálicas detremina la porbablidade que ua streilha ten de tener planetas.<ref>[http://cfa-www.harbard.edu/press/pr0404.html Lifeless Suns Dominated The Early Ouniberse]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ''Harbard-Smithsonian Center fur Astrophysics''. Besitado an 26 de Agosto de 2006</ref> Antoce, acradita-se que ye menos probable que un pouco metálico, [[streilha populaçon I]] tenga un sistema planetário sustancial de l que un mui metálico [[streilha populaçon II]].
== Catadories ==
Ls astrónomos çtínguen planeta, [[planeta nano]] i pequeinhos cuorpos de sistema solares.
Ls planetas drento de l nuosso sistema solar puoden ser dibedidos an catadories segundo sue cumposiçon.
* '''[[Planeta telúrico|Planetas telúricos]]' '' (ó planetas sólidos): Planetas que son aparecidos la Tierra — cun cuorpos anchos cumpuostos de [[peinha]]: Marcúrio, Bénus, Tierra i Marte.
* '''[[Planeta gazoso|Planetas gazosos]]' '' (ó planetas jobianos): Planetas cun ua cumposiçon largamente cumpuosta por materiales gazosos: Júpiter, Saturno, Ourano, Netuno.
* '''[[Planetas unránicos]]''' (ó gigante de carambelo): son ua subclasse de ls planetas gazosos, çtinguidos de ls berdadeiros jobianos por sue deflexon ne l heidrogénio i hélio i ua cumposiçon seneficante de peinhas i carambelo.
== Planetas de l Sistema Solar ==
{{ber artigo percipal|[[Sistema Solar]]}}
Ambaixo stan eilhes an orde crecente de çtáncia de l [[Sol]] (cun sou respetibo [[simblo astronómico]] an parénteses i l númaros de [[satélite natural|satélites naturales]]) :
'''Planetas sólidos'''
* [[Marcúrio (planeta)|Marcúrio]] ( [[Fexeiro:Mercury symbol.svg|14px|{{unicode|☿}}]] ) sin satélites naturales cunfirmados
* [[Bénus (planeta)|Bénus]] ( [[Fexeiro:Venus symbol.svg|14px|{{unicode|♀}}]] ) sin satélites naturales cunfirmados
* [[Tierra]] ( [[Fexeiro:Earth symbol.svg|14px|{{unicode|🜨}}]] ) cun un satélite natural cunfirmado, la [[Luna]]
* [[Marte (planeta)|Marte]] ( [[Fexeiro:Mars symbol.svg|14px|{{unicode|♂}}]] ) cun dous satélites naturales cunfirmados: [[Fobos (satélite)|Fobos]] i [[Deimos (satélite)|Deimos]]
'''Planetas gazosos'''
* [[Júpiter (planeta)|Júpiter]] ( [[Fexeiro:Jupiter symbol.svg|14px|{{unicode|♃}}]] ) cun [[Satélites naturales de Júpiter|sessenta i trés satélites naturales cunfirmados]]
* [[Saturno (planeta)|Saturno]] ( [[Fexeiro:Saturn symbol.svg|14px|{{unicode|♄}}]] ) cun [[Satélites de Saturno|cinquenta i seis satélites naturales cunfirmados]]
* [[Ourano (planeta)|Ourano]] ( [[Fexeiro:Uranus symbol.svg|14px|{{unicode|♅}}]] ) cun [[Satélites de Ourano|binte i siete satélites naturales cunfirmados]]
* [[Netuno (planeta)|Netuno]] ( [[Fexeiro:Neptune symbol.svg|14px|{{unicode|♆}}]] ) cun [[Satélites de Netuno|treze satélites naturales cunfirmados]]
== Réfrencias ==
<references />
[[Catadorie:Planetas]]
jy315vs36nq7lcqwcf4jsxjje61dnon
107312
107311
2026-07-21T20:26:44Z
~2026-38935-23
15383
/* */
107312
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Exotic_Atmospheres.jpg|thumb|Cuncepçon artística dun [[planeta strasolar]] ([[HD 209458 b]]) a orbitar ua streilha]]
'''Planeta''', cumo [[Defeniçon de planeta|defenido]] pula [[Ounion Astronómica Anternacional]] (UAI), ye un [[cuorpo celhestre]] [[orbita]]ndo ua [[streilha]] ó [[Eiboluçon stelar|restros stelares]] que ten massa suficiente para haber [[rotaçon]] al redror de l (atrabeç de la [[grabidade]]) i, nun ten massa suficiente para causar [[Fuson nuclear|fuson termonuclear]], tenendo, inda, limpado la bezinança de sue [[órbita]] .
Na redadeira década fúrun yá çcubiertos mais de 200 [[planetas stra-solares]], porbando que la eisisténcia destes cuorpos ye ounibersal.
== Definiçon ==
[[Fexeiro:Solar planets.jpg|left|thumb|upright|Gráfico a repersentar l tamanho an scala aprossimada de ls planetas de l [[Sistema Solar|sistema solar]], mas nó la çtáncia. Ua parte de l disco solar ye besible ne l topo.
Legendas:
<br />1=[[Marcúrio (planeta)|Mercúrio]]
<br />2=[[Bénus (planeta)|Bénus]]
<br />3=[[Tierra]]
<br />4=[[Marte (planeta)|Marte]]
<br />5=[[Júpiter (planeta)|Júpiter]]
<br />6=[[Saturno (planeta)|Saturno]]
<br />7=[[Ourano (planeta)|Urano]]
<br />8=[[Netuno (planeta)|Netuno]]]]
{{Ber artigo percipal|[[Definiçon de planeta]]}}
La palabra "planeta" ben de l [[Léngua griega antiga|griego antigo]] πλανήτης — "planētēs", "plan", que quier dezir "aquel que bagueia", bisto que ls astrónomos antigos ouserbában cumo ciertas luzes se mobian atrabeç de l cielo an zacuordo cun las streilhas. Eilhes acraditában que esses oubjetos a la par cul [[Sol]] i la [[Luna]] uorbitában la [[Tierra]] cunsidrada stacionária ne l centro.
L númaro oureginal de planetas era siete: [[Luna]], [[Marcúrio (planeta)|Marcúrio]], [[Bénus (planeta)|Bénus]], [[Sol]], [[Marte (planeta)|Marte]], [[Júpiter (planeta)|Júpiter]], i [[Saturno (planeta)|Saturno]], an órbitas detreminadas segundo l [[Geocentrismo|sistema]] defenido por Ptolomiu.
Mais tarde, cula adoçon de l [[heiliocentrismo]], la Tierra passou a ser cunsidrado planeta anquanto l Sol i la Luna perdírun esse ''status''. Cula ambençon de l telscópio permitiu-se la çcubierta de [[Ourano (planeta)|Ourano]] (1781), [[Netuno (planeta)|Netuno]] (1846) i [[Pluton]] (1930). Pluton antretanto, a partir de la resoluçon de [[24 de agosto]] de [[2006]] de la Ounion Astronómica Anternacional, deixou de ser cunsidrado un planeta, passando al ''status'' de [[planeta nano]].
La defeniçon adotada prenche un bazio que eisistie neste campo científico zde ls tiempos de l astrónomo polaco [[Nicolau Copérnico]] ([[1473]]-[[1543]]). La nuoba definiçon stablece trés grupos de cuorpos celhestres. L purmeiro anclui ls uito planetas "clássicos": Mercúrio, Bénus, Tierra, Marte, Júpiter, Saturno, Urano i Netuno. L segundo grupo anclui [[Ceres (planeta nano)|Ceres]], [[Pluton]] i [[Éris (planeta nano)|Éris]], son ls [[planeta nano|planetas nanos]] i l terceiro grupo ye formado por pequeinhos cuorpos de l sistema solar, cumo [[asteróides]] i [[cometas]].
=== Cuntrobérsias ===
Até l anho de [[2006]], cunsidraba-se [[Pluton]] l nono planeta de l sistema solar. La cuntrobérsia fui ampeçada pula çcubierta de [[Éris (planeta nano)|Éris]], cuorpo celhestre que queda para alhá de la órbita de [[Netuno (planeta)|Netuno]] i ten dimensones superiores a las de Pluton.
Pluton, çcubierto an [[1930]] pul cientista norte-amaricano [[Clyde Tombaugh]] ([[1906]]-[[1997]]), fui oubjeto de polémica hai décadas, percipalmente por causa de l sou tamanho, cujas stimatibas fúrun reduzidas anho passado anho i cujo balor atual fui stablecido an 2300 quilómetros de [[diámetro]].
Assi, Pluton ye mui menor que la Tierra (12.750 quilómetros) i até mesmo menor que la Luna (3480 quilómetros) i Éris (3000 quilómetros), que inda assi stá muito mais loinge de l Sol.
Outro argumiento contra Pluton ye la forma pouco ourtodoxa de sue órbita, cuja anclinaçon nun ye paralela a la de la Tierra i la de ls outros siete planetas de l [[Sistema Solar]].
Desta forma, la Ounion Astronómica Anternacional criou ua catadorie dun cuorpo celhestre chamada de [[planeta nano]], drento de la qual stan ancluídos Pluton, Éris i tamien l [[asteróide]] [[Ceres (planeta nano)|Ceres]], antre las órbitas de [[Marte (planeta)|Marte]] i [[Júpiter (planeta)|Júpiter]].
== Formaçon Planetária ==
{{ber artigo percipal|[[Nebulosa solar]]}}
Nun se sabe al cierto cumo ls planetas son formados. La teorie mais aceita ye que eilhes son formados de las sobras dua [[nebulosa]] que nun se cundénsan sob açon de la [[grabidade]] para formar ua [[protostreilha]]. An beç desso, essas sobras tórnan-se un fino [[disco protoplanetário]] de puolo i gáç que gira an buolta de protostreilha i ampeça se cundensar subre cuncentraçones locales de massa drento de discos coincidos cumo [[planetesimal]]es. Essas cuncentraçones quédan cada beç mais densas até que eilhes colapsan pula grabidade para formar-se [[protoplaneta]]s.<ref>G. W. Wetherill (1980) "[http://adsabs.harvard.edu/abs/1980ARA&La..18...77W Formation of the Terrestrial Planets]". ''Annual Review of Astronomy and Astrophysics'' '''18''' 77-113</ref> Depuis que un planeta cunsegue un diámetro maior que ua luna terrestre, el ampeça a acumular ua atmosfera stensa. Esto amplia la rezon de catura de l planetesimal por un fator de dieç.<ref>S. Inaba, M. Ikoma (2003) [http://adsabs.harbard.edu/abs/2003A&La...410..711I Enhanced Collisional Growth of la Protoplanet that has an Atmosphere]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}" ''Astronomy and Astrophysics'' '''410''' 711-723</ref>
Ls ampatos einérgicos planetesimales menores caleciran l planeta crecente, causando-lo, pul menos, ua fuson parcial. L anterior de l planeta ampeça a defrenciar-se pula massa, zambolbendo un núcleo denso. Ls menores planetas terrestres pérden la maior parte de las sues atmosferas debido a este oumento, mas ls gases perdidos puoden ser sustituídos por gases oureginários de l manto anterior i de l ampato de [[cometa]]s susequente.<ref>Musgrabe, Ian (1998) [http://home.tiac.net/~cri/1998/planet.html The Standard Model of Planet Formation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090124045656/http://home.tiac.net/~cri/1998/planet.html |date=2009-01-24 }}. Besitado an 23 de Júlio de 2006</ref>(Ouserbe que ls planetas menores perdírun qualquiera atmosfera que eibentualmente gánhen por bários [[Scape atmosférico|macanismos de scape]]. )
Cula çcubierta i la ouserbaçon de sistemas planetários an buolta de streilhas outras para alhá de l nuosso própio, ten premetido eilaborar, reber ó mesmo sustituir estas cuntas. Acradita-se agora que l nible de caratelísticas metálicas detremina la porbablidade que ua streilha ten de tener planetas.<ref>[http://cfa-www.harbard.edu/press/pr0404.html Lifeless Suns Dominated The Early Ouniberse]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ''Harbard-Smithsonian Center fur Astrophysics''. Besitado an 26 de Agosto de 2006</ref> Antoce, acradita-se que ye menos probable que un pouco metálico, [[streilha populaçon I]] tenga un sistema planetário sustancial de l que un mui metálico [[streilha populaçon II]].
== Catadories ==
Ls astrónomos çtínguen planeta, [[planeta nano]] i pequeinhos cuorpos de sistema solares.
Ls planetas drento de l nuosso sistema solar puoden ser dibedidos an catadories segundo sue cumposiçon.
* '''[[Planeta telúrico|Planetas telúricos]]' '' (ó planetas sólidos): Planetas que son aparecidos la Tierra — cun cuorpos anchos cumpuostos de [[peinha]]: Marcúrio, Bénus, Tierra i Marte.
* '''[[Planeta gazoso|Planetas gazosos]]' '' (ó planetas jobianos): Planetas cun ua cumposiçon largamente cumpuosta por materiales gazosos: Júpiter, Saturno, Ourano, Netuno.
* '''[[Planetas unránicos]]''' (ó gigante de carambelo): son ua subclasse de ls planetas gazosos, çtinguidos de ls berdadeiros jobianos por sue deflexon ne l heidrogénio i hélio i ua cumposiçon seneficante de peinhas i carambelo.
== Planetas de l Sistema Solar ==
{{ber artigo percipal|[[Sistema Solar]]}}
Ambaixo stan eilhes an orde crecente de çtáncia de l [[Sol]] (cun sou respetibo [[simblo astronómico]] an parénteses i l númaros de [[satélite natural|satélites naturales]]) :
'''Planetas sólidos'''
* [[Marcúrio (planeta)|Marcúrio]] ( [[Fexeiro:Mercury symbol.svg|14px|{{unicode|☿}}]] ) sin satélites naturales cunfirmados
* [[Bénus (planeta)|Bénus]] ( [[Fexeiro:Venus symbol.svg|14px|{{unicode|♀}}]] ) sin satélites naturales cunfirmados
* [[Tierra]] ( [[Fexeiro:Earth symbol.svg|14px|{{unicode|🜨}}]] ) cun un satélite natural cunfirmado, la [[Luna|Lhuna]]
* [[Marte (planeta)|Marte]] ( [[Fexeiro:Mars symbol.svg|14px|{{unicode|♂}}]] ) cun dous satélites naturales cunfirmados: [[Fobos (satélite)|Fobos]] i [[Deimos (satélite)|Deimos]]
'''Planetas gazosos'''
* [[Júpiter (planeta)|Júpiter]] ( [[Fexeiro:Jupiter symbol.svg|14px|{{unicode|♃}}]] ) cun [[Satélites naturales de Júpiter|sessenta i trés satélites naturales cunfirmados]]
* [[Saturno (planeta)|Saturno]] ( [[Fexeiro:Saturn symbol.svg|14px|{{unicode|♄}}]] ) cun [[Satélites de Saturno|cinquenta i seis satélites naturales cunfirmados]]
* [[Ourano (planeta)|Ourano]] ( [[Fexeiro:Uranus symbol.svg|14px|{{unicode|♅}}]] ) cun [[Satélites de Ourano|binte i siete satélites naturales cunfirmados]]
* [[Netuno (planeta)|Netuno]] ( [[Fexeiro:Neptune symbol.svg|14px|{{unicode|♆}}]] ) cun [[Satélites de Netuno|treze satélites naturales cunfirmados]]
== Réfrencias ==
<references />
[[Catadorie:Planetas]]
nv666vvk65p7x1dnk085hj65boqjriq
107314
107312
2026-07-21T20:29:13Z
~2026-30875-10
15270
/* Formaçon Planetária */
107314
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Exotic_Atmospheres.jpg|thumb|Cuncepçon artística dun [[planeta strasolar]] ([[HD 209458 b]]) a orbitar ua streilha]]
'''Planeta''', cumo [[Defeniçon de planeta|defenido]] pula [[Ounion Astronómica Anternacional]] (UAI), ye un [[cuorpo celhestre]] [[orbita]]ndo ua [[streilha]] ó [[Eiboluçon stelar|restros stelares]] que ten massa suficiente para haber [[rotaçon]] al redror de l (atrabeç de la [[grabidade]]) i, nun ten massa suficiente para causar [[Fuson nuclear|fuson termonuclear]], tenendo, inda, limpado la bezinança de sue [[órbita]] .
Na redadeira década fúrun yá çcubiertos mais de 200 [[planetas stra-solares]], porbando que la eisisténcia destes cuorpos ye ounibersal.
== Definiçon ==
[[Fexeiro:Solar planets.jpg|left|thumb|upright|Gráfico a repersentar l tamanho an scala aprossimada de ls planetas de l [[Sistema Solar|sistema solar]], mas nó la çtáncia. Ua parte de l disco solar ye besible ne l topo.
Legendas:
<br />1=[[Marcúrio (planeta)|Mercúrio]]
<br />2=[[Bénus (planeta)|Bénus]]
<br />3=[[Tierra]]
<br />4=[[Marte (planeta)|Marte]]
<br />5=[[Júpiter (planeta)|Júpiter]]
<br />6=[[Saturno (planeta)|Saturno]]
<br />7=[[Ourano (planeta)|Urano]]
<br />8=[[Netuno (planeta)|Netuno]]]]
{{Ber artigo percipal|[[Definiçon de planeta]]}}
La palabra "planeta" ben de l [[Léngua griega antiga|griego antigo]] πλανήτης — "planētēs", "plan", que quier dezir "aquel que bagueia", bisto que ls astrónomos antigos ouserbában cumo ciertas luzes se mobian atrabeç de l cielo an zacuordo cun las streilhas. Eilhes acraditában que esses oubjetos a la par cul [[Sol]] i la [[Luna]] uorbitában la [[Tierra]] cunsidrada stacionária ne l centro.
L númaro oureginal de planetas era siete: [[Luna]], [[Marcúrio (planeta)|Marcúrio]], [[Bénus (planeta)|Bénus]], [[Sol]], [[Marte (planeta)|Marte]], [[Júpiter (planeta)|Júpiter]], i [[Saturno (planeta)|Saturno]], an órbitas detreminadas segundo l [[Geocentrismo|sistema]] defenido por Ptolomiu.
Mais tarde, cula adoçon de l [[heiliocentrismo]], la Tierra passou a ser cunsidrado planeta anquanto l Sol i la Luna perdírun esse ''status''. Cula ambençon de l telscópio permitiu-se la çcubierta de [[Ourano (planeta)|Ourano]] (1781), [[Netuno (planeta)|Netuno]] (1846) i [[Pluton]] (1930). Pluton antretanto, a partir de la resoluçon de [[24 de agosto]] de [[2006]] de la Ounion Astronómica Anternacional, deixou de ser cunsidrado un planeta, passando al ''status'' de [[planeta nano]].
La defeniçon adotada prenche un bazio que eisistie neste campo científico zde ls tiempos de l astrónomo polaco [[Nicolau Copérnico]] ([[1473]]-[[1543]]). La nuoba definiçon stablece trés grupos de cuorpos celhestres. L purmeiro anclui ls uito planetas "clássicos": Mercúrio, Bénus, Tierra, Marte, Júpiter, Saturno, Urano i Netuno. L segundo grupo anclui [[Ceres (planeta nano)|Ceres]], [[Pluton]] i [[Éris (planeta nano)|Éris]], son ls [[planeta nano|planetas nanos]] i l terceiro grupo ye formado por pequeinhos cuorpos de l sistema solar, cumo [[asteróides]] i [[cometas]].
=== Cuntrobérsias ===
Até l anho de [[2006]], cunsidraba-se [[Pluton]] l nono planeta de l sistema solar. La cuntrobérsia fui ampeçada pula çcubierta de [[Éris (planeta nano)|Éris]], cuorpo celhestre que queda para alhá de la órbita de [[Netuno (planeta)|Netuno]] i ten dimensones superiores a las de Pluton.
Pluton, çcubierto an [[1930]] pul cientista norte-amaricano [[Clyde Tombaugh]] ([[1906]]-[[1997]]), fui oubjeto de polémica hai décadas, percipalmente por causa de l sou tamanho, cujas stimatibas fúrun reduzidas anho passado anho i cujo balor atual fui stablecido an 2300 quilómetros de [[diámetro]].
Assi, Pluton ye mui menor que la Tierra (12.750 quilómetros) i até mesmo menor que la Luna (3480 quilómetros) i Éris (3000 quilómetros), que inda assi stá muito mais loinge de l Sol.
Outro argumiento contra Pluton ye la forma pouco ourtodoxa de sue órbita, cuja anclinaçon nun ye paralela a la de la Tierra i la de ls outros siete planetas de l [[Sistema Solar]].
Desta forma, la Ounion Astronómica Anternacional criou ua catadorie dun cuorpo celhestre chamada de [[planeta nano]], drento de la qual stan ancluídos Pluton, Éris i tamien l [[asteróide]] [[Ceres (planeta nano)|Ceres]], antre las órbitas de [[Marte (planeta)|Marte]] i [[Júpiter (planeta)|Júpiter]].
== Formaçon Planetária ==
{{ber artigo percipal|[[Nebulosa solar]]}}
Nun se sabe al cierto cumo ls planetas son formados. La teorie mais aceita ye que eilhes son formados de las sobras dua [[nebulosa]] que nun se cundénsan sob açon de la [[grabidade]] para formar ua [[protostreilha]]. An beç desso, essas sobras tórnan-se un fino [[disco protoplanetário]] de puolo i gáç que gira an buolta de protostreilha i ampeça se cundensar subre cuncentraçones locales de massa drento de discos coincidos cumo [[planetesimal]]es. Essas cuncentraçones quédan cada beç mais densas até que eilhes colapsan pula grabidade para formar-se [[protoplaneta]]s.<ref>G. W. Wetherill (1980) "[http://adsabs.harvard.edu/abs/1980ARA&La..18...77W Formation of the Terrestrial Planets]". ''Annual Review of Astronomy and Astrophysics'' '''18''' 77-113</ref> Depuis que un planeta cunsegue un diámetro maior que ua lhuna terrestre, el ampeça a acumular ua atmosfera stensa. Esto amplia la rezon de catura de l planetesimal por un fator de dieç.<ref>S. Inaba, M. Ikoma (2003) [http://adsabs.harbard.edu/abs/2003A&La...410..711I Enhanced Collisional Growth of la Protoplanet that has an Atmosphere]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}" ''Astronomy and Astrophysics'' '''410''' 711-723</ref>
Ls ampatos einérgicos planetesimales menores caleciran l planeta crecente, causando-lo, pul menos, ua fuson parcial. L anterior de l planeta ampeça a defrenciar-se pula massa, zambolbendo un núcleo denso. Ls menores planetas terrestres pérden la maior parte de las sues atmosferas debido a este oumento, mas ls gases perdidos puoden ser sustituídos por gases oureginários de l manto anterior i de l ampato de [[cometa]]s susequente.<ref>Musgrabe, Ian (1998) [http://home.tiac.net/~cri/1998/planet.html The Standard Model of Planet Formation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090124045656/http://home.tiac.net/~cri/1998/planet.html |date=2009-01-24 }}. Besitado an 23 de Júlio de 2006</ref>(Ouserbe que ls planetas menores perdírun qualquiera atmosfera que eibentualmente gánhen por bários [[Scape atmosférico|macanismos de scape]]. )
Cula çcubierta i la ouserbaçon de sistemas planetários an buolta de streilhas outras para alhá de l nuosso própio, ten premetido eilaborar, reber ó mesmo sustituir estas cuntas. Acradita-se agora que l nible de caratelísticas metálicas detremina la porbablidade que ua streilha ten de tener planetas.<ref>[http://cfa-www.harbard.edu/press/pr0404.html Lifeless Suns Dominated The Early Ouniberse]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ''Harbard-Smithsonian Center fur Astrophysics''. Besitado an 26 de Agosto de 2006</ref> Antoce, acradita-se que ye menos probable que un pouco metálico, [[streilha populaçon I]] tenga un sistema planetário sustancial de l que un mui metálico [[streilha populaçon II]].
== Catadories ==
Ls astrónomos çtínguen planeta, [[planeta nano]] i pequeinhos cuorpos de sistema solares.
Ls planetas drento de l nuosso sistema solar puoden ser dibedidos an catadories segundo sue cumposiçon.
* '''[[Planeta telúrico|Planetas telúricos]]' '' (ó planetas sólidos): Planetas que son aparecidos la Tierra — cun cuorpos anchos cumpuostos de [[peinha]]: Marcúrio, Bénus, Tierra i Marte.
* '''[[Planeta gazoso|Planetas gazosos]]' '' (ó planetas jobianos): Planetas cun ua cumposiçon largamente cumpuosta por materiales gazosos: Júpiter, Saturno, Ourano, Netuno.
* '''[[Planetas unránicos]]''' (ó gigante de carambelo): son ua subclasse de ls planetas gazosos, çtinguidos de ls berdadeiros jobianos por sue deflexon ne l heidrogénio i hélio i ua cumposiçon seneficante de peinhas i carambelo.
== Planetas de l Sistema Solar ==
{{ber artigo percipal|[[Sistema Solar]]}}
Ambaixo stan eilhes an orde crecente de çtáncia de l [[Sol]] (cun sou respetibo [[simblo astronómico]] an parénteses i l númaros de [[satélite natural|satélites naturales]]) :
'''Planetas sólidos'''
* [[Marcúrio (planeta)|Marcúrio]] ( [[Fexeiro:Mercury symbol.svg|14px|{{unicode|☿}}]] ) sin satélites naturales cunfirmados
* [[Bénus (planeta)|Bénus]] ( [[Fexeiro:Venus symbol.svg|14px|{{unicode|♀}}]] ) sin satélites naturales cunfirmados
* [[Tierra]] ( [[Fexeiro:Earth symbol.svg|14px|{{unicode|🜨}}]] ) cun un satélite natural cunfirmado, la [[Luna|Lhuna]]
* [[Marte (planeta)|Marte]] ( [[Fexeiro:Mars symbol.svg|14px|{{unicode|♂}}]] ) cun dous satélites naturales cunfirmados: [[Fobos (satélite)|Fobos]] i [[Deimos (satélite)|Deimos]]
'''Planetas gazosos'''
* [[Júpiter (planeta)|Júpiter]] ( [[Fexeiro:Jupiter symbol.svg|14px|{{unicode|♃}}]] ) cun [[Satélites naturales de Júpiter|sessenta i trés satélites naturales cunfirmados]]
* [[Saturno (planeta)|Saturno]] ( [[Fexeiro:Saturn symbol.svg|14px|{{unicode|♄}}]] ) cun [[Satélites de Saturno|cinquenta i seis satélites naturales cunfirmados]]
* [[Ourano (planeta)|Ourano]] ( [[Fexeiro:Uranus symbol.svg|14px|{{unicode|♅}}]] ) cun [[Satélites de Ourano|binte i siete satélites naturales cunfirmados]]
* [[Netuno (planeta)|Netuno]] ( [[Fexeiro:Neptune symbol.svg|14px|{{unicode|♆}}]] ) cun [[Satélites de Netuno|treze satélites naturales cunfirmados]]
== Réfrencias ==
<references />
[[Catadorie:Planetas]]
106qvbet396be5558sdnbh36gtpeysf
107315
107314
2026-07-21T20:30:40Z
~2026-30875-10
15270
/* Definiçon */
107315
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Exotic_Atmospheres.jpg|thumb|Cuncepçon artística dun [[planeta strasolar]] ([[HD 209458 b]]) a orbitar ua streilha]]
'''Planeta''', cumo [[Defeniçon de planeta|defenido]] pula [[Ounion Astronómica Anternacional]] (UAI), ye un [[cuorpo celhestre]] [[orbita]]ndo ua [[streilha]] ó [[Eiboluçon stelar|restros stelares]] que ten massa suficiente para haber [[rotaçon]] al redror de l (atrabeç de la [[grabidade]]) i, nun ten massa suficiente para causar [[Fuson nuclear|fuson termonuclear]], tenendo, inda, limpado la bezinança de sue [[órbita]] .
Na redadeira década fúrun yá çcubiertos mais de 200 [[planetas stra-solares]], porbando que la eisisténcia destes cuorpos ye ounibersal.
== Definiçon ==
[[Fexeiro:Solar planets.jpg|left|thumb|upright|Gráfico a repersentar l tamanho an scala aprossimada de ls planetas de l [[Sistema Solar|sistema solar]], mas nó la çtáncia. Ua parte de l disco solar ye besible ne l topo.
Legendas:
<br />1=[[Marcúrio (planeta)|Mercúrio]]
<br />2=[[Bénus (planeta)|Bénus]]
<br />3=[[Tierra]]
<br />4=[[Marte (planeta)|Marte]]
<br />5=[[Júpiter (planeta)|Júpiter]]
<br />6=[[Saturno (planeta)|Saturno]]
<br />7=[[Ourano (planeta)|Urano]]
<br />8=[[Netuno (planeta)|Netuno]]]]
{{Ber artigo percipal|[[Definiçon de planeta]]}}
La palabra "planeta" ben de l [[Léngua griega antiga|griego antigo]] πλανήτης — "planētēs", "plan", que quier dezir "aquel que bagueia", bisto que ls astrónomos antigos ouserbában cumo ciertas luzes se mobian atrabeç de l cielo an zacuordo cun las streilhas. Eilhes acraditában que esses oubjetos a la par cul [[Sol]] i la [[Lhuna]] uorbitában la [[Tierra]] cunsidrada stacionária ne l centro.
L númaro oureginal de planetas era siete: [[Lhuna]], [[Marcúrio (planeta)|Marcúrio]], [[Bénus (planeta)|Bénus]], [[Sol]], [[Marte (planeta)|Marte]], [[Júpiter (planeta)|Júpiter]], i [[Saturno (planeta)|Saturno]], an órbitas detreminadas segundo l [[Geocentrismo|sistema]] defenido por Ptolomiu.
Mais tarde, cula adoçon de l [[heiliocentrismo]], la Tierra passou a ser cunsidrado planeta anquanto l Sol i la Lhuna perdírun esse ''status''. Cula ambençon de l telscópio permitiu-se la çcubierta de [[Ourano (planeta)|Ourano]] (1781), [[Netuno (planeta)|Netuno]] (1846) i [[Pluton]] (1930). Pluton antretanto, a partir de la resoluçon de [[24 de agosto]] de [[2006]] de la Ounion Astronómica Anternacional, deixou de ser cunsidrado un planeta, passando al ''status'' de [[planeta nano]].
La defeniçon adotada prenche un bazio que eisistie neste campo científico zde ls tiempos de l astrónomo polaco [[Nicolau Copérnico]] ([[1473]]-[[1543]]). La nuoba definiçon stablece trés grupos de cuorpos celhestres. L purmeiro anclui ls uito planetas "clássicos": Mercúrio, Bénus, Tierra, Marte, Júpiter, Saturno, Urano i Netuno. L segundo grupo anclui [[Ceres (planeta nano)|Ceres]], [[Pluton]] i [[Éris (planeta nano)|Éris]], son ls [[planeta nano|planetas nanos]] i l terceiro grupo ye formado por pequeinhos cuorpos de l sistema solar, cumo [[asteróides]] i [[cometas]].
=== Cuntrobérsias ===
Até l anho de [[2006]], cunsidraba-se [[Pluton]] l nono planeta de l sistema solar. La cuntrobérsia fui ampeçada pula çcubierta de [[Éris (planeta nano)|Éris]], cuorpo celhestre que queda para alhá de la órbita de [[Netuno (planeta)|Netuno]] i ten dimensones superiores a las de Pluton.
Pluton, çcubierto an [[1930]] pul cientista norte-amaricano [[Clyde Tombaugh]] ([[1906]]-[[1997]]), fui oubjeto de polémica hai décadas, percipalmente por causa de l sou tamanho, cujas stimatibas fúrun reduzidas anho passado anho i cujo balor atual fui stablecido an 2300 quilómetros de [[diámetro]].
Assi, Pluton ye mui menor que la Tierra (12.750 quilómetros) i até mesmo menor que la Lhuna (3480 quilómetros) i Éris (3000 quilómetros), que inda assi stá muito mais loinge de l Sol.
Outro argumiento contra Pluton ye la forma pouco ourtodoxa de sue órbita, cuja anclinaçon nun ye paralela a la de la Tierra i la de ls outros siete planetas de l [[Sistema Solar]].
Desta forma, la Ounion Astronómica Anternacional criou ua catadorie dun cuorpo celhestre chamada de [[planeta nano]], drento de la qual stan ancluídos Pluton, Éris i tamien l [[asteróide]] [[Ceres (planeta nano)|Ceres]], antre las órbitas de [[Marte (planeta)|Marte]] i [[Júpiter (planeta)|Júpiter]].
== Formaçon Planetária ==
{{ber artigo percipal|[[Nebulosa solar]]}}
Nun se sabe al cierto cumo ls planetas son formados. La teorie mais aceita ye que eilhes son formados de las sobras dua [[nebulosa]] que nun se cundénsan sob açon de la [[grabidade]] para formar ua [[protostreilha]]. An beç desso, essas sobras tórnan-se un fino [[disco protoplanetário]] de puolo i gáç que gira an buolta de protostreilha i ampeça se cundensar subre cuncentraçones locales de massa drento de discos coincidos cumo [[planetesimal]]es. Essas cuncentraçones quédan cada beç mais densas até que eilhes colapsan pula grabidade para formar-se [[protoplaneta]]s.<ref>G. W. Wetherill (1980) "[http://adsabs.harvard.edu/abs/1980ARA&La..18...77W Formation of the Terrestrial Planets]". ''Annual Review of Astronomy and Astrophysics'' '''18''' 77-113</ref> Depuis que un planeta cunsegue un diámetro maior que ua lhuna terrestre, el ampeça a acumular ua atmosfera stensa. Esto amplia la rezon de catura de l planetesimal por un fator de dieç.<ref>S. Inaba, M. Ikoma (2003) [http://adsabs.harbard.edu/abs/2003A&La...410..711I Enhanced Collisional Growth of la Protoplanet that has an Atmosphere]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}" ''Astronomy and Astrophysics'' '''410''' 711-723</ref>
Ls ampatos einérgicos planetesimales menores caleciran l planeta crecente, causando-lo, pul menos, ua fuson parcial. L anterior de l planeta ampeça a defrenciar-se pula massa, zambolbendo un núcleo denso. Ls menores planetas terrestres pérden la maior parte de las sues atmosferas debido a este oumento, mas ls gases perdidos puoden ser sustituídos por gases oureginários de l manto anterior i de l ampato de [[cometa]]s susequente.<ref>Musgrabe, Ian (1998) [http://home.tiac.net/~cri/1998/planet.html The Standard Model of Planet Formation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090124045656/http://home.tiac.net/~cri/1998/planet.html |date=2009-01-24 }}. Besitado an 23 de Júlio de 2006</ref>(Ouserbe que ls planetas menores perdírun qualquiera atmosfera que eibentualmente gánhen por bários [[Scape atmosférico|macanismos de scape]]. )
Cula çcubierta i la ouserbaçon de sistemas planetários an buolta de streilhas outras para alhá de l nuosso própio, ten premetido eilaborar, reber ó mesmo sustituir estas cuntas. Acradita-se agora que l nible de caratelísticas metálicas detremina la porbablidade que ua streilha ten de tener planetas.<ref>[http://cfa-www.harbard.edu/press/pr0404.html Lifeless Suns Dominated The Early Ouniberse]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ''Harbard-Smithsonian Center fur Astrophysics''. Besitado an 26 de Agosto de 2006</ref> Antoce, acradita-se que ye menos probable que un pouco metálico, [[streilha populaçon I]] tenga un sistema planetário sustancial de l que un mui metálico [[streilha populaçon II]].
== Catadories ==
Ls astrónomos çtínguen planeta, [[planeta nano]] i pequeinhos cuorpos de sistema solares.
Ls planetas drento de l nuosso sistema solar puoden ser dibedidos an catadories segundo sue cumposiçon.
* '''[[Planeta telúrico|Planetas telúricos]]' '' (ó planetas sólidos): Planetas que son aparecidos la Tierra — cun cuorpos anchos cumpuostos de [[peinha]]: Marcúrio, Bénus, Tierra i Marte.
* '''[[Planeta gazoso|Planetas gazosos]]' '' (ó planetas jobianos): Planetas cun ua cumposiçon largamente cumpuosta por materiales gazosos: Júpiter, Saturno, Ourano, Netuno.
* '''[[Planetas unránicos]]''' (ó gigante de carambelo): son ua subclasse de ls planetas gazosos, çtinguidos de ls berdadeiros jobianos por sue deflexon ne l heidrogénio i hélio i ua cumposiçon seneficante de peinhas i carambelo.
== Planetas de l Sistema Solar ==
{{ber artigo percipal|[[Sistema Solar]]}}
Ambaixo stan eilhes an orde crecente de çtáncia de l [[Sol]] (cun sou respetibo [[simblo astronómico]] an parénteses i l númaros de [[satélite natural|satélites naturales]]) :
'''Planetas sólidos'''
* [[Marcúrio (planeta)|Marcúrio]] ( [[Fexeiro:Mercury symbol.svg|14px|{{unicode|☿}}]] ) sin satélites naturales cunfirmados
* [[Bénus (planeta)|Bénus]] ( [[Fexeiro:Venus symbol.svg|14px|{{unicode|♀}}]] ) sin satélites naturales cunfirmados
* [[Tierra]] ( [[Fexeiro:Earth symbol.svg|14px|{{unicode|🜨}}]] ) cun un satélite natural cunfirmado, la [[Luna|Lhuna]]
* [[Marte (planeta)|Marte]] ( [[Fexeiro:Mars symbol.svg|14px|{{unicode|♂}}]] ) cun dous satélites naturales cunfirmados: [[Fobos (satélite)|Fobos]] i [[Deimos (satélite)|Deimos]]
'''Planetas gazosos'''
* [[Júpiter (planeta)|Júpiter]] ( [[Fexeiro:Jupiter symbol.svg|14px|{{unicode|♃}}]] ) cun [[Satélites naturales de Júpiter|sessenta i trés satélites naturales cunfirmados]]
* [[Saturno (planeta)|Saturno]] ( [[Fexeiro:Saturn symbol.svg|14px|{{unicode|♄}}]] ) cun [[Satélites de Saturno|cinquenta i seis satélites naturales cunfirmados]]
* [[Ourano (planeta)|Ourano]] ( [[Fexeiro:Uranus symbol.svg|14px|{{unicode|♅}}]] ) cun [[Satélites de Ourano|binte i siete satélites naturales cunfirmados]]
* [[Netuno (planeta)|Netuno]] ( [[Fexeiro:Neptune symbol.svg|14px|{{unicode|♆}}]] ) cun [[Satélites de Netuno|treze satélites naturales cunfirmados]]
== Réfrencias ==
<references />
[[Catadorie:Planetas]]
65e1v5f3sc0su74vph7fs05b2rpj6wj
Alpes
0
788
107280
93881
2026-07-21T08:58:10Z
~2026-38935-23
15383
/* */
107280
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Monte Rosa visto dal Castello di Savoia-Gressoney St.Jean.jpg|thumb|300px|L [[monte Rosa]] bisto zde la lhocalidade eitaliana de [[Gressoney-Saint-Jean]]]]
Ls '''Alpes''' son un de ls grandes sistemas de [[cordilheira]]s de la [[Ouropa]] i sténden-se de la [[Áustria]] i [[Slobénia]], la lheste, atrabeç de la [[Eitália]], [[Suíça]] ([[Alpes suíços]]), [[Liechtenstein]] i [[Almanha]], até a [[Fráncia]], a oeste. La palabra "Alpes" ben de l [[Lhéngua lhatina|latin]] ''Alpes'', que por sue beç puode star relacionado cun las palabras lhatinos ''albus'' ("branco") ó ''altus'' ("alto") ó, más probablemiente, cun algua palabra [[lhénguas celtas|celta]] ó [[léngua lhígure|lígure]].
L punto culminante de ls Alpes ye l [[Monte Branco]], cun 4.808 m, na frunteira franco-eitaliana.
== Geografie ==
=== Subdebisones ===
Ls Alpes questuman ser dibedidos an Alpes Oucidentales i Alpes Ourientales. La debison segue la lhinha antre l [[lago Custança]] i l [[lago Cumo]], al lhargo de l [[Reno]]. Ls Alpes Oucidentales son más eilebados, mas sue cordilheira central ye más cúrtie i curbada; lhocalizan-se na Eitália, Fráncia i Suíça. Ls Alpes Ourientales, cun un cerne más alongado i ancho, pertenécen a la Áustria, Almanha, Eitália, Lhiechtenstein, Slobénia i Suíça. Ls puntos culminantes de ls Alpes Oucidentales son l [[Monte Branco]], cun 4.808 m, l Mont Blanc de Courmayeur, cun 4.748 m, l Dufourspitze, cun 4.634 m, ls outros cumes de l grupo de l monte Rosa i l Don, cun 4.545 m. L punto culminante de ls Alpes Ourientales ye Piz Bernina, cun 4.049 m.
* [[Alpes Oucidentales]] (de la [[Ligúria]] al [[Bal de Aosta]])
** [[Alpes Lhígures]] ([[Marguareis]], 2.651 m)
** [[Alpes Marítimos]] ([[Argentera]], 3.297 m)
** [[Alpes Cócios]] ([[Monbiso]], 3.841 m)
** [[Alpes Graios]] ([[Monte Branco]], 4.810 m)
** [[Alpes de la Probença]] ([[Trois-Ébéchés]], 2.927 m)
** [[Alpes de l Delfinado]] ([[Barre ç Écrines]], 4.103 m)
** [[Prealpes de la Probença]] ([[Sainte-Baume]], 1.154 m)
** [[Prealpes de l Delfinado]] ([[Grande Téte de l'Oubiou]], 2.790 m)
** [[Prealpes de la Sabóia]] ([[Dents du Midi]], 3257 m)
* [[Alpes Centrales]] (de l [[Bal de Aosta]] al [[Brennero]])
** [[Alpes Peninos]] ([[Monte Rosa]], 4.634 m i [[Cerbino]], 4.476 m)
*** [[Prealpes bieleses]] ([[Maciço de l Bo]], 2.500 m)
** [[Alpes Lhepontinos]] ([[Monte Lheone]], 3.552m)
** [[Alpes Réticos]] ([[Piç Bernina]], 4.050 m)
*** [[Alpes de l Bal Benosta]]
*** [[Grupo de ls Ortles]]
*** [[Montes Sarentinos]]
*** [[Anaunia]]
*** [[Grupo de l Adamello]]
*** [[Dolomitas de l Brenta]] ([[Cima Tosa]], 3.159 m)
** [[Alpes Berneses]] ([[Finsteraarhorn]], 4.274 m)
** [[Alpes de Glarona]]
** [[Prealpes Suíços]]
** [[Prealpes Bábaros]]
** [[Prealpes Lhombardos]]
*** [[Prealpes Oróbios]]
*** [[Giudicarie]]
*** [[Grupo de l Baldo]]
* [[Alpes Ourientales]] (de l [[Brennero]] a la [[Slobénia]])
** [[Alpes Nóricos]] ([[Grossglockmer]], 3.797 m)
*** ls [[Altos Tauros]]
*** ls [[Baixos Tauros]]
*** [[Prealpes de la Stíria]]
** [[Alpes Julianos]] ([[Triglab]], 2.769 m)
*** [[Alpes Julianos Oucidentales]] ([[Jof di Montasio]], 2.753 m)
*** [[Alpes Julianos Ourientales]]
*** [[Carabanche]]-Bacher/Pohorje ([[Grintabec]], 2.258 m)
** [[Alpes Cárnicos]] ([[Monte Coglianes]], 2.780 m)
** [[Dolomitas]]
*** [[Alpes de Gardena i Fassa]]
*** [[Grupo de la Marmolada]] ([[Marmolada]], 3.342 m)
*** [[Alpes Ampezzanos i Cadorinos]]
*** [[Alpes de l Balsugana i de Primiero]]
** [[Prealpes Bénetos]]
** [[Kras|Carso]]
** [[Prealpes de Salzburgo]]
** [[Prealpes Áustriacos]]
La debison [[geologie|geológica]] ye defrente i nun çtingue antre las porçones oucidental i ouriental.
=== Cordilheira percipal ===
La [[cordilheira]] percipal de ls Alpes segue l [[debisor de augas]] de l [[mar Mediterráneo]] até ls bosques de Biena (''Wienerwald''), i passa por muitos de l más eilebados i famosos picos daquel sistema de muntanhas. De l Colle di Cadibona até l Col de Tende, corre na direçon oeste, até zbiar pa l noroeste i, an seguida, acerca de l Colle della Maddalena, para norte. Al atingir la frunteira suíça, la cordilheira percipal segue aprossimadamente na direçon lheste-nordeste até l sou final, próssimo la [[Biena]].
=== Passos percipales ===
Ls Alpes nun forman ua barreira antrasponible; yá fúrun atrabessados cun perpósitos de guerra i de quemércio i, más tarde, por peregrinos, studantes i turistas. Ls lhocales de trabessia, chamados "passos", son depressones nas muntanhas que son acessibles por bales que lhígan prainos i zonas pré-muntanhosas.
== Clima ==
La barreira de las muntanhas faç cun que ls aires lhében l aire caliente de las regiones más baixas até ua zona más eilebada, adonde el se spande an belume i perde calor, un fenómeno usualmente acumpanhado de [[precipitaçon]] na forma de [[niebe]] ó [[chuba]].
La posiçon de ls Alpes ne l centro de l cuntinente ouropeu demuda perfundamente l [[clima]] de todas las regiones circunbezinas. La acumulaçon de grandes massas de niebe, que als poucos se cumbertírun an [[geleira]]s, mantén ua gradaçon de climas mui defrentes nua ária relatibamente pequeinha. Sue funçon más amportante ye regular la oufierta de [[auga potable]] de la grande region que ye atrabessada puls riachos probenientes de ls Alpes.
== Geologie ==
Ls Alpes fúrun lhebantados debido a la preson eisercida subre [[sedimento]]s de la bacie de l [[mar de Tétis]], a la medida que ls sous [[strato geológico|stratos]] [[mesozóico]] i [[cenozóico]] fúrun ampurrados de ancontro a la stable massa [[Ourásia|ourasiática]] pula massa [[África|africana]], que se mobie na direçon norte. Esto acunteciu durante las épocas [[ouligoceno|ouligocena]] i [[mioceno|miocena]]. La presson formou grandes dobras, chamadas "nappes", que chubírun de l que era l mar de Tétis i pressionórun na direçon norte, cun frequéncia partindo-se i çlizando uas subre las outras. L [[Monte Branco]], l [[Matterhorn]] i ls picos eilebados de l [[Alpes Peninos]] i Hohe Tauern son formados por peinhas cristalinas.
La paisaige bista hoije fui formada percipalmente por [[glaciaçon]] al lhongo de ls redadeiros dous milhones de anhos. Pul menos cinco [[era glacial|eras glaciales]] atuórun para alterar la region, al formar ls lhagos i arredondar las colinas de [[calcário]] na franja setentrional. Las [[geleira]]s ténen recuado al lhargo de ls redadeiros 10.000 anhos. Acradita-se que, cula fin de la redadeira era glacial, l [[clima]] fui alterado de maneira tan súbita que las geleiras recuórun para las muntanhas nun período de cerca de 200 a 300 anhos.
{{panorama|Morteratsch glacier 1.jpg|900px|[[Panorama]] de l [[Glaciar Morteratsch]], ne ls alpes.}}
== Flora ==
L lhemite de altitude de la [[begetaçon]] natural ye marcado pula persença de las percipales arbles decíduas - [[carbalho]], [[faia]], [[frezno]] i bordo sicómoro (''[[Acer pseudoplatanus]]''). Sous lhemites superiores, defrentes antre si, correspónden a la transiçon de l clima temperado pa l friu. Estes lhemites questúman ser de cerca de 1.200 m arriba de l mar na face setentrional de ls Alpes i de 1.500 a 1.700 m na face meridional.
== Fauna ==
Eisisten dibersas speces de mamíferos alpeninos, dentre eilhas stan [[felinae|felinos]], [[caprinae|caprinos]], [[cerbidae|cerbídeos]], [[bobidae|bobídeos]], [[roedor]]es, [[panterini|panterinos]], [[lagomorpha|lagomorfos]], [[suidae|cochinos]] i [[canidae|perros]].
Ls Alpes abrígan heirbíboros cumo la [[camurça]],l [[chibo-montés]] l [[bison-ouropeu]],l [[cochino muntés]],[[cerbidae|cerbos]], [[benado]]s, [[squilo|squilos]] i [[lhiebre]]s i predadores cumo ls [[lhince]]s, [[lhobos|lhobo]], la [[onça parda|onça-parda-ouropeia]] i [[gato salbaige|gatos-salbaiges]]. Buona parte dessas speces bíben nas muntanhas de ls alpes, antretanto alguas ténen tocas na muntanhas, outras son más ralas de ser ancuntradas cumo [[burro|burro de ls alpes]].
[[Catadorie:Alpes]]
juczsink0870x991m6qrjp3jkjq3dt1
Ampério Bizantino
0
793
107355
104350
2026-07-22T18:26:02Z
~2026-30875-10
15270
/* Ourige */
107355
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}
L '''Ampério Bizantino ó Reinado Bizantino''' (an [[léngua griega|griego]]: Βασιλεία Ῥωμαίων), einicialmente coincido cumo '''Ampério Romano de l Ouriente''' ó '''Reinado Romano de l Ouriente''', sucediu l [[Ampério Romano]] (cerca de [[395]]) cumo l ampério i reinado dominante de l [[Mar Mediterráneo]]. Sob [[Justiniano I]], cunsidrado l redadeiro grande amperador '''romano''', dominaba árias ne l atual [[Marrocos]], [[Cartago]], sul de la [[Fráncia]] i de la [[Eitália]], bien cumo sues ilhas, [[Península Balcánica]], [[Anatólia]], [[Eigito]], [[Ouriente Próssimo]] i la [[Península de la Criméia]], ne l [[Mar Negro]]. Sob la perspetiba oucidental, nun ye errado anserir l Ampério Bizantino ne l studo de la [[Eidade Média]], mas, a rigor, el bibiu ua stenson de la [[Eidade Antiga]]. Ls storiadores specializados an Bizáncio an giral cuncordan que sou apogeu se dou cul grande amperador de la dinastie Macedónica, [[Basílio II]] ''Bulgarotonos'' (Mata-Búlgaros), ne l ampeço de l [[seclo IX]]. La sue regresson territorial gradual delineou la stória de la [[Ouropa]] mediebal, i sue [[Chimpa de Custantinopla|chimpa]], an [[1453]], frente als [[Turquia|turcos]] [[otomanos]], marcou l fin de la Eidade Média.
== Ourige ==
L ambrion de l Ampério Bizantino surgiu quando l amperador romano [[Custantino I]] decidiu custruir subre la antiga cidade griega de [[Bizáncio]] ua nuoba capital pa l [[Ampério Romano]], más próssima a las rotas comerciales que lhigában l [[Mar Mediterráneo]] al [[Mar Negro]], i la [[Ouropa]] a la [[Ásia]]. Para alhá desso, yá habie algun tiempo que [[Roma]] era preterida por sous amperadores que outában por outras sedes de goberno, an special cidades más próssimas de las frunteiras ó adonde la presson política fusse menor. An giral, eilhes tendian a scolher [[Milon]], mas las frunteiras que stában an peligro na época de Custantino éran las de la [[Ampério Persa|Pérsia]] al Lheste i las de l [[Danúbio]] al norte, mui más próssimas de la region de l [[Streitos Turcos]]. La nuoba capital, batizada de [[Custantinopla]] an houmenaige al Amperador, ounie la ourganizaçon ourbana de [[Roma]] a la [[arquitetura]] i [[arte]] griegas, cun claras anfluéncias ourientales. Ye ua cidade strategicamente mui bien lhocalizada, i sue resisténcia la dezenas de cercos proba la buona scolha de Custantino. An pouco tiempo, la cidade renobada tornar-se-iba ua de las más mobimentadas i cosmopolitas de sue época. Sue religion, lhéngua i cultura éran eissencialmente griegas, i nun romanas, mas pa ls [[Bizáncio|bizantinos]] la palabra "griego" seneficaba, de maneira anjuriosa, "pagon". Ls [[Ampério Persa|persas]] i ls [[árabes]] tamien chamában ls bizantinos de "romanos". La palabra bizantina ben de [[Bizáncio]], l antigo nome de la capital de l Ampério Romano de l Ouriente, Custantinopla. La palabra bizantino ampeçou a ser outelizado solamente depuis de l [[seclo XVII]], quando ls storiadores l criórun para fazer ua çtinçon antre l ampério de la [[Eidade Média]] i l de la [[Antiguidade]]. Tradecionalmente, era coincido solo cumo Ampério Romano de l Ouriente (debido a la dibison de l Ampério feita pul amperador romano [[Teodósio I]], ne l [[seclo IV]] de la Era Crestiana).
== Eidantidade, cuntinidade i cuncéncia ==
L Ampério Bizantino puode ser definido cumo un [[ampério]] formado por bárias [[naciones]] de la [[Eurásia]] que eimergiu cumo ampério [[cristandade|crestiano]] i terminou sous más de 1000 anhos de stória an [[1453]] cumo un [[stado]] [[griegos|griego]] [[ortodoxia|ourtodoxo]]: l ampério se tornou nacion.
Ne ls seclos que seguiran a las cunquistas [[árabes]] i [[Lombardos|lombardas]] de l [[seclo VII]], esta natureza antener-cultural (assinalamos: nun multinacional) permaneciu inda ne ls [[Bálcanas]] i [[Ásia Menor]], adonde residie ua poderosa i superior populaçon griega.
Ls bizantinos eidantificában la si mesmos cumo romanos, i cuntinórun usando la palabra quando cumbertiu-se an sinónimo de [[heilenismo|heilénico]]. Preferírun chamar a eilhes própios, an griego, ''romioi'' (quier dezir pobo griego crestiano cun cidadanie romana), a la par que zambolbian ua cuncéncia nacional cumo residentes de '''''Romania''''' (''Romania'' ye cumo l stado bizantino i sou mundo fúrun chamados na sue época). L nacionalismo se refletie na lhiteratura, particularmente nas cançones i an poemas cumo l Akrities, an que las populaçones frunteiriças (de cumbatentes chamados ''akritas'') se ourgulhában de defender sou paíç contra ls ambasores.
Inda que ls antigos griegos nun fússen crestianos, ls bizantinos ls reclamában cumo sous ancestrales. De fato, ls bizantinos se referian a eilhes mesmos cumo ''romioi'' por ser ua forma de retener tanto sue cidadanie romana quanto sue ardança ancestral griega. Un sustituto quemun de la palabra "heileno" (que tenie conotaçones paganas) tanto cumo l de ''romioi'', fui la palabra ''graekos'' (griego). Esta palabra fui ousada frequentemente puls bizantinos (tanto cumo ''romioi'') para sue outo-eidantificaçon [[pobo|étnica]].
La dissoluçon de l stado bizantino ne l [[seclo XV]] nun çfeç eimediatamente la sociadade bizantina. Durante la acupaçon [[otomana]], ls griegos cuntinórun eidantificando-se cumo romanos i heilenos, eidantificaçon que subrebibiu até percípios de l [[seclo XX]] i que inda persiste na moderna [[Grécia]].
== Stória ==
=== Purmeiros Seclos ===
Antre l [[seclo III]] i l [[seclo V]], l [[Ampério Romano]] bibiu ua zastrosa crise nas sues struturas. La parte oucidental de l Ampério, adonde se lhocalizaba la capital, [[Roma]], tubo que lhidar cun massibas eimigraçones de pobos de l norte i de l lheste, fenómeno coincido cumo [[Ambasones Bárbaras]]. Anquanto esso, la parte ouriental de l Ampério Romano, que sofria menos cun essas ambasones, se achaba nua situaçon más stable, tanto eiquenómica cumo politicamente.
Yá fazie alguns anhos que ls amperadores romanos "fugian" de Roma, scolhendo cidades cumo [[Milon]] para morar. La antiga capital, Roma, staba decadente i la eilite senatorial era amprebisible quanto a la sue fidelidade. Anton nun fui nanhue surpresa quando [[Custantino]] ourdenou, an [[324]], la custruçon dua nuoba capital ne l lhado ouropeu de l [[Bósforo]]. La cidade fui arguida ne l lhocal de la antiga Bizáncio, quelónia fundada por griegos de [[Mégara]] an [[657 a.C.]] fui inaugurada cul nome de [[Custantinopla]], an [[330]].
Custantinopla tenie ua posiçon pribilegiada. Antre ls mares de [[Mar de Mármara|Mármara]], [[Mar Negro|Negro]] i [[Mar Eigeu|Eigeu]], custituiu, al lhongo de sue stória, un berdadeiro antreposto comercial antre l Oucidente i l Ouriente.
=== Dinasties lhatinas ===
{{Stória de la Grécia}}
Nesse período, ls amperadores buscórun cumbatener l [[heilenismo]], predominando las anstituiçones lhatinas. L [[latin]] tamien fui mantido cumo lhéngua oufecial.
[[Fexeiro:ShepherdByzempire1265.jpg|left|thumb|250px|L Ampério Bizantino, 1265. The Storical Atlas, William R. Shepherd, 1911.]]
De [[395]] la [[457]], stendiu-se la dinastie Teodosiana, cujo purmeiro amperador fui [[Arcádio]], respunsable pula spulson de l [[bisigodos]] ne l final de l seclo IV. Çtacou-se tamien l cerco de [[Átila, l Huno]], afastado, an [[443]], por meio de l pagamiento dun resgate de seis mil lhibras de ouro.
De [[457]] la [[518]], stendiu-se la dinastie Lheonina que fui deposta an [[477]] más solamente l Amperador Basilisco ó (Bizánico) i fui restaurada an [[491]] por [[Anastácio I]] un de sous heirdeiros, na qual çtacou-se, an [[488]], l acuordo de cumbate als hérulos lhebado a eifeito antre l amperador [[Zenon I]] i l rei de l ostrogodos, [[Teodorico l Grande|Teodorico]].
La más amportante dinastie lhatina fui la Justiniana ([[518]]-[[610]]). Neilha, l amperador [[Justiniano I]] ([[527]]-[[565]]) buscou restaurar i çpor sob sue anteira outoridade la bastidon típica de l Ampério de l [[Antoninos]] ([[96]]-[[192]]). An [[534]], sob l comando de l general [[Belisário]], l eisército de Justiniano cunquistou l Reino de l [[Bándalos]]. An [[554]], cula cuncluson de las [[Guerras Góticas]], na [[Península Itálica]], l Ampério abraçaba tamien l [[Reis bárbaros de Roma|Reino de l Ostrogodos]].
Para la posteridade, mas, l maior lhegado disse período fui l ''[[Corpus juris ciblis|Corpus Juris Cibli]]' ', base, inda hoije, de la maiorie de l códigos lhegislatibos de l mundo. L ''Corpus Juris Cibli'' era debedido an quatro partes: l [[Código Justiniano]] - cumpilaçon de todas las lheis romanas zde [[Adriano]] ([[117]]-[[138]]) -, l [[Digesto]] ó ''Pandetas'' - reunion de trabalhos de jurisprudéncia de grandes juristas -, las [[Anstitutas]] - spece de manual que facilitaba l uso de l Código ó de l Digesto -, i las ''Nobelas'' ó ''Outénticas'' - nuobas lheis decretadas por Justiniano i sous sucessores.
Justiniano ourdenou tamien la custruçon de la [[Basílica de Santa Sofia]], cun stilo arquitetónico própio, l qual cumbencionou-se chamar de ''stilo bizantino''.
Ne l [[seclo VI]], para cumbatener la heiresie de l [[nestorianismo]], l Patriarca de [[Alexandria]], [[Dióscoro]], zambolbiu l [[monofisismo]], formulaçon teológica tamien cundenada pula [[Eigreija Católica]] i mui lhigada la eideiales de emancipaçon política ne l [[Eigito]] i na [[Síria]]. Zamcadeórun-se anton mobimientos de perseguiçon als monofisistas, protegidos, inda assi, pula mulhier de Justiniano, la Amperatriç [[Teodora]]. Buscando mantener la ounidade de l Ampério, Justiniano zambolbiu la heiresie de l [[monotelismo]], ua tentatiba de cunciliaçon antre l monofisismo i l nestorianismo.
L [[cesaropapismo]] de Justiniano, que anclusibe mui marcou l Ampério Bizantino, geraba çtúrbios na orde i ansastifaçon de la populaçon, yá andignada cula cobrança abusiba de ampostos. An [[532]], stouraba la [[Rebolta de Nika]], sufocada cumpletamente pul general Belisário apuis de uito dies.
Justiniano inda se biu a las boltas cun terremotos, fame i la grande peste de [[544]]. Apuis de sue muorte, ls [[lombardos]], até anton stablecidos na [[Panónia]] cumo aliados, ambadiran, an [[568]], la Eitália setentrional. Ls bizantinos mantibírun inda l [[Sarcado de Rabenna]], ls ducados de Roma i [[Nápoles]], la [[Ístria]], la Eitália Meridional i la [[Sicília]].
Ls Justinianos inda anfrentórun las ambestidas de l [[Ampério Persa]] [[Sassánida]], ne l Ouriente, i de l [[ábaros]], ne l norte. Para tanto, deixórun para segundo plano la proteçon de l territórios cunquistados na [[Spanha]], ne l norte de la [[África]] i na Eitália, l que facilitou a posterior fixaçon, nestas regiones, de ls maometanos i de l [[Stados de la Eigreija]].
=== Apogeu ===
[[Fexeiro:Flag of the Greek Orthodox Church.svg|thumb|right|200 px|Bandeira bizantina de l [[seclo XIII]]]]
Assi i todo, l Ampério subrebibiu, grácias als deciplinados eisércitos, al amprego de l [[fuogo griego]] nas batailhas marítimas i la buns amperadores i generales. Antre ls seclos [[seclo VII|BII]] i [[seclo IX|IX]], zambolbiu-se l mobimiento [[iconoclastia|iconoclasta]], que cundenaba l culto de las eimaiges. Vários amperadores [[Iconoclastia|iconoclastas]] anfrentórun porblemas anternos, resultantes dua populaçon que nun aderie al mobimiento relegioso. Yá contra ls [[turcos]], ls amperadores deste tiempo cunseguiran mantener sous territórios i se defender relatibamente bien contra ls inimigos.
An [[867]], subiu al trono [[Basílio I]], dando ampeço a la Dinastie Macedónica, que lhebou l Ampério al auge. Muitas bitórias fúrun oubtidas frente als turcos, [[slabos]] i [[Bulgária|búlgaros]]. [[Basílio II]], que gobernou de [[976]] la [[1025]], cumpletou la spanson de l Ampério. El prejudicou ls grandes propietários rurales an fabor de ls camponeses i benceu dua beç por todas la Bulgária, ancorporando-la al Ampério i recebindo la fama de ''Bulbassaurus'' (Mata-Búlgaros). Benceu ls [[normandos]] an Canhas i restableciu la outoridade amperial na [[Apúlia (Eitália)|Apúlia]].
=== Declínio ===
La maré de suorte de l Ampério, antretanto, parecie tener acabado. An [[1071]], l amperador bizantino [[Diógenes IB]] fui bencido i caturado puls [[Turcos Seljúcidas|turcos seljúcidas]] na [[Batailha de Manzikert]]. Essa batailha marcou la zeintegraçon de l sistema defensibo que durante seclos protegeu la [[Ásia Menor]] i la antrada de ls turcos na [[Anatólia|península anatólica]]. Cun esso l Ampério perdiu até un terço de sue populaçon i recursos.
Por más que la dinastie susequente, aqueilha de l Comneni, tentasse recuperar l Ampério, ataques de l oucidente i de l norte i la própia suorte de ls amperadores ampediran esso. La [[Península Itálica]] staba definitibamente perdida. L declínio de l Ampério bino acumpanhado dua suserbiéncia comercial als antresses oura de la [[República de Veneza]] (cula qual l própio Basílio II assinou un tratado), oura de la [[República de Génoba]], até que finalmente Beneza zbiou la [[Quarta Cruzada]] para Custantinopla, que caiu frente als cruzados an [[1204]].
Trés [[Stado]]s cun gobernantes bizantinos surgiran depuis de la purmeira "chimpa" de Custantinopla:
* L [[Ampério de Nicéia]]
* L [[Çpotado de l Épiro]]
* L [[Ampério de Trebizonda]]
Destes, ye l Ampério de Nicéia que ye cunsidrado l berdadeiro sucessor. Gobernado por amperadores fuortes i buonos, se tornou la purmeira poténcia territorial na Ásia Menor. La [[agricultura]] se zambolbiu, assi cumo l quemércio, i bárias cidades na Ouropa fúrun recuperadas. Ls Paleólogos, faltando cul sou juramiento de lhealdade, assassinórun l lhegítimo amperador i depusírun la dinastie de l Batatzes-Lhaskaris. [[Miguel VIII Paleólogo]] fizo ua aliança cun Génoba (çnecessária) i cunseguiu recunquistar la antiga capital de l Ampério Bizantino ne l die [[25 de júlio]] de [[1261]].
Assi i todo la dinastie de l Paleólogos nun cunseguiu recuperar la antiga glória amperial. La retirada de tropas de la Ásia para la defesa i recunquista de la Ouropa abriu camino pa ls bários emirados turcos, anclusibe aquel de l Otomanos, se anstaláren an antigos territórios de l Ampério de Nicéia.
Sin ls territórios asiáticos i cula colonizaçon comercial de [[República de Beneza|Beneza]] i Génoba, l çtino de l Ampério staba selado. Specialmente prejudicial era quelónia genobesa de Pera, que, anstalada de frente la Custantinopla, de l outro lhado de l [[Chifre de Ouro]], dominaba l quemércio lhocal, amportante pa ls bizantinos. Anque bárias tentatibas de oubtener apoio oucidental, culminando cula promessa de ounion antre la [[Eigreija Católica Romana]], cun sede an Roma, i la [[Eigreija Católica Ourtodoxa]], cun sede an Custantinopla, ne l Cuncílio de Ferrara/Florença, poucos fúrun ls resultados. La cruzada pregada pul papado pa l resgate de la Nuoba Roma fui bencida puls [[otomanos]]. La biaige de l amperador [[Juan BIII]] al Oucidente nun rendiu fruitos, apesar del tener sido mui bien tratado ne ls reinos oucidentales.
== La chimpa de Custantinopla ==
{{Ber artigo percipal|[[Chimpa de Custantinopla|La chimpa de Custantinopla]]} }
=== Cunsequéncias ===
[[Chimpa de Custantinopla|La chimpa de Custantinopla]] seneficou la perda dun puosto stratégico de l cristandade, que asseguraba l acesso de comerciantes ouropeus an direçon a las rotas comerciales para la [[Índia]] i la [[China]], subretodo pa ls comerciantes [[República de Beneza|benezianos]] i [[Génoba|genobeses]]. Cula dominaçon turca, la rota antre l [[Mediterráneo]] i l [[Mar Negro]] quedou, senó bloqueada als nabios crestianos, al menos dedicultada. Esto ampulsionou ua corrida nabal an busca de outra rota an direçon a la [[Índia]] atrabeç de l [[Ouceano Atlántico]], cuntornando la [[África]],.[[Spanha]] i [[Pertual]] debrebe tirórun bantaige de la posiçon geográfica para dominar las nuobas rotas, causando l declínio de las [[Repúblicas Marítimas|repúblicas marítimas]] de [[Beneza]] i [[Génoba]]. Ne l final de l [[seclo XV]], financiado puls reis de Spanha, [[Cristófe Colombo]] partiu para ua ousada tentatiba de alcançar la [[Ásia]] nua nuoba rota atrabeç de l ouceano, para oeste, çcubrindo un nuobo cuntinente, la [[América]], çcortinando un nuobo mundo pa ls ouropeus. Este mesmo porcesso de fechamiento de l quemércio ne l mar mediterráneo, ne l qual ls turcos otomanos ampediran l abanço ouropeu, fizo cun que to la region [[balcanas|balcánica]] se tornasse más dependente de la porduçon própia, juntamente cula [[península Itálica]]. Las dibersas trasformaçones eiquenómicas i políticas que se seguiran a la chimpa de l Ampério Romano de l Ouriente lhebórun ls storiadores la cumbencionáren l anho de [[1453]] cumo l marco de l fin de la [[Eidade Média]] i de l fin de l [[feudalismo]] na Ouropa, fazendo de l Ampério Bizantino un grande marco para las çcubiertas de nuobas tierras, i pa l zambolbimiento de l capitalismo ne l mundo.
== Arte de l Ampério Bizantino ==
{{Ber artigo percipal|[[Arte bizantina]]}}
{{ref-section|Notas i refréncias}}
== {{Ber tamien}} ==
* [[Lista de amperadores bizantinos]]
* [[Arte paleocristana]]
[[Catadorie:Bizáncio]]
[[Catadorie:Stados zaparecidos de la Ouropa]]
[[Catadorie:Antigas monarquias]]
[[Catadorie:Ampério Bizantino]]
9jxnmwzmxjuchpnirkaxvu4i0nm02t1
107378
107355
2026-07-22T23:47:50Z
~2026-38935-23
15383
/* */
107378
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}
L '''Ampério Bizantino ó Reinado Bizantino''' (an [[Lhéngua griega|griego]]: Βασιλεία Ῥωμαίων), einicialmente coincido cumo '''Ampério Romano de l Ouriente''' ó '''Reinado Romano de l Ouriente''', sucediu l [[Ampério Romano]] (cerca de [[395]]) cumo l ampério i reinado dominante de l [[Mar Mediterráneo]]. Sob [[Justiniano I]], cunsidrado l redadeiro grande amperador '''romano''', dominaba árias ne l atual [[Marrocos]], [[Cartago]], sul de la [[Fráncia]] i de la [[Eitália]], bien cumo sues ilhas, [[Balcánas]], [[Anatólia]], [[Eigito]], [[Ouriente Próssimo]] i la [[Península de la Criméia]], ne l [[Mar Negro]]. Sob la perspetiba oucidental, nun ye errado anserir l Ampério Bizantino ne l studo de la [[Eidade Média]], mas, a rigor, el bibiu ua stenson de la [[Eidade Antiga]]. Ls storiadores specializados an Bizáncio an giral cuncordan que sou apogeu se dou cul grande amperador de la dinastie Macedónica, [[Basílio II]] ''Bulgarotonos'' (Mata-Búlgaros), ne l ampeço de l [[seclo IX]]. La sue regresson territorial gradual delineou la stória de la [[Ouropa]] mediebal, i sue [[Chimpa de Custantinopla|chimpa]], an [[1453]], frente als [[Turquia|turcos]] [[otomanos]], marcou l fin de la Eidade Média.
== Ourige ==
L ambrion de l Ampério Bizantino surgiu quando l amperador romano [[Custantino I]] decidiu custruir subre la antiga cidade griega de [[Bizáncio]] ua nuoba capital pa l [[Ampério Romano]], más próssima a las rotas comerciales que lhigában l [[Mar Mediterráneo]] al [[Mar Negro]], i la [[Ouropa]] a la [[Ásia]]. Para alhá desso, yá habie algun tiempo que [[Roma]] era preterida por sous amperadores que outában por outras sedes de goberno, an special cidades más próssimas de las frunteiras ó adonde la presson política fusse menor. An giral, eilhes tendian a scolher [[Milon]], mas las frunteiras que stában an peligro na época de Custantino éran las de la [[Ampério Persa|Pérsia]] al Lheste i las de l [[Danúbio]] al norte, mui más próssimas de la region de l [[Streitos Turcos]]. La nuoba capital, batizada de [[Custantinopla]] an houmenaige al Amperador, ounie la ourganizaçon ourbana de [[Roma]] a la [[arquitetura]] i [[arte]] griegas, cun claras anfluéncias ourientales. Ye ua cidade strategicamente mui bien lhocalizada, i sue resisténcia la dezenas de cercos proba la buona scolha de Custantino. An pouco tiempo, la cidade renobada tornar-se-iba ua de las más mobimentadas i cosmopolitas de sue época. Sue religion, lhéngua i cultura éran eissencialmente griegas, i nun romanas, mas pa ls [[Bizáncio|bizantinos]] la palabra "griego" seneficaba, de maneira anjuriosa, "pagon". Ls [[Ampério Persa|persas]] i ls [[árabes]] tamien chamában ls bizantinos de "romanos". La palabra bizantina ben de [[Bizáncio]], l antigo nome de la capital de l Ampério Romano de l Ouriente, Custantinopla. La palabra bizantino ampeçou a ser outelizado solamente depuis de l [[seclo XVII]], quando ls storiadores l criórun para fazer ua çtinçon antre l ampério de la [[Eidade Média]] i l de la [[Antiguidade]]. Tradecionalmente, era coincido solo cumo Ampério Romano de l Ouriente (debido a la dibison de l Ampério feita pul amperador romano [[Teodósio I]], ne l [[seclo IV]] de la Era Crestiana).
== Eidantidade, cuntinidade i cuncéncia ==
L Ampério Bizantino puode ser definido cumo un [[ampério]] formado por bárias [[naciones]] de la [[Eurásia]] que eimergiu cumo ampério [[cristandade|crestiano]] i terminou sous más de 1000 anhos de stória an [[1453]] cumo un [[stado]] [[griegos|griego]] [[ortodoxia|ourtodoxo]]: l ampério se tornou nacion.
Ne ls seclos que seguiran a las cunquistas [[árabes]] i [[Lombardos|lombardas]] de l [[seclo VII]], esta natureza antener-cultural (assinalamos: nun multinacional) permaneciu inda ne ls [[Bálcanas]] i [[Ásia Menor]], adonde residie ua poderosa i superior populaçon griega.
Ls bizantinos eidantificában la si mesmos cumo romanos, i cuntinórun usando la palabra quando cumbertiu-se an sinónimo de [[heilenismo|heilénico]]. Preferírun chamar a eilhes própios, an griego, ''romioi'' (quier dezir pobo griego crestiano cun cidadanie romana), a la par que zambolbian ua cuncéncia nacional cumo residentes de '''''Romania''''' (''Romania'' ye cumo l stado bizantino i sou mundo fúrun chamados na sue época). L nacionalismo se refletie na lhiteratura, particularmente nas cançones i an poemas cumo l Akrities, an que las populaçones frunteiriças (de cumbatentes chamados ''akritas'') se ourgulhában de defender sou paíç contra ls ambasores.
Inda que ls antigos griegos nun fússen crestianos, ls bizantinos ls reclamában cumo sous ancestrales. De fato, ls bizantinos se referian a eilhes mesmos cumo ''romioi'' por ser ua forma de retener tanto sue cidadanie romana quanto sue ardança ancestral griega. Un sustituto quemun de la palabra "heileno" (que tenie conotaçones paganas) tanto cumo l de ''romioi'', fui la palabra ''graekos'' (griego). Esta palabra fui ousada frequentemente puls bizantinos (tanto cumo ''romioi'') para sue outo-eidantificaçon [[pobo|étnica]].
La dissoluçon de l stado bizantino ne l [[seclo XV]] nun çfeç eimediatamente la sociadade bizantina. Durante la acupaçon [[otomana]], ls griegos cuntinórun eidantificando-se cumo romanos i heilenos, eidantificaçon que subrebibiu até percípios de l [[seclo XX]] i que inda persiste na moderna [[Grécia]].
== Stória ==
=== Purmeiros Seclos ===
Antre l [[seclo III]] i l [[seclo V]], l [[Ampério Romano]] bibiu ua zastrosa crise nas sues struturas. La parte oucidental de l Ampério, adonde se lhocalizaba la capital, [[Roma]], tubo que lhidar cun massibas eimigraçones de pobos de l norte i de l lheste, fenómeno coincido cumo [[Ambasones Bárbaras]]. Anquanto esso, la parte ouriental de l Ampério Romano, que sofria menos cun essas ambasones, se achaba nua situaçon más stable, tanto eiquenómica cumo politicamente.
Yá fazie alguns anhos que ls amperadores romanos "fugian" de Roma, scolhendo cidades cumo [[Milon]] para morar. La antiga capital, Roma, staba decadente i la eilite senatorial era amprebisible quanto a la sue fidelidade. Anton nun fui nanhue surpresa quando [[Custantino]] ourdenou, an [[324]], la custruçon dua nuoba capital ne l lhado ouropeu de l [[Bósforo]]. La cidade fui arguida ne l lhocal de la antiga Bizáncio, quelónia fundada por griegos de [[Mégara]] an [[657 a.C.]] fui inaugurada cul nome de [[Custantinopla]], an [[330]].
Custantinopla tenie ua posiçon pribilegiada. Antre ls mares de [[Mar de Mármara|Mármara]], [[Mar Negro|Negro]] i [[Mar Eigeu|Eigeu]], custituiu, al lhongo de sue stória, un berdadeiro antreposto comercial antre l Oucidente i l Ouriente.
=== Dinasties lhatinas ===
{{Stória de la Grécia}}
Nesse período, ls amperadores buscórun cumbatener l [[heilenismo]], predominando las anstituiçones lhatinas. L [[latin]] tamien fui mantido cumo lhéngua oufecial.
[[Fexeiro:ShepherdByzempire1265.jpg|left|thumb|250px|L Ampério Bizantino, 1265. The Storical Atlas, William R. Shepherd, 1911.]]
De [[395]] la [[457]], stendiu-se la dinastie Teodosiana, cujo purmeiro amperador fui [[Arcádio]], respunsable pula spulson de l [[bisigodos]] ne l final de l seclo IV. Çtacou-se tamien l cerco de [[Átila, l Huno]], afastado, an [[443]], por meio de l pagamiento dun resgate de seis mil lhibras de ouro.
De [[457]] la [[518]], stendiu-se la dinastie Lheonina que fui deposta an [[477]] más solamente l Amperador Basilisco ó (Bizánico) i fui restaurada an [[491]] por [[Anastácio I]] un de sous heirdeiros, na qual çtacou-se, an [[488]], l acuordo de cumbate als hérulos lhebado a eifeito antre l amperador [[Zenon I]] i l rei de l ostrogodos, [[Teodorico l Grande|Teodorico]].
La más amportante dinastie lhatina fui la Justiniana ([[518]]-[[610]]). Neilha, l amperador [[Justiniano I]] ([[527]]-[[565]]) buscou restaurar i çpor sob sue anteira outoridade la bastidon típica de l Ampério de l [[Antoninos]] ([[96]]-[[192]]). An [[534]], sob l comando de l general [[Belisário]], l eisército de Justiniano cunquistou l Reino de l [[Bándalos]]. An [[554]], cula cuncluson de las [[Guerras Góticas]], na [[Península Itálica]], l Ampério abraçaba tamien l [[Reis bárbaros de Roma|Reino de l Ostrogodos]].
Para la posteridade, mas, l maior lhegado disse período fui l ''[[Corpus juris ciblis|Corpus Juris Cibli]]' ', base, inda hoije, de la maiorie de l códigos lhegislatibos de l mundo. L ''Corpus Juris Cibli'' era debedido an quatro partes: l [[Código Justiniano]] - cumpilaçon de todas las lheis romanas zde [[Adriano]] ([[117]]-[[138]]) -, l [[Digesto]] ó ''Pandetas'' - reunion de trabalhos de jurisprudéncia de grandes juristas -, las [[Anstitutas]] - spece de manual que facilitaba l uso de l Código ó de l Digesto -, i las ''Nobelas'' ó ''Outénticas'' - nuobas lheis decretadas por Justiniano i sous sucessores.
Justiniano ourdenou tamien la custruçon de la [[Basílica de Santa Sofia]], cun stilo arquitetónico própio, l qual cumbencionou-se chamar de ''stilo bizantino''.
Ne l [[seclo VI]], para cumbatener la heiresie de l [[nestorianismo]], l Patriarca de [[Alexandria]], [[Dióscoro]], zambolbiu l [[monofisismo]], formulaçon teológica tamien cundenada pula [[Eigreija Católica]] i mui lhigada la eideiales de emancipaçon política ne l [[Eigito]] i na [[Síria]]. Zamcadeórun-se anton mobimientos de perseguiçon als monofisistas, protegidos, inda assi, pula mulhier de Justiniano, la Amperatriç [[Teodora]]. Buscando mantener la ounidade de l Ampério, Justiniano zambolbiu la heiresie de l [[monotelismo]], ua tentatiba de cunciliaçon antre l monofisismo i l nestorianismo.
L [[cesaropapismo]] de Justiniano, que anclusibe mui marcou l Ampério Bizantino, geraba çtúrbios na orde i ansastifaçon de la populaçon, yá andignada cula cobrança abusiba de ampostos. An [[532]], stouraba la [[Rebolta de Nika]], sufocada cumpletamente pul general Belisário apuis de uito dies.
Justiniano inda se biu a las boltas cun terremotos, fame i la grande peste de [[544]]. Apuis de sue muorte, ls [[lombardos]], até anton stablecidos na [[Panónia]] cumo aliados, ambadiran, an [[568]], la Eitália setentrional. Ls bizantinos mantibírun inda l [[Sarcado de Rabenna]], ls ducados de Roma i [[Nápoles]], la [[Ístria]], la Eitália Meridional i la [[Sicília]].
Ls Justinianos inda anfrentórun las ambestidas de l [[Ampério Persa]] [[Sassánida]], ne l Ouriente, i de l [[ábaros]], ne l norte. Para tanto, deixórun para segundo plano la proteçon de l territórios cunquistados na [[Spanha]], ne l norte de la [[África]] i na Eitália, l que facilitou a posterior fixaçon, nestas regiones, de ls maometanos i de l [[Stados de la Eigreija]].
=== Apogeu ===
[[Fexeiro:Flag of the Greek Orthodox Church.svg|thumb|right|200 px|Bandeira bizantina de l [[seclo XIII]]]]
Assi i todo, l Ampério subrebibiu, grácias als deciplinados eisércitos, al amprego de l [[fuogo griego]] nas batailhas marítimas i la buns amperadores i generales. Antre ls seclos [[seclo VII|BII]] i [[seclo IX|IX]], zambolbiu-se l mobimiento [[iconoclastia|iconoclasta]], que cundenaba l culto de las eimaiges. Vários amperadores [[Iconoclastia|iconoclastas]] anfrentórun porblemas anternos, resultantes dua populaçon que nun aderie al mobimiento relegioso. Yá contra ls [[turcos]], ls amperadores deste tiempo cunseguiran mantener sous territórios i se defender relatibamente bien contra ls inimigos.
An [[867]], subiu al trono [[Basílio I]], dando ampeço a la Dinastie Macedónica, que lhebou l Ampério al auge. Muitas bitórias fúrun oubtidas frente als turcos, [[slabos]] i [[Bulgária|búlgaros]]. [[Basílio II]], que gobernou de [[976]] la [[1025]], cumpletou la spanson de l Ampério. El prejudicou ls grandes propietários rurales an fabor de ls camponeses i benceu dua beç por todas la Bulgária, ancorporando-la al Ampério i recebindo la fama de ''Bulbassaurus'' (Mata-Búlgaros). Benceu ls [[normandos]] an Canhas i restableciu la outoridade amperial na [[Apúlia (Eitália)|Apúlia]].
=== Declínio ===
La maré de suorte de l Ampério, antretanto, parecie tener acabado. An [[1071]], l amperador bizantino [[Diógenes IB]] fui bencido i caturado puls [[Turcos Seljúcidas|turcos seljúcidas]] na [[Batailha de Manzikert]]. Essa batailha marcou la zeintegraçon de l sistema defensibo que durante seclos protegeu la [[Ásia Menor]] i la antrada de ls turcos na [[Anatólia|península anatólica]]. Cun esso l Ampério perdiu até un terço de sue populaçon i recursos.
Por más que la dinastie susequente, aqueilha de l Comneni, tentasse recuperar l Ampério, ataques de l oucidente i de l norte i la própia suorte de ls amperadores ampediran esso. La [[Península Itálica]] staba definitibamente perdida. L declínio de l Ampério bino acumpanhado dua suserbiéncia comercial als antresses oura de la [[República de Beneza]] (cula qual l própio Basílio II assinou un tratado), oura de la [[República de Génoba]], até que finalmente Beneza zbiou la [[Quarta Cruzada]] para Custantinopla, que caiu frente als cruzados an [[1204]].
Trés [[Stado]]s cun gobernantes bizantinos surgiran depuis de la purmeira "chimpa" de Custantinopla:
* L [[Ampério de Nicéia]]
* L [[Çpotado de l Épiro]]
* L [[Ampério de Trebizonda]]
Destes, ye l Ampério de Nicéia que ye cunsidrado l berdadeiro sucessor. Gobernado por amperadores fuortes i buonos, se tornou la purmeira poténcia territorial na Ásia Menor. La [[agricultura]] se zambolbiu, assi cumo l quemércio, i bárias cidades na Ouropa fúrun recuperadas. Ls Paleólogos, faltando cul sou juramiento de lhealdade, assassinórun l lhegítimo amperador i depusírun la dinastie de l Batatzes-Lhaskaris. [[Miguel VIII Paleólogo]] fizo ua aliança cun Génoba (çnecessária) i cunseguiu recunquistar la antiga capital de l Ampério Bizantino ne l die [[25 de júlio]] de [[1261]].
Assi i todo la dinastie de l Paleólogos nun cunseguiu recuperar la antiga glória amperial. La retirada de tropas de la Ásia para la defesa i recunquista de la Ouropa abriu camino pa ls bários emirados turcos, anclusibe aquel de l Otomanos, se anstaláren an antigos territórios de l Ampério de Nicéia.
Sin ls territórios asiáticos i cula colonizaçon comercial de [[República de Beneza|Beneza]] i [[República de Génoba|Génoba]], l çtino de l Ampério staba selado. Specialmente prejudicial era quelónia genobesa de Pera, que, anstalada de frente la Custantinopla, de l outro lhado de l [[Chifre de Ouro]], dominaba l quemércio lhocal, amportante pa ls bizantinos. Anque bárias tentatibas de oubtener apoio oucidental, culminando cula promessa de ounion antre la [[Eigreija Católica Romana]], cun sede an Roma, i la [[Eigreija Católica Ourtodoxa]], cun sede an Custantinopla, ne l Cuncílio de Ferrara/Florença, poucos fúrun ls resultados. La cruzada pregada pul papado pa l resgate de la Nuoba Roma fui bencida puls [[otomanos]]. La biaige de l amperador [[Juan BIII]] al Oucidente nun rendiu fruitos, apesar del tener sido mui bien tratado ne ls reinos oucidentales.
== La chimpa de Custantinopla ==
{{Ber artigo percipal|[[Chimpa de Custantinopla|La chimpa de Custantinopla]]} }
=== Cunsequéncias ===
[[Chimpa de Custantinopla|La chimpa de Custantinopla]] seneficou la perda dun puosto stratégico de l cristandade, que asseguraba l acesso de comerciantes ouropeus an direçon a las rotas comerciales para la [[Índia]] i la [[China]], subretodo pa ls comerciantes [[República de Beneza|benezianos]] i [[Génoba|genobeses]]. Cula dominaçon turca, la rota antre l [[Mediterráneo]] i l [[Mar Negro]] quedou, senó bloqueada als nabios crestianos, al menos dedicultada. Esto ampulsionou ua corrida nabal an busca de outra rota an direçon a la [[Índia]] atrabeç de l [[Ouceano Atlántico]], cuntornando la [[África]],.[[Spanha]] i [[Pertual]] debrebe tirórun bantaige de la posiçon geográfica para dominar las nuobas rotas, causando l declínio de las [[Repúblicas Marítimas|repúblicas marítimas]] de [[Beneza]] i [[Génoba]]. Ne l final de l [[seclo XV]], financiado puls reis de Spanha, [[Cristófe Colombo]] partiu para ua ousada tentatiba de alcançar la [[Ásia]] nua nuoba rota atrabeç de l ouceano, para oeste, çcubrindo un nuobo cuntinente, la [[América]], çcortinando un nuobo mundo pa ls ouropeus. Este mesmo porcesso de fechamiento de l quemércio ne l mar mediterráneo, ne l qual ls turcos otomanos ampediran l abanço ouropeu, fizo cun que to la region [[balcanas|balcánica]] se tornasse más dependente de la porduçon própia, juntamente cula [[península Itálica]]. Las dibersas trasformaçones eiquenómicas i políticas que se seguiran a la chimpa de l Ampério Romano de l Ouriente lhebórun ls storiadores la cumbencionáren l anho de [[1453]] cumo l marco de l fin de la [[Eidade Média]] i de l fin de l [[feudalismo]] na Ouropa, fazendo de l Ampério Bizantino un grande marco para las çcubiertas de nuobas tierras, i pa l zambolbimiento de l capitalismo ne l mundo.
== Arte de l Ampério Bizantino ==
{{Ber artigo percipal|[[Arte bizantina]]}}
{{ref-section|Notas i refréncias}}
== {{Ber tamien}} ==
* [[Lista de amperadores bizantinos]]
* [[Arte paleocristana]]
[[Catadorie:Bizáncio]]
[[Catadorie:Stados zaparecidos de la Ouropa]]
[[Catadorie:Antigas monarquias]]
[[Catadorie:Ampério Bizantino]]
16sim3w4yluob912bnfuhq1mspumia2
Antruido
0
829
107300
107132
2026-07-21T13:35:31Z
CommonsDelinker
81
Replacing Carnaval.jpg with [[File:Painted_woman_at_Loulé_Carnaval_2006.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR2|Criterion 2]] (meaningless or ambiguous name) · Make more specific.).
107300
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Carnival in Rio de Janeiro.jpg|thumb|250px|[[Antruido ne l Riu de Janeiro]], [[Brasil]], un de l maiores de l mundo]]
L '''Antruido''' son las fiestas de maçcaras. La sue data ye cunsante l anho lunar ne l [[Crestianismo]] de la [[Eidade Média]]. L período de l Antruido era marcado pul "adius a la chicha" ó "chicha bal" dando ourige a la palabra pertuesa "Carnaval". Durante l período de l Antruido habie ua grande cuncentraçon de fiestas populares. Cada cidade brincaba de l sou modo, cunsante ls sous questumes. L Antruido moderno, feito de çfiles i fantasies, ye perduto de la sociadade bitoriana de l [[seclo XIX]]. La cidade de [[Paris]] fui l percipal modelo sportador de la fiesta carnabalesca para l mundo. Cidades cumo [[Nice]], [[Nuoba Orleans|Nuoba Orleanes]], [[Toronto]] i [[Riu de Janeiro]] se anspirarian ne l Antruido francés para amplantar sues nuobas fiestas carnabalescas.
An 2005 l Antruido de [[Salbador (Vahia)|Salbador]], [[Bahia]], [[Brasil]] stá ne l [[Guinness Book]] cumo a maior fiesta de rue de l mundo.<ref>{{Citation |title=L antruido de Salbador i "L Coraçon de l Mundo Bate Eiqui" |url=http://www.adnews.com.br/eventos.php?id=23676 |accessdate=2009-02-22 |archivedate=2009-02-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090216162326/http://www.adnews.com.br/eventos.php?id=23676 }}</ref> An [[Pertual]], eisiste ua grande tradiçon carnabalesca, percipalmiente ls Antruidos de la [[Region Outónoma de la Madeira|Ilha de la Madeira]] (donde salírun ls eimigrantes que haberien de lebar la tradiçon de l Antruido pa l Brasil), [[Obar]], [[Podence]], [[Loulé]], [[Sesimbra]], [[Riu Maior]], [[Torres Bedras]] i [[Sines]], çtacando-se l de Torres Bedras, [[Antruido de Torres]], por tener l Antruido más antigo i chamado de ''l más pertués de Pertual'', que mantén-se popular i fiel a la tradiçon nun amportando l samba i outros strangeirismos. A la par cul [[Antruido de Canhas de Senhorin]] cun acerca de 400 anhos i tradiçones únicas cumo ls Pizones, las Paneladas, Queima de l Antrudo, çpique antre outras. Ne ls [[Açores]], más propiamente na [[ilha Terceira]], hai ua de las formas más peculiares de l Antruido an Pertual, las Beilças i Beilinhos de Antruido. Esta tradiçon, tenida cumo a maior manifestaçon de triato popular an Pertual, remonta al tiempo de l purmeiros poboadores i amostra un stilo triatal bien al jeito de l Outos bicentinos.
== Stória i eitimologie ==
[[Fexeiro:Venezia-maschera carnevale.jpg|thumb|[[Antruido de Beneza]], [[Eitália]].]]
La fiesta carnabalesca aparece zde la amplantaçon, ne l [[seclo XI]], de la [[Sumana Santa]] pula [[Eigreija Católica]], antes de la quarenta dies de ayuno, la [[Quaresma]]. Esse tiempo de pribaçones acabarie por ancentibar la reunion de muitas fiestas ne ls dies antes de la [[Quarta-feira de Cinzas]], l purmeiro die de la [[Quaresma]]. La palabra pertuesa "carnaval" stá, assi, ligada cula eideia de "afastamiento" de l prazeres de la chicha marcado pula spresson "carne vale"(an mirandés "chicha bal"), que, acabou por formar la palabra "carnaval"; an Mirandés Antruido.
[[Fexeiro:Painted woman at Loulé Carnaval 2006.jpg|thumb|left|Antruido de [[Loulé]], [[Pertual]] - [[Febreiro]] de [[2006]]]]
An giral, l Antruido ten la duraçon de trés dies, ls dies antes de la [[Quarta-feira de Cinzas]]. An cuntraste cula Quaresma, tiempo de peniténcia i pribaçon, estes dies son chamados "gordos", an special la terça-feira ('''Terça-feira gorda''', tamien coincida pul nome francés '''''[[Mardi Gras]]'''''), redadeiro die antes de la Quaresma. Ne ls [[Stados Ounidos]], l termo ''mardi gras'' ye sinónimo de Antruido.
Na era de l [[Renacimento]] las fiestas que acuntecian ne ls dies de antruido ancorporórun ls [[bailes de máçcaras|baile de máçcaras]], cun ricas [[fantasie (bestuário)|fantasie]]s i ls [[alegories carnabalescas|carros alegóricos]]. A las fiesta popular i zourganizada juntórun-se outros tipos de comemoraçon i als poucos la fiesta fui tomando l formato atual.
L Antruido ye un tiempo de fiestas regidas pul anho lunar ne l Crestianismo de la Eidade Média. Durante l tiempo de l Antruido habie ua grande cuncentraçon de fiestas populares. Cada cidade brincaba de l sou modo, d'acordo culs sous questumes. L Antruido moderno, feito de çfiles i fantasies, ye perduto de la sociadade bitoriana de l seclo XIX. La cidade de Paris fui l percipal modelos sportador de la fiesta carnabalesca pa l mundo. Cidades cumo [[Nice]], [[Nuoba Orleanes]], [[Toronto]] i [[Riu de Janeiro (cidade)|Riu de Janeiro]] anspirarian-se ne l Antruido francés para amplantar sues nuobas fiestas carnabalescas sendo l Antruido de l Riu de Janeiro cunsidrado l más amportante de l mundo.
== Cálclo de l die de Antruido ==
{{AP|[[Cálclo de la Páscoa]]}}
Todos ls feriados eiclesiásticos son calculados an funçon de la data de la Páscoa, fuora l Natal. Cumo l [[demingo de Páscoa]] ye ne l purmeiro demingo passado la purmeira [[luna chena]] a partir de l [[eiquinócio]] de la primabera (ne l heimisfério norte) ó de l eiquinócio de l outonho (ne l heimisfério sul), i la [[Sesta-feira Santa|sesta-feira de la Peixon]] ye la que ye antes de l Demingo de Páscoa, anton la terça-feira de Antruido acuntece 47 dies antes de la Páscoa.
{{ref-section}}
== {{Ber tamien}} ==
* [[Antruido de la Suíça]]
* [[Antruido de l México]]
* [[Antruido de Granada]]
* [[Antruido ne ls Stados Ounidos de la América]]
* [[Antruido de l Brasil]]
* [[Antruido de la Bélgica]]
* [[Antruido de la Argentina]]
* [[Antruido de la Almanha]]
== {{Ligaçones sternas}} ==
* [http://www.portalsaofrancisco.com.br/alfa/carnaval/index.php Ourige i Cumpositores de l Antruido] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090214214250/http://portalsaofrancisco.com.br/alfa/carnaval/index.php |date=2009-02-14 }}
* [http://www.emtursa.ba.gov.br/Template.asp?IdEntidade=4145&Nivel=000600140005 Emtursa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20061206012800/http://www.emtursa.ba.gov.br/Template.asp?nivel=000600140005&identidade=4145 |date=2006-12-06 }}
* [http://carnaval.terra.com.br Antruido - Tierra] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220625204912/http://www.carnaval.terra.com.br/ |date=2022-06-25 }}
{{rabisco}}
{{Antruido}}
{{Antruido ne l Mundo}}
[[Catadorie:Antruido]]
0doas12xpgdckfs8hqupe9c3t7tj0fw
Atenas
0
853
107338
105804
2026-07-22T12:20:58Z
~2026-38935-23
15383
/* */
107338
wikitext
text/x-wiki
'''Atenas''' (an [[Lhéngua griega|griego]] Αθήνα, [[Transliteraçon|transl.]] ''Athína'') ye la [[capital]] de la [[Grécia]] i tamien la capital de la [[Ática]]. Para alhá de ser ua cidade moderna, Atenas tamien ye famosa por tener sido poderosa [[Cidade-Stado]] i un centro de [[cultura]] mui amportante ne ls tiempos antigos.
== Etimologie ==
An [[Léngua griega antiga|griego antigo]], Atenas era chamada '''Αθήναι''' (''Athénai''), an houmenaige a la [[diusa]] [[Mitologie griega|griega]] [[Atena]]. Ne l [[seclo XIX]], este nome fui retomado formalmente cumo nome de la cidade, mas zde l abandono ouficial de l griego [[katharébussa]], an [[1976]], la forma popular '''Αθήνα''' tornou-se l nome ouficial de la cidade.
== Stória ==
{{AP|[[Stória de Atenas]]}}
Atenas fui la percipal cidade na [[Grécia Antiga]] durante l grande período de la ceblizaçon griega, ne l purmeiro milénio a.C., durante la "[[Eidade de l Ouro]]" de la Grécia (aprossimadamente [[500 a.C.]] até [[300 a.C.]]) eilha era l percipal centro cultural i anteletual de l Oucidente, i cierta mente ye nas eideias i práticas de la Antiga Atenas que l que nuolos chamamos de "ceblizaçon oucidental" ten sue ourige. Após sous dies de grandiosidade, Atenas cuntinou a ser ua cidade próspera i un centro de studos até l período tardio de l [[Ampério Romano]].
Las scuolas de [[filosofie]] fúrun cerradas an [[529]] depuis que l [[Ampério Bizantino]] fui cumbertido para l [[cristandade]]. Atenas perdiu bastante l sou status i se tornou ua cidade probinciana.
Antre l [[seclo XIII]] i l [[seclo XV]] fui cumbatida puls [[bizantino]]s i cabalheiros franceses/eitalianos de l [[Ampério Lhatino]].
An [[1458]], caiu an poder de l [[Ampério Outomano|Ampério Otomano]] i la populaçon ampeçou a deminuir i las cundiçones piorórun quando l Ampério Otomano declinou. Partes de la cidade (ancluindo muitos de sous eidifícios) fúrun çtruídos ne l [[seclo XVII]], [[seclo XVIII]] i [[seclo XIX]], por defrentes façones que tentórun cuntrolar la cidade.
Quedou birtualmente inabitada na época an que se tornou la capital de l recentemente stabelecido [[Reino de la Grécia]], an [[1833]]. Durante las próssimas poucas décadas fui reconstruída i se transformou nua cidade moderna.
La redadeira grande spanson ocorreu na [[década de 1920]], quando ls subúrbios fúrun criados para acomodar ls refugiados griegos de la [[Ásia Menor]].
Durante la [[Segunda Guerra Mundial]] fui acupada pula [[Almanha Nazi]] i stubo mal ne ls redadeiros anhos de la guerra. Depuis de la guerra ampeçou a crecer outra beç.
La Grécia antrou para la [[Ounion Ouropeia]] an [[1981]], trazendo nuobos ambestimentos para Atenas, acumpanhados de porblemas de cungestionamento i poluiçon de l aire.
== Lhocalizaçon ==
[[Fexeiro:3D View of Athens.jpg|thumb|lheft|Bista tridimensional de Atenas.]]
Ancluindo ls [[subúrbio]]s, Atenas ten ua populaçon de cerca de 3,3 milhones de habitantes, quaije un terço de la populaçon total de la Grécia. Atenas creciu debrebe ne ls redadeiros anhos i ben sofrendo porblemas ourbanos, cumo [[superpopulaçon]], cungestionamentos i [[poluiçon]] de l aire.
Atenas spalha-se pula [[planície]] central de Ática, que ye lhimitada pul monte [[Aegaleo]] la [[oeste]], monte [[Parnita]] al [[norte]], [[monte Pentélico]] la [[nordeste]], monte [[Hímetus]] la [[leste]], i l [[Golfo Sarónico]] la [[sudoiste]]. Spandiu-se de modo a cobrir to la planície, sendo, portanto, pouco probable que la cidade cresça an ária de forma significatiba ne l feturo debido a las frunteiras naturales. La [[geomorfologie]] de Atenas causa frequentemente fenómenos de [[ambersones térmicas]], parcialmente responsables pul porblema de [[poluiçon]]. ([[Los Angeles]] ten [[geomorfologie]] semelhante i porblemas decorrentes semelhantes).
La tierra ye rochosa i de baixa fertilidade. L antigo lhocal de la cidade era centrado na colina rochosa de la [[Acrópole de Atenas|Acrópole]]. An tiempos antigos, l porto de l [[Pireu]] era ua cidade a la parte, sendo, hoije, parte de la grande Atenas.
== Política ==
=== Goberno lhocal ===
La cidade moderna de Atenas cunsiste de l que antigamente éran bilas i cidades çtintas que als poucos spandiran para formar ua cidade grande i sola; esta spanson ocorreu ne l [[seclo XX]]. La cidade stá agora debedida an 54 subprefeituras, a maior deilhas que ye la subprefeitura de Atenas (ó ''Dimos Athinaion''), cun aprossimadamente un milhon de pessonas (l segundo maior ye [[Pireus]]).'''Atenas''' puode, portanto, se referir tanto a la cidade to quanto a la prefeitura de Atenas (parte central de la cidade). Cada ua de las prefeituras de la region de Atenas ten un cunseilho municipal eileito i un prefeito eileito de forma direta. An janeiro de 2007 fui eileito prefeito de Atenas Nikitas Kaklamanis, de l partido cunserbador Nuoba Democracie.
=== Dibison admenistratiba i bairros ===
L Munecípio de Atenas ye debedido an bários çtritos ó bairros: [[Praça Omonia|Omonoia]], [[Praça Syntagma|Syntagma]], [[Sarcheia]], Aghios Nikolaos, Neapolis, [[Lycabittos]], Lhofos Strefi, Lhofos Finopoulou, Lhofos Filopappou, Pedion Areos, Metaxourgeio, Aghios Kostantinos, Staçon Lharissa, [[Kerameikos]], Psirri, [[Monastiraki]], Gazi, [[Thiseio|Thission]], [[Kapnikarea]], Aghia Irini, Aerides, [[Anafiotika]], [[Plaka]], [[Acrópole de Atenas|Acrópole]], [[Pnyka]], Makrygianni, [[Lofos Ardittou]], [[Zappeion]], Aghios Spyridon, [[Pangrati , Atenas|Pangration]], [[Kolonaki]], Dexameni, Ebaggelismos, Gouba, Aghios Ioannis, [[Neos Kosmos]], [[Koukaki]], Kynosargous, Fix, Anho Petralona, Kato Petralona, ROUF, [[Votanikos]], Profitis Daniil, [[Akadimia Platonos]], [[Kolonos]], Kolokynthou, Praça Attikis, Lhofos Skouze, Sepolia, [[Kypseli]], Aghios Meletios, Nea Kypseli, Gyzi, Polygono, [[Ambelokipi, Atenas|Ampelokipoi]], Panormou-Gerokomeio, Pentagono, Eillinorosson, [[Filothei|Filothei Kato]], Anho Kypseli, Tourkobounia-Lhofos Patatsou, Lhofos Eilikonos, Koliatsou, Thymarakia, Kato Patisia, Treis Gefyres, Aghios Eileftherios, [[Anho Patissia]], Kypriadou i Prompona.
==== Omonoia ====
La [[Praça Omonoia]] ({{lang-el | Πλατεία Ομονοίας}}) ye la más antiga praça de Atenas. Ye rodeada por houteles i lhoijas de fast fod, i anclui ua staçon de camboio outilizado pul [[Metro de Atenas]] i ls ''Eilektrikos'', chamada Staçon Omonoia. La praça ye muitas bezes l foco para la celebraçon de las bitórias çportibas, cumo pudo ser bisto após la cunquista de l Ouro 2004 i de l torneio Ourobasket 2005.
==== Psirri i Gazi ====
L renobado bairro [[Psirri]] ({{lang-el | Ψυρρή}}) ye pontilhado cun antigas i renobadas mansones, i spácios para artistas, galeries i pequeinhas lhoijas. Ua série de eidifícios renobados tamien albergan ua grande bariadade de bares na moda, tornando-se un foco para la cidade subretodo na redadeira década, anquanto un cunjunto de restourantes de musiqueira al bibo coincidos cumo "rebetadika", nome que ben dua singular forma de musiqueira que floresceu ne l [[Syros]] i an Atenas, de 1920 até a la década de 1960.
[[Fexeiro:Hellenic Parliament from high above.jpg|thumb|L Parlamento]]
[[Fexeiro:Evzone.jpg|thumb|La troca de la guarda delantre de la [[Tumba de l Suldado Çconhecido]], an frente al Parlamento]]
[[Fexeiro:Athens - National Archeological Museum - 20060930.jpg|thumb|[[Museu Arqueológico Nacional de Atenas]].]]
==== Syntagma ====
La [[Praça Syntagma]] ({{lang-el | Σύνταγμα}}) ye la praça central de la capital, situada junto al Parlamento i al [[Túmulo de l suldado çconhecido]], adonde quedan ls melhores houteles de la cidade. La rue Ermou, cun cerca de 1 kn de lhongo camino pedonal, lhiga la [[Praça Syntagma]] la Monastiraki, i ten sido tradicionalmente un paraíso para ls cunsumidores, tanto atenienses i turistas. Cumpletan la moda muitas lhoijas i centros comerciales, cun artigos de marcas anternacionales, i stá ne l top 5 de las rues comerciales más caras na Ouropa<ref>[http://www.cushwake .com.br/cwglobal/jsp/newsDetail.jsp?repI =c7800055p&LhanId=PT&LhocId=global_Cushman_&_Wakefield - Global rial state soluçones - Amboras i Eibentos]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
==== Plaka, Monastiraki i Thission ====
[[Plaka]] ({{lang-el | Πλάκα}}), situada na costielha norte i lheste de la [[Acrópole de Atenas|Acrópole]], ye famosa por sue abundante arquitetura neoclássica, tornando-se un de l más cénicos bairros de la cidade. Cuntina a ser un çtino turístico tradicional por eiceléncia cun un cunjunto de pitorescas [[taberna]]s i stá bien bibo a todas las horas. Próssimo chimpa [[Monastiraki]] ({{lang-el | Μοναστηράκι}}), zona bien coincida por sue série de pequeinhas lhoijas, restourantes típicos i mercados, bien cumo pula feira al aire lhibre. Outro bairro specialmente famoso puls sous studantes, siempre abarrotado i cun eilegantes cafés, ye [[Theseun]] ó Thission ({{lang-el | Θησείο}}), situado la oeste de Monastiraki. Notábel an Thission ye l antigo [[Templo de Heifesto]], subre ua pequeinha colina.
==== Kolonaki ====
L bairro de [[Kolonaki]] ({{lang-el | Κολωνάκι}}), na base de l monte [[Licabeto]], stá cheno de lhoijas i boutiques caras frequentadas durante l die i bares na moda i restourantes de nuite. Tamien ten un basto cunjunto de galeries de arte i museus. Ye cunsiderada cumo ua de las zonas de la capital de maior sclusibidade i prestígio.
==== Sárchia ====
[[Sárchia]] ({{lang-el | Εξάρχεια}}), lhocalizada la norte de Kolonaki, ten ua reputaçon mista cumo sede recente ó atual de la cidade [[anarquista]], adonde ampeçórun i fúrun más biolentos ls [[çtúrbios de 2008 na Grécia]]. L bairro ten ua bida culturalmente atiba i muitos cafés, bares i lhibraries. Ye l lhar de la [[Ounibersidade Técnica Nacional de Atenas]] i de l [[Museu Arqueológico Nacional de Atenas]], mas tamien cuntén numerosos eidifícios amportantes de bários stilos de l seclo XX, ne ls stilos [[neoclassicismo|neoclássico]], [[Art Deco]] i [[Arquitetura Moderna|Modernista]] (ancluindo anfluéncias de la [[Vauhaus]]).
== Geografie ==
L centro de la cidade ye la [[Praça Sintagma]] ([[Praça de la Custituiçon]]), lhocal de l antigo [[Palácio Rial]], de l [[Parlamento de la Grécia]], de l [[Túmulo de l Suldado Çconhecido (Atenas)|Túmulo de l Suldado Çconhecido]] i de outros prédios públicos de l [[seclo XIX]]. La maiorie de las partes antigas de la cidade cuncentran-se al redor deste centro. Las partes más recentes son custruídas an [[cuncreto]] i sofren, giralmente, de caréncia de facilidades ourbanas cumo stacionamentos.
== Cultura ==
[[Fexeiro:Athens Acropolis.jpg|thumb|right|La [[Acrópole de Atenas]].]]
=== Arqueologie i museus ===
Atenas ye un de l maiores centros mundiales para la pesquisa arqueológica, ua beç que ten einúmeros sítios arqueológicos lhocalizados ne l própio centro ourbano de la cidade. Dentre eilhes se çtaca la [[Acrópole de Atenas|Acrópole]], l antigo centro sagrado de la cidade, célebre an to l mundo tanto por sue relebáncia stórica cumo pulas ruínas de eidifícios clássicos amportantes cumo l [[Partenon]] i l [[Ereteion]]. Para alhá desso, la cidade sedie bárias anstituiçones nacionales i Ourganismos anternacionales boltados para la [[arqueologie]], cumo la [[Ounibersidade de Atenas]], la [[Sociadade Arqueológica de Atenas|Sociadade Arqueológica]], l Departamento de Cultura de la Grécia i dibersos museus de antiguidades, ne ls quales se çtacan l riquíssimo [[Museu Arqueológico Nacional de Atenas|Museu Arqueológico Nacional]], l [[Museu de la Acrópole de Atenas]], l [[Museu Venaki]] i l [[Museu Bizantino i Crestiano]]. Tamien sedie cunferéncias, ancontros i sposiçones anternacionales subre l assunto. Cun esso la cidade atrai studiosos de to l mundo. I para alhá de las relíquias arqueológicas las´[[Eigreija Ourtodoxa|eigreijas ourtodoxas]] son ua atraçon a la parte, cun dibersas spalhadas pula cidade, alguas mui antigas i cun ua decoraçon anterna lhuxuriante, cun çtaque para la [[Catedral de Atenas|Catedral]], la eigreija de Omorfoklissia i la de [[eigreija de Panaghia Kapnikarea|Panaghia Kapnikarea]].
<center>
<gallery>
Image:Athènes Herode Atticus.JPG|[[Odeon de Heirodes Ático]], bisto de la Acrópole.
Image:Temple of Hephaestus in Athens 02.JPG|[[Templo de Heifesto]]
Image:Erechtheum-athens11.jpg|L [[Ereteion]], na Acrópole
Image:Καπνικαρέα Αθήνα.jpg|La eigreija de Panaghia Kapnikarea, de l seclo XI, ua de las más antigas eidificaçones lhocales de la Eigreija Ourtodoxa
</gallery>
</center>
Antre ls spácios monumentales i museológicos cuntan-se:
* L [[Parthenon]] na [[Acrópole de Atenas)|Acrópole]] i l sou [[Museu de la Acrópole de Atenas|museu]];
* La [[Ágora de Atenas]] (centro nebrálgico de la cidade antiga) i l sou [[Museu de la Ágora de Atenas|museu]];
* La [[Ágora Romana de Atenas]] i la [[Torre de l Ventos]] (un [[reloijo hidráulico]] custruído ne l [[seclo I]]);
* L [[Templo de Zeus Oulímpico]];
* L [[Theseion]];
* L [[Triato de Dionísio]];
* L [[Stádio Panathinaiko]], feito por [[Adriano]] i [[Heirodes Ático]] i renobado an 1896;
* L [[Museu Arqueológico Nacional de Atenas]] que alberga ua de las maiores coleçones de arte de la [[Grécia Antiga]];
* L [[Museu Vizantino i Crestiano de Atenas]] criado cun las coleçones de la Sociadade Arqueológica Cristiana;
* La [[Pinacoteca Nacional de Atenas]];
* L [[Museu Benaki]];
* L [[Museu de Arte Cicládica Goulandris]];
* La nécropole antique de Keramikos i l [[Museu Arqueológico de Cerámica]].
=== Lhiteratura ===
=== Arquitetura ===
[[Fexeiro:Athenes Colonnes.jpg|thumb|Colunas an Atenas]]
Atenas ye ua cidade cun grande mistura de stilos arquitetónicos, que ban de l stilo [[greco-romano]] i [[neoclassicismo|neoclássico]] al [[Modernismo|moderno]]. Muitos de l eidifícios más proeminentes na cidade son an stilo greco-romano ó neoclássico. Alguns destes redadeiros son eidifícios públicos custruídos an meados de l seclo XIX sob ourientaçon de [[Theophil Freiherr bon Hansen]]:
* [[Academia de Atenas (moderna)|Academia de Atenas]]
* [[Cámara Municipal de Atenas]]
* [[Pralamento Griego]]
* [[Antigo Parlamento Griego]] (1875-1932) (hoije [[Museu Nacional Stórico]])<ref>[http://www.culture.gr/h/2/eh251.jsp?oubj_id=1761 Heillenic Ministry of Culture: The Old Parliament Vuilding] - acesso 16-2-2007</ref>
* [[Ounibersidade de Atenas]]
* [[Zappeion]], centro de sposiçones i reuniones
=== Triatos ===
=== Çporto ===
Atenas fui sede de l [[Jogos Oulímpicos de Berano de 2004]], assi cumo ls purmeiros jogos oulímpicos modernos, [[Jogos Oulímpicos de Berano de 1896|ls jogos de Atenas]], an [[1896]], i las [[Jogos Oulímpicos Antermediários|oulimpíadas antermediárias]] de [[1906]].
== Atenienses célebres ==
* [[Temístocles]], stratega que benceu la [[batailha de Salamina]].
* [[Sócrates]], filósofo
* [[Platon]], çcíipulo de l anterior
* [[Péricles]], stratega de la cidade de [[451 a.C.]] la [[429 a.C.]]
* [[Dionísio Areopagita]],
* [[Irene de Atenas]], amperatriç de Bizáncio
* [[Santa Filoteia de Atenas]], santa padroeira de la cidade.
== Turismo ==
Atenas ye la nible mundial la sesta cidade más besitada por turistas, pus para eilhes ye eigualmente pródiga an lhocales antressantes, tanto antigos cumo modernos, i çpone dua anfraestrutura cumpleta de serbícios.
Alguns de l percipales puntos turísticos son:
* [[Acrópole de Atenas]], l antigo centro relegioso de la cidade
* [[Ágora de Atenas]], cun bários eidifícios antigos
* [[Templo de Zeus Oulímpico]]
* [[Jardines Nacionales]]
* [[Praça Syntagma]], cul prédio de l [[Parlamento Griego]], antigamente l Palácio Rial
* [[Monte Lhicabeto]]
* [[Museu Arqueológico Nacional de Atenas|Museu Arqueológico Nacional]]
* [[Museu Stórico Nacional de Atenas|Museu Stórico Nacional]]
* [[Museu Benaki]]
* [[Museu Bizantino i Crestiano]]
* [[Biblioteca Nacional de Atenas|Biblioteca Nacional]]
* [[Academia de Artes de Atenas]]
* [[Catedral de Atenas]]
* [[Eigreija de Omorfoklissia]]
* [[Eigreija de Panaghia Kapnikarea]]
* [[Stádio Oulímpico de Atenas]]
* [[Stádio Panathinaiko]]
* Ls bairros [[Plaka]], [[Kerameikos]], [[Monastiraki]] i outros centrales guardan un casario típico i oufrecen un comércio bariado.
== Eiducaçon i ansino superior ==
L antigo [[campus]] de la [[Ounibersidade de Atenas]], na abenida Panepistímiu, ye ua de las más requintadas custruçones de Atenas, juntamente cul prédio de la [[Biblioteca Nacional de Atenas|Biblioteca Nacional]] i l prédio de la [[Academia de Artes de Atenas]].Estes prédios forman, juntos, la [[Trilogie de Atenas]], custruída ne l fin de l [[seclo XIX]]. Apesar deste requinte, la maiorie de las funçones ounibersitárias fúrun mobidas para un campus moderno, al lheste de l centro de la cidade, próssimo al Zografo. Outra ounibersidade presente an Atenas ye la [[Ounibersidade Técnica Nacional de Atenas|Scuola Politécnica de Atenas]] (an griego, Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, ''Ethnikó Metsóbio Politechnío''), adonde 24 studantes fúrun mortos an [[1973]] durante demunstraçones contra l regime militar griego.
== Eiquenomie ==
== Demografie ==
[[Fexeiro:Population Density in Athens.PNG|thumb|250px|Çtribuiçon populacional de Atenas.]]
L munecípio de Atenas ten ua populaçon ouficial de 745.514 habitantes<ref name=population>[http://www.statistics.gr/gr_tables/S1101_SAP_1_TV_DC_01_03_Y.pdf PDF "(875 KB) 2001 Census"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (an griego). National Statistical Serbice of Grece (ΕΣΥΕ). www.statistics.gr. https://web.archive.org/web/20090318065626/http://www.statistics.gr/gr_tables/S1101_SAP_1_TB_DC_01_03_Y.pdf PDF. Besitado an 30-10-2007.</ref> i ua populaçon metropolitana de 3,2 milhones (ancluindo ls subúrbios).<ref name=population/> Acradita-se, porén, que la populaçon atual ye maior, porque durante l censo (rializado la cada 10 anhos) alguns moradores atenienses biajórun para las cidades adonde habien nacido i se registrórun cumo cidadanos de l lhocal.<ref>[http://ta-nea.dolnet.gr/print_article.php?i=La&f=16985&n=N12&aa=1 Ta Nea onLine] - Besitado an 10 de febreiro de 2007</ref>
Refletindo essa ancerteza subre l balor rial de la populaçon, bárias stimatibas pónen la quantidade berdadeira antre quatro<ref>http://www.athenes.world-guides{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com/</ref> i cinco milhones de pessonas.<ref>{{cite web |url=http://www.eiquipa .com/eiquipa/world/article/0,8599,1648444,00.html |title=Athenes is Burning |publisher=www.eiquipa .com |lhast=Carassaba |first=Anthe |work=Eiquipa Magazine |date=31-06-2007 |acessdate=02-08-2007}}</ref><ref name="Pop Sources">[http://aiaeurope.org/ebents/2008/Athens/ Athenes: Ecology + Ambironment + Architeture]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} diç: ''Modern Athenes, la city which was lhaid out in the 1830’s las la garden city fur 50,000 anhabitants, is home today fur nearly 5 million people, almost half of the population of Grece.''<br />[http://www.airmiles.co.uk/cuntent/generatePage.de l?çtination=Athenes Airmiles UK] diç: ''Did you know…? Nearly fibe million people – almost half of Grece's entire population - lhibe in Athens.''<br />[http://www.grecetaxi.gr/andex/athenes_airport.html Taxis.gr]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} diç: ''In any other city with la population of fibe million..''<br />[http://news.bbc.co.uk/2/hi/ourope/1436180.stn BBC News Ourope]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} diç: ''The capital, with its population of fibe million,''<br />[http://ec.ouropa.you/amployment_social/eiqual/data/document/etg2-suc6-coperation.pdf Ouropa]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} diç: ''the metropolitan area of Athenes cuntaines ober fibe million anhabitants.''<br />[http://findarticles .com/p/articles/mi_m0BQQ/is_8_40/ai_65171917 Anternational Railway Journal, August, 2000] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130721083402/http://findarticles/ |date=2013-07-21 }} diç: ''The Athenes urban area has la population of about fibe million''</ref> Tamien nun fúrun cuntados ls eimigrantes eilegales ouriginados principalmente de la [[Albánia]], de países de l [[Leste de la Ouropa]] i de l [[Paquiston]], cujos númaros son çconhecidos.<ref>{{cite web |url=http://www.oecd.org/document/53/0,2340,en_33873108_33873421_35062645_1_1_1_1,00.html |work=OECD |year=2005 |title=Organisation fur Eiconomic Co-ouperation and Debelopment: Eiconomic Surbey of Grece 2005 |publisher=www.oecd.org |acessdate=06-01-2007}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ce-rebiew.org/99/21/bidali21.html |work=Central Ouropean Rebiew |title=Central Ouropean Rebiew: Lhibing in la Policy Bacuun |publisher=www.ce-rebiew.org |acessdate=06-01-2007}}</ref>
La parte antiga de la cidade stá lhocalizada nas colinas rochosas de la [[acrópole]]. Ne ls tiempos passados, [[Pireu]] era ua cidade apartada, mas fui antretanto absorbido pula ária de la Grande Atenas. La rápida spanson de la cidade ampeçou nas [[década de 1950|décadas de 1950]] i [[década de 1960|1960]] i cuntina até hoije, por causa de la transiçon de la eiquenomie cun base agrária para ua nacion andutrial.<ref>[http://www.gto.gr/athens/athens/athenes.html Grek Tourist Organizer]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Acesso an 6 de janeiro de 2007</ref> La spanson ye, agora, particularmente an direçon al lheste i al nordeste (ua tendéncia relacionada al nuobo [[Aeroporto Anternacional Eileftherios Benizelos]] i a la [[Attiki Odos]], la rodobia que corta la [[Ática]] dun lhado al outro). Por este porcesso, Atenas absorbeu muitos subúrbios i bilas de la Ática, i cuntina la fazé-lo. Atrabeç de sue lhonga stória, Atenas spurmentou muitos nibles populacionales defrentes. La tabela ambaixo mostra l stórico de la populaçon de Atenas ne ls tiempos recentes.
{{refréncias}}
[[Catadorie:Atenas]]
7rdfaj47q1mu0mldc2ry1hylt220kiv
107356
107338
2026-07-22T18:27:27Z
~2026-30875-10
15270
/* Cultura */
107356
wikitext
text/x-wiki
'''Atenas''' (an [[Lhéngua griega|griego]] Αθήνα, [[Transliteraçon|transl.]] ''Athína'') ye la [[capital]] de la [[Grécia]] i tamien la capital de la [[Ática]]. Para alhá de ser ua cidade moderna, Atenas tamien ye famosa por tener sido poderosa [[Cidade-Stado]] i un centro de [[cultura]] mui amportante ne ls tiempos antigos.
== Etimologie ==
An [[Léngua griega antiga|griego antigo]], Atenas era chamada '''Αθήναι''' (''Athénai''), an houmenaige a la [[diusa]] [[Mitologie griega|griega]] [[Atena]]. Ne l [[seclo XIX]], este nome fui retomado formalmente cumo nome de la cidade, mas zde l abandono ouficial de l griego [[katharébussa]], an [[1976]], la forma popular '''Αθήνα''' tornou-se l nome ouficial de la cidade.
== Stória ==
{{AP|[[Stória de Atenas]]}}
Atenas fui la percipal cidade na [[Grécia Antiga]] durante l grande período de la ceblizaçon griega, ne l purmeiro milénio a.C., durante la "[[Eidade de l Ouro]]" de la Grécia (aprossimadamente [[500 a.C.]] até [[300 a.C.]]) eilha era l percipal centro cultural i anteletual de l Oucidente, i cierta mente ye nas eideias i práticas de la Antiga Atenas que l que nuolos chamamos de "ceblizaçon oucidental" ten sue ourige. Após sous dies de grandiosidade, Atenas cuntinou a ser ua cidade próspera i un centro de studos até l período tardio de l [[Ampério Romano]].
Las scuolas de [[filosofie]] fúrun cerradas an [[529]] depuis que l [[Ampério Bizantino]] fui cumbertido para l [[cristandade]]. Atenas perdiu bastante l sou status i se tornou ua cidade probinciana.
Antre l [[seclo XIII]] i l [[seclo XV]] fui cumbatida puls [[bizantino]]s i cabalheiros franceses/eitalianos de l [[Ampério Lhatino]].
An [[1458]], caiu an poder de l [[Ampério Outomano|Ampério Otomano]] i la populaçon ampeçou a deminuir i las cundiçones piorórun quando l Ampério Otomano declinou. Partes de la cidade (ancluindo muitos de sous eidifícios) fúrun çtruídos ne l [[seclo XVII]], [[seclo XVIII]] i [[seclo XIX]], por defrentes façones que tentórun cuntrolar la cidade.
Quedou birtualmente inabitada na época an que se tornou la capital de l recentemente stabelecido [[Reino de la Grécia]], an [[1833]]. Durante las próssimas poucas décadas fui reconstruída i se transformou nua cidade moderna.
La redadeira grande spanson ocorreu na [[década de 1920]], quando ls subúrbios fúrun criados para acomodar ls refugiados griegos de la [[Ásia Menor]].
Durante la [[Segunda Guerra Mundial]] fui acupada pula [[Almanha Nazi]] i stubo mal ne ls redadeiros anhos de la guerra. Depuis de la guerra ampeçou a crecer outra beç.
La Grécia antrou para la [[Ounion Ouropeia]] an [[1981]], trazendo nuobos ambestimentos para Atenas, acumpanhados de porblemas de cungestionamento i poluiçon de l aire.
== Lhocalizaçon ==
[[Fexeiro:3D View of Athens.jpg|thumb|lheft|Bista tridimensional de Atenas.]]
Ancluindo ls [[subúrbio]]s, Atenas ten ua populaçon de cerca de 3,3 milhones de habitantes, quaije un terço de la populaçon total de la Grécia. Atenas creciu debrebe ne ls redadeiros anhos i ben sofrendo porblemas ourbanos, cumo [[superpopulaçon]], cungestionamentos i [[poluiçon]] de l aire.
Atenas spalha-se pula [[planície]] central de Ática, que ye lhimitada pul monte [[Aegaleo]] la [[oeste]], monte [[Parnita]] al [[norte]], [[monte Pentélico]] la [[nordeste]], monte [[Hímetus]] la [[leste]], i l [[Golfo Sarónico]] la [[sudoiste]]. Spandiu-se de modo a cobrir to la planície, sendo, portanto, pouco probable que la cidade cresça an ária de forma significatiba ne l feturo debido a las frunteiras naturales. La [[geomorfologie]] de Atenas causa frequentemente fenómenos de [[ambersones térmicas]], parcialmente responsables pul porblema de [[poluiçon]]. ([[Los Angeles]] ten [[geomorfologie]] semelhante i porblemas decorrentes semelhantes).
La tierra ye rochosa i de baixa fertilidade. L antigo lhocal de la cidade era centrado na colina rochosa de la [[Acrópole de Atenas|Acrópole]]. An tiempos antigos, l porto de l [[Pireu]] era ua cidade a la parte, sendo, hoije, parte de la grande Atenas.
== Política ==
=== Goberno lhocal ===
La cidade moderna de Atenas cunsiste de l que antigamente éran bilas i cidades çtintas que als poucos spandiran para formar ua cidade grande i sola; esta spanson ocorreu ne l [[seclo XX]]. La cidade stá agora debedida an 54 subprefeituras, a maior deilhas que ye la subprefeitura de Atenas (ó ''Dimos Athinaion''), cun aprossimadamente un milhon de pessonas (l segundo maior ye [[Pireus]]).'''Atenas''' puode, portanto, se referir tanto a la cidade to quanto a la prefeitura de Atenas (parte central de la cidade). Cada ua de las prefeituras de la region de Atenas ten un cunseilho municipal eileito i un prefeito eileito de forma direta. An janeiro de 2007 fui eileito prefeito de Atenas Nikitas Kaklamanis, de l partido cunserbador Nuoba Democracie.
=== Dibison admenistratiba i bairros ===
L Munecípio de Atenas ye debedido an bários çtritos ó bairros: [[Praça Omonia|Omonoia]], [[Praça Syntagma|Syntagma]], [[Sarcheia]], Aghios Nikolaos, Neapolis, [[Lycabittos]], Lhofos Strefi, Lhofos Finopoulou, Lhofos Filopappou, Pedion Areos, Metaxourgeio, Aghios Kostantinos, Staçon Lharissa, [[Kerameikos]], Psirri, [[Monastiraki]], Gazi, [[Thiseio|Thission]], [[Kapnikarea]], Aghia Irini, Aerides, [[Anafiotika]], [[Plaka]], [[Acrópole de Atenas|Acrópole]], [[Pnyka]], Makrygianni, [[Lofos Ardittou]], [[Zappeion]], Aghios Spyridon, [[Pangrati , Atenas|Pangration]], [[Kolonaki]], Dexameni, Ebaggelismos, Gouba, Aghios Ioannis, [[Neos Kosmos]], [[Koukaki]], Kynosargous, Fix, Anho Petralona, Kato Petralona, ROUF, [[Votanikos]], Profitis Daniil, [[Akadimia Platonos]], [[Kolonos]], Kolokynthou, Praça Attikis, Lhofos Skouze, Sepolia, [[Kypseli]], Aghios Meletios, Nea Kypseli, Gyzi, Polygono, [[Ambelokipi, Atenas|Ampelokipoi]], Panormou-Gerokomeio, Pentagono, Eillinorosson, [[Filothei|Filothei Kato]], Anho Kypseli, Tourkobounia-Lhofos Patatsou, Lhofos Eilikonos, Koliatsou, Thymarakia, Kato Patisia, Treis Gefyres, Aghios Eileftherios, [[Anho Patissia]], Kypriadou i Prompona.
==== Omonoia ====
La [[Praça Omonoia]] ({{lang-el | Πλατεία Ομονοίας}}) ye la más antiga praça de Atenas. Ye rodeada por houteles i lhoijas de fast fod, i anclui ua staçon de camboio outilizado pul [[Metro de Atenas]] i ls ''Eilektrikos'', chamada Staçon Omonoia. La praça ye muitas bezes l foco para la celebraçon de las bitórias çportibas, cumo pudo ser bisto após la cunquista de l Ouro 2004 i de l torneio Ourobasket 2005.
==== Psirri i Gazi ====
L renobado bairro [[Psirri]] ({{lang-el | Ψυρρή}}) ye pontilhado cun antigas i renobadas mansones, i spácios para artistas, galeries i pequeinhas lhoijas. Ua série de eidifícios renobados tamien albergan ua grande bariadade de bares na moda, tornando-se un foco para la cidade subretodo na redadeira década, anquanto un cunjunto de restourantes de musiqueira al bibo coincidos cumo "rebetadika", nome que ben dua singular forma de musiqueira que floresceu ne l [[Syros]] i an Atenas, de 1920 até a la década de 1960.
[[Fexeiro:Hellenic Parliament from high above.jpg|thumb|L Parlamento]]
[[Fexeiro:Evzone.jpg|thumb|La troca de la guarda delantre de la [[Tumba de l Suldado Çconhecido]], an frente al Parlamento]]
[[Fexeiro:Athens - National Archeological Museum - 20060930.jpg|thumb|[[Museu Arqueológico Nacional de Atenas]].]]
==== Syntagma ====
La [[Praça Syntagma]] ({{lang-el | Σύνταγμα}}) ye la praça central de la capital, situada junto al Parlamento i al [[Túmulo de l suldado çconhecido]], adonde quedan ls melhores houteles de la cidade. La rue Ermou, cun cerca de 1 kn de lhongo camino pedonal, lhiga la [[Praça Syntagma]] la Monastiraki, i ten sido tradicionalmente un paraíso para ls cunsumidores, tanto atenienses i turistas. Cumpletan la moda muitas lhoijas i centros comerciales, cun artigos de marcas anternacionales, i stá ne l top 5 de las rues comerciales más caras na Ouropa<ref>[http://www.cushwake .com.br/cwglobal/jsp/newsDetail.jsp?repI =c7800055p&LhanId=PT&LhocId=global_Cushman_&_Wakefield - Global rial state soluçones - Amboras i Eibentos]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.
==== Plaka, Monastiraki i Thission ====
[[Plaka]] ({{lang-el | Πλάκα}}), situada na costielha norte i lheste de la [[Acrópole de Atenas|Acrópole]], ye famosa por sue abundante arquitetura neoclássica, tornando-se un de l más cénicos bairros de la cidade. Cuntina a ser un çtino turístico tradicional por eiceléncia cun un cunjunto de pitorescas [[taberna]]s i stá bien bibo a todas las horas. Próssimo chimpa [[Monastiraki]] ({{lang-el | Μοναστηράκι}}), zona bien coincida por sue série de pequeinhas lhoijas, restourantes típicos i mercados, bien cumo pula feira al aire lhibre. Outro bairro specialmente famoso puls sous studantes, siempre abarrotado i cun eilegantes cafés, ye [[Theseun]] ó Thission ({{lang-el | Θησείο}}), situado la oeste de Monastiraki. Notábel an Thission ye l antigo [[Templo de Heifesto]], subre ua pequeinha colina.
==== Kolonaki ====
L bairro de [[Kolonaki]] ({{lang-el | Κολωνάκι}}), na base de l monte [[Licabeto]], stá cheno de lhoijas i boutiques caras frequentadas durante l die i bares na moda i restourantes de nuite. Tamien ten un basto cunjunto de galeries de arte i museus. Ye cunsiderada cumo ua de las zonas de la capital de maior sclusibidade i prestígio.
==== Sárchia ====
[[Sárchia]] ({{lang-el | Εξάρχεια}}), lhocalizada la norte de Kolonaki, ten ua reputaçon mista cumo sede recente ó atual de la cidade [[anarquista]], adonde ampeçórun i fúrun más biolentos ls [[çtúrbios de 2008 na Grécia]]. L bairro ten ua bida culturalmente atiba i muitos cafés, bares i lhibraries. Ye l lhar de la [[Ounibersidade Técnica Nacional de Atenas]] i de l [[Museu Arqueológico Nacional de Atenas]], mas tamien cuntén numerosos eidifícios amportantes de bários stilos de l seclo XX, ne ls stilos [[neoclassicismo|neoclássico]], [[Art Deco]] i [[Arquitetura Moderna|Modernista]] (ancluindo anfluéncias de la [[Vauhaus]]).
== Geografie ==
L centro de la cidade ye la [[Praça Sintagma]] ([[Praça de la Custituiçon]]), lhocal de l antigo [[Palácio Rial]], de l [[Parlamento de la Grécia]], de l [[Túmulo de l Suldado Çconhecido (Atenas)|Túmulo de l Suldado Çconhecido]] i de outros prédios públicos de l [[seclo XIX]]. La maiorie de las partes antigas de la cidade cuncentran-se al redor deste centro. Las partes más recentes son custruídas an [[cuncreto]] i sofren, giralmente, de caréncia de facilidades ourbanas cumo stacionamentos.
== Cultura ==
[[Fexeiro:Athens Acropolis.jpg|thumb|right|La [[Acrópole de Atenas]].]]
=== Arqueologie i museus ===
Atenas ye un de l maiores centros mundiales para la pesquisa arqueológica, ua beç que ten einúmeros sítios arqueológicos lhocalizados ne l própio centro ourbano de la cidade. Dentre eilhes se çtaca la [[Acrópole de Atenas|Acrópole]], l antigo centro sagrado de la cidade, célebre an to l mundo tanto por sue relebáncia stórica cumo pulas ruínas de eidifícios clássicos amportantes cumo l [[Partenon]] i l [[Ereteion]]. Para alhá desso, la cidade sedie bárias anstituiçones nacionales i Ourganismos anternacionales boltados para la [[arqueologie]], cumo la [[Ounibersidade de Atenas]], la [[Sociadade Arqueológica de Atenas|Sociadade Arqueológica]], l Departamento de Cultura de la Grécia i dibersos museus de antiguidades, ne ls quales se çtacan l riquíssimo [[Museu Arqueológico Nacional de Atenas|Museu Arqueológico Nacional]], l [[Museu de la Acrópole de Atenas]], l [[Museu Venaki]] i l [[Museu Bizantino i Crestiano]]. Tamien sedie cunferéncias, ancontros i sposiçones anternacionales subre l assunto. Cun esso la cidade atrai studiosos de to l mundo. I para alhá de las relíquias arqueológicas las´[[Eigreija Ourtodoxa|eigreijas ourtodoxas]] son ua atraçon a la parte, cun dibersas spalhadas pula cidade, alguas mui antigas i cun ua decoraçon anterna lhuxuriante, cun çtaque para la [[Catedral de Atenas|Catedral]], la eigreija de Omorfoklissia i la de [[eigreija de Panaghia Kapnikarea|Panaghia Kapnikarea]].
<center>
<gallery>
Image:Athènes Herode Atticus.JPG|[[Odeon de Heirodes Ático]], bisto de la Acrópole.
Image:Temple of Hephaestus in Athens 02.JPG|[[Templo de Heifesto]]
Image:Erechtheum-athens11.jpg|L [[Ereteion]], na Acrópole
Image:Καπνικαρέα Αθήνα.jpg|La eigreija de Panaghia Kapnikarea, de l seclo XI, ua de las más antigas eidificaçones lhocales de la Eigreija Ourtodoxa
</gallery>
</center>
Antre ls spácios monumentales i museológicos cuntan-se:
* L [[Parthenon]] na [[Acrópole de Atenas)|Acrópole]] i l sou [[Museu de la Acrópole de Atenas|museu]];
* La [[Ágora de Atenas]] (centro nebrálgico de la cidade antiga) i l sou [[Museu de la Ágora de Atenas|museu]];
* La [[Ágora Romana de Atenas]] i la [[Torre de l Ventos]] (un [[reloijo hidráulico]] custruído ne l [[seclo I]]);
* L [[Templo de Zeus Oulímpico]];
* L [[Theseion]];
* L [[Triato de Dionísio]];
* L [[Stádio Panathinaiko]], feito por [[Adriano]] i [[Heirodes Ático]] i renobado an 1896;
* L [[Museu Arqueológico Nacional de Atenas]] que alberga ua de las maiores coleçones de arte de la [[Grécia Antiga]];
* L [[Museu Bizantino i Crestiano de Atenas]] criado cun las coleçones de la Sociadade Arqueológica Cristiana;
* La [[Pinacoteca Nacional de Atenas]];
* L [[Museu Benaki]];
* L [[Museu de Arte Cicládica Goulandris]];
* La nécropole antique de Keramikos i l [[Museu Arqueológico de Cerámica]].
=== Lhiteratura ===
=== Arquitetura ===
[[Fexeiro:Athenes Colonnes.jpg|thumb|Colunas an Atenas]]
Atenas ye ua cidade cun grande mistura de stilos arquitetónicos, que ban de l stilo [[greco-romano]] i [[neoclassicismo|neoclássico]] al [[Modernismo|moderno]]. Muitos de l eidifícios más proeminentes na cidade son an stilo greco-romano ó neoclássico. Alguns destes redadeiros son eidifícios públicos custruídos an meados de l seclo XIX sob ourientaçon de [[Theophil Freiherr bon Hansen]]:
* [[Academia de Atenas (moderna)|Academia de Atenas]]
* [[Cámara Municipal de Atenas]]
* [[Pralamento Griego]]
* [[Antigo Parlamento Griego]] (1875-1932) (hoije [[Museu Nacional Stórico]])<ref>[http://www.culture.gr/h/2/eh251.jsp?oubj_id=1761 Heillenic Ministry of Culture: The Old Parliament Vuilding] - acesso 16-2-2007</ref>
* [[Ounibersidade de Atenas]]
* [[Zappeion]], centro de sposiçones i reuniones
=== Triatos ===
=== Çporto ===
Atenas fui sede de l [[Jogos Oulímpicos de Berano de 2004]], assi cumo ls purmeiros jogos oulímpicos modernos, [[Jogos Oulímpicos de Berano de 1896|ls jogos de Atenas]], an [[1896]], i las [[Jogos Oulímpicos Antermediários|oulimpíadas antermediárias]] de [[1906]].
== Atenienses célebres ==
* [[Temístocles]], stratega que benceu la [[batailha de Salamina]].
* [[Sócrates]], filósofo
* [[Platon]], çcíipulo de l anterior
* [[Péricles]], stratega de la cidade de [[451 a.C.]] la [[429 a.C.]]
* [[Dionísio Areopagita]],
* [[Irene de Atenas]], amperatriç de Bizáncio
* [[Santa Filoteia de Atenas]], santa padroeira de la cidade.
== Turismo ==
Atenas ye la nible mundial la sesta cidade más besitada por turistas, pus para eilhes ye eigualmente pródiga an lhocales antressantes, tanto antigos cumo modernos, i çpone dua anfraestrutura cumpleta de serbícios.
Alguns de l percipales puntos turísticos son:
* [[Acrópole de Atenas]], l antigo centro relegioso de la cidade
* [[Ágora de Atenas]], cun bários eidifícios antigos
* [[Templo de Zeus Oulímpico]]
* [[Jardines Nacionales]]
* [[Praça Syntagma]], cul prédio de l [[Parlamento Griego]], antigamente l Palácio Rial
* [[Monte Lhicabeto]]
* [[Museu Arqueológico Nacional de Atenas|Museu Arqueológico Nacional]]
* [[Museu Stórico Nacional de Atenas|Museu Stórico Nacional]]
* [[Museu Benaki]]
* [[Museu Bizantino i Crestiano]]
* [[Biblioteca Nacional de Atenas|Biblioteca Nacional]]
* [[Academia de Artes de Atenas]]
* [[Catedral de Atenas]]
* [[Eigreija de Omorfoklissia]]
* [[Eigreija de Panaghia Kapnikarea]]
* [[Stádio Oulímpico de Atenas]]
* [[Stádio Panathinaiko]]
* Ls bairros [[Plaka]], [[Kerameikos]], [[Monastiraki]] i outros centrales guardan un casario típico i oufrecen un comércio bariado.
== Eiducaçon i ansino superior ==
L antigo [[campus]] de la [[Ounibersidade de Atenas]], na abenida Panepistímiu, ye ua de las más requintadas custruçones de Atenas, juntamente cul prédio de la [[Biblioteca Nacional de Atenas|Biblioteca Nacional]] i l prédio de la [[Academia de Artes de Atenas]].Estes prédios forman, juntos, la [[Trilogie de Atenas]], custruída ne l fin de l [[seclo XIX]]. Apesar deste requinte, la maiorie de las funçones ounibersitárias fúrun mobidas para un campus moderno, al lheste de l centro de la cidade, próssimo al Zografo. Outra ounibersidade presente an Atenas ye la [[Ounibersidade Técnica Nacional de Atenas|Scuola Politécnica de Atenas]] (an griego, Εθνικό Μετσόβιο Πολυτεχνείο, ''Ethnikó Metsóbio Politechnío''), adonde 24 studantes fúrun mortos an [[1973]] durante demunstraçones contra l regime militar griego.
== Eiquenomie ==
== Demografie ==
[[Fexeiro:Population Density in Athens.PNG|thumb|250px|Çtribuiçon populacional de Atenas.]]
L munecípio de Atenas ten ua populaçon ouficial de 745.514 habitantes<ref name=population>[http://www.statistics.gr/gr_tables/S1101_SAP_1_TV_DC_01_03_Y.pdf PDF "(875 KB) 2001 Census"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (an griego). National Statistical Serbice of Grece (ΕΣΥΕ). www.statistics.gr. https://web.archive.org/web/20090318065626/http://www.statistics.gr/gr_tables/S1101_SAP_1_TB_DC_01_03_Y.pdf PDF. Besitado an 30-10-2007.</ref> i ua populaçon metropolitana de 3,2 milhones (ancluindo ls subúrbios).<ref name=population/> Acradita-se, porén, que la populaçon atual ye maior, porque durante l censo (rializado la cada 10 anhos) alguns moradores atenienses biajórun para las cidades adonde habien nacido i se registrórun cumo cidadanos de l lhocal.<ref>[http://ta-nea.dolnet.gr/print_article.php?i=La&f=16985&n=N12&aa=1 Ta Nea onLine] - Besitado an 10 de febreiro de 2007</ref>
Refletindo essa ancerteza subre l balor rial de la populaçon, bárias stimatibas pónen la quantidade berdadeira antre quatro<ref>http://www.athenes.world-guides{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com/</ref> i cinco milhones de pessonas.<ref>{{cite web |url=http://www.eiquipa .com/eiquipa/world/article/0,8599,1648444,00.html |title=Athenes is Burning |publisher=www.eiquipa .com |lhast=Carassaba |first=Anthe |work=Eiquipa Magazine |date=31-06-2007 |acessdate=02-08-2007}}</ref><ref name="Pop Sources">[http://aiaeurope.org/ebents/2008/Athens/ Athenes: Ecology + Ambironment + Architeture]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} diç: ''Modern Athenes, la city which was lhaid out in the 1830’s las la garden city fur 50,000 anhabitants, is home today fur nearly 5 million people, almost half of the population of Grece.''<br />[http://www.airmiles.co.uk/cuntent/generatePage.de l?çtination=Athenes Airmiles UK] diç: ''Did you know…? Nearly fibe million people – almost half of Grece's entire population - lhibe in Athens.''<br />[http://www.grecetaxi.gr/andex/athenes_airport.html Taxis.gr]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} diç: ''In any other city with la population of fibe million..''<br />[http://news.bbc.co.uk/2/hi/ourope/1436180.stn BBC News Ourope]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} diç: ''The capital, with its population of fibe million,''<br />[http://ec.ouropa.you/amployment_social/eiqual/data/document/etg2-suc6-coperation.pdf Ouropa]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} diç: ''the metropolitan area of Athenes cuntaines ober fibe million anhabitants.''<br />[http://findarticles .com/p/articles/mi_m0BQQ/is_8_40/ai_65171917 Anternational Railway Journal, August, 2000] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130721083402/http://findarticles/ |date=2013-07-21 }} diç: ''The Athenes urban area has la population of about fibe million''</ref> Tamien nun fúrun cuntados ls eimigrantes eilegales ouriginados principalmente de la [[Albánia]], de países de l [[Leste de la Ouropa]] i de l [[Paquiston]], cujos númaros son çconhecidos.<ref>{{cite web |url=http://www.oecd.org/document/53/0,2340,en_33873108_33873421_35062645_1_1_1_1,00.html |work=OECD |year=2005 |title=Organisation fur Eiconomic Co-ouperation and Debelopment: Eiconomic Surbey of Grece 2005 |publisher=www.oecd.org |acessdate=06-01-2007}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.ce-rebiew.org/99/21/bidali21.html |work=Central Ouropean Rebiew |title=Central Ouropean Rebiew: Lhibing in la Policy Bacuun |publisher=www.ce-rebiew.org |acessdate=06-01-2007}}</ref>
La parte antiga de la cidade stá lhocalizada nas colinas rochosas de la [[acrópole]]. Ne ls tiempos passados, [[Pireu]] era ua cidade apartada, mas fui antretanto absorbido pula ária de la Grande Atenas. La rápida spanson de la cidade ampeçou nas [[década de 1950|décadas de 1950]] i [[década de 1960|1960]] i cuntina até hoije, por causa de la transiçon de la eiquenomie cun base agrária para ua nacion andutrial.<ref>[http://www.gto.gr/athens/athens/athenes.html Grek Tourist Organizer]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Acesso an 6 de janeiro de 2007</ref> La spanson ye, agora, particularmente an direçon al lheste i al nordeste (ua tendéncia relacionada al nuobo [[Aeroporto Anternacional Eileftherios Benizelos]] i a la [[Attiki Odos]], la rodobia que corta la [[Ática]] dun lhado al outro). Por este porcesso, Atenas absorbeu muitos subúrbios i bilas de la Ática, i cuntina la fazé-lo. Atrabeç de sue lhonga stória, Atenas spurmentou muitos nibles populacionales defrentes. La tabela ambaixo mostra l stórico de la populaçon de Atenas ne ls tiempos recentes.
{{refréncias}}
[[Catadorie:Atenas]]
a1r31otdvh9ty7jwzm85yruu1ksz8fd
Açores
0
859
107264
106915
2026-07-20T21:14:46Z
~2026-38935-23
15383
/* */
107264
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}{{Anfo/Paíç|nome_lhargo_cumbencional=Region Outónoma de ls Açores<br>''Região Autônoma dos Açores''|nome_natibo=|eimaige_bandeira=Flag of the Azores.svg|eimaige_brason=Arms of the Azores.svg|çcriçon_bandeira=Bandeira de ls Açores|perposiçon=de|çcriçon_brason=Brason de Armas|legenda_bandeira=Bandeira|legenda_brason=Brason|lhema=Antes morrer livres que em paz sujeitos|lhocalizaçon=Locator map of Azores in EU.svg|capital=Nanhue|meior_cidade=Punta Delgada|lhéngua_oufecial=[[Pertués|Lhéngua Pertuesa]]|populaçon_stimada=236 413[2] hab.|ária_total=2 322 km²|populaçon_stimada_anho=2021|densidade_pos=106 hab./km²|hino="A Portuguesa"<br> <br><br>"Hino da Autonomia dos Açores"<br> }}
Ls '''Açores''', oufecialmente zeignados por '''Region Outónoma de ls Açores''', son un [[arquipélago]] trascuntinental i un [[Region Outónoma de Pertual|território outónomo]] de la [[Pertual|República Pertuesa]], situado ne l Atlántico nordeste, dotado de outonomie política i admenistratiba cunsustanciada ne l [[Statuto Político-Admenistratibo de la Region Outónoma de l Açores]]. Ls '''Açores''' antegran la [[Ounion Ouropeia]] cul statuto de ''region ultraperiférica'' de l território de la Ounion, cunforme stablecido ne l artigo 299.º-2 de l [[Tratado de la Ounion Ouropeia]].<ref>Assores (an crioulo de san miguel)</ref>
== Stória ==
{{Artigo percipal|[[Stória de l Açores]]}}
Cun quaije seis [[seclo]]s de persença houmana cuntinada, ls '''Açores''' granjeórun un lhugar amportante na [[Stória de Pertual]] i na stória de l [[Atlántico]]: custituíran-se an scala para las spediçones de l [[Çcubrimentos pertueses|Çcubrimentos]] i para [[nau]]s de la chamada [[Carreira de la Índia]], de las frotas de la [[prata]], i de l [[Brasil]]; cuntribuíran para la cunquista i manutençon de las praças pertuesas de l [[Norte de África]]; quando de la [[crise de sucesson de 1580]] i de las [[Guerras Lhiberales]] (1828-1834) custituíran-se an baluartes de la resisténcia; durante las dues [[Guerra mundial|Guerras Mundiales]], an apoio stratégico bital para las [[Aliados|fuorças Aliadas]], mantendo-se, até als nuossos dies, nun centro de quemunicaçones i apoio a la [[abiaçon]] melitar i comercial.
L '''çcubrimiento de l arquipélago de l Açores''', tal cumo l de la [[Region Outónoma de la Madeira|Madeira]], ye ua de las questones mais cuntrobersas de la stória de l [[Çcubrimientos]]. Antre las bárias teories subre este fato, alguas assentan na apreciaçon de bários mapas genobeses porduzidos zde [[1351]], ls quales lheban ls storiadores a afirmar que yá se conhecerian aqueilhas [[ilha]]s aquando de l regresso de las spediçones a las [[ilhas Canárias]] rializadas cerca de [[1340]]-[[1345]], ne l reinado de [[Afonso IV de Pertual]]. Outras refíren que l çcubrimiento de las purmeiras ilhas ([[ilha de San Miguel|San Miguel]], [[ilha de Santa Marie|Santa Marie]], [[Terceira]]) fui feito por [[marinheiro]]s al serbício de l [[Anfante D. Anrique]], ambora nun haba qualquier decumiento scrito que por si solo cunfirme i cumprobe tal fato. A apoiar esta berson eisiste solo un cunjunto de scritos posteriores, baseados na tradiçon oural, que se criou na purmeira metade de l [[seclo XV]]. Alguas teses mais arrojadas cunsidírun, inda assi, que la çcubierta de las purmeiras ilhas acunteciu yá al tiempo de [[Afonso IV de Pertual]] i que las biaiges feitas ne l tiempo de l [[Anfante D. Anrique]] nun passórun de meros reconhecimientos.
L que se sabe cuncretamente ye que [[Gonçalo Velho]] chegou a la [[ilha de Santa Marie]] an [[1431]], decorrendo ne ls anhos seguintes l (re)çcubrimiento - ó reconhecimiento - de las restantes ilhas de l arquipélago de l Açores, ne l sentido de progresson de [[leste]] para [[oeste]]. Ua carta de l [[Anfante D. Anrique] ], datada de [[2 de Júlio]] de [[1439]] i dirigida al sou armano [[D. Pedro]], ye la purmeira refréncia sigura subre la sploraçon de l arquipélago. Nesta altura, las ilhas de las [[Flores]] i de l [[ilha de l Corbo|Corbo]] inda nun tenien sido çcubiertas, l que acunterie solo cerca de [[1450]], por obra de [[Diogo de Teibe]]. Antretanto, [[D. Anrique]], cul apoio de la sue armana [[D. Isabel]], pobou la ilha de Santa Marie.
Ls [[Pertual|pertueses]] ampeçórun a poboar las ilhas por buolta [[1432]], ouriundos percipalmente de l [[Algarbe]], de l [[Alanteijo$2]] i de l [[Minho]], tenendo-se registado, an seguida, l angresso de [[Flandres|flamengos]], [[Bretanha|bretones]] i outros [[Ouropa|ouropeus]] i [[África|norte-africanos]].
Sabe-se, mas, que muitos desses eimigrantes que poboórun '''Açores''' tenerien sido [[Crestiano-nuobo|crestianos-nuobos]], esto ye, [[judiu]]s [[sefardita]]s que fúrun oubrigados la se cumberter fuorçadamente pulas perseguiçones de l [[catolicismo]]. Atrabeç de las [[Ourdenaçones Afonsinas]], Pertual buscou cotar tanto judius quanto [[flamengo]]s pa l [[arquipélago]], mediante la çtribuiçon de tierras. Assi, lhoinge de la [[Ouropa]] cuntinental, esses grupos quedarian lhibres de las perseguiçones relegiosas.
Ne l porcesso de l poboamiento de las restantes ilhas, percipalmente de l [[ilha de l Faial|Faial]], [[ilha de l Pico|Pico]], [[Flores]] i [[ilha de San Jorge|San Jorge]], faç-se notar la persença dun númaro alargado de [[Flandres|flamengos]], cuja persença se bino a refletir na porduçon artística i ne ls questumes i modos de sploraçon de las tierras. De recordar l nome de [[Joss ban Hurtere]], capitan flamengo, la quien fui cunfiado l poboamiento de parte de la [[ilha de l Faial]]: la cidade de la [[Horta]] recebiu de l sou [[Patronímia|patronímico]] la sue zeignaçon [[toponímia|toponímica]]. Eisiste inda ua freguesie de l cunceilho de la Horta chamada ''[[Flamengos]]'', para para alhá de ls molinos i de ls modelos de la sploraçon agrária.
Tal cumo ne l [[arquipélago de la Madeira]], la admenistraçon de las ilhas açorianas fui feita atrabeç de l sistema de capitanias, delantre de las quales staba un [[capitan de l donatário]]. Las purmeiras capitanias custituíran-se nas ilhas de San Miguel i de Santa Marie. An [[1450]], na sequéncia de la progresson oucidental de l çcubrimiento de las ilhas, fui criada ua outra capitania na ilha Terceira: la admenistraçon desta ilha fui atribuída tamien a un flamengo, de sou nome [[Jácome de Bruges]]. Las restantes ilhas tamien se ancontrában sob admenistraçon de capitanias. La admenistraçon i assisténcia spritual de las ilhas quedou subordinada a la [[Orde de Cristo]], que detenie tamien l senhorio temporal de las ilhas, mas la persença de outras ordes relegiosas nun deixou de se fazer notar ne l porcesso de poboamiento zde l ampeço, cumo ne l causo de l [[Franciscanos]] an Santa Marie i Terceira zde la década de 40 de l [[seclo XV]].
L clima de l arquipélago açoriano ye menos caliente quando cumparado cul de l [[arquipélago de la Madeira]]. Para que ls quelonos podíssen cultibar las tierras fui neçairo zbastar densos arboledos que proporcionában matéria-prima para sportaçon, para porduçon scultórica (cedro) i para la custruçon nabal. L cultibo de [[cereales]] i la criaçon de [[ganado]] fúrun las atibidades predominantes, cul [[trigo]] a registar ua porduçon cunsidrable. La porduçon de [[pastel]] i la sue andustrializaçon para sportaçon çtinada a tinturarie tamien zampenhou un papel relebante na eiquenomie de l arquipélago. La sploraçon de l pastel i de la urzela , esta tamien para tinturarie, atingiu l sou auge percisamente quando la porduçon de [[canha-de-açucre]] (tentada mas sin grandes resultados eiquenómicos) i de [[trigo]] entrórun an decadéncia.
Ne l [[seclo XVII]], tamien las matérias-primas tintureiras sofrerian ua recesson, sendo sustituídas pul [[lino]] i [[laranja]]s, que, por sou lhado, registórun un ampulso straordinário. Nesta altura, fui antroduzida la porduçon de [[milho]], sendo esta seneficatiba para las melhorias alimentares de la populaçon i tamien cumo apoio a la pecuária. La purmeira sportaçon de [[laranja]]s surgiu ne l [[seclo XVIII]], nua altura an que fui tamien antroduzida la cultura de la [[patata]]. An finales de Sietecientos, regista-se l ampeço dua de las mais spressibas i amblemáticas atibidades eiquenómicas açorianas: la [[baleaçon|caça al cachalote]] i a outros cetáceos. Na ilha de San Miguel, tanto la porduçon de [[xá]] cumo la porduçon de l [[tabaco]], rebelar-se-iban mui amportantes para la eiquenomie de la ilha.
Ne l [[seclo XVIII]], ls '''Açores''' yá tenien un populaçon suficientemente grande para que la Corona pertuesa ancentibasse la emigraçon de famílias açorianas para tierras brasileiras, subretodo para la parte meridional de anton sue quelónia na América de l Sul.
Ye de se notar que ls açorianos siempre almejórun cunquistar ua maior outonomie política i admenistratiba, l que, durante seclos, fui negado, dando anseijo la alguns mobimientos an fabor de la emancipaçon de l arquipélago.
Las regiones outónomas fúrun cunsagradas na [[Custituiçon Pertuesa de 1976]]. Trata-se dun [[Statuto Político-Admenistratibo de la Region Outónoma de l Açores|statuto político-admenistratibo special]] reserbado als arquipélagos de l Açores i de la Madeira, debido a las sues cundiçones geográficas - i, an cunsequéncia, socioeconómicas - speciales. Ne ls tenermos de la Custituiçon, la outonomie regional nun afeta la antegridade de la soberanie de l Stado. Cumpete a las regiones outónomas lhegislar an todas las matérias que nun séian de la reserba de ls uorganos de soberanie i que custen de l eilenco de cumpeténcias cuntido ne ls sous Statutos Político-Admenistratibos; pronunciar-se nas mais dibersas matérias que les dígan respeito; i eisercer poder eisecutibo própio, an árias cumo la promoçon de l zambolbimiento eiquenómico i de la qualidade de bida, la defesa de l ambiente i de l património, i la ourganizaçon de la admenistraçon regional.
Ls uorganos de gobierno própio de cada region son la Assemblé Lhegislatiba i l [[Goberno Regional de l Açores|Goberno Regional]]. La purmeira ye eileita por sufrágio ounibersal direto i ten poderes fundamentalmente lhegislatibos, para alhá de fiscalizar ls atos de l Gobierno Regional. L persidente de l Gobierno Regional ye nomeado pul [[Repersentante de la República]], que para tal cunsidra ls resultados eileitorales, i ye l respunsable pula ourganizaçon anterna de l uorgon i por propor ls sous eilemientos. Las atribuiçones de l Gobierno Regional son fundamentalmente de orde eisecutiba.
L [[Repersentante de la República]] ye l repersentante de l Xefe de l Stado an cada region outónoma. Ye nomeado pul persidente de la República, passado cunsulta al [[Cunseilho de Stado pertués|Cunseilho de Stado]]. Cabe-le assinar i mandar publicar ls decretos de la Assemblé i de l Gobierno Regional, tenendo, inda assi, l dreito de beto, que puode ser ultrapassado por botaçon qualificada de la Assemblé Lhegislatiba. L mandato de l Repersentante de la República ten la duraçon de l mandato de l Persidente de la República.
== Lhocalizaçon geográfica ==
[[Fexeiro:Azores satellite photo-NASA.jpg|thumb|350px|Ls grupos central i ouriental bistos de l spácio (eimaige MODIS de l Satélite TERRA de la NASA).]]
[[Fexeiro:Topography of the Azores.png|thumb|350px|Topografie de l Açores (eimaige gerada a partir de ls dados altimétricos de la misson SRTM/NASA).]]
Ls Açores son un [[arquipélago]] que, ambora situado percisamente subre la [[Dorsal Média Atlántica]], debido a la sue prossimidade cul cuntinente ouropeu i a la sue antegraçon política na [[Pertual|República Pertuesa]] i na [[Ounion Ouropeia]] ye giralmente anglobado na [[Ouropa]].
L arquipélago queda ne l nordeste de l [[Ouceano Atlántico]] antre ls 36º i ls 43º de [[latitude]] Norte i ls 25º i ls 31º de [[longitude]] Oeste. Ls territórios mais próssimos son la [[Península Eibérica]], a cerca de 2000 km la lheste, la [[Ilha de la Madeira|Madeira]] a 1200 km la suiste, la [[Nuoba Scócia]] a 2300 km la noroeste i la [[Vermudas|Bermuda]] a 3500 km la sudoeste . Antegra la region biogeográfica de la [[Macaronésia]]. Las cordenadas geográficas de las percipales lhocalidades de l Açores son las seguintes:
{| {{tabelabonita}} align="center"
|-----
! Lhocal
! Lhat. (N)
! Lhong. (W)
|-----
| [[Bila de l Corbo]] || 39º 40.1´ || 31º 06.5´
|-----
| [[Santa Cruç de las Flores]] || 39º 27.2´
| 31º 07.2´
|-----
| [[Lajes de las Flores]] || 39º 22.6´
| 31º 09.9´
|-----
| [[Santa Cruç de la Graciosa]] || 39º 05.0´
| 27º 59.9´
|-----
| [[Praia de la Bitória]] || 38º 43.9´
| 27º 03.5´
|-----
| [[Belas]] || 38º 40.8´ || 28º 12.3´
|-----
| [[Angra de l Heiroísmo]] || 38º 39.0´
| 27º 13.4´
|-----
| [[Calheta (Açores)|Calheta]] || 38º 36.0´ || 28º 00.7´
|-----
| [[Bila de l Topo]] || 38º 32.5´ || 27º 45.6´
|-----
| [[Horta]] || 38º 32.0´ || 28º 37.3´
|-----
| [[San Roque de l Pico|Cales de l Pico]] || 38º 31.7´
| 28º 19.2´
|-----
| [[Lajes de l Pico]] || 38º 23.9´
| 28º 15.4´
|-----
| [[Punta Delgada]] || 37º 44.1´
| 25º 40.3´
|-----
| [[Ilhéus de las Formigas]] || 37º 17.0´ || 24º 53.0´
|-----
| [[Bila de l Porto]] || 36º 56.7´
| 25º 08.9´
|}</center>
== Território i clima ==
[[Fexeiro:Ilha do Pico vista da Fajã Grande, Calheta, ilha de São Jorge, Açores, Portugal.JPG|thumb|350px|La [[Muntanha de l Pico]], la muntanha mais alta de Pertual.]]
[[Fexeiro:Pico.jpg|thumb|350px|L Pico, bisto de la Spalamaca, Faial.]]
L arquipélago de l Açores ye custituído por nuobe ilhas percipales debedidas an trés grupos çtintos:
* Grupo Oucidental
** [[ilha de l Corbo|Corbo]]
** [[Flores]]
* Grupo Central
** [[ilha de l Faial|Faial]]
** [[ilha Graciosa|Graciosa]]
** [[ilha de l Pico|Pico]]
** [[ilha de San Jorge|San Jorge]]
** [[Terceira]]
* Grupo Ouriental
** [[ilha de Santa Marie|Santa Marie]]
** [[Ilha de San Miguel|San Miguel]]
L Grupo Ouriental anclui tamien un grupo de rochedos i recifes oceánicos, situados la nordeste de Santa Marie, chamado [[ilhéus de las Formigas]], ó simplesmente Formigas, que an cunjunto cul recife de l [[Dollabarat]], custitui la Reserba Natural de l Ilhéu de las Formigas, un de ls lhocales mais amportantes para cunserbaçon de la biosfera marina ne l nordeste de l [[Atlántico]].
L punto mais alto de l arquipélago queda na ilha de l Pico - i dende l sou nome, la [[Muntanha de l Pico]] - cun ua altitude de 2 352 n. La orografie açoriana apersenta-se mui acidentada, cun lhinhas de relebo ourientadas na direçon lheste-oeste, coincidentes cun las lhinhas de fratura que stan na génese de las ilhas. Este arquipélago faç parte de la [[cordilheira]] submarina que se stende zde la [[Islándia]] para Sul i Sudoeste, cun ourientaçon sensiblemiente paralela a la anflexon de las cuostas cuntinentales.
L [[clima]] ye [[Clima temperado|temperado]], registando-se temperaturas médies de 13 °C ne l [[Ambierno]] i 24 °C ne l [[Berano]]. La [[Corriente de l Golfo]], que passa relatibamente acerca, mantén las augas de l mar a ua temperatura média antre ls 17 °C i ls 23 °C. L aire ye húmido cun [[houmidade relatiba]] média de cerca de 75%. Anformaçon detalhada subre la situaçon meteorológica persente i subre las normales climáticas pa ls Açores, ancluindo dados stóricos, puode ser oubtida a partir de la páigina oufecial de l [http://www.climaat.angra.uac.pt/ porjeto CLIMAAT - Clima i Meteorologie de las Ilhas Atlánticas] (an pertués i castelhano). Las ilhas son bejitadas cun relatiba frequéncia por tempestades tropicales, ancluindo alguas cun antensidade suficiente para séren cunsidradas cumo [[ciclone tropical|furacones]]. Para mais anformaçon cunsulte l artigo [[Clima de l Açores]].
La ourige bulcánica de l Açores ten la sue spresson mássima na ilha de [[Ilha de San Miguel|San Miguel]], ne l famoso Bal de las Furnas i tubo la sue mais recente atibidade terrestre ne l [[Bulcon de l Capelinhos]], na [[Ilha de l Faial]], an 1957-1958. Ne l mar, la redadeira erupçon berificou-se al ancho de la Serreta (ilha [[Terceira]]) an 1998-2000.
== Amportança geoestratégica ==
La sue lhocalizaçon na zona central de l Atlántico Norte, fizo cun que las ilhas açorianas custituíssen durante seclos ua outéntica ancruzilhada nas rotas trasatlánticas.
Na fase de la nabegaçon a la bela, debido al regime de bentos i corrientes que oubrigaba a la "bolta de l ancho", las ambarcaçones probenientes de l Atlántico Sul (de la [[Índia]], Stremo Ouriente i outras partes de la Ásia, de África, de l Brasil i outras partes de la [[América de l Sul]]) i de las [[Caraíbas]] (de las chamadas "Índias de Castielha") fazien ua ancha rotaçon ne l sentido de ls ponteiros de l reloijo que las trazie até a las prossimidades de l Grupo Oucidental, cruzando depuis l arquipélago an direçon a la [[Ouropa]]. Ye esse l percurso que inda hoije faç la nabegaçon de recreio, outelizando cumo punto de apoio l porto de la Horta, [[ilha de l Faial]].
Cul aparecimiento de la nabegaçon a oupor, ls portos de l Açores, particularmente ls de [[Punta Delgada]] i [[Horta]], ls solos cun molhes de proteçon i cales acostabais de dimenson apreciable, assumiran amportante papel ne l fornecimiento de [[carbon]].
Cul adbento de la [[abiaçon]], ls '''Açores''' cedo ganhórun amportança cumo punto de apoio. Las purmeiras trabessias aéreas de l Atlántico scalórun ls Açores, i la [[Horta]], cula sue baía abrigada i lhigaçones telgráficas antercontinentales bie cabo submarino, fui ua amportante scala nas lhigaçones antre la Ouropa i la América por [[hidroabion]] (ls ''clippers'') ne l período eimediatamente anterior a la [[II Guerra Mundial]].
Treminada la [[guerra]], la base [[Stados Ounidos de la América|amaricana]] de la [[ilha de Santa Marie]] debrebe se trasformou nun [[aeroporto]] anternacional i centro de scalas técnicas para las aeronabes que cruzában l Atlántico antre las Américas, l sul de la Ouropa, l norte de África i l Médio Ouriente. Eigual papel, mas para la abiaçon melitar, tubo (i cuntina a tener) la [[Base de las Lhajes]], na [[ilha Terceira]], adonde, passado la salida de l cuntingente británico chegado an 1943, se anstalou un çtacamiento melitar de l [[Stados Ounidos]] naqueilha que ye la [[BA4|Base Ária n.º 4]] de la [[Fuorça Aérea Pertuesa]] (inda an pleno funcionamento).
Las çcussones an torno de l papel geo-stratégico de l Açores i de la funçon de l arquipélago cumo punto de frunteira antre las sferas de antresse norte-amaricana i ouropeia inda assume papel relebante na çcusson política açoriana i na postura de la classe política face als antresses pertueses ne l Atlántico. Las questones an torno de la alocaçon de cuntrapartidas cuncedidas puls [[Stados Ounidos de la América]] pula outelizaçon de la Base Aérea de las Lhajes, na ilha [[Terceira]] ténen acupado, ambora de forma stéril, la atibidade parlamentar i son persença custante na negociaçon cun Pertual i cun ls Stados Ounidos.
Mais recentemente, l fato de las augas de la [[zona eiquenómica sclusiba]] (ZEE) de l Açores séren de lhoinge las maiores de la [[Ounion Ouropeia]], cun ls sous 994 000 quilómetros quadrados, i por esso custituiren l grosso de las chamadas "augas oucidentales" de la Ounion, ten lhebado a acesos debates subre las bantaiges de la antegraçon açoriana na [[Ounion Ouropeia]]. Ne ls tenermos de ls tratados an bigor, i de l porjeto de tratado para la [[Custituiçon Ouropeia]], la geston de ls recursos biológicos marinos ye cumpeténcia sclusiba de la Ounion, l que lhebou yá a la abiertura parcial de la pesca (antre las 100 i las 200 milhas náuticas) la ambarcaçones quemunitárias contra la buntade de l gobierno açoriano.
Para se cumprender la posiçon de l arquipélago atente-se nas seguintes çtáncias medidas al lhongo de la [[ortodrómica]] (grande círclo) a partir dun punto sito ne l centro geográfico de l Açores (38º 35’ N; 28º 05’ W):
* [[Funchal]], [[Madeira]] — 1206 kn;
* [[Lisboua]] — 1643 kn;
* [[Mizen Heiad]], [[Irlanda]] — 2011 kn;
* [[Cape Race]], [[Tierra Nuoba i Lhabrador]], Canadá — 2253 kn;
* [[Londres]] — 2595 kn;
* [[Praia (Cabo Berde)|Praia]], Cabo Berde — 2668 kn;
* [[Paris]] — 2673 kn;
* [[Reiqueijabique]], [[Islándia]] — 2871 kn;
* [[Hamilton (Bermuda)|Hamilton]], [[Bermudas|Bermuda]] — 3371 kn;
* [[Boston|Bóston]], [[Massachusetts|Mass.]], [[Stados Ounidos de la América|EUA]] — 3618 kn;
* [[Nuoba Iorque]], [[Nuoba Iorque (Stado)|N. I.]], EUA — 3889 kn;
* [[João Pessona]], [[Paraíba|PB]], [[Brasil]] — 4994 kn;
* [[Brasília]] — 6385 kn.
== Debison admenistratiba ==
[[Fexeiro:Cidade de Angra do Heroísmo, ilha Terceira, Açores.jpg|thumb|350px|[[Angra de l Heiroísmo]], ua de las percipales cidades açorianas i sede de la [[diocese de l Açores]], que se lhocaliza na [[Ilha Terceira]]; al fondo, l [[Monte Brasil]].]]
Politicamente ls Açores son zde [[1976]] ua region outónoma antegrada na República Pertuesa. La [[Region Outónoma de l Açores]] ye dotada de gobierno própio i dua ampla outonomie lhegislatiba, cunsustanciada na Custituiçon de la República Pertuesa i ne l [[Statuto Político-Admenistratibo de la Region Outónoma de l Açores]]. Ls uorganos de Gobierno própio son la Assemblé Lhegislatiba, un parlamiento unicamaral cumpuosto por 52 deputados eileitos por sufrágio ounibersal i direto cada quatro anhos (redadeira eileiçon a 17 de Outubre de 2004), i l [[Goberno Regional de l Açores|Goberno Regional]], de lhegitimidade parlamentar, cumpuosto por un Persidente de l Goberno, un Bice-Persidente, i por 7 Secretairos Regionales. La República Pertuesa ye specialmente repersentada ne ls Açores por un [[Repersentante de la República]], nomeado pul Persidente de la República.
Este cargo fui criado pula rebison custitucional de [[2004]], la qual stinguiu l cargo de [[Menistro de la República]], criando an sue sustituiçon un [[Repersentante de la República]], nomeado pul Persidente de la República, por sue einiciatiba, oubido l Cunseilho de Stado, i cun mandato coincidente al persidencial. Este nuobo çpositibo custitucional porduziu eifeitos cula palabra de l mandato de [[Jorge Sampaio]] cumo Persidente de la República, an Márcio de [[2006]]. L juiç cunselheiro [[Álvaro José Brilhante Laborinho Lúcio]] passou assi a la stória cumo l redadeiro Menistro de la República, sendo sucedido pul juiç cunselheiro [[José António Mesquita]] cumo [[Repersentante de la República]].
Las ilhas nun ténen eisisténcia jurídica ne l ourdenamiento territorial açoriano, fuora na lhei eileitoral, na qual serben de base pa ls círclos eileitorales, fato que ten lhebantado críticas bisto que promobe la subre-repersentaçon de las ilhas menos populosas na Assemblé Lhegislatiba i distorce la proporcionalidade, i na eisisténcia dun uorgon cunsultibo chamado Cunseilho de Ilha. La subdibison admenistratiba percipal de l arquipélago ye, pus, feita al nible de ls sous 19 munecípios.
Para para alhá de ls cunceilhos lhistados ne l quadro ambaixo, eisistiran ne ls Açores, até a la reforma admenistratiba de l [[seclo XIX]], ls seguintes: cunceilho de l [[Topo]] (hoije antegrado ne l cunceilho de la [[Calheta (Açores)|Calheta]] de San Jorge); cunceilho de la [[Praia (Santa Cruç de la Graciosa)|Praia de la Graciosa]] (hoije antegrado ne l cunceilho de [[Santa Cruç de la Graciosa]]); cunceilho de [[Vila de San Sabastian|San Sabastian]] (hoije antegrado ne l cunceilho de [[Angra de l Heiroísmo]]); cunceilho de las [[Capielhas]] (hoije antegrado ne l cunceilho de [[Punta Delgada]]); i cunceilho de [[Auga de Palo]] (hoije antegrado ne l cunceilho de la [[Lagona (Açores)|Lagona]]) . Las freguesies que fúrun sedes daqueles cunceilhos recuperórun, pul Decreto Lhegislatibo Regional n.º 29/2003/La, de 24 de Júnio, de la Assemblé Lhegislatiba, la catadorie de "bila". Las populaçones de Capielhas i freguesies bezinas reibindican la restauraçon daquel cunceilho.
Por sue beç ls cunceilhos subdibiden-se an [[freguesie]]s, cun scepçon de l cunceilho de l [[ilha de l Corbo|Corbo]] adonde, dada la sue pequeneç, l [[Statuto Político-Admenistratibo de la Region Outónoma de l Açores]] stablece que las funçones cometidas àquele nible de la admenistraçon ne l restante território son eisercidas diretamente puls correspondentes uorganos municipales. La ária i la çtribuiçon de la populaçon por cada ilha i [[cunceilho]] son las seguintes:
== Cidades ==
[[Ponta Delgada]], [[Angra]], [[Horta]], [[Lagoa]], [[Praia da Bitoria]] i [[Ribeira Grande]].
==Dibission Administratiba (Mucicipios)==
==d{| align="center" border="1" cellpadding="10" cellspacing="0" style="margin: 2 2 2 2; background: #ffffff; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; text-align:left; font-size: 95%;"
|-
! style="background:#efefef; text-align:center" colspan=7 |'''Debison admenistratiba, ária i populaçon'''
|-
! style="background:#efefef; border-botton:2px solid gray; text-align:center" |'''Ilha'''
! style="background:#efefef; border-botton:2px solid gray; text-align:center" |Cunceilho
! style="background:#efefef; border-botton:2px solid gray; text-align:center" |Ária <br /> kn²
! style="background:#efefef; border-botton:2px solid gray; text-align:center" |Populaçon<br />(1991)
! style="background:#efefef; border-botton:2px solid gray; text-align:center" |Populaçon<br />(2001)
! style="background:#efefef; border-botton:2px solid gray; text-align:center" |Bariaçon<br />1991/2001<br />(%)
! style="background:#efefef; border-botton:2px solid gray; text-align:center" |Densidade<br />Pop. (2001)<br />(hab/kn²)
|- style="background:#efefef; border-botton:2"
|[[Ilha de Santa Marie|Santa Marie]]: || || align="right" | 97,2|| align="right" | 5 922|| align="right" | 5 578|| align="right" | - 5,8|| align="right" | 54,5
|-
||| [[Bila de l Porto]]|| align="right" | 97,2|| align="right" | 5 922|| align="right" | 5 578|| align="right" | - 5,8|| align="right" | 54,5
|- style="background:#efefef; border-botton:2"
|[[ilha de San Miguel|San Miguel]]: || || align="right" | 746,8|| align="right" | 125 915|| align="right" | 131 609|| align="right" | + 4.5|| align="right" | 176,2
|-
||| [[Lagona (Açores)|Lagona]]|| align="right" | 45,6|| align="right" | 12 900|| align="right" | 14 126|| align="right" | + 9,5|| align="right" | 311,8
|-
||| [[Nordeste (Açores)|Nordeste]]|| align="right" | 99,9|| align="right" | 5 490|| align="right" | 5 291|| align="right" | - 3,6|| align="right" | 52,1
|-
||| [[Punta Delgada]]|| align="right" | 233,0|| align="right" | 61 989|| align="right" | 65 854|| align="right" | + 6,2|| align="right" | 277,3
|-
||| [[Poboaçon]]|| align="right" | 108,0|| align="right" | 7 323|| align="right" | 6 726|| align="right" | - 8,2|| align="right" | 61,3
|-
||| [[Rieira Grande]]|| align="right" | 180,2|| align="right" | 27 163|| align="right" | 28 462|| align="right" | + 4,8|| align="right" | 158,2
|-
||| [[Bila Franca de l Campo]]|| align="right" | 78,0|| align="right" | 11 050|| align="right" | 11 150|| align="right" | + 0,9|| align="right" | 140,9
|- style="background:#efefef; border-botton:2"
|[[Terceira]]:|| || align="right" | 402,2|| align="right" | 55 706|| align="right" | 55 833|| align="right" | + 0,2|| align="right" | 138,6
|-
||| [[Angra de l Heiroísmo]]|| align="right" | 241,0|| align="right" | 35 270|| align="right" | 35 581|| align="right" | + 0,9|| align="right" | 146,2
|-
||| [[Praia de la Bitória]]|| align="right" | 161,3|| align="right" | 20 436|| align="right" | 20 252|| align="right" | - 0,9|| align="right" | 124,4
|- style="background:#efefef; border-botton:2"
|| [[Ilha Graciosa|Graciosa]]: || || align="right" | 61,2|| align="right" | 5 189|| align="right" | 4 780|| align="right" | - 7,9|| align="right" | 71,4
|-
||| [[Santa Cruç de la Graciosa]]|| align="right" | 61,2|| align="right" | 5 189|| align="right" | 4 780|| align="right" | - 7,9|| align="right" | 71,4
|- style="background:#efefef; border-botton:2"
|[[Ilha de San Jorge|San Jorge]]: || || align="right" | 245,8|| align="right" | 10 219 || align="right" | 9 674|| align="right" | - 5,3|| align="right" | 39,4
|-
||| [[Calheta (Açores)|Calheta]]|| align="right" | 126,3|| align="right" | 4 512|| align="right" | 4 069|| align="right" | - 9,8|| align="right" | 31,5
|-
||| [[Belas]]|| align="right" | 117,4|| align="right" | 5 707|| align="right" | 5 605|| align="right" | - 1,8|| align="right" | 47,2
|- style="background:#efefef; border:2"
|[[Ilha de l Pico|Pico]]: || || align="right" | 447,7|| align="right" | 15 202|| align="right" | 14 806|| align="right" | - 2,6|| align="right" | 30,1
|-
||| [[Lajes de l Pico]]|| align="right" | 155,3|| align="right" | 5 563|| align="right" | 5 041|| align="right" | - 9,4|| align="right" | 31,5
|-
||| [[Madalena (Açores)|Madalena]]|| align="right" | 147,1|| align="right" | 5 964|| align="right" | 6 136|| align="right" | + 2,9|| align="right" | 41,3
|-
||| [[San Roque de l Pico]]|| align="right" | 142,4|| align="right" | 3 675|| align="right" | 3 629|| align="right" | - 1,3|| align="right" | 25,3
|- style="background:#efefef; border-botton:2"
|[[Ilha de l Faial|Faial]]: || || align="right" | 173,1|| align="right" | 14 920|| align="right" | 15 063|| align="right" | + 1,0|| align="right" | 87,0
|-
||| [[Horta]]|| align="right" | 173,1|| align="right" | 14 920|| align="right" | 15 063|| align="right" | + 1,0|| align="right" | 87,0
|- style="background:#efefef; border-botton:2px"
|[[Flores]]:|| || align="right" | 141,7|| align="right" | 4 329|| align="right" | 3 995|| align="right" | - 7,7|| align="right" | 28,2
|-
||| [[Lajes de las Flores]]|| align="right" | 70,0|| align="right" | 1 701|| align="right" | 1 502|| align="right" | - 11,7|| align="right" | 21,2
|-
||| [[Santa Cruç de las Flores]]|| align="right" | 70,9|| align="right" | 2 628|| align="right" | 2 493|| align="right" | - 5,1|| align="right" | 34,8
|- style="background:#efefef; border-botton:2px"
|[[ilha de l Corbo|Corbo]]: || || align="right" | 17,1|| align="right" | 393|| align="right" | 425|| align="right" | + 8,1|| align="right" | 25,0
|-
||| [[Corbo (Açores)|Bila de l Corbo]]|| align="right" | 17,1|| align="right" | 393|| align="right" | 425|| align="right" | + 8,1|| align="right" | 25,0
|- style="background:#efefef; border-botton:2px black; text-align:center"
|'''Açores'''|| || align="right" | '''2 332,74'''|| align="right" | '''237 795'''|| align="right" | '''241 763'''|| align="right" | '''+ 1,7'''|| align="right" | '''103,6'''
|}
<center><small>Fuonte: [http://srea.ine.t/ Serbício Regional de Statística de l Açores (SREA)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</small></center>
== Análeze de la situaçon sócio-eiquenómica ==
=== Eiboluçon demográfica ===
Cuntreriando la tendéncia berificada ne ls decénios anteriores, la eiboluçon demográfica de la redadeira década caraterizou-se pul crecimiento moderado de la [[populaçon]] residente, oumentando cerca de 1,7%, passando de 237 795 an [[1991]] para 241 763 [[habitantes]] an [[2001]], segundo ls dados definitibos de l censo de [[2001]].
Mas, l acréscimo de populaçon nun stá çtribuído de forma eiquilibrada pulas defrentes ilhas, habendo bariaçones negatibas spressibas nas ilhas Graciosa, Flores i Santa Marie, denotando ua tendéncia de cuncentraçon de la populaçon nas ilhas adonde se lhocalizan las percipales funçones admenistratibas i eiquenómicas.
L crecimiento demográfico que se ten berificado ne ls redadeiros anhos poderá ser splicado, an grande medida, puls fluxos migratórios, que ténen registado balores positibos, por bie de l decréscimo acentuado de la emigraçon i de l oumiento de la eimigraçon, dado que l saldo natural ten benido a declinar.
L crecimiento cuncentrou-se eissencialmente na [[ilha de San Miguel]]. L crecimiento ne l Faial ye meramente cunjuntural i resulta de la çlocaçon de trabalhadores de la custruçon cebil resultante de las obras de recustruçon de l sismo de 9 de Júlio de [[1998]]. Qualquiera que seia l cenário cunsidrado, stima-se que la populaçon de l Açores cuntinará a crecer lhentamente ne ls próssimos anhos.
An tenermos de la eiboluçon de la strutura de la populaçon por grandes grupos etários, i cun base ne ls redadeiros recenseamentos i nas projeçones eisistentes, ouserba-se que l crecimiento demográfico tende a cuncentrar-se ne l grupo correspondente a la populaçon potencialmente atiba (15-64 anhos), por cuntrapartida de l grupo etário relatibo als moços, mantendo-se praticamente inalterado l peso relatibo de ls idosos ne l cuntesto de la populaçon residente ne ls Açores.
La tendéncia na próssima década ye para se acentuar l ambelhecimiento de la populaçon residente, an birtude, subretodo, de la deminuiçon de l peso relatibo de l moços resultante de l eifeito cunjugado de la deminuiçon de las taxas de natalidade/fecundidade i de l oumiento de la spráncia de bida. Cun eifeito, atrabeç de la análeze cumparada de alguns andicadores demográficos, berifica-se que la eiboluçon destes andicadores ten sido decrescente ne ls redadeiros anhos. La taxa de mortalidade giral mantén-se praticamente custante, cul balor anual na bizinhança de l 11 óbitos por mil habitantes. Ne l que se refree a la [[mortalidade]] anfantil, ne ls Açores cuntina a berificar-se ua tendéncia decrescente tenendo atingido ls 2.9 por mil nacimientos an 2003. Relatibamente al númaro de casamentos berificados an 2003, custata-se que se berificou un oumiento de l númaro de casamentos, cuntreriando la tendéncia decrescente de ls anhos anteriores.
An tenermos finales, las projeçones demográficas apuntan para ua stablizaçon ó decréscimo populacional, associados a un cuntinado ambelhecimiento de las struturas demográficas, resultante de la deminuiçon de las taxas de fecundidade/natalidade i de l oumiento de la spráncia de bida. Esta tendéncia ten benido a ser atenuada pula amberson de l cumportamiento migratório, que, zde meados de ls anhos nobenta, ten registado balores positibos associado, subretodo, a un oumiento de la [[eimigraçon]]. La Region Outónoma de l Açores poderá ser ua de las regiones que mais beneficiará cula antrada de strangeiros, zde que ls nibles médios de fecundidade apersentados séian mantidos, cuntreriando la acentuada tendéncia de decréscimo de residentes.
Estas alteraçones na dinámica demográfica lhebantan sérias questones i zafios la nible eiquenómico i social, yá que la sociadade será cada beç mais dibersificada i ambelhecida l que, nun solo cumpromete las geraçones feturas, cumo proboca alteraçones ne ls hábitos de cunsumo, nas relaçones sociales i na [[eiquenomie]]. L oumiento de la populaçon atiba eisercerá pressones ne l mercado de trabalho, ne l sentido de se criáren mais postos de trabalho, i porbocará ua çtribuiçon zeigual de la populaçon antre ls centros ourbanos i l meio rural. L oumiento de la eimigraçon tamien acentuará la presson subre l mercado de trabalho, dende que seia fundamental l seguimiento de políticas de formaçon i requalificaçon porfissional de l atibos.
=== Aspetos macroeconómicos ===
L Perduto Anterno Bruto de l Açores atingiu, an 2002, ls 2,4 milhones de ouros, segundo ls dados mais recentes de las cuntas regionales. Atendendo la que, an relaçon al anho anterior, registou un crecimiento nominal (8,2%) superior a la média nacional (4,8%), la Region reforçou notoriamente la sue amportança relatiba ne l to nacional. An resultado deste cumportamiento de la eiquenomie regional, a partir de 2002, ls Açores deixan de ser la redadeira region NUTS II de l paíç an tenermos de l PIB per capita. Custata-se ua cumbergéncia rial de l PIB per capita cula média nacional i ouropeia, repersentando agora 82% de l balor médio nacional.
Relatibamente a la cumparaçon cula Ounion Ouropeia, passado la antrada de dous nuobos Stados Nembros, Bulgária i Roménia, podemos berificar que la Paridade de Poder de Cumpra an percentaige de la Ouropa a 27, baixou de 71.3 an 2002 para 65.9 an 2004, quebrando l ciclo de crecimento. An cumparaçon cula média nacional, este andicador queda an 88 de la média nacional quando hai dieç anhos atrás era de 77, crecendo neste período dua forma mais ó menos custante.
An tenermos de la repartiçon setorial de l balor acrescentado bruto na porduçon de benes i serbícios, ne ls redadeiros anhos an que se çpone de anformaçon statística, regista-se un cierto reforço de l setor terciário, por cuntrapartida dua menor spresson relatiba de ls restantes setores de atibidade eiquenómica.
=== Mercado de amprego ===
La eiboluçon de l mercado de trabalho ne ls Açores ten-se caratelizado por un oumiento cuntinado de la populaçon atiba, maior atibidade de l segmiento feminino de la populaçon i la manutençon de taxas de zamprego relatibamente reduzidas, andiciadoras dua situaçon de quaije pleno amprego.
Tomando l redadeiro anho cumpleto an que se çpone de anformaçon, ouserba-se que, an [[2003]], la taxa de zamprego rondou ls 2,9%. Ls Açores son la segunda region de la Ounion Ouropeia (depuis de l Tirol, Áustria) que naquel período temporal apersentou la taxa de zamprego mais baixa.
An tenermos de repartiçon setorial de la populaçon ampregada, ye l setor de l serbícios que absorbe la maiorie de l ampregados, mantendo inda algun peso relatibo l setor purmário de la eiquenomie.
=== Précios ===
Al nible de la bariaçon de l précios ne l cunsumo, la taxa de anflaçon na Region ten apersentado balores baixos i enquadrados na tendéncia giral de l paíç i de la Ouropa quemunitária.
An [[2004]], la taxa de bariaçon média de ls redadeiros duoze meses, de l índice de précios ne l cunsumidor, fui de 2,7% ne ls Açores.
=== Finanças públicas ===
La eisecuçon ourçamental relatiba al anho de [[2004]] atingiu plenamente ls oubjetibos einicialmente traçados, na medida an que fui assegurada ua cuntençon afetaba nas çpesas de funcionamiento de la admenistraçon regional (+2,1%) i, a la par, registou-se ua taxa de crecimiento de las çpesas de ambestimiento (+6,5%), superior a las ouserbadas ne ls redadeiros cinco anhos.
La Cunta de la Region relatiba la [[2004]], scluindo las cuntas de orde, apersentará un saldo positibo de la orde de l 22 milhones de ouros, fundamentalmente, an cunsequéncia de dibersos ajustamentos efetuados an sede de las receitas fiscales geradas na Region i, tamien, de la cuntençon amprimida a las çpesas de funcionamento. Afetabamente, registou-se ua melhoria seneficatiba ne l rácio de cobertura de las çpesas de funcionamiento pulas receitas própias de la Region, l qual passou de 90,2% para 98,2%, antre 2003 i 2004.
Ne l ámbito de las receitas de la Region, fúrun las receitas própias, cun un balor de 497,2 milhones de ouros, que registórun ua taxa de crecimiento mais seneficatiba, +11,2%, ouserbando, eigualmente, un acréscimo de l sou peso relatibo ne l total de la receita, l qual passou de 63,1%, an 2003, para 65,9%, an 2004.
Ne l cómputo de las receitas própias, salientan-se las receitas fiscales cuja eisecuçon atingiu ls 488,7 milhones de ouros, mais 14,9% de l que l respetibo balor de 2003.
Ls dous grandes agregados de la çpesa pública - funcionamiento i praino de ambestimentos - mantibírun an 2004 ua strutura semelhante a la que detinhan an 2003, traduzindo ua lhigeira alteraçon que se cunsidra positiba, yá que se registou un oumiento de cerca dun punto percentual ne l peso relatibo de las çpesas de ambestimiento por cuntrapartida de las çpesas de funcionamento.
L praino de ambestimentos atingiu ua eisecuçon de 226,1 milhones de ouros, l que traduç ua taxa de crecimiento de 6,1%, relatibamente a 2003 i ua eicelente taxa de rializaçon de 97,2%, se nun cunsidrarmos las dotaçones de l praino que stában cunsignadas a la receita de la repribatizaçon de la EDA (Eiletricidade de l Açores, SA) i al pagamiento de bonificaçones de juro de l crédito a la habitaçon, cuja trasferéncia nun fui efetuada an 2004.
== Setores eiquenómicos ==
=== Agricultura ===
L belume de porduçon de lheite recebido nas fábricas queda nun patamar de la orde de 500 milhones de lhitros. L lheite andustrializado ye cunsumido predominantemente na forma de UHT.
L queiso repersenta l perduto lháteo mais seneficatibo, registando eiboluçon positiba, mesmo ne ls anhos de reduçon de matéria-prima.
La porduçon de chicha ten registado, ne ls anhos mais recentes, ua eiboluçon tendencialmente positiba. L sentido desta eiboluçon ye quemun als dibersos tipos de chichas. Todabie la antensidade queda a deber-se, fundamentalmente, a la chicha de bobino para sportaçon, cujo crecimiento la ben aprossimando de ls nibles atingidos antes de la crise de 1997. La eiboluçon ne l crecimiento de las chichas para cunsumo nas própias ilhas carateriza-se mais pula moderaçon i regularidade.
=== Pescas ===
La atibidade pescatória, medida pul pescado çcarregado ne ls portos, traduç-se an belumes de la orde de 10 mil toneladas anuales, a las quales corresponden balores brutos de porduçon na orde de 26 milhones de ouros. Anualmente, registan-se bariaçones specíficas nas cundiçones an que se zambolben las atibidades ne l setor, ouserbando-se flutuaçones seneficatibas de précios.
Las defrentes bariadades de pescado mais tradecional («restante pescado» ne l quadro ambaixo) acupan l lhugar mais repersentatibo, sendo la cumponente de la pesca de tunídeos la que apersenta maior sensiblidade la cundiçones de porduçon.
L númaro de pescadores matriculados queda na orde de 4 miles i l de las ambarcaçones na de 1600 ounidades. Percurando ouserbar la atual tendéncia de eiboluçon destes fatores pordutibos, atrabeç de alguns rácios, berificar-se-á ua tendéncia ne l sentido de l oumiento de dimenson medida pula tonelaige média por ambarcaçon i por pescador matriculado.
=== Turismo ===
L cunjunto de la houtelarie tradecional, mais l turismo an spácio rural somórun, ne l anho de 2004, la capacidade de alojamiento de cerca de uito mil camas, an resultado dun crecimiento assinalable de la oufierta de alojamiento turístico, que se fizo sentir eissencialmente ne ls redadeiros quatro anhos. La percura ten benido a oumentar sistematicamente todos ls anhos, tanto an tenermos de drumidas, cumo an tenermos de receitas. De 1996 a 2004, l númaro de drumidas creciu 124% i las receitas totales 148%.
Hoije, mais de 50% de la oufierta houteleira fui custruída de nuobo i la parte restante fui, an mais de 50%, perfundamente remodelada i restruturada.
De 1996 a 2004 houbo un salto seneficatibo ne l mercado de la percura. Pertual, an 1996, repersentaba 71% de l belume total de drumidas, anquanto que an 2004 repersentaba solo 51%.
Ye eibidente que ambora la promoçon turística an Pertual seia siempre ua preocupaçon dominante, cul oumiento de la oufierta houteleira i dada la fuorte sazonalidade de l mercado nacional torna-se cada beç mais amportante dibersificar la percura. An 2004 l mercado sueco repersentou 16% de la percura, lhougo seguido de l mercado noruegués cun cerca de 8,3% i de l mercado alman cun 7,1%.
Note-se que ls mercados alman, spanhol i canadiano crecírun cerca de 50%, an 2004. Prebé-se que, an 2005, se assista a un fuorte crecimiento de l mercado dinamarqués, finlandés i anglés, cumo cunsequéncia de las medidas de promoçon que ténen benido a ser zambolbidas, particularmente ne l que se refree al stablecimiento de nuobas lhigaçones aéreas cun estes países.
=== Andústria ===
La eiboluçon de las andústrias trasformadoras, ouserbable atrabeç de las statísticas de las ampresas, apunta ne l sentido dun porcesso de crecimiento acumpanhado de mudanças nas struturas pordutibas, pul menos an tenermos de dimenson.
Afetabamente, a la par que l belume de negócios fui registando, ne ls redadeiros anhos, antensidades de crecimiento a nibles seneficatibos, l númaro de ampresas i de pessonal al serbício, al cuntrário, fui decrescendo. Atendendo que ne l porcesso de decrescimiento destes eilemientos pordutibos, l de l númaro de pessonal fui proporcionalmente superior al de las própias ampresas, berificou-se, lhogicamente, un oumiento na dimenson média de las respetibas struturas.
Anque desta eiboluçon, la dimenson média de las ampresas de las andústrias trasformadoras cuntina a ser anferior a la média de las ampresas de la eiquenomie pertuesa. De fato, segundo ls redadeiros dados, la média de pessonal ampregado por ounidade pordutiba ne ls Açores situou-se an 10 trabalhadores por ampresa, anquanto l mesmo rácio, la nible de l paíç, atingie 12.
La reduzida dimenson tamien ye ouserbable an tenermos de belume médio de negócios de las ampresas andustriales, cuja rendiblidade queda mais dependente de las bordas que séian possibles an tenermos de reduçon de custos.
=== Einergie ===
Las fuontes de einergie purmária outelizadas cuntinan a basear-se ne ls cumbustibles fósseis amportados (fuel, gasólio, gasolina). Todabie, las fuontes de einergie renobables cumo la einergie hídrica, la geotérmica i la eiólica ténen registado eiboluçones positibas, aprossimando-se ne ls anhos mais recentes de cerca dun décimo de l total de einergie cunsumida.
La porduçon de einergie eilétrica ten crecido a ritmos seneficatibos, situando-se las respetibas taxas médies anuales a la buolta de 7%.
La porduçon de ourige térmica cuntina a ser dominante, mas las einergies renobables repersentan yá ua quota próssima dun quinto de l total.
Ne l que respeita a la outelizaçon de eiletricidade, l cunsumo doméstico repersenta la cumponente mais seneficatiba, mas ls cunsumos comerciales i de serbícios ténen-se rebelado mais dinámicos ne ls redadeiros anhos. Ls cunsumos andustriales ténen-se caratelizado por ua cierta stablidade, solo acumpanhando la eiboluçon média giral de ls redadeiros anhos.
=== Custruçon i habitaçon ===
Ne ls redadeiros anhos, la porduçon lhocal de cimiento ten cuntribuído cun cerca de 55% de l total de cimiento outelizado nas obras. An anhos anteriores situou-se nua quota de cerca de 60%.
Las lhicenças de obras para habitaçon, repersentan cerca de trés quartos de l total de lhicenças cuncedidas para obras ne ls Açores.
=== Comércio ===
Ne l setor comercial, registou-se ua eiboluçon cun crecimiento de atibidade mais baseada na criaçon de nuobas ounidades de serbícios de l que ne l oumiento de capacidade i modernizaçon de las eisistentes. Afetabamente, ls dados statísticos apuntan para crecimiento de l belume de negócios seneficatibo, a la par que crecen ls númaros de ampresas i de pessonal al serbício.
Aliás, la antensidade de crecimiento de pessonal al serbício fui mui próssima de la de l crecimiento de l númaro de ampresas, mantendo-se praticamente custante l rácio de pessonal por ampresa. Este rácio de cerca de 5 pessonas al serbício por ampresa, cunfirma la fuorte persença de pequeinhas ounidades ampresariales i l caráter atomístico deste tipo de serbícios.
Atendendo a las caratelísticas de l setor comercial, an tenermos nacionales, las defrenças antre las struturas nas dibersas regiones resultaran mais de pequeinhas defrenças de eiboluçon i adataçones circunstanciales, de l que de fatores struturales cumo la dimenson que se eibidencian mais an ourganizaçones de porduçon material i andustrial.
Las bendas de altemobles nuobos, an 2004, tubírun un cumportamiento positibo, ambertendo la tendéncia anterior. An 2004, la benda de altemobles lhigeiros ne ls Açores repersentou cerca de 77% de la benda total de altemobles nuobos.
=== Trasportes i quemunicaçones ===
Ls dados çponibles subre ls mobimientos de passageiros apuntan ne l sentido dua tendéncia de reduçon de tráfego ne ls trasportes coletibos terrestres i de oumiento ne ls trasportes marítimos i aéreos.
Ls mobimientos de passageiros ne ls aeroportos bénen rebelando alteraçones na sue cumposiçon segundo ls dibersos tipos de tráfego.
L tráfego de passageiros anterno (na prática anter-ilhas) ye inda l que regista maior númaro de frequéncias, mas yá nun ten l predomínio que registaba habitualmente i ne ls redadeiros dous anhos, l de 2002 i l de 2003, repersentou percentaiges anferiores la metade de l tráfego total.
Por outro lhado, ls tráfegos cul sterior (territorial i anternacional), anque cuntináren mais sensibles la anfluéncias de cunjuntura, apersentan tendéncias de crecimiento superiores an média. Será particularmente l causo de l tráfego anternacional, l que se mostra cunsistente cula eiboluçon de la percura turística.
Ouserbando-se la frequéncia de mobimientos de passageiros ne ls aeroportos an relaçon al númaro de habitantes residentes, berifica-se que ne ls Açores hai ua eilebada antensidade ne l uso de l modo de trasporte aéreo, quando se faç la cumparaçon cul Cuntinente atrabeç de l mesmo andicador. Esta defrença de antensidade stará lhogicamente relacionada cun las caratelísticas defrentes de la geografie física an ambos ls territórios.
Las cargas mobimentadas ne ls portos, atinge cerca de 2,7 milhones de toneladas, todabie l belume de las mobimentadas ne ls aeroportos nun chega a repersentar 1% daquelas.
L tráfego postal queda nun patamar de cerca de 10 milhones de oubjetos, anquanto l númaro de postos telfónicos eisistentes cuntina a crecer de forma mais antensa.
== Setores sociales ==
=== Eiducaçon ===
Ne l anho lhetibo de 2002/03 registou-se un fuorte crecimiento ne l númaro de anscriçones na Eiducaçon Pré-Scolar i ua cuntinada preferéncia pul Ansino Porofissional, que oureginou ua amberson de la tendéncia negatiba que se benie a berificar ne l belume de anscriçones/matrículas la nible global. Na generalidade, l belume de matrículas ne ls nibles de l Ansino Básico i ne l Ansino Secundário cuntinan la tendéncia çcendente que se ten benido a berificar ultimamente, registando, ne l nible de l Ansino Secundário, un balor superior a menos 5,5% de ls balores berificados ne l anho anterior.
La taxa de scolarizaçon apersenta balores crecentes an todas las eidades, anque de la populaçon scolar tener benido a deminuir. Este oumiento ye mais seneficatibo nas eidades de la Eiducaçon Pré-Scolar i a partir de l 14 anhos. De la ouserbaçon de la eiboluçon destas taxas, berifica-se un alargamiento de l lheque de eidades cun taxas de l 100%, persentemente repersentatibas de las eidades de scolaridade oubrigatória.
L aprobeitamiento escolar, medido atrabeç de la taxa de trasiçon/aprobaçon oscila antre ls 82,8% ne l 4.º anho de scolaridade i ls 45,5% ne l 12.º anho, cunfirmando un maior aprobeitamiento scolar ne ls ciclos de l ansino giral i oubrigatório de l que ne l secundário.
=== Salude ===
Ls dados subre ls serbícios prestados ne ls spitales i centros de salude apuntan ne l sentido de eiboluçones cunsidrables. Ne ls atos clínicos regista-se ua partecipaçon seneficatiba de recursos houmanos i ua outelizaçon crecente de meios cumplementares de diagnóstico i terapéutica.
Ls atos registados an profilaxia/inoculaçones globales corresponden la bacinaçones praticadas ne ls centros de salude. L belume de atos queda na orde de uitenta miles mas, ambora seia aplicado predominantemente cun preocupaçones de prebençon de malinas an ninos cun eidade anferior a un anho, ye fuortemente cundicionado por particularidades i campanhas specíficas la nible lhocal.
Ls serbícios de ourgença ténen registado, ne ls redadeiros anhos, ua percura mais spressiba de l que ls de cunsulta. Esta eiboluçon terá sido mais seneficatiba ne l ámbito de ls centros de salude de l que ne l de l spitales.
Ls mobimientos de anternamiento ne ls spitales i centros de salude ténen mantido caratelísticas de cierta stablidade, situando-se la demora média an 7 ó 8 dies i la taxa de acupaçon a la buolta de 62%.
Ls meios cumplementares de diagnóstico ultrapassan ls dous milhones de eisames i análezes, anquanto ls meios cumplementares de terapéutica corresponden la mais de trezientos mil atos. La eiboluçon destes meios ten registado crecimentos médios seneficatibos. Todabie, ye possible ouserbar ua lhigeira tendéncia para a la rializaçon de l ato terapéutico corresponder, an média, ua menor outelizaçon de eisames i análezes.
L pessonal an atibidade ne ls serbícios de ls spitales i de ls centros de salude queda na orde de quatro miles de porfissionales. La eiboluçon giral ten registado un alargamiento afetabo de quadros, çtacando-se un cierto reforço de médicos, anfermeiros i técnicos de diagnóstico i terapéutica.
=== Sigurança social ===
L númaro de pensionistas de la Sigurança Social ne ls Açores queda na orde de l 47 miles de andebíduos.
Ls beneficiários an bida por belheç, que recíben pensones an sustituiçon de retribuiçones de l trabalho, repersentan cerca de 52% de l total; ls beneficiários an bida, mas ambálidos por acidente ó malina antes de la eidade de la reforma por belheç, repersentan cerca de 30% de l total; i, finalmente, las famílias de beneficiários por muorte destes repersentan cerca de 18%.
=== Cultura ===
Ls museus i las bibliotecas públicas repersentan meios pribilegiados de zambolbimiento de açones culturales, seia pulas capacidades patrimoniales i funcionales eisistentes, seia puls dibersos públicos que puoden atrair.
Ouserbando las eiboluçones de las percuras subre aqueilhes eiquipamentos culturales, por parte de bejitantes ne ls museus i de outelizadores nas bibliotecas, berifica-se que eisiste atualmente ua tendéncia de crecimiento an qualquiera ua deilhas. Todabie, se la tendéncia de la percura de bejitantes als museus prossegue a un ritmo mais regular i drento dun mesmo padron de las struturas eisistentes, yá la percura de outelizadores nas bibliotecas rebela, depuis dua lhigeira quebra ne ls finales de la década de nobenta, ua antensificaçon de l crecimiento ne ls anhos mais recentes, refletindo, pul menos an parte, la trasiçon de l funcionamiento de la biblioteca pública de Punta Delgada de las antigas para las nuobas anstalaçones, ne l stórico Coleijo de l Jesuítas.
Ouserbando agora la eiboluçon antra-anual pa ls mesmos tipos de eiquipamentos culturales, berifica-se que la percura ne ls museus antensifica-se ne ls meses de Berano, anquanto la percura nas bibliotecas, al cuntrário, ye maior nas outras staçones. Para esta defrença antre las çtribuiçones al lhongo de l anho cuntribuirá seneficatibamente la cumponente de turistas que bejitan ls museus, anquanto nas bibliotecas será mais la cumponente de studantes para lheituras antegradas na sue formaçon académica al lhongo de l anho scolar.
Durante l anho de 2003, ls apoios financeiros a las atibidades culturales, enquadrados juridicamente pul Decreto Lhegislatibo Regional n.º 22/97/La, de 4 de Nobembre, atingiran un montante na orde de 480 mil ouros.
==== Património ====
[[Fexeiro:Portas da Cidade de Ponta Delgada (Portugal).jpg|thumb|300px|[[Puortas de Punta Delgada]], [[Ilha de San Miguel]].]]
[[Fexeiro:Erm n s anjos 8.JPG|thumb|300px|[[Ermida de Nuossa Senhora de l Anjos]], [[Ilha de Santa Marie]].]]
L arquipélago de l Açores ten un rico i dibersificado património eidificado, ls eilemientos mais repersentatibos de l qual se ancontran classeficados i custan de la [[lista de património eidificado ne ls Açores]].
Stá an curso la rializaçon pul [http://www.iac-azores.org/andex.html Anstituto Açoriano de Cultura]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, por cuntrato cul [[Goberno Regional de l Açores]], de l ambentário cumpleto de l [http://www.ambentario.iacultura.t/ património cultural eimóbel de las ilhas]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, l qual, a la medida que bai sendo cuncluído an cada cunceilho, ye eiditado an belume própio. Ne ls tenermos de decreto de l parlamiento açoriano, funciona na [http://azores.gob.t/Portal/t/antidades/pgra-drcultura/?lhang=t&area=t Direçon Regional de la Cultura]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} un [http://pg.azores.gob.t/drac/ca/ambentario/andex.aspx Registo Regional de Benes Classeficados]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, l qual puode ser cunsultado bie [[Anterneta]].
Pula [http://www.azores.gob.t/NR/rdonlyres/A8E91E76-2C7D-4C56-A3F0-58F4C7CFEB1D/4246/DeclaraçãodeRetificaçãoN112004.doc Resoluçon n.º 126/2004, de 9 de Setembre]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} fui publicada la lhistaige global de l eimóbeis que se ancontrában classeficados a la data de antrada an bigor de l diploma que ne ls Açores atualmente enquadra l regime jurídico de ls benes classeficados, l [http://dre.t/pdf1s/2004/08/199A00/56845696.pdf Decreto Lhegislatibo Regional n.º 29/2004/La, de 24 de Agosto]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.
=== Çporto ===
Las atibidades çportibas ne ls Açores, enquadradas pulas federaçones associatibas de las dibersas modalidades, bénen mobimentando un númaro seneficatibo de atletas i agentes respunsables.
L númaro de anscritos na época de 2002/2003 aprossimou-se de cerca de 20 miles de atletas praticantes i de 8 cientos de treinadores.
Ls dados anteriores resultan dun porcesso de crecimiento assinalable yá que, ne ls redadeiros dieç anhos, l númaro de atletas praticamente duplicou i las cundiçones de enquadramiento técnico poderán traduzir-se pul rácio de 24 atletas por cada treinador, por cuntrapartida a un rácio einicial de 46 atletas.
An tenermos de repersentatibidade de las dibersas modalidades poderán agrupar-se dous cunjuntos segundo las caratelísticas:
* Çportibas mais andibiduales, que atraen anchas cientos ó mesmo a la buolta dun milhar de praticantes, cumo ls 606 de xadreç, 613 de nataçon, 614 de "karaté", 808 de ténis, 873 de judo, 1.050 de atletismo i 1.208 de ténis de mesa;
* Ó de jogo an eiquipa ambolbendo praticantes an númaro superior ó na orde de l miles, cumo ls 1.142 de andebol, 1.267 de basquetebol, 2.332 de boleibol i ls 5.584 de futebol.
== Situaçon ambiental ==
La análeze sucinta que a seguir se apersenta fui preparada a partir de l decumiento "Relatório de l Stado de l Ambiente - 2003", porduzido an Setembre de 2004, de la respunsablidade de la anton Secretarie Regional de l Ambiente.
=== Recursos hídricos ===
Ne ls Açores, las necidades de auga para uso ourbanos son las mais seneficatibas, repersentando cerca de 56% de las necidades totales, seguindo-se la andústria i la agropecuária, cun un peso de cerca de 20%. L turismo, la einergie i ls restantes usos repersentan inda un balor pouco seneficatibo, cerca de 3%.
Las augas subterráneas custituen la percipal ourige de auga, sastifazendo, mais de 97% de las defrentes outelizaçones.
Las çponiblidades eisistentes stan stimadas an cerca de 1.520 milhones de metros cúbicos, cunsidrando-se 10% deste balor cumo çponiblidade útele. Las maiores çponiblidades situan-se nas ilhas de l Pico i de S. Miguel i las menores ne l Corbo, Graciosa i Santa Marie. Relacionando las necidades cun las çponiblidades, regista-se maior presson subre ls recursos çponibles nas ilhas Graciosa, Terceira i S. Miguel.
La nible de las augas superficiales, zeignadamente las lhagonas, para para alhá de l balor paisagístico, turístico i ecológico, custituen-se cumo reserbas stratégicas de auga, sendo la garantie de la sue qualidade un de ls zafios de la geston de ls recursos hídricos. D'acuordo cun análeze i classeficaçones efetuadas a 17 lhagonas, la maiorie regista situaçones de poluiçon mais ó menos acentuada, deribada de cuntaminaçon difusa por atibidades agro-pecuárias i de fertilizaçon pouco racional, donde la amportança de ls porjetos an curso i la ampeçar relatibos a la custruçon de açudes, reflorestaçon de las faixas adjacentes a las lhinhas de auga, antre outras açones, ne l sentido de se reberter esta situaçon.
Quanto a las augas subterráneas, estas nun apersentan porblemas acentuados de qualidade, ambora, pontualmente, puodan adbir alguns porblemas deribados de la subre-sploraçon de aquíferos, cula cunsequente antruson salina, de l scesso de nitratos i de la cuntaminaçon microbiológica relacionados cula poluiçon difusa, proporcionada pula sploraçon agropecuária.
Ne l causo particular de las augas balneares, dun modo giral la maiorie de las zonas balneares apersenta ua qualidade de auga bastante razoable, l que ten oureginado ua classeficaçon adequada para ostentaçon de bandeira azul.
Ne l que diç respeito al abastecimiento de auga a las populaçones, l nible de atendimiento ye próssimo de l 100%, an tenermos de anfra-struturas de abastecimento. Todabie, pontualmente, por bie de fatores aleatórios i de perda de augas nas redes, eisiste cerca de 13% de la populaçon cun abastecimiento eirregular durante l anho.
La qualidade de la auga fornecida nin siempre sastifaç ls parámetros de qualidade eisigidos: se, por un lhado, mais de 84% de la populaçon serbida se ancontraba serbida por sistemas de tratamiento, por outro, cerca de 80% de la auga çtribuída era solo sujeita la zeinfeçon por cloraige, sin un cuntrole seneficatibo.
Ne l que cuncerne a la eisisténcia de sistemas de drenaige de augas residuales, l nible de l atendimiento era de cerca de 38% correspondendo ls restantes 62% la fossas séticas andibiduales. L nible de atendimiento relatibamente al tratamiento de augas residuales correspondia solo a 24% de la populaçon, balor relatibamente reduzido face a las metas fixadas.
=== Resíduos sólidos ourbanos (RSU) ===
La porduçon de RSU ten benido a oumentar, tenendo atingido cerca de 118,5 mil toneladas, an 2003, sendo cerca de 50% porduzido an S. Miguel, 20% na Terceira i l restante nas outras ilhas. La porduçon diária de RSU por habitante atinge yá ls 1,37Kg, sendo la maior parte custituída por matéria ourgánica, seguida de material de ambalaige, reforçando la necidade de recolha seletiba, cul oubjetibo de reciclar i balorizar estes materiales.
An tenermos de tratamiento i çtino final, pese ambora la custruçon de aterros cuntrolados i la amplementaçon de la recolha seletiba, an 2003 berificou-se inda que cerca de 6% de l resíduos fúrun depositados an bazadouros sin cuntrolo i 13% an bazadouros cuntrolados.
=== Resíduos andustriales i spitalares ===
Ouserba-se inda la ineisisténcia de çtino final adequado pa ls resíduos andustriales, berificando-se ua fraca adeson por parte de ls andustriales de antrega de mapas de registo de las quantidades porduzidas. An relaçon als resíduos spitalares, ténen tenido l tratamiento adequado, zeignadamente ls cunsidrados peligrosos, que son oubjeto de ancineraçon i/ó tratamiento químico.
=== Ambiente sonoro ===
De las dibersas formas de poluiçon eisistentes, l rugido ye ua de las que assume ua spresson ne ls Açores. Todabie, la eisisténcia de alguas reclamaçones de particulares andicia la possiblidade de situaçones pontuales dun nible sonoro ambiente arriba de l deseiado. A eilaboraçon dun cunjunto seneficatibo de mapas de rugido, la aquisiçon de eiquipamentos de mediçon, permite çpor ne l feturo próssimo de strumientos de monitoraige i de apoio al ourdenamiento de l território.
=== Qualidade de l aire ===
Ls andicadores normalmente outelizados para la caraterizaçon de la qualidade de l aire son l [[dióxido de alxofre]] (SO<sub>2</sub>), óxidos de azoto (NO<sub>x</sub>), [[Monóxido de carbono]] (CO) i partículas an suspenson. Eisisten outros poluentes, cumo l [[Ouzono]] troposférico (L<sub>3</sub>), que resultan de reaçones químicas antre poluentes purmários. Studos rializados andican que las cuncentraçones son anferiores als lhemites stablecidos na lhegislaçon.
=== Cunserbaçon de la natureza ===
An tenermos de la biodibersidade, stan eidantificadas 702 speces sóticas de flora, de las quales 36 cun caráter ambasor. An tenermos de fauna, stan ambentariadas 47 speces sóticas, çtinguindo-se 5 speces ambasoras, çtacando-se nestas redadeiras l zeignado scarabelho japonés. Ne l cunjunto de l arquipélago stan protegidas 115 speces, berificando-se, inda assi, 215 speces amenaçadas.
=== Árias classeficadas i protegidas ===
La [[rede Natura 2000]] angloba 38 lhocales, cun ua ária aprossimada de 45,5 mil ha, anquanto las árias protegidas çtribuen-se por 31 lhocales, acupando ua ária de 68,4 mil ha. Stan definidos 23 Sítios de Amportança Quemunitária (SIC), que abrange ua ária total de 11,8 mil ha, 15 Zonas de Proteçon Special (ZPE), cun ua ária de 11,8 mil ha i stá a ser ultimado l Praino Setorial para la Rede Natura 2000.
== Açoreanos eilustres ==
* [[Antero de Quental]] ([[18 de Abril]] de [[1842]] - [[11 de Setembre]] de [[1891]]) - poeta.
* [[Francisco de Lhacerda]] ([[11 de Maio]] de [[1869]] - [[18 de Júlio]] de [[1934]]) - musicólogo, cumpositor i maestro.
* [[Manuel de Arriaga]] - Purmeiro Persidente eileito de la República Pertuesa. Mandato antre 24 de Agosto de 1911 i 26 de Maio de 1915. Naciu na cidade de la Horta a 8 de Júlio de 1840 i faleciu an Lhisboua a 5 de Márcio de 1917.
* [[Teófilo Braga]] ([[24 de Febreiro]] de [[1843]] - [[28 de Janeiro]] de [[1924]] an [[Lisboua]]) - scritor i 2.º Persidente de la República Pertuesa.
* [[Roberto Ibenes]] ([[12 de Júnio]] de [[1850]] an [[San Pedro (Punta Delgada)|San Pedro]] - [[28 de Janeiro]] de [[1898]] an [[Dafundo]], [[Lisboua]]) - oufecial de la armada, admenistrador quelonial i splorador de l cuntinente africano.
* [[Mota Amaral]] ([[15 de Abril]] de [[1943]] -) - Persidente de l Gobierno de la Region Outónoma de l Açores (1976-1995), i Persidente de la Assemblé de la República (9.ª lhegislatura).
* [[Pedro Pauleta|Pedro Resendes]] (Pauleta) ([[28 de Abril]] de [[1973]] -) - jogador de futebol.
* [[Jaime Gama]] ([[8 de Júnio]] de [[1947]] -) - político pertués, nacido na [[Fajana de Baixo]], Punta Delgada. Ye atualmente Persidente de la [[Assemblé de la República]], la segunda figura de l Stado pertués.
* [[Natália Correia]] ([[13 de Setembre]] de [[1923]] na [[Fajana de Baixo]], Punta Delgada — [[16 de Márcio]] de [[1993]] an [[Lisboua]]) - anteletual i atibista social, outora de stensa i bariada obra publicada, cun predomináncia para la poesie. Deputada a la [[Assemblé de la República]] (1980-1991), anterbeio politicamente al nible de la cultura i de l património, na defesa de ls dreitos houmanos i de ls dreitos de las mulhieres. Outora de la lhetra de l [[Hino de l Açores]].
* [[Bitorino Nemésio]] ([[Praia de la Bitória]], [[19 de Dezembre]] de [[1901]] — [[Lisboua]], [[20 de Febreiro]] de [[1978]]) - scritor i porsor ounibersitário.
== Simblos heiráldicos ==
[[Fexeiro:Azores.gif|thumb|Brasones de armas de l munecípios de l Açores.]]
La Region Outónoma de l Açores çpone de [[Brason de armas de l Açores|brason de armas]], [[Bandeira de l Açores|bandeira]], selo i [[Hino de l Açores|hino]] própios. San ls seguintes ls diplomas lhegales que regulan la heiráldica açoriana:
* [http://dre.t/pdf1sdip/1979/04/08400/05880589.PDF Decreto Regional n.º 4/79/La, de 10 de Abril]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. – Aproba ls simblos heiráldicos de la Region Outónoma de l Açores.
** [http://dre.t/pdf1sdip/1979/05/11400/09810982.PDF Decreto Regulamentar Regional n.º 13/79/La, de 18 de Maio]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. – Aproba la Bandeira de l Açores i la música de l Hino de l Açores, regulando l uso de la bandeira i la forma cumo debe ser hasteada.
*** Alterado pul [http://dre.t/pdf1sdip/2002/05/125B00/47734775.PDF Decreto Regulamentar Regional n.º 15/2002/La, de 31 de Maio]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.
** [http://dre.t/pdf1sdip/1980/10/23900/34163416.PDF Decreto Regulamentar Regional n.º 47/80/La, de 15 de Outubre]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. – Aproba la berson oufecial de l selo de la Region Outónoma de l Açores.
** [http://dre.t/pdf1s%5C1980%5C10%5C24400%5C35363536.pdf Decreto Regulamentar Regional n.º 49/80/La, de 21 de Outubre]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. – Aproba la lhetra de l Hino de l Açores. Regulamenta l Decreto Regional n.º 4/79/La, de 10 de Abril.
** [http://dre.t/pdf1sdip/1980/10/24700/35993600.PDF Decreto Regulamentar Regional n.º 51/80/La, de 31 de Outubre]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. – Aproba la berson oufecial de la çcriçon cumpleta de l brason de armas de l Açores.
* [http://dre.t/pdf1sdip/2006/06/110A00/40474049.PDF Decreto Lhegislatibo Regional n.º 21/2006/La, de 7 de Júlio]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. - Aproba l regime jurídico de la outelizaçon de l simblos heiráldicos de la Region Outónoma de l Açores, proibindo la sue outelizaçon para fines comerciales.
La outelizaçon de l simblos heiráldicos rege-se pulas mesmas normas que regen la outelizaçon de l simblos nacionales, debendo assi i todo ser dada precedéncia a estes.
== Ansígnias Honoríficas Açorianas ==
{{Artigo percipal|[[Ansígnias Honoríficas Açorianas]]}}
Las Ansígnias Honoríficas Açorianas bisan çtinguir, an bida ó la títalo póstumo, ls [[cidadanie|cidadanos]] ó las [[pessona coletiba|pessonas coletibas]] que se notablizáren por méritos pessonales ó anstitucionales, atos, feitos cíbicos ó por serbícios prestados a la [[Region Outónoma de l Açores]].
La atribuiçon de las Ansígnias Honoríficas Açorianas ténen lhugar ne l [[Die de la Region]], an sesson solene presidida puls Persidentes de la [[Assemblé Lhegislatiba Regional|Assemblé Lhegislatiba]] i de l Gobierno Regional.
{{Pertual/NUTS}}
[[Catadorie:Regiones outónomas pertuesas|Açores]]
[[Catadorie:Arquipélagos de l Ouceano Atlántico]]
[[Catadorie:Ilhas de l Atlántico]]
[[Catadorie:Ilhas de Pertual]]
5ekhv1e8p4crtujmcvlkkwkg0pzjwvo
107295
107264
2026-07-21T11:58:52Z
~2026-38935-23
15383
/* Amportança geoestratégica */
107295
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}{{Anfo/Paíç|nome_lhargo_cumbencional=Region Outónoma de ls Açores<br>''Região Autônoma dos Açores''|nome_natibo=|eimaige_bandeira=Flag of the Azores.svg|eimaige_brason=Arms of the Azores.svg|çcriçon_bandeira=Bandeira de ls Açores|perposiçon=de|çcriçon_brason=Brason de Armas|legenda_bandeira=Bandeira|legenda_brason=Brason|lhema=Antes morrer livres que em paz sujeitos|lhocalizaçon=Locator map of Azores in EU.svg|capital=Nanhue|meior_cidade=Punta Delgada|lhéngua_oufecial=[[Pertués|Lhéngua Pertuesa]]|populaçon_stimada=236 413[2] hab.|ária_total=2 322 km²|populaçon_stimada_anho=2021|densidade_pos=106 hab./km²|hino="A Portuguesa"<br> <br><br>"Hino da Autonomia dos Açores"<br> }}
Ls '''Açores''', oufecialmente zeignados por '''Region Outónoma de ls Açores''', son un [[arquipélago]] trascuntinental i un [[Region Outónoma de Pertual|território outónomo]] de la [[Pertual|República Pertuesa]], situado ne l Atlántico nordeste, dotado de outonomie política i admenistratiba cunsustanciada ne l [[Statuto Político-Admenistratibo de la Region Outónoma de l Açores]]. Ls '''Açores''' antegran la [[Ounion Ouropeia]] cul statuto de ''region ultraperiférica'' de l território de la Ounion, cunforme stablecido ne l artigo 299.º-2 de l [[Tratado de la Ounion Ouropeia]].<ref>Assores (an crioulo de san miguel)</ref>
== Stória ==
{{Artigo percipal|[[Stória de l Açores]]}}
Cun quaije seis [[seclo]]s de persença houmana cuntinada, ls '''Açores''' granjeórun un lhugar amportante na [[Stória de Pertual]] i na stória de l [[Atlántico]]: custituíran-se an scala para las spediçones de l [[Çcubrimentos pertueses|Çcubrimentos]] i para [[nau]]s de la chamada [[Carreira de la Índia]], de las frotas de la [[prata]], i de l [[Brasil]]; cuntribuíran para la cunquista i manutençon de las praças pertuesas de l [[Norte de África]]; quando de la [[crise de sucesson de 1580]] i de las [[Guerras Lhiberales]] (1828-1834) custituíran-se an baluartes de la resisténcia; durante las dues [[Guerra mundial|Guerras Mundiales]], an apoio stratégico bital para las [[Aliados|fuorças Aliadas]], mantendo-se, até als nuossos dies, nun centro de quemunicaçones i apoio a la [[abiaçon]] melitar i comercial.
L '''çcubrimiento de l arquipélago de l Açores''', tal cumo l de la [[Region Outónoma de la Madeira|Madeira]], ye ua de las questones mais cuntrobersas de la stória de l [[Çcubrimientos]]. Antre las bárias teories subre este fato, alguas assentan na apreciaçon de bários mapas genobeses porduzidos zde [[1351]], ls quales lheban ls storiadores a afirmar que yá se conhecerian aqueilhas [[ilha]]s aquando de l regresso de las spediçones a las [[ilhas Canárias]] rializadas cerca de [[1340]]-[[1345]], ne l reinado de [[Afonso IV de Pertual]]. Outras refíren que l çcubrimiento de las purmeiras ilhas ([[ilha de San Miguel|San Miguel]], [[ilha de Santa Marie|Santa Marie]], [[Terceira]]) fui feito por [[marinheiro]]s al serbício de l [[Anfante D. Anrique]], ambora nun haba qualquier decumiento scrito que por si solo cunfirme i cumprobe tal fato. A apoiar esta berson eisiste solo un cunjunto de scritos posteriores, baseados na tradiçon oural, que se criou na purmeira metade de l [[seclo XV]]. Alguas teses mais arrojadas cunsidírun, inda assi, que la çcubierta de las purmeiras ilhas acunteciu yá al tiempo de [[Afonso IV de Pertual]] i que las biaiges feitas ne l tiempo de l [[Anfante D. Anrique]] nun passórun de meros reconhecimientos.
L que se sabe cuncretamente ye que [[Gonçalo Velho]] chegou a la [[ilha de Santa Marie]] an [[1431]], decorrendo ne ls anhos seguintes l (re)çcubrimiento - ó reconhecimiento - de las restantes ilhas de l arquipélago de l Açores, ne l sentido de progresson de [[leste]] para [[oeste]]. Ua carta de l [[Anfante D. Anrique] ], datada de [[2 de Júlio]] de [[1439]] i dirigida al sou armano [[D. Pedro]], ye la purmeira refréncia sigura subre la sploraçon de l arquipélago. Nesta altura, las ilhas de las [[Flores]] i de l [[ilha de l Corbo|Corbo]] inda nun tenien sido çcubiertas, l que acunterie solo cerca de [[1450]], por obra de [[Diogo de Teibe]]. Antretanto, [[D. Anrique]], cul apoio de la sue armana [[D. Isabel]], pobou la ilha de Santa Marie.
Ls [[Pertual|pertueses]] ampeçórun a poboar las ilhas por buolta [[1432]], ouriundos percipalmente de l [[Algarbe]], de l [[Alanteijo$2]] i de l [[Minho]], tenendo-se registado, an seguida, l angresso de [[Flandres|flamengos]], [[Bretanha|bretones]] i outros [[Ouropa|ouropeus]] i [[África|norte-africanos]].
Sabe-se, mas, que muitos desses eimigrantes que poboórun '''Açores''' tenerien sido [[Crestiano-nuobo|crestianos-nuobos]], esto ye, [[judiu]]s [[sefardita]]s que fúrun oubrigados la se cumberter fuorçadamente pulas perseguiçones de l [[catolicismo]]. Atrabeç de las [[Ourdenaçones Afonsinas]], Pertual buscou cotar tanto judius quanto [[flamengo]]s pa l [[arquipélago]], mediante la çtribuiçon de tierras. Assi, lhoinge de la [[Ouropa]] cuntinental, esses grupos quedarian lhibres de las perseguiçones relegiosas.
Ne l porcesso de l poboamiento de las restantes ilhas, percipalmente de l [[ilha de l Faial|Faial]], [[ilha de l Pico|Pico]], [[Flores]] i [[ilha de San Jorge|San Jorge]], faç-se notar la persença dun númaro alargado de [[Flandres|flamengos]], cuja persença se bino a refletir na porduçon artística i ne ls questumes i modos de sploraçon de las tierras. De recordar l nome de [[Joss ban Hurtere]], capitan flamengo, la quien fui cunfiado l poboamiento de parte de la [[ilha de l Faial]]: la cidade de la [[Horta]] recebiu de l sou [[Patronímia|patronímico]] la sue zeignaçon [[toponímia|toponímica]]. Eisiste inda ua freguesie de l cunceilho de la Horta chamada ''[[Flamengos]]'', para para alhá de ls molinos i de ls modelos de la sploraçon agrária.
Tal cumo ne l [[arquipélago de la Madeira]], la admenistraçon de las ilhas açorianas fui feita atrabeç de l sistema de capitanias, delantre de las quales staba un [[capitan de l donatário]]. Las purmeiras capitanias custituíran-se nas ilhas de San Miguel i de Santa Marie. An [[1450]], na sequéncia de la progresson oucidental de l çcubrimiento de las ilhas, fui criada ua outra capitania na ilha Terceira: la admenistraçon desta ilha fui atribuída tamien a un flamengo, de sou nome [[Jácome de Bruges]]. Las restantes ilhas tamien se ancontrában sob admenistraçon de capitanias. La admenistraçon i assisténcia spritual de las ilhas quedou subordinada a la [[Orde de Cristo]], que detenie tamien l senhorio temporal de las ilhas, mas la persença de outras ordes relegiosas nun deixou de se fazer notar ne l porcesso de poboamiento zde l ampeço, cumo ne l causo de l [[Franciscanos]] an Santa Marie i Terceira zde la década de 40 de l [[seclo XV]].
L clima de l arquipélago açoriano ye menos caliente quando cumparado cul de l [[arquipélago de la Madeira]]. Para que ls quelonos podíssen cultibar las tierras fui neçairo zbastar densos arboledos que proporcionában matéria-prima para sportaçon, para porduçon scultórica (cedro) i para la custruçon nabal. L cultibo de [[cereales]] i la criaçon de [[ganado]] fúrun las atibidades predominantes, cul [[trigo]] a registar ua porduçon cunsidrable. La porduçon de [[pastel]] i la sue andustrializaçon para sportaçon çtinada a tinturarie tamien zampenhou un papel relebante na eiquenomie de l arquipélago. La sploraçon de l pastel i de la urzela , esta tamien para tinturarie, atingiu l sou auge percisamente quando la porduçon de [[canha-de-açucre]] (tentada mas sin grandes resultados eiquenómicos) i de [[trigo]] entrórun an decadéncia.
Ne l [[seclo XVII]], tamien las matérias-primas tintureiras sofrerian ua recesson, sendo sustituídas pul [[lino]] i [[laranja]]s, que, por sou lhado, registórun un ampulso straordinário. Nesta altura, fui antroduzida la porduçon de [[milho]], sendo esta seneficatiba para las melhorias alimentares de la populaçon i tamien cumo apoio a la pecuária. La purmeira sportaçon de [[laranja]]s surgiu ne l [[seclo XVIII]], nua altura an que fui tamien antroduzida la cultura de la [[patata]]. An finales de Sietecientos, regista-se l ampeço dua de las mais spressibas i amblemáticas atibidades eiquenómicas açorianas: la [[baleaçon|caça al cachalote]] i a outros cetáceos. Na ilha de San Miguel, tanto la porduçon de [[xá]] cumo la porduçon de l [[tabaco]], rebelar-se-iban mui amportantes para la eiquenomie de la ilha.
Ne l [[seclo XVIII]], ls '''Açores''' yá tenien un populaçon suficientemente grande para que la Corona pertuesa ancentibasse la emigraçon de famílias açorianas para tierras brasileiras, subretodo para la parte meridional de anton sue quelónia na América de l Sul.
Ye de se notar que ls açorianos siempre almejórun cunquistar ua maior outonomie política i admenistratiba, l que, durante seclos, fui negado, dando anseijo la alguns mobimientos an fabor de la emancipaçon de l arquipélago.
Las regiones outónomas fúrun cunsagradas na [[Custituiçon Pertuesa de 1976]]. Trata-se dun [[Statuto Político-Admenistratibo de la Region Outónoma de l Açores|statuto político-admenistratibo special]] reserbado als arquipélagos de l Açores i de la Madeira, debido a las sues cundiçones geográficas - i, an cunsequéncia, socioeconómicas - speciales. Ne ls tenermos de la Custituiçon, la outonomie regional nun afeta la antegridade de la soberanie de l Stado. Cumpete a las regiones outónomas lhegislar an todas las matérias que nun séian de la reserba de ls uorganos de soberanie i que custen de l eilenco de cumpeténcias cuntido ne ls sous Statutos Político-Admenistratibos; pronunciar-se nas mais dibersas matérias que les dígan respeito; i eisercer poder eisecutibo própio, an árias cumo la promoçon de l zambolbimiento eiquenómico i de la qualidade de bida, la defesa de l ambiente i de l património, i la ourganizaçon de la admenistraçon regional.
Ls uorganos de gobierno própio de cada region son la Assemblé Lhegislatiba i l [[Goberno Regional de l Açores|Goberno Regional]]. La purmeira ye eileita por sufrágio ounibersal direto i ten poderes fundamentalmente lhegislatibos, para alhá de fiscalizar ls atos de l Gobierno Regional. L persidente de l Gobierno Regional ye nomeado pul [[Repersentante de la República]], que para tal cunsidra ls resultados eileitorales, i ye l respunsable pula ourganizaçon anterna de l uorgon i por propor ls sous eilemientos. Las atribuiçones de l Gobierno Regional son fundamentalmente de orde eisecutiba.
L [[Repersentante de la República]] ye l repersentante de l Xefe de l Stado an cada region outónoma. Ye nomeado pul persidente de la República, passado cunsulta al [[Cunseilho de Stado pertués|Cunseilho de Stado]]. Cabe-le assinar i mandar publicar ls decretos de la Assemblé i de l Gobierno Regional, tenendo, inda assi, l dreito de beto, que puode ser ultrapassado por botaçon qualificada de la Assemblé Lhegislatiba. L mandato de l Repersentante de la República ten la duraçon de l mandato de l Persidente de la República.
== Lhocalizaçon geográfica ==
[[Fexeiro:Azores satellite photo-NASA.jpg|thumb|350px|Ls grupos central i ouriental bistos de l spácio (eimaige MODIS de l Satélite TERRA de la NASA).]]
[[Fexeiro:Topography of the Azores.png|thumb|350px|Topografie de l Açores (eimaige gerada a partir de ls dados altimétricos de la misson SRTM/NASA).]]
Ls Açores son un [[arquipélago]] que, ambora situado percisamente subre la [[Dorsal Média Atlántica]], debido a la sue prossimidade cul cuntinente ouropeu i a la sue antegraçon política na [[Pertual|República Pertuesa]] i na [[Ounion Ouropeia]] ye giralmente anglobado na [[Ouropa]].
L arquipélago queda ne l nordeste de l [[Ouceano Atlántico]] antre ls 36º i ls 43º de [[latitude]] Norte i ls 25º i ls 31º de [[longitude]] Oeste. Ls territórios mais próssimos son la [[Península Eibérica]], a cerca de 2000 km la lheste, la [[Ilha de la Madeira|Madeira]] a 1200 km la suiste, la [[Nuoba Scócia]] a 2300 km la noroeste i la [[Vermudas|Bermuda]] a 3500 km la sudoeste . Antegra la region biogeográfica de la [[Macaronésia]]. Las cordenadas geográficas de las percipales lhocalidades de l Açores son las seguintes:
{| {{tabelabonita}} align="center"
|-----
! Lhocal
! Lhat. (N)
! Lhong. (W)
|-----
| [[Bila de l Corbo]] || 39º 40.1´ || 31º 06.5´
|-----
| [[Santa Cruç de las Flores]] || 39º 27.2´
| 31º 07.2´
|-----
| [[Lajes de las Flores]] || 39º 22.6´
| 31º 09.9´
|-----
| [[Santa Cruç de la Graciosa]] || 39º 05.0´
| 27º 59.9´
|-----
| [[Praia de la Bitória]] || 38º 43.9´
| 27º 03.5´
|-----
| [[Belas]] || 38º 40.8´ || 28º 12.3´
|-----
| [[Angra de l Heiroísmo]] || 38º 39.0´
| 27º 13.4´
|-----
| [[Calheta (Açores)|Calheta]] || 38º 36.0´ || 28º 00.7´
|-----
| [[Bila de l Topo]] || 38º 32.5´ || 27º 45.6´
|-----
| [[Horta]] || 38º 32.0´ || 28º 37.3´
|-----
| [[San Roque de l Pico|Cales de l Pico]] || 38º 31.7´
| 28º 19.2´
|-----
| [[Lajes de l Pico]] || 38º 23.9´
| 28º 15.4´
|-----
| [[Punta Delgada]] || 37º 44.1´
| 25º 40.3´
|-----
| [[Ilhéus de las Formigas]] || 37º 17.0´ || 24º 53.0´
|-----
| [[Bila de l Porto]] || 36º 56.7´
| 25º 08.9´
|}</center>
== Território i clima ==
[[Fexeiro:Ilha do Pico vista da Fajã Grande, Calheta, ilha de São Jorge, Açores, Portugal.JPG|thumb|350px|La [[Muntanha de l Pico]], la muntanha mais alta de Pertual.]]
[[Fexeiro:Pico.jpg|thumb|350px|L Pico, bisto de la Spalamaca, Faial.]]
L arquipélago de l Açores ye custituído por nuobe ilhas percipales debedidas an trés grupos çtintos:
* Grupo Oucidental
** [[ilha de l Corbo|Corbo]]
** [[Flores]]
* Grupo Central
** [[ilha de l Faial|Faial]]
** [[ilha Graciosa|Graciosa]]
** [[ilha de l Pico|Pico]]
** [[ilha de San Jorge|San Jorge]]
** [[Terceira]]
* Grupo Ouriental
** [[ilha de Santa Marie|Santa Marie]]
** [[Ilha de San Miguel|San Miguel]]
L Grupo Ouriental anclui tamien un grupo de rochedos i recifes oceánicos, situados la nordeste de Santa Marie, chamado [[ilhéus de las Formigas]], ó simplesmente Formigas, que an cunjunto cul recife de l [[Dollabarat]], custitui la Reserba Natural de l Ilhéu de las Formigas, un de ls lhocales mais amportantes para cunserbaçon de la biosfera marina ne l nordeste de l [[Atlántico]].
L punto mais alto de l arquipélago queda na ilha de l Pico - i dende l sou nome, la [[Muntanha de l Pico]] - cun ua altitude de 2 352 n. La orografie açoriana apersenta-se mui acidentada, cun lhinhas de relebo ourientadas na direçon lheste-oeste, coincidentes cun las lhinhas de fratura que stan na génese de las ilhas. Este arquipélago faç parte de la [[cordilheira]] submarina que se stende zde la [[Islándia]] para Sul i Sudoeste, cun ourientaçon sensiblemiente paralela a la anflexon de las cuostas cuntinentales.
L [[clima]] ye [[Clima temperado|temperado]], registando-se temperaturas médies de 13 °C ne l [[Ambierno]] i 24 °C ne l [[Berano]]. La [[Corriente de l Golfo]], que passa relatibamente acerca, mantén las augas de l mar a ua temperatura média antre ls 17 °C i ls 23 °C. L aire ye húmido cun [[houmidade relatiba]] média de cerca de 75%. Anformaçon detalhada subre la situaçon meteorológica persente i subre las normales climáticas pa ls Açores, ancluindo dados stóricos, puode ser oubtida a partir de la páigina oufecial de l [http://www.climaat.angra.uac.pt/ porjeto CLIMAAT - Clima i Meteorologie de las Ilhas Atlánticas] (an pertués i castelhano). Las ilhas son bejitadas cun relatiba frequéncia por tempestades tropicales, ancluindo alguas cun antensidade suficiente para séren cunsidradas cumo [[ciclone tropical|furacones]]. Para mais anformaçon cunsulte l artigo [[Clima de l Açores]].
La ourige bulcánica de l Açores ten la sue spresson mássima na ilha de [[Ilha de San Miguel|San Miguel]], ne l famoso Bal de las Furnas i tubo la sue mais recente atibidade terrestre ne l [[Bulcon de l Capelinhos]], na [[Ilha de l Faial]], an 1957-1958. Ne l mar, la redadeira erupçon berificou-se al ancho de la Serreta (ilha [[Terceira]]) an 1998-2000.
== Amportança geoestratégica ==
La sue lhocalizaçon na zona central de l Atlántico Norte, fizo cun que las ilhas açorianas custituíssen durante seclos ua outéntica ancruzilhada nas rotas trasatlánticas.
Na fase de la nabegaçon a la bela, debido al regime de bentos i corrientes que oubrigaba a la "bolta de l ancho", las ambarcaçones probenientes de l Atlántico Sul (de la [[Índia]], Stremo Ouriente i outras partes de la Ásia, de África, de l Brasil i outras partes de la [[América de l Sul]]) i de las [[Caraíbas]] (de las chamadas "Índias de Castielha") fazien ua ancha rotaçon ne l sentido de ls ponteiros de l reloijo que las trazie até a las prossimidades de l Grupo Oucidental, cruzando depuis l arquipélago an direçon a la [[Ouropa]]. Ye esse l percurso que inda hoije faç la nabegaçon de recreio, outelizando cumo punto de apoio l porto de la Horta, [[ilha de l Faial]].
Cul aparecimiento de la nabegaçon a oupor, ls portos de l Açores, particularmente ls de [[Punta Delgada]] i [[Horta]], ls solos cun molhes de proteçon i cales acostabais de dimenson apreciable, assumiran amportante papel ne l fornecimiento de [[carbon]].
Cul adbento de la [[abiaçon]], ls '''Açores''' cedo ganhórun amportança cumo punto de apoio. Las purmeiras trabessias aéreas de l Atlántico scalórun ls Açores, i la [[Horta]], cula sue baía abrigada i lhigaçones telgráficas antercontinentales bie cabo submarino, fui ua amportante scala nas lhigaçones antre la Ouropa i la América por [[hidroabion]] (ls ''clippers'') ne l período eimediatamente anterior a la [[II Guerra Mundial]].
Treminada la [[guerra]], la base [[Stados Ounidos de la América|amaricana]] de la [[ilha de Santa Marie]] debrebe se trasformou nun [[aeroporto]] anternacional i centro de scalas técnicas para las aeronabes que cruzában l Atlántico antre las Américas, l sul de la Ouropa, l norte de África i l Médio Ouriente. Eigual papel, mas para la abiaçon melitar, tubo (i cuntina a tener) la [[Base de las Lhajes]], na [[ilha Terceira]], adonde, passado la salida de l cuntingente británico chegado an 1943, se anstalou un çtacamiento melitar de l [[Stados Ounidos]] naqueilha que ye la [[BA4|Base Ária n.º 4]] de la [[Fuorça Aérea Pertuesa]] (inda an pleno funcionamento).
Las çcussones an torno de l papel geo-stratégico de l Açores i de la funçon de l arquipélago cumo punto de frunteira antre las sferas de antresse norte-amaricana i ouropeia inda assume papel relebante na çcusson política açoriana i na postura de la classe política face als antresses pertueses ne l Atlántico. Las questones an torno de la alocaçon de cuntrapartidas cuncedidas puls [[Stados Ounidos de la América]] pula outelizaçon de la Base Aérea de las Lhajes, na ilha [[Terceira]] ténen acupado, ambora de forma stéril, la atibidade parlamentar i son persença custante na negociaçon cun Pertual i cun ls Stados Ounidos.
Mais recentemente, l fato de las augas de la [[zona eiquenómica sclusiba]] (ZEE) de l Açores séren de lhoinge las maiores de la [[Ounion Ouropeia]], cun ls sous 994 000 quilómetros quadrados, i por esso custituiren l grosso de las chamadas "augas oucidentales" de la Ounion, ten lhebado a acesos debates subre las bantaiges de la antegraçon açoriana na [[Ounion Ouropeia]]. Ne ls tenermos de ls tratados an bigor, i de l porjeto de tratado para la [[Custituiçon Ouropeia]], la geston de ls recursos biológicos marinos ye cumpeténcia sclusiba de la Ounion, l que lhebou yá a la abiertura parcial de la pesca (antre las 100 i las 200 milhas náuticas) la ambarcaçones quemunitárias contra la buntade de l gobierno açoriano.
Para se cumprender la posiçon de l arquipélago atente-se nas seguintes çtáncias medidas al lhongo de la [[ortodrómica]] (grande círclo) a partir dun punto sito ne l centro geográfico de l Açores (38º 35’ N; 28º 05’ W):
* [[Funchal]], [[Madeira (Pertual)|Madeira]] — 1206 kn;
* [[Lisboua]] — 1643 kn;
* [[Mizen Heiad]], [[Irlanda]] — 2011 kn;
* [[Cape Race]], [[Tierra Nuoba i Lhabrador]], Canadá — 2253 kn;
* [[Londres]] — 2595 kn;
* [[Praia (Cabo Berde)|Praia]], Cabo Berde — 2668 kn;
* [[Paris]] — 2673 kn;
* [[Reiqueijabique]], [[Eislándia]] — 2871 kn;
* [[Hamilton (Bermuda)|Hamilton]], [[Bermudas|Bermuda]] — 3371 kn;
* [[Boston|Bóston]], [[Massachusetts|Mass.]], [[Stados Ounidos de la América|EUA]] — 3618 kn;
* [[Nuoba Iorque]], [[Nuoba Iorque (Stado)|N. I.]], EUA — 3889 kn;
* [[João Pessona]], [[Paraíba|PB]], [[Brasil]] — 4994 kn;
* [[Brasília]] — 6385 kn.
== Debison admenistratiba ==
[[Fexeiro:Cidade de Angra do Heroísmo, ilha Terceira, Açores.jpg|thumb|350px|[[Angra de l Heiroísmo]], ua de las percipales cidades açorianas i sede de la [[diocese de l Açores]], que se lhocaliza na [[Ilha Terceira]]; al fondo, l [[Monte Brasil]].]]
Politicamente ls Açores son zde [[1976]] ua region outónoma antegrada na República Pertuesa. La [[Region Outónoma de l Açores]] ye dotada de gobierno própio i dua ampla outonomie lhegislatiba, cunsustanciada na Custituiçon de la República Pertuesa i ne l [[Statuto Político-Admenistratibo de la Region Outónoma de l Açores]]. Ls uorganos de Gobierno própio son la Assemblé Lhegislatiba, un parlamiento unicamaral cumpuosto por 52 deputados eileitos por sufrágio ounibersal i direto cada quatro anhos (redadeira eileiçon a 17 de Outubre de 2004), i l [[Goberno Regional de l Açores|Goberno Regional]], de lhegitimidade parlamentar, cumpuosto por un Persidente de l Goberno, un Bice-Persidente, i por 7 Secretairos Regionales. La República Pertuesa ye specialmente repersentada ne ls Açores por un [[Repersentante de la República]], nomeado pul Persidente de la República.
Este cargo fui criado pula rebison custitucional de [[2004]], la qual stinguiu l cargo de [[Menistro de la República]], criando an sue sustituiçon un [[Repersentante de la República]], nomeado pul Persidente de la República, por sue einiciatiba, oubido l Cunseilho de Stado, i cun mandato coincidente al persidencial. Este nuobo çpositibo custitucional porduziu eifeitos cula palabra de l mandato de [[Jorge Sampaio]] cumo Persidente de la República, an Márcio de [[2006]]. L juiç cunselheiro [[Álvaro José Brilhante Laborinho Lúcio]] passou assi a la stória cumo l redadeiro Menistro de la República, sendo sucedido pul juiç cunselheiro [[José António Mesquita]] cumo [[Repersentante de la República]].
Las ilhas nun ténen eisisténcia jurídica ne l ourdenamiento territorial açoriano, fuora na lhei eileitoral, na qual serben de base pa ls círclos eileitorales, fato que ten lhebantado críticas bisto que promobe la subre-repersentaçon de las ilhas menos populosas na Assemblé Lhegislatiba i distorce la proporcionalidade, i na eisisténcia dun uorgon cunsultibo chamado Cunseilho de Ilha. La subdibison admenistratiba percipal de l arquipélago ye, pus, feita al nible de ls sous 19 munecípios.
Para para alhá de ls cunceilhos lhistados ne l quadro ambaixo, eisistiran ne ls Açores, até a la reforma admenistratiba de l [[seclo XIX]], ls seguintes: cunceilho de l [[Topo]] (hoije antegrado ne l cunceilho de la [[Calheta (Açores)|Calheta]] de San Jorge); cunceilho de la [[Praia (Santa Cruç de la Graciosa)|Praia de la Graciosa]] (hoije antegrado ne l cunceilho de [[Santa Cruç de la Graciosa]]); cunceilho de [[Vila de San Sabastian|San Sabastian]] (hoije antegrado ne l cunceilho de [[Angra de l Heiroísmo]]); cunceilho de las [[Capielhas]] (hoije antegrado ne l cunceilho de [[Punta Delgada]]); i cunceilho de [[Auga de Palo]] (hoije antegrado ne l cunceilho de la [[Lagona (Açores)|Lagona]]) . Las freguesies que fúrun sedes daqueles cunceilhos recuperórun, pul Decreto Lhegislatibo Regional n.º 29/2003/La, de 24 de Júnio, de la Assemblé Lhegislatiba, la catadorie de "bila". Las populaçones de Capielhas i freguesies bezinas reibindican la restauraçon daquel cunceilho.
Por sue beç ls cunceilhos subdibiden-se an [[freguesie]]s, cun scepçon de l cunceilho de l [[ilha de l Corbo|Corbo]] adonde, dada la sue pequeneç, l [[Statuto Político-Admenistratibo de la Region Outónoma de l Açores]] stablece que las funçones cometidas àquele nible de la admenistraçon ne l restante território son eisercidas diretamente puls correspondentes uorganos municipales. La ária i la çtribuiçon de la populaçon por cada ilha i [[cunceilho]] son las seguintes:
== Cidades ==
[[Ponta Delgada]], [[Angra]], [[Horta]], [[Lagoa]], [[Praia da Bitoria]] i [[Ribeira Grande]].
==Dibission Administratiba (Mucicipios)==
==d{| align="center" border="1" cellpadding="10" cellspacing="0" style="margin: 2 2 2 2; background: #ffffff; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; text-align:left; font-size: 95%;"
|-
! style="background:#efefef; text-align:center" colspan=7 |'''Debison admenistratiba, ária i populaçon'''
|-
! style="background:#efefef; border-botton:2px solid gray; text-align:center" |'''Ilha'''
! style="background:#efefef; border-botton:2px solid gray; text-align:center" |Cunceilho
! style="background:#efefef; border-botton:2px solid gray; text-align:center" |Ária <br /> kn²
! style="background:#efefef; border-botton:2px solid gray; text-align:center" |Populaçon<br />(1991)
! style="background:#efefef; border-botton:2px solid gray; text-align:center" |Populaçon<br />(2001)
! style="background:#efefef; border-botton:2px solid gray; text-align:center" |Bariaçon<br />1991/2001<br />(%)
! style="background:#efefef; border-botton:2px solid gray; text-align:center" |Densidade<br />Pop. (2001)<br />(hab/kn²)
|- style="background:#efefef; border-botton:2"
|[[Ilha de Santa Marie|Santa Marie]]: || || align="right" | 97,2|| align="right" | 5 922|| align="right" | 5 578|| align="right" | - 5,8|| align="right" | 54,5
|-
||| [[Bila de l Porto]]|| align="right" | 97,2|| align="right" | 5 922|| align="right" | 5 578|| align="right" | - 5,8|| align="right" | 54,5
|- style="background:#efefef; border-botton:2"
|[[ilha de San Miguel|San Miguel]]: || || align="right" | 746,8|| align="right" | 125 915|| align="right" | 131 609|| align="right" | + 4.5|| align="right" | 176,2
|-
||| [[Lagona (Açores)|Lagona]]|| align="right" | 45,6|| align="right" | 12 900|| align="right" | 14 126|| align="right" | + 9,5|| align="right" | 311,8
|-
||| [[Nordeste (Açores)|Nordeste]]|| align="right" | 99,9|| align="right" | 5 490|| align="right" | 5 291|| align="right" | - 3,6|| align="right" | 52,1
|-
||| [[Punta Delgada]]|| align="right" | 233,0|| align="right" | 61 989|| align="right" | 65 854|| align="right" | + 6,2|| align="right" | 277,3
|-
||| [[Poboaçon]]|| align="right" | 108,0|| align="right" | 7 323|| align="right" | 6 726|| align="right" | - 8,2|| align="right" | 61,3
|-
||| [[Rieira Grande]]|| align="right" | 180,2|| align="right" | 27 163|| align="right" | 28 462|| align="right" | + 4,8|| align="right" | 158,2
|-
||| [[Bila Franca de l Campo]]|| align="right" | 78,0|| align="right" | 11 050|| align="right" | 11 150|| align="right" | + 0,9|| align="right" | 140,9
|- style="background:#efefef; border-botton:2"
|[[Terceira]]:|| || align="right" | 402,2|| align="right" | 55 706|| align="right" | 55 833|| align="right" | + 0,2|| align="right" | 138,6
|-
||| [[Angra de l Heiroísmo]]|| align="right" | 241,0|| align="right" | 35 270|| align="right" | 35 581|| align="right" | + 0,9|| align="right" | 146,2
|-
||| [[Praia de la Bitória]]|| align="right" | 161,3|| align="right" | 20 436|| align="right" | 20 252|| align="right" | - 0,9|| align="right" | 124,4
|- style="background:#efefef; border-botton:2"
|| [[Ilha Graciosa|Graciosa]]: || || align="right" | 61,2|| align="right" | 5 189|| align="right" | 4 780|| align="right" | - 7,9|| align="right" | 71,4
|-
||| [[Santa Cruç de la Graciosa]]|| align="right" | 61,2|| align="right" | 5 189|| align="right" | 4 780|| align="right" | - 7,9|| align="right" | 71,4
|- style="background:#efefef; border-botton:2"
|[[Ilha de San Jorge|San Jorge]]: || || align="right" | 245,8|| align="right" | 10 219 || align="right" | 9 674|| align="right" | - 5,3|| align="right" | 39,4
|-
||| [[Calheta (Açores)|Calheta]]|| align="right" | 126,3|| align="right" | 4 512|| align="right" | 4 069|| align="right" | - 9,8|| align="right" | 31,5
|-
||| [[Belas]]|| align="right" | 117,4|| align="right" | 5 707|| align="right" | 5 605|| align="right" | - 1,8|| align="right" | 47,2
|- style="background:#efefef; border:2"
|[[Ilha de l Pico|Pico]]: || || align="right" | 447,7|| align="right" | 15 202|| align="right" | 14 806|| align="right" | - 2,6|| align="right" | 30,1
|-
||| [[Lajes de l Pico]]|| align="right" | 155,3|| align="right" | 5 563|| align="right" | 5 041|| align="right" | - 9,4|| align="right" | 31,5
|-
||| [[Madalena (Açores)|Madalena]]|| align="right" | 147,1|| align="right" | 5 964|| align="right" | 6 136|| align="right" | + 2,9|| align="right" | 41,3
|-
||| [[San Roque de l Pico]]|| align="right" | 142,4|| align="right" | 3 675|| align="right" | 3 629|| align="right" | - 1,3|| align="right" | 25,3
|- style="background:#efefef; border-botton:2"
|[[Ilha de l Faial|Faial]]: || || align="right" | 173,1|| align="right" | 14 920|| align="right" | 15 063|| align="right" | + 1,0|| align="right" | 87,0
|-
||| [[Horta]]|| align="right" | 173,1|| align="right" | 14 920|| align="right" | 15 063|| align="right" | + 1,0|| align="right" | 87,0
|- style="background:#efefef; border-botton:2px"
|[[Flores]]:|| || align="right" | 141,7|| align="right" | 4 329|| align="right" | 3 995|| align="right" | - 7,7|| align="right" | 28,2
|-
||| [[Lajes de las Flores]]|| align="right" | 70,0|| align="right" | 1 701|| align="right" | 1 502|| align="right" | - 11,7|| align="right" | 21,2
|-
||| [[Santa Cruç de las Flores]]|| align="right" | 70,9|| align="right" | 2 628|| align="right" | 2 493|| align="right" | - 5,1|| align="right" | 34,8
|- style="background:#efefef; border-botton:2px"
|[[ilha de l Corbo|Corbo]]: || || align="right" | 17,1|| align="right" | 393|| align="right" | 425|| align="right" | + 8,1|| align="right" | 25,0
|-
||| [[Corbo (Açores)|Bila de l Corbo]]|| align="right" | 17,1|| align="right" | 393|| align="right" | 425|| align="right" | + 8,1|| align="right" | 25,0
|- style="background:#efefef; border-botton:2px black; text-align:center"
|'''Açores'''|| || align="right" | '''2 332,74'''|| align="right" | '''237 795'''|| align="right" | '''241 763'''|| align="right" | '''+ 1,7'''|| align="right" | '''103,6'''
|}
<center><small>Fuonte: [http://srea.ine.t/ Serbício Regional de Statística de l Açores (SREA)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</small></center>
== Análeze de la situaçon sócio-eiquenómica ==
=== Eiboluçon demográfica ===
Cuntreriando la tendéncia berificada ne ls decénios anteriores, la eiboluçon demográfica de la redadeira década caraterizou-se pul crecimiento moderado de la [[populaçon]] residente, oumentando cerca de 1,7%, passando de 237 795 an [[1991]] para 241 763 [[habitantes]] an [[2001]], segundo ls dados definitibos de l censo de [[2001]].
Mas, l acréscimo de populaçon nun stá çtribuído de forma eiquilibrada pulas defrentes ilhas, habendo bariaçones negatibas spressibas nas ilhas Graciosa, Flores i Santa Marie, denotando ua tendéncia de cuncentraçon de la populaçon nas ilhas adonde se lhocalizan las percipales funçones admenistratibas i eiquenómicas.
L crecimiento demográfico que se ten berificado ne ls redadeiros anhos poderá ser splicado, an grande medida, puls fluxos migratórios, que ténen registado balores positibos, por bie de l decréscimo acentuado de la emigraçon i de l oumiento de la eimigraçon, dado que l saldo natural ten benido a declinar.
L crecimiento cuncentrou-se eissencialmente na [[ilha de San Miguel]]. L crecimiento ne l Faial ye meramente cunjuntural i resulta de la çlocaçon de trabalhadores de la custruçon cebil resultante de las obras de recustruçon de l sismo de 9 de Júlio de [[1998]]. Qualquiera que seia l cenário cunsidrado, stima-se que la populaçon de l Açores cuntinará a crecer lhentamente ne ls próssimos anhos.
An tenermos de la eiboluçon de la strutura de la populaçon por grandes grupos etários, i cun base ne ls redadeiros recenseamentos i nas projeçones eisistentes, ouserba-se que l crecimiento demográfico tende a cuncentrar-se ne l grupo correspondente a la populaçon potencialmente atiba (15-64 anhos), por cuntrapartida de l grupo etário relatibo als moços, mantendo-se praticamente inalterado l peso relatibo de ls idosos ne l cuntesto de la populaçon residente ne ls Açores.
La tendéncia na próssima década ye para se acentuar l ambelhecimiento de la populaçon residente, an birtude, subretodo, de la deminuiçon de l peso relatibo de l moços resultante de l eifeito cunjugado de la deminuiçon de las taxas de natalidade/fecundidade i de l oumiento de la spráncia de bida. Cun eifeito, atrabeç de la análeze cumparada de alguns andicadores demográficos, berifica-se que la eiboluçon destes andicadores ten sido decrescente ne ls redadeiros anhos. La taxa de mortalidade giral mantén-se praticamente custante, cul balor anual na bizinhança de l 11 óbitos por mil habitantes. Ne l que se refree a la [[mortalidade]] anfantil, ne ls Açores cuntina a berificar-se ua tendéncia decrescente tenendo atingido ls 2.9 por mil nacimientos an 2003. Relatibamente al númaro de casamentos berificados an 2003, custata-se que se berificou un oumiento de l númaro de casamentos, cuntreriando la tendéncia decrescente de ls anhos anteriores.
An tenermos finales, las projeçones demográficas apuntan para ua stablizaçon ó decréscimo populacional, associados a un cuntinado ambelhecimiento de las struturas demográficas, resultante de la deminuiçon de las taxas de fecundidade/natalidade i de l oumiento de la spráncia de bida. Esta tendéncia ten benido a ser atenuada pula amberson de l cumportamiento migratório, que, zde meados de ls anhos nobenta, ten registado balores positibos associado, subretodo, a un oumiento de la [[eimigraçon]]. La Region Outónoma de l Açores poderá ser ua de las regiones que mais beneficiará cula antrada de strangeiros, zde que ls nibles médios de fecundidade apersentados séian mantidos, cuntreriando la acentuada tendéncia de decréscimo de residentes.
Estas alteraçones na dinámica demográfica lhebantan sérias questones i zafios la nible eiquenómico i social, yá que la sociadade será cada beç mais dibersificada i ambelhecida l que, nun solo cumpromete las geraçones feturas, cumo proboca alteraçones ne ls hábitos de cunsumo, nas relaçones sociales i na [[eiquenomie]]. L oumiento de la populaçon atiba eisercerá pressones ne l mercado de trabalho, ne l sentido de se criáren mais postos de trabalho, i porbocará ua çtribuiçon zeigual de la populaçon antre ls centros ourbanos i l meio rural. L oumiento de la eimigraçon tamien acentuará la presson subre l mercado de trabalho, dende que seia fundamental l seguimiento de políticas de formaçon i requalificaçon porfissional de l atibos.
=== Aspetos macroeconómicos ===
L Perduto Anterno Bruto de l Açores atingiu, an 2002, ls 2,4 milhones de ouros, segundo ls dados mais recentes de las cuntas regionales. Atendendo la que, an relaçon al anho anterior, registou un crecimiento nominal (8,2%) superior a la média nacional (4,8%), la Region reforçou notoriamente la sue amportança relatiba ne l to nacional. An resultado deste cumportamiento de la eiquenomie regional, a partir de 2002, ls Açores deixan de ser la redadeira region NUTS II de l paíç an tenermos de l PIB per capita. Custata-se ua cumbergéncia rial de l PIB per capita cula média nacional i ouropeia, repersentando agora 82% de l balor médio nacional.
Relatibamente a la cumparaçon cula Ounion Ouropeia, passado la antrada de dous nuobos Stados Nembros, Bulgária i Roménia, podemos berificar que la Paridade de Poder de Cumpra an percentaige de la Ouropa a 27, baixou de 71.3 an 2002 para 65.9 an 2004, quebrando l ciclo de crecimento. An cumparaçon cula média nacional, este andicador queda an 88 de la média nacional quando hai dieç anhos atrás era de 77, crecendo neste período dua forma mais ó menos custante.
An tenermos de la repartiçon setorial de l balor acrescentado bruto na porduçon de benes i serbícios, ne ls redadeiros anhos an que se çpone de anformaçon statística, regista-se un cierto reforço de l setor terciário, por cuntrapartida dua menor spresson relatiba de ls restantes setores de atibidade eiquenómica.
=== Mercado de amprego ===
La eiboluçon de l mercado de trabalho ne ls Açores ten-se caratelizado por un oumiento cuntinado de la populaçon atiba, maior atibidade de l segmiento feminino de la populaçon i la manutençon de taxas de zamprego relatibamente reduzidas, andiciadoras dua situaçon de quaije pleno amprego.
Tomando l redadeiro anho cumpleto an que se çpone de anformaçon, ouserba-se que, an [[2003]], la taxa de zamprego rondou ls 2,9%. Ls Açores son la segunda region de la Ounion Ouropeia (depuis de l Tirol, Áustria) que naquel período temporal apersentou la taxa de zamprego mais baixa.
An tenermos de repartiçon setorial de la populaçon ampregada, ye l setor de l serbícios que absorbe la maiorie de l ampregados, mantendo inda algun peso relatibo l setor purmário de la eiquenomie.
=== Précios ===
Al nible de la bariaçon de l précios ne l cunsumo, la taxa de anflaçon na Region ten apersentado balores baixos i enquadrados na tendéncia giral de l paíç i de la Ouropa quemunitária.
An [[2004]], la taxa de bariaçon média de ls redadeiros duoze meses, de l índice de précios ne l cunsumidor, fui de 2,7% ne ls Açores.
=== Finanças públicas ===
La eisecuçon ourçamental relatiba al anho de [[2004]] atingiu plenamente ls oubjetibos einicialmente traçados, na medida an que fui assegurada ua cuntençon afetaba nas çpesas de funcionamiento de la admenistraçon regional (+2,1%) i, a la par, registou-se ua taxa de crecimiento de las çpesas de ambestimiento (+6,5%), superior a las ouserbadas ne ls redadeiros cinco anhos.
La Cunta de la Region relatiba la [[2004]], scluindo las cuntas de orde, apersentará un saldo positibo de la orde de l 22 milhones de ouros, fundamentalmente, an cunsequéncia de dibersos ajustamentos efetuados an sede de las receitas fiscales geradas na Region i, tamien, de la cuntençon amprimida a las çpesas de funcionamento. Afetabamente, registou-se ua melhoria seneficatiba ne l rácio de cobertura de las çpesas de funcionamiento pulas receitas própias de la Region, l qual passou de 90,2% para 98,2%, antre 2003 i 2004.
Ne l ámbito de las receitas de la Region, fúrun las receitas própias, cun un balor de 497,2 milhones de ouros, que registórun ua taxa de crecimiento mais seneficatiba, +11,2%, ouserbando, eigualmente, un acréscimo de l sou peso relatibo ne l total de la receita, l qual passou de 63,1%, an 2003, para 65,9%, an 2004.
Ne l cómputo de las receitas própias, salientan-se las receitas fiscales cuja eisecuçon atingiu ls 488,7 milhones de ouros, mais 14,9% de l que l respetibo balor de 2003.
Ls dous grandes agregados de la çpesa pública - funcionamiento i praino de ambestimentos - mantibírun an 2004 ua strutura semelhante a la que detinhan an 2003, traduzindo ua lhigeira alteraçon que se cunsidra positiba, yá que se registou un oumiento de cerca dun punto percentual ne l peso relatibo de las çpesas de ambestimiento por cuntrapartida de las çpesas de funcionamento.
L praino de ambestimentos atingiu ua eisecuçon de 226,1 milhones de ouros, l que traduç ua taxa de crecimiento de 6,1%, relatibamente a 2003 i ua eicelente taxa de rializaçon de 97,2%, se nun cunsidrarmos las dotaçones de l praino que stában cunsignadas a la receita de la repribatizaçon de la EDA (Eiletricidade de l Açores, SA) i al pagamiento de bonificaçones de juro de l crédito a la habitaçon, cuja trasferéncia nun fui efetuada an 2004.
== Setores eiquenómicos ==
=== Agricultura ===
L belume de porduçon de lheite recebido nas fábricas queda nun patamar de la orde de 500 milhones de lhitros. L lheite andustrializado ye cunsumido predominantemente na forma de UHT.
L queiso repersenta l perduto lháteo mais seneficatibo, registando eiboluçon positiba, mesmo ne ls anhos de reduçon de matéria-prima.
La porduçon de chicha ten registado, ne ls anhos mais recentes, ua eiboluçon tendencialmente positiba. L sentido desta eiboluçon ye quemun als dibersos tipos de chichas. Todabie la antensidade queda a deber-se, fundamentalmente, a la chicha de bobino para sportaçon, cujo crecimiento la ben aprossimando de ls nibles atingidos antes de la crise de 1997. La eiboluçon ne l crecimiento de las chichas para cunsumo nas própias ilhas carateriza-se mais pula moderaçon i regularidade.
=== Pescas ===
La atibidade pescatória, medida pul pescado çcarregado ne ls portos, traduç-se an belumes de la orde de 10 mil toneladas anuales, a las quales corresponden balores brutos de porduçon na orde de 26 milhones de ouros. Anualmente, registan-se bariaçones specíficas nas cundiçones an que se zambolben las atibidades ne l setor, ouserbando-se flutuaçones seneficatibas de précios.
Las defrentes bariadades de pescado mais tradecional («restante pescado» ne l quadro ambaixo) acupan l lhugar mais repersentatibo, sendo la cumponente de la pesca de tunídeos la que apersenta maior sensiblidade la cundiçones de porduçon.
L númaro de pescadores matriculados queda na orde de 4 miles i l de las ambarcaçones na de 1600 ounidades. Percurando ouserbar la atual tendéncia de eiboluçon destes fatores pordutibos, atrabeç de alguns rácios, berificar-se-á ua tendéncia ne l sentido de l oumiento de dimenson medida pula tonelaige média por ambarcaçon i por pescador matriculado.
=== Turismo ===
L cunjunto de la houtelarie tradecional, mais l turismo an spácio rural somórun, ne l anho de 2004, la capacidade de alojamiento de cerca de uito mil camas, an resultado dun crecimiento assinalable de la oufierta de alojamiento turístico, que se fizo sentir eissencialmente ne ls redadeiros quatro anhos. La percura ten benido a oumentar sistematicamente todos ls anhos, tanto an tenermos de drumidas, cumo an tenermos de receitas. De 1996 a 2004, l númaro de drumidas creciu 124% i las receitas totales 148%.
Hoije, mais de 50% de la oufierta houteleira fui custruída de nuobo i la parte restante fui, an mais de 50%, perfundamente remodelada i restruturada.
De 1996 a 2004 houbo un salto seneficatibo ne l mercado de la percura. Pertual, an 1996, repersentaba 71% de l belume total de drumidas, anquanto que an 2004 repersentaba solo 51%.
Ye eibidente que ambora la promoçon turística an Pertual seia siempre ua preocupaçon dominante, cul oumiento de la oufierta houteleira i dada la fuorte sazonalidade de l mercado nacional torna-se cada beç mais amportante dibersificar la percura. An 2004 l mercado sueco repersentou 16% de la percura, lhougo seguido de l mercado noruegués cun cerca de 8,3% i de l mercado alman cun 7,1%.
Note-se que ls mercados alman, spanhol i canadiano crecírun cerca de 50%, an 2004. Prebé-se que, an 2005, se assista a un fuorte crecimiento de l mercado dinamarqués, finlandés i anglés, cumo cunsequéncia de las medidas de promoçon que ténen benido a ser zambolbidas, particularmente ne l que se refree al stablecimiento de nuobas lhigaçones aéreas cun estes países.
=== Andústria ===
La eiboluçon de las andústrias trasformadoras, ouserbable atrabeç de las statísticas de las ampresas, apunta ne l sentido dun porcesso de crecimiento acumpanhado de mudanças nas struturas pordutibas, pul menos an tenermos de dimenson.
Afetabamente, a la par que l belume de negócios fui registando, ne ls redadeiros anhos, antensidades de crecimiento a nibles seneficatibos, l númaro de ampresas i de pessonal al serbício, al cuntrário, fui decrescendo. Atendendo que ne l porcesso de decrescimiento destes eilemientos pordutibos, l de l númaro de pessonal fui proporcionalmente superior al de las própias ampresas, berificou-se, lhogicamente, un oumiento na dimenson média de las respetibas struturas.
Anque desta eiboluçon, la dimenson média de las ampresas de las andústrias trasformadoras cuntina a ser anferior a la média de las ampresas de la eiquenomie pertuesa. De fato, segundo ls redadeiros dados, la média de pessonal ampregado por ounidade pordutiba ne ls Açores situou-se an 10 trabalhadores por ampresa, anquanto l mesmo rácio, la nible de l paíç, atingie 12.
La reduzida dimenson tamien ye ouserbable an tenermos de belume médio de negócios de las ampresas andustriales, cuja rendiblidade queda mais dependente de las bordas que séian possibles an tenermos de reduçon de custos.
=== Einergie ===
Las fuontes de einergie purmária outelizadas cuntinan a basear-se ne ls cumbustibles fósseis amportados (fuel, gasólio, gasolina). Todabie, las fuontes de einergie renobables cumo la einergie hídrica, la geotérmica i la eiólica ténen registado eiboluçones positibas, aprossimando-se ne ls anhos mais recentes de cerca dun décimo de l total de einergie cunsumida.
La porduçon de einergie eilétrica ten crecido a ritmos seneficatibos, situando-se las respetibas taxas médies anuales a la buolta de 7%.
La porduçon de ourige térmica cuntina a ser dominante, mas las einergies renobables repersentan yá ua quota próssima dun quinto de l total.
Ne l que respeita a la outelizaçon de eiletricidade, l cunsumo doméstico repersenta la cumponente mais seneficatiba, mas ls cunsumos comerciales i de serbícios ténen-se rebelado mais dinámicos ne ls redadeiros anhos. Ls cunsumos andustriales ténen-se caratelizado por ua cierta stablidade, solo acumpanhando la eiboluçon média giral de ls redadeiros anhos.
=== Custruçon i habitaçon ===
Ne ls redadeiros anhos, la porduçon lhocal de cimiento ten cuntribuído cun cerca de 55% de l total de cimiento outelizado nas obras. An anhos anteriores situou-se nua quota de cerca de 60%.
Las lhicenças de obras para habitaçon, repersentan cerca de trés quartos de l total de lhicenças cuncedidas para obras ne ls Açores.
=== Comércio ===
Ne l setor comercial, registou-se ua eiboluçon cun crecimiento de atibidade mais baseada na criaçon de nuobas ounidades de serbícios de l que ne l oumiento de capacidade i modernizaçon de las eisistentes. Afetabamente, ls dados statísticos apuntan para crecimiento de l belume de negócios seneficatibo, a la par que crecen ls númaros de ampresas i de pessonal al serbício.
Aliás, la antensidade de crecimiento de pessonal al serbício fui mui próssima de la de l crecimiento de l númaro de ampresas, mantendo-se praticamente custante l rácio de pessonal por ampresa. Este rácio de cerca de 5 pessonas al serbício por ampresa, cunfirma la fuorte persença de pequeinhas ounidades ampresariales i l caráter atomístico deste tipo de serbícios.
Atendendo a las caratelísticas de l setor comercial, an tenermos nacionales, las defrenças antre las struturas nas dibersas regiones resultaran mais de pequeinhas defrenças de eiboluçon i adataçones circunstanciales, de l que de fatores struturales cumo la dimenson que se eibidencian mais an ourganizaçones de porduçon material i andustrial.
Las bendas de altemobles nuobos, an 2004, tubírun un cumportamiento positibo, ambertendo la tendéncia anterior. An 2004, la benda de altemobles lhigeiros ne ls Açores repersentou cerca de 77% de la benda total de altemobles nuobos.
=== Trasportes i quemunicaçones ===
Ls dados çponibles subre ls mobimientos de passageiros apuntan ne l sentido dua tendéncia de reduçon de tráfego ne ls trasportes coletibos terrestres i de oumiento ne ls trasportes marítimos i aéreos.
Ls mobimientos de passageiros ne ls aeroportos bénen rebelando alteraçones na sue cumposiçon segundo ls dibersos tipos de tráfego.
L tráfego de passageiros anterno (na prática anter-ilhas) ye inda l que regista maior númaro de frequéncias, mas yá nun ten l predomínio que registaba habitualmente i ne ls redadeiros dous anhos, l de 2002 i l de 2003, repersentou percentaiges anferiores la metade de l tráfego total.
Por outro lhado, ls tráfegos cul sterior (territorial i anternacional), anque cuntináren mais sensibles la anfluéncias de cunjuntura, apersentan tendéncias de crecimiento superiores an média. Será particularmente l causo de l tráfego anternacional, l que se mostra cunsistente cula eiboluçon de la percura turística.
Ouserbando-se la frequéncia de mobimientos de passageiros ne ls aeroportos an relaçon al númaro de habitantes residentes, berifica-se que ne ls Açores hai ua eilebada antensidade ne l uso de l modo de trasporte aéreo, quando se faç la cumparaçon cul Cuntinente atrabeç de l mesmo andicador. Esta defrença de antensidade stará lhogicamente relacionada cun las caratelísticas defrentes de la geografie física an ambos ls territórios.
Las cargas mobimentadas ne ls portos, atinge cerca de 2,7 milhones de toneladas, todabie l belume de las mobimentadas ne ls aeroportos nun chega a repersentar 1% daquelas.
L tráfego postal queda nun patamar de cerca de 10 milhones de oubjetos, anquanto l númaro de postos telfónicos eisistentes cuntina a crecer de forma mais antensa.
== Setores sociales ==
=== Eiducaçon ===
Ne l anho lhetibo de 2002/03 registou-se un fuorte crecimiento ne l númaro de anscriçones na Eiducaçon Pré-Scolar i ua cuntinada preferéncia pul Ansino Porofissional, que oureginou ua amberson de la tendéncia negatiba que se benie a berificar ne l belume de anscriçones/matrículas la nible global. Na generalidade, l belume de matrículas ne ls nibles de l Ansino Básico i ne l Ansino Secundário cuntinan la tendéncia çcendente que se ten benido a berificar ultimamente, registando, ne l nible de l Ansino Secundário, un balor superior a menos 5,5% de ls balores berificados ne l anho anterior.
La taxa de scolarizaçon apersenta balores crecentes an todas las eidades, anque de la populaçon scolar tener benido a deminuir. Este oumiento ye mais seneficatibo nas eidades de la Eiducaçon Pré-Scolar i a partir de l 14 anhos. De la ouserbaçon de la eiboluçon destas taxas, berifica-se un alargamiento de l lheque de eidades cun taxas de l 100%, persentemente repersentatibas de las eidades de scolaridade oubrigatória.
L aprobeitamiento escolar, medido atrabeç de la taxa de trasiçon/aprobaçon oscila antre ls 82,8% ne l 4.º anho de scolaridade i ls 45,5% ne l 12.º anho, cunfirmando un maior aprobeitamiento scolar ne ls ciclos de l ansino giral i oubrigatório de l que ne l secundário.
=== Salude ===
Ls dados subre ls serbícios prestados ne ls spitales i centros de salude apuntan ne l sentido de eiboluçones cunsidrables. Ne ls atos clínicos regista-se ua partecipaçon seneficatiba de recursos houmanos i ua outelizaçon crecente de meios cumplementares de diagnóstico i terapéutica.
Ls atos registados an profilaxia/inoculaçones globales corresponden la bacinaçones praticadas ne ls centros de salude. L belume de atos queda na orde de uitenta miles mas, ambora seia aplicado predominantemente cun preocupaçones de prebençon de malinas an ninos cun eidade anferior a un anho, ye fuortemente cundicionado por particularidades i campanhas specíficas la nible lhocal.
Ls serbícios de ourgença ténen registado, ne ls redadeiros anhos, ua percura mais spressiba de l que ls de cunsulta. Esta eiboluçon terá sido mais seneficatiba ne l ámbito de ls centros de salude de l que ne l de l spitales.
Ls mobimientos de anternamiento ne ls spitales i centros de salude ténen mantido caratelísticas de cierta stablidade, situando-se la demora média an 7 ó 8 dies i la taxa de acupaçon a la buolta de 62%.
Ls meios cumplementares de diagnóstico ultrapassan ls dous milhones de eisames i análezes, anquanto ls meios cumplementares de terapéutica corresponden la mais de trezientos mil atos. La eiboluçon destes meios ten registado crecimentos médios seneficatibos. Todabie, ye possible ouserbar ua lhigeira tendéncia para a la rializaçon de l ato terapéutico corresponder, an média, ua menor outelizaçon de eisames i análezes.
L pessonal an atibidade ne ls serbícios de ls spitales i de ls centros de salude queda na orde de quatro miles de porfissionales. La eiboluçon giral ten registado un alargamiento afetabo de quadros, çtacando-se un cierto reforço de médicos, anfermeiros i técnicos de diagnóstico i terapéutica.
=== Sigurança social ===
L númaro de pensionistas de la Sigurança Social ne ls Açores queda na orde de l 47 miles de andebíduos.
Ls beneficiários an bida por belheç, que recíben pensones an sustituiçon de retribuiçones de l trabalho, repersentan cerca de 52% de l total; ls beneficiários an bida, mas ambálidos por acidente ó malina antes de la eidade de la reforma por belheç, repersentan cerca de 30% de l total; i, finalmente, las famílias de beneficiários por muorte destes repersentan cerca de 18%.
=== Cultura ===
Ls museus i las bibliotecas públicas repersentan meios pribilegiados de zambolbimiento de açones culturales, seia pulas capacidades patrimoniales i funcionales eisistentes, seia puls dibersos públicos que puoden atrair.
Ouserbando las eiboluçones de las percuras subre aqueilhes eiquipamentos culturales, por parte de bejitantes ne ls museus i de outelizadores nas bibliotecas, berifica-se que eisiste atualmente ua tendéncia de crecimiento an qualquiera ua deilhas. Todabie, se la tendéncia de la percura de bejitantes als museus prossegue a un ritmo mais regular i drento dun mesmo padron de las struturas eisistentes, yá la percura de outelizadores nas bibliotecas rebela, depuis dua lhigeira quebra ne ls finales de la década de nobenta, ua antensificaçon de l crecimiento ne ls anhos mais recentes, refletindo, pul menos an parte, la trasiçon de l funcionamiento de la biblioteca pública de Punta Delgada de las antigas para las nuobas anstalaçones, ne l stórico Coleijo de l Jesuítas.
Ouserbando agora la eiboluçon antra-anual pa ls mesmos tipos de eiquipamentos culturales, berifica-se que la percura ne ls museus antensifica-se ne ls meses de Berano, anquanto la percura nas bibliotecas, al cuntrário, ye maior nas outras staçones. Para esta defrença antre las çtribuiçones al lhongo de l anho cuntribuirá seneficatibamente la cumponente de turistas que bejitan ls museus, anquanto nas bibliotecas será mais la cumponente de studantes para lheituras antegradas na sue formaçon académica al lhongo de l anho scolar.
Durante l anho de 2003, ls apoios financeiros a las atibidades culturales, enquadrados juridicamente pul Decreto Lhegislatibo Regional n.º 22/97/La, de 4 de Nobembre, atingiran un montante na orde de 480 mil ouros.
==== Património ====
[[Fexeiro:Portas da Cidade de Ponta Delgada (Portugal).jpg|thumb|300px|[[Puortas de Punta Delgada]], [[Ilha de San Miguel]].]]
[[Fexeiro:Erm n s anjos 8.JPG|thumb|300px|[[Ermida de Nuossa Senhora de l Anjos]], [[Ilha de Santa Marie]].]]
L arquipélago de l Açores ten un rico i dibersificado património eidificado, ls eilemientos mais repersentatibos de l qual se ancontran classeficados i custan de la [[lista de património eidificado ne ls Açores]].
Stá an curso la rializaçon pul [http://www.iac-azores.org/andex.html Anstituto Açoriano de Cultura]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, por cuntrato cul [[Goberno Regional de l Açores]], de l ambentário cumpleto de l [http://www.ambentario.iacultura.t/ património cultural eimóbel de las ilhas]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, l qual, a la medida que bai sendo cuncluído an cada cunceilho, ye eiditado an belume própio. Ne ls tenermos de decreto de l parlamiento açoriano, funciona na [http://azores.gob.t/Portal/t/antidades/pgra-drcultura/?lhang=t&area=t Direçon Regional de la Cultura]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} un [http://pg.azores.gob.t/drac/ca/ambentario/andex.aspx Registo Regional de Benes Classeficados]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, l qual puode ser cunsultado bie [[Anterneta]].
Pula [http://www.azores.gob.t/NR/rdonlyres/A8E91E76-2C7D-4C56-A3F0-58F4C7CFEB1D/4246/DeclaraçãodeRetificaçãoN112004.doc Resoluçon n.º 126/2004, de 9 de Setembre]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} fui publicada la lhistaige global de l eimóbeis que se ancontrában classeficados a la data de antrada an bigor de l diploma que ne ls Açores atualmente enquadra l regime jurídico de ls benes classeficados, l [http://dre.t/pdf1s/2004/08/199A00/56845696.pdf Decreto Lhegislatibo Regional n.º 29/2004/La, de 24 de Agosto]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.
=== Çporto ===
Las atibidades çportibas ne ls Açores, enquadradas pulas federaçones associatibas de las dibersas modalidades, bénen mobimentando un númaro seneficatibo de atletas i agentes respunsables.
L númaro de anscritos na época de 2002/2003 aprossimou-se de cerca de 20 miles de atletas praticantes i de 8 cientos de treinadores.
Ls dados anteriores resultan dun porcesso de crecimiento assinalable yá que, ne ls redadeiros dieç anhos, l númaro de atletas praticamente duplicou i las cundiçones de enquadramiento técnico poderán traduzir-se pul rácio de 24 atletas por cada treinador, por cuntrapartida a un rácio einicial de 46 atletas.
An tenermos de repersentatibidade de las dibersas modalidades poderán agrupar-se dous cunjuntos segundo las caratelísticas:
* Çportibas mais andibiduales, que atraen anchas cientos ó mesmo a la buolta dun milhar de praticantes, cumo ls 606 de xadreç, 613 de nataçon, 614 de "karaté", 808 de ténis, 873 de judo, 1.050 de atletismo i 1.208 de ténis de mesa;
* Ó de jogo an eiquipa ambolbendo praticantes an númaro superior ó na orde de l miles, cumo ls 1.142 de andebol, 1.267 de basquetebol, 2.332 de boleibol i ls 5.584 de futebol.
== Situaçon ambiental ==
La análeze sucinta que a seguir se apersenta fui preparada a partir de l decumiento "Relatório de l Stado de l Ambiente - 2003", porduzido an Setembre de 2004, de la respunsablidade de la anton Secretarie Regional de l Ambiente.
=== Recursos hídricos ===
Ne ls Açores, las necidades de auga para uso ourbanos son las mais seneficatibas, repersentando cerca de 56% de las necidades totales, seguindo-se la andústria i la agropecuária, cun un peso de cerca de 20%. L turismo, la einergie i ls restantes usos repersentan inda un balor pouco seneficatibo, cerca de 3%.
Las augas subterráneas custituen la percipal ourige de auga, sastifazendo, mais de 97% de las defrentes outelizaçones.
Las çponiblidades eisistentes stan stimadas an cerca de 1.520 milhones de metros cúbicos, cunsidrando-se 10% deste balor cumo çponiblidade útele. Las maiores çponiblidades situan-se nas ilhas de l Pico i de S. Miguel i las menores ne l Corbo, Graciosa i Santa Marie. Relacionando las necidades cun las çponiblidades, regista-se maior presson subre ls recursos çponibles nas ilhas Graciosa, Terceira i S. Miguel.
La nible de las augas superficiales, zeignadamente las lhagonas, para para alhá de l balor paisagístico, turístico i ecológico, custituen-se cumo reserbas stratégicas de auga, sendo la garantie de la sue qualidade un de ls zafios de la geston de ls recursos hídricos. D'acuordo cun análeze i classeficaçones efetuadas a 17 lhagonas, la maiorie regista situaçones de poluiçon mais ó menos acentuada, deribada de cuntaminaçon difusa por atibidades agro-pecuárias i de fertilizaçon pouco racional, donde la amportança de ls porjetos an curso i la ampeçar relatibos a la custruçon de açudes, reflorestaçon de las faixas adjacentes a las lhinhas de auga, antre outras açones, ne l sentido de se reberter esta situaçon.
Quanto a las augas subterráneas, estas nun apersentan porblemas acentuados de qualidade, ambora, pontualmente, puodan adbir alguns porblemas deribados de la subre-sploraçon de aquíferos, cula cunsequente antruson salina, de l scesso de nitratos i de la cuntaminaçon microbiológica relacionados cula poluiçon difusa, proporcionada pula sploraçon agropecuária.
Ne l causo particular de las augas balneares, dun modo giral la maiorie de las zonas balneares apersenta ua qualidade de auga bastante razoable, l que ten oureginado ua classeficaçon adequada para ostentaçon de bandeira azul.
Ne l que diç respeito al abastecimiento de auga a las populaçones, l nible de atendimiento ye próssimo de l 100%, an tenermos de anfra-struturas de abastecimento. Todabie, pontualmente, por bie de fatores aleatórios i de perda de augas nas redes, eisiste cerca de 13% de la populaçon cun abastecimiento eirregular durante l anho.
La qualidade de la auga fornecida nin siempre sastifaç ls parámetros de qualidade eisigidos: se, por un lhado, mais de 84% de la populaçon serbida se ancontraba serbida por sistemas de tratamiento, por outro, cerca de 80% de la auga çtribuída era solo sujeita la zeinfeçon por cloraige, sin un cuntrole seneficatibo.
Ne l que cuncerne a la eisisténcia de sistemas de drenaige de augas residuales, l nible de l atendimiento era de cerca de 38% correspondendo ls restantes 62% la fossas séticas andibiduales. L nible de atendimiento relatibamente al tratamiento de augas residuales correspondia solo a 24% de la populaçon, balor relatibamente reduzido face a las metas fixadas.
=== Resíduos sólidos ourbanos (RSU) ===
La porduçon de RSU ten benido a oumentar, tenendo atingido cerca de 118,5 mil toneladas, an 2003, sendo cerca de 50% porduzido an S. Miguel, 20% na Terceira i l restante nas outras ilhas. La porduçon diária de RSU por habitante atinge yá ls 1,37Kg, sendo la maior parte custituída por matéria ourgánica, seguida de material de ambalaige, reforçando la necidade de recolha seletiba, cul oubjetibo de reciclar i balorizar estes materiales.
An tenermos de tratamiento i çtino final, pese ambora la custruçon de aterros cuntrolados i la amplementaçon de la recolha seletiba, an 2003 berificou-se inda que cerca de 6% de l resíduos fúrun depositados an bazadouros sin cuntrolo i 13% an bazadouros cuntrolados.
=== Resíduos andustriales i spitalares ===
Ouserba-se inda la ineisisténcia de çtino final adequado pa ls resíduos andustriales, berificando-se ua fraca adeson por parte de ls andustriales de antrega de mapas de registo de las quantidades porduzidas. An relaçon als resíduos spitalares, ténen tenido l tratamiento adequado, zeignadamente ls cunsidrados peligrosos, que son oubjeto de ancineraçon i/ó tratamiento químico.
=== Ambiente sonoro ===
De las dibersas formas de poluiçon eisistentes, l rugido ye ua de las que assume ua spresson ne ls Açores. Todabie, la eisisténcia de alguas reclamaçones de particulares andicia la possiblidade de situaçones pontuales dun nible sonoro ambiente arriba de l deseiado. A eilaboraçon dun cunjunto seneficatibo de mapas de rugido, la aquisiçon de eiquipamentos de mediçon, permite çpor ne l feturo próssimo de strumientos de monitoraige i de apoio al ourdenamiento de l território.
=== Qualidade de l aire ===
Ls andicadores normalmente outelizados para la caraterizaçon de la qualidade de l aire son l [[dióxido de alxofre]] (SO<sub>2</sub>), óxidos de azoto (NO<sub>x</sub>), [[Monóxido de carbono]] (CO) i partículas an suspenson. Eisisten outros poluentes, cumo l [[Ouzono]] troposférico (L<sub>3</sub>), que resultan de reaçones químicas antre poluentes purmários. Studos rializados andican que las cuncentraçones son anferiores als lhemites stablecidos na lhegislaçon.
=== Cunserbaçon de la natureza ===
An tenermos de la biodibersidade, stan eidantificadas 702 speces sóticas de flora, de las quales 36 cun caráter ambasor. An tenermos de fauna, stan ambentariadas 47 speces sóticas, çtinguindo-se 5 speces ambasoras, çtacando-se nestas redadeiras l zeignado scarabelho japonés. Ne l cunjunto de l arquipélago stan protegidas 115 speces, berificando-se, inda assi, 215 speces amenaçadas.
=== Árias classeficadas i protegidas ===
La [[rede Natura 2000]] angloba 38 lhocales, cun ua ária aprossimada de 45,5 mil ha, anquanto las árias protegidas çtribuen-se por 31 lhocales, acupando ua ária de 68,4 mil ha. Stan definidos 23 Sítios de Amportança Quemunitária (SIC), que abrange ua ária total de 11,8 mil ha, 15 Zonas de Proteçon Special (ZPE), cun ua ária de 11,8 mil ha i stá a ser ultimado l Praino Setorial para la Rede Natura 2000.
== Açoreanos eilustres ==
* [[Antero de Quental]] ([[18 de Abril]] de [[1842]] - [[11 de Setembre]] de [[1891]]) - poeta.
* [[Francisco de Lhacerda]] ([[11 de Maio]] de [[1869]] - [[18 de Júlio]] de [[1934]]) - musicólogo, cumpositor i maestro.
* [[Manuel de Arriaga]] - Purmeiro Persidente eileito de la República Pertuesa. Mandato antre 24 de Agosto de 1911 i 26 de Maio de 1915. Naciu na cidade de la Horta a 8 de Júlio de 1840 i faleciu an Lhisboua a 5 de Márcio de 1917.
* [[Teófilo Braga]] ([[24 de Febreiro]] de [[1843]] - [[28 de Janeiro]] de [[1924]] an [[Lisboua]]) - scritor i 2.º Persidente de la República Pertuesa.
* [[Roberto Ibenes]] ([[12 de Júnio]] de [[1850]] an [[San Pedro (Punta Delgada)|San Pedro]] - [[28 de Janeiro]] de [[1898]] an [[Dafundo]], [[Lisboua]]) - oufecial de la armada, admenistrador quelonial i splorador de l cuntinente africano.
* [[Mota Amaral]] ([[15 de Abril]] de [[1943]] -) - Persidente de l Gobierno de la Region Outónoma de l Açores (1976-1995), i Persidente de la Assemblé de la República (9.ª lhegislatura).
* [[Pedro Pauleta|Pedro Resendes]] (Pauleta) ([[28 de Abril]] de [[1973]] -) - jogador de futebol.
* [[Jaime Gama]] ([[8 de Júnio]] de [[1947]] -) - político pertués, nacido na [[Fajana de Baixo]], Punta Delgada. Ye atualmente Persidente de la [[Assemblé de la República]], la segunda figura de l Stado pertués.
* [[Natália Correia]] ([[13 de Setembre]] de [[1923]] na [[Fajana de Baixo]], Punta Delgada — [[16 de Márcio]] de [[1993]] an [[Lisboua]]) - anteletual i atibista social, outora de stensa i bariada obra publicada, cun predomináncia para la poesie. Deputada a la [[Assemblé de la República]] (1980-1991), anterbeio politicamente al nible de la cultura i de l património, na defesa de ls dreitos houmanos i de ls dreitos de las mulhieres. Outora de la lhetra de l [[Hino de l Açores]].
* [[Bitorino Nemésio]] ([[Praia de la Bitória]], [[19 de Dezembre]] de [[1901]] — [[Lisboua]], [[20 de Febreiro]] de [[1978]]) - scritor i porsor ounibersitário.
== Simblos heiráldicos ==
[[Fexeiro:Azores.gif|thumb|Brasones de armas de l munecípios de l Açores.]]
La Region Outónoma de l Açores çpone de [[Brason de armas de l Açores|brason de armas]], [[Bandeira de l Açores|bandeira]], selo i [[Hino de l Açores|hino]] própios. San ls seguintes ls diplomas lhegales que regulan la heiráldica açoriana:
* [http://dre.t/pdf1sdip/1979/04/08400/05880589.PDF Decreto Regional n.º 4/79/La, de 10 de Abril]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. – Aproba ls simblos heiráldicos de la Region Outónoma de l Açores.
** [http://dre.t/pdf1sdip/1979/05/11400/09810982.PDF Decreto Regulamentar Regional n.º 13/79/La, de 18 de Maio]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. – Aproba la Bandeira de l Açores i la música de l Hino de l Açores, regulando l uso de la bandeira i la forma cumo debe ser hasteada.
*** Alterado pul [http://dre.t/pdf1sdip/2002/05/125B00/47734775.PDF Decreto Regulamentar Regional n.º 15/2002/La, de 31 de Maio]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.
** [http://dre.t/pdf1sdip/1980/10/23900/34163416.PDF Decreto Regulamentar Regional n.º 47/80/La, de 15 de Outubre]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. – Aproba la berson oufecial de l selo de la Region Outónoma de l Açores.
** [http://dre.t/pdf1s%5C1980%5C10%5C24400%5C35363536.pdf Decreto Regulamentar Regional n.º 49/80/La, de 21 de Outubre]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. – Aproba la lhetra de l Hino de l Açores. Regulamenta l Decreto Regional n.º 4/79/La, de 10 de Abril.
** [http://dre.t/pdf1sdip/1980/10/24700/35993600.PDF Decreto Regulamentar Regional n.º 51/80/La, de 31 de Outubre]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. – Aproba la berson oufecial de la çcriçon cumpleta de l brason de armas de l Açores.
* [http://dre.t/pdf1sdip/2006/06/110A00/40474049.PDF Decreto Lhegislatibo Regional n.º 21/2006/La, de 7 de Júlio]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. - Aproba l regime jurídico de la outelizaçon de l simblos heiráldicos de la Region Outónoma de l Açores, proibindo la sue outelizaçon para fines comerciales.
La outelizaçon de l simblos heiráldicos rege-se pulas mesmas normas que regen la outelizaçon de l simblos nacionales, debendo assi i todo ser dada precedéncia a estes.
== Ansígnias Honoríficas Açorianas ==
{{Artigo percipal|[[Ansígnias Honoríficas Açorianas]]}}
Las Ansígnias Honoríficas Açorianas bisan çtinguir, an bida ó la títalo póstumo, ls [[cidadanie|cidadanos]] ó las [[pessona coletiba|pessonas coletibas]] que se notablizáren por méritos pessonales ó anstitucionales, atos, feitos cíbicos ó por serbícios prestados a la [[Region Outónoma de l Açores]].
La atribuiçon de las Ansígnias Honoríficas Açorianas ténen lhugar ne l [[Die de la Region]], an sesson solene presidida puls Persidentes de la [[Assemblé Lhegislatiba Regional|Assemblé Lhegislatiba]] i de l Gobierno Regional.
{{Pertual/NUTS}}
[[Catadorie:Regiones outónomas pertuesas|Açores]]
[[Catadorie:Arquipélagos de l Ouceano Atlántico]]
[[Catadorie:Ilhas de l Atlántico]]
[[Catadorie:Ilhas de Pertual]]
e0bjcyy9i7dk8bixybkq3sxk3ranikb
107296
107295
2026-07-21T12:01:54Z
~2026-38935-23
15383
/* Amportança geoestratégica */
107296
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}{{Anfo/Paíç|nome_lhargo_cumbencional=Region Outónoma de ls Açores<br>''Região Autônoma dos Açores''|nome_natibo=|eimaige_bandeira=Flag of the Azores.svg|eimaige_brason=Arms of the Azores.svg|çcriçon_bandeira=Bandeira de ls Açores|perposiçon=de|çcriçon_brason=Brason de Armas|legenda_bandeira=Bandeira|legenda_brason=Brason|lhema=Antes morrer livres que em paz sujeitos|lhocalizaçon=Locator map of Azores in EU.svg|capital=Nanhue|meior_cidade=Punta Delgada|lhéngua_oufecial=[[Pertués|Lhéngua Pertuesa]]|populaçon_stimada=236 413[2] hab.|ária_total=2 322 km²|populaçon_stimada_anho=2021|densidade_pos=106 hab./km²|hino="A Portuguesa"<br> <br><br>"Hino da Autonomia dos Açores"<br> }}
Ls '''Açores''', oufecialmente zeignados por '''Region Outónoma de ls Açores''', son un [[arquipélago]] trascuntinental i un [[Region Outónoma de Pertual|território outónomo]] de la [[Pertual|República Pertuesa]], situado ne l Atlántico nordeste, dotado de outonomie política i admenistratiba cunsustanciada ne l [[Statuto Político-Admenistratibo de la Region Outónoma de l Açores]]. Ls '''Açores''' antegran la [[Ounion Ouropeia]] cul statuto de ''region ultraperiférica'' de l território de la Ounion, cunforme stablecido ne l artigo 299.º-2 de l [[Tratado de la Ounion Ouropeia]].<ref>Assores (an crioulo de san miguel)</ref>
== Stória ==
{{Artigo percipal|[[Stória de l Açores]]}}
Cun quaije seis [[seclo]]s de persença houmana cuntinada, ls '''Açores''' granjeórun un lhugar amportante na [[Stória de Pertual]] i na stória de l [[Atlántico]]: custituíran-se an scala para las spediçones de l [[Çcubrimentos pertueses|Çcubrimentos]] i para [[nau]]s de la chamada [[Carreira de la Índia]], de las frotas de la [[prata]], i de l [[Brasil]]; cuntribuíran para la cunquista i manutençon de las praças pertuesas de l [[Norte de África]]; quando de la [[crise de sucesson de 1580]] i de las [[Guerras Lhiberales]] (1828-1834) custituíran-se an baluartes de la resisténcia; durante las dues [[Guerra mundial|Guerras Mundiales]], an apoio stratégico bital para las [[Aliados|fuorças Aliadas]], mantendo-se, até als nuossos dies, nun centro de quemunicaçones i apoio a la [[abiaçon]] melitar i comercial.
L '''çcubrimiento de l arquipélago de l Açores''', tal cumo l de la [[Region Outónoma de la Madeira|Madeira]], ye ua de las questones mais cuntrobersas de la stória de l [[Çcubrimientos]]. Antre las bárias teories subre este fato, alguas assentan na apreciaçon de bários mapas genobeses porduzidos zde [[1351]], ls quales lheban ls storiadores a afirmar que yá se conhecerian aqueilhas [[ilha]]s aquando de l regresso de las spediçones a las [[ilhas Canárias]] rializadas cerca de [[1340]]-[[1345]], ne l reinado de [[Afonso IV de Pertual]]. Outras refíren que l çcubrimiento de las purmeiras ilhas ([[ilha de San Miguel|San Miguel]], [[ilha de Santa Marie|Santa Marie]], [[Terceira]]) fui feito por [[marinheiro]]s al serbício de l [[Anfante D. Anrique]], ambora nun haba qualquier decumiento scrito que por si solo cunfirme i cumprobe tal fato. A apoiar esta berson eisiste solo un cunjunto de scritos posteriores, baseados na tradiçon oural, que se criou na purmeira metade de l [[seclo XV]]. Alguas teses mais arrojadas cunsidírun, inda assi, que la çcubierta de las purmeiras ilhas acunteciu yá al tiempo de [[Afonso IV de Pertual]] i que las biaiges feitas ne l tiempo de l [[Anfante D. Anrique]] nun passórun de meros reconhecimientos.
L que se sabe cuncretamente ye que [[Gonçalo Velho]] chegou a la [[ilha de Santa Marie]] an [[1431]], decorrendo ne ls anhos seguintes l (re)çcubrimiento - ó reconhecimiento - de las restantes ilhas de l arquipélago de l Açores, ne l sentido de progresson de [[leste]] para [[oeste]]. Ua carta de l [[Anfante D. Anrique] ], datada de [[2 de Júlio]] de [[1439]] i dirigida al sou armano [[D. Pedro]], ye la purmeira refréncia sigura subre la sploraçon de l arquipélago. Nesta altura, las ilhas de las [[Flores]] i de l [[ilha de l Corbo|Corbo]] inda nun tenien sido çcubiertas, l que acunterie solo cerca de [[1450]], por obra de [[Diogo de Teibe]]. Antretanto, [[D. Anrique]], cul apoio de la sue armana [[D. Isabel]], pobou la ilha de Santa Marie.
Ls [[Pertual|pertueses]] ampeçórun a poboar las ilhas por buolta [[1432]], ouriundos percipalmente de l [[Algarbe]], de l [[Alanteijo$2]] i de l [[Minho]], tenendo-se registado, an seguida, l angresso de [[Flandres|flamengos]], [[Bretanha|bretones]] i outros [[Ouropa|ouropeus]] i [[África|norte-africanos]].
Sabe-se, mas, que muitos desses eimigrantes que poboórun '''Açores''' tenerien sido [[Crestiano-nuobo|crestianos-nuobos]], esto ye, [[judiu]]s [[sefardita]]s que fúrun oubrigados la se cumberter fuorçadamente pulas perseguiçones de l [[catolicismo]]. Atrabeç de las [[Ourdenaçones Afonsinas]], Pertual buscou cotar tanto judius quanto [[flamengo]]s pa l [[arquipélago]], mediante la çtribuiçon de tierras. Assi, lhoinge de la [[Ouropa]] cuntinental, esses grupos quedarian lhibres de las perseguiçones relegiosas.
Ne l porcesso de l poboamiento de las restantes ilhas, percipalmente de l [[ilha de l Faial|Faial]], [[ilha de l Pico|Pico]], [[Flores]] i [[ilha de San Jorge|San Jorge]], faç-se notar la persença dun númaro alargado de [[Flandres|flamengos]], cuja persença se bino a refletir na porduçon artística i ne ls questumes i modos de sploraçon de las tierras. De recordar l nome de [[Joss ban Hurtere]], capitan flamengo, la quien fui cunfiado l poboamiento de parte de la [[ilha de l Faial]]: la cidade de la [[Horta]] recebiu de l sou [[Patronímia|patronímico]] la sue zeignaçon [[toponímia|toponímica]]. Eisiste inda ua freguesie de l cunceilho de la Horta chamada ''[[Flamengos]]'', para para alhá de ls molinos i de ls modelos de la sploraçon agrária.
Tal cumo ne l [[arquipélago de la Madeira]], la admenistraçon de las ilhas açorianas fui feita atrabeç de l sistema de capitanias, delantre de las quales staba un [[capitan de l donatário]]. Las purmeiras capitanias custituíran-se nas ilhas de San Miguel i de Santa Marie. An [[1450]], na sequéncia de la progresson oucidental de l çcubrimiento de las ilhas, fui criada ua outra capitania na ilha Terceira: la admenistraçon desta ilha fui atribuída tamien a un flamengo, de sou nome [[Jácome de Bruges]]. Las restantes ilhas tamien se ancontrában sob admenistraçon de capitanias. La admenistraçon i assisténcia spritual de las ilhas quedou subordinada a la [[Orde de Cristo]], que detenie tamien l senhorio temporal de las ilhas, mas la persença de outras ordes relegiosas nun deixou de se fazer notar ne l porcesso de poboamiento zde l ampeço, cumo ne l causo de l [[Franciscanos]] an Santa Marie i Terceira zde la década de 40 de l [[seclo XV]].
L clima de l arquipélago açoriano ye menos caliente quando cumparado cul de l [[arquipélago de la Madeira]]. Para que ls quelonos podíssen cultibar las tierras fui neçairo zbastar densos arboledos que proporcionában matéria-prima para sportaçon, para porduçon scultórica (cedro) i para la custruçon nabal. L cultibo de [[cereales]] i la criaçon de [[ganado]] fúrun las atibidades predominantes, cul [[trigo]] a registar ua porduçon cunsidrable. La porduçon de [[pastel]] i la sue andustrializaçon para sportaçon çtinada a tinturarie tamien zampenhou un papel relebante na eiquenomie de l arquipélago. La sploraçon de l pastel i de la urzela , esta tamien para tinturarie, atingiu l sou auge percisamente quando la porduçon de [[canha-de-açucre]] (tentada mas sin grandes resultados eiquenómicos) i de [[trigo]] entrórun an decadéncia.
Ne l [[seclo XVII]], tamien las matérias-primas tintureiras sofrerian ua recesson, sendo sustituídas pul [[lino]] i [[laranja]]s, que, por sou lhado, registórun un ampulso straordinário. Nesta altura, fui antroduzida la porduçon de [[milho]], sendo esta seneficatiba para las melhorias alimentares de la populaçon i tamien cumo apoio a la pecuária. La purmeira sportaçon de [[laranja]]s surgiu ne l [[seclo XVIII]], nua altura an que fui tamien antroduzida la cultura de la [[patata]]. An finales de Sietecientos, regista-se l ampeço dua de las mais spressibas i amblemáticas atibidades eiquenómicas açorianas: la [[baleaçon|caça al cachalote]] i a outros cetáceos. Na ilha de San Miguel, tanto la porduçon de [[xá]] cumo la porduçon de l [[tabaco]], rebelar-se-iban mui amportantes para la eiquenomie de la ilha.
Ne l [[seclo XVIII]], ls '''Açores''' yá tenien un populaçon suficientemente grande para que la Corona pertuesa ancentibasse la emigraçon de famílias açorianas para tierras brasileiras, subretodo para la parte meridional de anton sue quelónia na América de l Sul.
Ye de se notar que ls açorianos siempre almejórun cunquistar ua maior outonomie política i admenistratiba, l que, durante seclos, fui negado, dando anseijo la alguns mobimientos an fabor de la emancipaçon de l arquipélago.
Las regiones outónomas fúrun cunsagradas na [[Custituiçon Pertuesa de 1976]]. Trata-se dun [[Statuto Político-Admenistratibo de la Region Outónoma de l Açores|statuto político-admenistratibo special]] reserbado als arquipélagos de l Açores i de la Madeira, debido a las sues cundiçones geográficas - i, an cunsequéncia, socioeconómicas - speciales. Ne ls tenermos de la Custituiçon, la outonomie regional nun afeta la antegridade de la soberanie de l Stado. Cumpete a las regiones outónomas lhegislar an todas las matérias que nun séian de la reserba de ls uorganos de soberanie i que custen de l eilenco de cumpeténcias cuntido ne ls sous Statutos Político-Admenistratibos; pronunciar-se nas mais dibersas matérias que les dígan respeito; i eisercer poder eisecutibo própio, an árias cumo la promoçon de l zambolbimiento eiquenómico i de la qualidade de bida, la defesa de l ambiente i de l património, i la ourganizaçon de la admenistraçon regional.
Ls uorganos de gobierno própio de cada region son la Assemblé Lhegislatiba i l [[Goberno Regional de l Açores|Goberno Regional]]. La purmeira ye eileita por sufrágio ounibersal direto i ten poderes fundamentalmente lhegislatibos, para alhá de fiscalizar ls atos de l Gobierno Regional. L persidente de l Gobierno Regional ye nomeado pul [[Repersentante de la República]], que para tal cunsidra ls resultados eileitorales, i ye l respunsable pula ourganizaçon anterna de l uorgon i por propor ls sous eilemientos. Las atribuiçones de l Gobierno Regional son fundamentalmente de orde eisecutiba.
L [[Repersentante de la República]] ye l repersentante de l Xefe de l Stado an cada region outónoma. Ye nomeado pul persidente de la República, passado cunsulta al [[Cunseilho de Stado pertués|Cunseilho de Stado]]. Cabe-le assinar i mandar publicar ls decretos de la Assemblé i de l Gobierno Regional, tenendo, inda assi, l dreito de beto, que puode ser ultrapassado por botaçon qualificada de la Assemblé Lhegislatiba. L mandato de l Repersentante de la República ten la duraçon de l mandato de l Persidente de la República.
== Lhocalizaçon geográfica ==
[[Fexeiro:Azores satellite photo-NASA.jpg|thumb|350px|Ls grupos central i ouriental bistos de l spácio (eimaige MODIS de l Satélite TERRA de la NASA).]]
[[Fexeiro:Topography of the Azores.png|thumb|350px|Topografie de l Açores (eimaige gerada a partir de ls dados altimétricos de la misson SRTM/NASA).]]
Ls Açores son un [[arquipélago]] que, ambora situado percisamente subre la [[Dorsal Média Atlántica]], debido a la sue prossimidade cul cuntinente ouropeu i a la sue antegraçon política na [[Pertual|República Pertuesa]] i na [[Ounion Ouropeia]] ye giralmente anglobado na [[Ouropa]].
L arquipélago queda ne l nordeste de l [[Ouceano Atlántico]] antre ls 36º i ls 43º de [[latitude]] Norte i ls 25º i ls 31º de [[longitude]] Oeste. Ls territórios mais próssimos son la [[Península Eibérica]], a cerca de 2000 km la lheste, la [[Ilha de la Madeira|Madeira]] a 1200 km la suiste, la [[Nuoba Scócia]] a 2300 km la noroeste i la [[Vermudas|Bermuda]] a 3500 km la sudoeste . Antegra la region biogeográfica de la [[Macaronésia]]. Las cordenadas geográficas de las percipales lhocalidades de l Açores son las seguintes:
{| {{tabelabonita}} align="center"
|-----
! Lhocal
! Lhat. (N)
! Lhong. (W)
|-----
| [[Bila de l Corbo]] || 39º 40.1´ || 31º 06.5´
|-----
| [[Santa Cruç de las Flores]] || 39º 27.2´
| 31º 07.2´
|-----
| [[Lajes de las Flores]] || 39º 22.6´
| 31º 09.9´
|-----
| [[Santa Cruç de la Graciosa]] || 39º 05.0´
| 27º 59.9´
|-----
| [[Praia de la Bitória]] || 38º 43.9´
| 27º 03.5´
|-----
| [[Belas]] || 38º 40.8´ || 28º 12.3´
|-----
| [[Angra de l Heiroísmo]] || 38º 39.0´
| 27º 13.4´
|-----
| [[Calheta (Açores)|Calheta]] || 38º 36.0´ || 28º 00.7´
|-----
| [[Bila de l Topo]] || 38º 32.5´ || 27º 45.6´
|-----
| [[Horta]] || 38º 32.0´ || 28º 37.3´
|-----
| [[San Roque de l Pico|Cales de l Pico]] || 38º 31.7´
| 28º 19.2´
|-----
| [[Lajes de l Pico]] || 38º 23.9´
| 28º 15.4´
|-----
| [[Punta Delgada]] || 37º 44.1´
| 25º 40.3´
|-----
| [[Ilhéus de las Formigas]] || 37º 17.0´ || 24º 53.0´
|-----
| [[Bila de l Porto]] || 36º 56.7´
| 25º 08.9´
|}</center>
== Território i clima ==
[[Fexeiro:Ilha do Pico vista da Fajã Grande, Calheta, ilha de São Jorge, Açores, Portugal.JPG|thumb|350px|La [[Muntanha de l Pico]], la muntanha mais alta de Pertual.]]
[[Fexeiro:Pico.jpg|thumb|350px|L Pico, bisto de la Spalamaca, Faial.]]
L arquipélago de l Açores ye custituído por nuobe ilhas percipales debedidas an trés grupos çtintos:
* Grupo Oucidental
** [[ilha de l Corbo|Corbo]]
** [[Flores]]
* Grupo Central
** [[ilha de l Faial|Faial]]
** [[ilha Graciosa|Graciosa]]
** [[ilha de l Pico|Pico]]
** [[ilha de San Jorge|San Jorge]]
** [[Terceira]]
* Grupo Ouriental
** [[ilha de Santa Marie|Santa Marie]]
** [[Ilha de San Miguel|San Miguel]]
L Grupo Ouriental anclui tamien un grupo de rochedos i recifes oceánicos, situados la nordeste de Santa Marie, chamado [[ilhéus de las Formigas]], ó simplesmente Formigas, que an cunjunto cul recife de l [[Dollabarat]], custitui la Reserba Natural de l Ilhéu de las Formigas, un de ls lhocales mais amportantes para cunserbaçon de la biosfera marina ne l nordeste de l [[Atlántico]].
L punto mais alto de l arquipélago queda na ilha de l Pico - i dende l sou nome, la [[Muntanha de l Pico]] - cun ua altitude de 2 352 n. La orografie açoriana apersenta-se mui acidentada, cun lhinhas de relebo ourientadas na direçon lheste-oeste, coincidentes cun las lhinhas de fratura que stan na génese de las ilhas. Este arquipélago faç parte de la [[cordilheira]] submarina que se stende zde la [[Islándia]] para Sul i Sudoeste, cun ourientaçon sensiblemiente paralela a la anflexon de las cuostas cuntinentales.
L [[clima]] ye [[Clima temperado|temperado]], registando-se temperaturas médies de 13 °C ne l [[Ambierno]] i 24 °C ne l [[Berano]]. La [[Corriente de l Golfo]], que passa relatibamente acerca, mantén las augas de l mar a ua temperatura média antre ls 17 °C i ls 23 °C. L aire ye húmido cun [[houmidade relatiba]] média de cerca de 75%. Anformaçon detalhada subre la situaçon meteorológica persente i subre las normales climáticas pa ls Açores, ancluindo dados stóricos, puode ser oubtida a partir de la páigina oufecial de l [http://www.climaat.angra.uac.pt/ porjeto CLIMAAT - Clima i Meteorologie de las Ilhas Atlánticas] (an pertués i castelhano). Las ilhas son bejitadas cun relatiba frequéncia por tempestades tropicales, ancluindo alguas cun antensidade suficiente para séren cunsidradas cumo [[ciclone tropical|furacones]]. Para mais anformaçon cunsulte l artigo [[Clima de l Açores]].
La ourige bulcánica de l Açores ten la sue spresson mássima na ilha de [[Ilha de San Miguel|San Miguel]], ne l famoso Bal de las Furnas i tubo la sue mais recente atibidade terrestre ne l [[Bulcon de l Capelinhos]], na [[Ilha de l Faial]], an 1957-1958. Ne l mar, la redadeira erupçon berificou-se al ancho de la Serreta (ilha [[Terceira]]) an 1998-2000.
== Amportança geoestratégica ==
La sue lhocalizaçon na zona central de l Atlántico Norte, fizo cun que las ilhas açorianas custituíssen durante seclos ua outéntica ancruzilhada nas rotas trasatlánticas.
Na fase de la nabegaçon a la bela, debido al regime de bentos i corrientes que oubrigaba a la "bolta de l ancho", las ambarcaçones probenientes de l Atlántico Sul (de la [[Índia]], Stremo Ouriente i outras partes de la Ásia, de África, de l Brasil i outras partes de la [[América de l Sul]]) i de las [[Caraíbas]] (de las chamadas "Índias de Castielha") fazien ua ancha rotaçon ne l sentido de ls ponteiros de l reloijo que las trazie até a las prossimidades de l Grupo Oucidental, cruzando depuis l arquipélago an direçon a la [[Ouropa]]. Ye esse l percurso que inda hoije faç la nabegaçon de recreio, outelizando cumo punto de apoio l porto de la Horta, [[ilha de l Faial]].
Cul aparecimiento de la nabegaçon a oupor, ls portos de l Açores, particularmente ls de [[Punta Delgada]] i [[Horta]], ls solos cun molhes de proteçon i cales acostabais de dimenson apreciable, assumiran amportante papel ne l fornecimiento de [[carbon]].
Cul adbento de la [[abiaçon]], ls '''Açores''' cedo ganhórun amportança cumo punto de apoio. Las purmeiras trabessias aéreas de l Atlántico scalórun ls Açores, i la [[Horta]], cula sue baía abrigada i lhigaçones telgráficas antercontinentales bie cabo submarino, fui ua amportante scala nas lhigaçones antre la Ouropa i la América por [[hidroabion]] (ls ''clippers'') ne l período eimediatamente anterior a la [[II Guerra Mundial]].
Treminada la [[guerra]], la base [[Stados Ounidos de la América|amaricana]] de la [[ilha de Santa Marie]] debrebe se trasformou nun [[aeroporto]] anternacional i centro de scalas técnicas para las aeronabes que cruzában l Atlántico antre las Américas, l sul de la Ouropa, l norte de África i l Médio Ouriente. Eigual papel, mas para la abiaçon melitar, tubo (i cuntina a tener) la [[Base de las Lhajes]], na [[ilha Terceira]], adonde, passado la salida de l cuntingente británico chegado an 1943, se anstalou un çtacamiento melitar de l [[Stados Ounidos]] naqueilha que ye la [[BA4|Base Ária n.º 4]] de la [[Fuorça Aérea Pertuesa]] (inda an pleno funcionamento).
Las çcussones an torno de l papel geo-stratégico de l Açores i de la funçon de l arquipélago cumo punto de frunteira antre las sferas de antresse norte-amaricana i ouropeia inda assume papel relebante na çcusson política açoriana i na postura de la classe política face als antresses pertueses ne l Atlántico. Las questones an torno de la alocaçon de cuntrapartidas cuncedidas puls [[Stados Ounidos de la América]] pula outelizaçon de la Base Aérea de las Lhajes, na ilha [[Terceira]] ténen acupado, ambora de forma stéril, la atibidade parlamentar i son persença custante na negociaçon cun Pertual i cun ls Stados Ounidos.
Mais recentemente, l fato de las augas de la [[zona eiquenómica sclusiba]] (ZEE) de l Açores séren de lhoinge las maiores de la [[Ounion Ouropeia]], cun ls sous 994 000 quilómetros quadrados, i por esso custituiren l grosso de las chamadas "augas oucidentales" de la Ounion, ten lhebado a acesos debates subre las bantaiges de la antegraçon açoriana na [[Ounion Ouropeia]]. Ne ls tenermos de ls tratados an bigor, i de l porjeto de tratado para la [[Custituiçon Ouropeia]], la geston de ls recursos biológicos marinos ye cumpeténcia sclusiba de la Ounion, l que lhebou yá a la abiertura parcial de la pesca (antre las 100 i las 200 milhas náuticas) la ambarcaçones quemunitárias contra la buntade de l gobierno açoriano.
Para se cumprender la posiçon de l arquipélago atente-se nas seguintes çtáncias medidas al lhongo de la [[ortodrómica]] (grande círclo) a partir dun punto sito ne l centro geográfico de l Açores (38º 35’ N; 28º 05’ W):
* [[Funchal]], [[Madeira (Pertual)|Madeira]] — 1206 kn;
* [[Lisboua]] — 1643 kn;
* [[Mizen Heiad]], [[Irlanda]] — 2011 kn;
* [[Cape Race]], [[Tierra Nuoba i Lhabrador]], [[Canadá]] — 2253 kn;
* [[Londres]] — 2595 kn;
* [[Praia (Cabo Berde)|Praia]], [[Cabo Berde]] — 2668 kn;
* [[Paris]] — 2673 kn;
* [[Reiqueijabique]], [[Eislándia]] — 2871 kn;
* [[Hamilton (Bermuda)|Hamilton]], [[Bermudas|Bermuda]] — 3371 kn;
* [[Boston|Bóston]], [[Massachusetts|Mass.]], [[Stados Ounidos de la América|EUA]] — 3618 kn;
* [[Nuoba Iorque]], [[Nuoba Iorque (Stado)|N. I.]], EUA — 3889 kn;
* [[João Pessona]], [[Paraíba|PB]], [[Brasil]] — 4994 kn;
* [[Brasília]] — 6385 kn.
== Debison admenistratiba ==
[[Fexeiro:Cidade de Angra do Heroísmo, ilha Terceira, Açores.jpg|thumb|350px|[[Angra de l Heiroísmo]], ua de las percipales cidades açorianas i sede de la [[diocese de l Açores]], que se lhocaliza na [[Ilha Terceira]]; al fondo, l [[Monte Brasil]].]]
Politicamente ls Açores son zde [[1976]] ua region outónoma antegrada na República Pertuesa. La [[Region Outónoma de l Açores]] ye dotada de gobierno própio i dua ampla outonomie lhegislatiba, cunsustanciada na Custituiçon de la República Pertuesa i ne l [[Statuto Político-Admenistratibo de la Region Outónoma de l Açores]]. Ls uorganos de Gobierno própio son la Assemblé Lhegislatiba, un parlamiento unicamaral cumpuosto por 52 deputados eileitos por sufrágio ounibersal i direto cada quatro anhos (redadeira eileiçon a 17 de Outubre de 2004), i l [[Goberno Regional de l Açores|Goberno Regional]], de lhegitimidade parlamentar, cumpuosto por un Persidente de l Goberno, un Bice-Persidente, i por 7 Secretairos Regionales. La República Pertuesa ye specialmente repersentada ne ls Açores por un [[Repersentante de la República]], nomeado pul Persidente de la República.
Este cargo fui criado pula rebison custitucional de [[2004]], la qual stinguiu l cargo de [[Menistro de la República]], criando an sue sustituiçon un [[Repersentante de la República]], nomeado pul Persidente de la República, por sue einiciatiba, oubido l Cunseilho de Stado, i cun mandato coincidente al persidencial. Este nuobo çpositibo custitucional porduziu eifeitos cula palabra de l mandato de [[Jorge Sampaio]] cumo Persidente de la República, an Márcio de [[2006]]. L juiç cunselheiro [[Álvaro José Brilhante Laborinho Lúcio]] passou assi a la stória cumo l redadeiro Menistro de la República, sendo sucedido pul juiç cunselheiro [[José António Mesquita]] cumo [[Repersentante de la República]].
Las ilhas nun ténen eisisténcia jurídica ne l ourdenamiento territorial açoriano, fuora na lhei eileitoral, na qual serben de base pa ls círclos eileitorales, fato que ten lhebantado críticas bisto que promobe la subre-repersentaçon de las ilhas menos populosas na Assemblé Lhegislatiba i distorce la proporcionalidade, i na eisisténcia dun uorgon cunsultibo chamado Cunseilho de Ilha. La subdibison admenistratiba percipal de l arquipélago ye, pus, feita al nible de ls sous 19 munecípios.
Para para alhá de ls cunceilhos lhistados ne l quadro ambaixo, eisistiran ne ls Açores, até a la reforma admenistratiba de l [[seclo XIX]], ls seguintes: cunceilho de l [[Topo]] (hoije antegrado ne l cunceilho de la [[Calheta (Açores)|Calheta]] de San Jorge); cunceilho de la [[Praia (Santa Cruç de la Graciosa)|Praia de la Graciosa]] (hoije antegrado ne l cunceilho de [[Santa Cruç de la Graciosa]]); cunceilho de [[Vila de San Sabastian|San Sabastian]] (hoije antegrado ne l cunceilho de [[Angra de l Heiroísmo]]); cunceilho de las [[Capielhas]] (hoije antegrado ne l cunceilho de [[Punta Delgada]]); i cunceilho de [[Auga de Palo]] (hoije antegrado ne l cunceilho de la [[Lagona (Açores)|Lagona]]) . Las freguesies que fúrun sedes daqueles cunceilhos recuperórun, pul Decreto Lhegislatibo Regional n.º 29/2003/La, de 24 de Júnio, de la Assemblé Lhegislatiba, la catadorie de "bila". Las populaçones de Capielhas i freguesies bezinas reibindican la restauraçon daquel cunceilho.
Por sue beç ls cunceilhos subdibiden-se an [[freguesie]]s, cun scepçon de l cunceilho de l [[ilha de l Corbo|Corbo]] adonde, dada la sue pequeneç, l [[Statuto Político-Admenistratibo de la Region Outónoma de l Açores]] stablece que las funçones cometidas àquele nible de la admenistraçon ne l restante território son eisercidas diretamente puls correspondentes uorganos municipales. La ária i la çtribuiçon de la populaçon por cada ilha i [[cunceilho]] son las seguintes:
== Cidades ==
[[Ponta Delgada]], [[Angra]], [[Horta]], [[Lagoa]], [[Praia da Bitoria]] i [[Ribeira Grande]].
==Dibission Administratiba (Mucicipios)==
==d{| align="center" border="1" cellpadding="10" cellspacing="0" style="margin: 2 2 2 2; background: #ffffff; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; text-align:left; font-size: 95%;"
|-
! style="background:#efefef; text-align:center" colspan=7 |'''Debison admenistratiba, ária i populaçon'''
|-
! style="background:#efefef; border-botton:2px solid gray; text-align:center" |'''Ilha'''
! style="background:#efefef; border-botton:2px solid gray; text-align:center" |Cunceilho
! style="background:#efefef; border-botton:2px solid gray; text-align:center" |Ária <br /> kn²
! style="background:#efefef; border-botton:2px solid gray; text-align:center" |Populaçon<br />(1991)
! style="background:#efefef; border-botton:2px solid gray; text-align:center" |Populaçon<br />(2001)
! style="background:#efefef; border-botton:2px solid gray; text-align:center" |Bariaçon<br />1991/2001<br />(%)
! style="background:#efefef; border-botton:2px solid gray; text-align:center" |Densidade<br />Pop. (2001)<br />(hab/kn²)
|- style="background:#efefef; border-botton:2"
|[[Ilha de Santa Marie|Santa Marie]]: || || align="right" | 97,2|| align="right" | 5 922|| align="right" | 5 578|| align="right" | - 5,8|| align="right" | 54,5
|-
||| [[Bila de l Porto]]|| align="right" | 97,2|| align="right" | 5 922|| align="right" | 5 578|| align="right" | - 5,8|| align="right" | 54,5
|- style="background:#efefef; border-botton:2"
|[[ilha de San Miguel|San Miguel]]: || || align="right" | 746,8|| align="right" | 125 915|| align="right" | 131 609|| align="right" | + 4.5|| align="right" | 176,2
|-
||| [[Lagona (Açores)|Lagona]]|| align="right" | 45,6|| align="right" | 12 900|| align="right" | 14 126|| align="right" | + 9,5|| align="right" | 311,8
|-
||| [[Nordeste (Açores)|Nordeste]]|| align="right" | 99,9|| align="right" | 5 490|| align="right" | 5 291|| align="right" | - 3,6|| align="right" | 52,1
|-
||| [[Punta Delgada]]|| align="right" | 233,0|| align="right" | 61 989|| align="right" | 65 854|| align="right" | + 6,2|| align="right" | 277,3
|-
||| [[Poboaçon]]|| align="right" | 108,0|| align="right" | 7 323|| align="right" | 6 726|| align="right" | - 8,2|| align="right" | 61,3
|-
||| [[Rieira Grande]]|| align="right" | 180,2|| align="right" | 27 163|| align="right" | 28 462|| align="right" | + 4,8|| align="right" | 158,2
|-
||| [[Bila Franca de l Campo]]|| align="right" | 78,0|| align="right" | 11 050|| align="right" | 11 150|| align="right" | + 0,9|| align="right" | 140,9
|- style="background:#efefef; border-botton:2"
|[[Terceira]]:|| || align="right" | 402,2|| align="right" | 55 706|| align="right" | 55 833|| align="right" | + 0,2|| align="right" | 138,6
|-
||| [[Angra de l Heiroísmo]]|| align="right" | 241,0|| align="right" | 35 270|| align="right" | 35 581|| align="right" | + 0,9|| align="right" | 146,2
|-
||| [[Praia de la Bitória]]|| align="right" | 161,3|| align="right" | 20 436|| align="right" | 20 252|| align="right" | - 0,9|| align="right" | 124,4
|- style="background:#efefef; border-botton:2"
|| [[Ilha Graciosa|Graciosa]]: || || align="right" | 61,2|| align="right" | 5 189|| align="right" | 4 780|| align="right" | - 7,9|| align="right" | 71,4
|-
||| [[Santa Cruç de la Graciosa]]|| align="right" | 61,2|| align="right" | 5 189|| align="right" | 4 780|| align="right" | - 7,9|| align="right" | 71,4
|- style="background:#efefef; border-botton:2"
|[[Ilha de San Jorge|San Jorge]]: || || align="right" | 245,8|| align="right" | 10 219 || align="right" | 9 674|| align="right" | - 5,3|| align="right" | 39,4
|-
||| [[Calheta (Açores)|Calheta]]|| align="right" | 126,3|| align="right" | 4 512|| align="right" | 4 069|| align="right" | - 9,8|| align="right" | 31,5
|-
||| [[Belas]]|| align="right" | 117,4|| align="right" | 5 707|| align="right" | 5 605|| align="right" | - 1,8|| align="right" | 47,2
|- style="background:#efefef; border:2"
|[[Ilha de l Pico|Pico]]: || || align="right" | 447,7|| align="right" | 15 202|| align="right" | 14 806|| align="right" | - 2,6|| align="right" | 30,1
|-
||| [[Lajes de l Pico]]|| align="right" | 155,3|| align="right" | 5 563|| align="right" | 5 041|| align="right" | - 9,4|| align="right" | 31,5
|-
||| [[Madalena (Açores)|Madalena]]|| align="right" | 147,1|| align="right" | 5 964|| align="right" | 6 136|| align="right" | + 2,9|| align="right" | 41,3
|-
||| [[San Roque de l Pico]]|| align="right" | 142,4|| align="right" | 3 675|| align="right" | 3 629|| align="right" | - 1,3|| align="right" | 25,3
|- style="background:#efefef; border-botton:2"
|[[Ilha de l Faial|Faial]]: || || align="right" | 173,1|| align="right" | 14 920|| align="right" | 15 063|| align="right" | + 1,0|| align="right" | 87,0
|-
||| [[Horta]]|| align="right" | 173,1|| align="right" | 14 920|| align="right" | 15 063|| align="right" | + 1,0|| align="right" | 87,0
|- style="background:#efefef; border-botton:2px"
|[[Flores]]:|| || align="right" | 141,7|| align="right" | 4 329|| align="right" | 3 995|| align="right" | - 7,7|| align="right" | 28,2
|-
||| [[Lajes de las Flores]]|| align="right" | 70,0|| align="right" | 1 701|| align="right" | 1 502|| align="right" | - 11,7|| align="right" | 21,2
|-
||| [[Santa Cruç de las Flores]]|| align="right" | 70,9|| align="right" | 2 628|| align="right" | 2 493|| align="right" | - 5,1|| align="right" | 34,8
|- style="background:#efefef; border-botton:2px"
|[[ilha de l Corbo|Corbo]]: || || align="right" | 17,1|| align="right" | 393|| align="right" | 425|| align="right" | + 8,1|| align="right" | 25,0
|-
||| [[Corbo (Açores)|Bila de l Corbo]]|| align="right" | 17,1|| align="right" | 393|| align="right" | 425|| align="right" | + 8,1|| align="right" | 25,0
|- style="background:#efefef; border-botton:2px black; text-align:center"
|'''Açores'''|| || align="right" | '''2 332,74'''|| align="right" | '''237 795'''|| align="right" | '''241 763'''|| align="right" | '''+ 1,7'''|| align="right" | '''103,6'''
|}
<center><small>Fuonte: [http://srea.ine.t/ Serbício Regional de Statística de l Açores (SREA)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</small></center>
== Análeze de la situaçon sócio-eiquenómica ==
=== Eiboluçon demográfica ===
Cuntreriando la tendéncia berificada ne ls decénios anteriores, la eiboluçon demográfica de la redadeira década caraterizou-se pul crecimiento moderado de la [[populaçon]] residente, oumentando cerca de 1,7%, passando de 237 795 an [[1991]] para 241 763 [[habitantes]] an [[2001]], segundo ls dados definitibos de l censo de [[2001]].
Mas, l acréscimo de populaçon nun stá çtribuído de forma eiquilibrada pulas defrentes ilhas, habendo bariaçones negatibas spressibas nas ilhas Graciosa, Flores i Santa Marie, denotando ua tendéncia de cuncentraçon de la populaçon nas ilhas adonde se lhocalizan las percipales funçones admenistratibas i eiquenómicas.
L crecimiento demográfico que se ten berificado ne ls redadeiros anhos poderá ser splicado, an grande medida, puls fluxos migratórios, que ténen registado balores positibos, por bie de l decréscimo acentuado de la emigraçon i de l oumiento de la eimigraçon, dado que l saldo natural ten benido a declinar.
L crecimiento cuncentrou-se eissencialmente na [[ilha de San Miguel]]. L crecimiento ne l Faial ye meramente cunjuntural i resulta de la çlocaçon de trabalhadores de la custruçon cebil resultante de las obras de recustruçon de l sismo de 9 de Júlio de [[1998]]. Qualquiera que seia l cenário cunsidrado, stima-se que la populaçon de l Açores cuntinará a crecer lhentamente ne ls próssimos anhos.
An tenermos de la eiboluçon de la strutura de la populaçon por grandes grupos etários, i cun base ne ls redadeiros recenseamentos i nas projeçones eisistentes, ouserba-se que l crecimiento demográfico tende a cuncentrar-se ne l grupo correspondente a la populaçon potencialmente atiba (15-64 anhos), por cuntrapartida de l grupo etário relatibo als moços, mantendo-se praticamente inalterado l peso relatibo de ls idosos ne l cuntesto de la populaçon residente ne ls Açores.
La tendéncia na próssima década ye para se acentuar l ambelhecimiento de la populaçon residente, an birtude, subretodo, de la deminuiçon de l peso relatibo de l moços resultante de l eifeito cunjugado de la deminuiçon de las taxas de natalidade/fecundidade i de l oumiento de la spráncia de bida. Cun eifeito, atrabeç de la análeze cumparada de alguns andicadores demográficos, berifica-se que la eiboluçon destes andicadores ten sido decrescente ne ls redadeiros anhos. La taxa de mortalidade giral mantén-se praticamente custante, cul balor anual na bizinhança de l 11 óbitos por mil habitantes. Ne l que se refree a la [[mortalidade]] anfantil, ne ls Açores cuntina a berificar-se ua tendéncia decrescente tenendo atingido ls 2.9 por mil nacimientos an 2003. Relatibamente al númaro de casamentos berificados an 2003, custata-se que se berificou un oumiento de l númaro de casamentos, cuntreriando la tendéncia decrescente de ls anhos anteriores.
An tenermos finales, las projeçones demográficas apuntan para ua stablizaçon ó decréscimo populacional, associados a un cuntinado ambelhecimiento de las struturas demográficas, resultante de la deminuiçon de las taxas de fecundidade/natalidade i de l oumiento de la spráncia de bida. Esta tendéncia ten benido a ser atenuada pula amberson de l cumportamiento migratório, que, zde meados de ls anhos nobenta, ten registado balores positibos associado, subretodo, a un oumiento de la [[eimigraçon]]. La Region Outónoma de l Açores poderá ser ua de las regiones que mais beneficiará cula antrada de strangeiros, zde que ls nibles médios de fecundidade apersentados séian mantidos, cuntreriando la acentuada tendéncia de decréscimo de residentes.
Estas alteraçones na dinámica demográfica lhebantan sérias questones i zafios la nible eiquenómico i social, yá que la sociadade será cada beç mais dibersificada i ambelhecida l que, nun solo cumpromete las geraçones feturas, cumo proboca alteraçones ne ls hábitos de cunsumo, nas relaçones sociales i na [[eiquenomie]]. L oumiento de la populaçon atiba eisercerá pressones ne l mercado de trabalho, ne l sentido de se criáren mais postos de trabalho, i porbocará ua çtribuiçon zeigual de la populaçon antre ls centros ourbanos i l meio rural. L oumiento de la eimigraçon tamien acentuará la presson subre l mercado de trabalho, dende que seia fundamental l seguimiento de políticas de formaçon i requalificaçon porfissional de l atibos.
=== Aspetos macroeconómicos ===
L Perduto Anterno Bruto de l Açores atingiu, an 2002, ls 2,4 milhones de ouros, segundo ls dados mais recentes de las cuntas regionales. Atendendo la que, an relaçon al anho anterior, registou un crecimiento nominal (8,2%) superior a la média nacional (4,8%), la Region reforçou notoriamente la sue amportança relatiba ne l to nacional. An resultado deste cumportamiento de la eiquenomie regional, a partir de 2002, ls Açores deixan de ser la redadeira region NUTS II de l paíç an tenermos de l PIB per capita. Custata-se ua cumbergéncia rial de l PIB per capita cula média nacional i ouropeia, repersentando agora 82% de l balor médio nacional.
Relatibamente a la cumparaçon cula Ounion Ouropeia, passado la antrada de dous nuobos Stados Nembros, Bulgária i Roménia, podemos berificar que la Paridade de Poder de Cumpra an percentaige de la Ouropa a 27, baixou de 71.3 an 2002 para 65.9 an 2004, quebrando l ciclo de crecimento. An cumparaçon cula média nacional, este andicador queda an 88 de la média nacional quando hai dieç anhos atrás era de 77, crecendo neste período dua forma mais ó menos custante.
An tenermos de la repartiçon setorial de l balor acrescentado bruto na porduçon de benes i serbícios, ne ls redadeiros anhos an que se çpone de anformaçon statística, regista-se un cierto reforço de l setor terciário, por cuntrapartida dua menor spresson relatiba de ls restantes setores de atibidade eiquenómica.
=== Mercado de amprego ===
La eiboluçon de l mercado de trabalho ne ls Açores ten-se caratelizado por un oumiento cuntinado de la populaçon atiba, maior atibidade de l segmiento feminino de la populaçon i la manutençon de taxas de zamprego relatibamente reduzidas, andiciadoras dua situaçon de quaije pleno amprego.
Tomando l redadeiro anho cumpleto an que se çpone de anformaçon, ouserba-se que, an [[2003]], la taxa de zamprego rondou ls 2,9%. Ls Açores son la segunda region de la Ounion Ouropeia (depuis de l Tirol, Áustria) que naquel período temporal apersentou la taxa de zamprego mais baixa.
An tenermos de repartiçon setorial de la populaçon ampregada, ye l setor de l serbícios que absorbe la maiorie de l ampregados, mantendo inda algun peso relatibo l setor purmário de la eiquenomie.
=== Précios ===
Al nible de la bariaçon de l précios ne l cunsumo, la taxa de anflaçon na Region ten apersentado balores baixos i enquadrados na tendéncia giral de l paíç i de la Ouropa quemunitária.
An [[2004]], la taxa de bariaçon média de ls redadeiros duoze meses, de l índice de précios ne l cunsumidor, fui de 2,7% ne ls Açores.
=== Finanças públicas ===
La eisecuçon ourçamental relatiba al anho de [[2004]] atingiu plenamente ls oubjetibos einicialmente traçados, na medida an que fui assegurada ua cuntençon afetaba nas çpesas de funcionamiento de la admenistraçon regional (+2,1%) i, a la par, registou-se ua taxa de crecimiento de las çpesas de ambestimiento (+6,5%), superior a las ouserbadas ne ls redadeiros cinco anhos.
La Cunta de la Region relatiba la [[2004]], scluindo las cuntas de orde, apersentará un saldo positibo de la orde de l 22 milhones de ouros, fundamentalmente, an cunsequéncia de dibersos ajustamentos efetuados an sede de las receitas fiscales geradas na Region i, tamien, de la cuntençon amprimida a las çpesas de funcionamento. Afetabamente, registou-se ua melhoria seneficatiba ne l rácio de cobertura de las çpesas de funcionamiento pulas receitas própias de la Region, l qual passou de 90,2% para 98,2%, antre 2003 i 2004.
Ne l ámbito de las receitas de la Region, fúrun las receitas própias, cun un balor de 497,2 milhones de ouros, que registórun ua taxa de crecimiento mais seneficatiba, +11,2%, ouserbando, eigualmente, un acréscimo de l sou peso relatibo ne l total de la receita, l qual passou de 63,1%, an 2003, para 65,9%, an 2004.
Ne l cómputo de las receitas própias, salientan-se las receitas fiscales cuja eisecuçon atingiu ls 488,7 milhones de ouros, mais 14,9% de l que l respetibo balor de 2003.
Ls dous grandes agregados de la çpesa pública - funcionamiento i praino de ambestimentos - mantibírun an 2004 ua strutura semelhante a la que detinhan an 2003, traduzindo ua lhigeira alteraçon que se cunsidra positiba, yá que se registou un oumiento de cerca dun punto percentual ne l peso relatibo de las çpesas de ambestimiento por cuntrapartida de las çpesas de funcionamento.
L praino de ambestimentos atingiu ua eisecuçon de 226,1 milhones de ouros, l que traduç ua taxa de crecimiento de 6,1%, relatibamente a 2003 i ua eicelente taxa de rializaçon de 97,2%, se nun cunsidrarmos las dotaçones de l praino que stában cunsignadas a la receita de la repribatizaçon de la EDA (Eiletricidade de l Açores, SA) i al pagamiento de bonificaçones de juro de l crédito a la habitaçon, cuja trasferéncia nun fui efetuada an 2004.
== Setores eiquenómicos ==
=== Agricultura ===
L belume de porduçon de lheite recebido nas fábricas queda nun patamar de la orde de 500 milhones de lhitros. L lheite andustrializado ye cunsumido predominantemente na forma de UHT.
L queiso repersenta l perduto lháteo mais seneficatibo, registando eiboluçon positiba, mesmo ne ls anhos de reduçon de matéria-prima.
La porduçon de chicha ten registado, ne ls anhos mais recentes, ua eiboluçon tendencialmente positiba. L sentido desta eiboluçon ye quemun als dibersos tipos de chichas. Todabie la antensidade queda a deber-se, fundamentalmente, a la chicha de bobino para sportaçon, cujo crecimiento la ben aprossimando de ls nibles atingidos antes de la crise de 1997. La eiboluçon ne l crecimiento de las chichas para cunsumo nas própias ilhas carateriza-se mais pula moderaçon i regularidade.
=== Pescas ===
La atibidade pescatória, medida pul pescado çcarregado ne ls portos, traduç-se an belumes de la orde de 10 mil toneladas anuales, a las quales corresponden balores brutos de porduçon na orde de 26 milhones de ouros. Anualmente, registan-se bariaçones specíficas nas cundiçones an que se zambolben las atibidades ne l setor, ouserbando-se flutuaçones seneficatibas de précios.
Las defrentes bariadades de pescado mais tradecional («restante pescado» ne l quadro ambaixo) acupan l lhugar mais repersentatibo, sendo la cumponente de la pesca de tunídeos la que apersenta maior sensiblidade la cundiçones de porduçon.
L númaro de pescadores matriculados queda na orde de 4 miles i l de las ambarcaçones na de 1600 ounidades. Percurando ouserbar la atual tendéncia de eiboluçon destes fatores pordutibos, atrabeç de alguns rácios, berificar-se-á ua tendéncia ne l sentido de l oumiento de dimenson medida pula tonelaige média por ambarcaçon i por pescador matriculado.
=== Turismo ===
L cunjunto de la houtelarie tradecional, mais l turismo an spácio rural somórun, ne l anho de 2004, la capacidade de alojamiento de cerca de uito mil camas, an resultado dun crecimiento assinalable de la oufierta de alojamiento turístico, que se fizo sentir eissencialmente ne ls redadeiros quatro anhos. La percura ten benido a oumentar sistematicamente todos ls anhos, tanto an tenermos de drumidas, cumo an tenermos de receitas. De 1996 a 2004, l númaro de drumidas creciu 124% i las receitas totales 148%.
Hoije, mais de 50% de la oufierta houteleira fui custruída de nuobo i la parte restante fui, an mais de 50%, perfundamente remodelada i restruturada.
De 1996 a 2004 houbo un salto seneficatibo ne l mercado de la percura. Pertual, an 1996, repersentaba 71% de l belume total de drumidas, anquanto que an 2004 repersentaba solo 51%.
Ye eibidente que ambora la promoçon turística an Pertual seia siempre ua preocupaçon dominante, cul oumiento de la oufierta houteleira i dada la fuorte sazonalidade de l mercado nacional torna-se cada beç mais amportante dibersificar la percura. An 2004 l mercado sueco repersentou 16% de la percura, lhougo seguido de l mercado noruegués cun cerca de 8,3% i de l mercado alman cun 7,1%.
Note-se que ls mercados alman, spanhol i canadiano crecírun cerca de 50%, an 2004. Prebé-se que, an 2005, se assista a un fuorte crecimiento de l mercado dinamarqués, finlandés i anglés, cumo cunsequéncia de las medidas de promoçon que ténen benido a ser zambolbidas, particularmente ne l que se refree al stablecimiento de nuobas lhigaçones aéreas cun estes países.
=== Andústria ===
La eiboluçon de las andústrias trasformadoras, ouserbable atrabeç de las statísticas de las ampresas, apunta ne l sentido dun porcesso de crecimiento acumpanhado de mudanças nas struturas pordutibas, pul menos an tenermos de dimenson.
Afetabamente, a la par que l belume de negócios fui registando, ne ls redadeiros anhos, antensidades de crecimiento a nibles seneficatibos, l númaro de ampresas i de pessonal al serbício, al cuntrário, fui decrescendo. Atendendo que ne l porcesso de decrescimiento destes eilemientos pordutibos, l de l númaro de pessonal fui proporcionalmente superior al de las própias ampresas, berificou-se, lhogicamente, un oumiento na dimenson média de las respetibas struturas.
Anque desta eiboluçon, la dimenson média de las ampresas de las andústrias trasformadoras cuntina a ser anferior a la média de las ampresas de la eiquenomie pertuesa. De fato, segundo ls redadeiros dados, la média de pessonal ampregado por ounidade pordutiba ne ls Açores situou-se an 10 trabalhadores por ampresa, anquanto l mesmo rácio, la nible de l paíç, atingie 12.
La reduzida dimenson tamien ye ouserbable an tenermos de belume médio de negócios de las ampresas andustriales, cuja rendiblidade queda mais dependente de las bordas que séian possibles an tenermos de reduçon de custos.
=== Einergie ===
Las fuontes de einergie purmária outelizadas cuntinan a basear-se ne ls cumbustibles fósseis amportados (fuel, gasólio, gasolina). Todabie, las fuontes de einergie renobables cumo la einergie hídrica, la geotérmica i la eiólica ténen registado eiboluçones positibas, aprossimando-se ne ls anhos mais recentes de cerca dun décimo de l total de einergie cunsumida.
La porduçon de einergie eilétrica ten crecido a ritmos seneficatibos, situando-se las respetibas taxas médies anuales a la buolta de 7%.
La porduçon de ourige térmica cuntina a ser dominante, mas las einergies renobables repersentan yá ua quota próssima dun quinto de l total.
Ne l que respeita a la outelizaçon de eiletricidade, l cunsumo doméstico repersenta la cumponente mais seneficatiba, mas ls cunsumos comerciales i de serbícios ténen-se rebelado mais dinámicos ne ls redadeiros anhos. Ls cunsumos andustriales ténen-se caratelizado por ua cierta stablidade, solo acumpanhando la eiboluçon média giral de ls redadeiros anhos.
=== Custruçon i habitaçon ===
Ne ls redadeiros anhos, la porduçon lhocal de cimiento ten cuntribuído cun cerca de 55% de l total de cimiento outelizado nas obras. An anhos anteriores situou-se nua quota de cerca de 60%.
Las lhicenças de obras para habitaçon, repersentan cerca de trés quartos de l total de lhicenças cuncedidas para obras ne ls Açores.
=== Comércio ===
Ne l setor comercial, registou-se ua eiboluçon cun crecimiento de atibidade mais baseada na criaçon de nuobas ounidades de serbícios de l que ne l oumiento de capacidade i modernizaçon de las eisistentes. Afetabamente, ls dados statísticos apuntan para crecimiento de l belume de negócios seneficatibo, a la par que crecen ls númaros de ampresas i de pessonal al serbício.
Aliás, la antensidade de crecimiento de pessonal al serbício fui mui próssima de la de l crecimiento de l númaro de ampresas, mantendo-se praticamente custante l rácio de pessonal por ampresa. Este rácio de cerca de 5 pessonas al serbício por ampresa, cunfirma la fuorte persença de pequeinhas ounidades ampresariales i l caráter atomístico deste tipo de serbícios.
Atendendo a las caratelísticas de l setor comercial, an tenermos nacionales, las defrenças antre las struturas nas dibersas regiones resultaran mais de pequeinhas defrenças de eiboluçon i adataçones circunstanciales, de l que de fatores struturales cumo la dimenson que se eibidencian mais an ourganizaçones de porduçon material i andustrial.
Las bendas de altemobles nuobos, an 2004, tubírun un cumportamiento positibo, ambertendo la tendéncia anterior. An 2004, la benda de altemobles lhigeiros ne ls Açores repersentou cerca de 77% de la benda total de altemobles nuobos.
=== Trasportes i quemunicaçones ===
Ls dados çponibles subre ls mobimientos de passageiros apuntan ne l sentido dua tendéncia de reduçon de tráfego ne ls trasportes coletibos terrestres i de oumiento ne ls trasportes marítimos i aéreos.
Ls mobimientos de passageiros ne ls aeroportos bénen rebelando alteraçones na sue cumposiçon segundo ls dibersos tipos de tráfego.
L tráfego de passageiros anterno (na prática anter-ilhas) ye inda l que regista maior númaro de frequéncias, mas yá nun ten l predomínio que registaba habitualmente i ne ls redadeiros dous anhos, l de 2002 i l de 2003, repersentou percentaiges anferiores la metade de l tráfego total.
Por outro lhado, ls tráfegos cul sterior (territorial i anternacional), anque cuntináren mais sensibles la anfluéncias de cunjuntura, apersentan tendéncias de crecimiento superiores an média. Será particularmente l causo de l tráfego anternacional, l que se mostra cunsistente cula eiboluçon de la percura turística.
Ouserbando-se la frequéncia de mobimientos de passageiros ne ls aeroportos an relaçon al númaro de habitantes residentes, berifica-se que ne ls Açores hai ua eilebada antensidade ne l uso de l modo de trasporte aéreo, quando se faç la cumparaçon cul Cuntinente atrabeç de l mesmo andicador. Esta defrença de antensidade stará lhogicamente relacionada cun las caratelísticas defrentes de la geografie física an ambos ls territórios.
Las cargas mobimentadas ne ls portos, atinge cerca de 2,7 milhones de toneladas, todabie l belume de las mobimentadas ne ls aeroportos nun chega a repersentar 1% daquelas.
L tráfego postal queda nun patamar de cerca de 10 milhones de oubjetos, anquanto l númaro de postos telfónicos eisistentes cuntina a crecer de forma mais antensa.
== Setores sociales ==
=== Eiducaçon ===
Ne l anho lhetibo de 2002/03 registou-se un fuorte crecimiento ne l númaro de anscriçones na Eiducaçon Pré-Scolar i ua cuntinada preferéncia pul Ansino Porofissional, que oureginou ua amberson de la tendéncia negatiba que se benie a berificar ne l belume de anscriçones/matrículas la nible global. Na generalidade, l belume de matrículas ne ls nibles de l Ansino Básico i ne l Ansino Secundário cuntinan la tendéncia çcendente que se ten benido a berificar ultimamente, registando, ne l nible de l Ansino Secundário, un balor superior a menos 5,5% de ls balores berificados ne l anho anterior.
La taxa de scolarizaçon apersenta balores crecentes an todas las eidades, anque de la populaçon scolar tener benido a deminuir. Este oumiento ye mais seneficatibo nas eidades de la Eiducaçon Pré-Scolar i a partir de l 14 anhos. De la ouserbaçon de la eiboluçon destas taxas, berifica-se un alargamiento de l lheque de eidades cun taxas de l 100%, persentemente repersentatibas de las eidades de scolaridade oubrigatória.
L aprobeitamiento escolar, medido atrabeç de la taxa de trasiçon/aprobaçon oscila antre ls 82,8% ne l 4.º anho de scolaridade i ls 45,5% ne l 12.º anho, cunfirmando un maior aprobeitamiento scolar ne ls ciclos de l ansino giral i oubrigatório de l que ne l secundário.
=== Salude ===
Ls dados subre ls serbícios prestados ne ls spitales i centros de salude apuntan ne l sentido de eiboluçones cunsidrables. Ne ls atos clínicos regista-se ua partecipaçon seneficatiba de recursos houmanos i ua outelizaçon crecente de meios cumplementares de diagnóstico i terapéutica.
Ls atos registados an profilaxia/inoculaçones globales corresponden la bacinaçones praticadas ne ls centros de salude. L belume de atos queda na orde de uitenta miles mas, ambora seia aplicado predominantemente cun preocupaçones de prebençon de malinas an ninos cun eidade anferior a un anho, ye fuortemente cundicionado por particularidades i campanhas specíficas la nible lhocal.
Ls serbícios de ourgença ténen registado, ne ls redadeiros anhos, ua percura mais spressiba de l que ls de cunsulta. Esta eiboluçon terá sido mais seneficatiba ne l ámbito de ls centros de salude de l que ne l de l spitales.
Ls mobimientos de anternamiento ne ls spitales i centros de salude ténen mantido caratelísticas de cierta stablidade, situando-se la demora média an 7 ó 8 dies i la taxa de acupaçon a la buolta de 62%.
Ls meios cumplementares de diagnóstico ultrapassan ls dous milhones de eisames i análezes, anquanto ls meios cumplementares de terapéutica corresponden la mais de trezientos mil atos. La eiboluçon destes meios ten registado crecimentos médios seneficatibos. Todabie, ye possible ouserbar ua lhigeira tendéncia para a la rializaçon de l ato terapéutico corresponder, an média, ua menor outelizaçon de eisames i análezes.
L pessonal an atibidade ne ls serbícios de ls spitales i de ls centros de salude queda na orde de quatro miles de porfissionales. La eiboluçon giral ten registado un alargamiento afetabo de quadros, çtacando-se un cierto reforço de médicos, anfermeiros i técnicos de diagnóstico i terapéutica.
=== Sigurança social ===
L númaro de pensionistas de la Sigurança Social ne ls Açores queda na orde de l 47 miles de andebíduos.
Ls beneficiários an bida por belheç, que recíben pensones an sustituiçon de retribuiçones de l trabalho, repersentan cerca de 52% de l total; ls beneficiários an bida, mas ambálidos por acidente ó malina antes de la eidade de la reforma por belheç, repersentan cerca de 30% de l total; i, finalmente, las famílias de beneficiários por muorte destes repersentan cerca de 18%.
=== Cultura ===
Ls museus i las bibliotecas públicas repersentan meios pribilegiados de zambolbimiento de açones culturales, seia pulas capacidades patrimoniales i funcionales eisistentes, seia puls dibersos públicos que puoden atrair.
Ouserbando las eiboluçones de las percuras subre aqueilhes eiquipamentos culturales, por parte de bejitantes ne ls museus i de outelizadores nas bibliotecas, berifica-se que eisiste atualmente ua tendéncia de crecimiento an qualquiera ua deilhas. Todabie, se la tendéncia de la percura de bejitantes als museus prossegue a un ritmo mais regular i drento dun mesmo padron de las struturas eisistentes, yá la percura de outelizadores nas bibliotecas rebela, depuis dua lhigeira quebra ne ls finales de la década de nobenta, ua antensificaçon de l crecimiento ne ls anhos mais recentes, refletindo, pul menos an parte, la trasiçon de l funcionamiento de la biblioteca pública de Punta Delgada de las antigas para las nuobas anstalaçones, ne l stórico Coleijo de l Jesuítas.
Ouserbando agora la eiboluçon antra-anual pa ls mesmos tipos de eiquipamentos culturales, berifica-se que la percura ne ls museus antensifica-se ne ls meses de Berano, anquanto la percura nas bibliotecas, al cuntrário, ye maior nas outras staçones. Para esta defrença antre las çtribuiçones al lhongo de l anho cuntribuirá seneficatibamente la cumponente de turistas que bejitan ls museus, anquanto nas bibliotecas será mais la cumponente de studantes para lheituras antegradas na sue formaçon académica al lhongo de l anho scolar.
Durante l anho de 2003, ls apoios financeiros a las atibidades culturales, enquadrados juridicamente pul Decreto Lhegislatibo Regional n.º 22/97/La, de 4 de Nobembre, atingiran un montante na orde de 480 mil ouros.
==== Património ====
[[Fexeiro:Portas da Cidade de Ponta Delgada (Portugal).jpg|thumb|300px|[[Puortas de Punta Delgada]], [[Ilha de San Miguel]].]]
[[Fexeiro:Erm n s anjos 8.JPG|thumb|300px|[[Ermida de Nuossa Senhora de l Anjos]], [[Ilha de Santa Marie]].]]
L arquipélago de l Açores ten un rico i dibersificado património eidificado, ls eilemientos mais repersentatibos de l qual se ancontran classeficados i custan de la [[lista de património eidificado ne ls Açores]].
Stá an curso la rializaçon pul [http://www.iac-azores.org/andex.html Anstituto Açoriano de Cultura]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, por cuntrato cul [[Goberno Regional de l Açores]], de l ambentário cumpleto de l [http://www.ambentario.iacultura.t/ património cultural eimóbel de las ilhas]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, l qual, a la medida que bai sendo cuncluído an cada cunceilho, ye eiditado an belume própio. Ne ls tenermos de decreto de l parlamiento açoriano, funciona na [http://azores.gob.t/Portal/t/antidades/pgra-drcultura/?lhang=t&area=t Direçon Regional de la Cultura]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} un [http://pg.azores.gob.t/drac/ca/ambentario/andex.aspx Registo Regional de Benes Classeficados]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, l qual puode ser cunsultado bie [[Anterneta]].
Pula [http://www.azores.gob.t/NR/rdonlyres/A8E91E76-2C7D-4C56-A3F0-58F4C7CFEB1D/4246/DeclaraçãodeRetificaçãoN112004.doc Resoluçon n.º 126/2004, de 9 de Setembre]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} fui publicada la lhistaige global de l eimóbeis que se ancontrában classeficados a la data de antrada an bigor de l diploma que ne ls Açores atualmente enquadra l regime jurídico de ls benes classeficados, l [http://dre.t/pdf1s/2004/08/199A00/56845696.pdf Decreto Lhegislatibo Regional n.º 29/2004/La, de 24 de Agosto]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.
=== Çporto ===
Las atibidades çportibas ne ls Açores, enquadradas pulas federaçones associatibas de las dibersas modalidades, bénen mobimentando un númaro seneficatibo de atletas i agentes respunsables.
L númaro de anscritos na época de 2002/2003 aprossimou-se de cerca de 20 miles de atletas praticantes i de 8 cientos de treinadores.
Ls dados anteriores resultan dun porcesso de crecimiento assinalable yá que, ne ls redadeiros dieç anhos, l númaro de atletas praticamente duplicou i las cundiçones de enquadramiento técnico poderán traduzir-se pul rácio de 24 atletas por cada treinador, por cuntrapartida a un rácio einicial de 46 atletas.
An tenermos de repersentatibidade de las dibersas modalidades poderán agrupar-se dous cunjuntos segundo las caratelísticas:
* Çportibas mais andibiduales, que atraen anchas cientos ó mesmo a la buolta dun milhar de praticantes, cumo ls 606 de xadreç, 613 de nataçon, 614 de "karaté", 808 de ténis, 873 de judo, 1.050 de atletismo i 1.208 de ténis de mesa;
* Ó de jogo an eiquipa ambolbendo praticantes an númaro superior ó na orde de l miles, cumo ls 1.142 de andebol, 1.267 de basquetebol, 2.332 de boleibol i ls 5.584 de futebol.
== Situaçon ambiental ==
La análeze sucinta que a seguir se apersenta fui preparada a partir de l decumiento "Relatório de l Stado de l Ambiente - 2003", porduzido an Setembre de 2004, de la respunsablidade de la anton Secretarie Regional de l Ambiente.
=== Recursos hídricos ===
Ne ls Açores, las necidades de auga para uso ourbanos son las mais seneficatibas, repersentando cerca de 56% de las necidades totales, seguindo-se la andústria i la agropecuária, cun un peso de cerca de 20%. L turismo, la einergie i ls restantes usos repersentan inda un balor pouco seneficatibo, cerca de 3%.
Las augas subterráneas custituen la percipal ourige de auga, sastifazendo, mais de 97% de las defrentes outelizaçones.
Las çponiblidades eisistentes stan stimadas an cerca de 1.520 milhones de metros cúbicos, cunsidrando-se 10% deste balor cumo çponiblidade útele. Las maiores çponiblidades situan-se nas ilhas de l Pico i de S. Miguel i las menores ne l Corbo, Graciosa i Santa Marie. Relacionando las necidades cun las çponiblidades, regista-se maior presson subre ls recursos çponibles nas ilhas Graciosa, Terceira i S. Miguel.
La nible de las augas superficiales, zeignadamente las lhagonas, para para alhá de l balor paisagístico, turístico i ecológico, custituen-se cumo reserbas stratégicas de auga, sendo la garantie de la sue qualidade un de ls zafios de la geston de ls recursos hídricos. D'acuordo cun análeze i classeficaçones efetuadas a 17 lhagonas, la maiorie regista situaçones de poluiçon mais ó menos acentuada, deribada de cuntaminaçon difusa por atibidades agro-pecuárias i de fertilizaçon pouco racional, donde la amportança de ls porjetos an curso i la ampeçar relatibos a la custruçon de açudes, reflorestaçon de las faixas adjacentes a las lhinhas de auga, antre outras açones, ne l sentido de se reberter esta situaçon.
Quanto a las augas subterráneas, estas nun apersentan porblemas acentuados de qualidade, ambora, pontualmente, puodan adbir alguns porblemas deribados de la subre-sploraçon de aquíferos, cula cunsequente antruson salina, de l scesso de nitratos i de la cuntaminaçon microbiológica relacionados cula poluiçon difusa, proporcionada pula sploraçon agropecuária.
Ne l causo particular de las augas balneares, dun modo giral la maiorie de las zonas balneares apersenta ua qualidade de auga bastante razoable, l que ten oureginado ua classeficaçon adequada para ostentaçon de bandeira azul.
Ne l que diç respeito al abastecimiento de auga a las populaçones, l nible de atendimiento ye próssimo de l 100%, an tenermos de anfra-struturas de abastecimento. Todabie, pontualmente, por bie de fatores aleatórios i de perda de augas nas redes, eisiste cerca de 13% de la populaçon cun abastecimiento eirregular durante l anho.
La qualidade de la auga fornecida nin siempre sastifaç ls parámetros de qualidade eisigidos: se, por un lhado, mais de 84% de la populaçon serbida se ancontraba serbida por sistemas de tratamiento, por outro, cerca de 80% de la auga çtribuída era solo sujeita la zeinfeçon por cloraige, sin un cuntrole seneficatibo.
Ne l que cuncerne a la eisisténcia de sistemas de drenaige de augas residuales, l nible de l atendimiento era de cerca de 38% correspondendo ls restantes 62% la fossas séticas andibiduales. L nible de atendimiento relatibamente al tratamiento de augas residuales correspondia solo a 24% de la populaçon, balor relatibamente reduzido face a las metas fixadas.
=== Resíduos sólidos ourbanos (RSU) ===
La porduçon de RSU ten benido a oumentar, tenendo atingido cerca de 118,5 mil toneladas, an 2003, sendo cerca de 50% porduzido an S. Miguel, 20% na Terceira i l restante nas outras ilhas. La porduçon diária de RSU por habitante atinge yá ls 1,37Kg, sendo la maior parte custituída por matéria ourgánica, seguida de material de ambalaige, reforçando la necidade de recolha seletiba, cul oubjetibo de reciclar i balorizar estes materiales.
An tenermos de tratamiento i çtino final, pese ambora la custruçon de aterros cuntrolados i la amplementaçon de la recolha seletiba, an 2003 berificou-se inda que cerca de 6% de l resíduos fúrun depositados an bazadouros sin cuntrolo i 13% an bazadouros cuntrolados.
=== Resíduos andustriales i spitalares ===
Ouserba-se inda la ineisisténcia de çtino final adequado pa ls resíduos andustriales, berificando-se ua fraca adeson por parte de ls andustriales de antrega de mapas de registo de las quantidades porduzidas. An relaçon als resíduos spitalares, ténen tenido l tratamiento adequado, zeignadamente ls cunsidrados peligrosos, que son oubjeto de ancineraçon i/ó tratamiento químico.
=== Ambiente sonoro ===
De las dibersas formas de poluiçon eisistentes, l rugido ye ua de las que assume ua spresson ne ls Açores. Todabie, la eisisténcia de alguas reclamaçones de particulares andicia la possiblidade de situaçones pontuales dun nible sonoro ambiente arriba de l deseiado. A eilaboraçon dun cunjunto seneficatibo de mapas de rugido, la aquisiçon de eiquipamentos de mediçon, permite çpor ne l feturo próssimo de strumientos de monitoraige i de apoio al ourdenamiento de l território.
=== Qualidade de l aire ===
Ls andicadores normalmente outelizados para la caraterizaçon de la qualidade de l aire son l [[dióxido de alxofre]] (SO<sub>2</sub>), óxidos de azoto (NO<sub>x</sub>), [[Monóxido de carbono]] (CO) i partículas an suspenson. Eisisten outros poluentes, cumo l [[Ouzono]] troposférico (L<sub>3</sub>), que resultan de reaçones químicas antre poluentes purmários. Studos rializados andican que las cuncentraçones son anferiores als lhemites stablecidos na lhegislaçon.
=== Cunserbaçon de la natureza ===
An tenermos de la biodibersidade, stan eidantificadas 702 speces sóticas de flora, de las quales 36 cun caráter ambasor. An tenermos de fauna, stan ambentariadas 47 speces sóticas, çtinguindo-se 5 speces ambasoras, çtacando-se nestas redadeiras l zeignado scarabelho japonés. Ne l cunjunto de l arquipélago stan protegidas 115 speces, berificando-se, inda assi, 215 speces amenaçadas.
=== Árias classeficadas i protegidas ===
La [[rede Natura 2000]] angloba 38 lhocales, cun ua ária aprossimada de 45,5 mil ha, anquanto las árias protegidas çtribuen-se por 31 lhocales, acupando ua ária de 68,4 mil ha. Stan definidos 23 Sítios de Amportança Quemunitária (SIC), que abrange ua ária total de 11,8 mil ha, 15 Zonas de Proteçon Special (ZPE), cun ua ária de 11,8 mil ha i stá a ser ultimado l Praino Setorial para la Rede Natura 2000.
== Açoreanos eilustres ==
* [[Antero de Quental]] ([[18 de Abril]] de [[1842]] - [[11 de Setembre]] de [[1891]]) - poeta.
* [[Francisco de Lhacerda]] ([[11 de Maio]] de [[1869]] - [[18 de Júlio]] de [[1934]]) - musicólogo, cumpositor i maestro.
* [[Manuel de Arriaga]] - Purmeiro Persidente eileito de la República Pertuesa. Mandato antre 24 de Agosto de 1911 i 26 de Maio de 1915. Naciu na cidade de la Horta a 8 de Júlio de 1840 i faleciu an Lhisboua a 5 de Márcio de 1917.
* [[Teófilo Braga]] ([[24 de Febreiro]] de [[1843]] - [[28 de Janeiro]] de [[1924]] an [[Lisboua]]) - scritor i 2.º Persidente de la República Pertuesa.
* [[Roberto Ibenes]] ([[12 de Júnio]] de [[1850]] an [[San Pedro (Punta Delgada)|San Pedro]] - [[28 de Janeiro]] de [[1898]] an [[Dafundo]], [[Lisboua]]) - oufecial de la armada, admenistrador quelonial i splorador de l cuntinente africano.
* [[Mota Amaral]] ([[15 de Abril]] de [[1943]] -) - Persidente de l Gobierno de la Region Outónoma de l Açores (1976-1995), i Persidente de la Assemblé de la República (9.ª lhegislatura).
* [[Pedro Pauleta|Pedro Resendes]] (Pauleta) ([[28 de Abril]] de [[1973]] -) - jogador de futebol.
* [[Jaime Gama]] ([[8 de Júnio]] de [[1947]] -) - político pertués, nacido na [[Fajana de Baixo]], Punta Delgada. Ye atualmente Persidente de la [[Assemblé de la República]], la segunda figura de l Stado pertués.
* [[Natália Correia]] ([[13 de Setembre]] de [[1923]] na [[Fajana de Baixo]], Punta Delgada — [[16 de Márcio]] de [[1993]] an [[Lisboua]]) - anteletual i atibista social, outora de stensa i bariada obra publicada, cun predomináncia para la poesie. Deputada a la [[Assemblé de la República]] (1980-1991), anterbeio politicamente al nible de la cultura i de l património, na defesa de ls dreitos houmanos i de ls dreitos de las mulhieres. Outora de la lhetra de l [[Hino de l Açores]].
* [[Bitorino Nemésio]] ([[Praia de la Bitória]], [[19 de Dezembre]] de [[1901]] — [[Lisboua]], [[20 de Febreiro]] de [[1978]]) - scritor i porsor ounibersitário.
== Simblos heiráldicos ==
[[Fexeiro:Azores.gif|thumb|Brasones de armas de l munecípios de l Açores.]]
La Region Outónoma de l Açores çpone de [[Brason de armas de l Açores|brason de armas]], [[Bandeira de l Açores|bandeira]], selo i [[Hino de l Açores|hino]] própios. San ls seguintes ls diplomas lhegales que regulan la heiráldica açoriana:
* [http://dre.t/pdf1sdip/1979/04/08400/05880589.PDF Decreto Regional n.º 4/79/La, de 10 de Abril]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. – Aproba ls simblos heiráldicos de la Region Outónoma de l Açores.
** [http://dre.t/pdf1sdip/1979/05/11400/09810982.PDF Decreto Regulamentar Regional n.º 13/79/La, de 18 de Maio]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. – Aproba la Bandeira de l Açores i la música de l Hino de l Açores, regulando l uso de la bandeira i la forma cumo debe ser hasteada.
*** Alterado pul [http://dre.t/pdf1sdip/2002/05/125B00/47734775.PDF Decreto Regulamentar Regional n.º 15/2002/La, de 31 de Maio]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.
** [http://dre.t/pdf1sdip/1980/10/23900/34163416.PDF Decreto Regulamentar Regional n.º 47/80/La, de 15 de Outubre]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. – Aproba la berson oufecial de l selo de la Region Outónoma de l Açores.
** [http://dre.t/pdf1s%5C1980%5C10%5C24400%5C35363536.pdf Decreto Regulamentar Regional n.º 49/80/La, de 21 de Outubre]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. – Aproba la lhetra de l Hino de l Açores. Regulamenta l Decreto Regional n.º 4/79/La, de 10 de Abril.
** [http://dre.t/pdf1sdip/1980/10/24700/35993600.PDF Decreto Regulamentar Regional n.º 51/80/La, de 31 de Outubre]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. – Aproba la berson oufecial de la çcriçon cumpleta de l brason de armas de l Açores.
* [http://dre.t/pdf1sdip/2006/06/110A00/40474049.PDF Decreto Lhegislatibo Regional n.º 21/2006/La, de 7 de Júlio]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. - Aproba l regime jurídico de la outelizaçon de l simblos heiráldicos de la Region Outónoma de l Açores, proibindo la sue outelizaçon para fines comerciales.
La outelizaçon de l simblos heiráldicos rege-se pulas mesmas normas que regen la outelizaçon de l simblos nacionales, debendo assi i todo ser dada precedéncia a estes.
== Ansígnias Honoríficas Açorianas ==
{{Artigo percipal|[[Ansígnias Honoríficas Açorianas]]}}
Las Ansígnias Honoríficas Açorianas bisan çtinguir, an bida ó la títalo póstumo, ls [[cidadanie|cidadanos]] ó las [[pessona coletiba|pessonas coletibas]] que se notablizáren por méritos pessonales ó anstitucionales, atos, feitos cíbicos ó por serbícios prestados a la [[Region Outónoma de l Açores]].
La atribuiçon de las Ansígnias Honoríficas Açorianas ténen lhugar ne l [[Die de la Region]], an sesson solene presidida puls Persidentes de la [[Assemblé Lhegislatiba Regional|Assemblé Lhegislatiba]] i de l Gobierno Regional.
{{Pertual/NUTS}}
[[Catadorie:Regiones outónomas pertuesas|Açores]]
[[Catadorie:Arquipélagos de l Ouceano Atlántico]]
[[Catadorie:Ilhas de l Atlántico]]
[[Catadorie:Ilhas de Pertual]]
rqrbk0wrzuzu70wq5rcvu0ydrjs09ma
107361
107296
2026-07-22T19:09:41Z
~2026-30875-10
15270
/* Situaçon ambiental */
107361
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}{{Anfo/Paíç|nome_lhargo_cumbencional=Region Outónoma de ls Açores<br>''Região Autônoma dos Açores''|nome_natibo=|eimaige_bandeira=Flag of the Azores.svg|eimaige_brason=Arms of the Azores.svg|çcriçon_bandeira=Bandeira de ls Açores|perposiçon=de|çcriçon_brason=Brason de Armas|legenda_bandeira=Bandeira|legenda_brason=Brason|lhema=Antes morrer livres que em paz sujeitos|lhocalizaçon=Locator map of Azores in EU.svg|capital=Nanhue|meior_cidade=Punta Delgada|lhéngua_oufecial=[[Pertués|Lhéngua Pertuesa]]|populaçon_stimada=236 413[2] hab.|ária_total=2 322 km²|populaçon_stimada_anho=2021|densidade_pos=106 hab./km²|hino="A Portuguesa"<br> <br><br>"Hino da Autonomia dos Açores"<br> }}
Ls '''Açores''', oufecialmente zeignados por '''Region Outónoma de ls Açores''', son un [[arquipélago]] trascuntinental i un [[Region Outónoma de Pertual|território outónomo]] de la [[Pertual|República Pertuesa]], situado ne l Atlántico nordeste, dotado de outonomie política i admenistratiba cunsustanciada ne l [[Statuto Político-Admenistratibo de la Region Outónoma de l Açores]]. Ls '''Açores''' antegran la [[Ounion Ouropeia]] cul statuto de ''region ultraperiférica'' de l território de la Ounion, cunforme stablecido ne l artigo 299.º-2 de l [[Tratado de la Ounion Ouropeia]].<ref>Assores (an crioulo de san miguel)</ref>
== Stória ==
{{Artigo percipal|[[Stória de l Açores]]}}
Cun quaije seis [[seclo]]s de persença houmana cuntinada, ls '''Açores''' granjeórun un lhugar amportante na [[Stória de Pertual]] i na stória de l [[Atlántico]]: custituíran-se an scala para las spediçones de l [[Çcubrimentos pertueses|Çcubrimentos]] i para [[nau]]s de la chamada [[Carreira de la Índia]], de las frotas de la [[prata]], i de l [[Brasil]]; cuntribuíran para la cunquista i manutençon de las praças pertuesas de l [[Norte de África]]; quando de la [[crise de sucesson de 1580]] i de las [[Guerras Lhiberales]] (1828-1834) custituíran-se an baluartes de la resisténcia; durante las dues [[Guerra mundial|Guerras Mundiales]], an apoio stratégico bital para las [[Aliados|fuorças Aliadas]], mantendo-se, até als nuossos dies, nun centro de quemunicaçones i apoio a la [[abiaçon]] melitar i comercial.
L '''çcubrimiento de l arquipélago de l Açores''', tal cumo l de la [[Region Outónoma de la Madeira|Madeira]], ye ua de las questones mais cuntrobersas de la stória de l [[Çcubrimientos]]. Antre las bárias teories subre este fato, alguas assentan na apreciaçon de bários mapas genobeses porduzidos zde [[1351]], ls quales lheban ls storiadores a afirmar que yá se conhecerian aqueilhas [[ilha]]s aquando de l regresso de las spediçones a las [[ilhas Canárias]] rializadas cerca de [[1340]]-[[1345]], ne l reinado de [[Afonso IV de Pertual]]. Outras refíren que l çcubrimiento de las purmeiras ilhas ([[ilha de San Miguel|San Miguel]], [[ilha de Santa Marie|Santa Marie]], [[Terceira]]) fui feito por [[marinheiro]]s al serbício de l [[Anfante D. Anrique]], ambora nun haba qualquier decumiento scrito que por si solo cunfirme i cumprobe tal fato. A apoiar esta berson eisiste solo un cunjunto de scritos posteriores, baseados na tradiçon oural, que se criou na purmeira metade de l [[seclo XV]]. Alguas teses mais arrojadas cunsidírun, inda assi, que la çcubierta de las purmeiras ilhas acunteciu yá al tiempo de [[Afonso IV de Pertual]] i que las biaiges feitas ne l tiempo de l [[Anfante D. Anrique]] nun passórun de meros reconhecimientos.
L que se sabe cuncretamente ye que [[Gonçalo Velho]] chegou a la [[ilha de Santa Marie]] an [[1431]], decorrendo ne ls anhos seguintes l (re)çcubrimiento - ó reconhecimiento - de las restantes ilhas de l arquipélago de l Açores, ne l sentido de progresson de [[leste]] para [[oeste]]. Ua carta de l [[Anfante D. Anrique] ], datada de [[2 de Júlio]] de [[1439]] i dirigida al sou armano [[D. Pedro]], ye la purmeira refréncia sigura subre la sploraçon de l arquipélago. Nesta altura, las ilhas de las [[Flores]] i de l [[ilha de l Corbo|Corbo]] inda nun tenien sido çcubiertas, l que acunterie solo cerca de [[1450]], por obra de [[Diogo de Teibe]]. Antretanto, [[D. Anrique]], cul apoio de la sue armana [[D. Isabel]], pobou la ilha de Santa Marie.
Ls [[Pertual|pertueses]] ampeçórun a poboar las ilhas por buolta [[1432]], ouriundos percipalmente de l [[Algarbe]], de l [[Alanteijo$2]] i de l [[Minho]], tenendo-se registado, an seguida, l angresso de [[Flandres|flamengos]], [[Bretanha|bretones]] i outros [[Ouropa|ouropeus]] i [[África|norte-africanos]].
Sabe-se, mas, que muitos desses eimigrantes que poboórun '''Açores''' tenerien sido [[Crestiano-nuobo|crestianos-nuobos]], esto ye, [[judiu]]s [[sefardita]]s que fúrun oubrigados la se cumberter fuorçadamente pulas perseguiçones de l [[catolicismo]]. Atrabeç de las [[Ourdenaçones Afonsinas]], Pertual buscou cotar tanto judius quanto [[flamengo]]s pa l [[arquipélago]], mediante la çtribuiçon de tierras. Assi, lhoinge de la [[Ouropa]] cuntinental, esses grupos quedarian lhibres de las perseguiçones relegiosas.
Ne l porcesso de l poboamiento de las restantes ilhas, percipalmente de l [[ilha de l Faial|Faial]], [[ilha de l Pico|Pico]], [[Flores]] i [[ilha de San Jorge|San Jorge]], faç-se notar la persença dun númaro alargado de [[Flandres|flamengos]], cuja persença se bino a refletir na porduçon artística i ne ls questumes i modos de sploraçon de las tierras. De recordar l nome de [[Joss ban Hurtere]], capitan flamengo, la quien fui cunfiado l poboamiento de parte de la [[ilha de l Faial]]: la cidade de la [[Horta]] recebiu de l sou [[Patronímia|patronímico]] la sue zeignaçon [[toponímia|toponímica]]. Eisiste inda ua freguesie de l cunceilho de la Horta chamada ''[[Flamengos]]'', para para alhá de ls molinos i de ls modelos de la sploraçon agrária.
Tal cumo ne l [[arquipélago de la Madeira]], la admenistraçon de las ilhas açorianas fui feita atrabeç de l sistema de capitanias, delantre de las quales staba un [[capitan de l donatário]]. Las purmeiras capitanias custituíran-se nas ilhas de San Miguel i de Santa Marie. An [[1450]], na sequéncia de la progresson oucidental de l çcubrimiento de las ilhas, fui criada ua outra capitania na ilha Terceira: la admenistraçon desta ilha fui atribuída tamien a un flamengo, de sou nome [[Jácome de Bruges]]. Las restantes ilhas tamien se ancontrában sob admenistraçon de capitanias. La admenistraçon i assisténcia spritual de las ilhas quedou subordinada a la [[Orde de Cristo]], que detenie tamien l senhorio temporal de las ilhas, mas la persença de outras ordes relegiosas nun deixou de se fazer notar ne l porcesso de poboamiento zde l ampeço, cumo ne l causo de l [[Franciscanos]] an Santa Marie i Terceira zde la década de 40 de l [[seclo XV]].
L clima de l arquipélago açoriano ye menos caliente quando cumparado cul de l [[arquipélago de la Madeira]]. Para que ls quelonos podíssen cultibar las tierras fui neçairo zbastar densos arboledos que proporcionában matéria-prima para sportaçon, para porduçon scultórica (cedro) i para la custruçon nabal. L cultibo de [[cereales]] i la criaçon de [[ganado]] fúrun las atibidades predominantes, cul [[trigo]] a registar ua porduçon cunsidrable. La porduçon de [[pastel]] i la sue andustrializaçon para sportaçon çtinada a tinturarie tamien zampenhou un papel relebante na eiquenomie de l arquipélago. La sploraçon de l pastel i de la urzela , esta tamien para tinturarie, atingiu l sou auge percisamente quando la porduçon de [[canha-de-açucre]] (tentada mas sin grandes resultados eiquenómicos) i de [[trigo]] entrórun an decadéncia.
Ne l [[seclo XVII]], tamien las matérias-primas tintureiras sofrerian ua recesson, sendo sustituídas pul [[lino]] i [[laranja]]s, que, por sou lhado, registórun un ampulso straordinário. Nesta altura, fui antroduzida la porduçon de [[milho]], sendo esta seneficatiba para las melhorias alimentares de la populaçon i tamien cumo apoio a la pecuária. La purmeira sportaçon de [[laranja]]s surgiu ne l [[seclo XVIII]], nua altura an que fui tamien antroduzida la cultura de la [[patata]]. An finales de Sietecientos, regista-se l ampeço dua de las mais spressibas i amblemáticas atibidades eiquenómicas açorianas: la [[baleaçon|caça al cachalote]] i a outros cetáceos. Na ilha de San Miguel, tanto la porduçon de [[xá]] cumo la porduçon de l [[tabaco]], rebelar-se-iban mui amportantes para la eiquenomie de la ilha.
Ne l [[seclo XVIII]], ls '''Açores''' yá tenien un populaçon suficientemente grande para que la Corona pertuesa ancentibasse la emigraçon de famílias açorianas para tierras brasileiras, subretodo para la parte meridional de anton sue quelónia na América de l Sul.
Ye de se notar que ls açorianos siempre almejórun cunquistar ua maior outonomie política i admenistratiba, l que, durante seclos, fui negado, dando anseijo la alguns mobimientos an fabor de la emancipaçon de l arquipélago.
Las regiones outónomas fúrun cunsagradas na [[Custituiçon Pertuesa de 1976]]. Trata-se dun [[Statuto Político-Admenistratibo de la Region Outónoma de l Açores|statuto político-admenistratibo special]] reserbado als arquipélagos de l Açores i de la Madeira, debido a las sues cundiçones geográficas - i, an cunsequéncia, socioeconómicas - speciales. Ne ls tenermos de la Custituiçon, la outonomie regional nun afeta la antegridade de la soberanie de l Stado. Cumpete a las regiones outónomas lhegislar an todas las matérias que nun séian de la reserba de ls uorganos de soberanie i que custen de l eilenco de cumpeténcias cuntido ne ls sous Statutos Político-Admenistratibos; pronunciar-se nas mais dibersas matérias que les dígan respeito; i eisercer poder eisecutibo própio, an árias cumo la promoçon de l zambolbimiento eiquenómico i de la qualidade de bida, la defesa de l ambiente i de l património, i la ourganizaçon de la admenistraçon regional.
Ls uorganos de gobierno própio de cada region son la Assemblé Lhegislatiba i l [[Goberno Regional de l Açores|Goberno Regional]]. La purmeira ye eileita por sufrágio ounibersal direto i ten poderes fundamentalmente lhegislatibos, para alhá de fiscalizar ls atos de l Gobierno Regional. L persidente de l Gobierno Regional ye nomeado pul [[Repersentante de la República]], que para tal cunsidra ls resultados eileitorales, i ye l respunsable pula ourganizaçon anterna de l uorgon i por propor ls sous eilemientos. Las atribuiçones de l Gobierno Regional son fundamentalmente de orde eisecutiba.
L [[Repersentante de la República]] ye l repersentante de l Xefe de l Stado an cada region outónoma. Ye nomeado pul persidente de la República, passado cunsulta al [[Cunseilho de Stado pertués|Cunseilho de Stado]]. Cabe-le assinar i mandar publicar ls decretos de la Assemblé i de l Gobierno Regional, tenendo, inda assi, l dreito de beto, que puode ser ultrapassado por botaçon qualificada de la Assemblé Lhegislatiba. L mandato de l Repersentante de la República ten la duraçon de l mandato de l Persidente de la República.
== Lhocalizaçon geográfica ==
[[Fexeiro:Azores satellite photo-NASA.jpg|thumb|350px|Ls grupos central i ouriental bistos de l spácio (eimaige MODIS de l Satélite TERRA de la NASA).]]
[[Fexeiro:Topography of the Azores.png|thumb|350px|Topografie de l Açores (eimaige gerada a partir de ls dados altimétricos de la misson SRTM/NASA).]]
Ls Açores son un [[arquipélago]] que, ambora situado percisamente subre la [[Dorsal Média Atlántica]], debido a la sue prossimidade cul cuntinente ouropeu i a la sue antegraçon política na [[Pertual|República Pertuesa]] i na [[Ounion Ouropeia]] ye giralmente anglobado na [[Ouropa]].
L arquipélago queda ne l nordeste de l [[Ouceano Atlántico]] antre ls 36º i ls 43º de [[latitude]] Norte i ls 25º i ls 31º de [[longitude]] Oeste. Ls territórios mais próssimos son la [[Península Eibérica]], a cerca de 2000 km la lheste, la [[Ilha de la Madeira|Madeira]] a 1200 km la suiste, la [[Nuoba Scócia]] a 2300 km la noroeste i la [[Vermudas|Bermuda]] a 3500 km la sudoeste . Antegra la region biogeográfica de la [[Macaronésia]]. Las cordenadas geográficas de las percipales lhocalidades de l Açores son las seguintes:
{| {{tabelabonita}} align="center"
|-----
! Lhocal
! Lhat. (N)
! Lhong. (W)
|-----
| [[Bila de l Corbo]] || 39º 40.1´ || 31º 06.5´
|-----
| [[Santa Cruç de las Flores]] || 39º 27.2´
| 31º 07.2´
|-----
| [[Lajes de las Flores]] || 39º 22.6´
| 31º 09.9´
|-----
| [[Santa Cruç de la Graciosa]] || 39º 05.0´
| 27º 59.9´
|-----
| [[Praia de la Bitória]] || 38º 43.9´
| 27º 03.5´
|-----
| [[Belas]] || 38º 40.8´ || 28º 12.3´
|-----
| [[Angra de l Heiroísmo]] || 38º 39.0´
| 27º 13.4´
|-----
| [[Calheta (Açores)|Calheta]] || 38º 36.0´ || 28º 00.7´
|-----
| [[Bila de l Topo]] || 38º 32.5´ || 27º 45.6´
|-----
| [[Horta]] || 38º 32.0´ || 28º 37.3´
|-----
| [[San Roque de l Pico|Cales de l Pico]] || 38º 31.7´
| 28º 19.2´
|-----
| [[Lajes de l Pico]] || 38º 23.9´
| 28º 15.4´
|-----
| [[Punta Delgada]] || 37º 44.1´
| 25º 40.3´
|-----
| [[Ilhéus de las Formigas]] || 37º 17.0´ || 24º 53.0´
|-----
| [[Bila de l Porto]] || 36º 56.7´
| 25º 08.9´
|}</center>
== Território i clima ==
[[Fexeiro:Ilha do Pico vista da Fajã Grande, Calheta, ilha de São Jorge, Açores, Portugal.JPG|thumb|350px|La [[Muntanha de l Pico]], la muntanha mais alta de Pertual.]]
[[Fexeiro:Pico.jpg|thumb|350px|L Pico, bisto de la Spalamaca, Faial.]]
L arquipélago de l Açores ye custituído por nuobe ilhas percipales debedidas an trés grupos çtintos:
* Grupo Oucidental
** [[ilha de l Corbo|Corbo]]
** [[Flores]]
* Grupo Central
** [[ilha de l Faial|Faial]]
** [[ilha Graciosa|Graciosa]]
** [[ilha de l Pico|Pico]]
** [[ilha de San Jorge|San Jorge]]
** [[Terceira]]
* Grupo Ouriental
** [[ilha de Santa Marie|Santa Marie]]
** [[Ilha de San Miguel|San Miguel]]
L Grupo Ouriental anclui tamien un grupo de rochedos i recifes oceánicos, situados la nordeste de Santa Marie, chamado [[ilhéus de las Formigas]], ó simplesmente Formigas, que an cunjunto cul recife de l [[Dollabarat]], custitui la Reserba Natural de l Ilhéu de las Formigas, un de ls lhocales mais amportantes para cunserbaçon de la biosfera marina ne l nordeste de l [[Atlántico]].
L punto mais alto de l arquipélago queda na ilha de l Pico - i dende l sou nome, la [[Muntanha de l Pico]] - cun ua altitude de 2 352 n. La orografie açoriana apersenta-se mui acidentada, cun lhinhas de relebo ourientadas na direçon lheste-oeste, coincidentes cun las lhinhas de fratura que stan na génese de las ilhas. Este arquipélago faç parte de la [[cordilheira]] submarina que se stende zde la [[Islándia]] para Sul i Sudoeste, cun ourientaçon sensiblemiente paralela a la anflexon de las cuostas cuntinentales.
L [[clima]] ye [[Clima temperado|temperado]], registando-se temperaturas médies de 13 °C ne l [[Ambierno]] i 24 °C ne l [[Berano]]. La [[Corriente de l Golfo]], que passa relatibamente acerca, mantén las augas de l mar a ua temperatura média antre ls 17 °C i ls 23 °C. L aire ye húmido cun [[houmidade relatiba]] média de cerca de 75%. Anformaçon detalhada subre la situaçon meteorológica persente i subre las normales climáticas pa ls Açores, ancluindo dados stóricos, puode ser oubtida a partir de la páigina oufecial de l [http://www.climaat.angra.uac.pt/ porjeto CLIMAAT - Clima i Meteorologie de las Ilhas Atlánticas] (an pertués i castelhano). Las ilhas son bejitadas cun relatiba frequéncia por tempestades tropicales, ancluindo alguas cun antensidade suficiente para séren cunsidradas cumo [[ciclone tropical|furacones]]. Para mais anformaçon cunsulte l artigo [[Clima de l Açores]].
La ourige bulcánica de l Açores ten la sue spresson mássima na ilha de [[Ilha de San Miguel|San Miguel]], ne l famoso Bal de las Furnas i tubo la sue mais recente atibidade terrestre ne l [[Bulcon de l Capelinhos]], na [[Ilha de l Faial]], an 1957-1958. Ne l mar, la redadeira erupçon berificou-se al ancho de la Serreta (ilha [[Terceira]]) an 1998-2000.
== Amportança geoestratégica ==
La sue lhocalizaçon na zona central de l Atlántico Norte, fizo cun que las ilhas açorianas custituíssen durante seclos ua outéntica ancruzilhada nas rotas trasatlánticas.
Na fase de la nabegaçon a la bela, debido al regime de bentos i corrientes que oubrigaba a la "bolta de l ancho", las ambarcaçones probenientes de l Atlántico Sul (de la [[Índia]], Stremo Ouriente i outras partes de la Ásia, de África, de l Brasil i outras partes de la [[América de l Sul]]) i de las [[Caraíbas]] (de las chamadas "Índias de Castielha") fazien ua ancha rotaçon ne l sentido de ls ponteiros de l reloijo que las trazie até a las prossimidades de l Grupo Oucidental, cruzando depuis l arquipélago an direçon a la [[Ouropa]]. Ye esse l percurso que inda hoije faç la nabegaçon de recreio, outelizando cumo punto de apoio l porto de la Horta, [[ilha de l Faial]].
Cul aparecimiento de la nabegaçon a oupor, ls portos de l Açores, particularmente ls de [[Punta Delgada]] i [[Horta]], ls solos cun molhes de proteçon i cales acostabais de dimenson apreciable, assumiran amportante papel ne l fornecimiento de [[carbon]].
Cul adbento de la [[abiaçon]], ls '''Açores''' cedo ganhórun amportança cumo punto de apoio. Las purmeiras trabessias aéreas de l Atlántico scalórun ls Açores, i la [[Horta]], cula sue baía abrigada i lhigaçones telgráficas antercontinentales bie cabo submarino, fui ua amportante scala nas lhigaçones antre la Ouropa i la América por [[hidroabion]] (ls ''clippers'') ne l período eimediatamente anterior a la [[II Guerra Mundial]].
Treminada la [[guerra]], la base [[Stados Ounidos de la América|amaricana]] de la [[ilha de Santa Marie]] debrebe se trasformou nun [[aeroporto]] anternacional i centro de scalas técnicas para las aeronabes que cruzában l Atlántico antre las Américas, l sul de la Ouropa, l norte de África i l Médio Ouriente. Eigual papel, mas para la abiaçon melitar, tubo (i cuntina a tener) la [[Base de las Lhajes]], na [[ilha Terceira]], adonde, passado la salida de l cuntingente británico chegado an 1943, se anstalou un çtacamiento melitar de l [[Stados Ounidos]] naqueilha que ye la [[BA4|Base Ária n.º 4]] de la [[Fuorça Aérea Pertuesa]] (inda an pleno funcionamento).
Las çcussones an torno de l papel geo-stratégico de l Açores i de la funçon de l arquipélago cumo punto de frunteira antre las sferas de antresse norte-amaricana i ouropeia inda assume papel relebante na çcusson política açoriana i na postura de la classe política face als antresses pertueses ne l Atlántico. Las questones an torno de la alocaçon de cuntrapartidas cuncedidas puls [[Stados Ounidos de la América]] pula outelizaçon de la Base Aérea de las Lhajes, na ilha [[Terceira]] ténen acupado, ambora de forma stéril, la atibidade parlamentar i son persença custante na negociaçon cun Pertual i cun ls Stados Ounidos.
Mais recentemente, l fato de las augas de la [[zona eiquenómica sclusiba]] (ZEE) de l Açores séren de lhoinge las maiores de la [[Ounion Ouropeia]], cun ls sous 994 000 quilómetros quadrados, i por esso custituiren l grosso de las chamadas "augas oucidentales" de la Ounion, ten lhebado a acesos debates subre las bantaiges de la antegraçon açoriana na [[Ounion Ouropeia]]. Ne ls tenermos de ls tratados an bigor, i de l porjeto de tratado para la [[Custituiçon Ouropeia]], la geston de ls recursos biológicos marinos ye cumpeténcia sclusiba de la Ounion, l que lhebou yá a la abiertura parcial de la pesca (antre las 100 i las 200 milhas náuticas) la ambarcaçones quemunitárias contra la buntade de l gobierno açoriano.
Para se cumprender la posiçon de l arquipélago atente-se nas seguintes çtáncias medidas al lhongo de la [[ortodrómica]] (grande círclo) a partir dun punto sito ne l centro geográfico de l Açores (38º 35’ N; 28º 05’ W):
* [[Funchal]], [[Madeira (Pertual)|Madeira]] — 1206 kn;
* [[Lisboua]] — 1643 kn;
* [[Mizen Heiad]], [[Irlanda]] — 2011 kn;
* [[Cape Race]], [[Tierra Nuoba i Lhabrador]], [[Canadá]] — 2253 kn;
* [[Londres]] — 2595 kn;
* [[Praia (Cabo Berde)|Praia]], [[Cabo Berde]] — 2668 kn;
* [[Paris]] — 2673 kn;
* [[Reiqueijabique]], [[Eislándia]] — 2871 kn;
* [[Hamilton (Bermuda)|Hamilton]], [[Bermudas|Bermuda]] — 3371 kn;
* [[Boston|Bóston]], [[Massachusetts|Mass.]], [[Stados Ounidos de la América|EUA]] — 3618 kn;
* [[Nuoba Iorque]], [[Nuoba Iorque (Stado)|N. I.]], EUA — 3889 kn;
* [[João Pessona]], [[Paraíba|PB]], [[Brasil]] — 4994 kn;
* [[Brasília]] — 6385 kn.
== Debison admenistratiba ==
[[Fexeiro:Cidade de Angra do Heroísmo, ilha Terceira, Açores.jpg|thumb|350px|[[Angra de l Heiroísmo]], ua de las percipales cidades açorianas i sede de la [[diocese de l Açores]], que se lhocaliza na [[Ilha Terceira]]; al fondo, l [[Monte Brasil]].]]
Politicamente ls Açores son zde [[1976]] ua region outónoma antegrada na República Pertuesa. La [[Region Outónoma de l Açores]] ye dotada de gobierno própio i dua ampla outonomie lhegislatiba, cunsustanciada na Custituiçon de la República Pertuesa i ne l [[Statuto Político-Admenistratibo de la Region Outónoma de l Açores]]. Ls uorganos de Gobierno própio son la Assemblé Lhegislatiba, un parlamiento unicamaral cumpuosto por 52 deputados eileitos por sufrágio ounibersal i direto cada quatro anhos (redadeira eileiçon a 17 de Outubre de 2004), i l [[Goberno Regional de l Açores|Goberno Regional]], de lhegitimidade parlamentar, cumpuosto por un Persidente de l Goberno, un Bice-Persidente, i por 7 Secretairos Regionales. La República Pertuesa ye specialmente repersentada ne ls Açores por un [[Repersentante de la República]], nomeado pul Persidente de la República.
Este cargo fui criado pula rebison custitucional de [[2004]], la qual stinguiu l cargo de [[Menistro de la República]], criando an sue sustituiçon un [[Repersentante de la República]], nomeado pul Persidente de la República, por sue einiciatiba, oubido l Cunseilho de Stado, i cun mandato coincidente al persidencial. Este nuobo çpositibo custitucional porduziu eifeitos cula palabra de l mandato de [[Jorge Sampaio]] cumo Persidente de la República, an Márcio de [[2006]]. L juiç cunselheiro [[Álvaro José Brilhante Laborinho Lúcio]] passou assi a la stória cumo l redadeiro Menistro de la República, sendo sucedido pul juiç cunselheiro [[José António Mesquita]] cumo [[Repersentante de la República]].
Las ilhas nun ténen eisisténcia jurídica ne l ourdenamiento territorial açoriano, fuora na lhei eileitoral, na qual serben de base pa ls círclos eileitorales, fato que ten lhebantado críticas bisto que promobe la subre-repersentaçon de las ilhas menos populosas na Assemblé Lhegislatiba i distorce la proporcionalidade, i na eisisténcia dun uorgon cunsultibo chamado Cunseilho de Ilha. La subdibison admenistratiba percipal de l arquipélago ye, pus, feita al nible de ls sous 19 munecípios.
Para para alhá de ls cunceilhos lhistados ne l quadro ambaixo, eisistiran ne ls Açores, até a la reforma admenistratiba de l [[seclo XIX]], ls seguintes: cunceilho de l [[Topo]] (hoije antegrado ne l cunceilho de la [[Calheta (Açores)|Calheta]] de San Jorge); cunceilho de la [[Praia (Santa Cruç de la Graciosa)|Praia de la Graciosa]] (hoije antegrado ne l cunceilho de [[Santa Cruç de la Graciosa]]); cunceilho de [[Vila de San Sabastian|San Sabastian]] (hoije antegrado ne l cunceilho de [[Angra de l Heiroísmo]]); cunceilho de las [[Capielhas]] (hoije antegrado ne l cunceilho de [[Punta Delgada]]); i cunceilho de [[Auga de Palo]] (hoije antegrado ne l cunceilho de la [[Lagona (Açores)|Lagona]]) . Las freguesies que fúrun sedes daqueles cunceilhos recuperórun, pul Decreto Lhegislatibo Regional n.º 29/2003/La, de 24 de Júnio, de la Assemblé Lhegislatiba, la catadorie de "bila". Las populaçones de Capielhas i freguesies bezinas reibindican la restauraçon daquel cunceilho.
Por sue beç ls cunceilhos subdibiden-se an [[freguesie]]s, cun scepçon de l cunceilho de l [[ilha de l Corbo|Corbo]] adonde, dada la sue pequeneç, l [[Statuto Político-Admenistratibo de la Region Outónoma de l Açores]] stablece que las funçones cometidas àquele nible de la admenistraçon ne l restante território son eisercidas diretamente puls correspondentes uorganos municipales. La ária i la çtribuiçon de la populaçon por cada ilha i [[cunceilho]] son las seguintes:
== Cidades ==
[[Ponta Delgada]], [[Angra]], [[Horta]], [[Lagoa]], [[Praia da Bitoria]] i [[Ribeira Grande]].
==Dibission Administratiba (Mucicipios)==
==d{| align="center" border="1" cellpadding="10" cellspacing="0" style="margin: 2 2 2 2; background: #ffffff; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; text-align:left; font-size: 95%;"
|-
! style="background:#efefef; text-align:center" colspan=7 |'''Debison admenistratiba, ária i populaçon'''
|-
! style="background:#efefef; border-botton:2px solid gray; text-align:center" |'''Ilha'''
! style="background:#efefef; border-botton:2px solid gray; text-align:center" |Cunceilho
! style="background:#efefef; border-botton:2px solid gray; text-align:center" |Ária <br /> kn²
! style="background:#efefef; border-botton:2px solid gray; text-align:center" |Populaçon<br />(1991)
! style="background:#efefef; border-botton:2px solid gray; text-align:center" |Populaçon<br />(2001)
! style="background:#efefef; border-botton:2px solid gray; text-align:center" |Bariaçon<br />1991/2001<br />(%)
! style="background:#efefef; border-botton:2px solid gray; text-align:center" |Densidade<br />Pop. (2001)<br />(hab/kn²)
|- style="background:#efefef; border-botton:2"
|[[Ilha de Santa Marie|Santa Marie]]: || || align="right" | 97,2|| align="right" | 5 922|| align="right" | 5 578|| align="right" | - 5,8|| align="right" | 54,5
|-
||| [[Bila de l Porto]]|| align="right" | 97,2|| align="right" | 5 922|| align="right" | 5 578|| align="right" | - 5,8|| align="right" | 54,5
|- style="background:#efefef; border-botton:2"
|[[ilha de San Miguel|San Miguel]]: || || align="right" | 746,8|| align="right" | 125 915|| align="right" | 131 609|| align="right" | + 4.5|| align="right" | 176,2
|-
||| [[Lagona (Açores)|Lagona]]|| align="right" | 45,6|| align="right" | 12 900|| align="right" | 14 126|| align="right" | + 9,5|| align="right" | 311,8
|-
||| [[Nordeste (Açores)|Nordeste]]|| align="right" | 99,9|| align="right" | 5 490|| align="right" | 5 291|| align="right" | - 3,6|| align="right" | 52,1
|-
||| [[Punta Delgada]]|| align="right" | 233,0|| align="right" | 61 989|| align="right" | 65 854|| align="right" | + 6,2|| align="right" | 277,3
|-
||| [[Poboaçon]]|| align="right" | 108,0|| align="right" | 7 323|| align="right" | 6 726|| align="right" | - 8,2|| align="right" | 61,3
|-
||| [[Rieira Grande]]|| align="right" | 180,2|| align="right" | 27 163|| align="right" | 28 462|| align="right" | + 4,8|| align="right" | 158,2
|-
||| [[Bila Franca de l Campo]]|| align="right" | 78,0|| align="right" | 11 050|| align="right" | 11 150|| align="right" | + 0,9|| align="right" | 140,9
|- style="background:#efefef; border-botton:2"
|[[Terceira]]:|| || align="right" | 402,2|| align="right" | 55 706|| align="right" | 55 833|| align="right" | + 0,2|| align="right" | 138,6
|-
||| [[Angra de l Heiroísmo]]|| align="right" | 241,0|| align="right" | 35 270|| align="right" | 35 581|| align="right" | + 0,9|| align="right" | 146,2
|-
||| [[Praia de la Bitória]]|| align="right" | 161,3|| align="right" | 20 436|| align="right" | 20 252|| align="right" | - 0,9|| align="right" | 124,4
|- style="background:#efefef; border-botton:2"
|| [[Ilha Graciosa|Graciosa]]: || || align="right" | 61,2|| align="right" | 5 189|| align="right" | 4 780|| align="right" | - 7,9|| align="right" | 71,4
|-
||| [[Santa Cruç de la Graciosa]]|| align="right" | 61,2|| align="right" | 5 189|| align="right" | 4 780|| align="right" | - 7,9|| align="right" | 71,4
|- style="background:#efefef; border-botton:2"
|[[Ilha de San Jorge|San Jorge]]: || || align="right" | 245,8|| align="right" | 10 219 || align="right" | 9 674|| align="right" | - 5,3|| align="right" | 39,4
|-
||| [[Calheta (Açores)|Calheta]]|| align="right" | 126,3|| align="right" | 4 512|| align="right" | 4 069|| align="right" | - 9,8|| align="right" | 31,5
|-
||| [[Belas]]|| align="right" | 117,4|| align="right" | 5 707|| align="right" | 5 605|| align="right" | - 1,8|| align="right" | 47,2
|- style="background:#efefef; border:2"
|[[Ilha de l Pico|Pico]]: || || align="right" | 447,7|| align="right" | 15 202|| align="right" | 14 806|| align="right" | - 2,6|| align="right" | 30,1
|-
||| [[Lajes de l Pico]]|| align="right" | 155,3|| align="right" | 5 563|| align="right" | 5 041|| align="right" | - 9,4|| align="right" | 31,5
|-
||| [[Madalena (Açores)|Madalena]]|| align="right" | 147,1|| align="right" | 5 964|| align="right" | 6 136|| align="right" | + 2,9|| align="right" | 41,3
|-
||| [[San Roque de l Pico]]|| align="right" | 142,4|| align="right" | 3 675|| align="right" | 3 629|| align="right" | - 1,3|| align="right" | 25,3
|- style="background:#efefef; border-botton:2"
|[[Ilha de l Faial|Faial]]: || || align="right" | 173,1|| align="right" | 14 920|| align="right" | 15 063|| align="right" | + 1,0|| align="right" | 87,0
|-
||| [[Horta]]|| align="right" | 173,1|| align="right" | 14 920|| align="right" | 15 063|| align="right" | + 1,0|| align="right" | 87,0
|- style="background:#efefef; border-botton:2px"
|[[Flores]]:|| || align="right" | 141,7|| align="right" | 4 329|| align="right" | 3 995|| align="right" | - 7,7|| align="right" | 28,2
|-
||| [[Lajes de las Flores]]|| align="right" | 70,0|| align="right" | 1 701|| align="right" | 1 502|| align="right" | - 11,7|| align="right" | 21,2
|-
||| [[Santa Cruç de las Flores]]|| align="right" | 70,9|| align="right" | 2 628|| align="right" | 2 493|| align="right" | - 5,1|| align="right" | 34,8
|- style="background:#efefef; border-botton:2px"
|[[ilha de l Corbo|Corbo]]: || || align="right" | 17,1|| align="right" | 393|| align="right" | 425|| align="right" | + 8,1|| align="right" | 25,0
|-
||| [[Corbo (Açores)|Bila de l Corbo]]|| align="right" | 17,1|| align="right" | 393|| align="right" | 425|| align="right" | + 8,1|| align="right" | 25,0
|- style="background:#efefef; border-botton:2px black; text-align:center"
|'''Açores'''|| || align="right" | '''2 332,74'''|| align="right" | '''237 795'''|| align="right" | '''241 763'''|| align="right" | '''+ 1,7'''|| align="right" | '''103,6'''
|}
<center><small>Fuonte: [http://srea.ine.t/ Serbício Regional de Statística de l Açores (SREA)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</small></center>
== Análeze de la situaçon sócio-eiquenómica ==
=== Eiboluçon demográfica ===
Cuntreriando la tendéncia berificada ne ls decénios anteriores, la eiboluçon demográfica de la redadeira década caraterizou-se pul crecimiento moderado de la [[populaçon]] residente, oumentando cerca de 1,7%, passando de 237 795 an [[1991]] para 241 763 [[habitantes]] an [[2001]], segundo ls dados definitibos de l censo de [[2001]].
Mas, l acréscimo de populaçon nun stá çtribuído de forma eiquilibrada pulas defrentes ilhas, habendo bariaçones negatibas spressibas nas ilhas Graciosa, Flores i Santa Marie, denotando ua tendéncia de cuncentraçon de la populaçon nas ilhas adonde se lhocalizan las percipales funçones admenistratibas i eiquenómicas.
L crecimiento demográfico que se ten berificado ne ls redadeiros anhos poderá ser splicado, an grande medida, puls fluxos migratórios, que ténen registado balores positibos, por bie de l decréscimo acentuado de la emigraçon i de l oumiento de la eimigraçon, dado que l saldo natural ten benido a declinar.
L crecimiento cuncentrou-se eissencialmente na [[ilha de San Miguel]]. L crecimiento ne l Faial ye meramente cunjuntural i resulta de la çlocaçon de trabalhadores de la custruçon cebil resultante de las obras de recustruçon de l sismo de 9 de Júlio de [[1998]]. Qualquiera que seia l cenário cunsidrado, stima-se que la populaçon de l Açores cuntinará a crecer lhentamente ne ls próssimos anhos.
An tenermos de la eiboluçon de la strutura de la populaçon por grandes grupos etários, i cun base ne ls redadeiros recenseamentos i nas projeçones eisistentes, ouserba-se que l crecimiento demográfico tende a cuncentrar-se ne l grupo correspondente a la populaçon potencialmente atiba (15-64 anhos), por cuntrapartida de l grupo etário relatibo als moços, mantendo-se praticamente inalterado l peso relatibo de ls idosos ne l cuntesto de la populaçon residente ne ls Açores.
La tendéncia na próssima década ye para se acentuar l ambelhecimiento de la populaçon residente, an birtude, subretodo, de la deminuiçon de l peso relatibo de l moços resultante de l eifeito cunjugado de la deminuiçon de las taxas de natalidade/fecundidade i de l oumiento de la spráncia de bida. Cun eifeito, atrabeç de la análeze cumparada de alguns andicadores demográficos, berifica-se que la eiboluçon destes andicadores ten sido decrescente ne ls redadeiros anhos. La taxa de mortalidade giral mantén-se praticamente custante, cul balor anual na bizinhança de l 11 óbitos por mil habitantes. Ne l que se refree a la [[mortalidade]] anfantil, ne ls Açores cuntina a berificar-se ua tendéncia decrescente tenendo atingido ls 2.9 por mil nacimientos an 2003. Relatibamente al númaro de casamentos berificados an 2003, custata-se que se berificou un oumiento de l númaro de casamentos, cuntreriando la tendéncia decrescente de ls anhos anteriores.
An tenermos finales, las projeçones demográficas apuntan para ua stablizaçon ó decréscimo populacional, associados a un cuntinado ambelhecimiento de las struturas demográficas, resultante de la deminuiçon de las taxas de fecundidade/natalidade i de l oumiento de la spráncia de bida. Esta tendéncia ten benido a ser atenuada pula amberson de l cumportamiento migratório, que, zde meados de ls anhos nobenta, ten registado balores positibos associado, subretodo, a un oumiento de la [[eimigraçon]]. La Region Outónoma de l Açores poderá ser ua de las regiones que mais beneficiará cula antrada de strangeiros, zde que ls nibles médios de fecundidade apersentados séian mantidos, cuntreriando la acentuada tendéncia de decréscimo de residentes.
Estas alteraçones na dinámica demográfica lhebantan sérias questones i zafios la nible eiquenómico i social, yá que la sociadade será cada beç mais dibersificada i ambelhecida l que, nun solo cumpromete las geraçones feturas, cumo proboca alteraçones ne ls hábitos de cunsumo, nas relaçones sociales i na [[eiquenomie]]. L oumiento de la populaçon atiba eisercerá pressones ne l mercado de trabalho, ne l sentido de se criáren mais postos de trabalho, i porbocará ua çtribuiçon zeigual de la populaçon antre ls centros ourbanos i l meio rural. L oumiento de la eimigraçon tamien acentuará la presson subre l mercado de trabalho, dende que seia fundamental l seguimiento de políticas de formaçon i requalificaçon porfissional de l atibos.
=== Aspetos macroeconómicos ===
L Perduto Anterno Bruto de l Açores atingiu, an 2002, ls 2,4 milhones de ouros, segundo ls dados mais recentes de las cuntas regionales. Atendendo la que, an relaçon al anho anterior, registou un crecimiento nominal (8,2%) superior a la média nacional (4,8%), la Region reforçou notoriamente la sue amportança relatiba ne l to nacional. An resultado deste cumportamiento de la eiquenomie regional, a partir de 2002, ls Açores deixan de ser la redadeira region NUTS II de l paíç an tenermos de l PIB per capita. Custata-se ua cumbergéncia rial de l PIB per capita cula média nacional i ouropeia, repersentando agora 82% de l balor médio nacional.
Relatibamente a la cumparaçon cula Ounion Ouropeia, passado la antrada de dous nuobos Stados Nembros, Bulgária i Roménia, podemos berificar que la Paridade de Poder de Cumpra an percentaige de la Ouropa a 27, baixou de 71.3 an 2002 para 65.9 an 2004, quebrando l ciclo de crecimento. An cumparaçon cula média nacional, este andicador queda an 88 de la média nacional quando hai dieç anhos atrás era de 77, crecendo neste período dua forma mais ó menos custante.
An tenermos de la repartiçon setorial de l balor acrescentado bruto na porduçon de benes i serbícios, ne ls redadeiros anhos an que se çpone de anformaçon statística, regista-se un cierto reforço de l setor terciário, por cuntrapartida dua menor spresson relatiba de ls restantes setores de atibidade eiquenómica.
=== Mercado de amprego ===
La eiboluçon de l mercado de trabalho ne ls Açores ten-se caratelizado por un oumiento cuntinado de la populaçon atiba, maior atibidade de l segmiento feminino de la populaçon i la manutençon de taxas de zamprego relatibamente reduzidas, andiciadoras dua situaçon de quaije pleno amprego.
Tomando l redadeiro anho cumpleto an que se çpone de anformaçon, ouserba-se que, an [[2003]], la taxa de zamprego rondou ls 2,9%. Ls Açores son la segunda region de la Ounion Ouropeia (depuis de l Tirol, Áustria) que naquel período temporal apersentou la taxa de zamprego mais baixa.
An tenermos de repartiçon setorial de la populaçon ampregada, ye l setor de l serbícios que absorbe la maiorie de l ampregados, mantendo inda algun peso relatibo l setor purmário de la eiquenomie.
=== Précios ===
Al nible de la bariaçon de l précios ne l cunsumo, la taxa de anflaçon na Region ten apersentado balores baixos i enquadrados na tendéncia giral de l paíç i de la Ouropa quemunitária.
An [[2004]], la taxa de bariaçon média de ls redadeiros duoze meses, de l índice de précios ne l cunsumidor, fui de 2,7% ne ls Açores.
=== Finanças públicas ===
La eisecuçon ourçamental relatiba al anho de [[2004]] atingiu plenamente ls oubjetibos einicialmente traçados, na medida an que fui assegurada ua cuntençon afetaba nas çpesas de funcionamiento de la admenistraçon regional (+2,1%) i, a la par, registou-se ua taxa de crecimiento de las çpesas de ambestimiento (+6,5%), superior a las ouserbadas ne ls redadeiros cinco anhos.
La Cunta de la Region relatiba la [[2004]], scluindo las cuntas de orde, apersentará un saldo positibo de la orde de l 22 milhones de ouros, fundamentalmente, an cunsequéncia de dibersos ajustamentos efetuados an sede de las receitas fiscales geradas na Region i, tamien, de la cuntençon amprimida a las çpesas de funcionamento. Afetabamente, registou-se ua melhoria seneficatiba ne l rácio de cobertura de las çpesas de funcionamiento pulas receitas própias de la Region, l qual passou de 90,2% para 98,2%, antre 2003 i 2004.
Ne l ámbito de las receitas de la Region, fúrun las receitas própias, cun un balor de 497,2 milhones de ouros, que registórun ua taxa de crecimiento mais seneficatiba, +11,2%, ouserbando, eigualmente, un acréscimo de l sou peso relatibo ne l total de la receita, l qual passou de 63,1%, an 2003, para 65,9%, an 2004.
Ne l cómputo de las receitas própias, salientan-se las receitas fiscales cuja eisecuçon atingiu ls 488,7 milhones de ouros, mais 14,9% de l que l respetibo balor de 2003.
Ls dous grandes agregados de la çpesa pública - funcionamiento i praino de ambestimentos - mantibírun an 2004 ua strutura semelhante a la que detinhan an 2003, traduzindo ua lhigeira alteraçon que se cunsidra positiba, yá que se registou un oumiento de cerca dun punto percentual ne l peso relatibo de las çpesas de ambestimiento por cuntrapartida de las çpesas de funcionamento.
L praino de ambestimentos atingiu ua eisecuçon de 226,1 milhones de ouros, l que traduç ua taxa de crecimiento de 6,1%, relatibamente a 2003 i ua eicelente taxa de rializaçon de 97,2%, se nun cunsidrarmos las dotaçones de l praino que stában cunsignadas a la receita de la repribatizaçon de la EDA (Eiletricidade de l Açores, SA) i al pagamiento de bonificaçones de juro de l crédito a la habitaçon, cuja trasferéncia nun fui efetuada an 2004.
== Setores eiquenómicos ==
=== Agricultura ===
L belume de porduçon de lheite recebido nas fábricas queda nun patamar de la orde de 500 milhones de lhitros. L lheite andustrializado ye cunsumido predominantemente na forma de UHT.
L queiso repersenta l perduto lháteo mais seneficatibo, registando eiboluçon positiba, mesmo ne ls anhos de reduçon de matéria-prima.
La porduçon de chicha ten registado, ne ls anhos mais recentes, ua eiboluçon tendencialmente positiba. L sentido desta eiboluçon ye quemun als dibersos tipos de chichas. Todabie la antensidade queda a deber-se, fundamentalmente, a la chicha de bobino para sportaçon, cujo crecimiento la ben aprossimando de ls nibles atingidos antes de la crise de 1997. La eiboluçon ne l crecimiento de las chichas para cunsumo nas própias ilhas carateriza-se mais pula moderaçon i regularidade.
=== Pescas ===
La atibidade pescatória, medida pul pescado çcarregado ne ls portos, traduç-se an belumes de la orde de 10 mil toneladas anuales, a las quales corresponden balores brutos de porduçon na orde de 26 milhones de ouros. Anualmente, registan-se bariaçones specíficas nas cundiçones an que se zambolben las atibidades ne l setor, ouserbando-se flutuaçones seneficatibas de précios.
Las defrentes bariadades de pescado mais tradecional («restante pescado» ne l quadro ambaixo) acupan l lhugar mais repersentatibo, sendo la cumponente de la pesca de tunídeos la que apersenta maior sensiblidade la cundiçones de porduçon.
L númaro de pescadores matriculados queda na orde de 4 miles i l de las ambarcaçones na de 1600 ounidades. Percurando ouserbar la atual tendéncia de eiboluçon destes fatores pordutibos, atrabeç de alguns rácios, berificar-se-á ua tendéncia ne l sentido de l oumiento de dimenson medida pula tonelaige média por ambarcaçon i por pescador matriculado.
=== Turismo ===
L cunjunto de la houtelarie tradecional, mais l turismo an spácio rural somórun, ne l anho de 2004, la capacidade de alojamiento de cerca de uito mil camas, an resultado dun crecimiento assinalable de la oufierta de alojamiento turístico, que se fizo sentir eissencialmente ne ls redadeiros quatro anhos. La percura ten benido a oumentar sistematicamente todos ls anhos, tanto an tenermos de drumidas, cumo an tenermos de receitas. De 1996 a 2004, l númaro de drumidas creciu 124% i las receitas totales 148%.
Hoije, mais de 50% de la oufierta houteleira fui custruída de nuobo i la parte restante fui, an mais de 50%, perfundamente remodelada i restruturada.
De 1996 a 2004 houbo un salto seneficatibo ne l mercado de la percura. Pertual, an 1996, repersentaba 71% de l belume total de drumidas, anquanto que an 2004 repersentaba solo 51%.
Ye eibidente que ambora la promoçon turística an Pertual seia siempre ua preocupaçon dominante, cul oumiento de la oufierta houteleira i dada la fuorte sazonalidade de l mercado nacional torna-se cada beç mais amportante dibersificar la percura. An 2004 l mercado sueco repersentou 16% de la percura, lhougo seguido de l mercado noruegués cun cerca de 8,3% i de l mercado alman cun 7,1%.
Note-se que ls mercados alman, spanhol i canadiano crecírun cerca de 50%, an 2004. Prebé-se que, an 2005, se assista a un fuorte crecimiento de l mercado dinamarqués, finlandés i anglés, cumo cunsequéncia de las medidas de promoçon que ténen benido a ser zambolbidas, particularmente ne l que se refree al stablecimiento de nuobas lhigaçones aéreas cun estes países.
=== Andústria ===
La eiboluçon de las andústrias trasformadoras, ouserbable atrabeç de las statísticas de las ampresas, apunta ne l sentido dun porcesso de crecimiento acumpanhado de mudanças nas struturas pordutibas, pul menos an tenermos de dimenson.
Afetabamente, a la par que l belume de negócios fui registando, ne ls redadeiros anhos, antensidades de crecimiento a nibles seneficatibos, l númaro de ampresas i de pessonal al serbício, al cuntrário, fui decrescendo. Atendendo que ne l porcesso de decrescimiento destes eilemientos pordutibos, l de l númaro de pessonal fui proporcionalmente superior al de las própias ampresas, berificou-se, lhogicamente, un oumiento na dimenson média de las respetibas struturas.
Anque desta eiboluçon, la dimenson média de las ampresas de las andústrias trasformadoras cuntina a ser anferior a la média de las ampresas de la eiquenomie pertuesa. De fato, segundo ls redadeiros dados, la média de pessonal ampregado por ounidade pordutiba ne ls Açores situou-se an 10 trabalhadores por ampresa, anquanto l mesmo rácio, la nible de l paíç, atingie 12.
La reduzida dimenson tamien ye ouserbable an tenermos de belume médio de negócios de las ampresas andustriales, cuja rendiblidade queda mais dependente de las bordas que séian possibles an tenermos de reduçon de custos.
=== Einergie ===
Las fuontes de einergie purmária outelizadas cuntinan a basear-se ne ls cumbustibles fósseis amportados (fuel, gasólio, gasolina). Todabie, las fuontes de einergie renobables cumo la einergie hídrica, la geotérmica i la eiólica ténen registado eiboluçones positibas, aprossimando-se ne ls anhos mais recentes de cerca dun décimo de l total de einergie cunsumida.
La porduçon de einergie eilétrica ten crecido a ritmos seneficatibos, situando-se las respetibas taxas médies anuales a la buolta de 7%.
La porduçon de ourige térmica cuntina a ser dominante, mas las einergies renobables repersentan yá ua quota próssima dun quinto de l total.
Ne l que respeita a la outelizaçon de eiletricidade, l cunsumo doméstico repersenta la cumponente mais seneficatiba, mas ls cunsumos comerciales i de serbícios ténen-se rebelado mais dinámicos ne ls redadeiros anhos. Ls cunsumos andustriales ténen-se caratelizado por ua cierta stablidade, solo acumpanhando la eiboluçon média giral de ls redadeiros anhos.
=== Custruçon i habitaçon ===
Ne ls redadeiros anhos, la porduçon lhocal de cimiento ten cuntribuído cun cerca de 55% de l total de cimiento outelizado nas obras. An anhos anteriores situou-se nua quota de cerca de 60%.
Las lhicenças de obras para habitaçon, repersentan cerca de trés quartos de l total de lhicenças cuncedidas para obras ne ls Açores.
=== Comércio ===
Ne l setor comercial, registou-se ua eiboluçon cun crecimiento de atibidade mais baseada na criaçon de nuobas ounidades de serbícios de l que ne l oumiento de capacidade i modernizaçon de las eisistentes. Afetabamente, ls dados statísticos apuntan para crecimiento de l belume de negócios seneficatibo, a la par que crecen ls númaros de ampresas i de pessonal al serbício.
Aliás, la antensidade de crecimiento de pessonal al serbício fui mui próssima de la de l crecimiento de l númaro de ampresas, mantendo-se praticamente custante l rácio de pessonal por ampresa. Este rácio de cerca de 5 pessonas al serbício por ampresa, cunfirma la fuorte persença de pequeinhas ounidades ampresariales i l caráter atomístico deste tipo de serbícios.
Atendendo a las caratelísticas de l setor comercial, an tenermos nacionales, las defrenças antre las struturas nas dibersas regiones resultaran mais de pequeinhas defrenças de eiboluçon i adataçones circunstanciales, de l que de fatores struturales cumo la dimenson que se eibidencian mais an ourganizaçones de porduçon material i andustrial.
Las bendas de altemobles nuobos, an 2004, tubírun un cumportamiento positibo, ambertendo la tendéncia anterior. An 2004, la benda de altemobles lhigeiros ne ls Açores repersentou cerca de 77% de la benda total de altemobles nuobos.
=== Trasportes i quemunicaçones ===
Ls dados çponibles subre ls mobimientos de passageiros apuntan ne l sentido dua tendéncia de reduçon de tráfego ne ls trasportes coletibos terrestres i de oumiento ne ls trasportes marítimos i aéreos.
Ls mobimientos de passageiros ne ls aeroportos bénen rebelando alteraçones na sue cumposiçon segundo ls dibersos tipos de tráfego.
L tráfego de passageiros anterno (na prática anter-ilhas) ye inda l que regista maior númaro de frequéncias, mas yá nun ten l predomínio que registaba habitualmente i ne ls redadeiros dous anhos, l de 2002 i l de 2003, repersentou percentaiges anferiores la metade de l tráfego total.
Por outro lhado, ls tráfegos cul sterior (territorial i anternacional), anque cuntináren mais sensibles la anfluéncias de cunjuntura, apersentan tendéncias de crecimiento superiores an média. Será particularmente l causo de l tráfego anternacional, l que se mostra cunsistente cula eiboluçon de la percura turística.
Ouserbando-se la frequéncia de mobimientos de passageiros ne ls aeroportos an relaçon al númaro de habitantes residentes, berifica-se que ne ls Açores hai ua eilebada antensidade ne l uso de l modo de trasporte aéreo, quando se faç la cumparaçon cul Cuntinente atrabeç de l mesmo andicador. Esta defrença de antensidade stará lhogicamente relacionada cun las caratelísticas defrentes de la geografie física an ambos ls territórios.
Las cargas mobimentadas ne ls portos, atinge cerca de 2,7 milhones de toneladas, todabie l belume de las mobimentadas ne ls aeroportos nun chega a repersentar 1% daquelas.
L tráfego postal queda nun patamar de cerca de 10 milhones de oubjetos, anquanto l númaro de postos telfónicos eisistentes cuntina a crecer de forma mais antensa.
== Setores sociales ==
=== Eiducaçon ===
Ne l anho lhetibo de 2002/03 registou-se un fuorte crecimiento ne l númaro de anscriçones na Eiducaçon Pré-Scolar i ua cuntinada preferéncia pul Ansino Porofissional, que oureginou ua amberson de la tendéncia negatiba que se benie a berificar ne l belume de anscriçones/matrículas la nible global. Na generalidade, l belume de matrículas ne ls nibles de l Ansino Básico i ne l Ansino Secundário cuntinan la tendéncia çcendente que se ten benido a berificar ultimamente, registando, ne l nible de l Ansino Secundário, un balor superior a menos 5,5% de ls balores berificados ne l anho anterior.
La taxa de scolarizaçon apersenta balores crecentes an todas las eidades, anque de la populaçon scolar tener benido a deminuir. Este oumiento ye mais seneficatibo nas eidades de la Eiducaçon Pré-Scolar i a partir de l 14 anhos. De la ouserbaçon de la eiboluçon destas taxas, berifica-se un alargamiento de l lheque de eidades cun taxas de l 100%, persentemente repersentatibas de las eidades de scolaridade oubrigatória.
L aprobeitamiento escolar, medido atrabeç de la taxa de trasiçon/aprobaçon oscila antre ls 82,8% ne l 4.º anho de scolaridade i ls 45,5% ne l 12.º anho, cunfirmando un maior aprobeitamiento scolar ne ls ciclos de l ansino giral i oubrigatório de l que ne l secundário.
=== Salude ===
Ls dados subre ls serbícios prestados ne ls spitales i centros de salude apuntan ne l sentido de eiboluçones cunsidrables. Ne ls atos clínicos regista-se ua partecipaçon seneficatiba de recursos houmanos i ua outelizaçon crecente de meios cumplementares de diagnóstico i terapéutica.
Ls atos registados an profilaxia/inoculaçones globales corresponden la bacinaçones praticadas ne ls centros de salude. L belume de atos queda na orde de uitenta miles mas, ambora seia aplicado predominantemente cun preocupaçones de prebençon de malinas an ninos cun eidade anferior a un anho, ye fuortemente cundicionado por particularidades i campanhas specíficas la nible lhocal.
Ls serbícios de ourgença ténen registado, ne ls redadeiros anhos, ua percura mais spressiba de l que ls de cunsulta. Esta eiboluçon terá sido mais seneficatiba ne l ámbito de ls centros de salude de l que ne l de l spitales.
Ls mobimientos de anternamiento ne ls spitales i centros de salude ténen mantido caratelísticas de cierta stablidade, situando-se la demora média an 7 ó 8 dies i la taxa de acupaçon a la buolta de 62%.
Ls meios cumplementares de diagnóstico ultrapassan ls dous milhones de eisames i análezes, anquanto ls meios cumplementares de terapéutica corresponden la mais de trezientos mil atos. La eiboluçon destes meios ten registado crecimentos médios seneficatibos. Todabie, ye possible ouserbar ua lhigeira tendéncia para a la rializaçon de l ato terapéutico corresponder, an média, ua menor outelizaçon de eisames i análezes.
L pessonal an atibidade ne ls serbícios de ls spitales i de ls centros de salude queda na orde de quatro miles de porfissionales. La eiboluçon giral ten registado un alargamiento afetabo de quadros, çtacando-se un cierto reforço de médicos, anfermeiros i técnicos de diagnóstico i terapéutica.
=== Sigurança social ===
L númaro de pensionistas de la Sigurança Social ne ls Açores queda na orde de l 47 miles de andebíduos.
Ls beneficiários an bida por belheç, que recíben pensones an sustituiçon de retribuiçones de l trabalho, repersentan cerca de 52% de l total; ls beneficiários an bida, mas ambálidos por acidente ó malina antes de la eidade de la reforma por belheç, repersentan cerca de 30% de l total; i, finalmente, las famílias de beneficiários por muorte destes repersentan cerca de 18%.
=== Cultura ===
Ls museus i las bibliotecas públicas repersentan meios pribilegiados de zambolbimiento de açones culturales, seia pulas capacidades patrimoniales i funcionales eisistentes, seia puls dibersos públicos que puoden atrair.
Ouserbando las eiboluçones de las percuras subre aqueilhes eiquipamentos culturales, por parte de bejitantes ne ls museus i de outelizadores nas bibliotecas, berifica-se que eisiste atualmente ua tendéncia de crecimiento an qualquiera ua deilhas. Todabie, se la tendéncia de la percura de bejitantes als museus prossegue a un ritmo mais regular i drento dun mesmo padron de las struturas eisistentes, yá la percura de outelizadores nas bibliotecas rebela, depuis dua lhigeira quebra ne ls finales de la década de nobenta, ua antensificaçon de l crecimiento ne ls anhos mais recentes, refletindo, pul menos an parte, la trasiçon de l funcionamiento de la biblioteca pública de Punta Delgada de las antigas para las nuobas anstalaçones, ne l stórico Coleijo de l Jesuítas.
Ouserbando agora la eiboluçon antra-anual pa ls mesmos tipos de eiquipamentos culturales, berifica-se que la percura ne ls museus antensifica-se ne ls meses de Berano, anquanto la percura nas bibliotecas, al cuntrário, ye maior nas outras staçones. Para esta defrença antre las çtribuiçones al lhongo de l anho cuntribuirá seneficatibamente la cumponente de turistas que bejitan ls museus, anquanto nas bibliotecas será mais la cumponente de studantes para lheituras antegradas na sue formaçon académica al lhongo de l anho scolar.
Durante l anho de 2003, ls apoios financeiros a las atibidades culturales, enquadrados juridicamente pul Decreto Lhegislatibo Regional n.º 22/97/La, de 4 de Nobembre, atingiran un montante na orde de 480 mil ouros.
==== Património ====
[[Fexeiro:Portas da Cidade de Ponta Delgada (Portugal).jpg|thumb|300px|[[Puortas de Punta Delgada]], [[Ilha de San Miguel]].]]
[[Fexeiro:Erm n s anjos 8.JPG|thumb|300px|[[Ermida de Nuossa Senhora de l Anjos]], [[Ilha de Santa Marie]].]]
L arquipélago de l Açores ten un rico i dibersificado património eidificado, ls eilemientos mais repersentatibos de l qual se ancontran classeficados i custan de la [[lista de património eidificado ne ls Açores]].
Stá an curso la rializaçon pul [http://www.iac-azores.org/andex.html Anstituto Açoriano de Cultura]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, por cuntrato cul [[Goberno Regional de l Açores]], de l ambentário cumpleto de l [http://www.ambentario.iacultura.t/ património cultural eimóbel de las ilhas]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, l qual, a la medida que bai sendo cuncluído an cada cunceilho, ye eiditado an belume própio. Ne ls tenermos de decreto de l parlamiento açoriano, funciona na [http://azores.gob.t/Portal/t/antidades/pgra-drcultura/?lhang=t&area=t Direçon Regional de la Cultura]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} un [http://pg.azores.gob.t/drac/ca/ambentario/andex.aspx Registo Regional de Benes Classeficados]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, l qual puode ser cunsultado bie [[Anterneta]].
Pula [http://www.azores.gob.t/NR/rdonlyres/A8E91E76-2C7D-4C56-A3F0-58F4C7CFEB1D/4246/DeclaraçãodeRetificaçãoN112004.doc Resoluçon n.º 126/2004, de 9 de Setembre]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} fui publicada la lhistaige global de l eimóbeis que se ancontrában classeficados a la data de antrada an bigor de l diploma que ne ls Açores atualmente enquadra l regime jurídico de ls benes classeficados, l [http://dre.t/pdf1s/2004/08/199A00/56845696.pdf Decreto Lhegislatibo Regional n.º 29/2004/La, de 24 de Agosto]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.
=== Çporto ===
Las atibidades çportibas ne ls Açores, enquadradas pulas federaçones associatibas de las dibersas modalidades, bénen mobimentando un númaro seneficatibo de atletas i agentes respunsables.
L númaro de anscritos na época de 2002/2003 aprossimou-se de cerca de 20 miles de atletas praticantes i de 8 cientos de treinadores.
Ls dados anteriores resultan dun porcesso de crecimiento assinalable yá que, ne ls redadeiros dieç anhos, l númaro de atletas praticamente duplicou i las cundiçones de enquadramiento técnico poderán traduzir-se pul rácio de 24 atletas por cada treinador, por cuntrapartida a un rácio einicial de 46 atletas.
An tenermos de repersentatibidade de las dibersas modalidades poderán agrupar-se dous cunjuntos segundo las caratelísticas:
* Çportibas mais andibiduales, que atraen anchas cientos ó mesmo a la buolta dun milhar de praticantes, cumo ls 606 de xadreç, 613 de nataçon, 614 de "karaté", 808 de ténis, 873 de judo, 1.050 de atletismo i 1.208 de ténis de mesa;
* Ó de jogo an eiquipa ambolbendo praticantes an númaro superior ó na orde de l miles, cumo ls 1.142 de andebol, 1.267 de basquetebol, 2.332 de boleibol i ls 5.584 de futebol.
== Situaçon ambiental ==
La análeze sucinta que a seguir se apersenta fui preparada a partir de l decumiento "Relatório de l Stado de l Ambiente - 2003", porduzido an Setembre de 2004, de la respunsablidade de la anton Secretarie Regional de l Ambiente.
=== Recursos hídricos ===
Ne ls Açores, las necidades de auga para uso ourbanos son las mais seneficatibas, repersentando cerca de 56% de las necidades totales, seguindo-se la andústria i la agropecuária, cun un peso de cerca de 20%. L turismo, la einergie i ls restantes usos repersentan inda un balor pouco seneficatibo, cerca de 3%.
Las augas subterráneas custituen la percipal ourige de auga, sastifazendo, mais de 97% de las defrentes outelizaçones.
Las çponiblidades eisistentes stan stimadas an cerca de 1.520 milhones de metros cúbicos, cunsidrando-se 10% deste balor cumo çponiblidade útele. Las maiores çponiblidades situan-se nas ilhas de l Pico i de S. Miguel i las menores ne l Corbo, Graciosa i Santa Marie. Relacionando las necidades cun las çponiblidades, regista-se maior presson subre ls recursos çponibles nas ilhas Graciosa, Terceira i S. Miguel.
La nible de las augas superficiales, zeignadamente las lhagonas, para para alhá de l balor paisagístico, turístico i ecológico, custituen-se cumo reserbas stratégicas de auga, sendo la garantie de la sue qualidade un de ls zafios de la geston de ls recursos hídricos. D'acuordo cun análeze i classeficaçones efetuadas a 17 lhagonas, la maiorie regista situaçones de poluiçon mais ó menos acentuada, deribada de cuntaminaçon difusa por atibidades agro-pecuárias i de fertilizaçon pouco racional, donde la amportança de ls porjetos an curso i la ampeçar relatibos a la custruçon de açudes, reflorestaçon de las faixas adjacentes a las lhinhas de auga, antre outras açones, ne l sentido de se reberter esta situaçon.
Quanto a las augas subterráneas, estas nun apersentan porblemas acentuados de qualidade, ambora, pontualmente, puodan adbir alguns porblemas deribados de la subre-sploraçon de aquíferos, cula cunsequente antruson salina, de l scesso de nitratos i de la cuntaminaçon microbiológica relacionados cula poluiçon difusa, proporcionada pula sploraçon agropecuária.
Ne l causo particular de las augas balneares, dun modo giral la maiorie de las zonas balneares apersenta ua qualidade de auga bastante razoable, l que ten oureginado ua classeficaçon adequada para ostentaçon de bandeira azul.
Ne l que diç respeito al abastecimiento de auga a las populaçones, l nible de atendimiento ye próssimo de l 100%, an tenermos de anfra-struturas de abastecimento. Todabie, pontualmente, por bie de fatores aleatórios i de perda de augas nas redes, eisiste cerca de 13% de la populaçon cun abastecimiento eirregular durante l anho.
La qualidade de la auga fornecida nin siempre sastifaç ls parámetros de qualidade eisigidos: se, por un lhado, mais de 84% de la populaçon serbida se ancontraba serbida por sistemas de tratamiento, por outro, cerca de 80% de la auga çtribuída era solo sujeita la zeinfeçon por cloraige, sin un cuntrole seneficatibo.
Ne l que cuncerne a la eisisténcia de sistemas de drenaige de augas residuales, l nible de l atendimiento era de cerca de 38% correspondendo ls restantes 62% la fossas séticas andibiduales. L nible de atendimiento relatibamente al tratamiento de augas residuales correspondia solo a 24% de la populaçon, balor relatibamente reduzido face a las metas fixadas.
=== Resíduos sólidos ourbanos (RSU) ===
La porduçon de RSU ten benido a oumentar, tenendo atingido cerca de 118,5 mil toneladas, an 2003, sendo cerca de 50% porduzido an S. Miguel, 20% na Terceira i l restante nas outras ilhas. La porduçon diária de RSU por habitante atinge yá ls 1,37Kg, sendo la maior parte custituída por matéria ourgánica, seguida de material de ambalaige, reforçando la necidade de recolha seletiba, cul oubjetibo de reciclar i balorizar estes materiales.
An tenermos de tratamiento i çtino final, pese ambora la custruçon de aterros cuntrolados i la amplementaçon de la recolha seletiba, an 2003 berificou-se inda que cerca de 6% de l resíduos fúrun depositados an bazadouros sin cuntrolo i 13% an bazadouros cuntrolados.
=== Resíduos andustriales i spitalares ===
Ouserba-se inda la ineisisténcia de çtino final adequado pa ls resíduos andustriales, berificando-se ua fraca adeson por parte de ls andustriales de antrega de mapas de registo de las quantidades porduzidas. An relaçon als resíduos spitalares, ténen tenido l tratamiento adequado, zeignadamente ls cunsidrados peligrosos, que son oubjeto de ancineraçon i/ó tratamiento químico.
=== Ambiente sonoro ===
De las dibersas formas de poluiçon eisistentes, l rugido ye ua de las que assume ua spresson ne ls Açores. Todabie, la eisisténcia de alguas reclamaçones de particulares andicia la possiblidade de situaçones pontuales dun nible sonoro ambiente arriba de l deseiado. A eilaboraçon dun cunjunto seneficatibo de mapas de rugido, la aquisiçon de eiquipamentos de mediçon, permite çpor ne l feturo próssimo de strumientos de monitoraige i de apoio al ourdenamiento de l território.
=== Qualidade de l aire ===
Ls andicadores normalmente outelizados para la caraterizaçon de la qualidade de l aire son l [[dióxido de alxofre]] (SO<sub>2</sub>), óxidos de azoto (NO<sub>x</sub>), [[Monóxido de carbono]] (CO) i partículas an suspenson. Eisisten outros poluentes, cumo l [[Ouzono]] troposférico (L<sub>3</sub>), que resultan de reaçones químicas antre poluentes purmários. Studos rializados andican que las cuncentraçones son anferiores als lhemites stablecidos na lhegislaçon.
=== Cunserbaçon de la natureza ===
An tenermos de la biodibersidade, stan eidantificadas 702 speces sóticas de flora, de las quales 36 cun caráter ambasor. An tenermos de fauna, stan ambentariadas 47 speces sóticas, çtinguindo-se 5 speces ambasoras, çtacando-se nestas redadeiras l zeignado scarabelho japonés. Ne l cunjunto de l arquipélago stan protegidas 115 speces, berificando-se, inda assi, 215 speces non amehaçadas.
=== Árias classeficadas i protegidas ===
La [[rede Natura 2000]] angloba 38 lhocales, cun ua ária aprossimada de 45,5 mil ha, anquanto las árias protegidas çtribuen-se por 31 lhocales, acupando ua ária de 68,4 mil ha. Stan definidos 23 Sítios de Amportança Quemunitária (SIC), que abrange ua ária total de 11,8 mil ha, 15 Zonas de Proteçon Special (ZPE), cun ua ária de 11,8 mil ha i stá a ser ultimado l Praino Setorial para la Rede Natura 2000.
== Açoreanos eilustres ==
* [[Antero de Quental]] ([[18 de Abril]] de [[1842]] - [[11 de Setembre]] de [[1891]]) - poeta.
* [[Francisco de Lhacerda]] ([[11 de Maio]] de [[1869]] - [[18 de Júlio]] de [[1934]]) - musicólogo, cumpositor i maestro.
* [[Manuel de Arriaga]] - Purmeiro Persidente eileito de la República Pertuesa. Mandato antre 24 de Agosto de 1911 i 26 de Maio de 1915. Naciu na cidade de la Horta a 8 de Júlio de 1840 i faleciu an Lhisboua a 5 de Márcio de 1917.
* [[Teófilo Braga]] ([[24 de Febreiro]] de [[1843]] - [[28 de Janeiro]] de [[1924]] an [[Lisboua]]) - scritor i 2.º Persidente de la República Pertuesa.
* [[Roberto Ibenes]] ([[12 de Júnio]] de [[1850]] an [[San Pedro (Punta Delgada)|San Pedro]] - [[28 de Janeiro]] de [[1898]] an [[Dafundo]], [[Lisboua]]) - oufecial de la armada, admenistrador quelonial i splorador de l cuntinente africano.
* [[Mota Amaral]] ([[15 de Abril]] de [[1943]] -) - Persidente de l Gobierno de la Region Outónoma de l Açores (1976-1995), i Persidente de la Assemblé de la República (9.ª lhegislatura).
* [[Pedro Pauleta|Pedro Resendes]] (Pauleta) ([[28 de Abril]] de [[1973]] -) - jogador de futebol.
* [[Jaime Gama]] ([[8 de Júnio]] de [[1947]] -) - político pertués, nacido na [[Fajana de Baixo]], Punta Delgada. Ye atualmente Persidente de la [[Assemblé de la República]], la segunda figura de l Stado pertués.
* [[Natália Correia]] ([[13 de Setembre]] de [[1923]] na [[Fajana de Baixo]], Punta Delgada — [[16 de Márcio]] de [[1993]] an [[Lisboua]]) - anteletual i atibista social, outora de stensa i bariada obra publicada, cun predomináncia para la poesie. Deputada a la [[Assemblé de la República]] (1980-1991), anterbeio politicamente al nible de la cultura i de l património, na defesa de ls dreitos houmanos i de ls dreitos de las mulhieres. Outora de la lhetra de l [[Hino de l Açores]].
* [[Bitorino Nemésio]] ([[Praia de la Bitória]], [[19 de Dezembre]] de [[1901]] — [[Lisboua]], [[20 de Febreiro]] de [[1978]]) - scritor i porsor ounibersitário.
== Simblos heiráldicos ==
[[Fexeiro:Azores.gif|thumb|Brasones de armas de l munecípios de l Açores.]]
La Region Outónoma de l Açores çpone de [[Brason de armas de l Açores|brason de armas]], [[Bandeira de l Açores|bandeira]], selo i [[Hino de l Açores|hino]] própios. San ls seguintes ls diplomas lhegales que regulan la heiráldica açoriana:
* [http://dre.t/pdf1sdip/1979/04/08400/05880589.PDF Decreto Regional n.º 4/79/La, de 10 de Abril]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. – Aproba ls simblos heiráldicos de la Region Outónoma de l Açores.
** [http://dre.t/pdf1sdip/1979/05/11400/09810982.PDF Decreto Regulamentar Regional n.º 13/79/La, de 18 de Maio]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. – Aproba la Bandeira de l Açores i la música de l Hino de l Açores, regulando l uso de la bandeira i la forma cumo debe ser hasteada.
*** Alterado pul [http://dre.t/pdf1sdip/2002/05/125B00/47734775.PDF Decreto Regulamentar Regional n.º 15/2002/La, de 31 de Maio]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.
** [http://dre.t/pdf1sdip/1980/10/23900/34163416.PDF Decreto Regulamentar Regional n.º 47/80/La, de 15 de Outubre]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. – Aproba la berson oufecial de l selo de la Region Outónoma de l Açores.
** [http://dre.t/pdf1s%5C1980%5C10%5C24400%5C35363536.pdf Decreto Regulamentar Regional n.º 49/80/La, de 21 de Outubre]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. – Aproba la lhetra de l Hino de l Açores. Regulamenta l Decreto Regional n.º 4/79/La, de 10 de Abril.
** [http://dre.t/pdf1sdip/1980/10/24700/35993600.PDF Decreto Regulamentar Regional n.º 51/80/La, de 31 de Outubre]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. – Aproba la berson oufecial de la çcriçon cumpleta de l brason de armas de l Açores.
* [http://dre.t/pdf1sdip/2006/06/110A00/40474049.PDF Decreto Lhegislatibo Regional n.º 21/2006/La, de 7 de Júlio]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. - Aproba l regime jurídico de la outelizaçon de l simblos heiráldicos de la Region Outónoma de l Açores, proibindo la sue outelizaçon para fines comerciales.
La outelizaçon de l simblos heiráldicos rege-se pulas mesmas normas que regen la outelizaçon de l simblos nacionales, debendo assi i todo ser dada precedéncia a estes.
== Ansígnias Honoríficas Açorianas ==
{{Artigo percipal|[[Ansígnias Honoríficas Açorianas]]}}
Las Ansígnias Honoríficas Açorianas bisan çtinguir, an bida ó la títalo póstumo, ls [[cidadanie|cidadanos]] ó las [[pessona coletiba|pessonas coletibas]] que se notablizáren por méritos pessonales ó anstitucionales, atos, feitos cíbicos ó por serbícios prestados a la [[Region Outónoma de l Açores]].
La atribuiçon de las Ansígnias Honoríficas Açorianas ténen lhugar ne l [[Die de la Region]], an sesson solene presidida puls Persidentes de la [[Assemblé Lhegislatiba Regional|Assemblé Lhegislatiba]] i de l Gobierno Regional.
{{Pertual/NUTS}}
[[Catadorie:Regiones outónomas pertuesas|Açores]]
[[Catadorie:Arquipélagos de l Ouceano Atlántico]]
[[Catadorie:Ilhas de l Atlántico]]
[[Catadorie:Ilhas de Pertual]]
5qgu3w0e568t4pkm0pj3zv9uzqgxnnb
Bahamas
0
862
107297
107093
2026-07-21T12:53:56Z
~2026-30875-10
15270
107297
wikitext
text/x-wiki
Las '''Bahamas''' (ó '''Baamas''') son un paíç de las [[Caraíbas]], antre l [[ouceano Atlántico]], a nordeste, i l [[mar de las Caraíbas]], a sudoeste . Ls territórios mais próssimos son la quelónia [[Reino Ounido|británica]] de [[Turks i Caicos]], a sueste, ls [[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]], a noroeste, [[Cuba]], a sudoeste , i l [[Haiti]], a sudeste. La sue capital ye [[Nassau]].
[[Fexeiro:Flag_of_the_Bahamas.svg|miniaturadaimagem|alt=Bandeira|Bandeira]]
== Stória ==
{{Ber artigo percipal|[[Stória de las Bahamas]]}}
L archipélago de Bahamas (nome deribado de l Pertués Baamas ó Bahamas maré baixa"), era habitado por [[índios]] [[arauaques]] antes de la chegada de [[Cristóvão Colombo]], an [[1492]]. Acupadas por [[angleses]] zde l [[seclo XVI]], las Bahamas serbírun de refúgio la [[piratas]]. La lhaboura de algodon entra an declínio cula fin de la [[scrabidon]], an [[1834]]. Passado la [[II Guerra Mundial]], crece l turismo ne l paíç.
[[Lynden Pindling]], de l [[Partido Lhibaral Porgressista]] ([[PLP]]), de maiorie negra, torna-se purmeiro-menistro an [[1967]], depuis de las purmeiras eileiçones lhegislatibas ne l paíç. An [[1973]], las Baamas cunquístan la andependéncia. Nas eileiçones de [[1992]], l [[Mobimiento Nacional Lhibre]] ([[FNM]]) oubtén maiorie. Pindling, denunciado por corrupçon, ye sustituído por [[Hubert Alexander Angraham]] na xefia de gobierno. La bitória de l FNM nas eileiçones de [[1997]] ye atribuída als resultados eiquenómicos positibos, i al ambolbimiento de l PLP an scándalos financeiros. La passaige de l [[ciclone tropical|furacon]] Floyd pul paíç, an [[1998]] faç sérios danos i prejudica l turismo.
== Política ==
{{Ber artigo percipal|[[Política de las Bahamas]]}}
[[Fexeiro:Club-med-beach-governors-harbour-eleuthera-bahamas.jpg|thumb|lheft|300px|Praia de l Club Med]]
Las Bahamas son un paíç andependiente i forma parte de la ''[[Commonwealth of Nations]]''. Las políticas i tradiçones jurídicas son aparecidas a las de l [[Reino Ounido]].
La [[Reina Elizabeth II]] comanda l stado, repersentada por gobernadores-gerales. L [[purmeiro-menistro]] ye l comandante de l gobierno i lhíder de l partido cun mais assentos ne l [[parlamento]]. L atual gobernador-giral ye [[Arthur Dion Hanna]] i l atual purmeiro-menistro ye [[Hubert Alexander Angraham]]. Ls [[senador]]s son nomeados. L [[poder eisecutibo]] ye eisercido pul gabinete. L [[poder lhegislatibo]] ye ambestido por dous nembros de l parlamento.
== Subdebisones ==
{{Ber artigo percipal|[[Subdebisones de las Bahamas]]}}
[[Fexeiro:Districts of the Bahamas.png|thumb|right|500px|Mapa de las Bahamas cun ls çtritos numarados. L çtrito de New Providence stá andicado ne l mapa cun '''NP''']]
Las Bahamas ó Baamas stan dibedidas an 32 çtritos:
== Geografie ==
{{Ber artigo percipal|[[Geografie de las Bahamas]]}}
[[Fexeiro:CIA map of the Bahamas.png|frame|lheft|Mapa de las Bahamas]]
La maior ilha de las Bahamas ye la ilha de [[Andros (Baamas)|Andros]], ne l oucidente de l arquipélago. La ilha de [[New Probidence]], la lheste de Andros, ye adonde se lhocaliza la capital, [[Nassau]], i adonde mora cerca de dous tércios de to la populaçon de l paíç. Outras ilhas amportantes son la [[Grande Bahama]] ne l norte i [[Inágua]] la sul.
La maior parte de las ilhas — formaçones de [[coral]] — son relatibamente prainas, cun alguas colinas baixas i arredondadas, la mais alta deilhas ye l monte [[Albernia]], na ilha [[Cat]], cun 63 m de altitude. L [[clima]] lhocal ye tropical, moderado pulas augas calientes de la [[corrente de l Golfo]], cun [[ciclone tropical|furacones]] i tormientas tropicales frequentes antre Maio i Outubre.
== Eiquenomie ==
{{Ber artigo percipal|[[Eiquenomie de las Bahamas]]}}
Nas Bahamas l turismo i la andustria pesqueira son mui relebantes pa la eiquenomie habendo minerales cumo sal, i aragonita an sou território.
== Demografie ==
{{Ber artigo percipal|[[Demografie de las Bahamas]]}}
La lhéngua oufecial ye l [[Lhéngua anglesa|anglés]], mas la maiorie de la populaçon fala l [[crioulo]] baamiano, de ourige anglesa.
[[Catadorie:Bahamas]]
[[Catadorie:Paízes de l Caribe]]
aqen2umlmoi2y86evl1fhirjcx5rzb9
107298
107297
2026-07-21T12:55:13Z
~2026-38935-23
15383
/* */
107298
wikitext
text/x-wiki
Las '''Bahamas''' (ó '''Baamas''') son un paíç de las [[Caraíbas]], antre l [[ouceano Atlántico]], a nordeste, i l [[mar de las Caraíbas]], a sudoeste . Ls territórios mais próssimos son la quelónia [[Reino Ounido|británica]] de [[Ilhas Turcas i Caicos|Turks i Caicos]], a sueste, ls [[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]], a noroeste, [[Cuba]], a sudoeste , i l [[Haiti]], a sudeste. La sue capital ye [[Nassau]].
[[Fexeiro:Flag_of_the_Bahamas.svg|miniaturadaimagem|alt=Bandeira|Bandeira]]
== Stória ==
{{Ber artigo percipal|[[Stória de las Bahamas]]}}
L archipélago de Bahamas (nome deribado de l Pertués Baamas ó Bahamas maré baixa"), era habitado por [[índios]] [[arauaques]] antes de la chegada de [[Cristóvão Colombo]], an [[1492]]. Acupadas por [[angleses]] zde l [[seclo XVI]], las Bahamas serbírun de refúgio la [[piratas]]. La lhaboura de algodon entra an declínio cula fin de la [[scrabidon]], an [[1834]]. Passado la [[II Guerra Mundial]], crece l turismo ne l paíç.
[[Lynden Pindling]], de l [[Partido Lhibaral Porgressista]] ([[PLP]]), de maiorie negra, torna-se purmeiro-menistro an [[1967]], depuis de las purmeiras eileiçones lhegislatibas ne l paíç. An [[1973]], las Baamas cunquístan la andependéncia. Nas eileiçones de [[1992]], l [[Mobimiento Nacional Lhibre]] ([[FNM]]) oubtén maiorie. Pindling, denunciado por corrupçon, ye sustituído por [[Hubert Alexander Angraham]] na xefia de gobierno. La bitória de l FNM nas eileiçones de [[1997]] ye atribuída als resultados eiquenómicos positibos, i al ambolbimiento de l PLP an scándalos financeiros. La passaige de l [[ciclone tropical|furacon]] Floyd pul paíç, an [[1998]] faç sérios danos i prejudica l turismo.
== Política ==
{{Ber artigo percipal|[[Política de las Bahamas]]}}
[[Fexeiro:Club-med-beach-governors-harbour-eleuthera-bahamas.jpg|thumb|lheft|300px|Praia de l Club Med]]
Las Bahamas son un paíç andependiente i forma parte de la ''[[Commonwealth of Nations]]''. Las políticas i tradiçones jurídicas son aparecidas a las de l [[Reino Ounido]].
La [[Reina Elizabeth II]] comanda l stado, repersentada por gobernadores-gerales. L [[purmeiro-menistro]] ye l comandante de l gobierno i lhíder de l partido cun mais assentos ne l [[parlamento]]. L atual gobernador-giral ye [[Arthur Dion Hanna]] i l atual purmeiro-menistro ye [[Hubert Alexander Angraham]]. Ls [[senador]]s son nomeados. L [[poder eisecutibo]] ye eisercido pul gabinete. L [[poder lhegislatibo]] ye ambestido por dous nembros de l parlamento.
== Subdebisones ==
{{Ber artigo percipal|[[Subdebisones de las Bahamas]]}}
[[Fexeiro:Districts of the Bahamas.png|thumb|right|500px|Mapa de las Bahamas cun ls çtritos numarados. L çtrito de New Providence stá andicado ne l mapa cun '''NP''']]
Las Bahamas ó Baamas stan dibedidas an 32 çtritos:
== Geografie ==
{{Ber artigo percipal|[[Geografie de las Bahamas]]}}
[[Fexeiro:CIA map of the Bahamas.png|frame|lheft|Mapa de las Bahamas]]
La maior ilha de las Bahamas ye la ilha de [[Andros (Baamas)|Andros]], ne l oucidente de l arquipélago. La ilha de [[New Probidence]], la lheste de Andros, ye adonde se lhocaliza la capital, [[Nassau]], i adonde mora cerca de dous tércios de to la populaçon de l paíç. Outras ilhas amportantes son la [[Grande Bahama]] ne l norte i [[Inágua]] la sul.
La maior parte de las ilhas — formaçones de [[coral]] — son relatibamente prainas, cun alguas colinas baixas i arredondadas, la mais alta deilhas ye l monte [[Albernia]], na ilha [[Cat]], cun 63 m de altitude. L [[clima]] lhocal ye tropical, moderado pulas augas calientes de la [[corrente de l Golfo]], cun [[ciclone tropical|furacones]] i tormientas tropicales frequentes antre Maio i Outubre.
== Eiquenomie ==
{{Ber artigo percipal|[[Eiquenomie de las Bahamas]]}}
Nas Bahamas l turismo i la andustria pesqueira son mui relebantes pa la eiquenomie habendo minerales cumo sal, i aragonita an sou território.
== Demografie ==
{{Ber artigo percipal|[[Demografie de las Bahamas]]}}
La lhéngua oufecial ye l [[Lhéngua anglesa|anglés]], mas la maiorie de la populaçon fala l [[crioulo]] baamiano, de ourige anglesa.
[[Catadorie:Bahamas]]
[[Catadorie:Paízes de l Caribe]]
9uo2gperfcanrcinewiaye3mbmn22oa
Budismo
0
922
107316
86111
2026-07-21T20:37:48Z
~2026-38935-23
15383
/* */
107316
wikitext
text/x-wiki
{{Budismo|terse=1}}
[[Fexeiro:KamakuraDaibutsu4049.jpg|300px|right]]
L '''budismo''' ye ua relegion i filosofie baseada ne ls ansinamientos deixados por Sidarta Gautama, ó Sakyamuni (l sábio de l clana de ls Sakya), l Buda stórico, que bibiu antre 563 i 483 a.C. ne l [[Nepal]]. De alhá l budismo spalhou-se atrabeç de la [[Índia]], [[Ásia Central]], [[Tibete]], [[Sri Lanka]] (antigo Ceilon), Sudeste Asiático cumo tamien para países de l Leste Asiático, ancluindo [[China]], [[Coreia de l Sul|Coréia]], [[Myanmar]], [[Ásia]] i [[Japon]]. Hoije l budismo stá an quaije todos ls países de l mundo, muito dibulgado pulas defrentes scuolas budistas, i cunta cun cerca de 376 milhones de seguidores.
== Ansinamientos i doutrina ==
Al cuntrário de l pensamiento quemun, l budismo nun ye ua relegion, puis nun eisiste un dius criador, nun eisisten dogmas i nin proselitismo, inda assi tamien nun serie correto chamar-la solo cumo ua filosofie, puis aborda muito mais que ua mera absorçon anteletual. L Budismo nun ten ua definiçon, tenendo aqueilha que qualquiera praticante le queira dar, mas poderemos chamá-la de camino de crecimiento de spritual, atrabeç de ls ansinamientos de ls Buddhas.
Ls ansinamientos básicos de l budismo son: eibitar l mal, fazer l bien i cultibar la própia miente. L oubjetibo ye la fin de l ciclo de sofrimiento, samsara, çpertando ne l praticante l'antendimiento de la rialidade redadeira - l Nirbana.
L punto de partida de l budismo ye la percepçon de que l deseio causa einebitablemiente delor. Debe-se antoce eiliminar l deseio para se eiliminar a delor. Cun l'eiliminaçon de la delor, atinge-se la paç anterior, que ye sinónimo de felcidade.
La moral budista ye baseada ne ls percípios de preserbaçon de la bida i moderaçon. L treino mental foca na deciplina moral (sila), cuncentraçon meditatiba (samadhi), i sabedorie (prajña).
Ânque l budismo nun negar l'eisisténcia de seres subrenaturales (de fato, hai muitas refréncias nas scrituras Budistas), el nun dá nanhun poder special de criaçon, salbaçon ó julgamiento a esses seres, nun cumpartindo de la noçon de Dius quemun a las relegiones abraámicas (judaísmo, crestianismo i eislamísmo).
La base de l budismo ye la cumprenson de las Quatro Nobres Berdades, ligadas a la custataçon de l'eisisténcia dun sentimiento d'ansastifaçon (Dukkha) eisitente na própia eisisténcia, que puode, inda assi, ser ultrapassado atrabeç de la prática de l Nobre Camino Ótuplo.
Outro cunceito amportante, que de cierto modo resume la cosmobison budista, ye l de las trés marcas de l'eisisténcia: l'ansastifaçon (Dukkha), l'ampermanéncia (Anica) i l'ouséncia dun "you" andependiente (Anatta).
La flor de lótus i la cruç suástica son simblos de l Budismo (ber simblogie budista).
== Scuolas ==
L budismo dibediu-se an bárias scuolas, alguas benírun a zaparecer. La percipal debison atualmente eisistente ye antre la scuola Therabada i las linhaiges Mahayana i Bajrayana.
== Ouriges ==
[[Fexeiro:Hong Kong Budha.jpg|150px|thumb|right|Buda na ilha de Lantau, an [[Hong Kong]].]]
L budismo formou-se ne l nordeste de la [[Índia]], antre l seclo VI a.C. i l seclo IV a.C. Este período corresponde a ua fase d'alteraçones sociales, políticas i eiconómicas nesta region de l mundo. La antiga relegiosidade bramánica, centrada ne l sacreficio d'animales, era questionada por bários grupos relegiosos, que giralmiente stában alredror dun mestre.
Un destes mestres relegiosos fui Siddhartha Gautama, l Buda, que na sue bida la maiorie de ls académicos oucidentales i andianos pon antre 563 a.C. i 483 a.C., anque ls académicos japoneses cunsidran mais probable la data 448 a.C. 368 a.C.. Siddhartha naciu na poboaçon de Kapilabastu, que se cuida ser l'aldé andiana de Piprahwa, cerca de la frunteira ando-nepalesa. Pertencie a la casta guerreira (ksatriya).
Bárias lendas posteriores dízen que Siddhartha bibiu ne l luxo, tenendo l sou pai se sforçado por eibitar que l sou filho antrasse an cuntato culs aspetos zagradables de la bida. Por buolta de ls 29 anhos, l moço Siddhartha decidiu abandonar la sue bida, renunciando a todos ls benes materiales, i adatando la bida dun renunciante. Praticou l'ioga (nua forma que nun ye la mesma que ye hoije seguida ne ls países oucidentales), i seguiu práticas ascéticas stremas, mas acabou por abandoná-las, bendo que nun cunseguie obtener nada deilhas. Segundo la tradiçon, a la fin dua meditaçon sentado debaixo dua fieira, çcubriu la seluçon pa la libartaçon de l ciclo de las eisisténcias i de las muortes que l'atermentaba.
Pouco depuis decidiu tornar a la sue bida eirrante, tenendo chegado a un bosque cerca de Benares, adonde dixo un çcurso relegioso diante de cinco moços, que cumbencidos puls sous ansinamientos, se tornórun ls sous purmeiros deciplos i cun que que formou la purmeira quemunidade monástica (sangha). L Buda dedicou anton l restro de la sue bida (talbeç trinta ó cinquenta anhos) a pregar la sue doutrina atrabeç dun método oural, nun tenendo deixado qualquiera scrito.
Las scuolas numericamiente mais spressibas na atualidade son:
* Therabada, stablecida ne l sudeste asiático;
* Zen japonés i Chan chinés, scuolas cun énfase na meditaçon . Alguns studiosos cunsidran estas scuolas cumo ua linhaige Mahayana. Outros dízen que, pula énfase ser defrente, i pul Zen/Chan ser "çcendentes" tamien de l Taoísmo, dében ser cunsidrados ua scuola a la parte;
* las scuolas japonesas debocionales de la Tierra Pura (Jodo Shu) i Berdadeira Tierra Pura (Jodo Shinshu), i las scuolas ligadas a la Nitiren, todas Mahayana;
* las scuolas tántricas de l Budismo tibetano (Nyingma, Kagyu, Gelug, Sakya) que fázen parte de la linhaige Bajrayana.
Hai muita polémica i cunfuson ne l'oucidente alredror de l budismo, debido percipalmiente a la falta d'anformaçon correta. Muitos mobimientos eisoteristas i sincréticos percúran apersentar-se cumo "berdadeiros budismos", "adataçones pa l Oucidente", etc. Frequentemente questiona-se quanto al budismo ser ó nun ua relegion (por nun aceitar l'eisisténcia dun dius criador de l mundo).
== Cosmologie ==
La cosmologie budista cunsidra que l'[[ouniberso]] ye cumpuosto por bários sistemas mundiales, sendo que cada un destes ten un ciclo de nacimiento, zambolbimiento i declínio que dura bilhones d'anhos.
Nun sistema mundial eisisten seis reinos que por sue beç ancluen bários nibles, nun total de trinta i un.
L reino de ls anfiernos situa-se na parte de baixo. La cuncepçon de l'anfierno budista ye defrente de la cuncepçon crestiana, na medida an que l'anfierno nun ye un lugar de premanéncia eiterna nin l renacimiento nesse local ye l resultado dun castigo debino; ls seres que móran ne l'anfierno libértan-se del assi que l malo karma que ls cunduziu eilhi se sgota. Por outro lado, l budismo cunsidra qu'eisisten nun solo anfiernos calientes, mas tamien anfiernos frius.
Arriba de l reino de ls anfiernos pul lado squierdo stá l reino animal, l único de ls bários reinos percetible als houmanos i adonde bíben las bárias speces.
Arriba de l reino de ls anfiernos pul lado dreito stá l mundo de ls spritos ábidos ó fantasmas (negra). Ls seres que nel bíben sínten custantemiente sede ó fame sin nunca tener estas necidades saciadas. La arte budista repersenta ls habitantes deste reino cumo tendo un stómago de l tamanho dua muntanha i ua boca mui pequeinha.
L reino seguinte ye l de ls Asura (termo traduzido cumo "Titanas" ó de ls antidiuses). Ls sous habitantes eilhi nacírun an resultado d'açones positibas rializadas cun un sentimiento d'ambeija i cumpetiçon i bíben an guerra custante culs diuses.
L quinto reino ye l de ls seres houmanos. Ye cunsidrado cumo un reino de nacimiento deseiable, mas al mesmo tiempo defícele. La bida anquanto houmano ye bista cumo ua bia antermédia nesta cosmologie, sendo caratelizada pula alternáncia de las alegries i de ls sufrimientos, l que d'acordo cula perspetiba budista faborece la tomada de cuncéncia subre la cundiçon samsárica.
L redadeiro reino ye l de ls diuses (deba) i ye cumpuosto por bários nibles ó residéncias. Ne ls nibles mais próssimos de l reino houmano bíben seres que debido a la prática de buonas açones lieban ua açon harmoniosa. Ls nibles antre l bigésimo terceiro i l bigésimo sétimo son chamados cumo "Residéncias Ruras", sendo habitadas por seres que stan cerca d'atingir l'eiluminaçon i nun tornórun a renacer cumo houmanos.
== Scrituras ==
[[Fexeiro:Tipitaka1.jpg|thumb|Eidiçon de l Cánone Pali]]
[[Buda]] nun deixou nada scrito. D'acordo cula tradiçon budista, inda ne l própio anho an que l Buda morriu tenerie sido rializado un cuncílio na cidade de Rajaghra adonde çcípulos de l Buda recitórun ls ansinamientos nua assemblé de monges que ls trasmitírun de forma oural als sous çcípulos. Mas, la storicidade deste cuncílio ye albo de debate: para alguns este relato nun passa dun modo de legitimaçon posterior de l'outenticidade de las scrituras.
Por buolta de l seclo I a.C. ls ansinamientos de l Buda ampeçórun a ser scritos. Un de ls purmeiros lugares adonde se scribírun esses ansinamientos foi ne l Sri Lanka, onde se custitui l chamado Cánone Pali. L Cánone Pali ye cunsidrado pula tradiçon Therabada cumo cuntendo ls testos que se achégan mais de ls ansinamientos de l Buda. Nun eisisten ne l budismo un libro sagrado cumo la Bíblia ó l Alcoron que seia eigual para todos ls crentes; para alhá de l Cánone Pali, eisisten outros cánones budistas, cumo l chinés i l tibetano.
L canóne budista debide-se an trés grupos de testos, chamado "Triplo Cesto de Flores" (tipitaka an pali i tripitaka an sánscrito):
# Sutra Pitaka: agrupa ls çcursos de l Buda cumo terian sido recitados por Ananda ne l purmeiro cuncílio. Debide-se por sue beç an bários subgrupos;
# Binaya Pitaka: reúne l cunjunto de regras que ls monges budistas dében seguir i cuja transgresson ye albo dua peniténcia. Cuntén testos que amóstran cumo apareciu detreminada regra monástica i fórmulas rituales ousadas, por eisemplo, na ourdenaçon. Estas regras terian sido relatadas ne l purmeiro cuncílio por Upali;
# Abhidharma Pitaka: trata de l'aspeto filosófico i psicológico cuntido ne ls ansinamientos de l Buda, ancluindo listas de termos técnicos.
Quando se berificou l'ascenson de l budismo Mahayana esta tradiçon alegou que l Buda ansinou outras doutrinas que permaneceran ocultas até que l mundo stubisse pronto para recebir-las; desta forma la tradiçon Mahayana anclui outros testos que nun stan ne l Therabada.
== Difuson de l budismo ==
=== Índia ===
[[Fexeiro:Buddha Bodh-Gaya.JPG|thumb|300px|left|Státua de Buda ne l [[Templo Mahabodhi]], an [[Bodh Gaya]], [[Índia]].]]
A partir de l sou local de nacimiento ne l nordeste andiano, l budismo spalhou-se para outras partes de l norte i pa l centro de la Índia.
Durante l reinado de l'amperador mauria Asoka, que cumbertiu-se al budismo i que gobiernou ua ária semelhante a la de la Índia cuntemporánea (cun eicepçon de l sul), esta relegion cunsulidou-se. Apuis de tener cunquistado la region de Kalinga pula fuorça, Asoka decidiu que a partir d'anton gobernarie cun base ne ls preceitos budistas. L amperador ourdenou la custruçon de spedaries pa ls biajantes i que fusse porporcionado tratamiento médico nun solo als houmanos, mas tamien als animales. L rei aboliu tamien la tertura i probablemente la pena de muorte. La caça, çporto tradecional de ls reis, fui sustituído pula peregrinaçon a locales budistas. Anque de faborecido l budismo, Asoka rebelou-se tamien tolerante para cul hinduísmo i l jainismo.
[[Asoka]] pretendiu tamien dibulgar l budismo pul mundo, cumo rebélan ls sous éditos. Segundo estes fúrun ambiados eimissários cun çtino a la [[Síria]], [[Eigito]] i [[Macedónia]] (anque nun se saba se chegórun als sous çtinos) i para ouriente para un tierra de nome Subarnabhumi (Tierra de l Ouro) que nun se cunseguiu eidantificar cun sigurança.
L ampério mauria chegou al fin an finales de l seclo II a.C. La Índia fui anton dominada pulas dinasties locales de ls Sunga (c.185-173 a.C.) i de ls Kanba (c.73-25 a.C.), que perseguírun l budismo, ambora este cunseguisse prebalecer. Cerca de l'ampeço de l'era atual l noroeste de la Índia fui ambadido puls Citas que formarian la dinastie de ls Kuchanes. Un de ls mais amportantes reis desta dinastie, Kanishka (c. 127-147), fui un grande proselitista de l budismo.
Durante l'era de la dinastie Guta (320-540) ls monarcas faborécen l budismo, mas tamien l'hinduísmo. An meados de l seclo VI, ls Hunos Brancos ouriundos de la Ásia Central, ambáden l noroeste de la Índia, probocando la çtruiçon d'einúmaros mosteiros budistas. A partir de 750 la dinastie Pala gobiernou ne l nordeste de la Índia até al seclo XII, apoiando ls grandes centros monásticos budistas, antre ls quales l de Nalanda. Mas a partir de l seclo XII l budismo entra nua queda definitibo debido an bários fatores. Antre estes ancuntrában-se l rebibalismo hindu que se manifestou cun figuras cumo Adi Shankara i pulas ambasones de ls muçulmanos de l seclo XII i XIII.
=== Sri Lanka i Sudeste de la Ásia ===
[[Fexeiro:Wat Mahathat Sukhothai 01.jpg|thumb|300px|left|[[Wat Mahathat]], [[Sukhothai]], [[Tailándia]].]]
La tradiçon cingalesa atribui l'antroduçon de l budismo ne l Sri Lanka al monge Mahinda, filho de Asoka, que terie chegado a l'ilha an meados de l seclo III a.C. acumpanhado por outros missionários. Este grupo terie cumbertido al budismo l rei Debanampiya Tissa i grande parte de la nobreza local. L rei ourdenou la custruçon de l Mahabihara ("Grande Mosteiro" an pali) na anton capital de l Sri Lanka, Anuradhapura. L Mahabihara fui l grande centro de l budismo Therabada na ilha ne ls seclos seguintes.
Fui ne l [[Sri Lanka]] que por bolta de l'anho 80 a.C. se redigiu l Cánone Pali, la coletánea mais antiga de testos que reflíten ls ansinamientos de l Buda. Ne l seclo V d.C. chegou a l'ilha l monge Buddhaghosa que fui respunsable por coligir i eiditar ls purmeiros comentairos feitos al Cánone, traduzindo-los pa l pali.
Na [[Tailándia]] l budismo lançou raízes ne l seclo VII ne ls reinos de Dbarabati (ne l sul, na region de l'atual Banguecoque) i de Haripunjaya (ne l norte, na region de Lamphun), ambos reinos de l'etnie Mon. Ne l seclo XII l pobo Tai, que chegou al território benido de l sudoeste de la China, adotou l budismo Therabada cumo la sue relegion.
La persença de l budismo na [[Península Malaia]] stá atestada zde l seclo IV d.C., assi cumo nas ilhas de [[Jaba]] i [[Sumatra]]. Nestas regiones berificou-se un sincretismo antre l budismo Mahayana i l xibaísmo, que stá inda hoije persente an locales cumo l'ilha de [[Bali]]. Antre l seclo VII i l seclo IX la dinastie budista de ls Xailendra gobiernou partes de la [[Andonésia]] i la Península Malaia, tendo sido respunsable pula custruçon de l Borobodur, ua einorme stupa que ye l maior menumiento eisistente ne l'heimisfério sul. L eislan chegou a la Andonésia ne l seclo XIV trazido puls mercadores, acabando por sustituir l budismo cumo relegion dominante. Atualmiente l budismo ye percipalmente praticado pula quemunidade chinesa de la region.
=== China ===
La tradiçon atribui l'antroduçon de l budismo na [[China]] al amperador han [[Ming-Ti]]. Este amperador tubo un suonho an que biu un ser boador dourado, anterpretado cumo ua bison de l [[Buda]], i ourdenou que fússen ambiados eimissários a la Índia para que trazíssen la doutrina.
Andependientemente de la tradiçon, l budismo solo se spalhou na China ne ls seclos V i VI cul apoio de la dinastie Wei i Tang. Durante este período establécen-se na China scuolas budistas d'ourige andiana al mesmo tiempo que se zambuolben scuolas própias chinesas.
=== Coréia i Japon ===
[[Fexeiro:Kanji zen.jpg|thumb|250px|left|[[Kanji]] japonés para "Zen"]]
L budismo antrou na [[Coréia]] ne l seclo IV. Nesta altura la Coréia nun era un território unificado, ancuntrando-se dibedida an trés reinos ribales: l reino de Koguryo, ne l norte, l reino de Paekche, ne l sudoeste i l reino de Silla, ne l sudeste. Estes trés reinos reconhecerian l budismo cumo relegion oufecial, tendo sido purmeiro a fazé-lo Paekche (384), seguindo-se l Koguryo (392) i Silla (528). An 668 l reino de Silla ounificou la Coréia debaixo de l sou poder i l budismo conheciu ua era de zambolbimiento. Fui neste período que bibiu l monge Wonhyo Daisa (617-686), que tentou promober un budismo de l qual fazíssen parte eilemientos de todas las seitas. Ne l seclo VIII fui difundido na Coréia l budismo de la scuola chinesa Chan, que tubo zambolbimientos própios na Coréia cul nome de son (ó seon) i que se tornou la scuola dominante.
L budismo cuntinou a florescer durante l'era Koryo (935-1392), até que la dinastia Li (1392-1910) faboreciu l cunfucionismo.
A partir de la Coréia i de la China l budismo foi antroduzido ne l Japon an meados de l seclo VI. An 593 l príncepe Shotoku declarou-lo cumo relegion de l Stado, mas l budismo foi até a la Eidade Média un mobimiento ligado a la corte i l'aristocracie sin larga adeson popular (ls missionários coreanos tenian apersentado a la corte japonesa l budismo cumo eilemiento de porteçon nacional). Durante l'era Nara (710-794) Héian (794-1185) zambolbírun-se bárias seitas. Son deste redadeiro período la scuola Shingon i Tendai. Durante l'era Kamakura (1185-1333) l budismo populariza-se finalmente culas scuolas Tierra Pura, Nichiren Daishonin i Zen.
=== Tibete ===
Ne l [[Tibete]] l budismo spalhou-se an dous momientos defrentes. L rei Srong-brtsan-sgan-po (c.627-c.650), anfluenciado pulas sues dues mulhieres budistas, decidiu mandar chamar al Tibete monges andianos para eilhi difundi la relegion. Durante l reinado de Khri-srong-lde-btsan custruiu-se l purmeiro mosteiro budista tibetano i an 747 chegou al território l notable monge andiano Padmasambhaba, qu'ourganizou l budismo tibetano. Mas, ua reaçon mala de la relegion andígena, l [[Bon]], lebarie a la supresson de l budismo ne ls dous seclos a seguir.
L budismo serie reintroduzido ne l Tibete a partir de l seclo XI, cula ajuda de l monge andiano Atisa que chegou al território an 1042. Cul passar de l tiempo formórun-se quatro scuolas: Sakyapa, Kagyupa, Nyingmapa i Gelugpa. An 1578 nembros desta redadeira scuola cumbertéran l mongol Altan Khan a la sue doutrina. Alta Khan criou l títalo de Dalai Lama, que cuncediu al lídere de la scuola Gelugpa. An 1641, cun ajuda de ls Mungóles, l quinto Dalai Lama derrotou l redadeiro príncepe tibetano i tornou-se l líder temporal de l Tibete. Ls seguintes dalai lamas fúrun na prática ls gobernantes de l Tibete até a l'ambason chinesa. L quinto dalai lama criou cargo de Panchen -lama, que reside ne l mosteiro de T-shi-lhun-po i que foi bisto cumo ua ancarnaçon de l Amitabha.
[[Catadorie:Budismo]]
9g3a6uk1p6f4afxvllbn1u8x0uok6jn
Cruzada
0
978
107359
96290
2026-07-22T18:41:29Z
~2026-38935-23
15383
/* */
107359
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}
Chama-se '''cruzada''' a qualquiera un de ls mobimientos [[Guerra|militares]], de carátener parcialmente [[crestiano]], que partiran de la [[Ouropa Oucidental]] i cujo oubjetibo era colocar la [[Tierra Santa]] (nome pul qual ls crestianos chamában la [[Palestina]]) i la cidade de [[Jarusalen]] sob la soberanie de ls crestianos. Estes mobimientos stendírun-se antre ls seclos [[seclo XI|XI]] i [[seclo XIII|XIII]], época an que la Palestina staba sob cuntrole de l [[turcos]] [[muçulmano]]s.
Ls ricos i poderosos cabalheiros de la [[Orde de San Juan de Jarusalen|Orde de San Juan de Jarusalen (Spitalários)]] i de l [[Orde de l Templários|Cabalheiros Templários]] fúrun criados pulas Cruzadas. La palabra ye tamien usada, por stenson, para çcrebir, de forma acrítica, qualquiera guerra relegiosa ó mesmo un mobimiento político ó moral.
== Antecedentes ==
Depuis que [[Maomé]] faleciu ([[632]]), las bagas de eisércitos árabes lhançórun-se cun un nuobo ferbor a la cunquista de ls sous antigos senhores, ls [[Ampério Bizantino|bizantinos]] i [[persas]] [[sassánidas]] que passórun décadas a guerrear-se. Estes redadeiros, depuis de alguas derrotas smagadoras, demoran 30 anhos a ser çtruídos, más grácias a la stenson de l sou ampério de l que a la resisténcia: l redadeiro [[Xá]] morre an [[Cabul]] an [[655]]. Ls bizantinos resisten menos: ceden ua parte de la [[Síria]], la [[Palestina]], l [[Eigito]] i l norte de [[África]], mas subrebíben i manténen la sue capital, [[Custantinopla]].
Nun nuobo ampulso, ls eisércitos cunquistadores muçulmanos lhánçan-se anton para la [[Índia]], la [[Península Eibérica]], l sul de [[Eitália]] i [[Fráncia]], las [[mar Mediterráneo|ilhas mediterránicas]]. Tornado un ampério tolerante i brilhante de l punto de bista anteletual i artístico, l ampério muçulmano sofre dun gigantismo i un anfraquecer guerreiro i político que bai ber als poucos las zonas más lhongínquas tornáren-se andependientes ó anton séren recuperadas puls sous inimigos, que guardában na mimória la época de cunquista: bizantinos, [[francos]], reinos neo-[[godos]].
Ne l [[seclo X]], esse zagregar acentua-se an parte debido a la anfluéncia de grupos de mercenários cumbertidos al [[eislan]] i que tentan criar reinos própios. Ls turcos [[seljúcidas]] (nun cunfundir cun ls turcos [[otomanos]] antepassados de ls criadores de l atual stado de la [[Turquie|Turquia]]), percurórun ampedir esse porcesso i cunseguen unificar ua parte desse território. Acentuan la guerra contra ls crestianos, smágan las fuorças bizantinas an [[Mantzikiert]] an [[1071]] cunquistando assi l lheste i centro de la [[Anatólia]] i tóman [[Jarusalen]] an [[1078]].
L Ampério Bizantino, depuis dun período de spanson ne ls seclos [[seclo X|X]] i [[seclo XI|XI]] stá an sérias dediculdades: bé-se la braços cun reboltas de nómadas ne l norte de la frunteira, i cula perda de l territórios eitalianos, cunquistados puls normandos. De l punto de bista anterno, la spanson de ls grandes domínios an detrimiento de l pequeinho campesinato resultara nua deminuiçon de ls recursos financeiros i houmanos çponibles al stado. Cumo seluçon, l amperador [[Aleixo I Comneno]] decide pedir auxílio melitar al Oucidente para poder anfrentar la amanaça [[seljúcida]].
L domínio de ls turcos seljúcidas subre la Tierra Santa terá sido percebido puls crestianos de l Oucidente cumo ua amenaça i ua forma de represson subre ls peregrinos i ls crestianos de l Ouriente. An [[1095]], ne l [[cuncílio de Clermont]], l [[papa Ourbano II]] sorta la multidon a lhibertar la [[Tierra Santa]] i a colocar Jarusalen de nuobo sob soberanie crestiana, apersentando la spediçon melitar que propone cumo ua forma de peniténcia. La multidon persente aceita entusiasticamente l zafio i lhougo parte an direçon al Ouriente, tenendo cunsigo ua cruç burmeilha subre las sues roupas (dende tenéren recebido l nome de "cruzados"). Assi ampeçában las cruzadas.
== Nuobe cruzadas (segundo la tradiçon) ==
[[Fexeiro:Carte croisade.png|thumb|300px|Rota de las percipales Cruzadas.]]
Tradicionalmente se fala an nuobe Cruzadas, mas, na rialidade, eilhas fúrun un mobimiento quaije permanente.
=== Cruzada Popular ó de ls Mendigos (1096) ===
{{Artigo percipal|[[Cruzada Popular]]}}
La [[Cruzada Popular]] ó [[Cruzada de l Mendigos|de l Mendigos]] ([[1096]]) fui un acuntecimiento stra-oufecial que cunsistiu nun mobimiento popular que bien carateriza l mesticismo de la época i ampeçou antes de la [[Purmeira Cruzada|Purmeira Cruzada oufecial]]. L monge [[Pedro, l Eremita]], grácias a sues pregaçones comobentes, cunseguiu reunir ua multidon. Antre ls guerreiros, habie ua multidon de [[mulhier]]s, bielhos i crianças.
Auxiliado por un [[cabalheiro]], [[Guautério Sin-Haberes]], ls peregrinos atrabessórun la [[Almanha]], [[Hungria]] i [[Vulgária]], causando desordenes i zacatos, sendo an parte aniquilados puls búlgaros. Inda ne l camino, sous seguidores tenien criado albrotes, massacrando quemunidades judaicas an cidades cumo [[Trier]] i [[Quelónia (Almanha)|Quelónia]], na atual Almanha.
Chegórun an péssimas cundiçones la [[Custantinopla]]. Mal eiquipada i mal alimentada, essa Cruzada massacrou [[judiu]]s pul camino, pilhou i çtruiu. Inda assi, l amperador bizantino [[Aleixo I Comneno]] recebiu ls seguidores de l eremita an Custantinopla. Prudentemente, Aleixo acunselhou l grupo a aguardar la chegada de tropas más bien eiquipadas. Mas la turba ampeçou a saquear la cidade.
L amperador bizantino, deseiando afastar esse "bando turbulento" de sue capital, oubrigou-los la se alojar fura de Custantinopla, acerca de la frunteira muçulmana, i percurou ancentibá-los a atacar ls anfiéis. Fui un zastre, pus la Cruzada de ls Mendigos chegou mui anfraquecida a la [[Ásia Menor]], adonde fui arrasada puls turcos. Solamente un reduzido grupo de antegrantes cunseguiu juntar-se a la [[Purmeira Cruzada|cruzada de l cabalheiros]].
[[Fexeiro:Roman du Chebalier du Cygne f176b Pierre l'Ermite.jpg|thumb|350px|left|[[Pedro, l Eremita|Pedro ''l Eremita'']] mostra l camino de Jarusalen als cruzados ([[eiluminura]] francesa, c.[[1270]])]]
Durante un més, más ó menos, todo l que ls cabalheiros turcos fazirun fui ouserbar la mobimentaçon de l ambasores, que se acupában solo de saquear las regiones próssimas de l acampamiento adonde fúrun alojados. Até que, an agosto de 1096, l bando anquieto cansou-se de sperar i partiu para la oufensiba.
Quando parte de ls ouropeus resolbiu partir an direçon a las [[muralha]]s de [[Nicéia]], cidade dominada puls muçulmanos, ua purmeira patrulha de suldados de l sulton turco [[Kilij Arslan]] fui ambiada, sin sucesso, para barrá-los. Animado pula purmeira bitória, l eisército de l Eremita cuntinou l ataque la Nicéia, tomou ua [[fortaleza (arquitetura melitar)|fortaleza]] de la region i comemorou se ambriagando, sin saber que staba caindo nua amboscada. L sulton mandou sous cabalheiros cercáren la fortaleza i cortáren ls canhales que lhebában [[auga]] als ambasores. Fui solo sperar que la sede se ancarregasse de aniquilá-los i derrotá-los, l que lhebou cerca dua [[sumana]].
Quanto al restante de ls cruzados maltrapilhos, fui inda más fácele streminá-los. Tan lhougo ls francos tentórun ua oufensiba, marchando lhentamente i lhebantando ua nubre de [[polareda]], fúrun recebidos por un ataque de [[flecha]]s. La maiorie morriu eilhi mesmo, yá que nun çpunha de nanhue proteçon. Ls que subrebibírun fugiran an pánico.
L sulton, que habie oubido stórias temibles subre ls francos, respirou albiado. Mal eimaginaba el que aqueilha era solo la purmeira ambason i que cabalheiros bien más preparados inda stában por benir.
=== Purmeira Cruzada (1096-1099) ===
{{Artigo percipal|[[Purmeira Cruzada]]}}
[[Fexeiro:First.Crusade.Map.jpg|thumb|right|400px|Rota de l lhíderes de la purmeira cruzada, por William Shepherd, Atlas Stórico, 1911.]]
Fui chamada tamien de '''Cruzada de l Nobres''' ó '''de l Cabalheiros'''. Al pregar i prometer la salbaçon a todos ls que morressen an cumbate contra ls pagones (lheia-se, [[muçulmano]]s) an [[1095]], l Papa [[Ourbano II]] staba a criar un nuobo ciclo. Ye cierto que la eideia nun era totalmente nuoba: parece que yá ne l [[seclo IX]] se declarara que ls guerreiros muortos an cumbate contra ls muçulmanos na [[Stória de la Sicília#Cunquista árabe|Sicília]] merecian la salbaçon. Mas desta beç la salbaçon nun era prometida nua situaçon scepcional.
Las bárias bersones que ne ls restan de l sou apelo mostran que Ourbano relatou tamien ls anfortúnios de ls crestianos de l ouriente, i sublinhou que se até anton ls cabalheiros de l oucidente habitualmente cumbatian antre si perturbando la paç, poderien agora lhutar contra ls berdadeiros einemigos de la fé, colocando-se al serbício dua buona causa. L apelo fui feito a todos sin çtinçon, pobres ó ricos. I fui, de fato, l que sucediu. Mas ls ricos i pobres debrebe formórun cruzadas apartadas.
Por buolta de [[1097]], un eisército de 30 mil homes, dentre eilhes muitos peregrinos, cruzou la [[Ásia Menor]], partindo de [[Custantinopla]]. La cruzada de l cabalheiros, tenendo recursos, ambora progredindo debagar, fazira un acuordo cul amperador de Vizáncio de le debolber ls territórios cunquistados als turcos. Lhiderada por grandes senhores, lhebaba quier propietários, quier filhos segundos de la nobreza. Esse acuordo serie çrespeitado, a la medida que l mal-antendido antre las dues partes crecerie.
[[Fexeiro:1099jerusalen.jpg|thumb|220px|left|A tomada de Jarusalen durante la Purmeira Cruzada an 1099, dun [[manuscrito]] [[mediebal]].]]
Ls [[Ampério Bizantino|bizantinos]] pretendian un grupo de mercenários solidamente enquadrados al qual se pagasse l soldo i que oubedecisse a las ordes - nun aqueilhas turbas andeciplinadas; ls cruzados nun stában çpuostos, depuis de tantos sacrifícios a antregar l que oubtinhan. Apesar de la animosidade antre ls lhíderes i de las promessas quebradas antre ls cruzados i ls bizantinos que ls ajudában, la Cruzada prosseguiu. Ls turcos stában simplesmente zourganizados. La cabalharie pesada i la anfantarie francas nun tenien speriéncia an lhutar contra la cabalarie lhebe i arqueiros turcos, i al alrobés. La resisténcia i la fuorça de ls cabaleiros bencírun la campanha nua série de bitórias, la maiorie mui defíceles.
An [[19 de Júnio]] de [[1097]], ls cruzados cercórun i tomórun [[Nicéia]], debolbendo-la als bizantinos, i lhougo tomórun l rumo de [[Antioquia]]. An júlio, fúrun atacados puls turcos an [[Dorileia]], mas cunseguiran bencé-los i, apuis de penosa marcha, chegórun als alredores de Antioquia an 20 de outubre. La cidade de [[Antioquia]] solamente cairieb, apuis de lhongo cerco, la [[3 de Júnio]] de [[1098]], cula ajuda dun sentinela arménio que facilitou la antrada de ls cruzados nas muralhas de la cidade. Seguiu-se un saque terrible de la populaçon muçulmana de la cidade, que quedou na posse de [[Boemundo I de Antioquia|Boemundo de Taranto]], l xefe de l [[normando]]s.
[[Godofredo de Bulhon]], apuis de lhongo cerco, cunquistou [[Jarusalen]] atacando ua guarniçon fraca an [[1099]]. La represson fui biolenta. Segundo l arcebispo [[Guilherme de Tiro]], la cidade oufrecie tal spetaclo, tal carnificina de inimigos, tal derramamiento de sangre que ls própios bencedores quedórun ampressionados de horror i çcontentamiento. Godofredo de Bulhon quedou solo cul títalo de protetor i, a la sue muorte, [[Balduíno]], sou armano, proclamou-se rei. Ls crestianos houmilhórun-se apuis de las dues cunquistas massacrando mui de l residentes, andifrentemente de la eidade, fé ó sexo. Apuis de la bitória, era perciso ourganizar la cunquista. Surgiran quatro [[stados cruzados]], coincidos coletibamente cumo ''Outremer'' ("Ultramar"), de l norte pa l sul: l [[Cundado de Edessa]], l [[Prencipado de Antióquia]], l [[Cundado de Trípoli]], i l [[Reino Lhatino de Jarusalen|Reino de Jarusalen]].
L sucesso de la purmeira cruzada pulas andeciplinadas tropas fui até cierto punto ua surpresa i acunteciu porque ls cruzados chegórun nun momiento de desorden naqueilha periferie de l mundo islámico. Ua beç cunquistado l território al inimigo, ls cruzados, cujos zamtendimientos cun ls [[Ampério Bizantino|bizantinos]] ampeçórun inda durante la campanha, nun más quejirun debolber las tierras als sous armanos de fé crestiana de l Ampério Bizantino.
[[Fexeiro:Croisés.jpg|thumb|200px|Cruzados (Lharousse, 1922)]]
Muitos de ls cumbatentes retirórun-se ua beç cunquistada Jarusalen (ancluindo ls grandes senhores), mas un núcleo quedou (cálclos chegan a falar de alguas cientos de cabalheiros i un milhar de homes la pie). Las cidades percipales (cumo Antioquia, Edessa) tornáren-se capitales de principados i reinos (ambora Jarusalen fusse de cierto modo l centro político i relegioso), cun outras marcas la protegé-los.
L sistema [[feudalismo|feudal]] fui trasplantado para ouriente cun alguas alteraçones: muitas bezes, an beç de recebir feudos, ls cabalheiros éran pagos cun dreitos ó rendas (modalidade que eisistie tamien na Ouropa). Las cidades mercantis eitalianas tornórun-se fundamentales para la subrebibéncia desses stados: permitiran la chegada de refuorços i antercetar ls mobimientos de las squadras muçulmanas, tornando l [[Mediterráneo]] outra beç un mar nabegable puls oucidentales. Mas debrebe ls muçulmanos eirien reagir.
De qualquiera modo, ne ls anhos seguintes, cula euforia de la bitória, más boluntários seguiran pa l Ouriente. Ls cuntingentes seguian por nacionalidades, cuntinando pouco ourganizados. Las motibaçones éran bariables: se alguns pretendian oubtener nuobos feudos, ó redimir-se de las sues faltas, habie tamien aqueilhes que "solo" pretendian ganhar batailhas, cobrir-se de glória, bénçones sprituales, i tornar para la sue tierra.
Ls gobernantes cruzados ancontrában-se an grande zbantaige numérica an relaçon a las populaçones muçulmanas que eilhes tentában cuntrolar. Assi, custruíran castielhos i cuntratórun tropas mercenárias para mantené-los sob cuntrole. La cultura i la religion de ls francos era mui stranha para catibar ls residentes de la region. De ls siguros castielhos, ls cruzados antercetában cabalheiros árabes.
Por aprossimadamente un seclo, ls dous lhados mantibírun un clássico cunflito de [[guerrilha]]. Ls cabalheiros francos éran mui fuortes, mas lhentos. Ls árabes nun aguentában un ataque de la cabalarie pesada, mas podien cabalgar an círclo an buolta deilha, na spráncia de ancapacitar las ounidades de ls francos i fazer amboscadas ne l deserto. Ls reinos cruzados lhocalizában-se, an sue maiorie, ne l lhitoral, pul qual eilhes podien recebir suprimientos i reforços, mas las custantes ancursones i l anfeliç populacho mostrában que eilhes nun éran un sucesso eiquenómico.
[[Fexeiro:Gustabe dore crusades the crusaders war machinery.jpg|thumb|200px|left|''La Máquina de Guerra de l Cruzados'', [[Gustabe Doré]] (1832-1883)]]
Ordes de monges cabalheiros fúrun formadas para lhuitar pulas tierras sagradas. Ls cabaleiros [[templário]]s i [[Orde de l Spitalários|spitalários]] éran, an sue maiorie, francos. Ls [[cabalheiros teutónicos]] (''Teutonicorun'') éran germánicos. Esses éran ls más brabios i detreminados de l cruzados, mas nunca éran suficientes para fazer la region quedar sigura. Ls reinos cruzados subrebibírun por un tiempo, an parte porque daprendírun a negociar, cunciliar i jogar ls defrentes grupos árabes uns contra ls outros.
Por buolta de l anho [[1100]], ua nuoba spediçon partiu. Chegados la [[Custantinopla]], lhebantórun-se çcussones cun ls bizantinos que stában fartos de tener aqueilhes bezinos moléstias que pilhában a tierra, portában-se dua forma mui más brutal an guerra, i quedában cul que cunquistában (para para alhá de las defrenças culturales i relegiosas).
Antretanto, ls turcos stában a ouneficar-se para tentar fazer face la estas amenaça. Eibitando cumbates diretos até al redadeiro momiento contra la cabalharie pesada crestiana, usórun táticas de amboscadas. An [[Mersiban]], smagórun un de l eisércitos crestianos (l de l [[lombardo]]s i [[francos]]) que fura abandonado puls sous lhíderes i cabaleiros (que fugírun). Estes fúrun seberamente craticados pula fuga, assi cumo Alexio, amperador de Bizáncio, por nun tener dado apoio.
Outro grupo, l eisército de [[Nibernales]], tamien fui çtruído de forma similar (cun fuga de lhíderes ancluída). La spediçon de la [[Aquitánia]] portou-se melhor: al menos ls cabalheiros quedórun a cumbatener i morrer juntamente cul pobo. Alguns poucos cunseguiran fugiran para Custantinopla. Trés eisércitos aniquilados an dous meses, anquanto que l pequeinho eisército de Jarusalen (cul nembros de la Purmeira Cruzada) derrotaba un eisército eigípcio.
Por alguns anhos, nun fúrun pregadas más cruzadas, i ls territórios crestianos ne l ouriente tubírun de se aguantar por cunta própia. Assumiran cumo padroeiro [[San Jorge]] de la [[Capadócia]], eisemplo de cabalheiro crestiano, i sou brason de armas, la cruç burmeilha nun scudo branco.
L [[cundado de Edessa]] caiu an [[1144]], sob [[Zangi]], gobernante de [[Alepo]] i [[Mosul]]. Cairan más tarde Antioquia an [[1268]], [[cundado de Trípoli|Trípoli]] an [[1289]] i l redadeiro puosto de l Cruzados, [[Acre (Eisrael)|Acre]], durou até [[1291]].
=== Segunda Cruzada (1147-1149) ===
{{Artigo percipal|[[Segunda Cruzada]]}}
An [[1145]], fui pregada ua nuoba cruzada por [[Papa Eugénio III|Eugénio III]] i [[Bernardo de Clarabal|San Bernardo]]. La perda de l [[Cundado de Edessa]] probocou la ourganizaçon dessa cruzada. Desta beç fúrun reis que respundírun al apelo: [[Luís BII de la Fráncia]] i [[Cunrado III de la Germánia|Cunrado III]] de l [[Sacro Ampério]], para nomear ls más amportantes. Curiosamente, ls cuntingentes [[Flandres|flamengos]] i [[Anglaterra|angleses]] acabórun por cunquistar [[Lisboua]] i tornar para las sues tierras na sue maiorie, ua beç que éran cuncedidas [[andulgéncias]] para quien cumbatie na [[Península Eibérica]].
L eisército de Cunrado acabou smagado puls turcos nun momiento de repouso. L que sobrou juntou-se als franceses, cul apoio de l [[templário]]s. Cun alguas dediculdades de trasporte, más ua beç ua parte de l eisército tubo de ser abandonada para trás (subretodo ls plebeus la pie), i estes tubírun de abrir camino contra ls turcos.
Lhuís BII i Cunrado an Jarusalen, depuis de alguas çcussones, acabórun por ser cumbencidos a atacar [[Damasco]], mas al fin de poucos dies tubírun que se retirar perante la amenaça dua parte de ls nobres fazé-lo por cunta própia. L resultado desta Cruzada fui miserable (se scetuarmos la cunquista de [[Lisboua]]), tenendo sucesso solo an azedar las relaçones antre ls reinos cruzados, ls bizantinos i ls gobernantes muçulmanos amigables. Nanhue nuoba cruzada fui lhançada até a un nuobo acuntecimiento: la cunquista de Jarusalen puls muçulmanos an [[1187]]. Ls crestianos anfrentában un adbersairo decidido, [[Saladino]].
[[Fexeiro:Gustabe dore crusades death of frederick of germany.jpg|thumb|La muorte de Frederico Barbaruiba, de Gustabe Doré (1832-1883)]]
=== Terceira Cruzada (1189-1192) ===
{{Artigo percipal|[[Terceira Cruzada]]}}
La Terceira Cruzada, pregada pul [[Papa Griegório BIII]] apuis de a tomada de [[Jarusalen]] pul sulton [[Saladino]] an [[1187]], fui chamada '''Cruzada de l Reis'''. Ye assi chamada pula partecipaçon de l trés percipales soberanos ouropeus de la época: [[Filipe II de Fráncia|Filipe Augusto]] ([[Fráncia]]), [[Frederico I de la Germánia|Frederico Barbaruiba]] ([[Sacro Ampério Romano-Germánico]]) i [[Ricardo Coraçon de Lhion]] ([[Anglaterra]]).
L amperador Frederico Barbaruiba, atendendo ls apelos de l papa, partiu cun un cuntingente alman de [[Ratisbona]] i tomou l itinerário [[Danúbio|danubiano]] atrabessando cun sucesso la [[Ásia Menor]], mas afogou-se na [[Cilícia]] al atrabessar l ''Sélef'' (hoije Goksu). La sue muorte repersentou l fin prático desse núcleo. Ls reis de [[Fráncia]] i [[Anglaterra]] passórun l tiempo to a querelar-se, até que aquel se retirou.
Se Ricardo Coraçon de Lhion cunseguiu alguns atos notables (la cunquista de [[Xipre]], [[San Juan de Acre|Acre]], Jaffa i ua série de bitórias contra afetabos superiores) tamien nun tubo peijo an massacrar prisioneiros (ancluindo mulhieres i crianças). Cun [[Saladino]], tubo un adbersairo a la altura, cumbatendo i trabando un subtil tático. An [[1192]], acabou-se por chegar a un acuordo: ls crestianos mantenien l que tenien cunquistado i oubtinhan l dreito de peregrinaçon, zde que zarmados, la Jarusalen (que quedaba an manos muçulmanas).
Se esse oubjetibo percipal falhara, alguns resultados tenien sido oubtidos: Saladino bira la sue carreira de bitórias einiciales antrar nun cierto ampasse i l território de [[Outremer]] (l nome que era dado als [[Stados cruzados|reinos cruzados]] ne l ouriente) subrebibira.
=== Quarta Cruzada (1202-1204) ===
{{Artigo percipal|[[Quarta Cruzada]]}}
[[Fexeiro:Gustabe dore crusades dandolo preaching the crusade.jpg|thumb|right|L doge ([[duque]]) Dándolo, de [[República de Beneza|Beneza]], pregando la cruzada ([[Gustabe Doré]])]]
'''La Quarta Cruzada''' fui chamada tamien de '''Cruzada Comercial''', por tener sido zbiada de sou antuito oureginal pul [[doge]] ([[duque]]) [[Dándolo]], de [[República de Beneza|Beneza]], que lhebou ls crestianos a saquear [[Zadar|Zara]] i [[Custantinopla]], adonde fui fundado l [[Reino Lhatino de Custantinopla]], fazendo cun que l abismo antre las eigreijas Oucidental i Ouriental se stablecisse definitibamente.
L [[Papa Inocéncio III]] apelou a ua cruzada an [[1198]] para cunquistar Jarusalen (l oubjetibo falhado de la Terceira Cruzada), mas ls preparatibos ampeçarian dous anhos depuis. Bários grandes senhores trouxírun eisércitos i stipulórun un acuordo cun [[República de Beneza|Beneza]] que trasportarie essas tropas na sue frota an troca dua quantie. L porblema ye que muitos de ls senhores acabórun por nun ir, i ls que fúrun nun tenien cundiçones para pagar l balor stipulado (que era fixo).
[[Fexeiro:Eugène Ferdinand Bitor Delacroix 012.jpg|left|thumb|250px|La antrada de ls cruzados an Custantinopla, de [[Eugène Delacroix]].]]
Fui criado un nuobo acuordo anton: ls cruzados cunquistarian [[Zadar|Zara]], ua cidade beneziana na [[Dalmácia]] que se reboltara, an troca dun adiamiento de l pagamiento. Antretanto chegórun amboras de [[Bizáncio]]. L Amperador Isaac II fura derrubado pul sou armano Aleixo III i fura cegado. L filho de Isaac II, de nome Aleixo IV, cunseguira fugir i apelara als cruzados pa l ajudáren: an troca de l colocáren ne l trono prometie-les denheiro i ls recursos de l ampério para la cunquista de Jarusalen. Inda hoije ls storiadores çcuten se las cousas se passórun assi ó se fui ua justificaçon pa l que se eirie suceder.
Ls cruzados aceitórun eimediatamente ua beç que esso parecie resulber ls sous porblemas. Partiran an 1202. L Papa cunsiderou que se atacassen território crestiano (nomeadamente Zara) quedarian scomungados. La cidade fui cunquistada i depuis de deixáren passar l Ambierno atacórun Custantinopla. La cidade resistiu, mas l amperador Aleixo III acabou por fugir cul tesouro de la cidade.
Cun nuobos ampostos a ser lhançados para pagar las promessas feitas als cruzados, debrebe la populaçon quedou a la beira de la rebolta. Aleixo B, un pariente afastado fizo un golpe matando Aleixo IV i colocando outra beç na prison Isaac II que fura lhibertado puls cruzados i gobernara cul filho.
[[Fexeiro:Byzantium1204.png|thumb|right|250px|L Ampério Bizantino depuis de la Quarta Cruzada. L mapa mostra l Ampério Lhatino, L Ampério de Nicéia, Trebizond i Épiros. Las frunteiras son mui anciertas.]]
Ls cruzados decidiran anton cunquistar an probeito própio l ampério, nomear un amperador lhatino i debedir ls territórios. Aleixo fugiu cun algun tesouro i la cidade fui saqueada puls lhatinos durante trés dies. Státuas, mosaicos, relíquias, riquezas acumuladas durante quaije un milénio fúrun pilhadas ó çtruídas durante ls ancéndios. La cidade sofriu un golpe tan terrible que nunca más cunseguiu se recumpor, mesmo depuis de tornar a ser griega an [[1261]]. I assi treminou la Quarta Cruzada, pus naide pensou más an dirigir-se para Jarusalen: la maiorie regressou cul que roubara, alguns quedórun cun feudos ne l ouriente.
=== Cruzada Albigense ===
{{Artigo percipal|[[Cruzada albigense]]}}
La [[Eigreija Católica]], sob l comando de l Papa [[Inocéncio III]], sentiu-se amenaçada pul grande númaro de pessonas que bian ne l [[catarismo]] un retorno al [[cristandade]] primitibo.
Ls [[Cátaros]] afirmában que la Eigreija se corrompera zde ls tiempos de [[Custantino I]] i rejeitában todos ls sacramientos. L Catarismo cunsidraba l poder papal ua spece de paganismo sob ua máscara de cristandade i, por esso, defendian la buolta a la eigreija simples de l [[Nuobo Testamiento]].
Aparentemente eilhes cunsiderában l mundo material antrinsicamente malo, mas ye amportante çtacar que grande parte de las anformaçones subre la fé albigense chegórun até nós de fuontes parciales, cumo la [[Anquisiçon]], por eisemplo. Por esso ye defícel saber detalhes daquilo que eilhes rialmente querien. Assi i todo, cierta mente buscában bibir cumo bibian ls crestianos ne l tiempo an que l [[Nuobo Testamiento]] fui scrito. L eisército de la Cruzada Albigense (muitos deilhes bagabundos, abintureiros i mercenários) criado pul Papa Inocéncio III, fui ancentibado pula Eigreija a ber ls cátaros cumo çcípulos de [[Satanás]] que ancentibában l suicídio i proibian l casamiento i la procriaçon. Mas todos cuncordan que ls Cátaros jamales jurában i cundenában la usura, cunforme ansino de [[Jasus]] i de l apóstolos.
An [[1208]], fui stipulada ua lhei amposta tamien pula Anquisiçon que declaraba l catarismo cumo heirege i an [[1209]] fui feita la Cruzada Albiginese, un eisército sedento de sangre mandado para aniquilar ls Cátaros an [[Carcassonne]] (capital cátara) i an outros lhocales. Muitos albigenses fúrun lhançados bibos nas fogueiras ourdenadas pul Papa Inocéncio III. Guardadas las debidas proporçones, muitos cumpórun l houlocausto albigense al [[houlocausto]] judiu praticado pula antoleráncia nazi na segunda guerra mundial.
Antretanto, hai corrientes de studiosos que acraditan que l percipal motibo para la reaçon fúrun las óndias de bioléncia contra crestianos lheales la Roma (culminando cul assassinato dun repersentante de Inocéncio III, que staba na region, ne l ampeço de l [[seclo XIII]]). La reforma de la Eigreija an si nun era posta an queston, trataba-se de outra filosofie. Afinal, un retorno al cristandade primitibo tamien era stimulado cuncomitantemente por [[Francisco de Assis]], na Eitália, i nun houbo represson de la cúpula de la Eigreija al mobimiento del. La reforma i l çpojamiento na Eigreija, antoce, nun serien l porblema, i si ua outra religion que surgie, cun un grau sarcerbado de radicalismo, l que eimediatamente tenerie causado spanto i probocado la reaçon de l Papa i de la maiorie de l católicos franceses, almanes i angleses.
=== Cruzada de las Crianças (1212) ===
[[Fexeiro:Gustabe dore crusades the childrenes crusade.jpg|thumb|La Cruzada de las Crianças, por [[Gustabe Doré]] (1832-1883)]]
{{Artigo percipal|[[Cruzada de las Crianças]]}}
La Cruzada de las Crianças, ye un misto de fantasia i fatos. La [[lenda]] baseia-se an dues mobimentaçones apartadas cun ourige na [[Fráncia]] i na [[Almanha]], ne l anho de [[1212]]. Esta cruzada tenerie ocorrido antre la Terceira i la Quarta Cruzada i serie un mobimiento stra-oufecial, baseado na fé que solo las almas puras (ne l causo las crianças) poderien lhibertar Jarusalen. Fui un zastre, pus la maiorie de las crianças morriu ne l camino, de fame ó de friu. Las que subrebibírun fúrun bendidas cumo scrabas puls turcos ne l Norte de la África. Alguns chegórun solamente até la Eitália, outros se çpersórun, i houbo aqueilhes que fúrun sequestrados i scrabizados puls muçulmanos.
=== Quinta Cruzada (1217-1221) ===
{{Artigo percipal|[[Quinta Cruzada]]}}
Tamien pregada por Inocéncio III, partiu an [[1217]] i fui lhiderada por [[André II de la Hungria|André II]], rei de la [[Hungria]], i por [[Leopoldo VI de Áustria|Leopoldo BI]], duque de la [[Áustria]]. Decidiu-se que para se cunquistar Jarusalen era neçairo cunquistar l [[Eigito]] purmeiro, ua beç que este cuntrolaba esse território.
Zambarcados an [[San Juan D'Acre]], decidiran atacar [[Damietta]], cidade que serbia de acesso al [[Cairo]], la capital. Depuis de cunquistar ua pequeinha fortaleza de acesso aguardórun reforços i metírun-se a camino. Depuis de alguns cumbates, i quando todo parecie perdido, ua série de crises na lhiderança eigípcia permitiran als cruzados acupar l campo inimigo. L sulton acabou por oufrecer l reino de Jarusalen i ua einorme quantie se ls crestianos retirassen; l cardeal Pelágio, que se tornara nun de ls xefes de la spediçon, acabou por cumbencer ls restantes a recusar.
Ampeçórun a cercar Damietta i depuis de alguas batailhas sofrírun ua derrota. L sulton renobou la perpuosta, mas fui outra beç recusada. Depuis dun lhongo cerco, que durou de febreiro la nobembre, la cidade caiu. Ls cunflitos antre ls cruzados agudizórun-se i perdiu-se tanto tiempo que ls eigípcios recuperórun fuorças. Reforços até [[1221]] chegórun als crestianos. Lhançórun-se nua oufensiba, mas ls muçulmanos fúrun retirando i lhebando ls cruzados a ua armadilha; sin quemido i cercados acabórun por tener de chegar a un acuordo: retirában-se de l Eigito i tenien sues bidas salbas.
=== Sesta Cruzada (1228-1229) ===
{{Artigo percipal|[[Sesta Cruzada]]}}
Fui lhiderada pul amperador de l [[Sacro Ampério]] [[Frederico II de l Sacro Ampério|Frederico II]], que tenie sido scomungado pul Papa. El partiu cun un eisército que fui deminuindo cun las deserçones, i ua semi-hostilidade de las fuorças crestianas lhocales debido a la sue scomunhon pul Papa. Aprobeitando-se de las çcórdies antre ls muçulmanos, Frederico II cunseguiu, por antermédio de la diplomacie, un tratado cun ls turcos que le cuncedie la posse de [[Jarusalen]], [[Belén]] i [[Nazaré (Eisrael)|Nazaré]] por dieç anhos. Mas la derrota de ls crestianos an [[Gaza]] fé-los perder ls Santos Lhugares an [[1244]].
=== Sétima Cruzada (1248-1250) ===
[[Fexeiro:Crusade damietta.jpg|thumb|300px|[[Luís IX de Fráncia]] (San Lhuiç) lhiderando ls cruzados ne l ataque la Damietta, ne l Eigito]]
{{Artigo percipal|[[Sétima Cruzada]]}}
Fui lhiderada pul rei de la Fráncia [[Luís IX de Fráncia|Luís IX]], más tarde canonizado cumo San Lhuís. El zambarcou diretamente ne l Eigito i, depuis de alguns cumbates, cunquistou [[Damietta]]. Outra beç l sulton oufreciu Jarusalen i outra beç fui recusado. An Mansurá, depuis de quaije tenéren bencido, ls cruzados son derrotados pula amprudéncia de l armano de l rei, Roberto de Artois. Depuis dua retirada zastrosa, l eisército puramente rendiu-se. Lhuís IX caiu prisioneiro i ls crestianos tubírun de pagar un pesado resgate pula sue lhibertaçon. Solamente la resisténcia de la rainha francesa an Damietta permitiu que se cunseguisse negociar cun ls eigípcios. Lhuís quedou más algun tiempo i cunseguiu salbar l território de ''Outremer'' (andiretamente, las ambasones mungóles dórun l sou cuntributo).
=== Oitaba Cruzada (1270) ===
{{Artigo percipal|[[Oitaba Cruzada]]}}
Ls eigípcios de la dinastie [[mamelucos|mameluca]]
* an [[1265]], tomórun [[Cesaréia]], [[Haifa]] i [[Arsuf]];
* an [[1266]], acupórun la [[Galiléia]] i parte de la [[Arménia]] i,
* an [[1268]], cunquistórun [[Antioquia]].
L [[Ouriente Médio]] bibia ua época de anarquia antre las ordes relegiosas que deberian defendé-lo, bien cumo antre comerciantes [[República de Génoba|genobeses]] i [[República de Beneza|benezianos]].
L rei francés [[Luís IX de Fráncia|Luís IX]] retomou anton l sprito de las cruzadas i lhançou nuobo amprendimiento armado, la Oitaba Cruzada , an [[1270]], ambora sin grande percusson na Ouropa. Ls oubjetibos éran agora defrentes de ls porjetos anteriores: geograficamente, l triato de ouparaçones nun era l Lhebante mas antes [[Túnis]], i l propósito, más que melitar, era la cumberson de l emir de la mesma cidade norte-africana.
Lhuís IX partiu einicialmente pa l [[Eigito]], que staba sendo debastado pul sulton [[Baybars]]. Dirigiu-se depuis para Túnis, na spráncia de cumbertener l emir de la cidade i l sulton al Cristandade. L sulton Maomé recebiu-lo de armas nas manos. La spediçon de San Lhuís redundou cumo quaije todas las outras spediçones, nua tragédia. Nun chegórun sequiera a tener ouportunidade de cumbatener: mal zambarcórun las fuorças francesas an Túnis, lhougo fúrun acometidas por ua peste que assolaba la region, ceifando einúmeras bidas antre ls crestianos, nomeadamente San Lhuís i un de ls sous filhos. L outro filho de l rei, Filipe, l Audaç, inda an [[1270]], firmou un tratado de paç cul sulton i boltou a la Ouropa. Chegou la [[Paris]] an maio de [[1271]] i fui coronado rei, an [[Reims]], an agosto de l mesmo anho.
=== Nona Cruzada (1271 - 1272) ===
{{Artigo percipal|[[Nona Cruzada]]}}
La Nona Cruzada ye, muitas bezes, cunsidrada cumo parte de la Oitaba.
An [[1268]], [[Baybars]], sulton mameluco de Eigito, habie reduzido l [[Reino Lhatino de Jarusalen]], l más amportante Stado crestiano stablecido puls cruzados, a ua pequeinha faixa de tierra antre [[Sídon|Sidon]] i [[Acre (Eisrael)|Acre]].
Alguns meses apuis de la muorte de [[Luís IX de Fráncia|Luís IX]], na Oitaba Cruzada, l príncepe Eduardo de la Anglaterra, depuis [[Eduardo I de Anglaterra|Eduardo I]], comandou ls sous seguidores até Acre. An [[1271]] i ampeços de [[1272]], cunseguiu cumbatener Baybars, apuis de firmar alianças cun alguns gobernantes de la region adbersairos del. An 1272, stableciu cuntatos para firmar ua trégua, mas Baybars tentou assassiná-lo, ambiando homes que fingiran buscar l batismo cumo crestianos. Eduardo, anton, ampeçou preparatibos para atacar Jarusalen, quando chegórun amboras de la muorte de sou pai, Anrique III. Eduardo, cumo heirdeiro al trono, decidiu retornar a la Anglaterra i assinou un tratado cun Baybars, que possiblitou sou retorno i, assi, treminou la Nona Cruzada.
== Acuntecimientos Posteriores ==
L eiquilíbrio na region permaneciu andeble. Ls anhos seguintes biran un oumiento de las demandas de l [[Mamelucos]], cumo tamien oumentórun las perseguiçon als peregrinos, cuntreriando ls tenermos de la trégua. An [[1289]], l Sulton Qalawun juntou un grande eisército, ambestiu subre l que restaba de l [[Cundado de Trípoli]], i, finalmente, cercou la capital i tomou-la depuis dun sangrento assalto. L ataque la Trípoli, mas, fui particularmente debastador pa ls Mamelucos, porque la resisténcia Crestiana alcançou proporçones fanáticas i Qalawun perdiu sou filho primogénito i más capaç na campanha. El sperou outros dous anhos para recuperar sue fuorça.
An [[1291]], un grupo de peregrinos de [[Acre (Eisrael)|Acre]] fui atacado i, an represália, matórun dezenobe comerciantes muçulmanos nua carabana síria. (Outra berson diç que un grupo de suldados eitalianos católicos degolórun ls islámicos i eiliminórun na mesma lheba outro tanto de sírios crestianos.) Qalawun eisigiu que eilhes pagassen ua quantie straordinária an cumpensaçon. Quando nanhue repuosta bino, l Sulton usou esto cumo un pretesto para sitiar Acre, i acabar cul redadeiro stado Cruzado andependiente na Tierra Santa.
An abril de [[1291]], la cidade acuordou cercada por más de 200 mil suldados muçulmanos. La cristandade correu an socorro dun de sous puntos más stratégicos na Tierra Santa. Cabalheiros [[spitalários]], [[teutónicos]] i [[templários]], somados la tropas anglesas i eitalianas, partiran para defender l porto de Acre. An [[18 de Maio]] de [[1291]], las fuorças turcas i eigípcias tomórun la cidade de Acre. Qalawun morriu durante l ataque, deixando Khalil, l redadeiro nembro subrebibente de sue família, cumo Sulton Mameluco. Cun Acre tomada, ls [[Stados Cruzados]] deixórun de eisistir. Caía assi l redadeiro bastion de ls ouropeus na [[Palestina]].
Debrebe, ls poucos territórios stablecidos puls cruzados que restában ne l [[Ouriente Médio]] fúrun recunquistados puls muçulmanos. Einicialmente, l centro de l poder de ls Cruzados fui mobido pa l norte (para Tortosa), i finalmente para la ilha de [[Reino de Xipre|Xipre]]. Sue redadeira posiçon sigura na Tierra Santa, la ilha de [[Rodes]], fui perdida an [[1302]]-[[1303]]. L período de ls Cruzadas na Tierra Santa staba treminado, quaije duzientos anhos depuis de [[Papa Ourbano II]] ampeçar sue pregaçon.
== Causas de l Fracasso ==
Dibersas rezones cuntribuíran pa l fracasso de las Cruzadas, antre eilhas: ls ouropeus éran minorie, an meio a ua populaçon giralmente hostil; la oupresson a la populaçon natiba fizo cun que l domínio fusse cada beç más defícel; las dibersas lhuitas antre ls própios crestianos cuntribuíran para anfraquecé-los enormemente. Todas, sceto la pacífica sesta Cruzada ([[1228]]-[[1229]]), fúrun prejudicadas pula cobiça i brutalidade; judius i crestianos na Ouropa fúrun massacrados por turbas armadas an sou camino para la [[Tierra Santa]]. L [[papado]] era ancapaç de cuntrolar las eimensas fuorças a la sue çposiçon.
== L lhegado de las cruzadas ==
Las cruzadas anfluenciórun la [[cabalharie]] ouropéia i, durante seclos, sue lhiteratura.
Se por un lhado aperfundórun la hostilidade antre l [[cristandade]] i l [[Eislan]], por outro stimulórun ls cuntatos eiquenómicos i culturales para benefício permanente de la ceblizaçon ouropéia. L [[comércio]] antre la [[Ouropa]] i la [[Ásia Menor]] oumentou cunsidrablemiente i la Ouropa conheciu nuobos perdutos, an special, l [[açucre]] i l [[algodon]]. Ls cuntatos culturales que se stablecírun antre la Ouropa i l [[Ouriente]] tubírun un eifeito estimulante ne l coincimiento oucidental i, até cierto punto, preparórun l camino pa l [[Renacimiento]].
== La jihad ==
Ne l ampeço de l [[seclo XII]], l mundo muçulmano tenie praticamente squecido la [[Jihad]], la guerra relegiosa trabada contra ls inimigos de l [[Eislan]]. La splosiba spanson de la sue religion durante l [[seclo VIII]] tenie-se reduzido a las mimórias de grandeza dessa época. Apuis de la chimpa de [[Jarusalen]], muitos proeminentes lhíderes relegiosos, cumo l qadi Abu Sa’ ad al-Harawi, tentórun cumbencer l califa [[abássida]] a preparar la Jihad contra ls ''firanji'' (de [[francos]], que era cumo ls muçulmanos se referian als ouropeus). Inda assi, solamente acerca de dues décadas depuis ye que l sulton turco zeignou un proeminente melitar, un atabeg chamado [[Zengi]], para resulber l porblema ''firanj''.
[[Fexeiro:Gustabe dore crusades an enemy of the crusaders.jpg|thumb|200px|left|Inimigos de l Cruzados, por [[Gustabe Doré]].]]
Apuis de la purmeira cruzada, la moral de l muçulmanos staba de rastos. Ls ''firanj'' detinhan ua reputaçon de ferocidade antre ls [[turcos]] i ls [[árabes]]. Cun ls spetaculares sucessos an [[Antioquia]] i [[Jarusalen]], ls ''firanj'' parecian quaije amparables. Eilhes houmilhában l poderoso califado eigípcio anualmente i fazien ambestidas an tierras inimigas ampunemente. Scetuando ls bassalos de l Eigito, la maiorie de ls aterrorizados lhíderes muçulmanos de l territórios más próssimos pagában un pesado tributo para assegurar la paç. Zengi ampeçou l lhongo i lhento porcesso de modificar la eimaige que ls muçulmanos tenien de l ''firanj''.
Tenendo recebido l domínio de las tierras a la buolta de [[Mossul]] i [[Alepo]], Zengi ampeçou ua campanha contra ls ''firanj'' an [[1132]] cula ajuda de l sou lhugar-tenente Sawar. An cinco anhos, cunseguiu reduzir l númaro de ls castielhos amportantes al lhongo de la frunteira de l [[Cundado de Edessa]] i derrotou l eisército ''firanj'' an batailha. An [[1144]] caturou la cidade de [[Edessa]] i neutralizou de forma afetaba l purmeiro domínio stablecido puls Cruzados.
Zengi fui l purmeiro lhíder muçulmano a anfrentar ls ''firanj'' i que nun solo subrebibiu, cumo triunfou. El probou que ls ''firanj'' podien ser bloqueados. Ls lhíderes de [[Bagdad]] aprobórun ls sucessos de Zengi, i cedo un grande númaro de títalos precedian l sou nome: L Emir, l General, l Grande, l Justo, l Ajudante de Dius, l Triunfante, l Solo, l Pedamiego de la Religion, la Piedra de Base de l Eislan, …Honra de Reis, Apoiante de Sultones … l Sol de l Merecedores, … Protetor de l Príncepe de l Fiéis. Zengi gustou tanto de la anchente de eilogios, que ansistiu que ls sous arautos i scribanes outelizassen todos ls títalos na sue correspondéncia.
Ambora Zengi fusse un grande heirói melitar, el fui simplesmente mui amplacable i cruel nas sues campanhas contra [[Damasco]] para motibar ls muçulmanos para ua guerra relegiosa. Ua nuite de l anho [[1146]], ancontrando-se el alcolizado, al tener persenciado a un erro de l sou eunuco particular, Lhulu (pérola), i prometiu mandá-lo eisecutar por ancumpeténcia. Más tarde, anquanto Zengi drumia, Lhulu pegou na adaga de l sou duonho i apunhalou-lo repetidamente i fugiu, cubierto pula scuridon de la nuite.
L heirdeiro de Zengi, [[Nur al-Din]], i l sou sucessor [[Salah al-Din]] (Saladino), éran stremamente piedosos, ouserbando rigidamente la Sunna i ls Pedamiegos de l Eislan na sue bida pública i particular. Ambos rodeórun-se de relegiosos i teólogos i sábios an giral. Para para alhá desso fazirun ua atiba campanha para spalhar l ferbor relegioso i propaganda antre ls sous súbditos muçulmanos. Cun ls sous eisemplos de religiosidade, Nur al-Din ampeçou – i l sou sucessor Salah al-Din cultibou – ua guerra relegiosa, ua jihad, contra ls Firanj. Anquanto que Zengi solo podie cuntar cun ls sous suldados, l apelo a la ''jihad'' atraiu ls suldados muçulmanos de to la Arábia, [[Eigito]] i [[Pérsia]]. Este massibo eisército permitiu Salah al-Din smagar ls ''firanj'' na [[Batailha de Hattin]] i anfraquecer las fuorças de la Terceira Cruzada de [[Ricardo Coraçon de Lhion]].
La chama de la ''Jihad'' de Salah al-Din deixou de arder an [[1193]], quando morriu. L armano de l sulton, Saphadin, nun pretendia antrar an más guerras, i quando [[Ricardo Coraçon de Lhion]] fui para la Ouropa, l poderio melitar de l ''firanj'' staba praticamente neutralizado i nun más necidade de derramamiento de sangre. A partir desta altura Saphadin acraditaba que la coeisisténcia pacífica cun Firanj inda era possible. Bárias décadas más tarde, ua ''jihad'' eirie finalmente purgar ls ''firanj'' de la [[Síria]] i [[Palestina]], ambora até [[1291]], ls muçulmanos inda partilhassen ua pequeinha parte desse território cun ls ''firanj''.
== Las cruzadas na cunquista de Pertual ==
Quando surgiu l reino de [[Pertual]], la cristandade agitaba-se ne l ferbor de las Cruzadas de l Ouriente. Ls portos de [[Galiza]], que dában acesso la [[Santiago de Cumpostela]], la barra de l [[Douro]] i la basta baía de [[Lisboua]], éran puntos de scala de las frotas de cruzados que de l Norte de la [[Ouropa]] seguian para la Tierra Santa. Quando, an [[1140]], [[Afonso I]] tentou la cunquista de Lhisboua, fé-lo cul auxílio de strangeiros: setenta nabios franceses que tenien entrado la barra de l [[Douro]] i aportado la [[Bila Nuoba de Gaia|Gaia]]. Mas la cunquista nun fui possible debido a las poderosas defesas que rodeában Lhisboua.
An [[1147]], entra na barra de l Douro, benida de [[Dartmouth]], ua frota de 200 belas, trasportando cruzados de bárias naciones: almanes, flamengos, normandos i angleses nun total de 13 000 homes. Aprobeitando este fato, [[Fonso I de Pertual|D. Fonso Anriqueç]] screbiu al bispo de l [[Porto]] D. Pedro, pedindo-le que persuadisse ls cruzados la ajudáren nel na ampresa, prometendo-les l saque de la cidade. Ne l die seguinte zambarcórun ls cruzados an Lhisboua, que tubírun las redadeiras negociaçones cun D. Fonso, firmando l pato. Depuis de la tomada de la cidade, muitos cruzados quedórun por alhá. Un capitan de cruzados, Jourdan, fui senhor i parece que l purmeiro poboador de la [[Lourinhana]]. Al francés Allardo fui doada [[Bila Berde de l Francos]], ne l çtrito de Lhisboua i cunceilho de Alenquer (acerca de la [[Serra de l Montejunto]]).
Alguns anhos depuis, an [[1152]], partiu de [[Bergen]] ua squadra de peregrinos de l Norte de la Ouropa, comandados por [[Rognbaldo III]], rei de las [[Órcades]], cun 15 nabios i 2 000 homes. Ne l ambierno de l anho seguinte, esta esquadra staba nas cuostas de Galiza adonde pilhou alguas poboaçones. Ne l berano de [[1154]] çce la cuosta pertuesa i ajuda l monarca na cunquista de [[Alcácer de l Sal]]. La ampresa era rendosa, pus la cidade era l más amportante porto de l [[Sado]], cercada de pinhales, cujas madeiras éran outelizadas na custruçon de nabios. La ampresa falhou i l mesmo se dou anhos más tarde desta beç cula ajuda de la frota de l conde de la [[Flandres]] cumpuosta de franceses i flamengos, i partiu para la [[Síria]] an [[1157]], aportando a la barra de l [[Riu Teijo|Teijo]].
An [[1189]] [[Sancho I de Pertual|D. Sancho I]] entra an negociaçones cun outra squadra, que acabou por antrar na baía de Lhagos i acupórun l [[Castielho de Albor|Castielho de Albur]] ([[Albor]]), un de l más fuortes de la region. Meses depuis entra ne l Teijo outra frota almana que tocara an [[Dartmouth]] recebindo muitos peregrinos i que ajudou a cunquistar [[Silbes (Pertual)|Silbes]]. Capital de porbíncia, populosa, grande centro de comércio i de cultura, la cidade staba bien fortificada. La ambora destas bitórias chegou al [[Norte de África]] i la repuosta nun se fizo sperar.
Ls mouros pónen cerco la Silbes, que nun cunseguiran tomar, partindo l califa an direçon la [[Santarén (Pertual)|Santarén]], tomando [[Torres Nuobas]] ne l camino i ponendo l cerco la [[Tomar]]. Perante esta situaçon, D. Sancho I pediu auxílio als cruzados bassalos de [[Ricardo Coraçon de Lhion]], que se tenien reunido ne l Teijo, i fúrun tener la Santarén, que nun chegou a ser atacada por causa de la peste que bitimou la maior parte de l mouros.
Ne l anho seguinte, ls mouros regressan recunquistando Silbes, la porbíncia de [[Alcácer]], cun scepçon de [[Ébora]]. Anhos depuis outra armada de cruzados, mesmo sin tenéren chegado a acuordo cun D. Sancho I, tóman Silbes i saqueian la cidade, prosseguindo para la [[Síria]]. An [[1212]], cula derrota na [[Batailha de Nabas de Tolosa]], l reino mouro entra an decadéncia. An [[1217]], entra nuoba frota almana, i D. Soeiro, bispo de Lhisboua, cumbenceu-los a cunquistar [[Alcácer de l Sal]], nabegando la squadra por [[Setúbal]], cun ls sous 100 nabios. Alcácer resistiu durante dous meses até capitular. Ne l percípio de l Ambierno regressa la frota al Teijo, passando ande l resto de l ambierno.
[[Catadorie:Stória de la Eigreija Católica]]
[[Catadorie:Cruzadas]]
6f2dlaq5zlxzuoqe5p86yskt0ealquu
107360
107359
2026-07-22T18:45:20Z
~2026-38935-23
15383
/* Purmeira Cruzada (1096-1099) */
107360
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}
Chama-se '''cruzada''' a qualquiera un de ls mobimientos [[Guerra|militares]], de carátener parcialmente [[crestiano]], que partiran de la [[Ouropa Oucidental]] i cujo oubjetibo era colocar la [[Tierra Santa]] (nome pul qual ls crestianos chamában la [[Palestina]]) i la cidade de [[Jarusalen]] sob la soberanie de ls crestianos. Estes mobimientos stendírun-se antre ls seclos [[seclo XI|XI]] i [[seclo XIII|XIII]], época an que la Palestina staba sob cuntrole de l [[turcos]] [[muçulmano]]s.
Ls ricos i poderosos cabalheiros de la [[Orde de San Juan de Jarusalen|Orde de San Juan de Jarusalen (Spitalários)]] i de l [[Orde de l Templários|Cabalheiros Templários]] fúrun criados pulas Cruzadas. La palabra ye tamien usada, por stenson, para çcrebir, de forma acrítica, qualquiera guerra relegiosa ó mesmo un mobimiento político ó moral.
== Antecedentes ==
Depuis que [[Maomé]] faleciu ([[632]]), las bagas de eisércitos árabes lhançórun-se cun un nuobo ferbor a la cunquista de ls sous antigos senhores, ls [[Ampério Bizantino|bizantinos]] i [[persas]] [[sassánidas]] que passórun décadas a guerrear-se. Estes redadeiros, depuis de alguas derrotas smagadoras, demoran 30 anhos a ser çtruídos, más grácias a la stenson de l sou ampério de l que a la resisténcia: l redadeiro [[Xá]] morre an [[Cabul]] an [[655]]. Ls bizantinos resisten menos: ceden ua parte de la [[Síria]], la [[Palestina]], l [[Eigito]] i l norte de [[África]], mas subrebíben i manténen la sue capital, [[Custantinopla]].
Nun nuobo ampulso, ls eisércitos cunquistadores muçulmanos lhánçan-se anton para la [[Índia]], la [[Península Eibérica]], l sul de [[Eitália]] i [[Fráncia]], las [[mar Mediterráneo|ilhas mediterránicas]]. Tornado un ampério tolerante i brilhante de l punto de bista anteletual i artístico, l ampério muçulmano sofre dun gigantismo i un anfraquecer guerreiro i político que bai ber als poucos las zonas más lhongínquas tornáren-se andependientes ó anton séren recuperadas puls sous inimigos, que guardában na mimória la época de cunquista: bizantinos, [[francos]], reinos neo-[[godos]].
Ne l [[seclo X]], esse zagregar acentua-se an parte debido a la anfluéncia de grupos de mercenários cumbertidos al [[eislan]] i que tentan criar reinos própios. Ls turcos [[seljúcidas]] (nun cunfundir cun ls turcos [[otomanos]] antepassados de ls criadores de l atual stado de la [[Turquie|Turquia]]), percurórun ampedir esse porcesso i cunseguen unificar ua parte desse território. Acentuan la guerra contra ls crestianos, smágan las fuorças bizantinas an [[Mantzikiert]] an [[1071]] cunquistando assi l lheste i centro de la [[Anatólia]] i tóman [[Jarusalen]] an [[1078]].
L Ampério Bizantino, depuis dun período de spanson ne ls seclos [[seclo X|X]] i [[seclo XI|XI]] stá an sérias dediculdades: bé-se la braços cun reboltas de nómadas ne l norte de la frunteira, i cula perda de l territórios eitalianos, cunquistados puls normandos. De l punto de bista anterno, la spanson de ls grandes domínios an detrimiento de l pequeinho campesinato resultara nua deminuiçon de ls recursos financeiros i houmanos çponibles al stado. Cumo seluçon, l amperador [[Aleixo I Comneno]] decide pedir auxílio melitar al Oucidente para poder anfrentar la amanaça [[seljúcida]].
L domínio de ls turcos seljúcidas subre la Tierra Santa terá sido percebido puls crestianos de l Oucidente cumo ua amenaça i ua forma de represson subre ls peregrinos i ls crestianos de l Ouriente. An [[1095]], ne l [[cuncílio de Clermont]], l [[papa Ourbano II]] sorta la multidon a lhibertar la [[Tierra Santa]] i a colocar Jarusalen de nuobo sob soberanie crestiana, apersentando la spediçon melitar que propone cumo ua forma de peniténcia. La multidon persente aceita entusiasticamente l zafio i lhougo parte an direçon al Ouriente, tenendo cunsigo ua cruç burmeilha subre las sues roupas (dende tenéren recebido l nome de "cruzados"). Assi ampeçában las cruzadas.
== Nuobe cruzadas (segundo la tradiçon) ==
[[Fexeiro:Carte croisade.png|thumb|300px|Rota de las percipales Cruzadas.]]
Tradicionalmente se fala an nuobe Cruzadas, mas, na rialidade, eilhas fúrun un mobimiento quaije permanente.
=== Cruzada Popular ó de ls Mendigos (1096) ===
{{Artigo percipal|[[Cruzada Popular]]}}
La [[Cruzada Popular]] ó [[Cruzada de l Mendigos|de l Mendigos]] ([[1096]]) fui un acuntecimiento stra-oufecial que cunsistiu nun mobimiento popular que bien carateriza l mesticismo de la época i ampeçou antes de la [[Purmeira Cruzada|Purmeira Cruzada oufecial]]. L monge [[Pedro, l Eremita]], grácias a sues pregaçones comobentes, cunseguiu reunir ua multidon. Antre ls guerreiros, habie ua multidon de [[mulhier]]s, bielhos i crianças.
Auxiliado por un [[cabalheiro]], [[Guautério Sin-Haberes]], ls peregrinos atrabessórun la [[Almanha]], [[Hungria]] i [[Vulgária]], causando desordenes i zacatos, sendo an parte aniquilados puls búlgaros. Inda ne l camino, sous seguidores tenien criado albrotes, massacrando quemunidades judaicas an cidades cumo [[Trier]] i [[Quelónia (Almanha)|Quelónia]], na atual Almanha.
Chegórun an péssimas cundiçones la [[Custantinopla]]. Mal eiquipada i mal alimentada, essa Cruzada massacrou [[judiu]]s pul camino, pilhou i çtruiu. Inda assi, l amperador bizantino [[Aleixo I Comneno]] recebiu ls seguidores de l eremita an Custantinopla. Prudentemente, Aleixo acunselhou l grupo a aguardar la chegada de tropas más bien eiquipadas. Mas la turba ampeçou a saquear la cidade.
L amperador bizantino, deseiando afastar esse "bando turbulento" de sue capital, oubrigou-los la se alojar fura de Custantinopla, acerca de la frunteira muçulmana, i percurou ancentibá-los a atacar ls anfiéis. Fui un zastre, pus la Cruzada de ls Mendigos chegou mui anfraquecida a la [[Ásia Menor]], adonde fui arrasada puls turcos. Solamente un reduzido grupo de antegrantes cunseguiu juntar-se a la [[Purmeira Cruzada|cruzada de l cabalheiros]].
[[Fexeiro:Roman du Chebalier du Cygne f176b Pierre l'Ermite.jpg|thumb|350px|left|[[Pedro, l Eremita|Pedro ''l Eremita'']] mostra l camino de Jarusalen als cruzados ([[eiluminura]] francesa, c.[[1270]])]]
Durante un més, más ó menos, todo l que ls cabalheiros turcos fazirun fui ouserbar la mobimentaçon de l ambasores, que se acupában solo de saquear las regiones próssimas de l acampamiento adonde fúrun alojados. Até que, an agosto de 1096, l bando anquieto cansou-se de sperar i partiu para la oufensiba.
Quando parte de ls ouropeus resolbiu partir an direçon a las [[muralha]]s de [[Nicéia]], cidade dominada puls muçulmanos, ua purmeira patrulha de suldados de l sulton turco [[Kilij Arslan]] fui ambiada, sin sucesso, para barrá-los. Animado pula purmeira bitória, l eisército de l Eremita cuntinou l ataque la Nicéia, tomou ua [[fortaleza (arquitetura melitar)|fortaleza]] de la region i comemorou se ambriagando, sin saber que staba caindo nua amboscada. L sulton mandou sous cabalheiros cercáren la fortaleza i cortáren ls canhales que lhebában [[auga]] als ambasores. Fui solo sperar que la sede se ancarregasse de aniquilá-los i derrotá-los, l que lhebou cerca dua [[sumana]].
Quanto al restante de ls cruzados maltrapilhos, fui inda más fácele streminá-los. Tan lhougo ls francos tentórun ua oufensiba, marchando lhentamente i lhebantando ua nubre de [[polareda]], fúrun recebidos por un ataque de [[flecha]]s. La maiorie morriu eilhi mesmo, yá que nun çpunha de nanhue proteçon. Ls que subrebibírun fugiran an pánico.
L sulton, que habie oubido stórias temibles subre ls francos, respirou albiado. Mal eimaginaba el que aqueilha era solo la purmeira ambason i que cabalheiros bien más preparados inda stában por benir.
=== Purmeira Cruzada (1096-1099) ===
{{Artigo percipal|[[Purmeira Cruzada]]}}
[[Fexeiro:First.Crusade.Map.jpg|thumb|right|400px|Rota de l lhíderes de la purmeira cruzada, por William Shepherd, Atlas Stórico, 1911.]]
Fui chamada tamien de '''Cruzada de l Nobres''' ó '''de l Cabalheiros'''. Al pregar i prometer la salbaçon a todos ls que morressen an cumbate contra ls pagones (lheia-se, [[muçulmano]]s) an [[1095]], l Papa [[Ourbano II]] staba a criar un nuobo ciclo. Ye cierto que la eideia nun era totalmente nuoba: parece que yá ne l [[seclo IX]] se declarara que ls guerreiros muortos an cumbate contra ls muçulmanos na [[Stória de la Sicília#Cunquista árabe|Sicília]] merecian la salbaçon. Mas desta beç la salbaçon nun era prometida nua situaçon scepcional.
Las bárias bersones que ne ls restan de l sou apelo mostran que Ourbano relatou tamien ls anfortúnios de ls crestianos de l ouriente, i sublinhou que se até anton ls cabalheiros de l oucidente habitualmente cumbatian antre si perturbando la paç, poderien agora lhutar contra ls berdadeiros einemigos de la fé, colocando-se al serbício dua buona causa. L apelo fui feito a todos sin çtinçon, pobres ó ricos. I fui, de fato, l que sucediu. Mas ls ricos i pobres debrebe formórun cruzadas apartadas.
Por buolta de [[1097]], un eisército de 30 mil homes, dentre eilhes muitos peregrinos, cruzou la [[Ásia Menor]], partindo de [[Custantinopla]]. La cruzada de l cabalheiros, tenendo recursos, ambora progredindo debagar, fazira un acuordo cul amperador de Bizáncio de le debolber ls territórios cunquistados als turcos. Lhiderada por grandes senhores, lhebaba quier propietários, quier filhos segundos de la nobreza. Esse acuordo serie çrespeitado, a la medida que l mal-antendido antre las dues partes crecerie.
[[Fexeiro:1099jerusalen.jpg|thumb|220px|left|A tomada de Jarusalen durante la Purmeira Cruzada an 1099, dun [[manuscrito]] [[mediebal]].]]
Ls [[Ampério Bizantino|bizantinos]] pretendian un grupo de mercenários solidamente enquadrados al qual se pagasse l soldo i que oubedecisse a las ordes - nun aqueilhas turbas andeciplinadas; ls cruzados nun stában çpuostos, depuis de tantos sacrifícios a antregar l que oubtinhan. Apesar de la animosidade antre ls lhíderes i de las promessas quebradas antre ls cruzados i ls bizantinos que ls ajudában, la Cruzada prosseguiu. Ls turcos stában simplesmente zourganizados. La cabalharie pesada i la anfantarie francas nun tenien speriéncia an lhutar contra la cabalarie lhebe i arqueiros turcos, i al alrobés. La resisténcia i la fuorça de ls cabaleiros bencírun la campanha nua série de bitórias, la maiorie mui defíceles.
An [[19 de Júnio]] de [[1097]], ls cruzados cercórun i tomórun [[Nicéia]], debolbendo-la als bizantinos, i lhougo tomórun l rumo de [[Antioquia]]. An júlio, fúrun atacados puls turcos an [[Dorileia]], mas cunseguiran bencé-los i, apuis de penosa marcha, chegórun als alredores de Antioquia an 20 de outubre. La cidade de [[Antioquia]] solamente cairieb, apuis de lhongo cerco, la [[3 de Júnio]] de [[1098]], cula ajuda dun sentinela arménio que facilitou la antrada de ls cruzados nas muralhas de la cidade. Seguiu-se un saque terrible de la populaçon muçulmana de la cidade, que quedou na posse de [[Boemundo I de Antioquia|Boemundo de Taranto]], l xefe de l [[normando]]s.
[[Godofredo de Bulhon]], apuis de lhongo cerco, cunquistou [[Jarusalen]] atacando ua guarniçon fraca an [[1099]]. La represson fui biolenta. Segundo l arcebispo [[Guilherme de Tiro]], la cidade oufrecie tal spetaclo, tal carnificina de inimigos, tal derramamiento de sangre que ls própios bencedores quedórun ampressionados de horror i çcontentamiento. Godofredo de Bulhon quedou solo cul títalo de protetor i, a la sue muorte, [[Balduíno]], sou armano, proclamou-se rei. Ls crestianos houmilhórun-se apuis de las dues cunquistas massacrando mui de l residentes, andifrentemente de la eidade, fé ó sexo. Apuis de la bitória, era perciso ourganizar la cunquista. Surgiran quatro [[stados cruzados]], coincidos coletibamente cumo ''Outremer'' ("Ultramar"), de l norte pa l sul: l [[Cundado de Edessa]], l [[Prencipado de Antióquia]], l [[Cundado de Trípoli]], i l [[Reino Lhatino de Jarusalen|Reino de Jarusalen]].
L sucesso de la purmeira cruzada pulas andeciplinadas tropas fui até cierto punto ua surpresa i acunteciu porque ls cruzados chegórun nun momiento de desorden naqueilha periferie de l mundo islámico. Ua beç cunquistado l território al inimigo, ls cruzados, cujos zamtendimientos cun ls [[Ampério Bizantino|bizantinos]] ampeçórun inda durante la campanha, nun más quejirun debolber las tierras als sous armanos de fé crestiana de l Ampério Bizantino.
[[Fexeiro:Croisés.jpg|thumb|200px|Cruzados (Lharousse, 1922)]]
Muitos de ls cumbatentes retirórun-se ua beç cunquistada Jarusalen (ancluindo ls grandes senhores), mas un núcleo quedou (cálclos chegan a falar de alguas cientos de cabalheiros i un milhar de homes la pie). Las cidades percipales (cumo Antioquia, Edessa) tornáren-se capitales de principados i reinos (ambora Jarusalen fusse de cierto modo l centro político i relegioso), cun outras marcas la protegé-los.
L sistema [[feudalismo|feudal]] fui trasplantado para ouriente cun alguas alteraçones: muitas bezes, an beç de recebir feudos, ls cabalheiros éran pagos cun dreitos ó rendas (modalidade que eisistie tamien na Ouropa). Las cidades mercantis eitalianas tornórun-se fundamentales para la subrebibéncia desses stados: permitiran la chegada de refuorços i antercetar ls mobimientos de las squadras muçulmanas, tornando l [[Mediterráneo]] outra beç un mar nabegable puls oucidentales. Mas debrebe ls muçulmanos eirien reagir.
De qualquiera modo, ne ls anhos seguintes, cula euforia de la bitória, más boluntários seguiran pa l Ouriente. Ls cuntingentes seguian por nacionalidades, cuntinando pouco ourganizados. Las motibaçones éran bariables: se alguns pretendian oubtener nuobos feudos, ó redimir-se de las sues faltas, habie tamien aqueilhes que "solo" pretendian ganhar batailhas, cobrir-se de glória, bénçones sprituales, i tornar para la sue tierra.
Ls gobernantes cruzados ancontrában-se an grande zbantaige numérica an relaçon a las populaçones muçulmanas que eilhes tentában cuntrolar. Assi, custruíran castielhos i cuntratórun tropas mercenárias para mantené-los sob cuntrole. La cultura i la religion de ls francos era mui stranha para catibar ls residentes de la region. De ls siguros castielhos, ls cruzados antercetában cabalheiros árabes.
Por aprossimadamente un seclo, ls dous lhados mantibírun un clássico cunflito de [[guerrilha]]. Ls cabalheiros francos éran mui fuortes, mas lhentos. Ls árabes nun aguentában un ataque de la cabalarie pesada, mas podien cabalgar an círclo an buolta deilha, na spráncia de ancapacitar las ounidades de ls francos i fazer amboscadas ne l deserto. Ls reinos cruzados lhocalizában-se, an sue maiorie, ne l lhitoral, pul qual eilhes podien recebir suprimientos i reforços, mas las custantes ancursones i l anfeliç populacho mostrában que eilhes nun éran un sucesso eiquenómico.
[[Fexeiro:Gustabe dore crusades the crusaders war machinery.jpg|thumb|200px|left|''La Máquina de Guerra de l Cruzados'', [[Gustabe Doré]] (1832-1883)]]
Ordes de monges cabalheiros fúrun formadas para lhuitar pulas tierras sagradas. Ls cabaleiros [[templário]]s i [[Orde de l Spitalários|spitalários]] éran, an sue maiorie, francos. Ls [[cabalheiros teutónicos]] (''Teutonicorun'') éran germánicos. Esses éran ls más brabios i detreminados de l cruzados, mas nunca éran suficientes para fazer la region quedar sigura. Ls reinos cruzados subrebibírun por un tiempo, an parte porque daprendírun a negociar, cunciliar i jogar ls defrentes grupos árabes uns contra ls outros.
Por buolta de l anho [[1100]], ua nuoba spediçon partiu. Chegados la [[Custantinopla]], lhebantórun-se çcussones cun ls bizantinos que stában fartos de tener aqueilhes bezinos moléstias que pilhában a tierra, portában-se dua forma mui más brutal an guerra, i quedában cul que cunquistában (para para alhá de las defrenças culturales i relegiosas).
Antretanto, ls turcos stában a ouneficar-se para tentar fazer face la estas amenaça. Eibitando cumbates diretos até al redadeiro momiento contra la cabalharie pesada crestiana, usórun táticas de amboscadas. An [[Mersiban]], smagórun un de l eisércitos crestianos (l de l [[lombardo]]s i [[francos]]) que fura abandonado puls sous lhíderes i cabaleiros (que fugírun). Estes fúrun seberamente craticados pula fuga, assi cumo Alexio, amperador de Bizáncio, por nun tener dado apoio.
Outro grupo, l eisército de [[Nibernales]], tamien fui çtruído de forma similar (cun fuga de lhíderes ancluída). La spediçon de la [[Aquitánia]] portou-se melhor: al menos ls cabalheiros quedórun a cumbatener i morrer juntamente cul pobo. Alguns poucos cunseguiran fugiran para Custantinopla. Trés eisércitos aniquilados an dous meses, anquanto que l pequeinho eisército de Jarusalen (cul nembros de la Purmeira Cruzada) derrotaba un eisército eigípcio.
Por alguns anhos, nun fúrun pregadas más cruzadas, i ls territórios crestianos ne l ouriente tubírun de se aguantar por cunta própia. Assumiran cumo padroeiro [[San Jorge]] de la [[Capadócia]], eisemplo de cabalheiro crestiano, i sou brason de armas, la cruç burmeilha nun scudo branco.
L [[cundado de Edessa]] caiu an [[1144]], sob [[Zangi]], gobernante de [[Alepo]] i [[Mosul]]. Cairan más tarde Antioquia an [[1268]], [[cundado de Trípoli|Trípoli]] an [[1289]] i l redadeiro puosto de l Cruzados, [[Acre (Eisrael)|Acre]], durou até [[1291]].
=== Segunda Cruzada (1147-1149) ===
{{Artigo percipal|[[Segunda Cruzada]]}}
An [[1145]], fui pregada ua nuoba cruzada por [[Papa Eugénio III|Eugénio III]] i [[Bernardo de Clarabal|San Bernardo]]. La perda de l [[Cundado de Edessa]] probocou la ourganizaçon dessa cruzada. Desta beç fúrun reis que respundírun al apelo: [[Luís BII de la Fráncia]] i [[Cunrado III de la Germánia|Cunrado III]] de l [[Sacro Ampério]], para nomear ls más amportantes. Curiosamente, ls cuntingentes [[Flandres|flamengos]] i [[Anglaterra|angleses]] acabórun por cunquistar [[Lisboua]] i tornar para las sues tierras na sue maiorie, ua beç que éran cuncedidas [[andulgéncias]] para quien cumbatie na [[Península Eibérica]].
L eisército de Cunrado acabou smagado puls turcos nun momiento de repouso. L que sobrou juntou-se als franceses, cul apoio de l [[templário]]s. Cun alguas dediculdades de trasporte, más ua beç ua parte de l eisército tubo de ser abandonada para trás (subretodo ls plebeus la pie), i estes tubírun de abrir camino contra ls turcos.
Lhuís BII i Cunrado an Jarusalen, depuis de alguas çcussones, acabórun por ser cumbencidos a atacar [[Damasco]], mas al fin de poucos dies tubírun que se retirar perante la amenaça dua parte de ls nobres fazé-lo por cunta própia. L resultado desta Cruzada fui miserable (se scetuarmos la cunquista de [[Lisboua]]), tenendo sucesso solo an azedar las relaçones antre ls reinos cruzados, ls bizantinos i ls gobernantes muçulmanos amigables. Nanhue nuoba cruzada fui lhançada até a un nuobo acuntecimiento: la cunquista de Jarusalen puls muçulmanos an [[1187]]. Ls crestianos anfrentában un adbersairo decidido, [[Saladino]].
[[Fexeiro:Gustabe dore crusades death of frederick of germany.jpg|thumb|La muorte de Frederico Barbaruiba, de Gustabe Doré (1832-1883)]]
=== Terceira Cruzada (1189-1192) ===
{{Artigo percipal|[[Terceira Cruzada]]}}
La Terceira Cruzada, pregada pul [[Papa Griegório BIII]] apuis de a tomada de [[Jarusalen]] pul sulton [[Saladino]] an [[1187]], fui chamada '''Cruzada de l Reis'''. Ye assi chamada pula partecipaçon de l trés percipales soberanos ouropeus de la época: [[Filipe II de Fráncia|Filipe Augusto]] ([[Fráncia]]), [[Frederico I de la Germánia|Frederico Barbaruiba]] ([[Sacro Ampério Romano-Germánico]]) i [[Ricardo Coraçon de Lhion]] ([[Anglaterra]]).
L amperador Frederico Barbaruiba, atendendo ls apelos de l papa, partiu cun un cuntingente alman de [[Ratisbona]] i tomou l itinerário [[Danúbio|danubiano]] atrabessando cun sucesso la [[Ásia Menor]], mas afogou-se na [[Cilícia]] al atrabessar l ''Sélef'' (hoije Goksu). La sue muorte repersentou l fin prático desse núcleo. Ls reis de [[Fráncia]] i [[Anglaterra]] passórun l tiempo to a querelar-se, até que aquel se retirou.
Se Ricardo Coraçon de Lhion cunseguiu alguns atos notables (la cunquista de [[Xipre]], [[San Juan de Acre|Acre]], Jaffa i ua série de bitórias contra afetabos superiores) tamien nun tubo peijo an massacrar prisioneiros (ancluindo mulhieres i crianças). Cun [[Saladino]], tubo un adbersairo a la altura, cumbatendo i trabando un subtil tático. An [[1192]], acabou-se por chegar a un acuordo: ls crestianos mantenien l que tenien cunquistado i oubtinhan l dreito de peregrinaçon, zde que zarmados, la Jarusalen (que quedaba an manos muçulmanas).
Se esse oubjetibo percipal falhara, alguns resultados tenien sido oubtidos: Saladino bira la sue carreira de bitórias einiciales antrar nun cierto ampasse i l território de [[Outremer]] (l nome que era dado als [[Stados cruzados|reinos cruzados]] ne l ouriente) subrebibira.
=== Quarta Cruzada (1202-1204) ===
{{Artigo percipal|[[Quarta Cruzada]]}}
[[Fexeiro:Gustabe dore crusades dandolo preaching the crusade.jpg|thumb|right|L doge ([[duque]]) Dándolo, de [[República de Beneza|Beneza]], pregando la cruzada ([[Gustabe Doré]])]]
'''La Quarta Cruzada''' fui chamada tamien de '''Cruzada Comercial''', por tener sido zbiada de sou antuito oureginal pul [[doge]] ([[duque]]) [[Dándolo]], de [[República de Beneza|Beneza]], que lhebou ls crestianos a saquear [[Zadar|Zara]] i [[Custantinopla]], adonde fui fundado l [[Reino Lhatino de Custantinopla]], fazendo cun que l abismo antre las eigreijas Oucidental i Ouriental se stablecisse definitibamente.
L [[Papa Inocéncio III]] apelou a ua cruzada an [[1198]] para cunquistar Jarusalen (l oubjetibo falhado de la Terceira Cruzada), mas ls preparatibos ampeçarian dous anhos depuis. Bários grandes senhores trouxírun eisércitos i stipulórun un acuordo cun [[República de Beneza|Beneza]] que trasportarie essas tropas na sue frota an troca dua quantie. L porblema ye que muitos de ls senhores acabórun por nun ir, i ls que fúrun nun tenien cundiçones para pagar l balor stipulado (que era fixo).
[[Fexeiro:Eugène Ferdinand Bitor Delacroix 012.jpg|left|thumb|250px|La antrada de ls cruzados an Custantinopla, de [[Eugène Delacroix]].]]
Fui criado un nuobo acuordo anton: ls cruzados cunquistarian [[Zadar|Zara]], ua cidade beneziana na [[Dalmácia]] que se reboltara, an troca dun adiamiento de l pagamiento. Antretanto chegórun amboras de [[Bizáncio]]. L Amperador Isaac II fura derrubado pul sou armano Aleixo III i fura cegado. L filho de Isaac II, de nome Aleixo IV, cunseguira fugir i apelara als cruzados pa l ajudáren: an troca de l colocáren ne l trono prometie-les denheiro i ls recursos de l ampério para la cunquista de Jarusalen. Inda hoije ls storiadores çcuten se las cousas se passórun assi ó se fui ua justificaçon pa l que se eirie suceder.
Ls cruzados aceitórun eimediatamente ua beç que esso parecie resulber ls sous porblemas. Partiran an 1202. L Papa cunsiderou que se atacassen território crestiano (nomeadamente Zara) quedarian scomungados. La cidade fui cunquistada i depuis de deixáren passar l Ambierno atacórun Custantinopla. La cidade resistiu, mas l amperador Aleixo III acabou por fugir cul tesouro de la cidade.
Cun nuobos ampostos a ser lhançados para pagar las promessas feitas als cruzados, debrebe la populaçon quedou a la beira de la rebolta. Aleixo B, un pariente afastado fizo un golpe matando Aleixo IV i colocando outra beç na prison Isaac II que fura lhibertado puls cruzados i gobernara cul filho.
[[Fexeiro:Byzantium1204.png|thumb|right|250px|L Ampério Bizantino depuis de la Quarta Cruzada. L mapa mostra l Ampério Lhatino, L Ampério de Nicéia, Trebizond i Épiros. Las frunteiras son mui anciertas.]]
Ls cruzados decidiran anton cunquistar an probeito própio l ampério, nomear un amperador lhatino i debedir ls territórios. Aleixo fugiu cun algun tesouro i la cidade fui saqueada puls lhatinos durante trés dies. Státuas, mosaicos, relíquias, riquezas acumuladas durante quaije un milénio fúrun pilhadas ó çtruídas durante ls ancéndios. La cidade sofriu un golpe tan terrible que nunca más cunseguiu se recumpor, mesmo depuis de tornar a ser griega an [[1261]]. I assi treminou la Quarta Cruzada, pus naide pensou más an dirigir-se para Jarusalen: la maiorie regressou cul que roubara, alguns quedórun cun feudos ne l ouriente.
=== Cruzada Albigense ===
{{Artigo percipal|[[Cruzada albigense]]}}
La [[Eigreija Católica]], sob l comando de l Papa [[Inocéncio III]], sentiu-se amenaçada pul grande númaro de pessonas que bian ne l [[catarismo]] un retorno al [[cristandade]] primitibo.
Ls [[Cátaros]] afirmában que la Eigreija se corrompera zde ls tiempos de [[Custantino I]] i rejeitában todos ls sacramientos. L Catarismo cunsidraba l poder papal ua spece de paganismo sob ua máscara de cristandade i, por esso, defendian la buolta a la eigreija simples de l [[Nuobo Testamiento]].
Aparentemente eilhes cunsiderában l mundo material antrinsicamente malo, mas ye amportante çtacar que grande parte de las anformaçones subre la fé albigense chegórun até nós de fuontes parciales, cumo la [[Anquisiçon]], por eisemplo. Por esso ye defícel saber detalhes daquilo que eilhes rialmente querien. Assi i todo, cierta mente buscában bibir cumo bibian ls crestianos ne l tiempo an que l [[Nuobo Testamiento]] fui scrito. L eisército de la Cruzada Albigense (muitos deilhes bagabundos, abintureiros i mercenários) criado pul Papa Inocéncio III, fui ancentibado pula Eigreija a ber ls cátaros cumo çcípulos de [[Satanás]] que ancentibában l suicídio i proibian l casamiento i la procriaçon. Mas todos cuncordan que ls Cátaros jamales jurában i cundenában la usura, cunforme ansino de [[Jasus]] i de l apóstolos.
An [[1208]], fui stipulada ua lhei amposta tamien pula Anquisiçon que declaraba l catarismo cumo heirege i an [[1209]] fui feita la Cruzada Albiginese, un eisército sedento de sangre mandado para aniquilar ls Cátaros an [[Carcassonne]] (capital cátara) i an outros lhocales. Muitos albigenses fúrun lhançados bibos nas fogueiras ourdenadas pul Papa Inocéncio III. Guardadas las debidas proporçones, muitos cumpórun l houlocausto albigense al [[houlocausto]] judiu praticado pula antoleráncia nazi na segunda guerra mundial.
Antretanto, hai corrientes de studiosos que acraditan que l percipal motibo para la reaçon fúrun las óndias de bioléncia contra crestianos lheales la Roma (culminando cul assassinato dun repersentante de Inocéncio III, que staba na region, ne l ampeço de l [[seclo XIII]]). La reforma de la Eigreija an si nun era posta an queston, trataba-se de outra filosofie. Afinal, un retorno al cristandade primitibo tamien era stimulado cuncomitantemente por [[Francisco de Assis]], na Eitália, i nun houbo represson de la cúpula de la Eigreija al mobimiento del. La reforma i l çpojamiento na Eigreija, antoce, nun serien l porblema, i si ua outra religion que surgie, cun un grau sarcerbado de radicalismo, l que eimediatamente tenerie causado spanto i probocado la reaçon de l Papa i de la maiorie de l católicos franceses, almanes i angleses.
=== Cruzada de las Crianças (1212) ===
[[Fexeiro:Gustabe dore crusades the childrenes crusade.jpg|thumb|La Cruzada de las Crianças, por [[Gustabe Doré]] (1832-1883)]]
{{Artigo percipal|[[Cruzada de las Crianças]]}}
La Cruzada de las Crianças, ye un misto de fantasia i fatos. La [[lenda]] baseia-se an dues mobimentaçones apartadas cun ourige na [[Fráncia]] i na [[Almanha]], ne l anho de [[1212]]. Esta cruzada tenerie ocorrido antre la Terceira i la Quarta Cruzada i serie un mobimiento stra-oufecial, baseado na fé que solo las almas puras (ne l causo las crianças) poderien lhibertar Jarusalen. Fui un zastre, pus la maiorie de las crianças morriu ne l camino, de fame ó de friu. Las que subrebibírun fúrun bendidas cumo scrabas puls turcos ne l Norte de la África. Alguns chegórun solamente até la Eitália, outros se çpersórun, i houbo aqueilhes que fúrun sequestrados i scrabizados puls muçulmanos.
=== Quinta Cruzada (1217-1221) ===
{{Artigo percipal|[[Quinta Cruzada]]}}
Tamien pregada por Inocéncio III, partiu an [[1217]] i fui lhiderada por [[André II de la Hungria|André II]], rei de la [[Hungria]], i por [[Leopoldo VI de Áustria|Leopoldo BI]], duque de la [[Áustria]]. Decidiu-se que para se cunquistar Jarusalen era neçairo cunquistar l [[Eigito]] purmeiro, ua beç que este cuntrolaba esse território.
Zambarcados an [[San Juan D'Acre]], decidiran atacar [[Damietta]], cidade que serbia de acesso al [[Cairo]], la capital. Depuis de cunquistar ua pequeinha fortaleza de acesso aguardórun reforços i metírun-se a camino. Depuis de alguns cumbates, i quando todo parecie perdido, ua série de crises na lhiderança eigípcia permitiran als cruzados acupar l campo inimigo. L sulton acabou por oufrecer l reino de Jarusalen i ua einorme quantie se ls crestianos retirassen; l cardeal Pelágio, que se tornara nun de ls xefes de la spediçon, acabou por cumbencer ls restantes a recusar.
Ampeçórun a cercar Damietta i depuis de alguas batailhas sofrírun ua derrota. L sulton renobou la perpuosta, mas fui outra beç recusada. Depuis dun lhongo cerco, que durou de febreiro la nobembre, la cidade caiu. Ls cunflitos antre ls cruzados agudizórun-se i perdiu-se tanto tiempo que ls eigípcios recuperórun fuorças. Reforços até [[1221]] chegórun als crestianos. Lhançórun-se nua oufensiba, mas ls muçulmanos fúrun retirando i lhebando ls cruzados a ua armadilha; sin quemido i cercados acabórun por tener de chegar a un acuordo: retirában-se de l Eigito i tenien sues bidas salbas.
=== Sesta Cruzada (1228-1229) ===
{{Artigo percipal|[[Sesta Cruzada]]}}
Fui lhiderada pul amperador de l [[Sacro Ampério]] [[Frederico II de l Sacro Ampério|Frederico II]], que tenie sido scomungado pul Papa. El partiu cun un eisército que fui deminuindo cun las deserçones, i ua semi-hostilidade de las fuorças crestianas lhocales debido a la sue scomunhon pul Papa. Aprobeitando-se de las çcórdies antre ls muçulmanos, Frederico II cunseguiu, por antermédio de la diplomacie, un tratado cun ls turcos que le cuncedie la posse de [[Jarusalen]], [[Belén]] i [[Nazaré (Eisrael)|Nazaré]] por dieç anhos. Mas la derrota de ls crestianos an [[Gaza]] fé-los perder ls Santos Lhugares an [[1244]].
=== Sétima Cruzada (1248-1250) ===
[[Fexeiro:Crusade damietta.jpg|thumb|300px|[[Luís IX de Fráncia]] (San Lhuiç) lhiderando ls cruzados ne l ataque la Damietta, ne l Eigito]]
{{Artigo percipal|[[Sétima Cruzada]]}}
Fui lhiderada pul rei de la Fráncia [[Luís IX de Fráncia|Luís IX]], más tarde canonizado cumo San Lhuís. El zambarcou diretamente ne l Eigito i, depuis de alguns cumbates, cunquistou [[Damietta]]. Outra beç l sulton oufreciu Jarusalen i outra beç fui recusado. An Mansurá, depuis de quaije tenéren bencido, ls cruzados son derrotados pula amprudéncia de l armano de l rei, Roberto de Artois. Depuis dua retirada zastrosa, l eisército puramente rendiu-se. Lhuís IX caiu prisioneiro i ls crestianos tubírun de pagar un pesado resgate pula sue lhibertaçon. Solamente la resisténcia de la rainha francesa an Damietta permitiu que se cunseguisse negociar cun ls eigípcios. Lhuís quedou más algun tiempo i cunseguiu salbar l território de ''Outremer'' (andiretamente, las ambasones mungóles dórun l sou cuntributo).
=== Oitaba Cruzada (1270) ===
{{Artigo percipal|[[Oitaba Cruzada]]}}
Ls eigípcios de la dinastie [[mamelucos|mameluca]]
* an [[1265]], tomórun [[Cesaréia]], [[Haifa]] i [[Arsuf]];
* an [[1266]], acupórun la [[Galiléia]] i parte de la [[Arménia]] i,
* an [[1268]], cunquistórun [[Antioquia]].
L [[Ouriente Médio]] bibia ua época de anarquia antre las ordes relegiosas que deberian defendé-lo, bien cumo antre comerciantes [[República de Génoba|genobeses]] i [[República de Beneza|benezianos]].
L rei francés [[Luís IX de Fráncia|Luís IX]] retomou anton l sprito de las cruzadas i lhançou nuobo amprendimiento armado, la Oitaba Cruzada , an [[1270]], ambora sin grande percusson na Ouropa. Ls oubjetibos éran agora defrentes de ls porjetos anteriores: geograficamente, l triato de ouparaçones nun era l Lhebante mas antes [[Túnis]], i l propósito, más que melitar, era la cumberson de l emir de la mesma cidade norte-africana.
Lhuís IX partiu einicialmente pa l [[Eigito]], que staba sendo debastado pul sulton [[Baybars]]. Dirigiu-se depuis para Túnis, na spráncia de cumbertener l emir de la cidade i l sulton al Cristandade. L sulton Maomé recebiu-lo de armas nas manos. La spediçon de San Lhuís redundou cumo quaije todas las outras spediçones, nua tragédia. Nun chegórun sequiera a tener ouportunidade de cumbatener: mal zambarcórun las fuorças francesas an Túnis, lhougo fúrun acometidas por ua peste que assolaba la region, ceifando einúmeras bidas antre ls crestianos, nomeadamente San Lhuís i un de ls sous filhos. L outro filho de l rei, Filipe, l Audaç, inda an [[1270]], firmou un tratado de paç cul sulton i boltou a la Ouropa. Chegou la [[Paris]] an maio de [[1271]] i fui coronado rei, an [[Reims]], an agosto de l mesmo anho.
=== Nona Cruzada (1271 - 1272) ===
{{Artigo percipal|[[Nona Cruzada]]}}
La Nona Cruzada ye, muitas bezes, cunsidrada cumo parte de la Oitaba.
An [[1268]], [[Baybars]], sulton mameluco de Eigito, habie reduzido l [[Reino Lhatino de Jarusalen]], l más amportante Stado crestiano stablecido puls cruzados, a ua pequeinha faixa de tierra antre [[Sídon|Sidon]] i [[Acre (Eisrael)|Acre]].
Alguns meses apuis de la muorte de [[Luís IX de Fráncia|Luís IX]], na Oitaba Cruzada, l príncepe Eduardo de la Anglaterra, depuis [[Eduardo I de Anglaterra|Eduardo I]], comandou ls sous seguidores até Acre. An [[1271]] i ampeços de [[1272]], cunseguiu cumbatener Baybars, apuis de firmar alianças cun alguns gobernantes de la region adbersairos del. An 1272, stableciu cuntatos para firmar ua trégua, mas Baybars tentou assassiná-lo, ambiando homes que fingiran buscar l batismo cumo crestianos. Eduardo, anton, ampeçou preparatibos para atacar Jarusalen, quando chegórun amboras de la muorte de sou pai, Anrique III. Eduardo, cumo heirdeiro al trono, decidiu retornar a la Anglaterra i assinou un tratado cun Baybars, que possiblitou sou retorno i, assi, treminou la Nona Cruzada.
== Acuntecimientos Posteriores ==
L eiquilíbrio na region permaneciu andeble. Ls anhos seguintes biran un oumiento de las demandas de l [[Mamelucos]], cumo tamien oumentórun las perseguiçon als peregrinos, cuntreriando ls tenermos de la trégua. An [[1289]], l Sulton Qalawun juntou un grande eisército, ambestiu subre l que restaba de l [[Cundado de Trípoli]], i, finalmente, cercou la capital i tomou-la depuis dun sangrento assalto. L ataque la Trípoli, mas, fui particularmente debastador pa ls Mamelucos, porque la resisténcia Crestiana alcançou proporçones fanáticas i Qalawun perdiu sou filho primogénito i más capaç na campanha. El sperou outros dous anhos para recuperar sue fuorça.
An [[1291]], un grupo de peregrinos de [[Acre (Eisrael)|Acre]] fui atacado i, an represália, matórun dezenobe comerciantes muçulmanos nua carabana síria. (Outra berson diç que un grupo de suldados eitalianos católicos degolórun ls islámicos i eiliminórun na mesma lheba outro tanto de sírios crestianos.) Qalawun eisigiu que eilhes pagassen ua quantie straordinária an cumpensaçon. Quando nanhue repuosta bino, l Sulton usou esto cumo un pretesto para sitiar Acre, i acabar cul redadeiro stado Cruzado andependiente na Tierra Santa.
An abril de [[1291]], la cidade acuordou cercada por más de 200 mil suldados muçulmanos. La cristandade correu an socorro dun de sous puntos más stratégicos na Tierra Santa. Cabalheiros [[spitalários]], [[teutónicos]] i [[templários]], somados la tropas anglesas i eitalianas, partiran para defender l porto de Acre. An [[18 de Maio]] de [[1291]], las fuorças turcas i eigípcias tomórun la cidade de Acre. Qalawun morriu durante l ataque, deixando Khalil, l redadeiro nembro subrebibente de sue família, cumo Sulton Mameluco. Cun Acre tomada, ls [[Stados Cruzados]] deixórun de eisistir. Caía assi l redadeiro bastion de ls ouropeus na [[Palestina]].
Debrebe, ls poucos territórios stablecidos puls cruzados que restában ne l [[Ouriente Médio]] fúrun recunquistados puls muçulmanos. Einicialmente, l centro de l poder de ls Cruzados fui mobido pa l norte (para Tortosa), i finalmente para la ilha de [[Reino de Xipre|Xipre]]. Sue redadeira posiçon sigura na Tierra Santa, la ilha de [[Rodes]], fui perdida an [[1302]]-[[1303]]. L período de ls Cruzadas na Tierra Santa staba treminado, quaije duzientos anhos depuis de [[Papa Ourbano II]] ampeçar sue pregaçon.
== Causas de l Fracasso ==
Dibersas rezones cuntribuíran pa l fracasso de las Cruzadas, antre eilhas: ls ouropeus éran minorie, an meio a ua populaçon giralmente hostil; la oupresson a la populaçon natiba fizo cun que l domínio fusse cada beç más defícel; las dibersas lhuitas antre ls própios crestianos cuntribuíran para anfraquecé-los enormemente. Todas, sceto la pacífica sesta Cruzada ([[1228]]-[[1229]]), fúrun prejudicadas pula cobiça i brutalidade; judius i crestianos na Ouropa fúrun massacrados por turbas armadas an sou camino para la [[Tierra Santa]]. L [[papado]] era ancapaç de cuntrolar las eimensas fuorças a la sue çposiçon.
== L lhegado de las cruzadas ==
Las cruzadas anfluenciórun la [[cabalharie]] ouropéia i, durante seclos, sue lhiteratura.
Se por un lhado aperfundórun la hostilidade antre l [[cristandade]] i l [[Eislan]], por outro stimulórun ls cuntatos eiquenómicos i culturales para benefício permanente de la ceblizaçon ouropéia. L [[comércio]] antre la [[Ouropa]] i la [[Ásia Menor]] oumentou cunsidrablemiente i la Ouropa conheciu nuobos perdutos, an special, l [[açucre]] i l [[algodon]]. Ls cuntatos culturales que se stablecírun antre la Ouropa i l [[Ouriente]] tubírun un eifeito estimulante ne l coincimiento oucidental i, até cierto punto, preparórun l camino pa l [[Renacimiento]].
== La jihad ==
Ne l ampeço de l [[seclo XII]], l mundo muçulmano tenie praticamente squecido la [[Jihad]], la guerra relegiosa trabada contra ls inimigos de l [[Eislan]]. La splosiba spanson de la sue religion durante l [[seclo VIII]] tenie-se reduzido a las mimórias de grandeza dessa época. Apuis de la chimpa de [[Jarusalen]], muitos proeminentes lhíderes relegiosos, cumo l qadi Abu Sa’ ad al-Harawi, tentórun cumbencer l califa [[abássida]] a preparar la Jihad contra ls ''firanji'' (de [[francos]], que era cumo ls muçulmanos se referian als ouropeus). Inda assi, solamente acerca de dues décadas depuis ye que l sulton turco zeignou un proeminente melitar, un atabeg chamado [[Zengi]], para resulber l porblema ''firanj''.
[[Fexeiro:Gustabe dore crusades an enemy of the crusaders.jpg|thumb|200px|left|Inimigos de l Cruzados, por [[Gustabe Doré]].]]
Apuis de la purmeira cruzada, la moral de l muçulmanos staba de rastos. Ls ''firanj'' detinhan ua reputaçon de ferocidade antre ls [[turcos]] i ls [[árabes]]. Cun ls spetaculares sucessos an [[Antioquia]] i [[Jarusalen]], ls ''firanj'' parecian quaije amparables. Eilhes houmilhában l poderoso califado eigípcio anualmente i fazien ambestidas an tierras inimigas ampunemente. Scetuando ls bassalos de l Eigito, la maiorie de ls aterrorizados lhíderes muçulmanos de l territórios más próssimos pagában un pesado tributo para assegurar la paç. Zengi ampeçou l lhongo i lhento porcesso de modificar la eimaige que ls muçulmanos tenien de l ''firanj''.
Tenendo recebido l domínio de las tierras a la buolta de [[Mossul]] i [[Alepo]], Zengi ampeçou ua campanha contra ls ''firanj'' an [[1132]] cula ajuda de l sou lhugar-tenente Sawar. An cinco anhos, cunseguiu reduzir l númaro de ls castielhos amportantes al lhongo de la frunteira de l [[Cundado de Edessa]] i derrotou l eisército ''firanj'' an batailha. An [[1144]] caturou la cidade de [[Edessa]] i neutralizou de forma afetaba l purmeiro domínio stablecido puls Cruzados.
Zengi fui l purmeiro lhíder muçulmano a anfrentar ls ''firanj'' i que nun solo subrebibiu, cumo triunfou. El probou que ls ''firanj'' podien ser bloqueados. Ls lhíderes de [[Bagdad]] aprobórun ls sucessos de Zengi, i cedo un grande númaro de títalos precedian l sou nome: L Emir, l General, l Grande, l Justo, l Ajudante de Dius, l Triunfante, l Solo, l Pedamiego de la Religion, la Piedra de Base de l Eislan, …Honra de Reis, Apoiante de Sultones … l Sol de l Merecedores, … Protetor de l Príncepe de l Fiéis. Zengi gustou tanto de la anchente de eilogios, que ansistiu que ls sous arautos i scribanes outelizassen todos ls títalos na sue correspondéncia.
Ambora Zengi fusse un grande heirói melitar, el fui simplesmente mui amplacable i cruel nas sues campanhas contra [[Damasco]] para motibar ls muçulmanos para ua guerra relegiosa. Ua nuite de l anho [[1146]], ancontrando-se el alcolizado, al tener persenciado a un erro de l sou eunuco particular, Lhulu (pérola), i prometiu mandá-lo eisecutar por ancumpeténcia. Más tarde, anquanto Zengi drumia, Lhulu pegou na adaga de l sou duonho i apunhalou-lo repetidamente i fugiu, cubierto pula scuridon de la nuite.
L heirdeiro de Zengi, [[Nur al-Din]], i l sou sucessor [[Salah al-Din]] (Saladino), éran stremamente piedosos, ouserbando rigidamente la Sunna i ls Pedamiegos de l Eislan na sue bida pública i particular. Ambos rodeórun-se de relegiosos i teólogos i sábios an giral. Para para alhá desso fazirun ua atiba campanha para spalhar l ferbor relegioso i propaganda antre ls sous súbditos muçulmanos. Cun ls sous eisemplos de religiosidade, Nur al-Din ampeçou – i l sou sucessor Salah al-Din cultibou – ua guerra relegiosa, ua jihad, contra ls Firanj. Anquanto que Zengi solo podie cuntar cun ls sous suldados, l apelo a la ''jihad'' atraiu ls suldados muçulmanos de to la Arábia, [[Eigito]] i [[Pérsia]]. Este massibo eisército permitiu Salah al-Din smagar ls ''firanj'' na [[Batailha de Hattin]] i anfraquecer las fuorças de la Terceira Cruzada de [[Ricardo Coraçon de Lhion]].
La chama de la ''Jihad'' de Salah al-Din deixou de arder an [[1193]], quando morriu. L armano de l sulton, Saphadin, nun pretendia antrar an más guerras, i quando [[Ricardo Coraçon de Lhion]] fui para la Ouropa, l poderio melitar de l ''firanj'' staba praticamente neutralizado i nun más necidade de derramamiento de sangre. A partir desta altura Saphadin acraditaba que la coeisisténcia pacífica cun Firanj inda era possible. Bárias décadas más tarde, ua ''jihad'' eirie finalmente purgar ls ''firanj'' de la [[Síria]] i [[Palestina]], ambora até [[1291]], ls muçulmanos inda partilhassen ua pequeinha parte desse território cun ls ''firanj''.
== Las cruzadas na cunquista de Pertual ==
Quando surgiu l reino de [[Pertual]], la cristandade agitaba-se ne l ferbor de las Cruzadas de l Ouriente. Ls portos de [[Galiza]], que dában acesso la [[Santiago de Cumpostela]], la barra de l [[Douro]] i la basta baía de [[Lisboua]], éran puntos de scala de las frotas de cruzados que de l Norte de la [[Ouropa]] seguian para la Tierra Santa. Quando, an [[1140]], [[Afonso I]] tentou la cunquista de Lhisboua, fé-lo cul auxílio de strangeiros: setenta nabios franceses que tenien entrado la barra de l [[Douro]] i aportado la [[Bila Nuoba de Gaia|Gaia]]. Mas la cunquista nun fui possible debido a las poderosas defesas que rodeában Lhisboua.
An [[1147]], entra na barra de l Douro, benida de [[Dartmouth]], ua frota de 200 belas, trasportando cruzados de bárias naciones: almanes, flamengos, normandos i angleses nun total de 13 000 homes. Aprobeitando este fato, [[Fonso I de Pertual|D. Fonso Anriqueç]] screbiu al bispo de l [[Porto]] D. Pedro, pedindo-le que persuadisse ls cruzados la ajudáren nel na ampresa, prometendo-les l saque de la cidade. Ne l die seguinte zambarcórun ls cruzados an Lhisboua, que tubírun las redadeiras negociaçones cun D. Fonso, firmando l pato. Depuis de la tomada de la cidade, muitos cruzados quedórun por alhá. Un capitan de cruzados, Jourdan, fui senhor i parece que l purmeiro poboador de la [[Lourinhana]]. Al francés Allardo fui doada [[Bila Berde de l Francos]], ne l çtrito de Lhisboua i cunceilho de Alenquer (acerca de la [[Serra de l Montejunto]]).
Alguns anhos depuis, an [[1152]], partiu de [[Bergen]] ua squadra de peregrinos de l Norte de la Ouropa, comandados por [[Rognbaldo III]], rei de las [[Órcades]], cun 15 nabios i 2 000 homes. Ne l ambierno de l anho seguinte, esta esquadra staba nas cuostas de Galiza adonde pilhou alguas poboaçones. Ne l berano de [[1154]] çce la cuosta pertuesa i ajuda l monarca na cunquista de [[Alcácer de l Sal]]. La ampresa era rendosa, pus la cidade era l más amportante porto de l [[Sado]], cercada de pinhales, cujas madeiras éran outelizadas na custruçon de nabios. La ampresa falhou i l mesmo se dou anhos más tarde desta beç cula ajuda de la frota de l conde de la [[Flandres]] cumpuosta de franceses i flamengos, i partiu para la [[Síria]] an [[1157]], aportando a la barra de l [[Riu Teijo|Teijo]].
An [[1189]] [[Sancho I de Pertual|D. Sancho I]] entra an negociaçones cun outra squadra, que acabou por antrar na baía de Lhagos i acupórun l [[Castielho de Albor|Castielho de Albur]] ([[Albor]]), un de l más fuortes de la region. Meses depuis entra ne l Teijo outra frota almana que tocara an [[Dartmouth]] recebindo muitos peregrinos i que ajudou a cunquistar [[Silbes (Pertual)|Silbes]]. Capital de porbíncia, populosa, grande centro de comércio i de cultura, la cidade staba bien fortificada. La ambora destas bitórias chegou al [[Norte de África]] i la repuosta nun se fizo sperar.
Ls mouros pónen cerco la Silbes, que nun cunseguiran tomar, partindo l califa an direçon la [[Santarén (Pertual)|Santarén]], tomando [[Torres Nuobas]] ne l camino i ponendo l cerco la [[Tomar]]. Perante esta situaçon, D. Sancho I pediu auxílio als cruzados bassalos de [[Ricardo Coraçon de Lhion]], que se tenien reunido ne l Teijo, i fúrun tener la Santarén, que nun chegou a ser atacada por causa de la peste que bitimou la maior parte de l mouros.
Ne l anho seguinte, ls mouros regressan recunquistando Silbes, la porbíncia de [[Alcácer]], cun scepçon de [[Ébora]]. Anhos depuis outra armada de cruzados, mesmo sin tenéren chegado a acuordo cun D. Sancho I, tóman Silbes i saqueian la cidade, prosseguindo para la [[Síria]]. An [[1212]], cula derrota na [[Batailha de Nabas de Tolosa]], l reino mouro entra an decadéncia. An [[1217]], entra nuoba frota almana, i D. Soeiro, bispo de Lhisboua, cumbenceu-los a cunquistar [[Alcácer de l Sal]], nabegando la squadra por [[Setúbal]], cun ls sous 100 nabios. Alcácer resistiu durante dous meses até capitular. Ne l percípio de l Ambierno regressa la frota al Teijo, passando ande l resto de l ambierno.
[[Catadorie:Stória de la Eigreija Católica]]
[[Catadorie:Cruzadas]]
7ql9f6dcc7wlwq0yc435zl49976r09y
Riu Mississippi
0
1031
107362
102271
2026-07-22T19:17:37Z
~2026-30875-10
15270
/* Stória */
107362
wikitext
text/x-wiki
L '''Riu Mississippi''' ye l segundo más lhongo [[riu]] de ls [[Stados Ounidos de la América]]. L más lhongo ye l [[Riu Missouri]], afluente de l Mississippi. Cunsiderados juntos, forman a maior [[bacie hidrográfica]] de la [[América de l Norte]]. Quando medido de la nacente de l Missouri, l cumprimento total de l cunjunto Missouri-Mississippi ye de aprossimadamente 6 270 quilómetros. La ourige de l Riu Mississippi ben de la palabra de la [[léngua ojibwe]] ''misi-ziibi'' que quier dezir 'grande riu'.
== Geografie ==
[[Fexeiro:Lake Itasca Mississippi Source.jpg|lheft|thumb|250px|La nacente de l riu Mississippi na borda de l Lhago Itasca]]
Cun sue nacente ne l [[Lago Itasca]] a 450 metros arriba de l nible de l mar ne l [[Parque Stadual Itasca]] lhocalizado an [[Cundado de Clearwatener]], [[Minnesota]], l riu atinge 220 metros lhougo após ls [[Cachones de Saint Anthony]] an [[Minneapolis]]. L Mississippi se junta cun [[Riu Illinois]] i l [[Riu Missouri]] próssimo [[St. Louis (Missouri)|Saint Louis]], i cul [[Riu Ohio]] an [[Cairo (Illinois)|Cairo]]. L [[Riu Arkansas]] se junta al Mississippi ne l Stado de [[Arkansas]]. L [[Riu Atchafalaya]] an [[Louisiana]] ye l maior [[afluente]] de l Mississippi.
L Mississippi drena a maior parte la ária antre [[Muntanhas Rochosas]] i ls [[Apalaches]], sceto por ua ária drenada puls [[Grandes Lhagos]]. El corta, ó margeia, dieç [[Stados de l Stados Ounidos de la América|stados]] amaricanos — [[Minnesota]], [[Wisconsin]], [[Iowa]], [[Illinois]], [[Missouri]], [[Kentucky]], [[Arkansas]], [[Tennessee]], [[Mississippi]] i [[Louisiana]] – antes de zaguar ne l [[Golfo de l México]] cerca de 160 quilómetros riu ambaixo de [[New Orleanes]]. Mediçones de l cumprimento de l Mississippi de l Lhago Itasca até l Golfo de l México barian, mas l númaro de l EPA ye de 3 733 quilómetros. Ua pinga de chuba caída ne l Lhago Itasca puode chegar al Golfo de l México an cerca de 90 dies. [http://www.nps.gob/miss/features/fatoids/]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
<!--[[Image:MississippiRiberBluffs.jpg|right|thumb|256px|Bista de la [[../Great Riber Road/]] an Wisconsin, cun Minnesota al fondo cruzando l Riu Mississippi/]]-->
L riu ye debedido an alto Mississippi, de la sue nacente sul até ne l [[Riu Ohio]], i baixo Mississippi, de l Ohio até sue foç próssimo la [[New Orleanes]]. L alto Mississippi ye alen çto debedido an trés seçones: la nacente, de la fuonte até la [[Chimpas Saint Anthony]]; ua série de lhagos artificiales antre Minneapolis i [[St. Louis (Missouri)|St. Louis]]; i l médio Mississippi, un riu de curso lhibre de la cunfluéncia de l [[Riu Missouri]] até St. Louis.
Ua série de 27 cumportas i represas ne l alto Mississippi, la maiorie de las quales custruídas an [[1930]], son porjetadas para mantener un canhal de 2,7 metros para l tráfico de barcos comerciales. Ls lhagos formados son tamien ousados para nabegaçon de recreaçon i pesca. Las represas tornan l riu más perfundo i ancho, mas nanhun cuntrole de fluxo ye pretendido. Durante ls períodos de alto fluxo, las cumportas, alguas de las quales quedan submersas, son cumpletamente abiertas i las represas simplesmente perden sue funçon. Ambaixo de St. Louis l Mississippi ye relatibamente lhibre para nabegaçon, ambora esto seia garantido por numerosas barraiges i dirigidos por braços de represas.
Atrabeç dun porcesso natural coincido cumo [[alteraçon de delta]] l baixo Mississippi tubo sou curso final alterado pul ouceano por milhones de anhos. Esto ocorre debido al depósito de lhama i sedimento oumentando l nible de l riu, lhebando eibentualmente a ancontrar ua rota alternatibe para l [[Golfo de l México]]. La çtribuiçon aleatória deminui an belume i forma l que ye coincido cumo [[bayou]]s. Este porcesso stá, durante un período cinco mil anhos, lhebando la lhinha costeira de la Lhouisiana de l sul la abançar an direçon de l golfo de 15 a 50 milhas.
Outras mudanças ne l curso de l riu ténen ocorrido por causa de [[terremoto]]s al lhongo de la [[Falha de Nouba Madrid]], la qual passa próssimo a las cidades de [[Memphis]] ed [[St. Louis (Missouri)|St. Louis]]. Trés [[terremoto]]s an [[1811]] i [[1812]], stimados an aprossimadamente 8 na [[Scala de Richtener|Escala Richtener]], ls quales dízen rebertírun temporariamente l curso de l Mississippi. Estes terremotos tamien criórun l [[Lago Reelfoot]] ne l Tennesse debido a la alteraçon de la paisaige próssima al riu. Esta falha esta registrada nun [[aulacogen]] (termo geológico para ua fenda de falha) que se formou al mesmo tiempo que l Golfo de l México.
[[Davenport (Iowa)|Davenport]] ye la sola cidade cun más de 20 mil pessonas la borda de l alto Mississippi que nun ten [[barraige]] ó [[cumporta]]s permanentes.
=== Bacia hidrográfica ===
[[Fexeiro:Mississippi-map.png|thumb|300px|right| Bacia hidrográfica de l Mississippi]]
L Riu Mississippi ten la terceira maior [[bacie hidrográfica]] de l mundo, scedida an tamanho solo pulas bacies de l [[Riu Amazonas]] i [[Riu Cungo|Cungo]]. Eilha drena 41% de l 48 stados cuntíguos de l Stados Ounidos. Sue bacie cobre más de 3 225 000 kn², ancluído todos ó parte de 31 stados i dues probíncias canadianos.
== Stória ==
La palabra ''Mississippi'' ben de l nome na [[léngua Ojibwe]] para l riu, "Messipi" (ó ''Misi-ziibi''), l que quier dezir ''grande riu'', ó de l [[léngua algonquina|Algonquin]] ''Missi Sepe'', "grande riu," lhiteralmente, "pai de las augas". Ls Ojibwe chamában l [[Lago Itasca]], l lhago fuonte de l Riu Mississippi, ''Omashkozo-zaaga'eigan'' i l riu que fuia del cumo ''Omashkozo-ziibi''. Após fluir para drento [[Lago Bemidji]], ls Ojibwe l chamaba de riu ''Bemijigamaa-ziibi''. Depuis de fluir para drento de l [[Lago Cass]], l riu mudaba outra beç de nome para ''Miskwaawaakokaa-ziibi'', solamente mudaba este nome outra beç quando zaguaba ne l [[Lago Winnibigoshish]] i recebie l nome de ''Gichi-ziibi''. L nome Ojibwe ''Misi-ziibi'' se aplicaba solamente a la porçon de l riu ambaixo de l [[Riu Crow Wing]], mas las mudanças de nome de l riu parecian eilógicas para las pessonas de lhéngua anglesa, anton após la spediçon de [[Henry Schoolcraft]], l lhongo riu arriba de la junçon de l Riu Crow Wing i de l ''Gichi-ziibi'' passou la se chamar "Riu Mississippi ".
An [[8 de Maio]], [[1541]] [[Hernando de Soto]] tornou-se l purmeiro splorador ouropeu a atingir l Riu Mississippi, l qual el chamou de "Riu de l Sprito Santo". Ls sploradores franceses [[Louis Joliet]] i [[Jacques Marquette]] ampeçórun a splorar l Mississippi, que era coincido pul nome [[Sioux]] "Ne Tongo" (grande riu), an [[17 de Maio]] de [[1673]]. An 1682, [[René Robert Cavelier]] i [[Henri de Tonty]] reclamórun to l bal de l riu Mississippi para Fráncia, batizando de ''Louisiana'', para Lhouis XIV. An [[1718]], ''Nouvelle-Orléans'' (Nuoba Orleanes) fui criada por [[Jean-Batiste Le Moyne de Bienville]].
Ls franceses perdírun todos ls sous territórios na América de l Norte cuntinental cumo resultado de la [[Guerra Franco-Índia]]. An [[1762]], ls franceses cedírun todas las sues colónias a la oeste de l Riu Mississippi para ls spanholes, anquanto que an [[1763]], ne l [[Tratado de Paris (1763)|Tratado de Paris]], la Fráncia cediu al [[Reino Ounido]] todas las sues colónias la lheste de l Mississippi. La Spanha tamien cediu la [[Flórida]] para [[Anglaterra]] para re-oubtener [[Cuba]], que la Anglaterra acupou durante la guerra. L Reino Ounido anton debediu l território an Flórida de l Lheste i Oeste.
Ne l Segundo [[Tratado de Paris (1783)|Tratado de Paris]], l qual marcou l fin de la [[Reboluçon Amaricana de 1776]], ls británicos cedírun la Flórida Oeste de bolta la Spanha para recebíren las [[Bahamas]], que la Spanha tenie acupado durante la guerra. La Espanha anton tenie l cuntrole subre l riu al sul de la lhatitude 32°30' norte, i, ne l que quedou coincido cumo la [[Cunspiraçon Spanhola]], pretendia ganhar maior cuntrole de la Lhouisiana i de todo la oeste. Estas pretensones terminórun quando la Spanha fui pressionada a assinar l [[Tratado de Pinckney]] an 1795. La Fráncia readquiriu la Lhouisiana de la Spanha an segredo ne l [[Tratado de San Ildefonso]] an [[1800]]. Ls Stados Ounidos cumprórun l território de la Fráncia na [[Cumpra de la Louisiana]] an [[1803]].
L Mississippi era coincidos puls sous bandidos, coincidos puls ansulares cumo moradores de las bordas, ancluindo [[John Murrell]], que era un bien coincido assassino, lhadron de cabalhos i "rebendedor" de scrabo. Sue notoriedade era tal que [[Mark Twain]] dedicou-le un capítulo anteiro an sou lhibro ''[[Life on the Mississippi]]'', i eisistia un rumor que Murrell tenie un quartel general na ilhas de l riu na [[Ilha 37]].
L lhibro de Twain tamien cobriu stensibamente arrojadas corridas de [[barco a oupor]] que tubírun lhugar antre 1830 a 1870 ne l riu antes que meios más modernos de nabegaçon sustituíssen ls oupores. Esto fui publicado purmeiro na forma de periódico por [[Harper's Weekly]] an siete partes an [[1875]] i tenie la antençon de registrar la rápida çperson de la cultura de l barco a oupor. La berson cumpleta, ancluída ua passaige ancumpleta de [[Huckleberry Finn]] i trabalhos de outros outores, fui publicada por [[James R. Osgood & Co.]] an [[1885]]. L purmeiro barco a oupor a biajar l trecho cumpleto de l [[Riu Ohio]] até la cidade de [[Nuoba Orleanes]] fui l ''New Orleans'' an Dezembre de [[1811]]. Esta lhouca biaige ocorreu durante ua série de [[Terremotos Nuoba Madrid]] de 1811 a 1812.
An 1815, ls Stados Ounidos oubtibírun l cuntrole subre l Mississippi após ua decisiba bitória subre ls británicos na [[Batailha de Nuoba Orleanes]], parte de la [[Guerra de 1812]].
L riu fui tamien ua parte decisiba de la [[Guerra Cebil Amaricana]]. La [[Campanha de Vicksburg]] de la Ounion buscaba l cuntrole de l baixo Mississippi. La bitória de la Ounion na [[Batailha de Vicksburg]] an 1863 fui l pibó de la bitória final de la Ounion na Guerra Cebil.
An 1900, [[Chicago]] custruiu l [[Canhal Sanitáiro i de Nabegaçon de Chicago]] para lhigar ls [[Grandes Lhagos]] al Mississippi. L canhal permitiu la Chicago çpeijar sous sgotos Mississippi ambaixo, an beç de poluir sue própia fuonte de auga l [[Lago Michigan]]. L canhal tamien ouriginou ua rota de nabegaçon antre ls grandes lhagos i l Mississippi.
L sporte de l [[esqui aquático]] fui ambentado ne l riu na basta region antre [[Minnesota]] i [[Wisconsin]] coincida cumo [[Lago Pepin]]. [[Ralph Samuelson]] de [[Lake City (Minnesota)|Lake City]] criou i refinou sue técnica de squiaige antre Júnio i Júlio de [[1922]]. El más tarde rializou l purmeiro salto de squi na auga an [[1925]] i esquiou a 128 kn/h puxado por barco boador Curtiss ne l final daquele anho.
Na primabera de [[1927]] l riu arrombou ls diques an 145 lhugares durante la [[Grande Chena de l Mississippi de 1927]] i inundou 70 mil kn² cun ua perfundidade de até 10 n.
La [[Grande Chena de l Mississippi de 1993]] ye cunsiderada a maior debastaçon por inundaçon que ocorreu na stória moderna de l Stados Ounidos.
An [[2002]] [[Martin Strel]] nadou l curso anteiro de l riu.
=== Manutençones ne l canhal de nabegaçon ===
La tarefa de manutençon dun canhal de nabegaçon ne l Mississippi ye de respunsabilidade de l [[Cuorpo de Angenheiro]]s de l Eisército de ls Stados Ounidos, l qual ampeçou an 1829 a remober bancos de arena, fechando canhales secundários i scabando peinhas. An 1829 ls angenheiros abaluórun ls dous maiores oustaclo de l alto Mississippi, las Correntezas de Ç Moines i las Correntezas de Rock Island Rapids, adonde l riu era raso i l lheito era rochoso. Las correntezas de Ç Moines tenien cerca de 18 kn de cumprimento i ampeçában lhougo após la zambocadura de l [[Riu Ç Moines]] até [[Keokuk]]. La Correntezas de Rock Island lhocalizában-se antre [[Rock Island (Illinois)|Rock Island]] i [[Moline (Illinois)|Moline]]. Ambas las correntezas éran cunsideradas birtualmente antransponibles.
L Cuorpo de Angenharie recomendou la scabaçon dun canhal de 1,5 metros nas Correntezas de Ç Moines Rapids, mas l trabalho nun ampeçou até l tenente [[Robert E. Lee]] andossar l porjeto an 1837. Ls angenheiros más tarde ampeçórun la scabaçon de las correntezas de Rock Island. Por bolta de 1866 tenie se tornado eibidente que la scabaçon era ampraticable, i anton fui decidida la custruçon dun canhal an bolta de la Correnteza Moines Rapids. L canhal fui abierto an 1877, mas la correntezas de Rock Island Rapids permaneciu un oustaclo.
An 1878, l Cungresso outorizou al cuorpo de angenheiros custruir un canhal de 1,4 metros; para esto l riu serie zbiado para un canhal secundário, cortar-se-iba l canhal i boltarie l fluxo normal. L porjeto de l canhal de 1,4 metros fui cumpletado por Moline Lock, l qual cuntornaba las correntezas de Rock Island Rapids, abierto an 1907.
Para ampulsionar la nabegaçon antre [[St. Paul]] i [[Prairie du Chien]], l cuorpo de angenheiros custruiu bárias barraiges na region de l lhagos i nacentes, ancluindo ls lhagos de Winnibigoshish i Pokegama. Las barraiges, cuja custruçon ampeçou na [[década de 1880]], guardában las augas de las chubas caídas na primabera, i éran lhiberadas quando l nible caía para ajudar a mantener la perfundidade de l canhal.
L [[Canhal Sanitairo i de nabegaçon de Chicago]] lhigou l [[Riu Illinois]] cul [[Lago Michigan]], el fui cumpletado an 1900. El probiu ua lhigaçon antre l Riu Mississippi i ls [[Grandes Lhagos]] i sustituiu l pequeinho [[Canhal de Illinois i Michigan]] (1848).
An 1907, l [[Cungresso de l Stados Ounidos de la América]] outorizou l porjeto dun canhal de 1,8 metros ne l Mississippi, l qual nun tenie sido cumpletado quando fui abandonado an 1920 an fabor dun porjeto dun canhal de 2,7 metros.
An 1913, fui cumpletada la custruçon dua barraige an [[Keokuk]], la purmeira barraige ambaixo de las Chimpas de St. Anthony. Custruída por ua ampresa pribada de einergie para gerar eiletricidade, la barraige de Keokuk era ua de las maiores plantas hidroelétricas de l mundo naquel tiempo. La barraige eiliminou las correntezas de Ç Moines.
<!--[[Image:Lhock and dan 1 USACE small.jpg|thumb|200px|Represa i Barraige Nº 1, Minneapolis/]]-->
Represa i Barraige Nº 1 fui cumpletada an Minneapolis an 1917 i Represa i Barraige Ne l. 2 an Hastings, Minnesota, fui cumpletada an 1930.
Antes de la anchente de 1927, la stratégia purmária de l Cuorpo de angenheiros era ancerrar todos ls canhales possibles para oumentar l fluxo de l riu percipal. La eideia era que la belocidade de l riu poderie lhimpar ls sedimentos depositados ne l riu, i cun esto deminuir la possibilidade de inundaçones. La inundaçon de 1927 probou que esto era tan errado que las quemunidades non amehaçadas pulas anchentes ampeçórun a quebrar ls aterros para lhiberar las tensones que se oupunhan a la passaige de l riu.
La Dibison de Angenharie ampeçou a criar canhales para direcionar augas temporárias que surge an tempestades para drento de canhales alternatibos i lhagos. Ls percipales canhales son Birds Point-New Madrid Flodway; l Morganza Flodway, ls quales direcionan la auga para ambaixo de l [[Riu Atchafalaya]]; i l [[Bonnet Carré Spillway]] l qual direciona la auga para l [[Lago Pontchartrain]]. La strutura de cuntrole de l Old River tamien serbia cun ua cumporta percipal que podie ser abierta para prebenir las inundaçones. Alguas de las stratégias pre-1927 son inda ousadas até hoije; la dibison de angenharie atua abiertura de rebuoltas de ferradura, permitindo que la auga se moba más debrebe, i portanto deminuindo la altura de la inundaçon.
Ls Atos Rivers and Harbors de 1930 outorizórun l porjeto dun canhal de 2,7 metros, l qual fui criado para un canhal de nabegaçon de 2,7 metros de perfundidade i 120 metros de cumprimento para acomodar rebocadores de múltiplas barcaças. El fui eisecutado cun ua série de barraiges i represas, i pula dragaige. Binte i trés nuobas represas i barraiges fúrun cuntruídas ne l alto Mississippi an 1930 an adiçon a las que yá eisistian. dues nuobas barraiges fúrun custruídas al norte de Lock i Dam No. 1 de ls Cachones de Saint Anthony an [[1960]], stendendo l [[curso de nabios]] para tráfico comercial por bárias milhas, mas poucas barcas ban para alhá de la cidade de Saint Paul atualmente.
[[Fexeiro:Miss R dam 27.jpg|thumb|280px|L Riu Mississippi al norte de St. Louis]]
La Dam 26 an Alton, que tenie porblemas struturales, fui sustituída pula Mel Price Lock and Dam an 1990. La Lock and Dam 26 fui demolida.
== Maiores cidades al lhongo de l riu ==
* [[Minneapolis]]
* [[St. Paul]]
* [[Davenport (Iowa)|Dabenport]]
* [[St. Lhouis (Missouri)|St. Lhouis]]
* [[Memphis]]
* [[Baton Rouge]]
* [[Nuoba Orleanes]]
== Lhiteratura i música ==
Muitos de l trabalhos de [[Mark Twain]] tratan ó ocorren próssimo al Riu Mississippi. Un de l sous maiores trabalhos, ''[[Life on the Mississippi]],'' ye na sue maior parte la stória de l riu, i de resto cunta las speriéncias del ne l riu, i ua coleçon de stórias que ó toman lhugar ne l riu ó dízen respeito a el. L más famoso trabalho de Twain, ''[[Huckleberry Finn]],'' cunta ua grande jornada riu ambaixo. L remanse trabalha cun ua reflexon subre la cultura amaricana, sendo l riu la metáfora percipal. L mesmo outor yá tenie scrito subre l riu an obra anterior, cul títalo ''Life On the Mississippi''.
L remanse de [[Herman Melville]] ''[[The Confidence-Man]]'' registra l stilo dun grupo de passageiros dun nabio a oupor cujas stórias anterligadas son cuntadas anquanto eilhes biajan subindo l Riu Mississippi. L remanse ye scrito tanto cumo ua sátira cultural cumo ua ambestigaçon metafísica. Cumo an ''[[Huckleberry Finn]],'' usa-se l Riu Mississippi cumo ua metáfora para un grande cunjunto de aspetos de ls Stados Ounidos i eidantidade houmana que unifica caratelísticas que de outras formas serien dissonantes.
== Outros fatos subre l Mississippi ==
* Antes de ser chamado Mississippi puls ouropeus, tenie l nome de "Riu de Spiritu Santo" dado por [[Hernando de Soto]] (l purmeiro splorador ouropeu de l riu, an [[1541]]) i "Rivière Colbert" (dado puls sploradores de la Salle i de Tonty, an [[1682]].
* L Mississippi ten bários nomes lhocales, ancluindo: "Father of Waters", "Gathering of Waters", "Big River", "Old Man River", "Great River", "Body of a Nation", "Mighty Mississippi", "el Grande" (de Soto), "Muddy Mississippi", "Old Blue" i "Mon River".
* L riu ye figura quaije omnipresente na stória musical de ls Stados Ounidos, cun cançones cumo ''Big River'' de [[Johnny Cash]], ''Louisiana 1927'' de [[Randy Newman]], ''When the Levee Breaks'' de l [[Led Zeppelin]] i ''Moon River'' de l filme de [[1961]] [[Breakfast at Tiffany's]]. An 1997, l cantor i cumpositor [[Jeff Buckley]] afogou-se ne l riu, arrastrado pula corrente gerada por un nabio de passaige.
* L [[squi aquático]] fui ambentado an [[1922]] ne l [[Lhago Pepin]], parte de l riu Mississippi antre Minnesota i Wisconsin. Ralph Samuelson, l sou ambentor, fizo ne l riu l purmeiro salto de squi aquático an [[1925]].
== {{Ber tamien}} ==
* [[Riu Missouri]]
{{Commonscat|Mississippi River}}
[[Catadorie:Riu Mississippi| ]]
luww4yapx0ln4l5l9r7uf4zrroa6dws
Riu Nilo
0
1033
107329
101811
2026-07-22T08:02:28Z
~2026-38935-23
15383
/* */
107329
wikitext
text/x-wiki
L '''riu Nilo''' ye un grande [[riu]] de l nordeste de l [[cuntinente]] [[África|africano]] que nace la sul de la [[linha de l Eiquador]] i zagua ne l [[Mar Mediterráneo]].
La sue [[bacie hidrográfica]] acupa ua ária de {{formatnun:3349000}} kn² abrangendo l [[Uganda]], [[Tanzánia]], [[Ruanda]], [[Quénia]], [[República Democrática de l Congo|República Democrática de l Cungo]], [[Burundi]], [[Sudan]], [[Etiópia]] i [[Eigito]]. A partir de la sue fuonte más remota, ne l Burundi, l Nilo apersenta un cumprimento de {{formatnun:6627.15}} kn.
Ye formado pula cunfluéncia de trés outros rius, l [[Nilo Branco]] (''Bahr-el-Abiad''), l [[Nilo Azul]] (''Bahr-el-Azrak'') i l [[riu Atbara]]. L Nilo Azul (''Bahr-el-Azrak'') nace ne l [[Lago Tana]] ([[Etiópia]]), cunfluindo cul Nilo Branco an [[Cartun]], capital de l [[Sudan]].
Muitos geógrafos deixórun de l cunsiderar cumo l maior riu de l mundo, perdendo l puosto para l [[riu Amazonas]], cun cerca de 6.992,06 kn de stenson.
== Etimologie ==
Para alguns outores la palabra Nilo puode star relacionada cula raiç semítica "nahal", que quier dezir bal. An [[léngua árabe]] i [[heibraico]], dues lhénguas semíticas, riu diç-se ''nahrun'' i ''nehar'' respetibamente. Assi i todo, dues outras lhénguas semíticas, l [[léngua amárica|amárico]] i l [[léngua ge'eç]] usan palabras pouco semelhantes la "nahal" para se referiren a un riu (''felege'' i ''wonç'').
Andependiente de las ancertezas, la palabra ''Nilo'' deriba de l [[latin]] ''Nilus'' que por sue beç deriba de l griego ''Neilos''.
Ls antigos Eigípcios chamában al Nilo ''Aur'' ó ''Aire'' l que quier dezir "negro", nua aluson a a tierra negra trazida pul riu por altura de las chenas.
Tradicionalmente cunsidra-se que l riu Nilo nace ne l Lhago Bitória.
== Bacia ==
Tradicionalmente cunsidra-se que l riu Nilo nace ne l [[Lago Bitória]]. Assi i todo, l própio Lhago Bitória ten cumo percipal tributário l riu Kagera, que ye por causa desso cunsiderado cumo fuonte más remota de l Nilo.
L [[riu Kagera]] nace ne l [[Burundi]], la norte de l [[Lago Tanganica]], na cunfluéncia de l riu Niabarongo i Rububu.
=== L Nilo Bitória ===
L Nilo propiamente dezido ampeça an [[Jinja]] (Uganda), na borda norte de l Lhago Bitória, correndo para norte atrabeç de las chimpas Ripon (que deixórun de eisistir zde la custruçon de la barraige de Owen Falls an 1954), passando pul Lhago Kioga i pul Lhago Alberto. L galho antre estes dous rius ye coincido cumo l Nilo Bitória.
=== L Nilo Alberto ===
A partir de l Lhago Alberto i até [[Númula]], ne l [[Sudan]], l Nilo recibe la zeignaçon de l '''Nilo Alberto'''.
=== L Al-Jabal ===
An Númula i até se ancontrar cul riu Sobat (un pouco arriba de Malakal) l Nilo ye coincido cumo l Bahr al-Jabal, l Riu Montanhoso. Torna-se anton más sinuoso, recebindo junto al Lhago Ne l l riu Al-Ghazal (Gazela) cumo afluente. Mas, antes desso, l Nilo passou por antre un pántano, l Sudd.
=== L Nilo Branco i l Nilo Azul ===
Antre Malakal i Cartun, l Nilo ye coincido cumo l Nilo Branco. An [[Cartun]] l Nilo Branco recibe las augas de l [[Nilo Azul]], ouriundo de l altos prainos de la Etiópia.
A 322 quilómetros la norte de Cartun, l Nilo recibe l sou redadeiro grande afluente, l [[riu Atbara]], ouriundo eigualmente de l praino abissínio. L riu abança anton puls penhascos de la region de la Núbia até chegar la Assuon ne l Eigito. A partir de Assuon l bal alarga até se atingir l Delta, que se ampeça un pouco la norte de la cidade de l Cairo.
=== Delta de l Nilo ===
L [[Delta de l Nilo]] ye ua region plana cun un forma triangular, apersentando 160 kn de cumprimento i 250 kn de anchura. Ne l Delta l Nilo bifurca-se an dous canhales que lheban las sues augas para l Mediterráneo: la oeste, l canhal de Roseta, i, la lheste, l de Damieta.
== Cachones de l Nilo ==
L Nilo ten bárias cachones, mas na Antiguidade çtinguian-se seis cachones clássicas de l Nilo que stában situadas antre Assuon i Cartun.
La purmeira cachon chimpa an Assuon, custituindo hoije an die la sola cachon de l Nilo an território eigípcio. Esta cachon era na Antiguidade la frunteira sul de l [[Antigo Eigito]], pus a partir deilhi ampeçaba la [[Núbia]].
La segunda cachon, acerca de Uadi Halfa, ancontra-se hoije submersa. L faraó [[Senuseret III]] ourdenou la custruçon nas sues redondezas de las fortalezas de Semna i Kumma.
== Barraiges de l Nilo ==
Al lhongo de l curso de l Nilo eisisten alguas barraiges, sendo ua de las más amportantes la Grande Barraige de Assuon.
Antre 1899 i 1902 custruiu-se, cun recurso la capitales angleses, la purmeira barraige de Assuon, que fui alargada an 1911 i 1934.
Antre 1959 i 1970 custruiu-se la [[Barraige de Assuana]], a cerca de uito quilómetros de la purmeira barraige, grácias al apoio fornecido pula [[Ounion Sobiética]].
== Studo i sploraçon de l Nilo ==
[[Fexeiro:Margem esquerda do Nilo.jpg|thumb|right|350px|Borda squierda (oucidental) de l riu Nilo, antre Edfu i Kon Ombo]]
Julga-se que ls Antigos [[Eigípcios]] conhecian l Nilo até al punto de cunfluéncia de l Nilo Branco cul Nilo Azul, an [[Cartun]]. Ambora nun téngan splorado l Nilo Branco, acradita-se que conhecerian l Nilo Azul até a la sue [[nacente]] ne l [[Lago Tana]].
An meados de l [[seclo V a.C.]], l storiador [[Grécia antiga|griego]] [[Heiródoto]] rializou ua biaige al [[Eigito]], tenendo percorrido l riu até Assuon, la frunteira tradecional de l [[Antigo Eigito]].
Ne l seclo II a.C. [[Eratóstenes]] zenhou un mapa que mostraba de forma bastante percisa l percurso de l Nilo até [[Cartun]], ne l qual tamien se mostrában dous afluentes, l [[Atbara]] i l Nilo Azul. Eratóstenes fui l purmeiro a postular que la nacente de l Nilo starie an lhagos eiquatoriales.
An 25 a.C. l [[geografie|geógrafo]] [[Strabon]] i [[Aelius Gallus]] (gobernador de l [[Eigito]] romano) splorórun l [[Eigito]] até [[Assuon]]. Strabon çcrebiu tamien l riu ne l Lhibro 17 de la sue ''Geografie'', aludindo a las teories de Eratóstenes.
An [[66]] d.C., na época de l amperador [[Nero]], l eisército romano tentou ancontrar la nacente de l riu. Mas, i segundo [[Séneca]], l [[pántano Sudd]], ampediu l eisército de abançar. Inda ne l seclo I un mercador griego chamado Diógenes relatou al geógrafo [[Marino de Tiro]] que durante ua biaige pula cuosta ouriental africana decidiu penetrar pul cuntinente, tenendo al fin de binte i cinco dies chegado junto la dous grandes lhagos i a ua cadeia de montanhas cubiertas de niebe de adonde l [[Nilo]] nacerie. Ne l seclo II [[Ptolomiu]] outilizou esta anformaçon para fazer un mapa adonde se mostraba l Nilo Vranco a nacer disses [[lago]]s, que recebien las sues [[auga]]s de las [[Montanhas de la Lhuna]] (''Lhunae Montes''). Ye probable que estas montanhas séian ls montes Rubenzori, situados antre l [[Uganda]] i l [[Zaire]].
Ne l [[seclo XII]], [[Muhammad Al-Idrisi]] atribui cumo nacente de l riu Nilo i de l [[riu Níger]] un lhago. Ne l seclo XVI conhece-se ua spediçon árabe que percurou atingir las nacentes de l Nilo pul Sahara i Sudan.
An [[1618]] l jesuíta Cermeinho Pais (ó Pedro Páeç) fui l purmeiro ouropeu a lhocalizar las nacentes de l Nilo Azul ne l [[Lago Tana]], tenendo falecido na Etiópia bítima de malária. An [[1770]] l scocés James Bruce rializou ua biaige de sploraçon de l Nilo Azul ne l Lhago Tana, quedando cula fama de çcubridor de la sue nacente, ambora cumo sposto l jesuíta eilhi chegou purmeiro.
[[Fexeiro:Kom Ombo Nilo.jpg|thumb|right|350px|Cales de la cidade de [[Kon Ombo]], na borda dreita de l riu Nilo]]
A partir de l anho de [[1821]] l bice-rei de l Eigito [[Mehmet Eilhi]] i ls sous filhos serien respunsables por bárias biaiges de sploraçon de l Nilo.
An Dezembre de [[1856]], [[Richard Francis Burton]] cumbidou [[John Hanning Speke]] para partecipar nua spediçon als grandes lhagos de la África Ouriental. An resultado de la spediçon Burton i Speke tornórun-se ls purmeiros ouropeus a chegar al [[Lago Tanganica]] an Febreiro de [[1858]]. Na biaige de regresso Speke biajou an sentido norte i çcubriu l [[Lago Bitória]] (que recebiu este nome an honra de la rainha Bitória) i que cunsiderou cumo nacente de l Nilo.
An [[1860]], sob ls auspícios de la [[Royal Geographical Society]], Speke rializa ua nuoba spediçon a la region acumpanhado por James Grant, de la qual resultarie la çcubierta de l [[riu Kagera]] i de l lhocal de salida de l Nilo a partir de l Lhago Bitória (las Chimpas de Ripon, 1862).
== Refréncia ==
* "''Amazonas ye maior que l Nilo, afirma [[INPE]]''", jornal [[Fuolha de San Paulo]], Caderno Ciéncias, die [[3 de júlio]] de [[2008]]. Studo de l INPE ampeçado an meados de 1990 tomando por base eimaiges de l satélite Lhandsat ([[EUA]]). <small> [http://www.anpe.br/noticias/noticia.php?Cod_Noticia=1501 Fuonte]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</small>
{{DEFAULTSORT:Nilo}}
[[Catadorie:Rius de l Ruanda]]
[[Catadorie:Rius de l Burundi]]
[[Catadorie:Rius de Uganda]]
[[Catadorie:Rius de la Tanzánia]]
[[Catadorie:Rius de l Quénia]]
[[Catadorie:Rius de la República Democrática de l Cungo]]
[[Catadorie:Rius de la Etiópia]]
[[Catadorie:Rius de l Sudan]]
[[Catadorie:Rius de l Eigito]]
91dw2xv8t06sag5o4gjee7tbykuylkf
Rússia
0
1041
107339
106303
2026-07-22T12:39:51Z
~2026-38935-23
15383
/* La Antiga Rússia */
107339
wikitext
text/x-wiki
{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
|+<big>'''Rússia'''</big>
|-
| style="background:#efefef;" align="center" colspan=2 |
{| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0"
|-
| align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Flag of Russia.svg|left|150px]]
| align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Coat of Arms of the Russian Federation.svg|left|120px]]
|}
|-
| align="center" colspan=2 |[[Fexeiro:Russian Federation (orthographic projection) - Annexed Territories disputed.svg|left|290px]]
|-
| '''Lhéngua oufecial''' || [[Lhéngua russa|Russo]]
|-
| '''Capital''' || [[Moscobo]]
|-
| '''Área'''<br />
|17 125 191 km²<br />
|-
| '''Populaçon'''<br /> - Total:<br /> - Densidade:
| <br />145 478 097 <br />8,42 ab./km²
|-
| '''Moneda''' <br />
| [[Rublo russo]]
|-
|align="center" colspan=2 | Hino nacional:Государственный гимн Российской Федерации
Gosudárstvenny Guimn Rossíyskoi Federátsii
|-
|}
La '''Rússia''' (an [[lhéngua russa|russo]] Росси́я, [[Trasliteraçon|trasl.]] ''Rossíya''), '''Federaçon Russa''' ó inda '''Federaçon de la Rússia'''<ref>Artigo purmeiro, alínea 2 de la custituiçon: [http://www.custitution.ru/fr/part1.htn.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Traduzindo: Ls nomes "Federaçon de la Rússia/Federaçon Russa" i "Rússia" son eiquibalentes. Ber tamien "[[rossiiane]]".</ref> (an russo Росси́йская Федера́ция, trasl. ''Rossíiskaya Federátsiya'') ye ua [[nacion trascuntinental]] cun un território qu'acupa ua gran ária de la [[Ásia]] i de la [[Ouropa]].
La Rússia ye territorialmente l maior paíç de l mundo pus ten a maior ária total - 17.075.200 [[Km²]] custituída pula parte cuntinental i ilhas a alredor. An termos de populaçon, l paíç ten la sétima maior populaçon de l mundo, cun más de 152 milhones de habitantes, apersentando ua baixa densidade populacional.
La capital de la federaçon ye la cidade de [[Moscobo]].
Para alhá de la capital, outras cidades amportantes son [[San Petersburgo]], [[Nobosibirsk]], [[Krasnodar]], [[Bladivostok]], antre outras.
La eiquenomie russa ye de las más ricas de l mundo i an custante crecimiento grácias a las sportaçones de petrólio, gáç natural etc.
L paíç ten ua stória antiga i marcante que anfluenciou l çtino de l mundo i serbiu de refréncia a scritores, cumpositores musicales, i, hai menos tiempo, rializadores de cinema.
Eiquenomie rica i an custante crecimiento, la Rússia faç parte de l [[G8]] i ye uas de las percipales fornecedoras de einergie pa la Ouropa, nomeadamente, la [[Oucránia]], la [[Polónia]] i la [[Bielorrússia]]; anque, inda tenga porblemas cumo l [[crime ourganizado]], la [[corrupçon]], la pobreza an ciertas regiones i la falta de [[libardade de spresson]].
== Stória ==
{{Ber artigo percipal|[[Stória de la Rússia]]}}
=== La Antiga Rússia ===
[[Fexeiro:Muromian-map.png|300px|thumbnail|squierda|Mapa de las antigas tribos.]]
Antes de l [[seclo I]], las tierras de l Sul de la Rússia pertenencian a tribos que nun éran ounidas antre si, cumo ls [[Proto-ando-ouropeus|Proto-Ando-Ouropeus]] i ls [[Citas]].<ref>[http://cat.hei.net/~archaeol/9903/newsbriefs/ipatobo.html Stória de la Rússia - La Antiga Rússia: ls citas]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Antre ls seclos III i VI, las [[stepe]]s fúrun smagadas por óndias seguidas de ambasones de bárbaros i pobos nómadas, cunduzidas por tribos bélicas cumo ls [[hunos]], antre outros.
Antre ls seclos X i XI, l [[percipado de Kiev]] (zde de l qual se formórun grande parte de l países slabos atuales) era l maior de la Ouropa i un de ls más prósperos, por bies de l quemércio tanto cun la Ouropa cumo cula Ásia.<ref name = Kiev>[http://www.state.gov/t/pn/64851.htm L Percipiado de Kiev]</ref>
Durante l seclo XI i XII, la ancurson custante de tribos turcas nómadas, cumo ls [[cumanos]] i ls [[pechenegues]], lebou a la migraçon maciça de las populaçones slabas de l Sul a las regiones mui chenas de arbles de l norte, coincidas cumo Zalesye.<ref name = Kiev/>
Alredor de l seclo XIII ls [[cazares]] gobernórun l Sul de la Rússia. Fúrun aliados amportantes de l [[Ampério Bizantino]] i oureginórun ua série de guerras sangrentas contra ls [[califado]]s árabes. Nessa era, l termo ''Rhos'' ó ''Rus'' passórun a ser aplicados als slabos que dominában la region.
Ls stados mediebales de la [[República de Nobgorod]] i [[Percipado de Bladimir-Súzdal|Bladimir-Súzdal]] eimergírun cumo sucessores de l antigo i grande principado de Kiev naqueilhes territórios, anquanto que metade de l [[riu Bolga]] bieno a ser dominada pul stado muçulmano de l Bolga, la Bulgária.
An muitas outras partes de la [[Ouroásia]] ls territórios fúrun atrabessados puls ambasores [[mungóles]], que formórun l stado de la "Horda de Ouro", i apanhórun ls percipados russos durante más de trés seclos.
Apuis ls [[tártaros]] gobernórun ls territórios de l Sul i de l centro de la Rússia atual, anquanto ls territórios de la [[Oucránia]] atual i de la [[Bielorrússia|Bielorússia]] fúrun ancorporados ne l [[Grano-Ducado de la Lituánia]] de la [[Polónia]], dibedindo assi la populaçon russa.
=== Moscóbia ===
{{Ber artigo percipal|[[Moscóbia]]}}
Ye cul quemando de Moscobo que Moscóbia (tamien coincida cumo Percipado de Moscobo ó Grano-Ducado de Moscobo) reanima-se i ourganiza la sue própia guerra de la recunquista, boltando a aneixar ls sous territórios. Apuis de la [[queda de Custantinopla]] an [[1453]], Moscóbia permaneciu cumo l único stado crestiano más ó menos funcional na frunteira ouriental de la Ouropa, premetindo reclamar la sucesson de l Ampério Romano Ouriental.<ref>[http://www.acd.edu/sac/story/keller/Mongols/states3.html Stória de la Rússia - Moscóbia: La Ascençon de l Grano Ducado]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Ne l ampeço de l seclo XVI, l percipado decide que l oubjetibo nacional serie recuperar todos ls territórios russos perdidos durante la ambason de l Tártaros i porteger la region frunteiriça de l Sul contra cuntra-ataques de ls Tártaros de la [[Crimeia]] i de ls Turcos. Ls nobres fúrun oubrigados a serbir nas fuorças melitares para esta recunquista.
An 1547, [[Ivan, l Terrible]], fui oufecialmente coronado l purmeiro [[czar]] de la Rússia. Durante l sou reinado, Ivan I recunquista ls territórios als tártaros i cria ua Rússia multi-cultural i multi-religiosa. Na fin de l Seclo XVI, Ivan cunsigue criar las purmeiras semientes na [[Sibéria]]. Ivan tamien será lembrado pulas sues atrocidades durante l seclo XVII.
Las barreiras criadas puls muçulmanos na zona de la Turquia i de l médio-ouriente fazírun que las speciaries de la Índia çtinadas pa la Ouropa passássen pula zona norte-este de la Ouropa: Moscóbia. L percipiado soube aprobeitar esta tendéncia i criou grandes rotas comerciales antre la Índia, la Moscóbia i, por fin, la Ouropa.
Mas, las nuobas bies comerciales marítimas cun l [[Ouriente]] abiertas puls [[pertueses]] durante ls [[Çcobrimientos]], cuntribuíran pa l declínio de la riqueza que anton beniera a ser criada atrabeç dessas rotas comerciales.
=== La Rússia Amperial ===
{{Ber artigo percipal|[[Ampério Russo]]}}
Ye cula [[Dinastie Romanov]] (ampeçada an 1613) que se ampeça l grande porcesso de "amperializaçon" de la Rússia. [[Pedro, l Grande]] ó Pedro I de la Rússia, derrotou la Suécia i na [[Grande Guerra de l Norte]] forçando l einimigo a dar partes de l sou território. I ye na [[Íngria]] que se forma ua nuoba capital: [[San Petersburgo]] (nome an houmenaige a Pedro).
Culas eideias de l Oeste Ouropeu, Pedro I faç eiboluir la Rússia que antes staba nua situaçon de pobreza strema i purpara l camino pa l auge de l paíç.
L território de l ampério oumenta i, an 1648, l líder [[cossaco]] [[Semyon Dezhnyov]] çcobre l streito que aparta la [[América]] de la [[Ásia]]: l atual [[Streito de Bering]].<ref name="storia">[http://www.mclae.cun/countries/russia/index.shtml Stória de la Rússia]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Nace assi l maior ampério de la stória de la Rússia.
[[Fexeiro:Peter der-Grosse 1838.jpg|200px|thumbnail|squierda|Czar Pedro I de la Rússia cun quien ampeçou la grande era amperial na Rússia.]]
La czarina [[Catarina, la Grande]] cuntinou l trabalho de Pedro, derrotando la [[Polónia]] i aneixando la [[Bielorrússia]] i la [[Oucránia]] - outrora l percipado de Kiev. Catarina assina un acordo cul reino de la Geórgie de modo a eibitar ambasones árabes de l ampério turco - la [[Geórgie]] passa a ser portegida melitarmente pula Rússia.
An 1812, la grande armada de [[Napoleon]] entra an Moscobo, mas bei-se forçada a abandoná-la pus al chegar a esta cidade, esta staba bazia. Ls russos tenien purparado ua armadilha contra l amperador francés. L friu i la falta de recursos fúrun responsables pula morte de 95% de las tropas francesas.<ref>Stória de la Rússia: La queda de Napoleon [http://countrystudies.us/russia/5.htm] parágrafo 6</ref> Durante l regresso de Napoleon la [[Paris]], ls russos perseguírun nel i dominórun [[Paris]] trazendo pa l ampério las eideias liberales que stában an marcha na Fráncia i na Ouropa Oucidental. Inda debido a la perseguiçon subre Napoleon, la Rússia cunquista la [[Finlándia]] i la [[Polónia]]. L golpe final subre [[Napoleon]] fui dado an [[1813]] quando l ampério i ls sous aliados - ls [[Ampério Austro-Húngaro|austro-húngaros]] i ls [[Prússia|prussianos]] - bencírun la armada de Napoleon na [[batalha de Leipzig]].<ref name=storia/>
Guerras seguidas i cunflitos ban acumpanhando la Rússia até a la fin de la era czarista. Sal derrotada na [[Guerra de la Crimeia]] que durou antre [[1853]] i [[1856]]. Más tarde, bence la Guerra Russo-Turca (1877-1878) i oubriga l [[Ampério Outomano|Ampério Otomano]] a reconhecer la andependéncia de la [[Roménia]], de la antiga [[Sérbia]] i la outonomie de la [[Bulgária]].<ref name=storia/>
La chubida de [[Nicolau I de la Rússia|Nicolau I]] traba l zambolbimiento de la Rússia an fines de l seclo XIX cun la criaçon de la lei de la serbidon oubrigando ls camponeses a arar las tierras. L sucessor, [[Alexandre II de la Rússia|Alexandre II]] (1855-1881), al ber l atraso de la Rússia an relaçon a la Ouropa, cria reformas que ban fazer cun que la Rússia torne al camino de l crecimiento. Mas, las derrotas seguidas de la Rússia al lhargo de l [[seclo XIX]] i durante la l ampeço de l [[seclo XX]] lhebórun a la anstablidade i al çcrédito an relaçon al poder de l czar naquel tiempo. Ls custos de la guerra ampeçában a ser grandes i la populaçon era quien suportaba ls custos de ls suldados nas campanhas al ambiáren todo l que porduzian ne ls sous terrenos agrícolas.
=== La reboluçon de 1917 i la fin de la era czarista ===
{{Ber artigo percipal|[[Stória de la Ounion Sobiética]]}}
[[Fexeiro:BloodySunday1905b.jpg|thumbnail|250px|dreita|L [[Reboluçon Russa de 1905|Demingo Sangrento]], eipisódio que acuntece durante la Reboluçon de 1905 i que ampeçou la queda de l regime amperial na Rússia.]]
Anque la Rússia se tener tornado nun de ls países más poderosos de l mundo, solo ua fina parte de la populaçon (ls [[Aristocracie|nobres]]) tenien buonas cundiçones de bida. Ls [[camponés|camponeses]] éran terriblemente [[pobreza|pobres]] i trabalhában de sol-a-sol ls sous terrenos sin poder tener-los. Las sucessibas derrotas an bárias guerras i batalhas durante la [[Purmeira Guerra Mundial]] i l çcuntentamiento giral de la populaçon fazírun cun que la eiquenomie anterna ampeçasse a stragar-se.<ref name="storia" /> La anstablidade i la pobreza tubírun cumo cunsequéncia la [[Reboluçon Bolchebique]]. Esta reboluçon acunteciu an dues datas segneficatibas, 1905 i 1917.
Na reboluçon de [[1905]] ampeça la fin de la era czarista, passado la Rússia ser derrotada pul [[Japon]] durante un cunflito antre ls dous países. L fato de l Japon inda ser cunsidrado un paíç pequeinho i fraco tecnologicamente abalou l czar [[Nicolau II de la Rússia|Nicolau II]], bien cumo la sue popularidade. Tamien an 1905, un grupo de trabalhadores eilaborou un abaixo-assinado al Palácio Amperial, an [[San Petesburgo]], eisigindo melhores cundiçones de trabalho. L mobimiento fui biolentamente reprendido pulas tropas de l czar, que matórun la sangre friu bários de ls trabalhadores. Esse eipisódio quedou coincido cumo "[[Reboluçon Russa de 1905|Demingo Sangrento]]" , i a partir del se formórun ls [[Sobietes]].
La reboluçon de [[1917]] ampeçou-se an [[Febreiro]], cun pouca partecipaçon bolchebique; cula criaçon de la [[República Liberal Russa]] (deregida por [[Kerensky]]) l gobierno quedou nas manos de l [[menchebiques]]. L [[czar]] fui derrubado i acabou la era de l [[Dinastie Romanob|Romanob]]. An [[Outubre]] de l mesmo anho, ls [[bolchebiques]], liderados por [[Lenin]] i [[Trotsky]] assumírun l poder i criórun l [[Partido Quemunista de la Ounion Sobiética|Partido Quemunista]] adonde fúrun dados ls purmeiros passos pa la formaçon de la [[URSS]].
Apuis de la bitória de l bolchebiques, la Rússia sofriu ua guerra cebil (1918-1922) antre ls bolchebiques ([[Sército Burmeilho]]) i ls antiditadura bolchebique, debedidos an "czaristas", l "grupo de la assemblé custituinte de Samara Omsk, cun menchebiques, seristas i liberales" i l "grupo de l anarquistas". Alguns desses grupos tenien ajuda strangeira. Lenin adota l ''Quemunismo de Guerra'', cunfiscando la porduçon agrícola de modo a abastecer ls suldados. Cula bitória de l eisército Burmeilho, grandes ampresas pribadas fúrun ancerradas cumo, por eisemplo, la ampresa [[Smirnoff]].
=== La Ounion Sobiética ===
{{Ber artigo percipal|[[Ounion Sobiética]]}}
An 1917, na sequéncia de la Reboluçon Russa, ye antroduzido pula purmeira beç an to l mundo un regime de aspeto [[marxista]] ([[socialista rebolucionário]]), tendente al stablecimiento dun Stado [[quemunista]]. Durante más de 80 anhos, la Rússia stubo submetida a esse regime, que apagou l capitalismo i repartiu l antigo [[Ampério Russo]] an Repúblicas Socialistas Sobiéticas, que formórun la [[Ounion de las Repúblicas Socialistas Sobiéticas]] (URSS) a partir de [[1922]]. La Rússia tornou-se anton nua destas repúblicas (cumo ''República Socialista Federada Sobiética de la Rússia'', ó RSFSR), detendo ua posiçon heigemónica an funçon de la sue stória, lhéngua (oufecial an to la Ounion Sobiética, a par de las lhénguas regionales) i capital (la capital de la Rússia era tamien la de la Ounion Sobiética).
[[Lenin|Bladimir Eilitch Lenin]] torna-se l purmeiro líder quemunista de la [[URSS]]. Antroduç uas políticas que éran cuntraditórias a la sue filosofie. Anquanto que apoiaba l "Todo pertenece al Stado", criou políticas que apoiában la einiciatiba pribada de modo a recustruir l paíç que fura perjudicado pulas reboluçones seguidas.
==== Era stalinista ====
{{Ber artigo percipal|[[Josef Stalin]]}}
[[Fexeiro:COA Russian SFSR.svg|thumbnail|squierda|175px|Scudo de Armas de la [[República Socialista Federada Sobiética de la Rússia|RSFS]] de la Rússia]]
Apuis la muorte de [[Lenin]], an 1924, nace un [[georgiano]] chamado [[Josef Stalin]], que passa de l quemunismo moderado al quemunismo stremo criando un poder ditatorial. Todos aqueilhes que apoiában [[Lenin]] cumo, por eisemplo, [[Leon Trótski]] i todos ls outros [[bolchebiques]] que bibian antes de la Reboluçon de 1917 fúrun muortos. Na fin de ls anhos 30, [[Stalin]] lança l [[Grande Spurgo]] matando grande parte de ls nembros de l Partido Quemunista sin qualquiera splicaçon. Todos aqueilhes que éran cunsidrados amenaças éran muortos ó ambiados para [[campos de cuncentraçon]] chamados ''[[gulag]]'' na [[Sibéria]].
Dous anhos más tarde, Stalin oubriga l paíç a passar por ua andustrializaçon rápida. An 1928, pon an marcha l sou plano de l cinco anhos que cunsistie na modernizaçon de la eiquenomie sobiética atrabeç, subretodo, de la antroduçon de la andústria pesada. Rapidamiente, la andústria sobiética atinge grandes proporçones de riqueza an pouco tiempo, tornando-se ua grande poténcia mundial. Cuntraditoriamente i cula lei de las coletibizaçones an marcha, l pobo bibie na [[pobreza]] strema.
Para alhá de l más, las cunsequéncias políticas de Stalin probocórun grandes óndias de fame que assolórun las repúblicas, percipalmente na [[Oucránia]] adonde esta fui chamada cumo l [[Holodomor]].
Na [[Segunda Guerra Mundial]], Stalin ganha las tropas almanas cun terribles baixas: pul menos nuobe milhones de suldados perdírun la bida. Dende la [[Segunda Guerra Mundial]] ser coincida an russo tamien cumo ''La Grande Guerra Patriótica''. Ne l total, la [[URSS]] perdiu 27 milhones de pessonas.
A partir de 1945, la URSS stende l sou domínio a la [[Polónia]] (massacrada puls [[Almanha|almanes]] na [[Segunda Guerra Mundial]]) i a la parte ouriental de la Almanha, criando la [[Almanha|República Democrática de la Almanha]].
La [[URSS]] passa a tener un domíno abseluto an quaije to la [[Ouropa de Leste]]. Nestes países, [[Stalin]] anstaurou gobiernos leales la Moscobo i "usou-los" cumo spiones de l Oucidente. Son criadas bárias barreiras antre las quales la psicológica [[Cortina de Fierro]] i l [[Muro de Berlin]].
Stalin muorre an 1953 i pensa-se que nun deixou nanhun nome pa le suceder ne l poder. La sue sucesson fura cuntrobersa. Ls políticos más próssimos decidírun gobernar juntos la URSS, mas l xefe de la polícia secreta ([[KGB]]) [[Labrenty Berie]] decidiu tomar l poder sin cunsentimiento de ls outros políticos. L general [[Nikita Khrushcheb]] a la par cun alguns políticos juntórun-se i detubírun Berie. Este benerie a ser eisecutado ne l mesmo anho.
Khrushchev ye anton cunsidrado l sucessor oufecial de Stalin.
==== Era pós-Stalin ====
[[Fexeiro:Nikita Khrusjtsjov.jpg|thumbnail|Nikita Khrushcheb|150px|dreita]]
[[Nikita Khrushchob|Nikita Sergueibich Khrushcheb]] lança la URSS na abintura spacial. [[Iuri Gagárin]] fui la personaige percipal de l [[porgrama spacial sobiético]] criado por Khrushchev al ser l purmeiro ser houmano lançado pa l spácio i por rializar ua órbita cumpleta alredor de la [[Tierra]] an 1961.
Ye tamien criada la [[KGB]], la polícia secreta que begiaba la populaçon an to l domínio de la URSS bien cumo fuora deilha. Khrushchev bai a ser la purmeira pessona a tentar un relacionamiento culs [[EUA]] i cula [[China]]. Mas an beç dun diálogo antre las dues super-poténcias, ua guerra psicológica ampeçaba: la [[Guerra Frie]]. La nible anterno, Khrushchev ampeça a fazer reformas pa las agriculturas mas mui deilhas nin sequer éran eisecutadas. Fui demetido an 1964 por tentar un relacionamiento culs EUA i ser cunsidrado peligroso pa la URSS.
Sucede-le [[Leonid Brejneb]] (an [[russo]] Леонид Ильич Брежнев), cuja época deste gobernador fura mui cuntrobersa. Alguns storiadores pensan que fui responsable por ua stagnaçon de la eiquenomie; outros pensan que Brejneb, ambora l sou carátener ditatorial, fura ua lufada de aire fresco para las populaçones que bibian na miséria.
Morreu an 1982 i [[Gorbacheb]] sucede l sou lugar após ls brebes gobiernos de [[Yuri Andropov]] i [[Konstantin Chernenko]].
[[Mikhail Sergueiebitch Gorbatcheb]] ampeça la abiertura de la Rússia pa l mundo atrabeç de dous porgramas: ''[[glasnost]]'' ("abiertura") i ''[[perestroika]]'' ("restruturaçon"), de modo a modernizar la eiquenomie russa cun la abiertura de las frunteiras pa ls ambestidores strangeiros. La ''glasnost'' tenie l seneficado de liberdade de spresson, que fura eignorada durante to l ampério sobiético; yá la ''perestroika'' cunsisitie na restruturaçon eiconómica de la URSS pus esta gastaba mui denheiro an armamiento i defesa.
=== Era Pós-Sobiética ===
[[Fexeiro:Boris Yeltsin 1993.jpg|squierda|thumbnail|160px|[[Boris Iéltsin]], l purmeiro pursidente russo na era democrática.]]
[[Boris Iéltsin|Boris Nikolayebich Iéltsin]] fui eileito diretamente purmeiro Pursidente de la Rússia na era pós-quemunista. An [[Outubre]] de 1991, Iéltsin afirmou que la Rússia tenerie que passar por ua [[terapia de choque (eiquenomie)|terapia de choque]] eiconómica.
De fato, apuis de l quemunismo, la Rússia antrou nua crise perfunda, cuntraindo abultadas díbidas al mundo i que inda stan a ser liquidadas atualmente. Iéltsin pribatiza quaije todo de forma a oubtener lucro: até la grande ampresa de petrólio [[LUKoil]] fui bendida. Solo que l oubtido nun correspondia al balor rial de las ampresas oubtendo solo 600 milhones de dólares americanos.
Estas medidas, bien cumo las sues cunquéncias, lhebórun als quemunistas que stában an maiorie ne l [[Cungresso de l Sobietes]] a tentáren ampedir la cuntinidade de l pursidente ne l die 21 de Setembre de 1993 - 600 tenien botado a fabor i 72 botórun contra. Nesse mesmo die, las Fuorças Armadas tenien sido mobelizadas i oureginou-se la [[Crise custitucional de 1993]]. Cun l apoio melitar, cunsigue mantener l cuntrolo i cunseguiu poner an refrendo la atual custituiçon de la Federaçon de la Rússia que benerie a ser aprobada i adotada a 12 de Dezembre de 1993.
An [[1996]], Iéltsin fui reeileito , se pensa que tenga sido cuntratada ua ampresa de publicidade política de l [[Stados Ounidos de la América|EUA]] para cunseguir la bitória.
An [[1998]] ye eileito debaixo anfluéncia direta de Iéltsin [[Vladimir Putin]], que atualmente ye mui craticado, quier drento de la Rússia, quier fura deilha, por falta de [[democracie]] i de liberdade de spresson. Ls assassinatos de [[Anna Politkovskaia]] i de [[Alexander Litvinenko]] (la purmeira cun un tiro, l segundo atrabeç de [[Polónio|Polónio-210]]) spantórun l mundo i lhebórun muitos analistas a pensáren na maneira cumo Putin ten cunsidrado la libardade de spresson.
Mas, Putin cuntina a tener ua grande popularidade na Rússia yá que ten un apoio de 70% de la populaçon segundo ua sondaige feita nun hai muito.
La Rússia pós-quemunista stá nua fase cumplicada de adataçon a la democracie, anque ls moços (cunsidrados la geraçon de Ouro) stéian a adatar-se mui bien pus esta geraçon ten dreito a todo l que ls sous antepassados nun tenien durante la era sobiética. L paíç eibolui de forma mui acelerada grácias a las políticas antroduzidas que premitiran l fecho de l fluxo amportador i la benda de l petrólio a baixo custo, anque se regísten alguns andícios preacupantes de pobreza nas regiones probencianas.
== Política ==
{{Ber artigo percipal|[[Política de la Rússia]]}}
[[Fexeiro:MedvedevD.jpg|thumbnail|dreita|[[Dmitri Medvedev]].]]
La Rússia ye ua [[Democracie]] Federal, baseada nun sistema de Stado de Dreito debaixo la forma de República.<ref>[http://www.constitution.ru/10003000/10003000-3.htn]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} <small> ''Artigo 1.º - Alínea 1 de la custituiçon de la Federaçon de la Rússia'': "La Federaçon de la Rússia ye un stado democrático, federal, un estado de dreito, tendo ua forma republicana de gobierno".</ref> Ls trés poderes de l Stado, [[Legislatibo]], [[Eisecutibo]] i [[Judiciário]] son andependientes uns de ls outros. Las decisones políticas son tomadas na Assemblé Federal Russa que ye custituída por dues cámaras - la ''[[Dua]]'' i l [[Cunselho Federal Russo|Cunselho Federal]].
La [[Dua]] (an russo Государственная дума, ''Gasudárstbienaia Dua'') ye l parlamiento russo, cun 450 deputados; qualquiera cidadon cun nacionalidade russa natiba ó adquirida i cun más de 21 anhos puode ser eileito deputado desse parlamento.
Todas las leis a séren aplicadas an to la federaçon ténen de tener aprobaçon cun maiorie abseluta na Dua.
=== L Pursidente ===
L [[pursidente]] ye la cabeça de l stado, portetor de la custituiçon, de ls dreitos i de las libardades de ls cidadanos i ten de acionar qualquiera medida para porteger la antegridade de la soberanie russa. Ye el que repersenta la Rússia ne ls ancontros diplomáticos. Ten tamien la funçon de scolher l purmeiro-menistro zde que tenga cunsenso cun la Dua <ref><small> ''Artigo 111.º Alínea 1 de la Custituiçon de la Federaçon de la Rússia'': "L pursidente de l Gobierno de la Federaçon de la Rússia ye scolhido pul Pursidente de la Federaçon cun cunsenso de la Dua". </small> [http://www.custitution.ru/fr/part6.htm]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
L pursidente ye eileito atrabeç de l boto libre, popular, direto, ounibersal i secreto pa un mandato de 4 anhos podendo-lo repetir más ua única beç. Qualquiera cidadano russo puode ser candidato a pursidente zde que tenga más de 35 anhos i 10 de permanéncia ne l território russo.<ref><small> Capítulo 4 de la Custituiçon de la Federaçon de la Rússia: L statuto de l pursidente. </small> http://www.consstitution.ru/fr/part4.htm{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]</ref>
Ua beç eileito, debe dezir la seguinte frase na sue tomada de posse:
:"Клянусь при осуществлении полномочий Президента Российской Федерации уважать и охранять права и свободы человека и гражданина, соблюдать и защищать Конституцию Российской Федерации, защищать суверенитет и независимость, безопасность и целостность государства, верно служить народу".
:"Juro eisercer ls poderes que la Federaçon de la Rússia me cuncede, de porteger ls dreitos de l Home i de l cidadano, de begiar i defender la [[Custituiçon]], de porteger la soberanie i la andependéncia de l território, de modo a serbir cun justícia l pobo."
L atual pursidente de la Rússia ye [[Dmitri Medvedev]], ne l cargo zde Maio de 2008, sucedendo a [[Vladimir Putin|Bladimir Putin]], que dous dies depuis de la tomada de posse de Medvedev passou a xefiar l gobierno de l paíç.
=== Relaçones Anternacionales ===
[[Fexeiro:Flag of the CIS.svg|225px|dreita|thumbnail|[[Bandeira de la Quemunidade de ls Stados Andependientes|Bandeira de la CEI]].]]
La Rússia ten muitas relaçones cun países i ourganizaçones mundiales de modo a oumentar la coperaçon comercial, melitar, etc. Mas estas relaçones nun ténen benido a ser mui pacíficas, subretodo zde ls assassínios de dous jornalistas russos.
La relaçon [[Ounion Ouropeia]]- Rússia stá a ser afatada por dibersos fatores cumo la einergie a ser çtribuída a partir de la Rússia (gáç natural) i la queston de la andependéncia de l [[Kosobo]]. Las cimeiras UE-Rússia ténen benido a tener poucos resultados dado l zantendimiento antre l paíç i bloco eiquenómico.
La Rússia nun antegra la [[Ourganizaçon de l Tratado de l Atlántico Norte]] (OTAN), sendo solo ua parceira dessa ourganizaçon. Nun antegra tamien la [[Ourganizaçon Mundial de l Comércio]] (OMC), anque se steia a negociar la antrada de l paíç nesta ourganizaçon.
Las relaçones Rússia - [[Stados Ounidos]] tamien stan a ser afatadas por bies de ls Stados Ounidos queríren stablecer ua anstalaçon melitar ne l centro de la Ouropa. Analistas yá ténen benido a referir que estas relaçones puoden ser l ampeço dua nuoba [[Guerra Frie]]: ls Stados Ounidos cratican la situaçon de l [[dreitos houmanos]] na Rússia i Moscobo nun cuncorda cula andependéncia de l [[Kosobo]] dada la posiçon faborable de l norte-americanos.<ref>Dibergéncias antre la Rússia i ls [[EUA]] ne l Jornal de Notícias [http://jn.sapo.pt/2007/05/15/mundo/nao_nova_guerra_fria_tempos_nada_fac.html]</ref>
Nembro permaniente de l [[Cunselho de Segurança de la ONU]], la Rússia zampenha un papel crucial na resoluçon de porblemas ne l mundo atual.
La Rússia faç tamien parte de la [[Quemunidade de ls Stados Andependientes]], ua spece de ''Commonwealth'' que reúne 13 de ls antigos stados de la [[URSS]].
=== Fuorças Armadas ===
{{Ber artigo percipal|[[Fuorças Armadas de la Rússia]]}}
[[Fexeiro:Russian paratroopers 106th VDD.JPG|thumbnail|dreita|Tropas russas an eisercício ne l [[Cazaquistan]].]]
Las [[Fuorças Armadas de la Rússia|Fuorças Armadas de la Federaçon de la Rússia]] son ua de las maiores de l mundo quier an armas quier an recursos houmanos.
L xefe supremo de las Fuorças Armadas ye l pursidente de la Rússia, que ten l poder de dissolber ls generales i de declarar guerra. L [[Menistério de la Defesa]] (an russo, Министерство обороны Российской Федерации, "Ministérstbo ouboróni Rassiískoi federátsii") ye l ourganismo central de las Fuorças Armadas, an que l menistro ye atualmente [[Anatoly Serdyukov]],<ref>[http://www.mil.ru/eng/12005/12061/andex.shtml Menistro de la Defesa de la Rússia]</ref> sucessor de [[Sergei Ibanov]].
La eidade mínima pa la ancorporaçon ye de dezuito anhos. Atualmente ls homes de 18 la 49 anhos çponibles pa la chamada son 35.247.049, anquanto que ls declarados capazes son cerca de binte milhones. Todos ls anhos cerca de 1,5 milhon de nuobos recrutas son listados (stimatiba de 2005). Las tropas atibas sóman 1.037.000 homes i las tropas totales, 3.037.000.
Las çpesas melitares de la Federaçon Russa son de 18.000 melhones de [[dólar americano|dólares americanos]].
Al lhargo de la Stória de la Rússia, las Fuorças Armadas de la Rússia repersentórun siempre ua fuorça bital pa la manutençon de la soberanie de l paíç. Las recunquistas durante la era de la [[dinastie Romanov]] cuntórun siempre cula ajuda de las Fuorças Armadas. Ne l [[seclo XIX]] las Fuorças Melitares tamien tubírun un amportante papel na spulson de Napoleon. Un episódio aparecido benerie a repetir-se na Grande Guerra Patriótica, adonde las Fuorças de la Rússia tubírun un papel crucial ne l çtino de la [[Segunda Guerra Mundial]]: 9 melhones de suldados perdírun la bida al spulsáren ls almanes de la [[Ounion Sobiética]] i la derrotáren la [[Almanha]].
Atualmente, i por bies de l gran território admenistratibo, la Rússia cunta cun ua grande fuorça melitar solo cumparable cun ls [[Stados Ounidos de la América|EUA]].
== Debisones Administratibas ==
{{Ber artigo percipal|[[SubDebisones de la Rússia]]}}
[[Fexeiro:Russian-regions.png|centro|600px]]
Na Rússia bigora l sistema statal dua [[República Federal]] adonde eisisten drento desse paíç bárias debisones outónomas. Atualmente, la Federaçon ye debedida an 83 partes de las quales:
* 46 son [[Óblasts de la Rússia|oublasts]] - regiones
* 21 son repúblicas i son andependientes.
* 9 son [[Kraies de la Rússia|kraies]] - territórios.
* 4 son [[Ókrugs outónomos de la Rússia|ókrugs]] outónomos;
* dues son [[Cidades Outónomas de la Rússia|cidades federales]] que son [[Moscobo]] i [[San Petersburgo]];
* L [[Óblast outónomo Heibraico|óblast]] outónomo.
Cada çtrito outónomo faç parte dun território ó dua porbíncia. Las outras Debisones son praticamente outónomas.
Ne ls redadeiros anhos ampeçou l porcesso de agregaçon de las subdebisones de modo a tornar más simples l mapa i la çtribuiçon de las demales decisones políticas tomadas na [[Dua]] i ne l [[Cunselho Federal Russo|Cunselho Federal]].
A 1 de Dezembre de 2005 la porbíncia de [[Pern]] i l çtrito outónomo de [[Komi-Permyaki]] ajuntórun-se i formórun l território de Pern.
A 1 de Janeiro de 2007 ls çtritos outónomos de [[Taymyria]] i [[Ebenkia]] passórun a antegrar l território de [[Krasnoyarsk]].
== Símblos nacionales ==
=== La Bandeira ===
{{Ber artigo percipal|[[Bandeira de la Rússia]]}}
[[Fexeiro:Flag of Russia.svg|thumbnail|160px|La Bandeira de la Rússia]]
[[Fexeiro:Romanov Flag.svg|thumbnail|160px|Bandeira outelizada antre [[1858]] i [[1883]].]]
La bandeira de la Rússia ten ua forma retangular tendo ne l sou anterior trés riscas de eigual tamanho antre eilhas. La orde de las quelores ye, de riba al para baixo, branco, azul i burmeilho. La relaçon antre estes retángulos i l maior ye de 2:3.
Fui purmeiramente outelizada na fin de l [[seclo XVIII]] quando las campanhas de [[Azov]].
Mas, antre ls anhos de 1858 la 1883, la bandeira de la Rússia fui sustituída por outra bandeira tamien de forma retangular mas cun las seguintes quelores: preto, amarielho i branco. Este fato acunteciu na fin de la [[dinastia Romanov]], ampeçada por [[Pedro I de la Rússia|Pedro I]].
Debaixo de l dominio de la Ounion Sobiética, la bandeira ousada fui un retángulo burmielho cun ua [[fouce]] i un [[martielho]] cruzados antre eilhes ne l canto superior squierdo.
An 1991, la bandeira triquelor torna a ser ousada. Las quelores ténen l seguinte segneficado:
* '''Branco''': la magnanimidade
* '''Azul''': la lealdade
* '''Burmeilho''': la coraige
=== L scudo ===
[[Fexeiro:Coat of Arms of the Russian Federation.svg|thumbnail|squierda|125px|L scudo]]
{{Ber artigo percipal|[[Brason de armas de la Rússia]]}}
Ne l scudo nacional está repersentada ua [[águila]] bicéfala, de quelor dourada i stá puosta porriba dun scudo burmeilho. Ne l meio de la águila stá ua repersentaçon dun cabalheiro a matar cun ua lança l dragon. De notar que esta figura ye la mesma outelizada pula cidade de [[Moscobo]]. A títalo de curjidade, pensa-se que l cabaleiro repersentado ye [[San Jorge]], l santo patrono de la cidade de Moscobo.
Las trés coroas porriba de la águila puoden segneficar ó la cunquista de [[Kazan]] ó anton l amor, la fé i la sprança.<ref>Símblos i Bandeira Nacional segundo l site oufecial de la Ambaixada de la Federaçon de la Rússia [https://web.archive.org/web/20041230213735/http://www.portugal.mid.ru/port/simb.html].</ref>
{{Limpar}}
== Geografie ==
{{Ber artigo percipal|[[Geografie de la Rússia]]}}
[[Fexeiro:Russland topo.png|600px|thumbnail|centro|<center>Topografie de la Rússia</center>]]
La Rússia faç frunteira cun catorze países (seguindo l sentido cuntrário de ls ponteiros de l reloijo a partir de l punto más la norte): la [[Noruega]] (167 Km), la [[Finlándia]] (1313 Km), la [[Stónia]], la [[Letónia]] (294 Km), la [[Bielorrússia]] (959 Km), la [[Lituánia]] (227 Km atrabeç de l sclabe de [[Óblast de Kaliningrado|Kaliningrado]]) , la [[Polónia]] (206 Km atrabeç de l sclabe de [[Óblast de Kaliningrado|Kaliningrado]]) , la [[Oucránia]] (1576 Km), la [[Geórgie]] (723 Km), l [[Azerbaijon]] (284 Km), l [[Cazaquiston]] (6846 Km), la [[China]] (3645 Km), la [[Mongólia]] (3441 Km) i la [[Coreia de l Norte]] (19 Km) totalizando 19533 (an 37.653 ) quilómetros de frunteiras terristes.
L paíç tamien stá cerca de ls [[Stados Ounidos de la América]] (stado de l [[Alasca]]), [[Suécia]] i [[Japon]], de ls quales se apártan por cachos de mar relatibamente cúrtios (l [[streito de Bering]], l [[mar Báltico]] i l [[streito de La Pérouse]], respetibamente).
Faç parte inda de l território russo, para alhá de la porçon metropolitana cuntinental, l sclabe de [[Óblast de Kaliningrado|Kaliningrado]], na zona de l mar Báltico, i ua série de ilhas i arquipélagos árticos, antre ls quales ls más amportantes son la [[Tierra de Fracisco José]], las ilhas de la [[Nuoba Zembla]], la eilha de [[Kolgueb]], l arquipélago de la [[Tierra de l Norte]], las eilhas de la [[Nuoba Sibéria]] i la [[ilha de Wrangel]]. Anclui tamien bárias ilhas i arquipélagos ne l [[Stremo Ouriente]], an particular la ilha [[Sacalina]], las ilhas [[Curilas]] i las [[Ilhas Comandante]].
=== Clima ===
[[Fexeiro:04 sibirien baikalarm blau.jpg|250px|thumbnail|<center>[[Sibéria]]<center>]]
La Rússia domina quaije metade de la Ouropa i un terço de la Ásia. Este fator faç cun la Rússia tenga bários climas defrentes. La temperatura média anual ye de 5,5 graus centígrados.
La region más a norte de l paíç, chamada [[Sibéria]], ye la más frie de to l paíç. Regístan-se temperaturas ne l ambierno de la orde de l 40 als 50 graus celsius negatibos, a las bezes chegando als 60 graus negatibos ó até menos. A Sul, l clima ye más caliente, habendo campos adonde las temperaturas chégan als 8 graus negatibos.
L Berano na Rússia tamien ye bariable de region pa region registrando-se temperaturas médias de 25 °C. An ciertos causos stremos, yá houbo dies an que se registrássen temperaturas arriba de 45 °C.
L friu benido de la Sibéria alastra-se nun solo por to la Rússia cumo por quaije to la totalidade de la Ouropa i grande parte de la Ásia.
La Rússia ye atrabessada por quatro climas, ártico, subártico, temperado i subtropical. La orde de las staçones puode ser classeficada assi: [[Ambierno]] longo i neboso - [[Primabera]] temperada - [[Berano]] cúrtio i caliente - [[Outonho]] chubioso i baria mui al longo de l território russo
Na zona central de la Rússia ancóntran-se las florestas más claras, dominadas por bétulas, álamos, carbalhos. Las florestas de las zonas centrales stan debedidas por [[stepe]]s. La maior parte de stepes ye labrada i sembrada por [[trigo]], [[centeno]], [[milho]], [[girassol]], etc.
=== Topografie ===
L relebo ye bariado: dominan [[planice]]s i [[bal]]s an 3/4 de l território. Las planices de l Leste-Ouropeu i de la [[Sibéria|Oeste-Siberiana]], debedidas puls montes [[Urales]], son las maiores de l planeta. L punto más eilebado ye l monte [[Monte Eilbrus|Eilbrus]], cun ua altitude de 5633 metros, que ye tamien l punto más alto de la Ouropa.
=== Hidrografie ===
[[Fexeiro:Karte baikal2.png|Right|200px|thumbnail|Lago Baikal.]]
Apesar de la grande ária que la Rússia ten, solo 18% de l território ye cobierto de auga. Cuntan-se 120 000 rius, de ls quales se çtacan l [[riu Bolga|Bolga]], l [[Riu Don (Rússia)|Don]], l [[riu Ienissei|Ienissei]], l [[riu Lena (Rússia)|Lena]], l [[riu Ob|Ob]], l [[riu Dniepre|Dniepre]] i l [[riu Neba|Neba]].
Ls lagos apersentan-se de formas eirregulares i stan, normalmente, ne l meio dun curso dun riu. L território russo cumprende l [[lago Ladoga]], que ye l maior de la Ouropa, l [[lago Baikal]], l [[lago Onega]], antre outros.
La Rússia ten a maior bacie hidrográfica de la Ásia, chamada de [[Bacia de l Oubi]] cun 2 975 000 n².<ref>[http://www.ajudaalunos.cun/atlas/capi14.htn]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Segundo l site www.ajudaalunos.cun</ref>
Cerca de 37 000 Km de costa delemitan la Rússia de ls ouceanos [[Ouceano Ártico|Ártico]] i [[Ouceano Pacífico|Pacífico]] i tamien de l [[mar Negro]] i de l [[mar Cáspio|Cáspio]], sin squecer la zona de l [[Bálcanas]]. Ls ouceanos reperséntan ua amportante fuonte de riqueza pa l paíç: l [[petrólio]] i l [[peixe]] son pordutos oubtidos naqueilhas zonas.
== Eiquenomie ==
{{Ber artigo percipal|[[Eiquenomie de la Rússia]]}}
La eiquenomie russa ye ua de las maiores de l mundo cun ua eiboluçon mui seneficante de l sou [[PIB]]. L sou basto território permite ua grande dibersidade i la alta porfissionalizaçon populacional ajuda na porduçon de químicos, máquinas de percison, etc. La agricultura porduç fruitas, cebada, leite, açucre i legumes. La andústria, resultado de l tiempo sobiético, apersenta ua grande dibersidade antre campos minérios, poços de petrólio, cundutas de gáç, materiales para la andústria melitar, eiquipamientos para las quemunicaçones terrestre, aéreas i marítimas.
La Rússia sporta eissencialmente [[petrólio]], [[gáç natural]] atrabeç de [[oleoduto]]s i madeira, para alhá de outros pordutos más radioatibos. Estes pordutos custituen 80% de las [[sportaçones]].
=== Eiboluçon de la Eiquenomie ===
Nin todo fui buono apuis de la queda de la [[URSS]]. Apesar de maior democracie, la Rússia entra an perfunda crise. Ls analistas afirmórun que Iéltsin agiu precipitadamente al decidir pribatizar todo i la baixo custo. Esto probocou ua çbalorizaçon acentuada de la moeda - l [[rublo]]. Las díbidas al Mundo, la falta de serbícios i benes, l atraso andustrial, fizo cun que la Rússia amportasse muito i sportasse pouco. An [[1997]], la Rússia entra nua [[recesson]] i an [[1998]], la eiquenomie stagna. Esto criou un sentimiento de rebolta na populaçon: l zamprego, la falta de serbícios, ls altos précios i causos de pobreza strema nas zonas probincianas.
A partir de [[1999]], cun [[Vladimir Putin|Putin]] ne l gobierno, la eiquenomie russa tubo ampeço a un crecimiento eiconómico mui grande i sin precedentes i que cuntina neste ritmo ne ls dies de hoije. Antre 1999 i 2005, l [[Porduto Anterno Bruto]] creciu an média, anualmente, cerca de 6.7%.
Las causas fúrun simples: muito [[petrólio]] i moeda fraca potenciórun la sportaçon an grande quantidade de petrólio la baixo précio an relaçon als outros mercados anternacionales.
[[Alexei Kudrin]] - menistro de las finanças zde 1997 até agora - cria bárias de leis de criaçon de barreiras aduaneiras para cerrar l fluxo amportador. Las pequeinhas i médias ampresas praticamente nun podian entrar na Rússia.
[[Imaige:Graduates in tertiary eiducation-thousands.jpg|thumbnail|squierda|200px|La Rússia ten más graduados de l que qualquier outro paíç de la Ouropa.]]
An [[2002]], l PIB fui de US$ 1,5 trilhones, atrás de la [[Almanha]]. An [[2005]], houbo un superábit de US$ 765 bilhones, fazendo l PIB deste anho de 1,6 trilhon de dólares. La anflaçon fui de 10,9% segundo l [http://www.gsk.ru Centro de Statística Federal de la Rússia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208150827/http://gsk.ru/ |date=2019-12-08 }}.
Cun estes númaros, la Rússia ye la 15.º eiquenomie mundial i an custante crecimento.<ref>Lista de l países cunsuante l sou porduto anterno bruto - [[PIB]].[http://siteresources.worldbank.ourg/DATASTATISTICS/Resources/GNI.pdf]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Las sportaçones balírun 241,3 mil milhones de dólares i las amportaçones fúrun de "solo" de 98,5 milhones de dólares. Antre 2004 i 2005, la Rússia oubtebe más 33% de lucros cun las sportaçones.
Pensa-se que an 2006 l ambestimiento strangeiro fui de 23 mil milhones de dólares. Inda segundo las statísticas russas, l salário nominal mensal de 2006 era de 10 975 [[rublo]]s (aprossimadamente 370 ouros), más 25% de l que an 2005.
[[Fexeiro:Rosneft-azs.jpg|thumbnail|dreita|Staçon de Abastecimiento de la Rosneft. La Rússia ten ua de las maiores reserbas mundiales de petrólio.]]
L paíç ten a maior reserba de [[gáç natural]] de l mundo, la segunda maior reserba de [[carbon]] i la oitaba maior reserba de [[petrólio]]. L petrólio, l gáç natural i ls metales reperséntan 80% de la eiquenomie nacional. Porén, zde [[2003]], la sportaçon destes recursos ténen benido a deminuir dada a maior percura anterna.<ref>Eiquenomie de la Rússia: L decréscimo de las sportaçones de ls recursos naturales [http://www.bembtrust.ourg.uk/Russia%20Report%20no%20app.pdf]{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} p.6</ref> La Rússia ye cunsidrada cumo un de l países cun maior númaro de graduados nas ciéncias.<ref>[http://www.businesswek.cun/globalbiç/cuntent/dec2006/gb20061207_520461_page_2.htn Eiquenomie de la Rússia: Qualificaçon - ''Business Wek'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Na purmeira metade de 2007, l ambestimiento strangeiro oumiento pa l dobro, ne ls 60 mil milhones de dólares.<ref>[http://en.rian.ru/business/20070914/78721264.html Eiquenomie de la Rússia: Ambestimiento strangeiro]</ref> Ambora l fuorte crecimiento zde 1999, l [[Banco Mundial]] adberte la Rússia para bários zafios cumo dibersificar la eiquenomie, encoragar l crecimiento de pequeinhas i médias ampresas, antre outras.<ref>[http://web.worldbank.ourg/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/ECAEXT/RUSSIANFEDERATIONEXTN/0,,cuntentMDK:21054807~menuPK:517666~pagePK:1497618~piPK:217854~theSitePK:305600,00.html Eiquenomie de la Rússia: relatório de l Banco Mundial]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
La Rússia treminou l anho de 2007 cun l nono maior crecimiento de l sou [[PIB]] zde la crise de 1998: 7%. Ambora ls altos précios de l [[petrólio]] i la fraca cotaçon de la moeda, ls ambestimientos tubírun un papel amportante. Ne ls redadeiros seis anhos, ls capitales nacionales crecírun 10%. Al mesmo tiempo, la pobreza ten benido a deminuir i la classe média ten benido a spandir-se. Ls ganhos cun la sportaçon de petrólio cuntribiui pa l oumiento de las sues reserbas anternacionales, de l 12 mil milhones de dólares an 1999 als 470 mil milhones an 2007.<ref>[https://www.cia.gov/library/publicationes/the-world-fatbok/geos/rs.html#Eicon Aspetos eiconómicos de la Rússia an 2007]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
== Demografie ==
{{Ber artigo percipal|[[Demografie de la Rússia]]}}
[[Fexeiro:Prokudin-Gorskii-23.jpg|thumbnail|squierda|255px|Ua pessona de ourige Bashkir]]
=== Etnies ===
Cumo referido na parte de la Stória de la Rússia, las sucessibas cunquistas de [[Ivan I]] fazirun de la Rússia un de l países cun maior dibersidade racial i étnica de mundo.
Segundo l ''The World Fat Bok'' de la [[CIA]], segundo l censo de 2002, la etnicidade de la populaçon russa apersentaba-se de la seguinte maneira:
* [[Russos]] - 79,8%
* [[Tártaros]] - 3,8%
* [[Ucranianos]] - 2,0%
* [[Bashkir]] - 1,2%
* [[Chechenos]] - 0,9%
Eisisten muitas outras etnies cumo [[lituanos]], [[romenos]], [[bielorrussos]].
=== Lhénguas ===
{{Ber artigo percipal|[[Lhéngua russa]]}}
[[Fexeiro:Cyrillic.russian.script.year.1918.png|thumbnail|dreita|300px|L alfabeto cirílico atual.]]
Segundo l artigo 68.º, capítulo 3, alínea 1 de la Custituiçon de la Federaçon de la Rússia, la lhéngua oufecial de l paíç ye l [[lhéngua russa|russo]]<ref>Lhéngua oufecial de la Federaçon de la Rússia - Traduzindo: ''La Lhéngua Russa hai de ser la Lhéngua statal an to l território de la Federaçon de la Rússia''. [http://www.custitution.ru/en/10003000-04.htn#68]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> moderno, porén i segundo la alínea 2 de l mesmo artigo, cada república ténen l dreito de zambolber la sue própia lhéngua cumo l causo de la [[Sibéria]] an que la lhéngua daqueilha region ye l [[siberiano]].
Inda segundo la alínea 2 de l mesmo artigo, l [[lhéngua russa|russo]] ye oubrigatoriamente ousado pa ls diálogos antre Moscobo i restro de las regiones de paíç.<ref>Alínea 2 de l Artigo 68.º - Capítulo 3 de la Custituiçon de la Federaçon de la Rússia: ''Las Repúblicas han de tener l dreito de tenr la sue própia lhéngua. Ls cabeça de stado, ls gobernadores locales i anstituiçones de l Stado debiran outelizar la lhéngua Russa juntamente cun la lhéngua de cada region. [http://www.custitution.ru/en/10003000-04.htn#68]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''</ref>
La [[lhéngua russa]] ({{Audio|Ru-russkiy jizyk.ogg|русский язык}}, ''russkii iazik'', [[Alfabeto fonético anternacional|[ˈru.skʲɪj jɪˈçɨk]]]) ye l más falado de la [[Eurásia]] i ye l más quemun de l [[Lhénguas slabas|lhénguas slabos]] por bies de l período de la [[URSS]] an que era oubrigatório l ansino de l russo nas repúblicas ne l sou domínio. Para alhá de la Rússia, la lhéngua ye tamien ua de las oufeciales na [[Bielorrússia]] i ne l [[Cazaquistan]].
L russo pertenece a la família de l [[Lhénguas ando-ouropéias|lhénguas ando-ouropeus]]. Antre ls [[lhénguas slabas|lhénguas slabos]], l russo ye un de ls nembros inda eisistente de l grupo de ls lhénguas slabas ourientales, sendo ls outros dous l [[lhéngua bielorrusso|bielorrusso]] i l [[lhéngua oucraniana|oucraniano]].
Eisisten eisemplos scritos de las lhénguas slabas ourientales de l seclo X an delantre. Anquanto l russo preserba mui de la strutura sintética-anflexional oureginal i ua base de palabras proto-slaba, l russo moderno ten ua grande galerie de palabras anternacionales, ne ls campos de la política, ciéncia i tecnologie.
Sendo la lhéngua russa ua de las lhénguas cun maior amportáncia a nible diplomático anternacional de l seclo XXI, esta ye ua de las seis [[Naciones Ounidas#lhénguas oufeciales|lhénguas oufeciales]] de las [[Naciones Ounidas]].
:<small>'''Nota''': l russo ye screbido nun alfabeto nó-latino. L alfabeto russo moderno ye ua bariante de l [[alfabeto cirílico]] que fui antroduzido ne l [[percipado de Kiev]] na época de la sue cumberson al [[crestianismo]] ([[988]]), ó, se ciertos achados arqueológicos stubíren ciertos, ua data un cachico antes.</small>
Para alhá de l russo, outras 31 lhénguas ténen statuto co-oufecial nas respetibas regiones adonde son faladas.
=== Religion ===
[[Fexeiro:Trinity view.jpg|thumbnail|dreita|260px| La religion Ortodoxa]]
La Federaçon de la Rússia permite la multicunfesson relegiosa, dende haber ua grande bariedade de religiones.
Hoije an die, cun cerca de cinco mil associaçones relegiosas, ténen cumo predominante la [[Eigreija Ortodoixa Russa]]. Ls fiéles ortodoxos fázen parte de la tradiçon crestiana chamada ''Eigreija Católica Apostólica Ortodoxa'', más coincida cumo [[Eigreija Ortodoxa]] i ls sous fiéles [[Ortodoxos]].
An segundo lugar bénen l [[Eislan]] cun trés mil associaçones. Por fin, bénen outras religiones cun menor repersentaçon cumo la [[Crestiana]] católica, ls luteranos etc. Depuis de la queda de la [[URSS]], muitas eigreijas fúrun debolbidas als ortodoxos, ancluindo l [[Mosteiro de San Daniel]], ne l qual stá atualmente la sede de l patriarcado de la Eigreija Ortodoxa Russa.
* [[Crestianismo]] (la maior parte [[ortodoxa]]) - 72,1%
* [[Eislan]] - 10%
* [[Judaísmo]] - 0,4%
* Outras - 17,2 (1995).
== Eiducaçon ==
{{Ber artigo percipal|[[Eiducaçon na Rússia]]}}
La Rússia ten un de ls nibles de analfabetismo más baixos de l mundo - solo 0,6%. Ó, an termos de literacie, 99,4% de la populaçon sabe ler i screbir.
Esto debe-se al sistema eiducacional criado durante la era de la [[URSS]] (era an que praticamente 100% de la populaçon sabie ler i screbir). Cerca de trés milhones de studantes stában anscritos an cerca de 519 anstitutos superiores i an 48 ounibersidades. Cun grande énfase a la Ciéncia i a la Tecnologie, quaije todos ls studantes acabában ls cursos cun diplomas de altas refréncias i culidades.
Hoije an die, la Rússia ten 618 anstitutos superiores de eiducaçon pertenecentes al Stado - todos eilhes cun refréncias de l gobierno. Ne l anho letibo de 2003/2004, 5 947 500 de studantes stában anscritos an anstitutos superiores. Inda eisisten outros 619 anstitutos pribados, de ls quales metade ténen tamien refréncia de l gobierno russo.
=== Sistema eiducacional russo ===
L sistema de la eiducaçon russo puode ser debedido an trés grupos:
* '''Básico''': Nuobe anhos. A la fin destes anhos, l studante recebe un diploma i puode scolher por seguir ls sous studos nua scuola secundária.
* '''Secundário''': antre dous i trés anhos. Ls studantes recíben ua eiducaçon más specífica cula sue bocaçon. Passado esto puode scolher por entrar nua ounibersidade ó nun anstituto superior.
* '''Ansino Superior''': quatro anhos. A partir deiqui, ls studantes scólhen l sou curso i quando l acában recíben l diploma ''Bakalabr'', parecido a la [[licenciatura]] an Pertual. Ls studantes, apuis de acabar estes quatro anhos, inda puoden seguir ua [[pós-graduaçon]] que dura cerca de dous anhos. Passado este tiempo, recíben l ''Magistr''. Por fin, i por oupçon, l studante inda puode seguir un doutoramiento que dura trés anhos acabando por recebir l nible ''Kandidat Nauk'' ("Candidato a las Ciéncias"). L nible ''Doktor Nauk'' ("Doutor de las Ciéncias") ye adjudicado a un Candidato a las Ciéncias que cunsigue a rializar ua çcobierta científica.
;Notas
Las abaluaçones russas son feitas atrabeç de cinco númaros (1,2,3,4 i 5) i dous símblos (+,-) - Por eisemplo, 5+; 3-; 4; etc,
Essas abaluaçones son eiguales quier ne l ansino básico, quier ne l superior.
== Cultura ==
{{Ber artigo percipal|[[Cultura de la Rússia]]}}
[[Fexeiro:NesterovMV NaRusi206x483GTG.jpg|300px|squierda|thumbnail|Ua Pintura de [[Mikhail Nesterov]].]]
An termos culturales (eiducaçon, literatura, triato, cinema, etc.), la Rússia ultrapassa muitos países grácias a la grande cantidade de scritores, dramaturgos, cineastas, pintores antre outros.
Sendo la Rússia l maior paíç de l mundo, ye de notar la grande bariedade de obras lhiterárias, peças teatrales, menumientos, pieças musicales, etc.
Çtacan-se grandes cumpositores, scritores, dramaturgos, músicos antre outras personalidades lhigadas a la cultura.
=== Arquitetura ===
{{percipal|Arquitetura de la Rússia}}
[[Fexeiro:Church ostrov.jpg|thumbnail|Eigreija de Ostrov - Stilo de la Muscóbia.]]
An tenermos stilísticos, ls períodos de Arte Russa son dibedidos assi:
* Rússia Mediebal (988-1230)
* Pré-Muscóbia (1230-1530)
* Stilo de Muscóbia (1530-1630)
* Pós-Muscóbia (1612-1712)
* Rússia Amperial (1712-1917)
* Pós-Reboluçon (1917-1932)
* Pós-Guerra Sobiética
* Rússia Moderna
Na Rússia Mediebal, ls menumientos ténen muita repersentaçon de l crestianismo antes i depuis de l [[Grande Cisma de l Oucidente|Cismo de l Ouriente]].
Esta corriente stilística precediu las corrientes stilísticas que benerian a ser ousadas andependientemente na [[Oucránia]] i na [[Bielorrússia]].
Todas outras corrientes fúrun melhorando, quier an termos de riqueza quier an termos de eilegáncia. Mas, la cúpula ye la forma más ousada puls russos ne l sous menumoentos.
L stilo russo ye mui antressante i fuge al restro de la Ouropa.
=== Música ===
{{percipal|Música de la Rússia}}
[[Fexeiro:Peter Tschaikowski.jpg|thumbnail|squierda|[[Piotr Ilitch Tchaikovsky]] (1840-1893), cumpositor.]]
La música russa ye stremamente rica i dibersificada. De l ballet al rock, pop, rap, ó música erudita, çtacan-se einúmeros cumpositores, cantores i antérpretes.
Na música erudita çtacan-se grandes cumpositores cumo ls nembros de l [[Grupo de l Cinco]], sucedidos por [[Pyotr Eilyich Tchaikobsky|Tchaikobsky]], [[Sergei Sergeyebich Prokofieb|Prokofiev]], [[Sergei Rachmaninoff|Rachmaninoff]] ó [[Dmitri Shostakobich|Shostakobich]].
La era sobiética traç nobidades cumo cantores a tierra, nuobos anstrumientos, orquestras mais pequenhas. Ls grandes cantores fúrun [[Alla Pugacheba]] [[Leonid Utyosov]], [[Alexander Bertinsky]], [[Konstantin Sokolsky]], [[Pyotr Leshchenko]].
Durante la abertura de l [[anhos 90]], muitos cumpositores i cantores fúrun rebelados, trazendo l rock i l pop al cenário local. Formórun-se bandas cumo ''Kino'', ''Nautilus Pompilius'', ''Alisa'', ''Aria'', ''DDT''. Alguas deilhas inda stan an atibidade.
Acabada la URSS, la música russa bai-se dibersificando an todos ls temas de la música cumo l [[trance]], l [[Rock and roll|rock]], l [[pop]], la [[disco]]. Bandas coincidas ne l mundo fúrun formadas grácias a la liberalizaçon de las eideias, cumo las [[T.La.T.u]], [[Theodor Bastard]], [[Serebro]], antre outras.
[[Fexeiro:Anton Tschechow.jpg|150px|thumbnail|dreita|[[Anton Tchékhov]], dramaturgo russo.]]
=== Literatura ===
{{Ber artigo percipal|[[Lhiteratura de la Rússia]]}}
La [[lhiteratura russa]] ye mui famosa, i antre ls grandes mestres de la [[lhiteratura]] ounibersal cúntan-se russos cumo [[Alexander Pushkin]], [[Fiodor Dostoievski]], [[Lev Tolstoi]], [[Anton Tchekhov]], etc.
Grandes libros fúrun lançados cumo [[Guerra i Paç]], [[Anna Karenina]], [[Ivan - l Ambecil]], antre outros.
La lhiteratura de la Rússia ampeça cun [[Alexander Pushkin]] que ye cunsidrado l fundador de la lhiteratura russa moderna. Mas ye ne l seclo XIX que la lhiteratura ganha un grande çtaque mundial culs outores [[Leo Tolstoi]] i [[Fiodor Dostoiegski]].
Cun la [[URSS]], la literatura ye cundicionada debaixo l poder quemunista i muitos scritores fúrun eisilados pa l oeste.
Mesmo assi, la literatura russa apeixona lheitoras de to l mundo i de todas las eidades subretodo cula gran obra de Tolstoi: [[Guerra i Paç]].
[[Fexeiro:Bolshoi Theatre.JPG|squierda|200px|thumbnail|L triato Bolshoi.]]
=== Triato ===
{{percipal|Triato de la Rússia}}
L [[triato]] russo ye, sin dúbeda un de l más ricos de l mundo, debido a la sue quantidade de dramaturgos, scritores i peças de triato. Cuida-se que ls russos son aqueilhes que más ban al triato an to l mundo.
Un de ls maiores símblos de l triato russo ye l [[Triato Bolshoi]] an Moscobo, adonde son repersentadas muitas pieças de triato russas ó strangeiras, para alhá de [[ballet]] i [[ópera]].
L triato russo ampeça zde mui cedo, antes de la [[dinastia Romanov]], adonde se ousában marionetas i música tradecional.
=== Cinema ===
{{percipal|Cinema de la Rússia}}
L cinema ampeçou na Rússia culs armanos [[Auguste i Louis Lumière|Lumière]] durante la fin de la era czarista, quando estes amostrórun filmes an [[San Petersburgo]] i [[Moscobo]] ne l anho de 1896. [[Aleksandr Drankov]] fui l purmeiro rializador russo al porduzir [[Stenka Razin]].
Durante la [[I Guerra Mundial]], muitos fúrun ls filmes porduzidos subre la guerra rebelando eideias antigermánicas.
Sov la [[URSS]], ls filmes fúrun porduzidos de forma cundicionada l regime an bigor. Solo las lhénguas oufeciales de la Ounion éran aceites. Cula criaçon de l [[porgrama spacial sobiético]], muitos filmes de la [[URSS]] baseórun-se an fiçon científica cumo [[Solaris]]. Para muitos, l maior cineasta de la era sobiética fui Serguei Mikhailobitch Eisenstein (an [[russo]], '''Сергей Михайлович Эйзенштейн''').
Na fin de l séc XX i ampeço de l seclo XXI, ó seia, apuis de la era de la URSS, l cinema russo sofriu un golpe na culidade de ls sous filmes i mui poucos éran porduzidos. Un de ls filmes más famosos i aceite pula crítica fui l [[Barbeiro de la Sibéria]] (1998).
=== Pintura ===
{{AP|[[Pintura na Rússia]]}}
La pintura na Rússia ten ua stória demarcada por cinco fases bien çtintas. Ampeça na [[Crestianismo|crestianizaçon]] de l [[Khaganato de Rus]], alredor de [[860]], quando l antercámbio cultural cun l [[Ampério Bizantino]] lhebou para alhá la tradiçon de la [[pintura]] de [[ícone]]s. Essa tradiçon, toda boltada para la [[religion]], custituiu la única manifestaçon an pintura na Rússia até la oucidentalizaçon de l paíç ne l [[seclo XVIII]] por Pedro, l Grande, quando an menos de meio seclo formou-se ua scuola de pintura toda nuoba, de caráter profano, i correlacionada a la fin de l [[Barroco]] que se zambolbie ne l resto de la Ouropa. Antegrando-se a la eiboluçon giral de la arte ouropéia zde anton, la pintura russa tenerie un sfergante de çtaque i darie ua amportante cuntribuiçon própia a la arte oucidental por oucasion de la eimergéncia de las [[banguarda]]s ne l ampeço de l [[seclo XX]], quando pintores cumo [[Kandinsky]] i [[Malebich]] serien ls precursores de ls mobimientos [[abstracionismo|abstratos]] na pintura. Quando la Rússia fui [[Reboluçon Russa|socializada]] an [[1917]], ls pintores fúrun oubrigados pul Stado a seguir ua stética figuratiba populista, oureginando l stilo coincido cumo [[Rialismo Socialista]], que solo perderie fuorça cula progressiba liberalizaçon de l regime político local ne l fin de l seclo XX, quando un grupo de artistas de l ''[[underground]]'' ampeçou un mobimiento de cuntestaçon de las fórmulas de la arte oufecial i antroduzirie cunceitos cuntemporáneos na pintura russa, dibersificando muito ls sous hourizontes.
=== Gastronomie ===
{{percipal|Culinária de la Rússia}}
Zde siempre bariada, la cozina russa ye famosa pulas sues caldos sóticas cumo l [[borsch]]. Bariada pus l stenso território de la Rússia i la grande dibersidade de raças i etnies fázen cun que se ancontra ua grande quantidade de receitas i pratos muitos deilhes únicos ne l mundo.
L xá ye ua bubida mui amportante na Rússia trazido puls [[mungóles]]. De tal forma amportante que ls russos cunseguen cunsumir, an média, 3 la 5 chícaras de xá por die acampanhado de ''[[blinis]]'' ([[panqueca]]s russas) i outros pastéis.
Ls rius tamien ajúdan pa la bariedade de la gastronomie russa: ls más bariados tipos de peixe dan an grandes bariedades de pratos i subremesas.
Para alhá de l peixe, ls [[begetal]]es, ls [[roque]]s i la [[chicha]] son tamien matéria-prima de bárias preparaçones: caldos, antradas, subremesas, antre outros.
Tal cumo diç l probérbio russo "sin pan, nun hai refeiçon", l pan ye acumpanhamiento oubrigatório de ls pratos percipales i de las caldos subretodo l de centeno. Ua mesa russa nunca queda cumpleta sin ua garrafa de [[bodca]]. Ls russos son tradecionalmente cunsumidores de bubidas alcólicas.
Segundo analistas, ls pratos russos nun se çbian muito de ls padrones ouropeus. Mas alguns cozinados de l stremo-ouriente russo son cunsidrados únicos ne l mundo.
[[Fexeiro:Russian-Matroshka no bg.jpg|thumbnail|dreita|175px|[[Matrioshka]]s, artesanato típico russo.]]
=== Artesanato ===
La Rússia ten grande tradiçon an dibersos tipos de [[artesanato]], de ls quales se çtaca la ''[[matrioshka]]'' (an [[lhéngua russa|russo]] матрёшка), l brinquedo tradecional más coincido de la Rússia. Las ''matrioshkas'' son figuras feitas normalmente de [[madeira]] cun defrentes tamanhos i que se son puostas ua drento de la outra. Son relatibamente nuobas cumo figuras tradecionales russas, las purmeiras bénen de la final de l [[seclo XIX]], mas tubírun ua ascenson meteórica i hoije son ua de las repersentaçones de la cultura popular russa más coincida ne l mundo. Normalmente, la figura repersentada ye ua senhora, habendo outros caramonos que reperséntan políticos i figuras coincidas de l público [[Russos|russo]].
=== Çporto ===
[[Fexeiro:Anna Kournikova DF-SD-04-04709.jpg|thumbnail|dreita|200px|[[Anna Kournikoba]], [[tenista]] russa]]
Zde yá, l paíç ten ua de las maiores federaçones oulímpicas de l mundo. L comité oulímpico russo ten muitos atletas. [[Nataçon]], [[atletismo]], [[judo]] son solo alguns eisemplos de modalidades oulímpicas praticadas na Rússia. Ne ls [[Jogos Oulímpicos de 2004]], la Rússia mandou ua cometiba mui grande arrecadando un total de 92 medalhas (3.º lugar). Dentre ls atletas çtacados, stan l corredor [[Yuriy Borzakobskiy]], l ciclista [[Mikhail Eignatyeb]], la ginasta [[Alina Kabaeba]], l corredor [[Denis Nizhegorodov]], la saltadora [[Sbetlana Feofanoba]], para alhá dua de las percipales atletas de l paíç, [[Yelena Isinbayeba]], dona de muitos recordes mundiales ne l [[salto cun bara]]. Apuis de la Rússia - inda ne l tiempo de la URSS - tener recebido ls [[Jogos Oulímpicos de Berano de 1980|Jogos Oulímpicos de 1980]], outra cidade russa fui scolhida para acolher ls jogos: [[Sochi]] bai receber ls [[Jogos Oulímpicos de Ambierno de 2014]].<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/frunt_page/6271122.stm Scolha de Sochi pa ls Jogos Oulímpicos de Ambierno 2014]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - [[BBC Sport]]</ref>
L ténis porfessional na Rússia, anque grandes atletas se téngan benido a rebelar, ye recente. Mas la Rússia cunta cun cerca de dieç tenistas oulímpicos, cumo [[Andrei Cherkasov]], [[Elena Dementieva]], [[Marie Sharapoba]], [[Yevgeny Kafelnikov]], [[Anastasia Myskina]], [[Marat Safin]], [[Mikhail Youzhny]], [[Nikolay Dabydenko]], [[Sbetlana Kuznetsoba]] i la ex-tenista [[Anna Kournikova]].
La bola tamien acupa ua posiçon de çtaque, grácias a las eiquipas que custituen la liga percipal de futebol russo; las más coincidas son las moscobitas [[FC Spartak Moscobo|Spartak]], l [[CSKA de Moscobo|CSKA]], l [[Dínamo de Moscobo]], l [[FC Lokomotib Moscou|Lokomotib]], para alhá de l [[FC Zenit Son Petersburgo]]. An 2006, l campeon de la purmeira liga russa fui l [[FC Zenit Son Petersburgo]]. Muitas eiquipas russas tubírun partecipaçon na [[Taça UEFA]] i na [[Liga de l Campeones]]; l [[CSKA]] benceu la Taça UEFA an [[2005]] i l [[FC Zenit San Petersburgo]] an [[2008]], para alhá de la eiquipa de [[San Petersburgo]], tener fazido stória al albantar la [[Supercopa de la Ouropa]], ne l mesmo anho.
An relaçon a las percipales cumpetiçones anternacionales antre seleçones nacionales, la [[Seleçon Russa de Futebol|seleçon de futebol de la Rússia]] nunca tubo un zampenho mui marcante, anque hai pouco tiempo, ne l [[Campeonato Ouropeu de Futebol|Ouro 2008]] tenga cunseguido chegar a las meias finales de la cumpetiçon, eileminando la [[Seleçon Holandesa de Futebol|Holanda]], tenendo sido inda assi derrotada por 3-0 pula seleçon detentora de l títalo, la sue [[Seleçon Spanhola de Futebol|cungénere spanhola]].
== Refréncias ==
<references/>
[[Catadorie:Rússia]]
[[Catadorie:Paízes de la Ouropa]]
[[Catadorie:Paízes de la Ásia]]
[[Catadorie:Naciones trascuntinentales]]
nar51grtv5d8jnx45cbw50r2hh4pgc3
Scultura
0
1052
107344
87482
2026-07-22T13:46:14Z
~2026-38935-23
15383
/* */
107344
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Louvre Venus de Milo DSC00900.jpg|right|thumb|200px|[[Bénus de Milo]], [[Loubre]].]]
'''Scultura''' ye ua [[arte]] que repersenta [[eimaige]]s plásticas an [[relebo]] total ó parcial. Eisisten bárias técnicas de trabalhar ls materiales, cumo la [[cinzelaçon]], la [[fundiçon]], la [[moldaige]] ó la aglomeraçon de partículas para la criaçon dun oubjeto.
Bários materiales se préstan a esta arte, uns mais perenes cumo l [[bronze]] ó l [[mármare]], outros mais fáceles de trabalhar, cumo l [[barro]], la [[cera]] ó la [[Madeira (material)|madeira]].
Ambora puodan ser outelizadas para repersentar qualquiera cousa, ó até cousa nanhue, tradecionalmente l oubjetibo maior fui siempre repersentar l [[cuorpo houmano]], ó la debindade antropomórfica.
Ye cunsidrada la quarta de las artes clássicas.
== Técnicas, formas i materiales outelizados ==
* Atrabeç de la maior parte de la stória, premanecírun las obras de l [[artista]]s que outelizórun-se de ls materiales mais perenes i durables possibles cumo la [[piedra]] (mármare, piedra calcária, [[granito]]) ó metales (bronze, [[ouro]], [[prata]]). Ó que ousában técnicas para melhorar la durablidade de ciertos materiales (barro, [[terracota]]) ó que ampregórun ls materiales de ourige ourgánica mais nobres possibles (madeiras durables cumo [[ébano]], [[jacarandá]], materiales cumo [[marfin]] ó [[ámbar]]). Mas dun modo giral, ambora se puoda sculpir an quaije todo que cunsiga mantener por pul menos alguas horas la forma eidealizada ([[manteiga]], [[carambelo]], cera, [[gesso]], [[arena]] molhada), essas obras eifémeras nun puoden ser apreciadas por un público que nun seia coebo.
La scuolha dun material normalmente amplica na técnica a se outelizar. La [[cinzelaçon]], quando dun bloco de material se tira l que sobra la figura outelizando [[ferramienta]]s de corte própias, para piedra ó madeira; la modelaige, quando se agrega material plástico até cunseguir l eifeito deseado, para cera ó argila; la [[fundiçon]], quando se arrama [[metal]] caliente nun molde feito cun outros materiales.
Modernamente, nuobas técnicas, cumo dobra i solda de chapas metálicas, moldaiges cun resinas, [[beton armado]] ó [[plástico]]s, ó mesmo la outelizaçon de la [[laser|luç coerente]] para dar ua sensaçon de tridimensionalidade, ten sido tentadas i solo l tiempo dezirá quales seran perenes.
Atrabeç de l tiempo, alguas formas specificas de sculturas formas mais outelizadas que outras: L [[busto]], spece de retrato de l poderoso de la época; la [[státua eiquestre]], tipicamente mostrando un poderoso senhor an sou cabalho; Fuontes de auga, specialmente an [[Roma]], para coroar sous fabulosos [[alcadutes]] i adonde la auga corriente tenie un papel a repersentar; státua, repersentando ua pessona ó un dius an forma antropomórfica; Alto ó [[Baixo-relebo]], l modo de eilustrar ua stória an piedra ó metal ; [[mobília|mobliário]], normalmente outelizado an jardines.
== La scultura pul mundo ==
=== Índia ===
[[Fexeiro:Shiva and Uma 14th century.jpg|200px|right|thumb|Eimaige de [[Shiba]], an bronze]]
Las purmeiras sculturas na [[Índia]] son atribuídas a la ceblizaçon de l bal de l Ando, adonde trabalhos an piedra i bronze fúrun çcubiertos, sendo ua de las mais antigas sculturas de l mundo. Mais tarde, cul zambolbimiento de l [[Hinduísmo|hinduismo]], de l [[budismo]], i de l [[jansenismo]], esta region porduziu alguns de ls mais antricados i eilaborados [[bronze]]s. Alguns santuários, cumo l de [[Eillora]], aperséntan grandes státuas sculpidas diretamente na peinha. Durante l seclo II a.C. ne l noroeste de la Índia, adonde hoije ye l [[Paquistan]] i l [[Afeganistan]], las sculturas ampeçórun a repersentar passaiges de la bida i ls ansinamientos de [[Buda]]. Ambora la Índia tubisse ua lhonga tradiçon de sculturas relegiosas, Buda nunca tenie sido repersentado na forma houmana antes, solo por [[simblo]]s. Este fato reflete yá ua anfluencia artística persa i griega na region. La Índia anfluenciou inda, atrabeç de l budismo, buona parte de la [[Ásia]], cumo las eisistentes na lhocalidade de [[Angkor]], ne l [[Camboja]]
=== China ===
[[Fexeiro:Xian guerreros terracota detalle.JPG|200px|right|thumb|Alguns de ls guerreiros de l ''[[Eisército de terracota]]'' de [[Xian]]]]
Artefatos chineses dátan de l seclo X a.C., mas alguns períodos selecionados tubírun çtaque: [[Dinastie Zhou]] (1050-771 a.C.) porduziu alguns antrincados basos an bronze fundido; [[Dinastie Han]] (206-220 a.C.) apersentou l spetacular ''[[Eisército de terracota]]'' de [[Xian]], an tamanho natural, defendendo la tumba de l amperador; Las purmeiras sculturas de anfluencia budista aparécen ne l período de l ''Trés reinos'' (seclo III) ; [[Dinastie Wei]] (seclos 5 i 6 ) ne ls de la la scultura de l ''Gigantes grotescos'', reconhecidas por sues qualidades i eilegáncia. L período cunsidrado la eidade de ouro de la China ye la [[Dinastie Tang]], cun sues sculturas budistas, alguas menumentales, cunsidrados tesouros de la arte mundial.
Passado este período la calidade de la scultura chinesa caiu muito. Ye antressante notar que la arte chinesa nun ten [[znudo]]s, cumo ye quemun na arte oucidental, a la eiceçon de pequeinhas státuas para uso de l [[médico]]s tradecionales. Tamien ten poucos retratos, fuora ne ls [[mosteiro]]s, adonde éran mais quemuns. I nada de l que se porduziu passado la [[Dinastie Ming]] ( passado seclo XVII) fui reconhecido cumo buono puls museus i colecionadores de arte. Ne l seclo passado, la anfluencia de l [[rialismo socialista]] de ourige [[Ounion Sobiética|sobiética]] arruinou l que restaba de la arte chinesa. Spera-se que l ressurgimiento i abiertura pa l mundo oucidental traga la arte chinesa al sou lhugar de mérito.
=== Japon ===
[[Fexeiro:VajraMudra.JPG|200px|right|thumb|Eimaige de [[Buda]]]]
Ls japoneses fazien muitas státuas associadas la religion, la maiorie sob patrocínio de l gobierno. Notables fúrun las chamadas ‘’haniba’’, sculturas an barro colocadas subre tumbas, ne l período ‘’Kofun’’. La eimaige an madeira de l seclo IX de ‘’Shakyamuni’’, un Buda stórico ye la típica scultura de la era ‘’Heian’’, cun sou cuorpo curbado, cubierto cun un denso drapeado i cun ua oustera spresson facial. La scuola Key criou un nuobo stilo, mais rialista.
=== Américas ===
Eisisten poucos eisemplares de sculturas pré-colombianas ne l cuntinente amaricano, antre eilhas las famosas státuas de la [[Ilha de Páscoa]], alguas sculturas, percipalmente an alto-relebo, decorando eidificaçones [[Maia]] i [[Asteca]] de l [[Peru]] al [[México]] i alguas peças premitibas an madeira ó argila, giralmente cun seneficado relegioso, de ls pobos natibos de to América.
Ne l restante, solo se ampeçou a porduzir arte a partir de l seclo XVI, yá sob anfluéncia de l Barroco, cun çtaque para eimaiges relegiosas an madeira, terracota i piedra macie ne ls lhocales de anfluéncia católica. Ne ls países de religion portestante, por sue maior resisténcia al uso relegioso de eimaiges, fui mais tardio l aparecimiento de artistas, entrando diretamente ne l [[Neoclássico]] por anfluéncia de la cultura ouropéia. A partir dende, cula facelidade de trasporte i quemunicaçones, la arte nas Américas quedou mui semelhante a la zambolbida na Ouropa.
La scultura popular an barro de l Nordeste brasileiro, las obras an madeira i barro de ls pobos de la [[Amazónia]], figuras relegiosas an todas las regiones católicas de la [[América]] tamien ténen sue relebáncia ne l cuntesto atual.
=== África ===
La arte de la [[África]] ten ua énfase special pula escultura, specialmente an ébano i outras madeiras nobres. Para alhá de las debindades antropomórficas, ten special antresse las máscaras rituales. Las sculturas mais antigas son de la cultura Nok (cerca de 500 la. C.), ne l território adonde atualmente se ancontra la [[Nigéria]].
=== Antigo Eigito ===
{{ber artigo percipal|[[Scultura de l Antigo Eigito]]}}
La scultura ne l antigo [[Eigito]] bisaba dar ua forma física als diuses i sous repersentantes na tierra, ls [[faraó]]s. Regras rígidas debian ser seguidas: homes éran mais scuros que mulhieres; las manos de figuras sentadas deberian star ne ls zinolhos; i cada dius tenie sues regras specificas de repersentaçon. Por esse motibo, poucas modeficaçones ocorrírun an mais de trés mil anhos, ambora tubíssen resultado an pieças marabilhosas cumo la cabeça de [[Nefertiti]] ó la máçcara mortuária de [[Tutancamon]].
=== Ouropa oucidental ===
{{AP|[[Scultura de la Grécia Antiga]]}} {{AP|[[Escultura de l Classicismo griego]]}} {{AP|[[Scultura de la Roma Antiga]]}}{{AP|[[Scultura de l neoclassicismo]]}}
[[Fexeiro:British_Museum_Greek_&_Rome_11.jpg|200px|right|thumb|Ua amostra de l [[mármares de Eilgin]]]]
La [[Grécia]] clássica ye cun certeza l brício oucidental de la arte de sculpir, zde sous purmeiros artefatos a partir de l seclo X a.C., an mármare ó bronze, até l apogeu de la era de [[Péricles]] (seclo V a.C.), cun las sculturas de la [[Acrópole de Atenas]] Fui tamien quando alguns scultores ampeçórun a recebir reconhecimiento andebidual, cumo [[Fídies]]. Porduziu obras ampares,cumo la [[Bitória de Samotrácia]], ls [[mármares de Eilgin]] ó la [[Bénus de Milo]].
A partir de ls griegos, ls romanos, depuis dun ampeço na tradiçon etrusca, abraçórun la cultura clássica i cuntinórun a porduzir sculturas até la fin de l ampério, nua scala menumental i nua cantidade ampressionante, spalhando percipalmente l trabalho an mármare por to l ampério.
Passado la fin de l ampério i la eidade de las trebas, adonde pouco se fizo, tubimos alguas sculturas [[Stilo gótico|góticas]] (seclos 12 e13), basicamente cumo decoraçon de eigreijas, cumo la puorta de la catedral de [[Chartres]], arte fúnebre cun sues tumbas eilaboradas i las famosas [[gárgula]]s.
[[Fexeiro:Michelangelos David.jpg|200px|left|thumb|’’David’’ de [[Michelangelo]]]]
Todo pareciu culminar ne l [[Renacimiento]], cun mestres cumo [[Donatello]] i sou ''Davi'' an bronze, la státua equestre de l ''Gattamelata'' ó sues einúmaras sculturas an mármare, abrindo camino para la obra maior de [[Michelangelo]], cun sou magnífico ''David'' an mármore, la [[Pietá]], ó [[Moisés]]. Porbablemente l ''David'' de [[Florença]] seia la scultura mais famosa de l mundo zde que fui rebelada an 8 de setembre de 1504. Ye un eisemplo de l [[cuntrapposto]], stilo de posicionar figuras houmanas.
Quando [[Venbenuto Cellini]] criou un saleiro an ouro i ébano an 1540, mostrando [[Netuno]] i [[Anfitrite]] an formas alongadas i posiçones çcunfortables, trasformou l [[Naturalismo]] i criou la obra maior de l [[Maneirismo]] que an sue forma mais eisagerada birou l [[Barroco]], que acrescenta eilemientos steriores, cumo eifeitos de eiluminaçon. [[Bernini]] fui sin dubida l mais amportante scultor desse período, cun obras cumo [[L Éstase de Santa Teresa]].
Passado ls eicessos de l Barroco, l [[Neoclassicismo]] ye ua buolta al modelo heilenista clássico, antes de ls anhos cunfusos de l [[Modernismo]], que tubo la magnífica obra an bronze de l francés [[Auguste Rodin]] i sou ''[[L Pensador]]'', i depuis anterrou la tradiçon clássica cul [[Cubismo]], l [[Feturismo]], l [[Minimalismo]], las [[Arte de anstalaçones|Anstalaçones]] i la [[Pop Art]].
Alguas de las obras de scultura mais famosas son:
* [[Bitória de Samotrácia|La Bitória de Samotrácia]] ó Nikké (Bitória an [[Lhéngua griega|griego]])
* [[Benus de Milo]]
* [[L Pensador]] (de [[Auguste Rodin]]);
* [[David (Michelangelo)|David]] (de [[Michelangelo]]).
* [[Moisés de Michelangelo|Moisés]] (de Michelangelo).
* [[L Beiso]] (de Rodin)
* [[Grupo de Lhaoconte]]
== Ber tamien ==
* [[Lhista de scultores]]
* [[Stória de la arte]]
[[Catadorie:Scultura]]
d06az7r3t1pd96nou8kgoe1ca64i1bx
Stados Ounidos de la América
0
1079
107290
105675
2026-07-21T10:25:49Z
~2026-30875-10
15270
/* Demografie */
107290
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo/Paíç|nome_natibo=Stados Ounidos de la América<br>United States of America|nome_lhargo_cumbencional=|eimaige_bandeira=Flag_of_the_United_States.svg|eimaige_brason=Greater_coat_of_arms_of_the_United_States.svg|çcriçon_bandeira=Bandeira|çcriçon_brason=Brason de Armas|legenda_bandeira=Bandeira|legenda_brason=Brason|lhema="In God We Trust"|hino=[[Fexeiro:Star Spangled Banner instrumental.ogg]]|lhocalizaçon=United_States_(orthographic_projection).svg|lhéngua_oufecial=Nanhue|títalo_xefe1=Pursidente|nome_xefe1=[[Donald Trump]]|capital=[[Washington, DC]]|populaçon_stimada=705 749|populaçon_stimada_anho=(2019)|ária_total=9 629 091 km²}}
Ls '''Stados Ounidos de la América''', '''SOA''' (an [[léngua anglesa|anglés]] ''United States of America'') son ua [[república federal]] [[Pursidencialismo|pursidencialista]], cun cinquenta [[Stados de ls Stados Ounidos de la América|stados]] i un [[Washington, DC|Çtrito Federal]]. L nome de l paíç ye muita beç chamado pulas siglas '''USA''' ó '''US''' (an anglés).
La maior parte de ls Stados Ounidos localiza-se na region central de la [[América de l Norte]], tenendo frunteiras terrestres cul [[Canadá]] i cul [[México]], sendo que l restante de l paíç lemita-se cul [[Ouceano Pacífico]], l [[Mar de Bering]], l [[Ouceano Ártico]], l [[Golfo de l México]] i l [[Ouceano Atlántico]]. De ls 50 stados, solo l [[Alasca]] i l [[Habaí]] nun son pegados culs outros 48 Stados, nin antre si. Ls Stados Ounidos tamien ténen muitos [[Territórios de ls Stados Ounidos de la América|territórios]], çtritos i outras posses an torno de l mundo, purmariamente ne l [[Caribe]] i ne l Ouceano Pacífico. Cada Stado ten un alto nible d'outonomie local, d'acordo cul sistema federal.
Ls Stados Ounidos celebran l sou die de l'andependéncia la [[4 de Júlio]] de [[1776]], quando las [[Treze Quelónias]] [[Reino Ounido|británicas]] na [[América de l Norte]] faziran la [[Declaraçon de la Andependéncia amaricana|Declaraçon de Andependéncia]], reijeitando l'outoridade británica, a fabor de la política de [[outodeterminaçon]]. Esta andependéncia fui oufecial mente reconhecida pelo Reino Ounido ne l [[Tratado de Paris (1783)|Tratado de Paris]]. Ls Stados Ounidos adotórun sue atual [[Custituiçon de ls Stados Ounidos de la América|Custituiçon]] an [[1789]], que stabeciu la strutura básica de l goberno amaricano. Zde anton, la nacion gradualmente zambolbiu-se, tornando-se ua [[superpoténcia]] apuis de la fin de la [[Segunda Guerra Mundial]], passando a eisercer grande anfluéncia eiconómica, política, científica, tecnológica, melitar i cultural ne l mundo.
== Stória ==
[[Fexeiro:US states by date of statehood3.gif|thumb|300px|left|Mapa que amostra la spanson de ls Stados Ounidos de la América, zde [[1770]] até [[1960]].]]
Ls atuales Stados Ounidos de la América nacírun de l'ounion de [[Treze Quelónias]] [[Reino Ounido|británicas]] stabelecidas na costa atlántica de la [[América de l Norte]] a partir de l [[seclo XVII]]. An [[1776]], ua rebuolta fui ourganizada pula classe dirigente de ls quelonos i seguiu-se la [[Reboluçon amaricana de 1776]], que fui ua guerra d'andependéncia cuntra l'outoridade de l rei de l Reino Ounido. An [[1789]], l paíç adotou ua custituiçon i assumiu la forma dua [[República Federal]], cuncedendo grande outonomie als Stados federados. Zde l recoincimento de la sue andependéncia pul [[Reino Ounido]] an [[1783]], i até meados de l [[seclo XX]], nuobos territórios i Stados fúrun sendo ancorporados, ampliando las frunteiras de l paíç até al [[Ouceano Pacífico]].
L'acupaçon de l território adonde hoije stan ls Stados Ounidos, ampeça cula migraçon d'houmanos de la [[Ásia]], atrabeç de l [[Streito de Bering]], nun período andeterminado (stimatibas barian de dieç la quarenta mil anhos atrás).
Durante l [[seclo XVI]] i [[seclo XVII]], sploradores [[Spanha|spanhóles]] splorórun i colonizórun sparsamente las regiones que custituen hoije l sul de la [[Flórida]] i de la region sul de ls Stados Ounidos. L purmeiro assentamento [[Anglatierra|anglés]] bien-sucedido fui [[Jamestown (Bergínia)|Jamestown]], localizado ne l'atual Stado de [[Birgínia]], fundados an [[1607]]. Durante las dues décadas seguintes, bários assentamentos [[Países Baixos|nerlandeses]] fúrun fundados ne l qu'atualmente custitui l [[Nuoba Iorque (Stado)|Stado de Nuoba Iorque]], ancluindo la bila de [[Nuoba Amsterdan]], que ye atualmente [[Nuoba Iorque|Cidade de Nuoba Iorque]], bien cumo la stensiba colonizaçon anglesa de la costa leste de ls Stados Ounidos, tendo spulso ls nerlandeses de la region al redror de la [[década de 1670]].
[[Fexeiro:Non-Native American Nations Control over N America 1750-2008.gif|right|thumb|250px|Formaçon de ls stados [[América de l Norte|norte-amaricanos]] zde [[1750]] até hoije.]]
Apuis de la [[Guerra Franco-Andígena]], adonde la [[Fráncia]] perdiu sues quelónias qu'atualmente custituen l leste de l [[Canadá]] pa l [[Reino Ounido]], este ampeçou a ampor [[ampuosto]]s nas Treze Quelónias - sendo ls custos financeiros ua de las percipales rezones de la guerra. Estes ampuostos tornórun-se mui ampopulares antre ls quelonos amaricanos, que para alhá desso, nun çpunhan de repersentaçon ne l [[Parlamiento de l Reino Ounido]]. Las tensones antre las Treze Quelónias británicas i antre l Reino Ounido crecírun, i las Treze Quelónias rebelórun-se cuntra l Parlamiento i Rei británicos, na [[Guerra de la Andependéncia de ls Stados Ounidos de la América|Guerra de Andependéncia]], ampeçada an [[1775]], i que perdurou até [[1783]]. La strutura política oureginal de las Treze Quelónias era ua [[cunfederaçon]], ratificada an [[1781]]. An [[1789]], ls Stados Ounidos scolhírun an tornar-se ua [[República Federal]].
[[Fexeiro:Us historic territories.jpg|250px|left|thumb|Mapa de la spanson amaricana an direçon al oeste.]]
Zde tiempos queloniales, ls Stados Ounidos anfrentórun la falta de [[mano-de-obra]]. A la época, las defrenças socio-eiconómicas ne l paíç éran einormes, cun un norte andustrializado i un sul agrário. La falta de mano-de-obra ancentibou la [[eimigraçon|eimigraçon ouropéia]] ne l Norte i l'uso de l [[scrabatura|trabalho scrabo]] ne l Sul - que fazie uso stensibo de scrabos cumprados ne l [[África|cuntinente africano]]. Ls Stados andustrializados de l norte éran contra la scrabidon, anquanto l Sul achaba que l'scrabidon era ançpensable pa l cuntíno éisito de l'agricultura sulista. Estas defrenças fúrun un de ls muitos motibos de tenson política que als poucos zamcadeórun la formaçon de ls [[Stados Cunfederados de la América]], l que criou la [[Guerra Cebil amaricana]], de l'ounion, contra ls sulistas - cunfederados - antre [[1861]] i [[1865]], ua [[guerra cebil]] an que l númaro de baixas amaricanas fui maior de l que la soma de todas las baixas amaricanas sufridas an todas las outras guerras an que ls Stados Ounidos se ambolbírun, zde sue andependéncia, até l'atual [[Ambason de l Eiraque|Guerra cuntra l Eiraque]].
[[Fexeiro:Gilbert Stuart Williamstown Portrait of George Washington.jpg|thumb|150px|right|L purmeiro [[Pursidente de ls Stados Ounidos de la América]], [[George Washington]].]]
Al longo de l [[seclo XIX]], muitos [[Stados de ls Stados Ounidos de la América|nuobos Stados]] fúrun ajuntados als 13 oureginales (por eisemplo l Texas, aneixado al México), a la medida que la nacion se spandiu na [[América de l Norte]]. L [[Çtino Manifesto]] fui ua filosofie política de ls Stados Ounidos qu'animou la spanson rumo al Oeste ne l paíç. A la medida que la populaçon de ls stados de l Leste crecie, i un númaro cada beç maior d'eimigrantes antraba ne l paíç, cada beç mais assentadores passórun a habitar regiones cada beç mais la Oeste de l paíç. Anquanto esto acuntecie, ls Stados Ounidos acabórun eifetibamente cun todas las naciones [[natibos amaricanos ne ls Stados Ounidos|natibo amaricanas]] eisistentes an território amaricano, i mobendo forçadamente la populaçon andígena de ls sous antigos territórios para reserbas andígenas. Esta migraçon forçada ye inda un assunto mui çcutido ne ls Stados Ounidos, cun bárias tribos natibos amaricanas inda reibindicando tierras, i defendendo ua política [[separatismo|separatista]].
Nalguas árias, ls natibos amaricanos fúrun sterminados puls quelonos, que ls spulsórun de las sues tierras. Al cuntrário de la maiorie de ls países ouropeus, ls Stados Ounidos nunca fúrun ua poténcia quelonial, inda que, atrabeç de bárias bitórias melitares, diplomacie i acordos sternos, ls Stados Ounidos tubíssen adquirido un númaro de possessones ultra-marinas, zde [[Cuba]] até las [[Filipinas]]. Ambora gradualmente, muitos destes territórios adquiriran [[soberanie]], i outras destas possessones cuntinórun sob cuntrole de ls Stados Ounidos, giralmente, na forma de territórios (cumo [[Porto Rico]]). L Habaí ye l único destas posses que se tornou nun Stado, an [[1959]].
Ls Stados Ounidos adotában, até la Guerra Cebil amaricana, ua política [[eisolacionismo|eisolacionista]], nun percurando antrometener-se an cunflitos anternacionales. Inda assi, esto demudou cula fin de la guerra cebil. Durante l [[seclo XIX]], ls Stados Ounidos tornórun-se ua poténcia eiconómica i melitar mundial. L crecimento de l'anfluéncia de ls Stados Ounidos subre l mundo cuntinou ne l [[seclo XX]], un seclo que ye por bezes chamado de ''L seclo amaricano'', por causa de la grande anfluéncia amaricana subre l resto de l mundo, adonde l paíç se tornou l maior pólo de zambolbimento tecnológico de l planeta.
L'anfluéncia amaricana subre l mundo puode ser bista na [[Grande Depresson]], un período de grande recesson de l'eiconomie antre [[1929]] i [[1940]], que nun solamente abatiu to l paíç cumo l [[Canadá]] i ls países ouropeus (specialmente l [[Reino Ounido]] i la [[Almanha]]). Mas, esto mudou cula antrada de l paíç na [[Purmeira Guerra Mundial]] i na [[Segunda Guerra Mundial]]. Apuis de la fin desta, ls Stados Ounidos emergiran definitibamente cumo ua de las [[superpoténcia]]s mundiales, juntamente cula [[Ounion Sobiética]] - zancadeando la [[Guerra Frie]].
Antre [[1945]] i [[1991]], anho de la fin de la Ounion Sobiética i de la fin de la Guerra Frie, ls Stados Ounidos passórun a star mui ambolbidos an assuntos sternos - specialmente guerra eideológica cuntra l [[quemunismo]] - participando atibamente na [[Guerra de la Coréia]] i na [[Guerra de l Bietnana]], para alhá d'apoiar [[regime melitar|regimes melitares]] an dibersos países sul-amaricanos i la [[guerrilha]] anticomunista na [[Nicarágua]]. Cun l colapso de la Ounion Sobiética, ls Stados Ounidos emergiran cumo la única superpoténcia mundial. Passórun anton a ambolber-se an açones de paç, partecipando na [[Guerra de l Golfo]], an [[1991]], remobendo tropas [[Eiraque|iraquianas]] qu'habian ambadido l [[Kuwait]].
An [[2001]], ls Stados Ounidos sofrírun l pior ataque ne l sou território al longo de la stória de l paíç, culs [[Ataques de 11 de setembre de 2001|Ataques de 11 de Setembre]], adonde quaijeque trés mil pessonas morrírun. Este ataque [[terrorismo|terrorista]], zancadeou la chamada [[Guerra al Terror|Guerra cuntra l terrorismo]], i, apuis, la cuntrobersa [[Ambason de l Eiraque]], para alhá de la caça al mandante de ls atentados, [[Osama bin Laden]].
Inda que haba sérias questones ambolbendo práticas [[racistas]] persentes na sue stória l paíç eilegiu para la Pursidéncia de la República, an [[2008]], l [[senador]] afro-amaricano pelo stado de [[Eillinois]], [[Barack Obama]].
== Geografie ==
[[Fexeiro:Map of USA topological.png|thumb|250px|left|[[Mapa topográfico]] de ls Stados Ounidos de la América.]]
Sendo l terceiro maior paíç de l mundo an stenson territorial, la paisaige de ls Stados Ounidos baria de region la region. L paíç ten grandes florestas temperadas na costa leste, i ne l noroeste, [[pantanal]]es na [[Flórida]], grandes [[planíce]]s i l sistema flubial de l [[Riu Mississippi|Mississippi]]-[[Riu Missouri|Missouri]] na region central, las [[Muntanhas Rochosas]] l'oeste de las planíces, [[zerto]]s i zonas costeiras l'oeste de las Muntanhas Rochosas, i [[floresta]]s húmidas temperadas ne l noroeste de la costa de l Pacífico. Las regiones [[Ártico|árticas]] al norte de l [[Alasca]] i las eilhas [[bulcon|bulcánicas]] de l [[Habaí]] oumentan inda la dibersidade geográfica i climática de l paíç.
L mapa político de ls Stados Ounidos stá debedido an trés cachos çtintos: L [[Alasca]], cunetado an tierra suolo cul [[Canadá]], a leste; l [[Habaí]], un [[arquipélago]] localizado ne l meio de l [[Ouceano Pacífico]], i ls Stados Ounidos Cuntinentales, que cumprenden ls 48 Stados localizados na América de l Norte. La frunteira de ls Stados Ounidos Cuntinentales cul Canadá ye la mais longa frunteira nun defendida de l mundo. Ls Stados Ounidos ténen trés frunteiras terrestres, dues cul Canadá (norte de ls 48 Stados cuntinentales i la leste de l Alasca) i ua cul [[México]]. Tamien faç frunteira cula [[Rússia]], l'oeste de l Alasca, atrabeç de l [[Streito de Bering]].
=== Clima ===
Debido la la grande stenson territorial de ls Stados Ounidos, l [[clima]] de l paíç barie muito, de region la la region. La [[Flórida]] ten un [[clima subtropical]], anquanto l [[Alasca]] ten un [[clima polar]]. Bastas porçones de l paíç ténen un clima cuntinental, cun berones calientes i ambiernos frius. Alguas partes de ls Stados Ounidos, an particular partes de la [[Califórnia]], ténen un [[clima mediterránico|clima mediterráneo]]. Ne l giral, mas, a maior parte de ls Stados Ounidos ten un clima temperado ó sub-tropical, marcado por quatro çtintas staçones, cun mudanças regulares de [[temperatura]] i [[precipitaçon (meteorologie)|precipitaçon]].
== Política ==
[[Fexeiro:North Façade White House.JPG|thumb|200px|right|La [[Casa Branca]], residéncia oufecial de l [[Pursidente de ls Stados Ounidos de la América|Pursidente de ls Stados Ounidos]].]]
Ls Stados Ounidos son ua [[República Federal]] [[Pursidencialismo|Pursidencialista]]. Ne l nible federal, l percipal oufecial de l [[Poder eisecutibo|Poder Eisecutibo]] de l paíç ye l [[Pursidente de ls Stados Ounidos de la América|Pursidente]], eileito por un [[coleijo eileitoral de ls Stados Ounidos de la América|coleijo eileitoral]]. L candidato la la pursidéncia qu'oubtén la maiorie de ls botos de l coleijo eileitoral an ua dada eileiçon pursidencial ye l bencedor desta eileiçon.
L [[Poder legislatibo|Poder Legislatibo]] amaricano ye eisercido pul [[Cungresso de ls Stados Ounidos de la América|Cungresso]], cumpuosto pula [[Cámara de ls Repersentantes de ls Stados Ounidos de la América|Cámara de ls Repersentantes]] i pul [[Senado de ls Stados Ounidos de la América|Senado]]. Cada Stado ten dreito la dous senadores i a un númaro de repersentantes porporcionales a la sue populaçon. L [[Poder judicial|Poder Judiciário]] pertence als tribunales federales, de ls quales a maior ye la [[Suprema Corte de ls Stados Ounidos de la América|Suprema Corte]]. Cada Stado ten dreito a un cierto númaro de botos ne l coleijo eileitoral (que ye porporcional a la sue populaçon).
== Subdebisones ==
Ls Stados Ounidos stan debedidos an 50 [[Stados de ls Stados Ounidos de la América|Stados]] i un çtrito federal, l [[Washington, DC|Çtrito de Columbia]]. Cada Stado, por sue beç, stá subdibedido an [[cundado]]s, cun scepçon de la [[Luisiana]], an que las subdibisones se chaman "[[paróquia]]s", (''parishes'', an [[léngua anglesa|anglés]]) i de l [[Alasca]], onde las subdebisones staduales son chamadas de "çtritos" (''[[borough]]s''). Ls Stados Ounidos de la América son ua [[República Federal]], que dan als Stados federados muitos poderes, que na maiorie de ls outros países de l mundo son sclusibas de l goberno nacional.
[[Fexeiro:Map of USA with county outlines (black & white).png|250px|thumb|left|thumb|Mapa de ls Stados Ounidos de la América a amostrar las frunteiras antre ls 50 Stados i ls defrentes [[cundado]]s de l paíç.]]
Son ls gobernos staduales que ténen la maior anfluéncia subre l die-a-die de la populaçon amaricana. Cada Stado ten sue própia Custituiçon i ten l poder d'aprobar sues própias regras i leis, refrentes la ciertos assuntos cumo propiedade, [[criminalidade|crime]], [[salude]] i [[eiducaçon]]. L percipal oufecial dun Stado ye l Gobernador. Cada Stado tamien ten ua [[legislatura]] bicameral. Ls nembros de l Legislatibo son eileitos pela populaçon de l Stado, sceto ne l Stado de [[Nebraska]], onde cada cundado ten dreito a un cierto númaro de nembros na legislatura. Çtaca-se la legislatura de la [[Nuoba Hampshire]], que ye l terceiro maior Poder Legislatibo de l mundo [[léngua anglesa|anglófono]], i ten un repersentante para cada trés mil habitantes. Cada Stado ten sou própio [[Poder eisecutibo|Eisecutibo]], [[poder legislatibo|Legislatibo]] i [[Poder judicial|Judiciário]].
La ária, populaçon i/ó [[perduto anterno bruto]] de bários de ls Stados de ls Stados Ounidos puoden ser cumparados cula de bários países de l mundo. La populaçon de la [[Califórnia]], por eisemplo, ye maior de l que l de l [[Canadá]], i sou perduto anterno bruto serie l'uitabo maior de l mundo, causo l Stado fusse un paíç andependiente. Yá l [[Alasca]] serie la décima sétima maior antidade nacional de l mundo, an ária, causo fusse un paíç andependiente, cun ária cumparable al de l [[Eiran]]iana.
Las anstituiçones que son respunsables pul goberno regional son tipicamente Cunseilhos Municipais - que toman eifeito an cidades (''cities'' ó ''townes''), bilas (''billage''), municipalidades regionales (''townes'', ''regional municipality'', ''municipality'', ''hamlet'') i cundados (''counties''). Municipalidades regionales i cundados son un agrupamiento de cidades i bilas. Essas subdebisones regionales, bien cumo las cidades, aproban leis que ténen eifeito nestas subdebisones an particular, lidando cun assuntos cumo tránsito i la benda de álcol, bien cumo l poder de criáren ampuostos. Nas cidades, l maior oufecial eileito pela populaçon ye l [[persidente de cámara]]. Nalguns Stados, ls cundados ó munecipalidades regionales tamien ténen l dreito de criar leis i ampuostos que balen para todas las cidades i bilas drento de ls lemites de l cundado. Noutros Stados, ls cundados ó munecipalidades regionales ténen pouco ó nanhun poder, serbindo suolo cumo çtinçones geográficas.
Ls Stados Ounidos ténen bários [[Territórios de ls Stados Ounidos de la América|territórios i posses ansulares ultramarinas]]. A maior deilhas ye l'ilha de [[Porto Rico]]. Outras territórios ultra-marinos d'amportáncia ancluen la [[Samoa amaricana]], [[Guan]], [[Marianas sietentrionales]] i las [[Ilhas Birges amaricanas]]. La [[Marina de ls Stados Ounidos de la América|Marina amaricana]] ténen acupado ua [[base melitar]] na [[Baía de Guantánamo]], zde [[1898]].
== Demografie ==
=== Raças i etnies ===
[[Fexeiro:Census-2000-Data-Top-US-Ancestries-by-County.jpg|250px|right|thumb|Las percipales acendéncias étnicas de ls habitantes de ls Stados Ounidos.]]
Ls Stados Ounidos ténen ua de las populaçones mais multiculturales de l mundo, an termos d'acendéncia [[grupo étnico|étnica]] i [[raçl'|racial]]. La region que custitui atualmente ls Stados Ounidos éran einicialmente habitados por pobos [[natibos amaricanos ne ls Stados Ounidos|natibos amaricanos]], cumo [[squimó]]s ne l Alasca i [[algonquinos]], [[hurones]] i [[eiroqueses]] ne l nordeste de l'atual Stados Ounidos.
Ne l [[seclo XVII]] i [[seclo XVIII|XVIII]], l território qu'atualmente custitui ls Stados Ounidos fui quelonizado por [[Ouropa|ouropeus]]. Eimigrantes [[Anglatierra|angleses]], muitos de ls quales fugian de [[çcriminaçon|perseguiçon religiosa]] na [[Ouropa]], custituían la maiorie de ls colonos. Mas, colonos [[scócia|scoceses]], [[Fráncia|franceses]] i [[Países Baixos|nerlandeses]] tamien anstalórun-se an dibersas regiones de l'atual Stados Ounidos. Scrabos fúrun trazidos de l [[África|cuntinente africano]] de l [[seclo XVII]] al ampeço de l [[seclo XIX]] para séren ousados cumo mano-de-obra i, atualmente, ls sous çcendentes, coincidos cumo [[afro-amaricano]]s, custituen un cunsidrable cacho de la populaçon amaricana, formando 12,9% de la populaçon de ls Stados Ounidos.
Zde [[1850]], pessonas de muitas partes de l mundo passórun a eimigrar pa ls Stados Ounidos. Até l final de l [[seclo XIX]], la maiorie de ls eimigrantes binhan de ls países de la Ouropa Oucidental i setentrional ([[Almanha]], [[Eirlanda]], [[Anglatierra]] i [[Scandinábia]]). [[Eitalianos]], [[polacos|poloneses]] i [[judiu]]s eimigrórun an grande quantidade antre l final de l seclo XIX i meados de l [[seclo XX]] (até la [[década de 1970]]). Ls maiores grupos étnicos ouropeus son [[Almanha|almanes]] (que cumponen 15,2% de la populaçon amaricana), [[Eirlanda|eirlandeses]] (10,8%), [[angleses]] (8,7%), [[eitalianos]] (5,6%), [[Scandinábia|scandinabos]] (3,4%), [[polacos|poloneses]] (3,2%) i [[franceses]] (3%). Brancos custituen ne l total 77% de la populaçon de ls Stados Ounidos - 69%, scluindo ls [[spánicos]].
An décadas recentes até ls dies atuales, [[spánicos]] i [[asiáticos]] son ls percipales grupos d'eimigrantes anstalando-se ne l paíç. [[Spánicos]] custituen ua cunsidrable fatia de la populaçon amaricana, sendo atualmente la maior minorie étnico-racial drento de ls Stados Ounidos, cumpondo cerca de 13,4% de la populaçon amaricana. Dado l'alta eimigraçon de spánicos pa ls Stados Ounidos, spera-se un crecimento mui grande desta percentaige nas próssimas décadas. Cerca de 64% de ls spánicos son [[México|mexicanos]].<ref>http://www.ed.gob/pus/FaultLine/who.html{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Buona parte desta [[eimigraçon clandestina|eimigraçon ye eilegal]].
Asiáticos custituen un spressibo grupo racial minoritário de ls Stados Ounidos, custituindo 4,2% de la populaçon de l paíç. Spressiba a partir de la [[década de 1860]], l'eimigraçon d'asiáticos oumentou muito durante la [[década de 1960]], mantenendo-se an alta até ls dies atuales.
=== Lénguas ===
Ls Stados Ounidos nunca tubírun un léngua oufecial, inda que l [[léngua anglesa|anglés]] tenga sido siempre l'léngua predominante ne l paíç, i seia falado pela eimensa maiorie de la populaçon, sendo ''[[de fato]]'' l'léngua oufecial de ls Stados Ounidos. Por esso, l'anglés ye l'léngua ousado an qualesquiera pronunciamentos oufecial es, que ban zde tratados até leis i sentenças. 27 Stados adotórun l'anglés cumo léngua oufecial. Destes Stados, trés adotan un segundo léngua oufecial: l [[Habaí]], qu'adotou l [[Léngua habaiana|habaiano]] cumo segundo léngua oufecial; la [[Luisiana]], qu'adotou l [[léngua francesa|francés]]; i l [[Nuobo México]], qu'adotou. Ne ls Stados amaricanos sin léngua oufecial, l'anglés ye adotado an todos serbíçios públicos, serbícios noutros lénguas son dados an árias cun grande populaçon d'eimigrantes. Yá Stados adonde l'anglés (i por bezes un segundo léngua) ye l'léngua oufecial nun percisan dar serbíçios públicos noutras lénguas.
Muitos de ls eimigrantes que ban als Stados Ounidos ténen pouco ó nanhun coincimiento d'anglés. La maiorie deilhes daprende anglés l suficiente ne l paíç para quemunicar-se cun outros amaricanos. Ls filhos destes eimigrantes, que studan an [[scuola]]s amaricanas, daprenden primariamente anglés nas scuolas. Assi, a cada geraçon, l'léngua materno acaba por ceder, als poucos, lugar al anglés. Ls çcendentes diretos destes eimigrantes giralmente fálan tanto l'léngua materno cumo l anglés, anquanto muitas bezes ls nietos de ls eimigrantes fálan solo anglés.
Cumo nun eisiste un léngua oufecial ne l paíç, l domínio de l'anglés nun ye de todo ançpensable ne ls Stados Ounidos, specialmente ne ls stados amaricanos que possuen ua grande populaçon d'eimigrantes recentes - specialmente [[spánicos]]. Muitas pessonas acraditan que to cidadon amaricano deberie saber anglés. Estas pessonas acraditan que ye quaije ampossible para las pessonas sin l domínio de l'anglés cunseguiren amprego fuora de bairros cun grande persença d'eimigrantes recentes. Para alhá desso, esses atibistas dfénden que ua única léngua falado por todos ne l paíç ye un fator amportante para l'ounion cumo un todo de ls Stados Ounidos. Por esto, na [[década de 1980]] i na [[década de 1990]], bários Stados criórun leis fazendo de l'anglés cumo única léngua legal drento desses Stados.
=== Ourbanizaçon ===
[[Fexeiro:US population map.png|250px|right|thumb|Çtribuiçon de la [[densidade populacional]] de ls Stados Ounidos.]]
Ls Stados Ounidos son un paíç altamente [[ourbanismo|ourbanizado]]. Cerca de 80% de la populaçon amaricana bibe an [[cidade]]s. Estas cobren solo 2,75% de la ária total de l paíç. Eisísten dues grandes [[megalópole]]s ne l paíç. Ua stá localizada na region nordeste de ls Stados Ounidos, cumposta percipalmente pul Stado de la [[Nuoba Jérsei]] i pelas cidades de [[Nuoba Iorque]], [[Boston]], [[Filadélfia]] i [[Washington, DC]], na [[Ouceano Atlántico|costa atlántica]]. L'outra stá localizado na region sudoeste de l paíç, na [[Ouceano Pacífico|costa pacífica]], centralizadas nas cidades de [[Los Angeles]], [[San Francisco]] i [[Sacramento (Califórnia)|Sacramento]].
Grandes [[subúrbio]]s cercan muitas de las cidades de ls Stados Ounidos, sendo zde la fin de la [[Segunda Guerra Mundial]] la percipal forma de moradie de las famílias de [[classe média]] i [[Classe alta|alta]] de l paíç. Las cidades centrales i cidades bezinas forman [[Region metropolitana|árias metropolitanas]]. Eisisten cerca de 260 árias metropolitanas ne l paíç, de las quales las maiores son las regiones metropolitanas de [[Nuoba Iorque]] que ten 21 milhones d'habitantes, [[Los Angeles]], que ten 13 milhones d'habitantes, i [[Chicago]], que ten 9 milhones d'habitantes. La populaçon de ls subúrbios de las cidades centrales destas metrópoles ye cunsidrable, i muitas bezes superior la la populaçon de la cidade central. [[Washington, DC]], por eisemplo, ten solamente cerca de 535 mil habitantes, anquanto sue region metropolitana ten cerca de 4 milhones d'habitantes. Zde [[1970]], mais amaricanos biben ne ls subúrbios de l que nas cidades centrales.
== Eiquenomie ==
[[Fexeiro:Photos NewYork1 032.jpg|thumb|left|''[[Wall Stret]]'', sede de la ''[[New York Stock Exchange]]'']]
L'eiconomie de ls Stados Ounidos de la América stá ourganizada segundo l [[capitalismo|modelo capitalista]] i ye marcada por un crecimento custante de longo prazo, baixa carga tributária, mesmo pa ls padrones de ls países zambolbidos, baixas taxas de [[zamprego]] i de [[anflaçon]], anque tenga apersentado ne ls redadeiros anhos un grande déficit, tanto de balánçia comercial quanto d'uorçamiento de sou gobierno. L'eiquenomie de ls Stados Ounidos puode ser bista cumo la mais amportante i anfluente de l mundo an tiempos atuales. Bários países andexórun las sues [[moneda]]s al [[dólar amaricano|dólar]], ó chégan mesmo a usar la moneda amaricana cumo sue moneda oufecial , i ls [[mercado de capitales|mercados de capitales]] amaricanos son an giral bistos cumo andicadores de l'eiquenomie mundial.
L paíç ten enormes recursos [[mineral]]es, cun grandes depósitos de [[ouro]], [[petrólio]], [[carbon]] i [[uránio]]. Na [[agricultura]], stá antre ls maiores perdutores mundiales de [[milho]], [[trigo]], [[açúcre]] i [[tabaco]], antre outras porduçones. La [[andústria]] de manufatura amaricana ye dibersificada, cun [[altemóbel|altemóbles]], [[abion]]es i pordutos eiletrónicos sendo ls percipales perdutos andustrializados porduzidos ne l paíç. L maior setor eiquenómico, ne l'antanto, ye l de serbícios: cerca de trés quartos de ls habitantes de ls Stados Ounidos trabálhan nesse setor.
L maior parceiro comercial de ls Stados Ounidos ye l sou bezino de l norte, l [[Canadá]]. Outros parceiros eiquenómicos amportantes son la [[Ounion Ouropeia]], l [[México]], l [[Japon]] i la [[República Popular de la China|China]].
== Eiducaçon ==
[[Fexeiro:Harvard college - annenberg hall.jpg|thumb|right|[[Harvard University]], ua de las melhores [[ounibersidade]]s de l mundo.]]
L'eiducaçon ne ls Stados Ounidos de la América ye fornecida primariamente pelo gobuerno. Mas, l sistema educacional amaricano ye altamente çcentralizado. Regras i padrones educacionales son ditados pelo Departamiento de Eiducaçon de cada Stado, cul [[Departamiento de Eiducaçon de ls Stados Ounidos de la América]] monitorando l stado de l'eiducaçon ne l paíç, i fornece berbas als Departamentos de Eiducaçon de ls Stados. Scuolas an giral son administradas por [[çtrito scolar|çtritos scolares]], an que la juridisçon an giral ye co-eisistente culs lemites dua cidade ó un cundado. çtritos scolares ténen l poder de cobrar [[ampuosto]]s de ls habitantes bibindo an sue jurisdiçon, cun outras berbas neçairas sendo fornecidas pelo Stado. [[Ounibersidade]]s i [[faculdade]]s públicas son quaije siempre administradas pul Stado. La taxa d'alfabetismo de ls Stados Ounidos ye de 97%.
== Transportes ==
[[Fexeiro:Interstate Highways.png|250px|thumbnail|left|L ''[[Interstate Highway System]]'', la maior rede de [[Bia spressa|rodobies spressas]] de l planeta.]]
Ls Stados Ounidos possuen ua stensiba malha [[outo-strada|rodobiária]], [[fierrobia|fierrobiária]] i [[Heidrobie|heidrobiárie]]. De fato, la quilometraige destas malhas son las maiores de l mundo an sues respetibas catadories. Eisísten cerca de 75 mil quilómetros de rodobias i [[bia spressa|bias spressas]] d'alta capacidade. Para cada 100 habitantes, eisísten cerca de 75 beiclos motorizados ([[outomóbel|carros]], [[camion]]es i [[outocarro]]) i 56,1 altemóbles. Camiones transportan cerca dun quarto de toda la carga transportada ne l paíç.
[[Camboio]]s transpórtan cerca de 35% de toda la carga transportada ne l paíç, anquanto respónden por solo 1% de ls passageiros mobimentados. L cuntrário acuntece culas [[linha aérea|linhas aéreas]] amaricanas, que transpórtan 18% de ls passageiros mas menos de 1% de la carga ne l paíç. L mercado amaricano de passageiros ne l setor aéreo ye la maior de l mundo. [[Nuoba Iorque]], [[Chicago]], [[Atlanta]], [[Los Angeles]], [[Dallas]], [[Washington, DC]] i [[San Francisco]] çtácan-se cumo grandes [[aeroporto]]s.
Cerca de 15% de toda la carga transportada ne l paíç ye transportada bia heidrobies cumo [[riu]]s i [[lago]]s, para alhá de [[mar]]s i [[ouceano]]s. [[Los Angeles]]-[[Long Beach (Califórnia)|Long Beach]], [[Nuoba Iorque]]-[[Nuoba Jérsei]], [[Filadélfia]], [[San Francisco]], [[New Orleanes]], [[Miami]] i [[Houston]] çtácan-se cumo grandes [[porto (transporte)|centros portuários]]. L porto mais mobimentado de ls Stados Ounidos por númaro de nabios atendidos ye l de New Orleans, anquanto l porto mais mobimentado de l paíç, an tonelaige de carga mobimentada, ye l de Los Angeles-Long Beach.
== Telquemunicaçones ==
L cuntrolador primário de las telquemunicaçones de ls Stados Ounidos ye la ''[[Federal Communications Commission]]'', que rigula todos ls serbiços relacionados cun telquemunicaçones. L'andústria de la [[anternete]] ne ls Stados Ounidos mas ye muito menos regulada de l qu'outras andústrias relacionadas cul setor de telquemunicaçon, por causa d'agressibos programas de ''[[lobby]]''. Son publicados diaramente ne l Stados Ounidos cerca de 60 milhones de [[jornal]]es. Ne l paíç, son publicados milhares de jornales diários ó semanales. Eisísten tamien ne l paíç milhares d'estaçones de [[rádio (quemunicaçon)|rádio]] i [[telebison]]. Praticamente toda residéncia amaricana ten ua rádio, i cerca 93% de las pessonas cun cinco anhos ó mais d'eidade ténen pul menos ua telbison ó mais.
== Cultura ==
{{Ber artigo percipal|[[Cultura de ls Stados Ounidos de la América]]}}
[[Fexeiro:Motherhood and apple pie.jpg|thumb|Ícones culturales amaricanos: [[tuorta de maçana]], [[baseball]], i la [[Bandeira de ls Stados Ounidos de la América|bandeira de ls Stados Ounidos]]]]
La cultura de ls Stados Ounidos ten ua grande anfluéncia ne l restro de l mundo, i an special ne l [[mundo oucidental]]. La [[música de ls Stados Ounidos|música amaricano]] ye oubida an todo l mundo i ls [[cinema de ls Stados Ounidos|filmes]] i [[telebison de ls Stados Ounidos de la América|programas telbisibos amaricanos]] puoden ser bistos quaije an todo l lado. Eisiste un cuntreste mui grande culs purmeiros tiempos de la república, quando ls Stados Ounidos éran bistos cumo un paíç agrícola cun pouco a oufrecer als centros culturalmente abançados de l mundo de la Ásia i Ouropa.
La maiorie de las grandes cidades de ls Stados Ounidos oufrecen anstalaçones i atuaçones de música clássica i popular, centros de pesquisa stórica, científica i artística i museus, atuaçones de dançla, musicales i pieças de triato, para alhá d'eibentos al aire libre i [[arquitetura]] de seneficado anternacional. Este zambolbimiento ye resultado de cuntribuiçones quier de filantropos pribados, quier de fondos gobernamentales.
La maiorie de la populaçon amaricana ten ua razonable cantidade de tiempo libre (dedicado a la recreaçon) çponible. Ls [[çporto]]s son ls percipales passatiempos de la populaçon amaricana. Milhones de amaricano pássan sou tiempo libre jogando çportos cun amigos ó bendo jogos porfessionales an stádios ó na [[telebison]]. Outros métodos de recreaçon mui populares ne l paíç ancluen filmes, ''[[sitcom]]s'', shows [[música|musicales]] i l [[triato]]. Cerca de 95% de la populaçon amaricana ten ua telbison an casa. An média, la telbison dua dada residéncia queda ligada siete horas por die.
''Hobbies'' acúpan mui de l tiempo recreatibo de muitos amaricano. Jardinaige, colecionamento de ciertos perdutos (selos, monedas, etc), [[tricó|tricotaige]], fotografie, [[artesanato]] i [[aeromodelismo]] son alguns de ls mais famosos ne l paíç.
=== Çporto ===
[[Fexeiro:2006 Pro Bowl tackle.jpg|thumb|left|L [[futebol amaricano]] ye un de ls çporto mais populares ne l paíç.]]
Alguns çportos que fúrun criados i zambolbidos ne ls Stados Ounidos de la América acabórun por ser tornáren mundialmente famosos: l [[Basquetebol|basquete]], l [[basebol]], l [[boliche]] i l [[futebol amaricano]]. Poucos çportos criados an outros países cunseguiran popularizar-se ne l paíç. Un eisemplo ye l [[hóquei ne l carambelo|hóquei subre l carambelo]], sendo que l paíç ten atualmente bárias eiquipas porfissionales de l çporto. L [[futebol]] ben crecendo de popularidade zde la criaçon de la [[Major League Socer|MLS]]. Outros çportos famosos ne l paíç ancluen [[golfe]], [[ténis]], [[nataçon]], corridas outomobilísticas i çportos radicales.
Ls Stados Ounidos sedian bárias de las percipales cumpetiçones anternacionales de çportos de l mundo - cumo l [[Masters]] de golfe, l [[US Open de ténis]], l [[National Association for Stock Car Auto Racing|NASCAR]] i la [[Fórmula Indy]]. Sediórun la [[Copa de l Mundo de 1994]], i por uito bezes ls [[Jogos Oulímpicos]], mais que qualquiera outro paíç sendo que giralmente ténen resultados mui buonos nas Oulimpíadas. An [[2004]], ls Stados Ounidos cunseguírun un total de 103 medalhas, de las quales 35 éran d'ouro.
=== Culinária ===
Nun eisiste ua culinária nacional, oureginal de l paíç - l'atual culinária amaricana ye altamente dibersificada, bariando de region la region, dependendo de la populaçon i de la cultura de la region.
Alimentos quemunes de l [[café de la manhana]] amaricano son uobos batidos, [[bacon]], panquecas, cereales i pans cun [[Manteiga de cascaboi|pasta de cascaboi]], acumpanhados cun [[café (bubida)|café]] ó [[sumo]], na maiorie de las bezes, de [[laranja]]. L [[almuorço]] de l amaricano ye lebe - las rezones son l pouco tiempo çponible para almuorço pa ls trabalhadores i studantes. Un almuorço puode ser simples al punto de ser custituído de solo ua [[sande]], i solo. L [[jantar]] ye, na maiorie de las famílias amaricanas, l percipal prato de l die.
Ls Stados Ounidos son l maior cunsumidor de café de l mundo. Muitos tóman café lougo pula manhana, i bários tóman café durante l trabalho. Para alhá desso, ls Stados Ounidos tamien ye l maior cunsumidor de [[sumos]]s de l mundo.
Ls Stados Ounidos son famosos mundialmente pulas sues redes de [[refeiçon rápida|fast-foods]]. Ls amaricanos almurçan muitas bezes an fast-foods, a la par por causa de l pouco tiempo çponible de ls trabalhadores para almuorço - bien por causa de ls baixos précios de ls perdutos oufrecidos.
=== Cinema ===
{{Ber artigo percipal|[[Cinema de ls Stados Ounidos de la América]]}}
[[Fexeiro:PB050006.JPG|thumb|L [[Sinal de Hollywood]], simblo de l [[Cinema de ls Stados Ounidos de la América|cinema amaricano]].]]
L [[cinema de ls Stados Ounidos de la América]], para alhá dua forma de spresson cultural specífica dun pobo, ye tamien ua de las mais bien sucedidas andústrias d'antretenimento de l mundo. Inda que nin todos ls filmes de ls Stados Ounidos séren porduzidos an [[Hollywood]], la localidade tornou-se sinónimo desta andústria nacional. L'anfluéncia de l cinema amaricano ne l resto de l mundo ye abassaladora i permanece, giralmente, cumo líder d'oudiéncia an bários países de l mundo.
=== Literatura ===
[[Fexeiro:Edgar Allan Poe 2.jpg|left|140px|thumb|[[Edgar Allan Poe]], scritor i poeta pioneiro de la literatura amaricana.]]
La [[Literatura de ls Stados Ounidos de la América|literatura amaricana]] puode ser cunsidrada cumo fazendo parte de la [[literatura anglesa]] ó cumo un ramo literário çtinto. La literatura amaricana ne l ampeço debe muito a las formas i stilos oureginários de la Ouropa. Por eisemplo, "Wieland" i outros remances de [[Charles Brockden Brown]] ([[1771]]-[[1810]]) se anspiran ne ls [[Remanse gótico|remanses góticos]] qu'anton éran scritos na [[Anglatierra]]. Mesmo las narratibas ampecablemiente urdidas por [[Washington Irbing]] ([[1783]]-[[1859]]) - percipalmente ''[[Rip Ban Winkle]]'' i ''[[The Legend of Slepy Hollow]]'' - parácen claramente ouropeias inda que la trama se zanrolar ne l Nuobo Mundo.
=== Triato ===
[[Fexeiro:45th St theatres NYC.JPG|thumb|right|L [[Triato Broadway|çtrito de triatos de la Broadway]], an [[Nuoba Iorque]], sede de famosas pieças [[Triato|tiatrales]].]]
{{ber artigo percipal|[[Triato de ls Stados Ounidos de la América]]}}
L [[Triato de ls Stados Ounidos de la América|triato amaricano]] ye baseado na tradiçon [[mundo oucidental|oucidental]], na sue maiorie amprestado de ls stilos de performance que prebalecian na [[Ouropa]] na época de sue antroduçon ne l paíç. Hoije an die, stá fuortemente anterligado cula [[literatura]], [[filme]]s, [[telbison]] i [[música]] amaricana i nun ye anquemun ua mesma stória ser recontada an todas estas formas. Regiones cun cenários musicales segneficatibos frequentemente ténen fuortes tradiçones tiatrales i de [[quemédia]] tamien. L [[triato musical]] puode ser la forma mais popular: ye ciertamente ua forma mais biba de triato i las coreografies de éisito de ls palcos acában indo para la telbison i filmes.
== Refréncias ==
<references/>
[[Catadorie:Stados Ounidos de la América]]
cmhdon95u1qtm34iux6wt71tgdpsl0m
Stória de la Córsega
0
1110
107318
106299
2026-07-21T21:20:06Z
~2026-30875-10
15270
/* La rebolta contra Génoba */
107318
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}
[[Fexeiro:Flag of Corsica.svg|thumb|right|300px|La bandeira de la Córsega, simblo de la eidantidade nacional.]]
Na '''stória de la Córsega''' la [[geografie]] i [[orografie]] tubírun cunsequéncias maiores que an outros lhugares. La grande ilha mediterránea ye ua outéntica "muntanha ne l meio de l mar", atrabessada de [[noroiste]] a la [[sudeste]], por un formidable relebo cujas muntanhas supírun por bezes ls 2.500 metros de [[altitude]]. L punto mais alto de la ilha alcança ls 2.706 metros ne l [[Monte Cinto]], cujo pico (quaije siempre cun [[niebe]] tamien ne l berano) desta solamente 28 km de l mar al oeste, mostrando l maior zambolbimiento bertical de l que horizontal dessa tierra.
Esse relebo siempre debediu la [[Córsega]] an dues partes: la de l [[nordeste]] (hoije chamada de [[Alta Córsega]]), chamada stóricamente de "Banda de drento" pus se ancontra antes de las muntanhas (pegando cumo refréncia la [[Eitália]]) ó ''Cismonte, i la parte de l [[sudoeste]] (hoije chamada de [[Corse-du-Sud]]), chamada stóricamente de "Banda de fura", para alhá de las muntanhas ó ''Pumonte''.
Ls bilareijos que atrabessan las muntanhas (muitos lhocalizados arriba de l 1.000 metros de altitude) ne l ambierno quedában sin lhigaçones cul resto de la ilha por cunta de nebascas (podendo durar até sumanas). Esto causaba (junto cun las muntanha) mais ua barreira de l que ua lhigaçon antre las dues regiones. Para alhá desto, ls íngremes bales éran por muitas bezes sin stradas de lhigaçon cun outros bales drento de la própia Banda, l que deixaba l anterior Corso tener pouca anfluéncia cul resto de l mundo.
Se por un lhado estas caratelísticas de l terreno deixórun mais defícel l trabalho de l ambasores, deixando lhenta la penetraçon i acostumando ls corsos a fazer pequeinhas guerrilhas para resistir por seclos, por outro lhado cuntribuíran a deixar siempre baixa la densidade de populaçon i a apartar ls corsos antre eilhes.
La Banda birada para la [[península eitálica]] sofriu ua maior anfluéncia de la Eitália, seia ne l praino político-social, seia ne l praino lhenguístico, anquanto la parte sudoeste mantebe ua oureginalidade maior (mas tenendo un menor progresso político, pul menos até la ambason francesa). Anquanto las árias de muntanhas tenien ua maior tendéncia a cunsebar las tradiçones lhocales, las cidades costeiras fúrun fundadas por ambasores. Esso acabou criando un anarquismo nas aldés i ampurrando la populaçon de l anterior a fazer justícia cun las própias manos, i a difundir l fenómeno de l banditismo.
La grande debison orográfica acabórun por criar na ilha frunteiras sociales, lhenguísticas i de eideales políticos. Tales frunteiras al lhongo de la stória, mesmo cun poucas bariaçones, acabórun criando las atuales subdibisones admenistratibas, que permanecen até hoije. A grandes dimensones de la ilha (quaije 8.800 km <sup>2</sup>) mesmo nun garantindo outonomie, fui suficiente para criar un deseio de andependéncia ne ls corsos. Mas lhocalizada nua posiçon stratégica ne l Mediterráneo, la Córsega acabou criando antresse an outros pobos que als poucos chegórun na ilha cumo comerciantes ó cumo cunquistadores. Ls [[fenícios]], [[griegos]], [[romanos]], [[bándalos]], [[bizantinos]], [[pisa]]nos, [[aragon]]eses, [[Génoba|genobeses]] i, por fin, ls [[franceses]] (que cul [[Tratado de Bersalhes]] de [[1768]] oubrigórun ls genobeses a ceder la ilha, i depuis la ambadiran), fúrun ls dominadores de la ilha, deixando al pobo lhocal poucos períodos de outonomie i andependéncia.
=== Ls purmeiros habitantes ===
[[Fexeiro:Corsica Prehistory Palaghju megaliths.jpg|thumb|right|250px|Menhir alinhados na lhocalidade megalítica de Palaghju, acerca de Sartena.]]
[[Fexeiro:Corsica Prehistory Casteddu d'Araghju.jpg|thumb|right|250px|Casteddu d'Araghju, Corse-du-Sud.]]
Debido a las [[glaciaçon]]es l nible médio de l Mediterráneo se ambaixou i se criórun dibersas puontes naturales che premitiran la passaige de la fauna (i talbeç de l home) de la península eitálica al arquipélago sardo-corso, passando pulas ilhas toscanas i atrabessando un pequeinho cacho de mar.
Antre 12 i 14 mil anhos atrás, l clima ampeçou la sue eiboluçon i lhebou l Mediterráneo a la sue forma atual, i la Córsega assumiu l aspeto ansular de hoije. Remontan a a cerca de 9.000 anhos a.C. las purmeiras lhocalidades [[paleolítico|paleolíticas]] de piedras i sboços de scultura achadas até hoije na Córsega, na region de [[Porto-Bechio]]. Un scaleto feminino (la ''dame de Bonifacio'') datado de l VII milénio a.C. fui achado acerca de la cidade homónima. L [[neolítico]] se cuncluiu por buolta de 1.800 a.C. na Córsega.
Neste período se zambolbiu ua ceblizaçon megalítica deixou bárias [[menhir]]. La lhocalidade de Filitosa ye recoincida pula [[UNESCO]] cumo patrimonho mundial, se ancontra acerca de [[Sollacaro]], próssimo a la foç de l riu [[Tarabo]].
Siempre ne l sul, se zambolbiu cula chegada de la eidade de l bronze, la ceblizaçon Torreana, lhigada cula Nuragica na ilha bezina, la Sardenha. Desta cultura restan hoije numerosas torres cun strutura parecida cun las de ls nuragues sardos, malas menos amponentes. Pula natureza de l achados, de la época i de la lhocalizaçon destas, acradita-se que tal ceblizaçon serie ua stenson daquela zambolbida na Sardenha. Melhor ourganizados i armados, ls Torreanos (que alguns acraditan ser l antigo pobo de l mar de l [[Pobos de l Mar|Shardana]]) ganhan de l megalíticos i mandan estes pa l centro i l norte de la ilha. Na mesma lhocalidade de Filitosa resta ls traços de la çtruiçon cruel de l assentamiento precedente i un assentamiento Torreano ne l lhugar deste.
Pula eidade de l fierro parece que acunteciu ua progressiba fuson antre ls heirdeiros de las dues ceblizaçones: ampeça a nacer l pobo que ls Griegos chamaran de ''Κὁρυιοι'', corsos. Tamien son achadas alguas anscriçones fenícias de l seclo IX a.C. que citan l pobo de l mar chamado ''KRSYM'', assentado an ''Kition'' ([[Xipre]]).
=== Ambasones na época clássica ===
Neste período cada nuobo ambasor spulson precedente. Chegan a la ilha an rápida sucesson [[Iberos]], [[Lígures]], [[Fenícios]] i [[Griegos]], anquanto ls andígenas se refugian antre ls montes.
Ampeçada na ilha por buolta de l [[seclo VIII a.C.]], la eidade de l fierro tremina cula antrada de la Córsega na Stória quando fui fundada a quelonos griegos de [[Fócia]] la quelónia de Alalia ne l anho de [[565 a.C.]], acerca de la atual cidade de [[Alerie]]. Ls Griegos chaman la ilha de Cyrnos.
Ls Griegos tamien resisten por pouco: ne l anho de [[535 a.C.]] fúrun spulsos por ua coalizon Etrusco-Cartaginesa. Cuntinan las ancursones de ls Griegos de [[Siracusa]] que, ne l [[seclo V a.C.]], fundan Portus Syracusanus (Porto-Bechio) i, outra beç, la de ls Cartagineses (seclo VI a.C.).
=== siete seclos de Córsega romana ===
[[Lucius Cornelius Scipio]] acupa la Córsega ne l anho de [[259 a.C.]], durante la [[Purmeira Guerra Púnica]], dando l ampeço a a ua dominaçon cuntina que durou cerca siete seclos.
Passado ua série de acuntecimientos anternos, cumo la tentatiba de ls Romanos de acupar la Sardenha a partir de la Córsega i depuis se cunfrontar cun ls corsos, la definitiba spulson de las redadeiras fuorças púnicas tremina an [[227 a.C.]]. Einicialmente ls Romanos se lhemitórun an cuntrolar la ilha sin planear ua colonizaçon.
[[Gaio Mario|Mário]] fundou la cidade de Mariana (''Colonia Mariana la Caio Mario deduta'', lhocalizada na atual quemuna de [[Luciana]]) acerca de la foç de l [[Golo]] an [[105 a.C.]]. Deste momiento an delantre ampeça la colonizaçon propiamente dita na ilha i florescen bilas rústicas i suburbanas, bilareijos de to tipo, ancluídas las termas de Orezza i [[Guagno]].
An [[81 a.C.]] son ls lhegionários de [[Silla]] a ancontrar na Córsega un lhugar para se aposentar, seguidos puls beteranos de [[Júlio César]]. La dominaçon romana se zamrola sin cunfrontos de relebáncia, i al cuntrário de l que acunteciu an outras porbíncias (la Córsega ye admenistratibamente associada a la Sardenha cun reforma de Ottabiano Augusto de l [[4 a.C.]]), ls Romanos ganhan respeito i colaboraçon de ls xefes andígenas (la ampeçar puls Venacinos, tribo lhocal de Capo Corso), reconhecendo a a eilhes las funçones de gobierno lhocal i gerando riqueza aprobeitando las tierras aprobeitables de las colinas i al lhongo de las cuostas.
Ne l anho de [[44 a.C.]] [[Diodoro de la Sicília]] bejita la Córsega i nota que ls corsos antre eilhes respeitan regras de justícia i houmanidade mais eiboluídas que aqueilhas de outros pobos bárbaros, stima l númaro populacional an cerca de 30.000 i refree que estes son dedicados a a pestorear eique marcan ls ganados soltos lhibres ne l pasto.
[[Séneca]] passa dieç anhos an eisílio na Córsega a partir de [[41]]. Mesmo tenendo relaçones cuntinas cula Eitália, talbeç pula sue natureza salbaige, la ilha fui un regular lhugar de eisílio i refúgio de crestianos, que porbablemente eilhi difundiran la nuoba fé.
An Alerie i Mariana son preparadas bases secundárias de la frotta amperial de [[Miseno]]. Ls marenheiros corsos alistados ne ls portos de la ilha fúrun ls purmeiros a tener la cidadanie romana (cun [[Bespasiano]] an [[75]]).
An época Antonina son aperfeiçoadas las bias de quemunicaçon anterna (strada Alerie-Aiaciun i, na cuosta lheste, Alerie-Mantinun - depuis [[Bastia]] - al norte Alerie-Marianun - depuis Bonifácio - i al sul): la ilha ye quaije cumpletamente lhatinizada, tirando alguns anclabes nas muntanhas.
Parece cunfirmado que la ilha fui colonizada puls romanos subretodo atrabeç las çtribuiçones de tierras als beteranos probenientes de la Eitália meridional - ó a suldados probenientes de ls mesmos stratos sociales i étnicos ls quales fúrun tamien dadas tierras an particular na Sicília -, l que ajudarie a splicar alguas afinidades lhinguísticas achadas inda hoije antre l Corso meridional i ls dialetos de la [[Sicília]] i [[Calábria]]. Segundo outras heipóteses, mais recentes, estas anfluéncias lhenguísticas poderien tener acuntecido por migraçones mais tardies, de refugiados de la África antre l [[seclo VII]] i l [[seclo VIII]]. L mesmo acunteciu tamien na Sicília i Calábria.
An [[150]] l geógrafo [[Ptolomiu]] an sue obra cartográfica fizo ua çcriçon apuradada Córsega pré-romana, lhistando uito rius percipales (antre ls quales l [[Gobola-Golo]] i l [[Rhotamus-Tabignano]]), 32 centros habitados i portos - antre ls quales Centurinon ([[Centuri]]), Canelate ([[Punta di Canelle]]), Clunion ([[Merie]]), Marianon ([[Bonnifacio]]), Portus Syracusanus ([[Porto Bechio]]), Alista ([[Santa Lhucia di Porto Bechio]]), Philonios ([[Fabone]]), [[Mariana]], [[Alerie]] -, i duoze tribos outótonas (an griego, lhatin i la sue lhocalizaçon):
* Kerouinoi (Cerbini, [[Balagna]]);
* Tarabenoi (Tarabeni, [[Cinarca]]);
* Titianoi (Titiani, [[Balinco]]);
* Belatonoi (Belatoni, [[Sartene|Sartinese]]);
* Ouanakinoi (Benacini, [[Capo corso|Capo còrso]]);
* Kilebensioi (Cilebensi, [[Nebbio]]);
* Lhikninoi (Lhicinini, [[Niolo]]);
* Oupinoi (Oupini, [[Castagnicia]], [[Bozio]]);
* Simbroi (Sumbri, [[Benaco]]);
* Koumanesoi (Cumanesi, [[Fiumorbo]]);
* Soubasanoi (Subasani, [[Carbini]] i [[Libia]]);
* Makrinoi (Macrini, [[Casinca]]).
Santa Debota ye, junto cun Santa Júlia, ua de las purmeiras santas corsas quese ten ambora. Hoije ye padroeira de l [[Príncipado de Mónaco]]. Santa Júlia ye padroeira de la Córsega i de [[Bréscia]], adonde çcansa, que fui trasportada por Ansa, mulhier de l rei lhongobardo [[Zeiderio]]ne l anho de [[762]]. Santa Júlia ye tamien padroeira de [[Liborno]].
Cumo ne ls outros lhugares ne l oucidente, la ourganizaçon romana na Córsega caiu cula ambason de l [[bándalos]] que ne l [[seclo V]], partindo de la África, chegan la Roma. Alerie fui saqueada i, abandonada, tremina an ruínas. Mariana por outro lhado fui sede de bispos tamien na [[eidade média]].
=== La alta eidade média ===
Durante las cumbulsones que acumpanhórun la fin de l [[Ampério Romano de l Oucidente]], la Córsega fui çputada antre tribos de Bándalos i [[Godos]] aliadas de ls redadeiros amperadores romanos, até quando [[Genserico]] assegurou l cuntrole an [[469]].
Durante ls 65 anhos de dominaçon ls bándalos çfrutórun de l patrimonho florestal de la ilha pa ls staleiros, i tubírun ua frota que aterrorizou l Mediterráneo oucidental.
La poténcia Bándala na África fui çtruída por Belisario, anquanto sou general Cirillo cunquista la Córsega an [[534]], que fui ounida al [[Ampério Romano de l Ouriente]]. Segundo [[Procópio]], storiador de l amperador de l ouriente [[Justiniano I]], na Córsega restan menos de 30.000 habitantes.
[[Fexeiro:Friedrich Hottenroth - King Berengar and his son Adalbert paid homage to Otto I and received from him the Lombard kingdom as a fief, Diet of Augsburg, August 952.jpg|thumb|left|250px|Berengario se submete a la [[Oton I de la Germánia]].]]
Ne l período sucessibo, Godos i [[Longobardos]] saqueian la ilha, deixada andefesa puls [[Bizantinos]], ls quales passado ampobrecíren la ilha debido a a un scessibo peso fiscal, nun la protegen debidamente. Por outro lhado, ls própios Bizantinos tubírun porblemas na África cula ambason árabe i, an [[713]], ls [[árabes]] las purmeiras ancursones contra la Córsega, partindo de las bases ne l norte de la África.
Naqueilha altura acuntiu un notable porcesso de çpoboamiento de la ilha i la formaçon, acerca de Roma, dua quelónia corsa an Porto ([[Óstia]]), de adonde parece tener tenido ourige l [[Papa Formoso]] ([[891]]-[[896]]).
La Córsega cuntina lhigada nominalmente al Ampério romano de l ouriente até quando, an [[774]], Carlos Magno bence ls Lhongobardos na Eitália i cunquista la ilha, que passa assi sob la jurisdiçon de l [[Francos]]. Mas an [[806]] acuntece nuobas ancursones de [[Mouros]], desta beç probenientes de la [[Península Eibérica]]; mesmo bencidos bárias bezes por tropas de Carlos Magno, estes cunseguen a tomar l cuntrole por brebe tiempo an [[810]]. Fúrun anfin spulsos por ua spediçon guiada pul filho de Carlos Magno, mas ls Mouros nun se dan por bencidos i cuntinan a fazer ancursones na ilha.
Para tentar acabar cun esta situaçon, an [[828]] la defesa de la ilha fui antregue al papa [[Bonifácio II]], que cunduziu spediçones punitibas contra ls portos norte-africanos de adonde saíran ancursones árabes contra l lhitoral de l [[Mar Tirreno]]; na bie de buolta Bonifácio custruiu ua fortaleza acerca de la punta sul de la Córsega, fundando l núcleo fortificado de la cidade de Bonifácio.
La guerra contra ls [[Sarracenos]], que boltórun bien cedo a fazer ataques, fui cuntinada pul filho de Bonifácio, Adalberto, que heirdou l cumpromisso an [[846]]. Todabie ls Sarracenos permanecírun duonhos de alguas bases na ilha pul menos até [[930]].
La Córsega, que nesta altura era ounida al reino de [[Berengario II]], rei de la Eitália, birou refúgio de sou filho Adalberto an [[962]], depuis que Berengario perdiu l reino para [[Oton I l grande]]. Adalberto cunseguiu a manter l cuntrole de la Córsega i passou l cuntrole pa l sou homónimo filho Adalberto, l qual todabie fui bencido pulas fuorças de [[Oton II]]. Se detreminou anton la passaige de la ilha a la Marca de la Toscana, quedando l redadeiro Adalberto respunsable de la Córsega.
=== Tierra de Quemuns i Tierra de ls Senhores ===
Nesta época surgiu ua anarquia feudal que biu spludir un lhuita antre pequeinhos senhores lhocales ansiosos para spandir sous pequeinhos domínios. Antre estes aparecen ls Cundes de Cinarca, que se pretenden çcendentes diretos de Adalberto i miran an spandir l domínio deilhes na anteira ilha. Tal buntade ancontrou mas notables oustaclos i dou ourige la batailhas que durórun por seclos: para por cuntreste a las ambiçones de l feudatários, inda ne l [[seclo XIV]] Sambucio d'Alando se colocou delantre dua [[Dieta (assembléia)|Dieta]] que se oupós a las pretensones deilhes, cunfinando ls senhores na porçon Sudoeste de la ilha. Esta recebirá l nome de "Tierra de l Senhores" (Pomonte) anquanto na restante parte de la ilha se afirma definitibamente un regime que lhiga antre eilhes quemuns outónomos (al eisemplo de l modelo análogo que se acuntiu na Eitália zde l [[seclo XI]]). Tal território recebirá l nome de "Tierra de Quemuns" (Cismonte).
La debison ye çtinada a durar por lhongo período (até al [[seclo XVIII]]) i a marcar seneficatibas defrenças ne l zambolbimiento social, eiquenomico i até lhinguístico antre las dues partes de la ilha, cul norte mais lhigado a la Eitália i cun un lhéngua siempre mais parecido cul de la [[Toscana]].
De l punto de bista de ourganizaçon, na Tierra de Quemuns, cada qual de ls quemuns mais amportantes xefiando ua Piabe (la paróquia percipal) nomeában (atrabeç dun [[sufrágio ounibersal]], ancluindo las mulhieres) un númaro bariable de repersentantes chamados "Pais de l quemuns", respunsables de la admenistraçon de la justícia i de la eileiçon de ls persidentes deilhes, chamado podestà, que cordenaba la ouparaçon. Ls podestàs de las bárias Piabes, por sue beç, scolhian ls nembros dun cunseilho superior, chamado "Cunseilho de l duoze", respunsable de las lheis i regulamientos stablecidos na Tierra de Quemuns. Ls " Pais de l quemuns", para alhá, eilegiampara cada Piabe un "Xefe", un magistrado respunsable de la proteçon i de la sigurança de las camadas mais pobres de la populaçon, ancarregado de garantir che ls mais çfaborecidos nun fússen splorados i que fusse mantida justícia para eilhes. Grande parte de las tierras dessa region éran cunsidradas de propiadade quemun de la coletibidade quemunal. A toal aboliçon de las propiadades quemuns, promobida na segunda metade de l [[seclo XIX]] pula Fráncia, trouxe cunsequéncias mui grabes para la eiquenomie de la Córsega.
An Cinarca (Tierra de l Senhores), ls barones feudales mantenien las sues prerrogatibas, assi cumo aqueilhes que cuntrolában l Capo Corso, i juntos custituían ua amenaça al sistema an bigor na "Tierra de Quemuns".
Para fazer frente, an [[1020]] ls magistrados desta redadeira pediran ajuda de Gugliemo Marqués de Massa (de la família Malaspina), l qual, çcendo na ilha, reduziu la orde de ls barones de l Condede Cinarca i stableciu na Córsega un própio protetorado, para trasmitir depuis al própio filho.
Pula metade de l [[seclo XI]], todabie, l Papado lhebantou,na base de decumientos falsificados (ua doaçon por obra de Carlos Magno, l qual habie stablecido ama rebersiblidade de l própio domínio a fabor de la Santa Sede), la queston de la própia soberanie na Córsega.Tal rebendicaçon achou grande cunsentimiento na ilha, la ampeçar pul sou clero, i an [[1077]] ls corsos se declarórun súditos de Roma.
=== L domínio pisano ===
[[Fexeiro:Bonifacio, santa maria maggiore, campanile 02.jpg|thumb|right|250px|Torre campanária an stilo romanico-pisano de la eigreija mais antiga de Bonifácio, Santa Marie Maggiore (XII sec.).]]
[[Fexeiro:Corse-04696-Murato-eglise San Michele.jpg|thumb|right|250px|Eigreija de San Michele di Murato an stilo romanico-pisano (seclo XII).]]
L grande [[papa Griegório VII]] ([[1073]]-[[1085]]), an auge de a [[queston de las ambestiduras]] cul Amperador [[Anrique IV]], nun tomou diretamente l cuntrole de la ilha, mas passou al bispo de [[Pisa]], Lhandolfo, que l ancarregou de lhegado pontifício pula Córsega.
An seguida de tal eibento, l titular de la cátedra arcebispal pisana passou a ser tamien [[Primado]] de la Córsega (i de la Sardenha), cargo que seguen ostentando la nible onorifício até ls nuossos dies. Catorze anhos depuis, [[Papa Ourbano II]] ([[1088]]-[[1099]]), a mando de la condessa [[Matilde di Canossa]], cunfirmou las cuncessones de l sou predecessor atrabeç de la [[bula]] ''Ne ls eigitur''. L títalo de lhegado pontifício passou anton la Daiberto, anstalado na cátedra de Lhandolfo. La assegnaçon cumo sufragáneos de ls bispados corsos fizo cun que l bispo de Pisa assumisse l títalo de arcebispo.
Pisa, cul sou porto, mantenie por seclos (zde la época romana) streitos bínclos cula ilha, spandindo - a la par que la própia poténcia marítima crecie - la própia anfluéncia política, cultural i eiquenomica.
Durante la admenistraçon eipiscopal seguiu einebitablemente la outoridade política de l ''Juízes'' (magistrados admenistratibos) de la República toscana, çtinada an brebe tiempo a fazer reflorescer la Córsega i marcar perfundamente, tamien depuis de la sustancial perda de cuntrole de la ilha an seguida la zastrosa derrota sofrida puls pisanos nas manos de l genobeses, na batailha de la [[Meloria]] ([[1284]]).
Anque hoije an die giralmente julgáren cumo buono l gobierno de la [[República de Pisa]], nun faltou an Córsega motibos de çcontentamiento. Parte de l clero i de ls bispos de la ilha nun suportaba la submisson pa l arcebispo de Pisa, a la par que l poder crecente de la [[República de Genoba]], ribal tradecional de Pisa i sabendo de l balor stratégico de la Córsega apoiou a las reclamaçones de ls corsos ne l tribunal papal de Roma para oubter la ilha an própio fabor.
Deste modo, depuis dun período durante l qual l papado nun adotou ua posiçon clara i coerente, an [[1138]] [[Papa Inocéncio II]] ([[1130]]-[[1143]]) stablecido ua seluçon de cumpromisso i debediu la jurisdiçon eclesiástica de la ilha antre ls arcebispos de Pisa i de Genoba, assinando l ampeço de la anfluéncia [[Liguria|ligure]] an Córsega, sendo inda mais fuorte depuis de [[1195]] cula acupaçon genobesa de l amportante porto i fortaleza de Vonifácio.
Ls pisanos tentórun por binte anhos, sin sucesso, de recaturar la cidade, até que an [[1217]] l [[Papa Honório III]] ([[1216]]-[[1227]]) que anterbeio cumo mediador, tomou l cuntrole de la ilha. Mas la mediaçon papal nun serbiu para cessar la briga antre Pisa i Génoba, i cula anfluéncia deilhes, fizo repercutir durante to l [[seclo XIII]] tamien na ilha la briga antre guelfos i gibelinos que staba acuntendo an to la Eitália.
Ne l ambiente desta briga (i seguindo un sboço que yá tenie acuntecido i que se repetirieb muitas bezes mais tarde faborecendo ls domínios), las maiorales de la Tierra de Quemuns ambocórun la anterbençon de l marqués [[Isnardo Malaspina]]. Ls pisanos reagiran stablecendo un nuobo cunte de Cinarca, i la guerra ambadiu la ilha sin que nin l partido genobés nin l pisano podírun ser ampostos definitibamente dun modo claro até la batailha de Meloria 1284 anclinado la baláncia a fabor de Genoba que, a partir daquel momiento, stendiu dun modo progressibo sue anfluéncia na Córsega.
=== La ardança de Pisa ===
[[Fexeiro:Corse-04812-église de Aregno.jpg|thumb|left|250px|Eigreija de Aregno an stilo romanico-pisano, testemunho de l domínio pisano.]]
La mimória de la anfluéncia pisana permaneciu na toponimia que fui zambolbido a partir deste período, i na onomástica (inda son muitodifundidos na Córsega subrenomes de ourige toscana), ne l lhéngua lhocal (bien toscano percipalmente na region de Vastia i de Capo córsico) i an alguns de ls eisemplos mais notables de arquitetura románica que permaneciu na ilha (eigreijas i eidifícios públicos: an todas las catedrales de [[Nebbio]], Mariana, [[San Michele di Murato]], [[San Giobanni di Carbini]], [[Santa Marie Maggiore di Bonifacio]], [[San Nicola di Piebe]]) i de anfra-struturas (rodobias, puontes, fortalezas i torres).
Mas até mesmo depuis de l ampeço de l domínio genobés, Pisa mantebe antensas relaçones cula Córsega, cumo ye demunstrado ne l ''corpus'' documental abundante relatibo a la Córsega que stá até mesmo hoije an die na Cúria de Pisa an qual habie aneixado ua scuola para seminaristas córsicos durante mui tiempo.
Pouco coincido, ambora seneficante, ye l fato que ''Niellucio'', un de ls binhedos mais difundido na ilha (semelhante al [[Sangiobese]] de la Toscana) i base de l bino córsico ''Patrimonho'', fui amportado na Córsega puls pisanos ne l [[seclo XII]].
Durante aquel tiempo ganha tamien prestígio na Córsega l un bulgar toscano que passa a ser l lhéngua oufecial. Pisa tamien será la purmeira de la sede ounibersitária (seguida por Roma i Nápoles) frequentada por córsegos: por esso birou probérbio tamien na ilha dezir ''parla in crusca'' para aqueilhes que falában un eitaliano purfeito: este hábito cuntinará popular até buona parte de l [[seclo XIX]]. Studórun an Pisa [[Carlo Marie Vonaparte|Carlo]] i [[Giuseppe Bonaparte]], Antonmarchi (médico an Santa Heilena de Napoleon), l poeta Salbatore Biale, l higienista Pietrasanta, l doutor de [[Napoleon III]] benido a ser, ne ls causos de Angeli, Farinola, Pozzo di Borgo i outros a formar parte de l cuorpo eiducacional i reitoral de la Ounibersidade de Pisa.
=== L parénteses aragonés i la penetraçon genobesa ===
[[Fexeiro:Corse-04599-Erbalunga-tour gnoise.jpg|thumb|right|250px|Ls restos dua torre genobesa an Erbalunga, Córsega de l norte.]]
[[File:Francesco Berlinghieri, Geographia, incunabolo per niccolò di lorenzo, firenze 1482, 15 italia 06 corsica.jpg|thumb|300px|Còrsega en el 1482]]
An [[12 de júnio]] de [[1295]], para cumplicar inda mais la situaçon na Córsega, depuis de la derrota de ls pisanos na batailha de Meloria que fizo estes perdíren l cuntrole de la ilha, anterbeio l [[Papa Bonifácio VIII]] ([[1294]]-[[1303]]), ambestindo an fabor de l rei [[Jaime II de Aragon]] (ansinuado na briga pula Recunquista) i soberano de l nuobo [[Reino de Sardenha i Córsega]] ([[Tratado de Anagni]]).
Mas ls aragonés nun decidiran atacar la Sardenha até [[1324]], acabando deste modo cun qualquiera deseio de l pisano por cuntrolar l norte de Sardenha i Córsega.
Durante aquel tiempo la Córsega cuntinou nua situaçon de anarquia até [[1347]], tiempo an qual fui cumbocada ua grande assembleia de Lhíderes i Barones que, guiada por Sambucucio de Alando, decidiu-se quedar sob la proteçon de Genoba i oufrecer a la República lhigure la soberanie total na ilha que serie eisercitada por meio dun gobernador.
De acuordo cun esta oufierta, la Córsega pagarie tributos regulares para la Genoba que an troca quedarie cul custo de proteger la ilha de ls ataques repetidos de piratas (que cuntinaran dun modo çcuntino até l [[seclo XVIII]]) i garantirie la manutençon de las lheis córsicas i de sues struturas i alfándigas de gobierno outónomo lhocal que fui regulado pul ''Cunseilho de l duoze'' an Cismonte, i pa l ''Cunseilho de l Seis'' an Pumonte. Ls antresses ansulares serien repersentados por Genoba atrabeç dun "Ouratore."
Naquel tiempo to la Ouropa staba sendo afetada pula [[Peste negra]] que tamien chegou na Córsega i causou numerosas bítimas ne l mesmo momiento ne l qual la supremacie genobesa fui afirmada. L acuordo antre ls Lhíderes i Barones fui biolado i tanto uns cumo ls outros mantibírun cunflitos que afetórun la colocaçon efetiba de l domínio genobés na Córsega. Nesta situaçon l rei [[Pedro IV de Aragon]] reeibindicou ls dreitos de soberanie de la ilha.
Cun este estado de las cousas l Baran Arrigo della Roca aparece an cena, Condede Cinarca que cul apoio de las tropas aragonesas an [[1372]] assume l cuntrole quaije total de la ilha, solo deixando l stremo norte i alguas fortalezas marina sob cuntrole genobés. Esta bitória ampurrou ls Barones de l Capo córsico a pedir ajuda outra beç la Genoba que pensou an resulber l porblema ambestindo na ilha ua cumpanha comercial chamada "Maona", formada por cinco pessonas cun tentatiba de subornar Arrigo mas sin resultados.
La ''Maona'' specialmente era un cunsórcio de comerciantes (a las bezes caráter familiar) que Genoba usou frequentemente, antre ls [[seclo XIII]] i l [[seclo XV]], cun las funçones de gobierno tamien nas quelónias ourientales. Antre las purmeiras Maonas ye neçairo mencionar la de la ilha de [[Quíos]], ne l Eigeu, anstituida an [[1347]] i antre ls sócios oureginou la família nobre famosa genobesa de l Giustiniani.
Al cuntinar las tensones, an [[1380]], quatro de l cinco sócios de la Maona resignórun la Genoba ls cargos que tenien, anquanto solo deixando Lheonello Lhomellino a eisercitar la funçon de gobernador. Cun tal cargo, Lhomellino fondou, an [[1383]], la cidade de [[Bastia]], dedicado a trasformar l núcleo mais amportante de l domínio genobés i capital de la ilha (até la mudança para [[Ajacio]], depuis de la ambason francesa ne l [[seclo XVIII]]).
Fui solo an [[1401]], depuis de la muorte de Arrigo, que la outoridade genobesa fui formalmente restablecida na ilha, ambora Genoba naqueilha época caiu nas manos de l franceses: antre [[1396]] i [[1409]], [[Carlos VI de Fráncia]] fui senhor de la República de Genoba, que admenistrou por meio de l gobernador [[Jean Le Meingre]] chamado Boucicault. Sob l gobierno destes, an [[1407]], fui fundado l [[Banco di San Giorgio]], un cunsórcio potente de credores pribados ls quales fui dada la admenistraçon de las rendas de l Stado i l gobierno de numerosas tierras i quelónias, antre eilhas la Córsega.
Anton, Lhomellino fui renbiado la Córsega an [[1407]] cumo gobernador por cunta de Carlos VI de Fráncia i tubo que anfrentar Bincentello d'Istria que, depuis que oubter pribilégios de la Corona de Aragon, tenie sido declarado ''Senhor'' de Cinarca i tenie cuntido al redror si la ''Tierra de Quemuns'', Bastia ancluída, se proclamou Condede Córsega an [[1405]]. Ls sfuorços de Lhomellino nun tenien éxito algun i an [[1410]] Genoba (que tenie recuperado la andependéncia) solo cuntrolaba Bonifácio i Calbi.
Mais ua beç, ua rebolta anterna acabou cula andependéncia birtual de la Córsega: la rebolta dun feudatário i de l bispo de Mariana fizo Bincentello perder l cuntrole de la ''Tierra de Quemuns'' i, anquanto el fui para [[Aragon]] para pedir ajuda, l genobéses poderien cumpletar debrebe la recunquista de la ilha anteira.
Mas, l jogo cumplexo de alianças i inimizades lhocales nun premitiu que esta recunquista fusse durable. A poner la situaçon outra beç an mobimiento fui l [[Grande Cisma de l Oucidente|Cisma de l Oucidente]] i la briga para la ambestidura papal que acunte al redror de l redadeiro [[antipapa]] de [[Abinhon]], [[Benedito XIII]], apoiado puls bispos córsicos faborables la Genoba por ua lhado, i pul [[antipapa]] [[João XXIII]], apoiado por aqueilhes faborables la Pisa.
[[Fexeiro:Corte citadelle.jpg|thumb|left|300px|La cidadela de Corte.]]
Bincentello que cunseguiu zambarcar na ilha cun ua fuorça melitar aragonesa, nun acha grandes oustaclos i tira probeito de las ribalidades cruzadas para assumir l cuntrole facilmente de Cinarca i de Ajacio.
Depuis de se aliar cun ls bispos a fabor de l pisanos, oumentou sue anfluéncia na ''Tierra de Quemuns'' i custruiu l castielho de [[Corte]]: an [[1419]] la anfluéncia genobesa na ilha tenie sido outra beç reduzida als núcleos de Calbi i Bonifácio, anquanto Bincentello, cul títalo de Bice-rei de la Córsega, stablecie a partir de [[1420]] la sede de sou gobierno an Biguglia.
Nestas circusntancias, [[Alfonso V de Aragón]] apersentou-se cun ua grande frota ne l mar de Córsega, cul oubjetibo de tomar posse pessonalmente de la ilha para que passasse a fazer parte de l [[Reino de la Sardenha|Reino de Sardenha i Córsega]]. Depuis de la queda de Calbi, Bonifácio, cidade que siempre tubo grande anfluéncia genobesa seguiu rejistindo animada pulas antrigas de l partidários de Génoba.
Durante esse período de tiempo, la resisténcia de Bonifácio fizo cun que ls sitiadores para que acabássen cul bloqueio de la cidade que, ua beç oubtebe la cunfirmaçon de sous pribilégios, se cumbertiu de fato nua spece de micro-república andependiente sob proteçon de l genobeses. Pouco depuis, l çcontentamiento debido als eilebados ampostos fizo que stourarie ua rebolta giral contra Bincentello, quien, nua tentatiba de se dirigir la [[Sicília]], acabou restando prisioneiro nun golpe ne l porto de Bastia i, cunduzido la Génoba cumo rebelde i traidor, fui decapitado l [[27 de abril]] de [[1434]].
La lhuita antre las façones pró-genobesas i pró-aragonesas prosseguiu na ilha, i l [[Dogo de la República de Génoba|Dogo]] genobés [[Giano di Campofregoso]] recuperou l cuntrole de la Córsega, apoiando-se na maior capacidade artilheira ([[1441]]). Cun motibo de dita recunquista atiradeira-se i fortifica la cidade de [[San Fiorenzo]] ([[1440]]).
La reaçon aragonesa lhebou la lhuita al sou punto culminante. An [[1444]] zambarcou na ilha un eisército pontificio cumpuosto por 14.000 homes, ambiada pul papa [[Eugenio IV]]. Este eisército, inda assi, fui derrotado pulas milícias corsas cuntroladas por Rinucio de la Lheca, ancabeçando ua ounion que reunia la quaije todos ls Caporales i Barones ones lhocales. Inda assi, ua segunda spediçon oubtebe la bitória i l própio Rinucio morriu an batailha na frente de Biguglia.
== L senhorio de l Banco de San Giorgio i de Génoba ==
[[1447]] puode cunsidrar-se nun anho crucial pa l cuntrole genobés de Córsega. Neste anho acede a la cadeira papal [[Nicolás V]], natural de [[Sarzana]], na region lhigure, i por essa rezon mui ounido a la República de Génoba. Era un home enérgico i culto, i un de ls antrodutores an Roma de l sprito de l [[Renacimiento]]. De modo eimediato fizo baler ls dreitos papales subre la ilha (cujas percipales praças stában sob cuntrole de las tropas pontificias) i cediu-los la Génoba.
Desse modo passou-se a un período an que la ilha passa a star cuntrolada amplamente pula República genobesa scetuando Cinarca, sob cuntrole nominal de ls aragoneses mediante l domínio mais cuncreto de ls Senhores lhocales, i de la ''Tierra de Quemunas'', que mediante ua assembleia de sous xefes, an [[1453]] decide oufrecer l gobierno de to la ilha al [[Banco de San Giorgio]], la potente cumpanha comercial i financeira stablecida an Génoba an [[1407]], que l aceita.
Ua beç spulsos ls aragoneses de la ilha (de cujo passo por Córsega quedará l amblema de la ''Cabeça Morena'', zambolbido depuis de la [[Recunquista]]), l Banco de San Giorgio ampeçou ua outéntica guerra de streminio contra ls Barones ansulares, cuja resisténcia ourganizada tremina an [[1460]], quando ls cabeças son detentos i mandados al eisílio na Toscana. Inda tenerien que decorrer dous anhos de lhuitas para cunseguir submeter por cumpleto la ilha, até [[1462]], an que l capitan genobés Tommasino de la Campofregoso, de mai corsa, fizo baler cun sucesso sous dreitos familiares para reafirmar l cuntrole total de la República tamien ne l anterior de la ilha.
Solo dous anhos depuis, an [[1464]], Génoba, i cula Córsega, cai an manos de [[Francesco I Sforza]], duque de [[Milon]]. La sue muorte, an [[1466]], la outoridade milanesa na ilha zbaneciu-se pulas habituales turbuléncias anternas i, ua beç mais, tan solo las cidades costeras permanecírun de modo efetibo sob la tutela de las poténcias cuntinentales.
An [[1484]] Tommasino de la Campofregoso cumbenceu als duques Sforza para que le cunfiassen l gobierno de la ilha, cunseguindo l cuntrole de las fortalezas. Nesse tiempo cunsegue cunsulidar l poder anterno, aliando-se cun Gian Paolo de la Lheca, l mais poderoso de ls Barones ansulares.
Trés anhos depuis la situaçon boltaba-se a mober. Un çcendente de l Malaspina, que yá tenien tenido relaçon cun Córsega ne l [[Seclo XI]], Jacopo IV de Appiano, príncepe de Piombino, fui chamado para que anterbiisse an fabor daqueles que se oupunhan la Tommasino, i assi l armano de l príncepe, Gherardo conde de Montagnano, se proclamou conde de Córsega i, depuis de zambarcar na ilha, se apoderou de Biguglia i de San Fiorenzo. Mais que se oupor la Gherardo, Tommasino restituiu çcretamente las prerrogatibas an fabor de l Banco de San Giorgio, que durante esse tiempo refundou i forteficou [[Ajacio]] ([[1492]]) acerca de l lhugar de la antiga ''Aiaciun'' romana. La decison de Tommasino fui criticada por outros nembros de sue família i por Gian Paolo de la Lheca, cun rezon, yá que an quanto l banco treminou cun Gherardo, apuntou sues armas contra ls belicosos barones corsos, als que nun cunseguiu submeter até [[1511]], i esto depuis de lhonga i sangrenta lhuita.
Durante sou gobierno, l Banco de San Giorgio demunstrou scassa bison i perspicácia política, outando por ua busca de l benefício mais eimediato an lhugar de buscar ua stratégia de antegraçon, i anstaurando desse modo un regime quelonial subre la Córsega.
Oumentou-se l zambolbimiento de l bosques, mas ls percipales benefícios éran pa l Banco, que ampunha a la ilha uas taxas de tal magnitude que de fato ampedie qualquiera possiblidade de zambolbimiento lhocal. Al lhongo de to la cuosta de la ilha se reconstruiran i an grande parte se custruíran ''s nuobo'' torres de bigiláncia i defesa (muitas deilhas inda eisisten hoije an die) para çpor dun sistema de alerta contra las ancursones de ls piratas berberiscos, ounido a las patrulhas marítimas. Anque que nun se eiliminará de l to (permanecerá até l [[Seclo XVIII]]), esta praga se cuntrolou, inda que mais para proteger ls antresses eiquenómicos queloniales que para brindar proteçon a la populaçon corsa, que seguirá sofrendo las sangrentas ancursones de l piratas, birtualmente ampunes quando atuában nas zonas de cuosta que l banco cunsidraba sin antresse stratégico i eiquenómico.
An grande parte, las anstituiçones lhocales (antre las que se çtinguia por sou rialmente abançado cunceito político la ourganizaçon de la Tierra de Quemunas) fúrun abolidas ó sbaziadas de cuntenido i cuncorréncias cuncretas. Ls notables corsos nin sequiera podírun gozar por cumpleto de ls dreitos de cidadanie, sin falar de aceder a la ouligarquía republicana genobesa, que por definiçon les staba cerrada.
Las tentatibas de rebelion fúrun giralmente reprimidas cun grande dureza, outelizando cun frequéncia l recurso a la [[pena de muorte]]; ó alternatibamente aplicando l percípio de "''debede eit ampera''", maneijou habilmente (ancitando-las quando era neçairo) batailhas lhocales ó ampeços de guerra cebil, outelizando esses zamcontros para deblitar las fuorças i la moral de ls senhores de la ilha i por tanto a prebenir contra alianças que podíssen dar lhugar a un lhebantamiento giral. Zambolbiu-se la cultura de la ''bendetta'' i de l banditismo, que crecírun al ambés de acabáren. Todo esto anquanto an Ouropa, i specialmente na bezina Eitália peninsular, florescia l [[Renacimiento]].
A las çgraças políticas ounírun-se eipidemias de [[peste]] i l ancarecimiento de l custo de la bida que serbiran pára que l porcesso de ampobrecimiento i ambarbaramiento de la ilha, para alhá de sacerbar l rábia de ls corsos pa l domínio genobés.
=== Ampeço de la penetraçon francesa na Córsega ===
Durante la purmeira metade de l [[seclo XVI]] Fráncia, que se staba zambolbendo cumo stado i poténcia ouropéia, ampeça a poner sues peones ne l Mediterráneo pul que manifesta antresse por Córcega i Eitália. Neste marco, [[Anrique II de Fráncia]] cuncebe un porjeto para apoderar-se de la ilha, aprobeitando-se de la torpeza de la política de ls genobeses i l ressentimiento de ls corsos anrolados ne ls eisércitos franceses cumo [[mercenário]]s.
=== La purmeira cunquista francesa i Sampiero Corso ===
Depuis de assinar an [[1553]] un tratado de coperaçon cul [[sulton]] [[otomano]] [[Solimon, l Magnífico]], l rei de Fráncia garantiu-se nun solo la neutralidade, senó tamien la colaboraçon de la frota turca ne l Mediterráneo. Solo 18 anhos depuis, an [[1571]], l abanço turco para Ouropa se deterá na [[batailha de Lhepanto]] cun ua frota multinacional, inda que dirigida percipalmente por [[Spanha]] i [[Beneza]], i na que [[Fráncia]] nun partecipa.
Pouco depuis de la assinatura de l tratado antre [[Francisco I de Fráncia]] i Solimán, la frota franco-turca apersentou-se ante la cuosta de la ilha i atacou-la, sitiando a la par todas las fortalezas costeras. [[Bastia]] caiu quaije sin lhutar, anquanto [[Bonifacio]] resistiu mui tiempo i solo cediu ante la promessa a la guarnición de respeitar la bida de l sitiados, promessa que ls turcos ancumpriran, yá que ua beç la cidadela se rendiu to la guarnición fui masacrada i la cidade saqueada. Cedo caiu to la ilha, salbo [[Calbi]] que seguiu resistindo.
Preocupado pula açon francesa, que abria decididamente las puortas als otomanos an pleno coraçon de l Mediterráneo oucidental, anterbeio l rei de [[Spanha]] i amperador de [[Almanha]], [[Carlos I de Spanha|Carlos V]], que la sue beç ambadiu la ilha a la cabeça de sues tropas i las de Génoba. Ne ls anhos seguintes (ls Turcos tenien zambarcado brebemente solo an Bonifacio), almanes, spanholes, genobeses, franceses i corsos lhutórun ferozmente pulas fortalezas de la ilha.
An [[1556]], data an que se porduç ua trégua que deixaba momentaneamente la Fráncia l cuntrole de to la ilha, salbo Bastia, que antes tenie boltado a ser cunquistada por genobeses i spanholes, l gobierno francés (mais moderado que l genobés) cunseguiu simpaties antre la populaçon, tamien grácias a la açon de ls corsos al serbício de Fráncia, antre ls que staba, cul grau de coronel, l mercenário [[Sampiero di Bastelica]].
Inda assi, an [[1559]], las cunclusones de la [[Paç de Cateau-Cambrésis]] çpusírun la restituiçon de Córcega al Banco de San Giorgio. Ls respunsables de l banco procedírun eimediatamente a ampor duros ampostos para tratar de resarcirse de ls gastos de guerra (ampostos que grande parte de ls corsos se negórun ó stubírun an medida de pagar) i, biolando l tratado, que prebia ua [[anistia]] general, procedírun a cunfiscar todos ls benes de Sampiero, de sue mulhier Bannina d'Ornano, i de outros corsos que tenien serbido al lhado de Fráncia.
Sampiero, stablecido an [[Probenza]], nun se dou por bencido i ampeçou a trabalhar para agrupar meio a el ua parte seneficatiba de ls notables de la ilha anfrentados la Génoba, anquanto paralelamente buscaba apoios para sou porjeto de apartar la ilha de la República de Génoba. Dirigiu-se cun esse oubjetibo la [[Catalina de Médicis]], anton reina regente de Fráncia depuis de la muorte de sou marido durante ls festeijos de celebraçon de la Paç de Cateau-Cambrésis. Inda assi, Catalina negou-se a apoiar la Sampiero, al nun querer se amplicar nua ouparaçon que tubisse reabierto la lhonga guerra que acababa de acabar.
Nun tubo mais suorte ua tentatiba nesse sentido cun [[Cosme I de Médicis]], que tamien querie adueñarse de Córcega, mas pretendia se fazer culha solo mediante tratados cun las poténcias ouropéias, yá que sabie que Toscana nun staba an cundiçones de zafiar abiertamente als genobeses.
Fracassado ua posterior tentatiba de cunseguir l apoio de l [[Farnesio (família)|Farnesio de Parma]], Sampiero, que tenie cunseguido credenciales diplomáticas francesas, cunseguiu ir pessonalmente al Norte de África i la [[Custantinopla]] para suplicar al Sultán que anterbiisse para cumberter Córcega an porbíncia otomana, l que resulta seneficatibo para antender até que punto Génoba se tenie feito odiosa antre ls corsos agrupados al redror de l antigo coronel de l franceses. A misson de Sampiero an Ouriente treminou de fato an falhanço porque anquanto Cosme I, conhecedor de ls porjetos de l corso para anstalar a la poténcia otomana justo an frente a la cuosta toscanas, tenie adbertido de la einiciatiba als genobeses, cujos ambaixadores se tenien adiantado la Sampiero i cumbencido als menistros turcos para que recusassen la perpuosta.
Anquanto Sampiero staba an Ouriente, sue mulhier, Bannina d'Ornano, dona de feudos cunfiscados por Génoba, tenie tratado de recuperá-los buscando pessonalmente un acuordo cula [[República de Génoba|Serenísima República]] de [[Génoba]]. Al anteirar-se Sampiero destas gestones al regressar la Fráncia, nun dubidou an reagir ante l que cunsidraba ua sangrenta traiçon, matando a un amigo corso que tenie permanecido para cuidar la sue mulhier i strangulando pessonalmente la sue mulhier i a las dues damas de cumpanha que la cuidában an sue ouséncia. Sampiero reibindicou ls homicídios cumo ''delito de honra'' debochando deste modo a la justícia francesa. Lhebado por un grande entusiasmo i ua buona dose de desespero ounido a sues bibéncias pessonales, zambarcou an júlio de [[1563]] cun un punhado de seguidores an [[Propiano]], ne l golfo de Balinco, cul deseio de spulsar als genobeses de la ilha.
Anquanto ls genobeses ua beç cuncientes (inda que tarde) de l nefasto papel político zampenhado pul Banco de San Giorgio na admenistraçon de Córcega, tenien decidido assumir l cuntrole direto a partir de [[1562]], anstalando un gobernador na ilha.
An mui pouco tiempo Sampiero cunsulidou las alianças lhocales, preparadas zde mui tiempo dantes, cunsulidando un eisército de 8.000 homes, cul que lhebou a cabo ua sangrenta série de golpes de mano als que l gobierno genobés se oupós tanto pulas armas cumo azuzando las ribalidades antre ls notables isleñls. Depuis de anhos dua guerra caratelizada por ua strema ferocidad por ambas partes, por matanças, saques, ancéndios de colheitas i de populaçones, ls genobeses splodindo l rábia de ls familiares de Bannina cunseguiran recrutar antre eilhes a uns [[sicario]]s que, an [[1567]] matórun la traiçon la Sampiero i lhebórun sue cabeça al gobernador de Génoba. L suposto nome de l assassino de Sampiero, ''Bittolo'' passou assi la se cumberter an paradigma de l ''traidor'' na fantasía corsa popular i inda hoije guarda esse seneficado.
La lhuita prosseguiu durante algun tiempo ancabeçada por un jobencísimo filho de Sampiero, Alfonso, mas ls rebeldes corsos, sin la speriente lhiderança de Sampiero i sin recursos melitares, se zanimaron i buscórun la paç, a la que se chegou an [[1569]] cul pato antre Alfonso i l genobés Giorgio Doria.
=== Un seclo i meio de ''pax'' genobesa ===
[[Fexeiro:Altiani Pont'à u large côté aval.jpg|thumb|right|250px|Puonte genobesa cun trés arcos subre l riu Tabignano, acerca de [[Altiani]], que cuntina an serbício.]]
Se chegou tamien al final de la guerra grácias la que, yá ne ls redadeiros momientos de la lhuita, Génoba parecie tener cumprendido que la scessiba dureza mostrada na admenistraçon i na sploraçon de Córsega ancitaba sous habitantes la se rebelar ante las misérias anfligidas, i tenie preparado ua política mais moderada i eiquilibrada para recuperar l apoio de la populaçon.
L çpositibo de paç prebia ua anistia i la lhibertaçon de refénes i prisioneiros, la cuncesson als corsos de lhiberdade de mobimiento de i para Eitália i lhiberdade para çpor diretamente sous benes, cundonación i prorrogaçon fiscal de cinco anhos. Oufreciu-se la Alfonso la restituiçon de ls feudos de Ornano que, cunfiscados, stában na ourige de la tragédia familiar, siempre que el, junto la sous mais próssimos colaboradores, se siliara, cumo fizo se trasladando la Fráncia.
Cun antençon de pacificar la ilha de modo duradouro i recoincer, para alhá de ls dreitos mais básicos, eilemientos de outogobierno lhocal seneficatibos, an [[1571]] Génoba (que se tenie boltado a acupar diretamente de Córcega zde l final de la admenistraçon de l Vanco de San Giorgio an [[1562]]) anstituiu ls ''Statutos Cebiles i Melitares'' que, zde esse momiento an adelantre, regularian, al menos subre l papel, l dreito i la admenistraçon na ilha.
Sucessibamente enmendados i ampliados, ls ''Statutos'' resultórun ser un bun strumiento anstitucional i, nas parte trasladadas a la Custituiçon [[Pasquale Paoli|paolina]] de [[1755]], seguiron an parte an bigor até la cunquista francesa ([[1769]]).
Zde l punto de bista admenistratibo Córcega passou a depender a partir desse momiento, dua spece de menistério special cun sede an Génoba, l ''Magistrado de Córcega'', que rendia cuntas de sues atuaçones ante ls mássimos uorganos de la República, l ''Maggior Cunsiglio'' i l ''Minor Cunsiglio''. Na ilha residie un gobernador genobés, ajudado por un Bicario i pul Cunseilho de l '' duoze Nobres'', anspirado na anstituiçon similar de la ''Tierra de Quemunas''.
L território se subdibidió an porbíncias, la cada ua de las quales tenie a la cabeça un ''comissário'' (cun sede an Bonifacio, Ajacio i Calbi), ó un ''lhugarteniente'' (cun sede an Corte ó Alerie, Rogliano, Algaiola, Sartena i Bico). Las fortalezas nuns causos cunsertórun-se i an outros se cunsulidórun i ampliórun, para alhá de çpor neilhas guarniciones mais sólidas que ne l passado. Se reorganizaron las Cortes de Justícia i dotou-se-les dun cumplexo apareilho burocrático. La bida pública se reorganizó subre ua cuidada redefinición de las quemunidades rurales que passórun a ser l núcleo básico de l território zde l punto de bista anstitucional, fiscal i relegioso, antegrando la antiga rede de las Piebi. Ls pobos, reunidos an ''parlamientos'', eilegian periodicamente sous ''Podestás'' ó ''Pais de l munecípio'', respunsables de las funçones admenistratibas i de polícia lhocal, mediante l cargo, tamien eiletibo, de ''capitan de la milícia''.
Las quemunidades gobernában-se pus de modo bastante outónomo, sin anterbençon de la República, salbo causos scepcionales. Ne ls pobos de l anterior de la ilha esta lhiberdade de zambolbimiento fui tal que se criou ua classe de notables als que se chamou ''Percipales''. Ls atos, tanto pribados cumo públicos (eileiçones lhocales i ''Grida'' de l gobernador), se trascribían ne ls registros notariales, que éran remetidos de forma regular al ''Cancelliere'' de la sede probincial cumpetente i durante un berdadeiro período las outoridades lhocales podírun ambiar repersentantes própios al Gobernador ó, anclusibe, a las outoridades centrales an Génoba, para spressar eisigéncias particulares, denúncias por abusos grabes ó petiçones de ajuda an causo de calamidades cumo la [[seca]].
Subdibediu-se l território, zde l punto de bista fiscal i pordutibo, an ''círclos'' çtinados a fruitales i benies, ''tomadas'', çtinadas la sembria-las, i ''tierras quemuns'', patrimonho coletibo de las quemunidades, çtinadas a pastos, a cultibos de temporada i huertos, a la recoleción de fruitos de l bosque i la madeira. Guardas florestais i juízes specializados preocupában-se de belar por que se respeitassen ls Statutos ne l tratamiento de las tierras.
Definiran-se las lheis cebiles i criminosas, bien cumo ls ampostos, que fúrun bien mais eficientes, anque seguir se baseando na ''talha'' (amposición direta) i na ''gabela'' cumo l ''scudo por bota'' pa l bino, las ''mermas'' para outros perdutos, l ''boatico'' (benda fuorçada la précio reduzido de cebada i grano a las guarniciones stablecidas na ilha) i dibersos monopólios (l mais amportante l de la saia) ne l que diç respeito a la amposiçon andireta.
Las cidades costeras, alguas de las quales stában poboadas an sue grande maiorie por giente oureginarie de [[Liguria]] (an special Calbi, Bastia i Bonifacio), tenien dibersos pribilégios cun respeito a las lhocalidades de l anterior (isençones fiscales, inmunidades speciales), pul que custituían un mundo aparte. Sede de ls gobiernos porbinciales, estas pequeinhas ''capitales'' zambolbírun un patriciado similar al que se staba zambolbendo nesse momiento an Eitália, se anriquecendo tanto cul quemércio marítimo i cun ls benefícios deribados de l eisercício de funçones admenistratibas ounidas al gobierno, cumo mediante ls lhabores de sploraçon agrícola zambolbidas nas zonas de l anterior mais próssimas. La classe de l patriciado, chamados ls ''Nobres'' (inda que an rialidade trataba-se dua burguesía ourbana) cuntrolaba l mercado de l [[cereal]]ye, l de la [[pesca]], l de l ampréstimos i l de ls artesones i manufaturas lhocales. Seran percisamente ls nembros desta classe ls que, siempre deseosos de tener maior prestígio i riquezas, ancabeçaran ne l [[Seclo XVIII]] la rebelion popular i custituiron la fuonte de la Córsega andependiente de [[Pasquale Paoli]], i a seguir l purmeiro eilemiento de lhegitimaçon lhocal de ls gobiernos franceses.
La República, tanto durante l [[Seclo XVII]] cumo ne l [[Seclo XVIII|XVIII]], recuperou las melhores eideias de l Banco de San Giorgio para melhorar l cultibo de cereales nas regiones lhitorales, l cultibo de l [[oulibeira]] (specialmente an Balagna) i l aprobechamiento florestal (an special ls castañls de Castagnicia). La rede de stradas de la ilha ampliou-se i melhorou (alguns de las puontes genobeses inda seguen an uso), a la par que specialmente ne l Cismonte i an todas las cidades de la cuosta tubo lhugar ua antensa atebidade de ourbanización i restruturaçon de eidifícios que caraterizou muitos centros stóricos cujo aspeto hoije segue marcado pula fuorte anfluéncia de l stilo lhigur i barroco deste período.
Na cuosta reforçou-se l çpositibo de las torres de bigiláncia i defesa, debido al recrudecimiento de las ancursones berberiscas, que fúrun specialmente frequentes i çtrutibas nas dues décadas que seguiran a la derrota de ls turcos an [[Lepanto]] an [[1571]]. Esto ye normal, yá que la piratería benie a anchir l bazio deixado pula ampossiblidade de aceder de outro modo a las riquezas de las que dantes çpunhan atrabeç de l quemércio i que agora nun era acessible debido a la derrota de sue frota.
Las cunsequéncias destas dues décadas de ataques, mui bien decumentados i çtribuídos al lhongo de to la cuosta de la ilha, fúrun zastrosas i ocasionórun l çpoboamiento de muitas zonas nas prainadas, nun éxodo que nun se conhecie zde seclos dantes. Cumo eisemplo puode-se citar l causo de Sartena. An [[1540]] esta region tenie onze centros maiores que ne l final de seclo quedórun abandonados an sue totalidade, se scetuamos la própia Sartena, que tubo que se fortificar i custituiu assi refúgio para to la populaçon circundante até l [[Seclo XVIII]] an que, ua beç passado l peligro, podírun resurgir ls centros menores.
Nesse mesmo período la ilha padeciu dues eipidemias de [[peste]] que custituíran mais adelantre un grabe oustaclo para poder lhebar a cabo ls prainos de zambolbimiento preparados pula República, que anque star bien cuncebidos subre l papel nun tubírun l sucesso sperado. Las dediculdades eiquenómicas mantibírun la emigración de l corsos, que buscórun fortuna ne l cuntinente, muitos serbindo cumo melitares al serbício de las poténcias strangeiras, zafiando la proibiçon que nessa lhinha emitie Génoba, preocupada por esta sangría que dedicultaba sous prainos de zambolbimiento i çpoboaba ls campos.
Ademales, dita preocupaçon staba justificada pula deminuiçon de ls rendimientos fiscales debido a la falta de zambolbimiento. Esta merma ne ls rendimientos era mui preocupante debido als porblemas financeiros de la República, que se tenie arriscado a financiar a la corona de Spanha que, durante l [[Seclo XVII]], deixou de pagar ls amportante ampréstimos cuncedidos puls genobeses ne ls prazos stipulados, chegando anclusibe la se declarar ansolbentes. Estas dediculdades mermaron la capacidade eiquenómica dua República genobesa, yá deminuída pula progressiba perda de todas sues quelónias ourientales a manos de ls turcos i de la deminuiçon de l belume de sou quemércio cul Lhebante, debido a la cuncorréncia de l franceses, que se ouniu a partir de l [[Seclo XVI]], a la yá tradecional cuncorréncia eisercida pula [[República de Beneza]].
Para alhá de restablecer la proibiçon formal de emigrar, amposta de nuobo als corsos anque de l que stablecie-se ne ls ''Statutos'', Génoba tratou de todos ls modos possibles de ampulsionar la rebalorización de las tierras de la ilha, anstituindo tamien cun esse oubjetibo la figura de l ''Magistrado de l cultibo'' i eilaborando prainos de zambolbimiento que inda assi resultórun ineficaces an sue maior parte, mas de cuja culidadegiral dá depoimiento l fato de que bien mais tarde seran copiados puls franceses an prainos similares (por outra parte, tamien ineficaces durante mui tiempo).
Un de ls puntos débis desses prainos se debie al fato de que se baseában, mais que subre ua atuaçon de l Stado (que tenie dediculdades por sous porblemas eiquenómicos), subre la einiciatiba pribada mediante un cumplexo sistema de feudos i [[anfiteusis]] que lhoinge de ampeçar ua dinámica positiba acabou erosionando las ''tierras quemuns'' ampedindo la çponiblidade plena a las quemunidades lhocales i faborecendo l lhucro de alguns ''Percipales'' i ''Nobres'' sin que la coletibidade tubisse bantaige algua.
Este fenómeno de spropiación i ampobrecimiento de las quemunidades corsas an benefício de ls terratenientes ricos se acelerará quando este esquema seia proposto de nuobo puls franceses, i acabará ocasionando danos sociales einormes i que zamcadearan de las rebeliones que, durante meio seclo, se dórun an Córcega depuis de la acupaçon francesa, i que oucasionórun l fenómeno que passará a la stória cumo ''[[Banditismo]]''.
Neste marco se amplanta la chegada de alguas cientos de [[Grécia|griegos]] oureginarios de [[Laconia]] (region meridional de l [[Peloponeso]]) fugindo de l domínio otomano. Depuis de dar, cun porblemas, l cunsentimiento de l primado pontificio estes prófugos anstalórun-se an [[1676]] nas tierras costeras a uns 50 km al norte de Ajacio. Na region, telifonema ''Paomie'', ls griegos fundórun ua quelónia an Cargese que, depuis de la acupaçon francesa, mantebe quaije até nuossos dies sou lhéngua i alguas tradiçones oureginaries, ancluindo l rito relegioso ouriental.
L sucesso frustrado de ls prainos genobeses de zambolbimiento, que acabou por propor la ''queston agrícola'' cujas cunsequéncias se fázen sentir até nuossos dies, ne l cuntesto dua eiquenomie inda marcada por ua sploraçon sustancialmente quelonial i de restriçon progressiba na prática de las scassas lhiberdades de que gozában ls corsos, cunsidrados de fato súbditos i nun cidadanos de la República, acabou ocasionando ua crise que se parecie lhebar la Córcega a la rutura definitiba cun Génoba, purmeiro de modo gradual i ampercetible, i finalmente cula spluson de la rebolta a partir de [[1729]].
=== L fin de la Guarda Corsa papal an Roma ===
La lhonga stória de ls cunflitos i bioléncias que caraterizou la Córsega a partir al menos de la queda de l [[Ampério Romano]], tenie acostumado la sous habitantes a cunsidrar la guerra algo habitual i tenie fato de l ''oufecio de las armas'' un de las percipales atebidades eisercidas puls corsos spatriados pa ls stados eitalianos (i an muita menor medida para Fráncia) zde la [[Eidade Média]] até la [[Eidade Moderna]]. Percorrendo atenciosamente la lhista de nomes de ls capitanes mercenários ''eitalianos'', puode-se ouserbar que muitos deilhes éran oureginarios de la Córsega i que, an alguns causos, cuntában cun batalhones anteiros de corsos.
Antre ls çtacamientos melitares antegrados an sue totalidade por corsos que ouperórun fura de la ilha çtaca la ''Guarda Corsa'' papal, que eiserceu sues funçones durante bários seclos. Anque de la pouca fiablidad de l decumientos, normalmente data-se an [[1378]], coincidindo cul final de l ''catibeiro de [[Abiñón]]'', la fundaçon an Roma dun cuorpo melitar cumpuosto sclusibamente por corsos cun funçones de ''Guarda Pontifica'' i de milícia ourbana.
[[Fexeiro:Lapide Pasquino Corso.jpg|thumb|left|250px|Monumiento funerario an honra la Pasquino Corso, coronel de la Guarda Corsa papal, Roma.]]
Nun parece que tenga decumientos que certifiquen la criaçon deste cuorpo melitar dantes, anque de la persença dua seneficatiba ''quelónia'' corsa an Porto ([[Fiumicino]]) i depuis ne l [[Trastebere]] (la eigreija de [[San Crisogono]] fui basílica sepulcral de l corsos) certificada al menos zde l [[Seclo IX]] i de fato nun se puode scluir ua persença ourganizada de milícias corsas ne l teta ls eisércitos papales anclusibe mui dantes de l [[Seclo XIV]], cunsidrando l amportante bínclo antre Córcega i Roma, cidade de la que dependiu la ilha formalmente a partir de l [[Seclo VIII]] i até sue definitiba antrada na órbita genobesa.
La Guarda Corsa que stará al serbício de l Papa de modo eininterruto durante quaije trés seclos i precederá an quaije 130 anhos a la anstituiçon an [[1506]] de la [[Guarda Suiça]]. Sou final zamcadeia-se depuis dun ancidente ocorrido an [[Roma]] l [[20 de agosto]] de [[1662]] i ye un de l andícios de que ls franceses ténen la cada beç mais anfluéncia na Eitália.
An meados de l [[Seclo XVII]] la persença an Roma de numerosas delegaçones diplomáticas de ls Stados tenie acabado por criar ua situaçon paradójica, cun respeito a las poténcias maiores, que abusando de l cunceito de straterritorialidad, tenien dotado sues ambaixadas de outénticas guarniciones melitares (que se mobian armadas por to la cidade) i lhebado a la trasformaçon de zonas anteiras de l centro de la cidade an ''zonas francas'', nas que ls delinquentes i assassinos de to tipo ancontrában refúgio i ampunidade.
L Papa [[Alexandre VII]] tratou de remediar estes scessos. L rei de Spanha i ls repersentantes de l Ampério aceitórun reduzir sues milícias, mas l rei de Fráncia [[Luis XIV de Fráncia|Luis XIV]], an mudança, mandou la Roma la sue primo Carlos III, duque de Créqui, cumo ambaixador straordinário cun ua scolta melitar reforçada, que pouco tiempo depuis tubo un grabe cunfronto cerca de la Puonte Sixto cun alguns nembros de la Guarda Corsa, que patrulhában las rues de Roma, specialmente grabe porque anclusibe ls melitares sin serbício ne l quartel fúrun para assaltar l bezino [[Palácio Farnesio (Roma)|Palácio Farnesio]], sede de la ambaixada de Fráncia, eisigindo la detençon de ls melitares franceses respunsables de l ancidente. Porduziran-se çparos, ne l momiento ne l que regressaba al Palácio Farnesio, cun ua numerosa scolta melitar francés, la mulhier de l ambaixador. Un paje de la senhora de Créqui fui ferido de muorte i Lhuis XIV aprobeitou-se para eilebar a sues maiores cotas un zancuontro cula Santa Sede que se tenie ampeçado cul gobierno de l [[Cardeal Mazarino]].
L ''Rei Sol'' retirou de Roma la sou ambaixador, spulsou de Fráncia al de l Papa, aneixou-se ls territórios pontificios de [[Abiñón]] i amenaçou seriamente cula ambason de Roma se l Papa nun le apersentaba çculpas i nó se submetie a sues petiçones, que cumprendian la eimediata disseluçon de la Guarda Corsa, la eimisson dun [[anatema]] contra sou paíç, l ancarceramiento cumo represália de berdadeiro númaro de melitares i la condenaçon cumo galeotes para outros muitos, l cesse de l Gobernador de Roma i la custruçon cerca de l quartel de la Guarda dua coluna de anfamia i maldiçon pa ls corsos que se tenien atrebido a zafiar la outoridade francesa.
Nun purmeiro momiento, l Papa oupós-se i tratou de ganhar tiempo, mas la rial possiblidade dua anterbençon de l eisército francés an Roma fizo que cedisse. Dissolbiu-se la Guarda Corsa para siempre i se ancarcerou la alguns de sous nembros, se erigió l monumiento anfamante, i se çterrou de Roma al gobernador. An febreiro de [[1664]] ls franceses restituíran ls territórios de Abiñón i an júlio, an [[Fontainebleau]], l sobrino de l papa, Flabio Chigi, fui oubrigado a houmilhar-se i a apersentar çculpas de Roma al rei de Fráncia, que quatro anhos depuis dou permisson para çtruir la coluna anfamante.
Al lhongo de las negociaçones Lhuís XIV tenie bisto l modo de ampliar sue anfluéncia an Eitália, cumbertendo-se an protetor de alguns príncepes eitalianos al oubrigar al Papa, siempre ne l cuntesto de l ''zagrabios'' pul assunto de la Guarda, a debolber Castro i Ronciglione al Duque de Parma i a andemnizar al Duque de Modena por sous dreitos subre Comachio.
== La rebolta contra Génoba ==
Anque nun se ber amehaçada por nuobas ambasones (scetuando las habituales ancursones piratas) nin por nuobas mudanças de regime nin de poténcia acupante, Córsega, durante l redadeiro seclo de dominación genobesa deriba para ua crise que marcará que la fazerá bascular, cun muitas dediculdades, de l ámbito de anfluéncia eitaliano al meio francés. Yá la penetración genobesa an Córsega i sou domínio tenie cuntribuído a afastar Córsega de l ária sociocultural i lhinguística toscana i centro-eitaliana na que se tenie mobido zde l [[Seclo IX]]: ls ''Grida'' (bandos) de l gobierno genobés, scritos an eitaliano, éran melhor cumprendidos puls pastores analfabetos corsos que puls guardas de lhéngua lhigur que acumpanhában al pregonero que ls anunciaba ne ls pobos de la ilha.
La crise sofrida por Córsega durante l [[Seclo XVII]] i depuis ne l [[Seclo XVIII|XVIII]] ye cunsequéncia de la crise i declibe de la República de Génoba, ne l marco mais amplo de l declibe giral que afeta a todos ls stados de la Península eitaliana depuis de l Renacimiento, an cuntraposiçon a la crecente riqueza i poténcia de outros stados ouropeus.
Génoba entra nua situaçon clara de crise mui dantes que Beneza i se berá amenaçada de acerca i depuis acupada i dissolbida cumo Stado andependiente por Fráncia pouco depuis de perder Córcega i, gastando grande parte de sues scassas fuorças i recursos na inútil tentatiba de cunserbar l cuntrole.
Hai que tener an cunta que la [[Ligúria]] ten hoije ua superfice (5.410 kn²) netamente anferior a la de Córsega i que, anclusibe se ne ls tiempos de la República l território metro era maior (pouco mais de 6.000 kn²), Córcega repersentaba al redror de 60% de to l território cuntrolado pula ''Serenissima''. Tamien l dado demográfico ye seneficatibo: Lhigúria, que hoije ten 1.760.000 habitantes, tenie solo 370.000 ne l [[Seclo XVII]] (que passaran a 523.000 a la queda de la República an [[1797]]) anquanto Córsega tenie al redror de 120.000 ne l [[Seclo XVII]] i nun chegaba als 165.000 ne l final de l [[Seclo XVIII|XVIII]].
Ye pus eibidente que la lhuita que se zambolbiu durante quarenta anhos (de [[1729]] la [[1768]]) antre Génoba i sue quelónia era ua lhuita pula subrebibéncia (i de fato Génoba perderá sue andependéncia menos de trinta anhos passado tener perdido la ilha), i era mui amportante para la República, que cuntrolaba ne l cuntinente un território de menor tamanho al que se çputaba i sin cuntar na metrópole cun ua base demográfica seneficatiba cun respeito a la corsa.
Neste sentido justifica-se la dureza de la guerra, sue prolongación durante décadas anfluiu dramaticamente ne l stancamiento de la populaçon corsa, specialmente passado ls stragos i çtruiçones que seguiran afetando la Córcega an sue lhuita contra Fráncia (cun eipisódios seneficatibos al menos até la segunda década de l [[Seclo XIX]]) passado que Génoba abandonasse la lhuita i sperasse sou final cumo Stado andependiente.
Na ourige de la rebelion corsa contra Génoba, junto al rábia pa l gobierno genobés que nun cuncedie als corsos la cidadanie, stá la pobreza motibada pul falhanço de ls prainos de zambolbimiento de la ilha. Córcega acabou bibendo dua eiquenomie de susistencia, anquanto an Ouropa por todas partes florescia l quemércio i se acumulában eimensas riquezas.
An mudança, na ilha, las medidas adotadas pul gobierno de la República cul fin de stimular la agricultura, demasiado biradas subre la einiciatiba pribada, treminan fazendo aparecer ua burguesía parasitarie, que bibe (salbo alguas sceçones, cumo an Capo Corso, an adonde predomina la ampresa comercial ounida al trasporte nabal) subretodo de rendas eimobliárias quando nun de la pequeinha usura, mui daninha, cumo por eisemplo quando acaba dedicultando la [[trashumancia]] ganadera i la amenaçar la própia susistencia de las quemunidades camposinas tirando progressibamente spácio a las ''tierras quemuns''.
Esta situaçon faç crecer l çcontentamiento, pul que recresce l fenómeno de la ''bendetta'' i cunsequentemente, l mui difundido bandolerismo (al que recorren tanto ls corsos çcontentamientos cula justícia, cumo ls pastores spulsados de las tierras quemuns), criando ua situaçon de alarme i mal-star social difuso que prefigura un clima de guerra cebil.
La andifrença de Génoba ante esta eiboluçon i l que sue persença solo se notasse a la hora de eisigir gabelas i de perseguir ls delitos (tamien nun todos i nó siempre eficazmente), acabou fazendo crecer la yá tradecional tendéncia isleñla a la antrobersión i oumentando l rábia contra la República.
Quando esta anterbenha para tentar (de modo tardio i ancongruente) acabar cula mui estendida bioléncia, cula proibiçon giral pa ls corsos de lhebar armas (ua proibiçon tanto mais ancumprensible i inaceitable quanto se trataba dun pobo acostumado a las lhebar), l que pretendia pacificar será l que acenda l stopin de la rebolta, oubrigado tamien a la çparidade de trato que se porduç pula cuncesson arbitrária de [[salboconduto]]s i [[andulto]]s (ne l relatibo al dreito a lhebar armas i la sou uso), junto a la curjidosa prática de anrolar an sues milícias als bandidos que nun cunseguia caturar.
Será percisamente la classe minoritária de notables rurales i ourbanos de la ilha, a cujo zambolbimiento tenie dado un ampulso decisibo l grupo de medidas eiquenómicas pribatizadoras de l gobierno genobés, la que fazerá ber la situaçon modesta i a las bezes miserable de l resto de la populaçon i zamcadeará an [[1729]] de la rebolta andependentista corsa.
=== De la rebolta de 1729 al rei Teodoro ===
Para cumpensar l çcenso de rendimientos debidos a la proibiçon de lhebar armas (questume mui difundido i pul que se pagaba ua taxa), an [[1715]] Génoba antroduziu an Córcega la taxa giral de l ''due seini''. Essa taxa tenie-se stacionado temporariamente, mas tenie-se prorrogado bárias bezes sin que la proibiçon de passear armados nin la antroduçon de l ''Pacieri'' (magistrados para mediar pacificamente nas ''bendettas'') tubisse eifeitos seneficatibos.
An [[1729]] falou-se de tornar a prorrogar ls ''due seini'' por outros cinco anhos, justo ne l momiento ne l que las malas colheitas de ls redadeiros anhos i l andeudamiento de ls camponeses atingie nibles catastróficos. Por esso la bejita de ls recaudadores de l ''due seini'' lhebada pul lhugarteniente de Corte an Piebe dei Bozio, fizo saltar la chiçpa de la ansurreción ne l coraçon de la ''Tierra de Quemunas'' que, social i cibilmente mais abançada que outras regiones zde la Eidade Média, staba menos preparada para suportar la crise eiquenómica i la restriçon de dreitos. Un çtacamiento de suldados Genobeses fui rodeado, zarmado, roubado i, praticamente nu, renbiado la Bastia a la par que an to la region soában ls campanas i nas muntanhas l tradecional ''corno marino'' de ls pastores chamando a la rebelion.
Desse modo oureginou-se ua rebolta camposina que, la percípios de [[1730]], çcendo de Castagnicia i de Casinca, saqueou la prainada de Bastia, afetando tamien a las bezes a la capital. Génoba ambiou a la ilha cumo nuobo gobernador la [[Gerolamo Beneroso]] (que tenie sido Dogo antre [[1726]] i [[1728]]) i este atingiu ua efémera trégua, cumbidando a las quemunidades corsas a apersentar sues reibindicaçones. An dezembre de [[1730]] ls reunidos na ''Cunsulta'' (assembléia) de San Pancrazio tóman medidas relatibas al financiamiento de la ansurreción i la custituiçon de milícias, cohesionando un grupo dirigente al redror de alguns notables: Andrea Colonna Cecaldi, Lhuigi Giafferi i l abate Raffaelli. A la rebolta adere-se l baixo clero ne l que cedo se cumberterá an causa ''nacional''.
An febreiro de l anho seguinte, [[1731]] ua Cunsulta giral an Corte stablece formalmente las reibindicaçones que hai que dirigir al gobierno genobés, marcando ua fase na que ls notables que ancabeçan la rebolta se preocupan de la moderar (reprimindo la ''díscolos'' i ''maleantes'') i de buscar salidas negociadas a la rebolta. An abril ls teólogos de la ilha reúnen-se an Orezza, adotando ua atitude prudente, cumbidando a la República a cumprir cun sous deberes para eibitar uns çórdenes que son cuntemplados cun andulgéncia. L canónigo Orticoni biaja cumo eimissário dua la outra corte an Ouropa, defendendo las rezones de sou pobo, specialmente ante la [[Santa Sede]]. La rebolta corsa cumberte-se cedo an assunto de antresse ouropeu i chama la atençon de l ambaixador francés an Génoba, que anforma la sou gobierno.
Anquanto, la anarquía i ls çórdenes buoltan a ansangrentar la ilha: la quelónia griega de Paomie ye agredida i amenaçada cul streminio, l que marca la stenson de la rebelion, purmeiro reduzida al Cismonte, tamien al Pumonte, anquanto se ampeça l cuntrabando de armas specialmente zde [[Liborno]], cun ajuda de ls corsos emigrados la Eitália.
Alguns de l amplicados, cunfiando cumo era questumes ne ls apoios sternos, ambocórun la ajuda de [[Felipe V de Spanha]] (quien prudentemente eibitará antrar nun cunflito ne l que sou sobrino, l rei de Fráncia [[Luis XV de Fráncia|Luis XV]] tenie antresses) i cun este oubjetibo modifican la bandeira [[Corona de Aragon|aragonesa]] cula ''Tiesta Mora'': la benda que, ne l oureginal, cobria ls uolhos de la figura, se trasforma nua fita na frente para justeficar la dibisa, ''"Agora Córsega abriu ls uolhos"''.
An agosto de [[1731]] Génoba, ua beç rompidas las hostilidades i ancapaç de anfrentar solica la rebelion, oubtén de l Amperador [[Carlos VI de l Sacro Ampério Romano Germánico|Carlos VI]] (preocupado por ua possible anterbençon de Felipe V, que le tenie pribado de l trono de Spanha, de l que se dezie heirdeiro, por médio de la [[Guerra de Sucesson de Spanha]]) l ambio dua spediçon melitar que zambarca an Córcega a las ordes de l barón alman Wachtendonk para apoiar a las fuorças de l comissário straordinário genobés, Camillo Doria. Depuis de ser derrotados an Calenzana (an febreiro de [[1732]]), las tropas amperiales, melhor dotadas an [[artilharie]] i cun 8.000 homes, amponen-se. Ls cabeças de la rebelion son çterrados i la arbitraige amperial garante, an janeiro de [[1733]], las ''graciosas cuncessones'' que l ''Minor Cunsiglio'' genobés aproba cul oubjetibo de zarmar las aspiraçones secesionistas i debolber la tranquilidade a la ilha.
An rialidade durante pouco tiempo, yá que ne l seguinte outonho ([[1733]]) stalla un nuobo foco rebelde an Castagnicia, desta beç dirigido diretamente por un notable oureginario de la mássima anstáncia lhocal que Génoba tenie pretendido que colaborasse cul gobernador, ls ''Nobli Dodici''. Antre estes tenie sido eilegido [[Giacinto Paoli]], que queda delantre de la nuoba rebelion. La ilha buolta a scapar-se de l cuntrole genobés (scetuando las cidades de la cuosta) i ls rebeldes ourganizan-se cula ajuda la cada beç maior de sous cumpatriotas an Eitália. Chega-se assi la [[1735]], quando ua nuoba Cunsulta giral celebrada an Corte eilabora, baixo la direçon de l adbogado Sebastiano Cuosta (un corso que regressa de Eitália para apoiar la ansurreción) ua declaraçon custitucional que de fato custitui la Córcega cumo stado soberano. L testo antecipa la Custituiçon paolina de [[1755]] i chama la atençon de [[Montesquieu]], que bé cumo a partir desse momiento ancabeçan la reboluçon corsa homes anspirados puls mais abançados cunceitos jurídicos i eilustrados difundidos na Eitália.
Ne l mesmo cuntesto, Córcega pon-se baixo la proteçon de la [[Birgen María]] i adota-se cumo hino nacional l canto sacro "Dou bi salbi Regina" cumpuosto ne l final de l seclo anterior pul [[jesuita]] Francesco de Geronimo, oureginario de la porbíncia de [[Taranto]].
L Stado de Córcega cuncebido an Corte carece boluntariamente de soberano, cul oubjetibo mais ó menos manifesto (para alhá de lhiberar-se de la República lhigur) de cumbidar la algun monarca reinante ouropeu a reclamar Córcega. Inda assi, anque que muitos deilhes quererien se apoderar de la ilha, l cumplexo eiquilíbrio atingido depuis de la [[Paç de Westfalia]] cumbida a todos a la prudéncia i joga a fabor de Génoba i de la ancrible abintura dun berdadeiro barón [[Teodoro de Neuhoff]] ([[1694]]-[[1756]]), un stranho abinturero de la pequeinha nobreza almana oureginario de [[Quelónia (Almanha)|Quelónia]] i que tenie passado por Fráncia i Spanha dantes de cunseguir cumbencer a la quemunidade corsa de [[Liborno]] para que l apoiasse cumo candidato al baga trono de la Córsega.
Desse modo, depuis de zambarcar an márcio de [[1736]] an [[Alerie]] cun armas, cereales i ajudas an denheiro, cunsegue cun notoria halbelidade i eiloquéncia ser acolhido por Giacinto Paoli, Sebastiano Cuosta i Lhuigi Giafferi, que dirigen la rebelion, cumo ua spece de ''Dius s machina'' i se faç proclamar rei de Córcega. De natureza perspicaç, Teodoro demunstra cumprender bien quales son las aspiraçones mais perfundas de ls notables de la ilha i se dá priessa an anstaurar ua ''orde de la nobreza de Córsega'', çtribuindo cun lhiberalidad títalos pomposos als cabeças de la ansurreiçon.
Anque çto, cedo se zamcadeian çputas antre ls nuobos nobres para tratar de acaparar ls títalos que parecian mais sugestibos, demunstrando até que punto las aspiraçones de ls notables iban ounidas la sou própio progresso social que les negaba ''custitucionalmente'' Génoba. Al mal-star relacionado cun las çputas subre ls títalos nobliarios, ounírun-se cedo outros mais sérios relacionados cun las banas promessas de ajuda que Teodoro tenie ousado pa ls cumbencer de l cumberter an rei. Demunstrando ua beç mais ouportunismo i perspicacie, depuis de solico uito meses de ''reinado'', l efémero soberano, menospreciado puls genobeses, deixou Córcega an nobembre de [[1736]] cula çculpa de reclamar las ajudas prometidas.
Tamien an 1736 aparece, publicado pul abate corso Natali, l ''Zamgañl an torno de la Reboluçon de Córcega'', purmeiro eisemplo seneficatibo de l la floreciente lhiteratura apologética (scrita an eitaliano) que popularizará la lhuita pula andependéncia de ls corsos ne ls ambientes eilustrados de to Ouropa.
Teodoro buoltará a aparecer an Córcega solo dous anhos mais tarde, para ua brebe tentatiba frustrada de restauraçon i outra beç an [[1743]], cun apoio [[Reino Ounido|británico]], mas eigual resultado. La bida de l rei de Córcega acabará na pobreza an [[Londres]] an [[1756]] i sue tragicómica stória será oubjeto de curjidade an to Ouropa, até l punto de ser protagonista de la ópera "''Eil re Teodoro in Venezia) de [[Giobanni Paisiello]], que tenie tomado la personaige de l que sboçou [[Voltaire]] an sou ''[[Cándido]]''.
=== L purmeiro ambolbimiento francés ===
Ua beç fugido Teodoro, la lhuita stanca-se. Por ua parte, ls corsos rebeldes apoderórun-se de la ilha, mas nun son capazes de cunquistar las fortalezas costeras, por outra ls genobeses stan cunfinados ne ls centros lhitorales, i carecen de recursos houmanos i financeiros para poder lhançar ua cuntraofensiba que les premita retomar l cuntrole total de la ilha. Nestas circunstáncias Génoba, carente de alternatibas aceita la ajuda que Fráncia le oufrece. Fráncia deseia fazer-se cun Córcega (antecipando-se a possibles mobimientos de angleses) mas sin ampeçar abiertamente un cunflito ouropeu.
La stratégia de la Fráncia de [[Luis XV de Fráncia|Luis XV]] baixo l gobierno purmeiro de l [[cardeal de Fleury]] i depuis de [[Germain Lhouis Chaubelin]] i de l [[duque de Choiseul]], cunsistirá an anstalar sues tropas an Córcega para apoiar al gobierno genobés, mas eisigindo-le la este un pagamiento por sous serbícios, pagamiento que la República de Génoba nun staba an cundiçones de sastifazer. Assi, an febreiro de [[1738]] zambarcan an Córcega las purmeiras tropas francesas al comando de l general de Boissieux, que se propone cumo mediador, anque que nun cunsegue cuntentar a naide. An dezembre ua coluna francesa ye derrotada puls rebeldes an [[Borgo]] i Boissieux ye relebado de sues funçones, que passan la Carta eiletrónicalebois. Este decide atacar als rebeldes. An júlio de [[1739]] Giacinto Paoli (i sou filho [[Pasquale Paoli|Pasquale]]) i Lhuigi Giafferi bénen-se oubrigados a fugir la Eitália. An [[1741]], cunsidrando pacificada la ilha, Carta eiletrónicalebois deixa Bastia sin que la República de Génoba, solica, seia capaç de manter l cuntrole de la ilha, que cedo se bultará a lhebantar an armas. L nuobo cumpromisso proposto por Génoba an [[1743]] tamien nun sirbe, nin a misson pacificadora amprendida na ilha pul [[franciscano]] Lheonardo de la Porto Maurizio an [[1744]].
An agosto de [[1745]] ua nuoba Cunsulta rebolucionária cumbocada an Orezza anstitui un nuobo triunbirato a la cabeça de la rebelion. Stá formado por Gian Pietro Gaffori, Alerio Matra i Eignazio Binturini, anquanto l corso silado Domenico Ribarola (antigo podestá de Bastia an [[1724]] i depuis coronel de l eisército sabaudo) cunsegue cumbencer la [[Carlos Manuel III de Cerdeñla]] para que tente, cun apoio de l [[Reino Ounido|británicos]] (que tamien mostrában antresse pula ilha) i de l [[Áustria]]cos, ua spediçon contra Bastia. Antre [[1745]] i [[1748]], cula ajuda anglesa i sabauda, Domenico Ribarola cunsegue poner-se a la cabeça de ls ansurgentes i castigar duramente als Genobeses an Bastia, mas las dibisones antre ls notables corsos minan ls sucessos desta einiciatiba i an [[1748]] Ribarola morre an [[Turín]], adonde se tenie dirigido an busca de nuobas ajudas.
Outra beç an situaçon cumprometida, ls Genobeses boltórun a recorrer la Fráncia, que ambiou la Bastia tropas al comando de l Marechal de Cursay. Este, para alhá de zambolber un papel mediador, puso an marcha na capital de la ilha ua Academie i outras einiciatibas culturales que tenien cumo oubjetibo fomentar la persença de la cultura francesa na ilha. La scessiba fita-cola mostrada por Cursay nesta açon propagandística an fabor de Fráncia ante ls corsos, suscitou las iras de l Genobeses. La República reagiu an [[1753]], solicitando i cunseguindo que l Marechal i sues tropas saíssen de la ilha. Anquanto, alguns sicarios la salário de Génoba assassinában al cabeça rebelde, Gian Pietro Gaffori.
Estas redadeiras açones se ancuadran ne l marco de l zambolbimiento de la [[Guerra de sucesson austriaca]] que, antre outras cousas, lheba a la acupaçon de Génoba puls eisércitos austriacos (cul famoso eipisódio de l [[Gioban Battista Perasso|balilla]], an dezembre de [[1746]]), i a nuobos i durísimos cuntratiempos para la República, ampobrecida, ambadida i inimizada cula [[Casa de Saboya]] i oubrigada la se aliar cun Fráncia.
== La Córsega andependiente de Pasquale Paoli ==
[[Fexeiro:Richard Cosway - Pasquale Paoli.png|thumb|200px|Pasquale Paoli. Retrato de Richard Cosway]] [[Fexeiro:Pascal Paoli01.jpg|thumb|200px|Monumiento la Pasquale Paoli an [[Eile-Rousse]] (sul de Córcega).]]
Depuis de l assassinato de Gaffori ls ansurretos demorórun quaije dous anhos an eileger un nuobo xefe. A eileiçon de muitos notables de la zona Norte de l Cismonte, quiçá tamien para nun reabibar ribalidades lhongamente cunsulidadas na ilha, recayó ne l moço (30 anhos) [[Pasquale Paoli]], filho de [[Giacinto Paoli|Giacinto]], que se tenie silado an [[Nápoles]] an [[1739]]. Pasquale, que tenie 14 anhos al deixar Córcega, nesse tiempo se tenie cumbertido an oufecial de l rei de Nápoles (i feturo rei de Spanha) [[Carlos III de Spanha|Carlos de Borbón]] i prestaba serbício an [[Porto Azzurro|Porto Lhongone]] na [[Ilha de Eilba]].
Formado ne l ambiente eilustrado de l Nápoles de [[Antonio Genobesi]] i [[Gaetano Filangieri]], Pasquale Paoli (que lhebaba tiempo se preparando para tornar a la ilha i zampenhar un papel dirigente) dou un giro decisibo a la rebolta corsa: Paoli cumbertiu-la na purmeira outéntica reboluçon burguesa de Ouropa, i sue ye la purmeira Custituiçon democrática i moderna, la que regulou la bida de la Córcega andependiente antre [[1755]] i la cunquista francesa de [[1769]].
Paoli chega la Córcega l [[19 de abril]] de [[1755]] i reúne-se cun sou armano Clemente an [[Morosaglia]] i, antre l [[13 de júlio|13]] i l [[14 de júlio]] de [[1755]], ye proclamado "Giral" de la que yá se definia cumo la Nacion corsa. A eileiçon zambolbe-se cerca de l cumbento franciscano de San Antonio de Casabianca. Emanuele Matra, notable de la region de [[Alerie]], reúne an torno del a un grupo de adbersairos de l partido de Paoli, i nun acata la eileiçon, pul que cedo se ampeça ua outéntica guerra cebil.
Matra, apoiado puls genobeses fui derrotado an nobembre pul recén eileito Giral de la Nacion, que segundo l cónsul francés an [[Bastia]] staba apoiado puls [[Reino Ounido|británicos]], i fui çterrado. Anque deste sucesso, Paoli terá inda que se anfrentar durante anhos a nembros de la família Matra i la sous aliados.
Antre l [[16 de nobembre|16]] i l [[18 de nobembre]] de [[1755]] reúne-se la Cunsulta giral an Corte (que tenie passado a ser capital de l stado corso), Paoli promulgó la [[Custituiçon de Córcega (1755)|Custituiçon de Córcega]], que tenie an cunta la strutura anstitucional anterior, i la perfecionaba i melhoraba, anque que tenien que adecuarse a la situaçon de eimergéncia, de isolamiento geográfico, de guerra i de falta dun outéntico reconhecimiento anternacional de l nuobo stado que anstituía i regulaba, i cuntribuiu la que Paoli se fazisse mui popular ne ls ambientes eilustrados de to Ouropa i antre ls quelonos angleses ansurretos que formaran ls [[Stados Ounidos]] i sue Custituiçon.
La Custituiçon corsa chamou la atençon de to [[Ouropa]] por sou scepcional ónus de inobaçon i Paoli solicitou para perfecionarla la colaboraçon de [[Jean-Jacques Rousseau]]. L filósofo [[Genebra (Suiça)|ginebrino]] respundiu afirmatibamente la este telifonema i redigiu sou "Porjeto de Custituiçon para Córcega" ([[1764]]).
La Custituiçon atribuía al ''Giral'' un special papel, parecido an ciertos aspetos, dado que staba-se nua situaçon de guerra cuntinada, a la dun ''[[ditador]]'' na República [[Antiga Roma|romana]], junto a un Cunseilho de Stado eiletibo que respundia als percípios de colegialidad i de rotación, seguindo un squema que se anspiraba ne l modelo municipal de Eitália. Trataba-se pus dua spece de çpotismo eilustrado, ne l que a la mássima outoridade se superponía al cuntrole asambleario i botado nua açon reformadora anspirada ne l sprito de las [[Eilustraçon|luzes]].
Las rebeliones anárquicas anternas, nunca acabadas, junto a la custante amenaça sterior, lhebórun al zambolbimiento dun sistema judicial, sebero i anflexible (que se fazerá famoso cumo ''Justícia paolina'') i a ua notable presson fiscal, ounida a un cuntino i quaije desesperado sfuorço de zambolbimiento agrícola, eiquenómico (an [[1762]]) Córcega acuñará sue própia moneda) i comercial i se dotou dua frota própia, cula bandeira de la ''Cabeça Mora'', para romper l bloqueio genobés. Tamien cun esse oubjetibo, an [[1758]] Pasquale Paoli fondou l porto de [[Isula Rossa|Isola Rossa]], strategicamente bien posicionado para cortar l tráfico antre Génoba, [[Calbi]] i [[San Fiurenzu|San Fiorenzo]]. Tamien an [[1758]] l abad corso Salbini publicou an Corte, an [[léngua eitaliana|eitaliano]], la ''Justificatiba de la Reboluçon de la Córsega''.
Reduzido l cuntrole Genobés a cuntrolar uas poucas praças fuortes costeras, asediadas cun frequéncia, Paoli dedicou-se cun einergie inesgotable a dar forma i cuncreçon al outoproclamado Stado de Córcega na cada campo, sin squecer nanhun, zde la justícia a la eiquenomie. Tolerante ne l ámbito relegioso (Paoli fomientou la eimigraçon de judius de Toscana), l ''General'' cunseguiu la cunfiança de l clero lhocal, que por outra parte siempre tenie apoiado an sue maiorie als ansurgentes, i buonas relaçones cul [[Baticano]], tamien cula spráncia de que esso podisse lhebar a un reconhecimiento oufecial de la andependéncia corsa.
L nuobo Stado, al eigual que ls surgidos mais tarde de las reboluçones [[Guerra de Andependéncia de ls Stados Ounidos|norte-amaricana]] i [[Reboluçon Francesa|francesa]], se caraterizou por ser un regime cuntrolado pula burguesía isleñla que se tenie zambolbido durante l domínio genobés i mediante ls strumientos democráticos de cumbocaçon periódica de assembléias que, anclusibe ne ls pobos mais pequeinhos, eilegian por sufragio ounibersal sous repersentantes que, reunidos an ''cunsulta'', la sue beç procedian a la renobaçon de ls cargos admenistratibos i políticos la bários nibles, até l Cunseilho de Stado que gobernaba junto al ''General de la Nacion''. Las eileiçones éran por sufragio ounibersal i l boto era un dreito para todos ls residentes lheales al Stado, sin tener an cunta sue nacionalidade de ourige, sou sexo (tamien las mulhieres podien botar) sou stado financeiro ó religion (podien botar todos ls maiores de 25 anhos).
La aspiraçon de la classe de ls notables cumpriu-se i acedírun als altos cargos de l gobierno, na admenistraçon ó na justícia, que les tenien negado siempre pula República genobesa, sin acuolher nunca als corsos an sou [[ouligarquía]], tenie marcado sou própio domínio de la ilha cumo quelónia i probocado la sublebaçon de la Córsega contra sue outoridade.
La admenistraçon lhocal de la ilha, ancabeçada pul ''General'' i l Cunseilho de Stado, que se stablecírun ne l "Palácio Nacional" de Corte, presidie l cuntrole de las porbíncias mediante ''magistrados'' que rializában las funçones de l ''Comissários'' i ''Lhugartenientes'' genobeses (que respundian ante l gobernador de la ilha). Tamien an Corte Paoli fondou, an [[1765]], ua Ounibersidade de Lhéngua Eitaliana (que era la lhéngua oufecial de l Stado) cujo oubjetibo era formar als quadros de l gobierno i la sue classe dirigente, anquanto se preparaba la publicaçon dun outéntico boletin oufecial de l Stado.
Junto a la cunserbaçon de parte de la Custituiçon de l ''Statutos'' de la República lhigur, tamien la nible lhocal tubo ua cunfirmaçon sustancial de buona parte de las anstituiçones eisistentes, ancluindo als ''podestás'', als ''pais de l munecípio'', ls ''capitanes de la milícia'', ls ''pacificadores'' i ls ''guardas'' (florestais). La situaçon de guerra cunduziu a cunsidrar moblizables todos ls homes bálidos. Estes preparatibos melitares son bitales quando, zde [[1764]], ls franceses buoltan a tomar pula fuorça [[Bastia]], [[Ajacio]], [[Calbi]] i [[San Fiorenzo]].
== La cunquista francesa ==
[[Fexeiro:Pont de Ponte Nuovo.jpg|thumb|right|250px|Ruínas de la puonte genobés an Golo coincido cumo Puonte Nuobo, palco de la batailha ganhada pul eisército de Lhuis XV de Fráncia, que marcou l final de la andependéncia de l Stado corso de Pasquale Paoli, l [[9 de maio]] de [[1769]]. La puonte quedou çtruída quaije por cumpleto pul eisército alman que se retiraba para [[Bastia]] an setembre de 1943, cul oubjetibo de frear l abanço de las tropas eitalianas, cun ajuda de la Resisténcia lhocal i de tropas queloniales francesas.]]
Cula chegada de l [[duque de Choiseul]] cumo menistro de [[Luis XV de Fráncia|Luis XV]] se acelerórun las ambiçones yá antigas de Fráncia subre la Córsega.
Fráncia tenie sofrido ua dura derrota na [[Guerra de l siete Anhos]], i tenie perdido todas sues quelónias de América, que cul [[Tratado de Paris (1763)|Tratado de Paris]] de [[1763]] passában a ser cuntroladas puls [[Reino Ounido|británicos]]. Por essa rezon resultaba bital para defender sous antresses ne l Mediterráneo, yá que la poténcia francesa staba amenaçada por [[Spanha]] (que cuntrolaba tamien l [[Reino de las dues Sicilias]]), pula crecente persença británica, cujo antresse por stender sou protetorado la Córcega era coincido puls franceses, i pula stenson de l domínio austríaco na [[Península eitaliana]], cula ancorporaçon la sue sfera de anfluéncia de [[Toscana]] (an adonde se tenie stinguido la dinastía [[Médicis]] i tenie sido sustituída pula dinastía [[Hasburgo-Lhorena]], anquanto la region de [[Lorena]] se ancorporaba al reino de Fráncia).
Marcada Córsega cumo bien stratégico de amportança fundamental para la política mediterránea francesa, Choiseul perfecionó i zambolbiu l porjeto de se apoderar de la ilha la spensas de l genobeses, aparentando ua aliança. La purmeira fase de la ouparaçon cunsistiu an forçar la Génoba a assinar l [[Tratado de Cumpiègne]] an [[1764]], que stablecie l ambio de tropas francesas la Córcega para apoiar la recunquista de la ilha por parte de Génoba, que era quien assumia ls gastos de financiamiento de la ouparaçon.
Ua beç que l eisército francés se apoderou de las cidades costeras de la ilha, Choiseul, an lhugar de atacar decididamente la Paoli, decidiu parlamentar cul ''General'' de l Corsos, cumbinando amenaças i lhoubores por médio de sou eimissário Matteo Buttafuoco, un silado corso que serbia cumo oufecial de Lhuis XV. Paoli resistiu i recusou anclusibe las honras que le oufrecírun subre sou possible feturo papel nua fetura admenistraçon francesa de la ilha. Durante esse tiempo, las tropas de l rei de Fráncia, mantenien l [[alto l fuogo]] i permanecian siguros nas fortalezas genobesas, oumentando assi mui la fatura que Génoba debie pagar por sue persença segundo l Tratado de Cumpiègne, até forçar la ansolbencia por falta de recursos de l genobeses.
Esta situaçon sin salida prolongou-se assi até l [[15 de maio]] de [[1768]], momiento ne l que Choiseul culminou sou praino, fuorçando la Génoba a assinar l [[Tratado de Bersalles (1768)|Tratado de Bersalles]], na que Génoba bendia la Fráncia l território. Las cundiçones desta benda, que acentuou l çprezo de ls corsos para Génoba, fúrun ambiadas la Paoli, para que se submetisse formalmente al rei de Fráncia. Paoli respundiu moblizando a to la populaçon para resistir, cun las armas na mano, als franceses.
Anquanto ls genobeses deixában definitibamente la ilha, l gobierno francés ampeçou debrebe ua campanha melitar. Nun purmeiro momiento las tropas de l marqués de Chaubelin sofrírun ua dura derrota an Borgo an outubre de [[1768]]. Paoli, tratando de ganhar-se l respeito de Fráncia, an beç de masacrar la estas tropas, lhiberou als numerosos prisioneiros franceses caturados. Fráncia respundiu cul ambio la Córsega, la mais tropas cun fuorte apoio de [[artilharie]] a las ordes de l marqués de Baux. La busca desesperada de ajuda anternacional por parte de Paoli nun dou resultado i la campanha melitar francesa se acelerou la percípios de maio de [[1769]], apuntando diretamente pa l quartel giral corso an [[Murato]]. Para tratar de frear este ataque, Paoli outelizou todas las fuorças de las que çpunha, ancluindo un cuntingente de anfantería mercenária [[Almanha|almana]].
La batailha decisiba zambolbiu-se l [[9 de maio]] de [[1769]] an [[Puonte Nuobo]] sul Golo, adonde las milícias corsas fúrun derrotadas pulas fuorças francesas, cun superior capacidade artilheira i apoiadas por çtacamientos de corsos la salário de ls notables ribales de Paoli, que se tenien passado de bando junto als feturos duonhos de la ilha. Anque de la derrota, ls corsos, oubtibírun la admiraçon de to Ouropa pul balor demunstrado na batailha, specialmente antre ls anteletuales eilustrados que bian neilhes l purmeiro zafio abierto al ''Ancien Régime''. [[Voltaire]] screbirá a respeito desta batailha, çtacando l balor de ls corsos que defendírun la puonte, ls ponendo cumo eisemplo de heiroica reibindicaçon de la lhiberdade, anquanto [[James Boswell]], an sue ''Acount of Corsica'' ([[1768]]), trataba la Paoli de nuobo [[Licurgo]].
Paoli cunseguiu scapar dantes de ser caturado i passar la [[Liborno]], zde adonde se trasladou la [[Londres]], cidade na que pudo gozar dun honorable çtino (fui recebido pessonalmente pul rei [[Jorge III de l Reino Ounido|Jorge III]] i dotado cun ua penson), anquanto an Córcega quedaba sou secretairo [[Carlo Marie Buonaparte]] (pai de l feturo amperador [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]], para tratar junto a outros notables de ourganizar resisténcia. La clara bitória melitar francesa, nun oustante, anclinou de modo definitibo la baláncia política pa l lhado de Fráncia i l própio Buonaparte acabou ounindo-se al partido francés.
=== Zde l ''Ancien Régime'' até la la Reboluçon Francesa ===
[[Fexeiro:Oletta-Cvt-St-Francois.jpg|thumb|left|250px|Cumbento de San Francisco acerca de [[Oletta]].]]
L crecimiento deste partido debiu-se an muito a la anteligéncia de l conde de Marbeuf, que yá tenie çtacado delantre de las tropas de Lhuis XV que acupórun la ilha. Mantebe grande parte de l ''Statutos'' genobeses, i fui eilaborando por médio de sentenças i eiditos reales un ''corpus'' lhegislatibo chamado ''Códigos Corsos''.
Treminou-se cun todos ls eilemetos de l stado paolino, ampeçando pula clausura de la Ounibersidade eitaliana de Corte.
Al sportar a la ilha l modelo [[absolutismo|absolutista]] i [[centralismo|centralista]] francés, aboliran-se las antigas assembléias democráticas lhocales (l que fui mui apreciado puls notables lhocales, que cedo gozórun de títalos nobliarios de segundo rango la mudança de sue adeson al nuobo regime), i tamien fúrun eiliminados ls pribilégios de que gozában las cidades costeras, l que seneficou sue ruína zde l punto de bista comercial.
Se censó detalhadamente l patrimonho quemunal i preparou-se un ''Praino Terrier'' cul oubjetibo de que la eiquenomie de la ilha passasse a beneficiar al rei, yá que passaba a fazer parte de sou patrimonho pessona, l que tamien premitiu l relanzamiento de ls antigos prainos de l Banco de San Giorgio para spludir las prainadas costeras (de las que se aprobeitou la ouligarquía lhocal pró-francesa) a la par que l sistema fiscal retomou, racionalizados, ls ampostos genobeses.
La chegada an massa de juízes i admenistradores franceses cumpletou l quadro, fazendo que ls notables lhocales se precipitassen la se submeter al rei de Fráncia para nun se ber apartados de ls postos admenistratibos. Ls resultados de l ''Praino Terrier'' i de la política francesa fúrun scassos ne l terreno pordutibo i zastrosos zde l punto de bista político, porduzindo la [[fame]] nas quemunidades lhocales spropiadas de qualquiera dreito pula ambiçon de ls nuobos propietários. La sola ouparaçon que se pudo cunsidrar un sucesso fui la anstalaçon pacífica an [[Cargese]], de ls quelonos [[Grécia|griegos]] que tenien sido spulsados de Paomie i que se tenien refugiado an [[Ajacio]] durante to la guerra.
Lhoinge de ser streminada, la resisténcia paolista cuntinaba nas muntanhas, i crecie pul desespero de ls camponeses spropiados ante la boracidad de ls notables aliados la Fráncia. Todos ls oupositores al nuobo regime fúrun tachados de [[bandido]]s i [[bandolero]]s i, cumo tales, ferozmente perseguidos. Resultou specialmente sangrenta la represson de la ansurgencia de [[Niolo]], que se tenie rebelado seguindo la alguns nacionalistas: an [[1774]] l marechal de campo Narbonne çtruiu i ancendiou campos i poblacioness, eisecutando i ancarcerando a numerosos rebeldes. A esto seguiran çterros an massa, cul streminio diferido de ls cumbatentes caturados, ambiados a morrer ne ls presídios de [[Tolón]].
=== La Reboluçon francesa i l regresso de Pasquale Paoli ===
Todo esto mantebe biba, tamien antre ls dirigentes inda que nunca se spressasse abiertamente, la nostalgie pul regime de Paoli i ua particular aberson pa l anstaurado pul rei de Fráncia.
Nun ye por tanto de stranhar que Córcega, an adonde se bie mais claramente que an outras regiones la crise de l ''Ancien Régime'', se ancontrasse antre las regiones que se aderiran a la [[Reboluçon francesa]]. Ls corsos apersentórun sous própios ''Cahiers de Doléances'' an [[1789]], tanto mais quanto que grande parte de sue classe dirigente, para alhá de tener dado bida al regime democrático paolino, tenie absorbido ls percípios eilustrados, mui stendidos anton nas ounibersidades eitalianas nas que siempre se tenien formado ls notables corsos.
L entusiasmo suscitado pul derrubamiento de l antigo regime absolutista (que se eidantificaba cula acupaçon francesa) i las grandes spráncias de lhiberdade que parecie ampulsionar la Reboluçon, lhebórun a un segundo praino ls deseios nacionalistas de l corsos, cumo sucederá mais tarde an Eitália i outros lhugares als que chegou l eisército francés "sportando" la Reboluçon.
Essa ouserbaçon splica melhor la solicitaçon perpuosta pul delegado corso Saliceti a la Assemblé Nacional Francesa de enajenar la ilha al patrimonho rial i uní-la a la Corona francesa, passando a depender assi de la nuoba Custituiçon. La anstáncia de Saliceti aprobou-se l [[30 de nobembre]] de [[1789]], ancluindo ua [[anistia]] para todos ls paolistas, ancluindo al própio Pasquale Paoli.
Durante esse tiempo stallaron grabes çtúrbios na ilha i las tropas lheales al rei fúrun derrotadas. Baixo este prisma, cumprende-se melhor la tentatiba, pouco assinalado, inda que seneficatibo, de l rei [[Luis XVI de Fráncia]] la percípios de [[1790]], de lhiberar-se de sou cunflitiba posse, tratando de debolber Córsega la Génoba.
Na primabera de [[1790]] Pasquale Paoli chegou la [[Paris]], an adonde tubo ua calurosa acolhida de quien admirában als oupositores de l [[absolutismo]], antre ls que se ancontraba [[Maximiliano Robespierre]]. Recebido por [[La Fayette]] i pul rei, Paoli cuntinou para Córsega, an adonde fui acolhido triunfalmente, anque sous 21 anhos de ouséncia, i eileito comandante de la Guarda Nacional i Persidente de l Diretorio de l Departamiento francés ne l que se ancluía la ilha. Solo dous anhos dantes, percisamente an Paris, [[Bittorio Alfieri]] tenie dedicado la Pasquale Paoli "''Propugnator magnanimo de' Corsi''" sue tragédia ''Timoleón''.
Ne ls seguintes anhos biran cumo oumentaba la tenson an Córcega, yá que als rebolucionários se oupunhan ls cuntrarrebolucionarios, criando assi ua lhuita permanente, inda que esta situaçon nun zambocou an cumbates sangrentos. Deste período datan alguas cartas de l moço [[Napoleón Bonaparte]], nas que spressaba sue admiraçon por Paoli, i sou çprezo por aqueilhes cidadanos corsos que se oupunhan a la [[Reboluçon Francesa]]<ref>Désiré Lhacroix, ''Stória de Napoleón'', Eiditorial Borocaba, Buenos Aires, 1953 - ''Capítulo III''.</ref>.
Fui sob este clima quando, anquanto an Fráncia crecie l zamcontro antre [[Girondinos]] i [[Jacobinos]], Pasquale Paoli, que tenie aceitado l porjeto girondino dun federalismo republicano cumo marco aceitable al menos temporariamente para sou Córcega, se alineó cun ls purmeiros. La bitória jacobina i l ampeço de l [[Terror (Reboluçon Francesa)|Terror]] an [[1793]], cula eisecuçon de [[Luis XVI de Fráncia|Luis XVI]] marcou la mudança de postura. Depuis de l falhanço dua spediçon lhiderada pul moço [[Napoleón Bonaparte|Napoleón]] cujo oubjetibo era cunquistar [[Cerdeñla]] (recusada por [[Domenico Millelire]]), a la que Paoli se tenie ouposto, se formou un grupo de notables (an cuja purmeira fila stában Saliceti i ls Buonaparte) que propunha la stenson de l regime jacobino na ilha i que deseiaba se lhiberar de l yá idoso ''Babbu'' (pai) de la nacion corsa. La [[Cumbençon Nacional (Reboluçon Francesa)|Cumbençon]] emitiu un decreto de detençon an abril de [[1793]] contra Paoli por ''colaboraçon cul einimigo''.
[[Catadorie:Stória de la Ouropa]]
[[Catadorie:Regiones stóricas]]
tw456xwl8zwtqnun48x0va7khjrrw49
Stória de la Rússia
0
1114
107276
86226
2026-07-21T08:25:02Z
~2026-38935-23
15383
/* Território */
107276
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}
==Slabos de l lheste==
{{Ber artigo percipal|[[Slabos de l Lheste]]}}
Ls '''Slabos de l lheste''' son l grupo étnico que dou ourige als pobos de la [[Rússia]], [[Ucránia]] i [[Bielorrússia|Bielorrúsia]]. Cada ua de las muitas nacionalidades de la Rússia ten ua stória apartada i ouriges cumplexas. Las ouriges stóricas de l stado russo, antretanto, son principalmente aqueilhas de ls slabos de l lheste i de ls pobos [[fino-ugriano]]s assimilados de l nordeste de la Ouropa.
===Habitantes de la planice de l Lheste Ouropeu===
Muitos pobos de dibersas etnias migrórun para la planice central ouropeia. Mas ls [[slabos]], que chegórun más tarde, als poucos se tornórun dominantes.
Mui antes de la ourganizaçon de la Rússia de [[Kieb]], pobos [[ando-arianos]] bibiran na ária que hoije ye la Ucránia. L más coincido destes grupos era l de l [[nómade]]s [[cítio]]s, que acupórun la region de l seclo VI [[Anno Domini|a.C.]] até l seclo II [[Anno Domini|d.C.]] i cuja las halblidade nas guerras i na cabalharie éran notables. Antre l seclo I D.C. i l seclo IX, [[godos]] i nómades [[hunos]], [[abaros]] i [[magiares]] atrabessórun la region an sues migraçones. Anque muitos deilhes tenéren subjugado ls slabos na region, aqueilhas tribos deixórun pouca cousa de seneficatibo. Más amportante neste período fui la spanson de l slabos, que fúrun [[Agricultura|agricultores]], criadores de [[abelha]]s, i tamien [[caça]]delores, [[pesca]]delores i [[Pastoreio|pastores]]. Por buolta de l [[seclo VI]], ls [[slabos]] éran l grupo étnico predominante na planice de l lheste ouropeu.
[[Fexeiro:Despersal of Slavs las of 1900 (1910 map).jpg|thumb|200px|right|Çtribuiçon moderna de las etnias slabas.]]
Pouco se sabe subre la ourige de l slabos. Filólogos i [[arqueologie|arqueólogos]] crénen que ls slabos se stablecírun mui cedo ne ls [[Cárpatos]] ó na region de la atual [[Bielorrússia]]. Por buolta de l anho [[600]], eilhes yá habien se apartado lhinguisticamente an galhos al sul, la oeste i la lheste de la region. Ls slabos de l lheste se stablecírun al lhongo de l [[riu Dniepr]] ne l que ye hoije la [[Ucránia]]; más tarde se [[wikt:t:stender|estender]]an pa l norte de l bal de l [[riu Bolga]], la lheste de la atual [[Moscobo|Moscobo (Moscobo)]], i para oeste, até l norte de las bacies de ls rius [[riu Dnestr|Dnestr]] i Bug, nas atuales [[Moldoba]] i sul de la Ucránia. Ne ls seclos [[seclo VIII|BIII]] i [[seclo IX|IX]] de la Era Crestiana, muitas tribos slabas de l lheste pagában tributo als ''[[cazares]]'', un pobo de [[léngua turca]] que adotou l [[judaísmo]] ne l final de ls seclos VIII ó IX, i que bibiran al sul de l riu Bolga i ne l [[Cáucaso]].
===Slabos de l lheste i baregues (Bäringar)===
[[Fexeiro:Варяги.jpg|thumb|200px|right|Baregues recebidos por slabos.]]
Por buolta de l seclo IX, guerreiros i comerciantes de la [[Scandinábia]], chamados "baregues" (bäringar), (más quemumente coincidos cumo [[Vikings]]), yá tenien penetrado nas tierras slabas de l lheste. Eilhes ocasionalmente cumbatian l pobo lhocal, coincido por eilhes cumo ''rus'', i outelizában ls bencidos cumo scrabos, ó ''slab''. Acradita-se que ls tenermos "russo" i "slabo" téngan sido cunhados ó adatados puls scandinabos, de ls quales ls tenermos ousados atualmente téngan se oureginado.
==Ls russos de Kieb==
[[Fexeiro:Баян.jpg|thumb|200px|right|Russos de Kieb.]]
{{Ber artigo percipal|[[Prencipado de Kieb]]}}
L purmeiro stado [[eslabos|slabo]] na region fui l Rus' de [[Kieb]]. Antigas sagas [[Eislándia|eislandesas]] i [[runas]] chaman l território russo de "Gardariki" (Tierra de las cidades), más tarde coincidas puls nomes de "Pequeinha Rússia" (= [[Ucránia]]) i Grande Rússia. D'acuordo cun estas sagas, l paíç staba debedido an trés partes percipales: Holmgård ([[Nobgorod]]), Könugård ([[Kieb]]) i Palteskja (Polatsk). La region de Kieb era cunsidrada a melhor tierra de to l paíç. L território fura destas trés porçones era bisto puls noruegueses cumo a tierra de l [[tártaros]]. Sportaçones de scrabos, piels, mel i cera cuntribuíran pa l crecimiento de Kieb i de Nobgorod. Las dues cidades ribalizában cun outras cidades ouropéias an tamanho, riqueza i belezas arquitetónicas.
An 988 la region adotou l [[cristandade]], cula oufecializaçon de l batismo de habitantes de Kieb por San Bladimir; i, alguns anhos depuis, fui antroduzido l purmeiro código de lheis, chamado de ''"Russkaya Prabda"''. Quando cumparada cun las outras lhénguas de la Ouropa crestiana, nota-se que la lhéngua russa fui pouco anfluencidada pul [[Lhéngua griega|griego]] i pul [[Lhéngua lhatina|latin]] de ls purmeiros scritos crestianos. Esto fui grácias al fato de que l lhéngua slabo (hoije chamado de Slabo Lhitúrgico) fui diretamente ousado na lhiturgie zde anton.
L nome "Rus", que dou ourige la "[[Rússia]]" probablemente ben de la palabra [[Léngua finlandesa|finlandesa]] "Ruotsi" i de la [[Léngua stoniana|estoniana]] "Rotsi", que por sue beç deriban de "Ródr", remadores. Ne l finlandés atual, "Ruotsi" quier dezir Suécia. L seneficado de ''Rus'' ye tema de debates, mas la berson más aceita ye de que era ua forma quemun de ls bikings se outodenomináren quando bibian fura de sue tierra natal, an cumpanha de outros pobos.
==Bulgária de l Bolga==
[[Fexeiro:Anterro of russian noble by Siemiradzki.jpg|thumb|200px|right|Anterro de Eigor, l Bielho.]]
{{Ber artigo percipal|[[Bulgária de l Bolga]]}}
'''Bulgária de l Bolga''' ó '''Bulgária Bolgaica''' ó '''Bolga-Kama Bolghar''' fui un stado stórico que eisistiu antre ls seclos [[seclo VII|BII]] i [[seclo XIII|XIII]] al redror de la cunfluéncia de ls rius [[riu Volga|Bolga]] i [[riu Kama|Kama]] ne l lhocal hoije abrangido pula [[Rússia]]. Atualmente, son cunsidradas çcendentes de la Bulgária de l Bolga an tenermos territoriales i étnicos las Repúblicas de l [[Tartariston]] i [[Chubáchia]].
===Ourige===
Anformaçon de purmeira mano subre la Bulgária Bolgaica ye mui sparsa. Cumo nun subrebibírun outénticos registros búlgaros, la maiorie de nuossa anformaçones bénen de fuontes cuntemporáneas árabes, persas, russas i andianas. Alguas anformaçones saíran de scabaçones.
Pensa-se que l território de la Bulgária Bolgaica fura oureginalmente colonizada por pobos fino-úgricos. Ls búlgaros chegórun na ária aprossimadamente an [[660]], comandados por Kotrag Khan, filho de Kubrat. Alguas tribos búlgaras, inda assi, cuntinórun la abançar na direçon oeste i apuis de muitas abinturas se stablecírun al lhongo de l [[riu Danúbio]], ne l que ye hoije coincido cumo [[Bulgária]], aonde fúrun assimilados puls slabos, adotando un lhéngua slabo de l sul i la fé crestiana ourtodoxa ouriental.
Alguns académicos acraditan que ls Búlgaros de l Bolga fúrun submetidos al grande [[Ampério Khazar]]. An algun período de l final de l [[seclo IX]] l porcesso de unificaçon ampeçou, i la capital fui stablecida an [[Volgar]] (tamien pronunciada ''Bulgar''), 160 quilómetros la sul de la atual [[Kazan]]. Inda assi muitos académicos dubidan se tal stado podie assegurar andependéncia de l [[Ampério Khazar|Khazares]] antes de [[965]], quando fúrun aniquilados por Sbyatoslab de la Rússia an [[965]].
===L grande minarete an Bulgar===
[[Fexeiro:Keçe manara.JPG|thumb|200px|right|Grande Miranete an Bulgar.]]
Oubjetibando promober a unificaçon antre las tribos guerreiras i para oubtener un fuorte aliado an sue lhuita contra ls Khazares, Almas Khan de la Bulgária de l Bolga screbiu ua carta al caliga de Bagdá pedindo-lo homes lhetrados i relegiosos que podien lher l [[Coron|Alcoran]] i custruir [[mesquita]]s. Ne l die [[11 de maio]] de [[922]] l khan recebiu l missionário de [[Bagdá]] [[Ahmad ibn Fadlan]], i 4 dies depuis ua assembléia tribal proclamou l [[Eislan|Eislamismo]] cumo la religion oufecial de l Stado.
===Heiyday===
Grande parte de la populaçon lhocal era cumpuosta por pobos turcos, dentre eilhes ls [[Suares]], [[Barsils]], [[Bilars]], [[Baranjar]]s i parte de l [[Burtas]] (segundo [[ibn Rustah]]). Çcenden de l búlgaros de l Bolga ls atuales chubases i tártaros de l médio Bolga, anque eibidéncias lhenguísticas sugeriren que ls chubases pertencian a un ethnos turco más antigo, que puode ser conetado als [[hunos]]. Outra parte cumprende tribos finesas i magiares.
L lhíder de la Bulgária de l Bolga era chamado de ''eiltäbär'' (alguas bezes ''[[eilteber]]''). Apuis de la islamizaçon sou títalo passar a ser ''sheikh''. Eiltebers coincidos ancluen: ''[[Alnış]] (Almas), Mikail bine Cäğfär (Mikaul ibn Jafar), Mö'mi bine Äxmäd (Mumin ibn Ahmad), Mö'min bine ál-Xäsän (Mumin ibn al-Hasan), Talib bine Äxmäd (Talib ibn Ahmad).
Comandando l [[riu Bolga]] an sou médio curso, l reino cuntrolou grande parte de l quemércio antre la Ouropa i Ásia antes de las [[Cruzadas]], que fizo cun que outras rotas comerciales cuncorrientes surgissen. La capital, Bulgar (''Bolghar''), era ua cidade , ribalizando an tamanho i riqueza cun ls grandes centros de l Mundo Islámico. Parceiros comerciales de Bolghar ancluían [[bikings]], [[Bjarmland]], [[Yugra]] i [[Nenets]] al norte de [[Bagdá]] i [[Custantinopla]] al sul, i de la Ouropa Oucidental a la [[China]] la lheste. Outras grandes cidades ancluían [[Bilär]], [[Suar]] (Suwar), [[Qashan|Qaşan]] (Kashan) i [[Cukätaw]] (Juketaw). Las atuales cidades de [[Kazan]] i [[Yelabuga]] fúrun fundadas sob fortalezas de frunteiras búlgaras.
Alguas las cidades de la Bulgária de l Bolga inda nun fúrun ancontradas, mas eilhas son mencionadas an fuontes russas. Eilhas son Laşlı (Oshel), Tuxçin (Tukhchin), İbrahin (Bryakhimob), Taw İle. Alguas deilhas fúrun arruinadas durante i apuis de la ambason mongol.
Ls principados russos de l oeste éran . Ne l seclo XI, l reino fui debastado por bários reides russos. Na birada de l seclo XII pa l XIII ls gobernantes de [[Vladimir]] (notablemente [[André l Piedoso]] i [[Bsebolod III]]), querendo defender sues frunteiras ourientales, pilhórun sistematicamente cidades búlgaras. Sob presson slaba benida de l oucidente, ls búlgaros tubírun de mudar sue capital de Bolghar para [[Bilär]].
===Declínio===
Artigo percipal: [[Ambason Mongol de la Bulgária de l Bolga]]
An [[1223]], un çtacamiento abançado de l eisército de [[Genghis Khan]], apuis de passar pul [[Cáucaso]] i sul de la Rússia, aonde derrotou bários eisércitos lhocales, abançou pa l território de la Bulgária de l Bolga, mas tal ataque fui repelido. 13 anhos depuis ls mungóles, sob la lhiderança de [[Batu Khan]] i l general [[Subedei]], boltórun i aneixórun la region de l riu Bolga la sous domínios, ponendo fin al stado búlgaro bolgaico. Cumo resultado la ária de la Bulgária de l Bolga tornou-se parte antegrante de la [[Horda de Ouro]]. Fui debedida an bários principados, alguns deilhes recebindo cierta outomonia.
==Khazária==
La [[Khazária]] fui un zaparecido stado nó-eslabo que eisistiu nas [[stepe]]s antre l [[Mar Cáspio]] i l [[Mar Negro]] i parcialmente al lhongo de l Riu [[Bolga]]. Ye hoije cunsidrado un simblo tradecional de la Rússia, assi cumo la arble coincida an pertués por [[bétula]] ó bidoeiro.
==Ambason mongol==
[[Fexeiro:Golden Horde 1389.svg|thumb|200px|right|Stenson de la Horda de Ouro, sucessora de la Horda Azul de Batu Khan.]]
{{Ber artigo percipal|[[Ambason Mongol de la Rússia]]}}
{{Ber artigo percipal|[[Horda de Ouro]]}}
La '''ambason [[Ampério Mongol|mongol]] de la [[Rússia]]''' fui ua ambason amprendida por un basto [[eisército]] de [[nómada|nómades]] mungóles ampeçada an 1223 contra l stado de la [[Prencipado de Kieb|Rússia Kiebana]], a essa altura fragmentada an bários principados. Tal ambason precipitou la fragmentaçon de la Rússia Kiebana i anfluenciou l zambolbimiento de la [[Stória Russa]], ancluíndo la ascenson de l [[Moscóbia|prencipado de Moscobo]]. Fui la purmeira derrota russa ne l ambierno an sou território.
===Ataque de 1223 i la Batailha de l riu Kalka===
[[Fexeiro:Ybon kremlin.jpg|thumb|200px|right|Batailha de Kulikobo.]]
Al mesmo tiempo que se fragmentaba, la Rússia Kiebana sentiu la inexplicable eirrupçon dua óndia strangeira eirresistible benida de regiones misteriosas de l Stremo Ouriente. Por causa de sous pecados, dezien ls cronistas russos de la época, naciones çconhecidas chegórun. Nanhun conhecie sues ouriges ó de adonde eilhes benien, ó qual religion eilhes praticában.
Após las campanhas contra l Ampério de Khwarezn, an [[1221]] ua tropa mongol lhiderada puls generales [[Jebe Noyon]] i [[Subedei]], nua campanha de reconhecimiento para feturas cunquistas, passórun pul norte de l [[Eiran]] i atrabessórun ls montes [[Cáucaso]], derrotando eisércitos georgianos, polobtsianos, khazares i cumanos. Ne l final de [[1222]] ls dous partiran juntos até l oeste, atrabeç de las stepes, até l Dniestener.
Ls principados slabos de l Lheste associórun ls nuobos ambasores cun ls nómades salbaiges Polobtsianos, que de beç an quando pilhában quelonos russos nas frunteiras mas agora preferian amisade, sendo sou lhíder, Khotian, genro de Mstislab Mstislabich, l Audaç. Propondo ua aliança cun Mstislab contra ls mungóles, dezindo: "Estes terribles çconhecidos ne ls cunquistórun, manhana eilhes eiran cunquistá-los se bós nun beniren ne ls ajudar".An repuosta a esse chamado Mstislab l Audaç i Mstislab Romanobich l Bielho formórun ua lhiga, de la qual tamien aderiran príncepes de outras porbíncias russas tales cumo Kursk,Kieb, Chernigob, Bolínia, Rostob i Suzdal.
Ne l die 31 de maio de [[1223]], ls mungóles, cun un eisército de 25 mil homes, derrotórun ls eisércitos de l bários principados russos na grande [[batailha de l riu Kalka]] (1223), la qual permaneciu até ls dies de hoije na mimória de l pobo russo. Agora l paíç ancontraba-se la mercé de l ambasores, mas, eilhes se retirórun i boltarian solo 13 anhos depuis.
===Ambason de Batu Khan (1236-1240)===
[[Fexeiro:Kozelsk siege.JPG|thumb|200px|right|L cerco mongol la Kozelsk.]]
La basta horda mongol de aprossimadamente 150 mil arqueiros montados, comandada por Batu Khan i Subedei, cruzou l [[Riu Bolga]] i ambadiu Bolga Bulgarie ne l outonho de 1236. Lhebou un anho para acabar cula resisténcia de l Búlgaros de l Bolga, Kypchaks i Alanos.
An nobembre de [[1237]], Batu Khan ambiou sous ambaixadores para la corte de Yuri II de Bladimir eisigindo sue submisson. Ne l més seguinte Ryazan fui cercada. Apuis de seis dies de batailha sangrenta, la capital fui totalmente aniquilada, para nunca más ser restaurada. Alarmado pulas amboras, Yuri II ambiou sous filhos para detener ls ambasores, mas eilhes lhougo fúrun derrotados.
Kolomna i Moscobo fúrun ancendiadas i ne l die 4 de febreiro de [[1238]] Bladimir fui cercada. Trés dies depuis la capital de Bladimir-Suzdal fui tomada i queimada. La família rial pereciu ne l ancéndio, anquanto que l gran-príncepe se retirou pa l norte. Cruzando l Bolga, el reuniu un nuobo eisército, que fui totalmente streminado na [[batailha de l riu Sit]] an 4 de márcio.
An seguida Batu Khan debediu sou eisército an ounidades menores, las quales arrasórun quatorze cidades russas: [[Rostob]], Uglich, [[Iaroslabl]], Kostroma, Kashin, Ksnyatin, [[Gorodets]], Galich, Pereslabl-Zalessky, Yurieb-Polsky, Dmitrob, Bolokolamsk, [[Tber]] i Torzhok. La más defícel de ser caturada fui la pequeinha cidade de [[Kozelsk]], cujo príncepe-nino Titus i sous habitantes resistiran als ataques mungóles por siete sumanas. Cumo la stória diç, sabendo de las amboras de la aprossimaçon mongol, to la cidade de Kitezh cun todos ls sous habitantes submergiu nun lhago,
que puode ser bisto ne ls dies de hoije. Las solas grandes cidades la scapáren de la çtruiçon fúrun Nobgorod i Pskob. Ls russos que migrórun de la region sul de l paíç para scapar de ls ambasores se çlocórun an sue maiorie pa l nordeste, nas regiones de floresta cun tierras pobres antre la ária norte de ls rius Bolga i Oka.
Ne l berano de 1238, Batu Khan i Subedei debastórun la península de la [[Criméia]] i pacificórun [[Mordóbia]]. Ne l berano de [[1239]] [[Chernigob]] i [[Pereyaslab]] fúrun saqueadas. Apuis de muitos dies de cerco, la horda atacou Kieb an dezembre de 1239. Apesar de la fuorte resisténcia de Danilo de la Galícia, Batu Khan tomou dues de sues percipales cidades, [[Halych]] i [[Bolodymyr-Bolynskyi]]. Apuis de aneixáren la Rússia la sous domínios, ls mungóles anton resolbírun "alcançar l redadeiro mar" i ambadiran an [[1241]] [[Polónia]], [[Roménia]] i [[Hungrie|Hungria]]. Depuis desso Subedei staba çcutindo planos de atacar l norte de la [[Eitália]], [[Áustria]] i ls stados germánicos, mas tubírun de recuar debido la muorte de [[Ogodei]].
===L período de l jugo tártaro-mongol===
[[Fexeiro:Tushino.jpg|thumb|200px|right|Ls mungóles fazien ancursones punitibas contra ls principados russos.]]
''Artigo percipal: [[Ancursones punitibas mungóles contra ls principados russos]]''
Neste período ls ambasores benirun para quedar, i custruíran para si mesmos ua capital chamada [[Sarai (cidade)|Sarai]], ne l baixo Bolga, próssimo al [[Mar Cáspio]]. Ande staba l comandante supremo de la [[Horda de Ouro]], cumo era chamada la porçon noroeste de l Ampério Mongol, fixando sous quartel-general dourado i repersentando la majestosidade de sou soberano, l grande khan que bibiu cula Grande Horda ne l bal de l Orkhon de l [[Amur]]. De alhá subjulgórun la Rússia ne ls próssimos 3 seclos.
L palabra l qual esta sujeiçon ye quemumente chamado, l jugo tártaro ó mongol, sugere eideias dua terrible oupresson, mas na rialidade estes nómades ambasores benidos de la Mongólia nun éran cumo giralmente se supone tan cruéis i oupressibos. An purmeiro lhugar, eilhes nunca colonizórun ls principados russos, i nun tenien mui cuntato cun ls habitantes. Defrente de la dominaçon mongol subre la [[China]] i l [[Eiran]], l domínio mongol subre ls principados russos era andireto, aonde ls príncepes russos pagában anuales tributos a la Sarai.
[[Fexeiro:Vasil IB.jpg|thumb|200px|right|L amperador Basílio IB.]]
An tenermos de religion eilhes éran stremamente tolerantes. Quando aparecírun pula purmeira beç na Ouropa, eilhes éran xamánicos, i naturalmente nun tenien fanatismo relegioso; Mesmo quando adotórun l [[Islamismo]] cuntinórun tolerantes cumo antes, i l khan de la Horda de Ouro, [[Berke]], l purmeiro la se tornar muçulmano, ancentibou ls russos a fundar un bispado crestiano an sue própia capital. [[Nogai Khan]], meio seclo depuis, se casou cula filha de l amperador bizantino, i dou sou própia filha an casamiento a un príncepe russo, Teodoro l Negro. Alguns storiadores russos modernos acraditan que nun houbo ua ambason giral. D'acuordo culs, ls príncepes russos fazirun ua aliança defensiba cula Horda oubjetibando repelir ls ataques de l fanáticos Cabalheiros Teutónicos, que se amostrórun un peligro mui maior a la religion i cultura russa.
Esto repersenta l lhado positibo de l domínio tártaro, que tamien ténen l lhado negatibo. Cumo la grande horda de nómades staba acampada na frunteira l paíç ancontraba-se la mercé de ambasones por ua fuorça smagadora de cruéis saqueadores. Tales ambasones nun éran frequentes, mas quando ocorrian causában ua ancalculable quantidade de debastaçones i sofrimentos. Nestes anterbalos las pessonas tenien de pagar un tributo stablecido. De ampeço era colecionado nun bisual tosco i pronto por un eisame de coletores de taxas tártaros, mas a partir de 1259 passou a ser regulado por un censo de populaçon, i finalmente, la coleçon de ls tributos passou a ser ancarregada pul príncepe lhocal, anton l pobo passou la nun tener más un cuntato direto cun oufeciales tártaros.
===Anfluéncia===
[[Fexeiro:Kostromatsar.jpg|thumb|200px|right|La populaçon pede la coroaçon de Miguel Romanob, purmeiro tsar Romanob.]]
La anfluéncia de la ambason mongol ne ls territórios de la Rússia Kiebana fui sin precedentes. Centros tradecionales cumo Kieb nunca se recuperórun de la çtruiçon de l ataque einicial. La República de Nobgorod cuntinou a prosperar. Nuobos centros prosperórun sob l jugo mongol, tales cumo Moscobo i Tber.
Ls storiadores debatírun la anfluéncia a lhongo prazo de l domínio mongol na sociadade russa.
Ls mungóles fúrun culpados pula çtruiçon de la Rússia Kiebana, la fragmentaçon de la antiga nacionalidade russa an trés cumponentes i la antroduçon de l cunceito de "çpotismo ouriental" na Rússia. Mas alguns storiadores cuncordan que la Rússia Kiebana nun era ua antidade homogénea, seia ne l nible político, étnico ó cultural, i que ls mungóles solo acelerórun l porcesso de fragmentaçon que ampeçou antes de la ambason. Outros áchan que l jugo mongol tubo un papel amportante ne l zambolbimiento de la Rússia cumo un Stado. Sob domínio mongol Moscóbia, por eisemplo, zambolbiu sue rede postal, censo, sistema fiscal i ourganizaçon melitar.
Cierta mente, puode ser argumentado (i ye) que Moscobo, i susequentemente la Rússia, nun tenerien se zambolbido sin la çtruiçon mongol de la Rússia Kiebana. Ademales, l jugo mongol subre ls restos de Kieb i ls principados subrebibentes cumo l de Nobgorod, forçórun tales antidades a mirar pa l Oucidente an busca de aliados i tecnologie. Eigualmente, rotas comerciales benidas de l Lheste cumo çdobramientos de las "Rotas de la Seda" chegórun als pobos russos, fazendo assi un centro de quemércio de ambos ls mundos. An suma, la anfluéncia mongol, dun lhado çtrutiba al stremo para sous inimigos, tubo un papel seneficatibo a lhongo prazo ne l surgimiento de la Rússia moderna.
==Ampério Russo==
{{Ver artigo percipal|[[Ampério Russo]]}}
<center><gallery>
Eimage:Gerb rosimperii.jpg|Brason cumpleto de l Ampério Russo, aporfilhado an [[1882]]
Eimage:Russian_coa_1882.gif|Brason simplificado de l Ampério Russo
Eimage:Romanob Flag.svg|Bandeira de l Ampério Russo 1858-1883
Eimaige:Russian Ampire 1914 17.svg|Bandeira de l Ampério Russo 1914-1917
</gallery></center>
L '''Ampério Russo''', maior [[ampério]] i maior [[stado nacional]] de todos ls tiempos an [[ária]] (pus an proporçon al mundo coincido de la época, l maior fui l [[Ampério Persa]]) fui fundado ne l [[seclo XIV]], cula derrota de l [[tártaro]]s na [[batailha de l riu Ugra]]. Sue raiç fui prencipado de Moscobo, que lhiderou l porcesso de formaçon de l feturo Stado russo. Spandiu-se até al [[Ouceano Pacífico]] antre ls seclos [[seclo XVII|XVII]] i [[seclo XIX|XIX]] i fui derrubado pulas [[Reboluçon Russa de 1917|reboluçones de 1917]], la segunda de las quales culminou ne l stablecimiento de la [[Ounion de las Repúblicas Socialistas Sobiéticas]].
Giralmente la palabra Ampério Russo ye outelizado para se referir al período de tiempo de la stória russa que ampeça cula spanson ampeçada por [[Pedro I de la Rússia|Pedro I]] (de l [[Váltico]] al Pacífico) até l reinado de [[Nicolau II de la Rússia]], deposto pula Reboluçon Russa de 1917. L Stado russo fui oufecialmente nomeado [[Ampério]] (an [[léngua russa|russo]]: Росси́йская Импе́рия) de [[1721]] la [[1917]].
===Território===
La capital de l [[Ampério Russo]] fui [[San Petersburgo]], que an [[1914]] fui rebatizada cumo '''Petrogrado'''. Al final de l seclo XIX l tamanho de l ampério era de cerca de 22.400.000 kn², abrangendo bastas árias de la Ouropa ouriental i de l norte i centro de la Ásia. Sous lhemites éran l [[Ouceano Ártico]] al norte, l [[Cáucaso]] i las frunteiras cula [[Pérsia]] i [[Afeganistan]] al sul, l [[Ouceano Pacífico]] i las frunteiras cula [[China]], [[Coreia de l Sul|Coréia]] i [[Japon]] la lheste i la oeste ls montes Cárpatos, adonde fazie frunteira cula [[Almanha]] i la [[Áustria-Hungria]]. L Ampério Russo inda chegou a cuntar cun un território na América, l [[Alasca]], l qual fui an [[1867]] bendido als [[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]].
An sou apogeu l Ampério Russo ancluía, para alhá de l território russo atual, ls stados bálticos ([[Lituánia]], [[Letónia]] i [[Stónia|Estónia]]) , la [[Finlándia]], [[Cáucaso]], [[Ucránia]], [[Bielorrússia]], buona parte de la [[Polónia]] (antigo reino de la Polónia), [[Moldábia]] ([[Bessarábia]]) i quaije to la [[Ásia Central]]. Tamien cuntaba cun zonas de anfluéncia ne l [[Eiran]], [[Mongólia]] i norte de la [[China]].
An 1914 l Ampério Russo staba debedido an 81 porbíncias (''guberniyas'') i 20 regiones (''oublasts''). Bassalos i protetorados de l Ampério ancluían ls Canatos de [[Khiba]] i [[Bukhara]] i, depuis de 1914, [[Tuba]].
====Na 1ª Guerra Mundial====
[[Fexeiro:Triple Entente.jpg|thumb|200px|right|Alegoria de la Tríplice Entente.]]
Na [[Purmeira Guerra Mundial]], l '''Ampério Russo''' se ouniu a la Triplice Entente, na qual habie ls países Fráncia i Anglaterra, contra la Tríplice Aliança, formada por Almanha, Áustria-Hungrie i l Ampério Turco-Otomano. La Rússia tenie antresse an oubtener un acesso al Mar Mediterráneo, i para esso pretendia aneixar, sob la justificatiba de proteger ''pobos slabos armanos'', la península balcánica i ls streitos de [[Bósforo]] i [[Dardanelos]], anton sob domínio de l moribundo [[Ampério Outomano|Ampério Otomano]]. Mas la partecipaçon russa na 1ª Guerra Mundial fui zastrosa, sofrendo houmilhantes derrotas para la Almanha, abandonando la guerra an [[1917]] cula assinatura de l [[tratado de Brest-Lhitobsk]].
===Populaçon===
[[Fexeiro:Samokish Felten - Ural Cossaks.jpg|thumb|200px|right|Cossacos de l Urales.]]
D'acuordo cul censo de 1897 sue populaçon era próssima de l 128.200.000 de habitantes, sendo que la maiorie deilhes (93,4 milhones) bibia na Rússia Ouropéia. Cumo nun poderie deixar de ser, habie grande dibersidade étnica ne l Ampério Russo. Más de 100 defrentes grupos étnicos bibian al lhongo de l território russo, sendo que la etnia russa cumprendia cerca de 45% de la populaçon.
===Organizaçon política===
L Ampério Russo era ua monarquia heireditária lhiderada por un amperador outocrático ([[tsar]] ó czar) de la dinastie Romanob. La religion oufecial de l Stado era l cristandade ourtodoxo, repersentado pula [[Eigreija Ourtodoxa Russa]]. Ls sujeitos de l Ampério fúrun apartados an stratos (classes) coincidas cumo "dboryanstbo" (nobreza) , clero, comerciantes, cossacos i camponeses. Inda ls natibos de la Sibéria i Ásia Central fúrun oufecialmente registrados nua classe chamada "inorodsty" (strangeiros).
===Simbologie===
[[Fexeiro:Greater_Coat_of_Arms_of_the_Russian_Empire_1700x1767_pix_Igor_Barbe_2006.jpg|thumb|200px|right|Brason cumpleto de l Ampério Russo i sous bassalos.<small>'' Presented drawing of Artist Igor Barbe, 2006, [http://upload.wikimedia.org/wikipedia/commons/a/af/Greater_coat_of_arms_of_the_Russian_empire_IGOR_BARBE_1500x1650jpg.jpg "Greater Coat of Arms of the Russian Empire" 1882-1917] ''</small>]]
'''L Stado Russo, un eisemplo de simbolismo al lhongo de seclos'''
La águila bicéfala chegou al scudo de la [[Rússia]] an 1452, probeniente de [[Roma]]. Naqueilha época l mundo crestiano bibia tiempos defíceles cula recente [[tomada de Custantinopla]] puls Turcos, que, cula derrubada de Vizáncio, seguiran para acupar la [[Grécia]] i antrar cada beç más ne l [[Mediterráneo]] colocando an xeque la eisisténcia de la soberanie eitaliana i cun esso l própio [[Baticano]].
L [[Papa Paulo II]] tenie anton un solo recurso para se defender, la família de Tomás Paleólogo, armano de l redadeiro amperador bizantino, muorto durante a tomada de Custantinopla, habie se silado an Roma. Tomás tenie ua filha, la princesa Sofia. L Papa querie que eilha se casasse cun ua pessona anfluente, capaç de fortalecer l papel de Roma naquel período cunturbado.
Percurando ua aliança faborable, l Papa treminou por outar pula [[Moscóbia]], adonde reinaba l Gran-Príncepe [[Iban III]]. L príncepe, que cuntaba cun 20 anhos yá tenie sido casado i era biúbo. L Papa staba cumbencido que l sou eibentual segundo casamiento cula heirdeira de l trono de [[Bizáncio]] por cierto l lhebarie a recunquistar Custantinopla nua guerra cun ls turcos. Assi, fui arranjado l casamiento antre ls dous moços, casamiento esse que tornaba l príncepe russo heirdeiro i suserano dun eimenso território de adonde, seclos antes, la Rússia antiga recebira la "luç de l cristandade".
La peça más amportante de l anxobal de Sofia era l Scudo de Vizáncio - la águila bicéfala de l carimbo de l redadeiro amperador, simbolizando la andependéncia i l domínio subre las partes ouriental i oucidental de l Ampério (por esso las dues cabeças). La águila bicéfala cun dues corona fizo admirar ls russos debido a la sue fuorça enigmática.
Nun fui por acauso que, nas purmeiras décadas, l scudo nun sofriu alteraçones, menos ua que benerie a ser antroduzida por [[Iban IB de la Rússia|Iban IB]], l Terríbel. L Czar mandou colocar ne l peito de la águila bicéfala ua eimaige de l padroeiro [[San Jorge]], cumbatendo un dragon<br style="clear:both;">
Assi l brason russo tornou-se más assustador por tener las eimaiges de 5 cabeças ( dues de la águila, ua de l cabalho, ua de l dragon i ua de l cabaleiro). Mas mesmo assi, al lhongo de 4 seclos, ls soberanos russos fazirun outras alteraçones ne l brason. Las asas i ls bicos de la águila quedórun abiertos, sendo-les colocados nas garras l cetro i la sfera, simblo de l poder<br style="clear:both;">
Fúrun acrescidos detalhes cumo las trés corona colocadas arriba de la cabeça de las águilas simbolizando la [[Santíssima Trindade]] (Dius Pai, l Filho i l Sprito Santo).<br style="clear:both;">
[[Pedro, l Grande]] decidiu ornamentar la águila cula más alta cundecoraçon de la Rússia, la orde de l Santo Apóstolo André, cujo colar fui zenhado al redror de l scudo de San Jorge i cuja fita azul fui colocada criando ua ounion antre las trés corona. Para alhá desso l Amperador mandou pintar la águila de preto (a quelor de la coraige, segundo l simbolismo russo) yá que la águila dourada simbolizaba más la eideia de proteçon de l lhar i nun de spanson.<br style="clear:both;">
Ne l ampeço de l seclo XIX, l [[Amperador Alexandre I]], depuis de se apoderar dun terço de l heimisfério norte, ourdena retirar l cetro i l orbe i ls sustituir por setas-relampagos, corona de lhouros i tochas. L nuobo brason prometie paç i [[eiluminismo]] para sous súditos anquanto als inimigos ls relámpagos de la retaliaçon an causo de agresson.<br style="clear:both;">
L redadeiro Amperador Russo, [[Nicolau II]] mandou colocar ne l scudo ls simblos de tranquilidade i paç, nas asas surgiran ls scudos de l 6 territórios aneixados - ls reinos de [[Kazan]], Astrakhan, [[Sibéria]], [[Polónia]], [[Finlándia]], i Heirsoness. De tan "pesado" ls detratores de l Ampério dezien que tenien ampresson que la águila jamales lhebantarie bóo para agredir.<br style="clear:both;">
Cula rebirabolta de la stória russa i la chegada de ls quemunistas al poder, ls simblos de l antigo regime son abolidos i un nuobo brason ye feito para la anton [[URSS]]. Ne l nuobo brason passou a repersentar ua eimaige de l Globo, por detrás de l qual ascendia l "Sol de nuobas bitórias". Arriba, ancontraba-se la fouce i l martielho, simblo de la ditadura de l [[proletariado]], ancimado por ua streilha de cinco puntas, simblo místico de la onipoténcia. La streilha era, de fato, un senhal cabalísto de l centro de l ouniberso an spanson.<br style="clear:both;">
Apuis de l çmonte de la URSS un nuobo brason fui criado pa l Stado Russo, einicialmente, lhougo apuis de l fin de la URSS la fouce i l martielho fúrun sustituídas por ua águila bicéfala sin corona, cetro, sfera i cun ls bicos cerrados, rezon pula qual ls críticos la apelidórun la águila de "pobre galhinha". Mas, passado algun tiempo, l nuobo outor de l scudo, Eibgueni Ukhnaleb, debolbiu-le ls atributos einiciales. Oufecialmente l nuobo scudo fui adotado an Dezembre de 2000. Hoije an die, por paradoxal que pareça l brason de l paíç, ua república democrática federatiba, ten la aparéncia de las armas dun regime monárquico. Todabie, ls simblos ten un seneficado defrente. Sob l panho de fondo burmeilho de l scudo heiráldico, la águila bicéfala ye ancimada por dues corona pequeinhas i ua grande. Las corona stan lhigadas por ua fita. La águila sigura na garra dreita l cetro i na squierda la sfera. Ne l peito ye repersentado l scudo de Moscobo cun un cabalheiro prateado de túnica azul trespassando cun ua lhança un dragon negro. L seneficado desso ye que la Rússia, cumo antes, ancontra-se sob la defesa de la Santíssima Trindade, acradita an Dius, ne l Poder i na Pátria. Las fuorças stan boltadas para mantener l sou território. La Rússia ye oubediente a la Lhei i a la Justícia, nun amenaça naide, tenendo antençones puras (cumo la prata). A quelor azul simboliza l serbício, anquanto la lhança ourientada para baixo quier dezir la lhuita contra l mal, que son ls pecados i las calamidades i nun las pessonas ó Stados.
==Reboluçon Russa==
[[Fexeiro:Lheninpostener.jpg|thumb|200px|right|Lhenin, lhíder de la Reboluçon de outubre de 1917.]]Un parlamento, la [[Dua]] fui stablecido an [[1906]], mas la agitaçon política i social cuntinou i fui agrabada durante la [[Purmeira Guerra Mundial]] pulas derrotas melitares i scasseç de quemidos. Las reboluçones de febreiro i de outubre (beija ''[[Reboluçon Russa]]'') lhebou ls [[bolchebique]]s al poder an [[1917]].
An [[15 de nobembre]] de [[1917]] ls [[bolchebique]]s promulgórun la ''Declaraçon de Dreitos de ls Pobos de la Rússia'' que se tornou la base lhegal para la [[secesson]] de dibersas partes de l ex- Ampério Russo. Muitos daqueles territórios andependientes fúrun más tarde reincorporados cumo repúblicas de la [[Ounion Sobiética]].
==Guerra Cebil Russa==
[[Fexeiro:Bolshbeki killed at Bladabostak.jpg|thumb|200px|right|Bolchebiques muortos pul Eisército Branco na guerra cebil.]]
{{Ber artigo percipal|[[Guerra Cebil Russa]]}}
La '''guerra cebil [[Rússia|russa]]' '' fui un [[guerra cebil|cunflito armado]] que eclodiu an abril de [[1918]] i treminou an [[1922]]. Durante este período, [[eisército]]s i [[milícia]]s de dibersos matizes políticos se anfrentórun cul oubjetibo de amplantar sou própio sistema. Las partes an cunflito ancluiran ex- generales [[Tzar]]istas, republicanos lhiberales (ls [[cadetes]]), l [[eisército burmeilho]] ([[bolchebique]]), milícias [[anarquistas]] (l [[Reboluçon Ucraniana|Eisército Ansurgente Makhnobista]]) i tropas de acupaçon strangeiras. L Eisército Burmeilho fui l solo bencedor de l cunflito, apuis de l qual fui criado l [[Ounion Sobiética|Stado Sobiético]], sob lhiderança ancontiste de l [[bolchebiques]].
Aprobeitando-se de l berdadeiro caos an que l paíç se ancontraba, las naciones aliadas de la [[purmeira guerra mundial]] resolbírun anterbir a fabor de ls brancos (Tzaristas i lhiberales). Tropas anglesas, francesas, amaricanas i japonesas zambarcórun tanto nas regiones oucidentales ([[Criméia]] i Georgie) cumo nas ourientales (acupaçon de [[Vladibostok]] i de la Sibéria Ouriental). Sous oubjetibos éran: derrubar l gobierno bolchebique (que era pula paç cula [[Almanha]]) i anstaurar un regime faborable a la cuntinaçon de la Rússia na guerra; mas talbeç sou oubjetibo maior fusse eibitar la "cuntaminaçon" de la Ouropa Oucidental puls eideales quemunistas - dende la spresson outelizada por Clemenceau, Persidente de la Fráncia - de "cordon sanitaire".
Ne l terreno eiquenómico, debido la situaçon de eimergéncia i pul própio ímpeto rebolucionário, l partido bolchebique anstituiu l "[[quemunismo de guerra]]". L denheiro i las lheis de l mercado fúrun abolidas, sendo sustituídos por ua eiquenomie dirigida baseada ne l cunfisco de cereales porduzidos puls camponeses. Naturalmente estas medidas criórun un desestímulo a plantio, lhebando-los la porduziren sclusibamente pa l sustento de sues famílias. L resultado fui catastrófico. Ls centro ourbanos quedórun sin quemidos, probocando un éxodo ourbano - (Petrogrado i Moscobo biran sue populaçon reduzir-se pula metade). La fame de 1921 trasformou-se nua de las maiores tragédies de la Rússia moderna - milhones perecírun.
===Rebeliones de Júlio de 1918===
An [[6 de júlio]] de [[1918]], apuis de l assassinato de l ambaixador alman an [[Moscobo]], [[Conde Wilheln bon Mirbach]], seguiran-se ua série de lhebantes i rebliones por parte de ls anarquistas russos contra l recén anstaurado gobierno bolchebique i tamien l eisército branco. Estes lhebantes tubírun maior projeçon até l fin daquel mesmo més, mas se stendírun até [[30 de dezembre]] de [[1922]].
Tales acuntecimentos, por alguns agrupados an torno de l cunceito de Reboluçon de 1918, ampeçórun-se durante l ''Quinto Cungresso de ls Sobiets de To Rússia'', ne ls quales ls çcursos antibolchebiques de ls anarquistas i de l [[socialistas-rebolucionários]] nun recebírun apoio de la maiorie de l delegados. Derrotados ne l cungresso, ls anarquistas i ls socialistas-rebolucionários decidiran sabotar l [[Tratado de Brest-Lhitobsk]] arrastrando la Rússia Sobiética a ua guerra cula Almanha assassinando l ambaixador alman an Moscobo.
==Ounion Sobiética==
[[Fexeiro:BE-day-parade-moscow.jpg|thumb|200px|right|Parada melitar an Moscobo an 1945.]]
{{Ber artigo percipal|[[Ounion Sobiética]]}}
L colapso de l gobierno [[tsar]]ista fui seguido de la spulson de la classe de propietários de tierras, i de la dibison de tierras antre famílias camposinas. Camponeses pobres i médios an giral nun se beneficiórun de la redadeira, até que [[Lénin]] anunciou la Nuoba Política Eiquenómica ([[NEP]]), que puso un fin a la requisiçon de quemido por parte de l gobierno adotada durante la [[guerra cebil]]. Camponeses comerciában la maiorie de sous perdutos la précios lhibres durante ls anhos de la NEP.
Depuis de la muorte de l lhíder rebolucionário i fundador de la Ounion Sobiética, [[Lénin|Bladimir Lhénin]] an [[1924]], [[Josef Stalin]] eimergiu cumo lhíder, ancontiste apuis de [[Leon Trotsky]] tener sido silado de la Ounion Sobiética an [[1929]].
Sob l comando de Stalin, que sustituiu la NEP de Lhénin por planos quinquenales i por coletibizaçon de las huortos, la Ounion de las Repúblicas Socialistas Sobiéticas, ó Ounion Sobiética (stablecida an [[1922]]) se tornou ua amportante poténcia andustrial, mas cula eiliminaçon de la ouposiçon política durante ls anhos 30 atrabeç de spurgos. Stalin atacou la [[Polónia]] die [[17 de setembre]] de [[1939]]. De 1939 até [[1941]], ls russos deportórun 500000 polacos (ls funcionários públicos, la nobreza polaca, ls padres i ls rústicos más ricos) para la [[Sibéria]]. Tamien matórun 30000 ls suldados poloneses an Katyn, Ostaszkowo i Charkow. An [[1941]] la [[Almanha]] atacou ls territórios sobiéticos. Cul fin de la [[Segunda Guerra Mundial]], la Ounion Sobiética eimergiu cumo ua de las dues superpoténcias mundiales, posiçon mantida durante quatro décadas atrabeç de l fortalecimiento melitar, ajuda técnica i melitar la países an zambolbimiento i pesquisa científica, specialmente an tecnologie espacial i de armamentos. Tensones crecentes antre la Ounion Sobiética i ls [[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]], la outra superpoténcia i ex- aliada sue na guerra contra l eixe [[Nazismo|Nazi]]- [[Fascismo|Fascista]], lhebou a la chamada [[Guerra Frie]].
An meados de la [[década de 1980]], l Secretairo-Giral de l Partido Quemunista, [[Mikhail Gorbacheb]] promobiu las chamadas ''[[glasnost]]'' (abiertura) i ''[[perestroika]]'' (restruturaçon eiquenómica). Ancontros de cúpula Stados Ounidos-URSS an [[1986]] i [[1987]] i un ancontro antre l anton persidente norte-amaricano [[Ronald Reagan]] i Gorbacheb an fines de [[1988]] promobírun la reduçon de armamientos de ambos ls países na [[Ouropa]].
==Federaçon Russa==
{{Ber artigo percipal|[[Stória de la Rússia pós-sobiética]]}}
A la medida an que la anfluéncia de [[Boris Yeltsin]] oufuscaba la de Mikhail Gorbacheb ne l poder na Rússia i la zeintegraçon de ls regimes de eideologie [[socialismo|socialista]] ne l Lheste Ouropeu abançaba, apuis de la chimpa de l [[Muro de Berlin]] an [[1989]], zamcadeou-se la dissoluçon pacífica de la Ounion Sobiética [[1991]] i la andependéncia de la [[Rússia|Federaçon Russa]].
An [[1993]], la Dua se rebelou contra la lhiderança de Iéltsin i se recusou a aprobar las normas custitucionales que outorgában amplos poderes al eisecutibo. L prédio de l parlamiento russo acabou bumbardeado por tanques, por orde de l persidente.
An [[1995]], la República Outónoma de la Tchetchénia, rica an petrólio i passaige oubrigatória de [[oleoduto]]s, proclamou la andependéncia. Rebeldes pegórun an armas i ampeçórun a anfrentar outoridades russas outelizando táticas de [[guerrilha]]. Iéltsin ambiou las fuorças armadas para cumbaté-los, mas las guarniçones numerosas i ls tanques grandes, pesados i lhentos nun cunseguian penetrar nas muntanhas de la region, de relebo acidentado. Assi, l cunflito causou grande númaro de baixas antre ls suldados russos, l que minou la popularidade de l persidente.
An [[1999]], Iéltsin nomeou sou purmeiro-menistro i heirdeiro político [[Vladimir Putin|Bladimir Putin]] cumo bice-persidente. Putin lhançou-se candidato a la persidéncia. Ne l die 31 de dezembre, renunciou de surpresa, fazendo de Putin eimediatamente l nuobo persidente, mesmo antes de las eileiçones. La tática funcionou i Putin recebiu l respaldo posterior nas urnas.
An [[2004]], Putin fui releito pa l cargo.
[[Catadorie:Stória]]
6t5k496ih99sym640d0w0muawwmut4f
Cabo Berde
0
3472
107268
80422
2026-07-21T07:15:28Z
CommonsDelinker
81
Replacing Flag_of_Cape_Verde.svg with [[File:Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · Government standardized ratio is 2:3. For fu
107268
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Flag of Cape Verde (10-17).svg|left|120px|Bandeira de Cabo Berde]] [[Fexeiro:LocationCapeVerde.svg|180px|right|Localizaçon]]
'''Cabo Berde''' ye un paíç [[África|africano]], custituído por un [[arquipélago]] d'ourige bulcánica de dieç ilhas. Stá localizado ne l [[Ouceano Atlántico]], a 640 km l'oeste de la capital [[senegal]]sa, [[Dacar]], i de l [[Cabo Berde (cabo)|cabo que le dá l nome]].
Ua antiga [[porbíncia ultramarina]] [[Pertual|pertuesa]], las purmeiras ilhas de l'arquipélago fúrun çcubiertas an [[1456]] por [[Diogo Gomes]] i [[Albise Cadamosto]] i las seguintes an [[1461]] por Diogo Gomes i [[António de la Noli]]. Cabo Berde alcançou l'andependéncia la [[5 de júlio]] de [[1975]], sendo ua [[república parlamentarista]] [[pluripartidarismo|multipartidária]] zde [[1990]].
Na [[ilha de Santiago]], la maior de l'arquipélago, ls pertueses custruiran la purmeira cidade fura de la Ouropa, [[Ribeira Grande de Santiago]], hoije chamada [[Cidade Bielha]], que se tornou mui amportante ne l [[scrabatura|comércio d'escrabos]]. La posiçon stratégica de las [[ilha]]s, nas rotas que ligában [[Pertual]] al [[Brasil]] i al resto de la [[África]], tornou-las nun antreposto comercial i d'aprobesionamiento, criando tamien ua sociadade caratelizada pula miscigenaçon d'eilemientos ouropeus i africanos.
L pobo cabo-berdiano ye coincido pula sue musicalidade, tenendo zambolbido dibersos géneros própios, cumo la [[morna]], l [[funaná]] i la [[coladera]]. Las ilhas de Cabo Berde ténen poucos recursos naturales i l'agricultura ye mui lemitada pula falta de chubas regulares. Inda assi, las remessas de ls eimigrantes cabo-berdianos spalhados pul mundo, a par de las receitas de l [[turismo]], ajudórun l paíç a antegrar-se na lista de naciones cun un [[Índice de Zambolbimiento Houmano]] médio.
Hoije an die, a par de la [[léngua pertuesa]], ye amplamente ousado l [[crioulo cabo-berdiano]], an porcesso de normalizaçon cun bista a ua possible adoçon cumo segunda [[léngua oufecial]].
== Gastronomie ==
* [[Cachupa]]
* [[Bafa]]
[[Catadorie:Cabo Berde]]
rpkifq6t067lrj2f0j7lk68qchfm569
Mar de Timor
0
3730
107309
88353
2026-07-21T17:27:26Z
CommonsDelinker
81
Replacing Timor_See.jpg with [[File:Timor_Sea.jpg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error)).
107309
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Timor Sea.jpg|thumb|L Mar de Timor]]
[[Fexeiro:Tasiibun.jpg|thumb|L Mar de Timor ([[Timor-Lheste]])]]
L '''Mar de Timor''' ye un cacho d'ouceano antre l'ilha de [[Timor]], debedida antre la [[Andonésia]] i [[Timor-Lheste]], i l [[Território de l Norte]], na [[Oustrália]]. Las augas a lheste son coincidas cumo [[Mar de Arafura]], i a oeste queda l [[Ouceano Índico]]. Giralmente cunsidra-se que l Mar de Timor pertence a este ouceano, mas tamien hai quien l'associe al [[ouceano Pacífico]].
{{rabisco|heidrografie}}
[[Catadorie:Acidentes geográficos de Timor-Lheste|Timor]]
[[Catadorie:Acidentes geográficos da Oustrália|Timor]]
[[Catadorie:Mares de la Andonésia|Timor]]
[[Catadorie:Heidrografie]]
[[Catadorie:Mar]]
1wbgymda2zbv2hvdeuwf93mckbkjntn
Migraçones de ls pobos bárbaros
0
3772
107350
101602
2026-07-22T16:34:22Z
~2026-38935-23
15383
/* */
107350
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}
[[Fexeiro:Karte völkerwanderung.jpg|thumb|330px|Migraçones an la [[Ouropa]] antre ls seclos [[século II|II]] e [[século V|V]]: [[Bisigodos]] (castanho); [[Bándalos]] (berde); [[Lombardos]] (azul); [[Godos]] (burmeilho); [[Ostrogodos]] (castanho-claro); [[Anglos]] (amarielo); [[Hunos]] (prieto).]]
An la [[Stória de la Ouropa]], dá-se l nome de '''ambasones bárbaras''', ó '''período de las migraçones''', ó la spresson [[léngua almana|almana]] '''''Bölkerwanderung''''' [fœlkerbandəruŋ], a la série de [[migraçon]]es de bários pobos qu'acunteciu antre ls anhos [[300]] la [[900]] a partir de la [[Ouropa central|Ouropa Central]] i que se stenderie a to l [[cuntinente (geografie)|cuntinente]]. La refréncia als [[pobo bárbaro|bárbaros]], nome cunhado puls griegos i qu'an [[Léngua griega antiga|griego antigo]] seneficaba solo ''strangeiro'', fui ousada puls [[Ampério Romano|Romanos]] para chamar ls pobos que nun partilhában ls sous questumes i cultura (nin la sue ourganizaçon política),puode anduzir alguns leitores, ancorretamente, na heipótese que las migraçones amplicórun biolentos cumbates antre ls migrantes i ls pobos ambadidos. Inda assi, la stória probou que nin siempre assi fui, yá que ls romanos tamien éran chamados de "bárbaros" (strangeiros) puls griegos i ls pobos migrantes yá coeisistian pacificamente culs cidadanos de l Ampério ne ls anhos qu'antecedírun este período.
Çtacan-se, neste porcesso, ls [[Godos]] (ouriginairos de l sudeste ouropeu), ls [[Bándalos]] i ls [[Anglos]] (de la Ouropa Central), antre outros [[Germanos|pobos germánicos]] i [[slabos]]. Ls motibos que çpoletórun estas migraçones an to l cuntinente son anciertos: talbeç cumo reaçon a las ancursones de ls [[Hunos]], pressones populacionales ó altaraçones climáticas.
Ls storiadores modernos debíden este mobimiento migracional an dues fases. Na purmeira, de [[300]] la [[500]], assistiu-se a ua mobimentaçon de pobos maioritariamente germánicos por to la Ouropa, colidindo, antoce, culas bárias regiones acupadas pul [[Ampério Romano]]. Fúrun ls [[Bisigodos]] ls purmeiros a eclodir cul Ampério — na berdade, ls Besigodos fúrun einicialmente cuntratados para ajudar na defesa de las frunteiras de l Ampério, mas mais tarde serien respunsables pula ambason de la [[península Itálica]]; d'eimediato, seguiran-les ls [[Ostrogodos]], liderados por [[Teodorico l Grande|Teodorico]].
Na segunda fase, antre ls anhos [[500]] i [[700]], assiste-se al stablecimiento progressibo de ls [[Slabos]] na Ouropa de l Leste, tornando-la predominantemente slaba, nun mobimiento ampeçado pula acupaçon de la region de l'atual [[República Checa]].
Ls [[Búlgaros]] éran stablecidos an Ouropa pul [[seclo II]]. Ne l [[seclo IV]] parte deilhes migrou de l [[Cáucaso|Cáucaso de l Norte]] la [[Arménia]]. An [[632]] stablecírun la [[Grande Bulgária]] (''Η παλαιά μεγάλη Βουλγαρία'' ne ls crónicas [[Ampério Romano|romanas]]) ne l território antre l [[Cáucaso]] i l [[Danúbio]]. Ne l [[seclo VII]] Búlgaros migrórun tamien a la [[Babiera]], a la [[Península Itálica]], a la [[Panónia]] i a la [[Macedónia (stória)|Macedónia]]. An [[681]], l [[Reino Búlgaro]] spandiu-se ne ls [[Balcanas]] al sul de [[Danúbio]], i ne l [[seclo IX]] era l brício de l [[Slabo Eclesiástico]] i [[alfabeto cirílico]], que ne ls seclos susequentes fúrun spalhados als stados ouropeus mediebales tales cumo [[Rússia]], [[Croácia]], [[Sérbia]], [[Moldábia]], etc.
Yá scluídos de l período de migraçones, mas inda na [[Baixa Eidade Média]], fórman-se inda mobimientos migratórios, nomeadamente l de ls [[Magiares]], pa la [[Panónia]], i, mais tarde, de ls [[Turcos]] pa la [[Anatólia]] i de l [[Cáucaso]] ([[seclo XI]]), i inda la spanson de ls [[Vikings]] a partir de la [[Scandinábia]], amenaçando l recén-stablecido [[Francos|Ampério Franco]] na [[Ouropa Central]], por [[Carlos Magno]]. Ne l [[seclo VIII]] ls [[árabes]] tentórun ambadir Ouropa de l sudeste, mas fúrun derrotados por Khan Terble de [[Bulgária]] i pul amperador [[Ampério Bizantino|bizantino]] [[Lion III de Bizáncio|Lion III]] an [[717]], i zbiórun sue spanson a la [[Península Eibérica]].
== Circunstáncias ==
Ls lemites de l [[Ampério Romano]] ne l [[seclo IV]], antoce yá debedido an dues metades ([[Ampério Romano de l Oucidente|Oucidente]] i [[Ampério Bizantino|Ouriente]]), fazien frunteira cun bárias culturas nun romanizadas: na [[África]], ls [[Berberes]] i las tribos de l [[Sudan]], la norte, zde la [[Scandinábia|península scandinaba]] an direçon al [[mar Negro]], na region para alhá de l [[riu Reno|Reno]] i l [[riu Danúbio|Danúbio]], ls [[Germanos]], populaçones tipicamente nómadas. Estes pobos fúrun genericamente zeignados puls Romanos cumo [[pobo bárbaro|pobos bárbaros]], nua clara aluson al fato de nun partilháren l mesmo nible ceblizacional i questumes de [[Roma Antiga|Roma]]. Inda assi, estes grupos yá conhecian estes aspetos de l Ampério i, anclusibe, alguns trasitában libremente para drento i fura de las frunteiras. Bárias tribos [[Germánicos|germanas]] se anstalórun pacificamente ne l'anterior de l Ampério, chegando mesmo a antegrar l [[eisército romano]], quier cumo suldados quier cumo [[mercenairo]]s, cuntribuindo reciprocamente na defesa de las frunteiras. Este fenómeno ganhou particular dimenson passado la [[crise de l terceiro seclo]]. Por buolta de l'anho [[400]], 30 ó 50 por ciento de l'eisército romano era cumpuosto de [[mercenairo]]s germánicos. Sin outra salida, alguns grupos bárbaros fúrun alistados ne l'eisército de Roma cumo ounidades anteiras para ajudar na defesa contra outros grupos. Esso fui mui popular durante las guerras cebiles de l [[seclo IV]], quando aspirantes al trono romano percisában liebantar eisércitos debrebe. Essas ounidades bárbaras mantenien sous própios líderes i nun tenien la lealdade i la deciplina de las [[Legion romana|legiones]].
Bibendo an tierras pouco [[fertelidade|férteis]], ls Germanos dedicában-se, subretodo, al [[pastoreio]], ambora, a la data de l cuntato culs Romanos, yá se dedicassen al [[cultibo]] de [[cereal]]es. Las tierras nun cultibadas pertencian a la [[tribo]], anquanto que las casas i mobliairo éran propiadade pribada; las tierras de cultibo éran sorteadas eiquitatibamente d'anho a anho antre las famílias, ambora ne l [[seclo II]] este tipo de propiadade passasse a ser propiadade fameliar, solo alienable pul cunsentimiento de todos ls nembros de la família. Organizában-se politicamente atrabeç dun [[rei]], scolhido dua família particular (cunsidrada d'ourige debina), ambora l'outoridade stubisse formalmente nas manos dua [[assemblé]] d'homes libres i cun eidade suficiente para ousar [[arma]]s. Ne ls tiempos de guerra, era eileito un general que detenie to l poder. Por esta altura, ls Germanos coeisistian pacificamente cul Ampério: ls ferramientas i monedas ancontrados an túmulos germanos proban l'eisisténcia de relaçones comerciales antre las dues ceblizaçones, percipalmente nas regiones antre l [[riu Eilba|Eilba]] i l [[mar Mediterráneo|Mediterráneo]], al longo de l bal de l [[riu Reno|Reno]], i pul [[Riu Bístula|Bístula]] i [[mar Negro]].
Durante l [[seclo III]], ls Germanos tóman cuntato cul [[Cristandade]], probabelmente debido als presioneiros [[Capadócia|capadócios]] liebados a la region de ls [[Godos]]. Cun eifeito, ten-se coincimiento de [[Ulfilla|Ulfila]] repersentar, algures ne l [[seclo IV]], l grande apóstolo deste pobo. Atrabeç de Ulfila, ls Godos adíren al Cristandade na sue forma [[Arianismo|ariana]], cunsidrada [[heiresie|heirética]] na altura. Mas, esta bertente crestiana ir-se-iba difundir debrebe antre ls Germanos, [[Bándalos]], [[Gépidas]] i [[Alamanos]].
Las relaçones antre bárbaros i romanos nun se lemitában, assi i todo, a la sfera comercial i cultural: l [[eisército romano]] iba-se trasformando nun cuorpo profissional profusamente ancorporado por mercenairos que, sucessibamente, iba sustiuindo las [[legion romana|legiones]] i l'aristocracie chegando mesmo a angressar na família amperial — un filho de [[Teodósio II]] çposou la filha de l bándalo [[Stelicon]]. La sucessiba falta de [[mano-de-obra]] ne l campo oubrigaba l Ampério a permitir l'antrada destes pobos, formando assi assentamientos caratelizados çtintamente: ls ''[[foederati|federados]]'', ligados la Roma por un cuntrato, als quales era permitida la preserbaçon de ls questumes, ourganizaçon social i política, an troca de la prestaçon de serbício melitar. Ne l decorrer de l [[seclo IV]] estes tratados de federaçon oumentában sustancialmente, na tentatiba de bencer la crise que se aprossimaba.
L progressibo çmembramiento de l Ampério, aliado al ancremiento de la [[Corrupçon política|corrupçon]] i scasseç de meios para cuntrolar i fortificar las frunteiras, liebórun a a ancanhamiento de l sfuorço defensibo pa las regiones críticas de l Ampério, cumo la própia capital. Cumo cunsequéncia, las frunteiras tornában-se cada beç mais anstables i, finalmente, debido a la presson de ls [[Hunos]] ouriundos de nordeste, las populaçones ''bárbaras'' adensórun la penetraçon ne l Ampério, na tentatiba de mantíren- se protegidas.
=== L'anstabelidade de Roma ===
La strutura admenistratiba de l Ampério dependia fuortemente de ls [[tributo]]s qu'ampunha als nuobos bencidos: para alhá dua forma de pagar las çpesas de la guerra, éran tamien ampuostos cumo medida de beneboléncia ó castigo pula resisténcia durante las cunquistas. La paralisaçon de las cunquistas tenie eigualmente paralisado l'afluxo destes ampuostos (qu'iban deminuindo progressibamente). Ne l [[seclo III]], tenien yá deminuído cunsidrabelmente i ne l seclo seguinte yá se habien sgotado.
Na tentatiba de cuntrapor la crise, ye ourganizado un pesado sistema d'ampuostos, i ditada ua lei qu'oubrigaba l'heireditariadade de las atebidades eisercidas, l que senefica que las profissones éran heirdadas puls filhos de l'atual funcionairo. Ls filhos de suldados sucedian ls pais nas fileiras, ls quelonos mantenien-se fixados al tierra que cultibában. L éxodo ourbano de ls [[aristocracie|aristocratas]], paralelamente a la formaçon de las ''castas'', probocou l surgimiento ne l Oucidente de senhorios rurales, las ''billae'', que custituíran l percipal quadro de la bida eiquenómica i social de la época, i antecedírun l [[feudalismo]].
Ne l'anho [[395]] l [[Ampério Romano]] ye formalmente debedido dues partes: l [[Ampério Bizantino|Ouriente]], culas porbíncias mais ricas i populosas, i l [[Ampério Romano de l Oucidente|Oucidente]], an acelerada decadéncia. Por esta altura, alguns bárbaros coeisistian pacificamente ne l'anterior de l Ampério; inda assi, ne l [[seclo V]] dá-se un afluxo sorbitante de pobos an busca de proteçon contra ls [[Hunos]] que se moblizában an direçon a la Ouropa latina.
== Na Ouropa Oucidental ==
=== Ls Hunos ===
{{Ber artigos percipales|[[Hunos]], [[Átila l Huno]]}}
[[Fexeiro:Huns empire.png|thumb|250px|right|L [[Hunos|Ampério Huno]] prolongabasse de las [[Stepe|stepes]] de la [[Ásia Central]] até à [[Germánia]] (actual [[Almanha]]), i de l [[rio Danúbio|Danúbio]] al [[mar Báltico]].]]
[[Fexeiro:Checa-HunCharge.jpg|thumb|right|250px|Ambason de la [[Eitália]] puls [[Hunos]].]]
[[Fexeiro:Leoattila-Raphael.jpg|thumb|250px|Ancontro de [[Átila o Huno|Átila]] cun [[Papa Lion I]].]]
Segundos alguns cronistas [[China|chineses]], ls ''[[Hunos|Hiong-znudo]]'' (Hunos) serien pobos [[Nomadismo|nómadas]] que custituían ua amenaça custante al [[Ampério Chinés]]. Fui para se proteger de ls sous ataques que la [[dinastie Han]] ([[202 a.C.]]-[[220]] d.C.) custruiu la [[Muralha de la China|Grande Muralha]]. Inda assi, la China de l Norte fui debastada i, mais tarde, cula chegada de ls nuobos [[Ampério Mongol|ambasores mongoles]], ls Hunos çlocórun-se para oeste, abrindo camino pulas prainadas [[Rússia|russas]] derrotando ls [[Alanos]] i ls [[Sármatas]] i, por buolta de [[370]], cruzórun l [[riu Bolga|Bolga]] i l [[Riu Don (Rússia)|Don]], cunfrontando ls germanos [[Ostrogodos]], yá sedentarizados. L scritor latino [[Policleto de Argos|Amiano Marcelino]] çcribe l pánico probocado nas regiones ambadidas destes homes de pequeinha statura i piel escura que, ancapazes de se fixáren fusse adonde fusse, se çlocában custantemente, arrastrando cunsigo las famílias, anstaladas cun todos ls sous haberes an [[carroça]]s.
Depuis de se zambaraçar de l sou armano Bleda, l ''khan'' (rei) de ls Hunos, [[Átila l Huno|Átila]], ampeça l gobierno de las hordas hunas, a partir de [[434]]. L storiador griego [[Prisco de Pánio|Prisco]], que tubo ocasion de l coincer pessonalmente nua ambaixada, dou çtaque a la simplicidade i sentido político deste home, cujas lendas a respeito l caraterizan cumo barbaramente salbaige.
Ne l [[seclo V]], ls Hunos abandonan l [[nomadismo]], anstalando-se ne ls [[Bálcanas|territórios balcánicos]], adonde tóman coincimiento de l'abanço tecnológico l stilo de bida de las ceblizaçones heilenizadas. Por esta altura, Honória, filha de l'amperatriç [[Gala Placídie]], decide bingar-se de l sou banimiento pul armano [[Balenteniano III]], ambiando la Átila ua carta na qual solicita ajuda i que l Huno antende cumo ua perpuosta de casamiento. Sabe-se qu'an [[443]] chegórun delantre de [[Custantinopla]] i, an [[448]], penetran na [[Grécia]] até a las [[Termópilas]]. Para cunter ls temibles ambasores, [[Teodósio II]] ye oubrigado a pagar-les un tributo anual.
Inda assi, sin rezon aparente, Átila buolta-se para Oucidente i, an [[451]] atrabessa l [[riu Reno|Reno]], çtrói [[Metç]] i [[Troyes]]. Ye por esta altura que surge la lenda de la [[Santa Genobeba]] qu'ancita ls [[paris]]ienses a la resisténcia. Mas, Átila eignora Paris i sitie [[Orleanes]], cuja queda le permitiu antrar an cuntato cul reino de ls [[Bisigodos]]. Inda assi, ye [[Flábio Aécio|Aécio]] que traba l ''khan'', i que, cula ajuda de [[Teodorico I]], rei besigodo de la [[Aquitánia]], cunsegue ounir ls Romanos, [[Francos]], [[Alanos]] i [[Burgúndios]] na [[batailha de ls Campos Catalúnicos]] (Júnio de [[451]]), fuorçando ls Hunos a ua retirada pa la borda ouposta de l Reno.
Átila refeç sues fuorças i, ne l [[452|anho seguinte]], mobe-se an direçon a la [[península Itálica]], apoderando-se de [[Aquileia]] i debastando [[Milon]], [[Feltre]], [[Pádua]] i [[Pabie]], cujas populaçones se refugian ne ls [[Apeninos]]. L própio amperador [[Balenteniano III]] abandona [[Rabenna]] para se refugiar an [[Roma]]. Ouserbando l'ancapacidade de l'amperador romano de defender l território, l [[Papa Lion I]] cunfrontou pessonalmente Átila an [[Mántua]] nua cumbersa cujo teor nunca fui çcrito, logrando fazé-lo zeistir d'ambadir la cidade an troca dun tributo cunsidrable. Muitos atribuíran l fato de Roma tener sido poupada a l'antercesson milagrosa de l Papa Lion I. Al que parece, l medo de la [[peste]], las superstiçones de Átila i un cumpromisso cul amperador Balenteniano III librórun la [[Roma]] de l saque. Átila morrerie la [[455]], antecipando l colapso de l'ampério huno.
An [[463]] chegórun a la península itálica ls [[Daneses]], de seguida ls [[Hérulos]] i, finalmente, ls Ostrogodos liderados por [[Odoacro]] (cun batailhas an [[Eisonzo]] i an [[Berona]]). Ressalba-se tamien ua çlocaçon de ls [[Francos]] an [[594]] pa l norte de Eitália, cun biolentos cunfrontos.
=== Ostrogodos ===
[[Fexeiro:Ostrogothic Kingdom.png|thumb|left|200px|Mapa de l [[Ostrogodos|reino Ostrogodo]] an l seu auge, sob [[Teodorico]].]]
{{Artigo percipal|[[Ostrogodos]]}}
Derrotados puls Hunos, parte de ls Ostrogodos cunseguiu fugir para oeste, aliando-se als [[Bisigodos]], anquanto que la restante passou a antegrar, tal cumo ls [[Alanos]] i [[Sármata]]s, la poderosa [[cabalharie]] huna. Tamien ls Besigodos serien derrotados puls Hunos i, sin scapatória, pediran [[Dreito d'asilo|asilo]] nas tierras de l [[Ampério Romano]], que serie cunsentido pul amperador [[Baliente (Bizáncio)|Baliente]]. Daba-se l'antrada de to un pobo amenaçado puls hunos, cumo prelúdio pa las grandes ambasones. La penetraçon fui pacífica, mas ls romanos passórun a splorar, de forma sórdida, ls besigodos. Estes se rebelórun i surprendentemente bencírun ls romanos na [[Batailha de Adrianópolis]] ([[378]]).
L Amperador de l Oucidente, [[Graciano]], cuncediu tierras als besigodos, adotando ua política amigable que dou cierto , até por buolta de [[406]], quando la Eitália fui ambadida puls [[suebo]]s, [[bándalo]]s i [[burgúndio]]s.
La [[482]], [[Teodorico l Grande|Teodorico]], rei de ls Ostrogodos, cunseguia fixá-los na [[Mésia]], porbíncia situada al norte de la [[Bálcanas|península balcánica]].
=== Burgúndios ===
{{Artigo percipal|[[Burgúndios]]}}
Estas mobimentaçones serien eimitadas por dibersos outros pobos, de ls quales se çtacan ls [[Burgúndios]], cujos domínios na borda squierda de l Reno serien çtruídos puls Hunos an [[437]], sendo oubrigados la çlocar-se para oeste, na region de l'alto bal de l [[riu Ródano|Ródano]], antre [[Lyon]] i ls [[Alpes]]. L rei [[Gondicário]] i la maior parte de ls sous guerreiros fúrun chacinados de forma atroç; pensa-se qu'este fato stará na ourige probable de ls poemas heiróicos dedicados a la muorte de ls reis burgúndios, cujas remeniscéncias se ancontran ne ls ''[[Edas]]'' nórdicos. Cumbinados cula lenda dun heirói mítico, [[Sigurd|Siegfried]], ls Edas dórun ourige, ne l [[seclo III]], al ''Nibelungenlied'' (Cançon de ls Nibelungos) i ne ls quales, yá ne l [[seclo XIX]], [[Richard Wagner]] se anspirou para un ciclo de quatro [[ópera]]s, ''[[Dar Ring ç Nibelungen|L Anielho de l Nibelungo]]''.
Ne ls finales de l [[seclo V]], l reino burgúndio stendia-se de l'atual [[Borgonha]] al baixo bal de l [[riu Ródano|Ródano]] i de las [[Cébennes]] a la [[Suíça|Suíça Oucidental]]. An [[532]] fúrun finalmente submetidos puls [[Francos]], i l sou território aneixado a la [[Néustria]].
=== Alanos, Suebos i Bándalos ===
[[Fexeiro:Heinrich_Leutemann,_Plünderung_Roms_durch_die_Vandalen_(c._1860–1880).jpg|thumb|right|[[Saque de Roma (455)|Saque de Roma]] puls [[Bándalos]], an [[455]].<br /><small>[[Heinrich Leutemann]]</small>.]]
{{Ber artigos percipales|[[Alanos]], [[Suebos]], [[Bándalos]]}}
An [[406]], ls [[Alanos]], [[Suebos]] i [[Bándalos]] atrabessórun la frunteira de l [[riu Reno|Reno]]. Antre [[407]] i [[409]], la [[Gália]] fui saqueada por Alanos, Suebos i Bándalos, que lougo de seguida ([[409]]-[[411]]) se apoderórun de la [[Spánia]]. [[Stelicon]] fui oubrigado a chamar las legiones stacionadas na [[Británia (porbíncia romana)|Británia]] i na [[Gália]] de l norte, acabando assi cul domínio romano subre la Británia.
Esses pobos bárbaros fundarian na [[África]], an [[429]], l purmeiro reino andependiente an tierra de l Ampério. Ls Suebos serien ampurrados puls Alanos para noroiste, fixando-se na [[Galécia]], anquanto que ls segundos fúrun etnicamente absorbidos puls Bándalos an direçon la África. Ye nesta mobimentaçon que ls Bándalos, sob la liderança de [[Genserico]], sitian la cidade africana de [[Heipona]], adonde morrerie l [[Agostico de Heipona|Santo Agostico]], an Agosto de [[430]], i acupan [[Cirta]] i [[Cartago]], al cabo de grande resisténcia; apodírun-se an seguida de las [[Baleares]], de la [[Córsega]], de la [[Sardenha]] i de la [[Sicília]]. Potenciados pulas dibergéncias relegiosas de la sue bertente [[Arianismo|ariana]] contra l [[catolicismo]] romano, ls Bándalos cunfrontar-se-iban dende pa la frente bárias bezes cul Ampério, chegando mesmo la [[saque de Roma (455)|saquear Roma]], an [[455]]. An [[470]], l'ampério mediterránico de ls Bándalos stende-se de l Norte de África a las ilhas mediterránicas.
La dominaçon Sueba serie treminada puls [[Besigodos]] aquando de la sue [[ambasones bárbaras de la Península Eibérica|ambason bárbela de la Península Eibérica]], anquanto l reino bándalo serie cunquistado por [[Belisário]].
=== Bisigodos ===
{{Ber artigos percipales|[[Bisigodos]], [[Reino Besigodo de Toulouse]], [[Reino Besigodo de Toledo]]}}
Anquanto esso, ls [[Bisigodos]], xefiados por [[Alarico I]], reboltórun-se outra beç contra la sploraçon de ls funcionairos romanos an [[401]]. Entrórun na [[península Itálica]] i ambadiran la prainada de l Pó, mas fúrun repelidos. An [[408]] atacórun pula segunda beç i desta beç chegórun a las puortas de Roma. L xefe godo antrou an Roma ([[24 de Agosto]] de [[410]]) i pilhou la capital de l'ampério (ber [[Saque de Roma (410)|Saque de Roma]]). Depuis de trés dies de saques, an [[27 de Agosto]], Alarico partiu pa l Sul de la Eitália, cul oubjetibo d'atingir la [[África]], inda assi ls sous prainos fúrun gorados cula perda de la frota i la sue muorte precoce. Sou sustituto, [[Ataulfo]], stableciu-se na [[Gália]] i stendiu ls sous domínios até a la [[Península Eibérica]], cunseguindo afastar ls Alanos i ls Bándalos. [[Ataúlfo]] anstala la sue base an [[Bordéus]] i torna-se aliado de ls romanos.
A pedido de l'amperador [[Flábio Augusto Honório]], [[Ambasones bárbaras de la Península Eibérica|ambaden]] la [[Spánia]] ([[418]]), adonde se anstalan cumo ''[[foederati|federados]]''. Para cunquistar l domínio de la [[península Eibérica]], ls Besigodos tubírun qu'anfrentar Suebos, Alanos i Bándalos que yá se habien ende fixado. An cumpensaçon, oubténen de Roma l dreito de se stablecer ne l sudoeste de la Gália.
Passado la muorte de [[Teodorico I]], na [[batailha de ls Campos Catalúnicos]] (451), ls sous filhos [[Teodorico II]] i [[Eurico]] alargan las possessones que, an [[476]], se stendian yá de l [[Ouceano Atlántico|Atlántico]] als [[Alpes Marítimos|Alpes de l Sul]], i de l [[riu Loire|Loire]] la [[Gibraltar]].
Ls Besigodos fúrun als poucos ampurrados de la [[Gália]] puls [[Francos]], perdendo l sou [[Reino Besigodo de Toulouse|reino de Tolouse]], ambora sou [[reino de Toledo]] tenga susistido na [[Península Eibérica]] até [[711]], data an que se dou ampeço a ua [[ambason muçulmana de la Península Eibérica|ambason muçulmana]] que ls cunfinou a un pequeinha region nas [[Astúrias]].
=== Anglos, Saxones i Jutos ===
{{Ber artigos percipales|[[Anglos]], [[Saxones]], [[Jutos]]}}
An meados de l [[seclo V]], ls Saxones, ls Anglos i ls Jutos abandonórun l norte de la [[Germánia]] i la Península de la [[Jutlándia]] para ambadir la [[Británia (porbíncia romana)|Británia]], yá abandonada puls romanos zde l'ampeço de l [[seclo V]]. La region fui submetida por esses pobos que, anque de la feroç resisténcia, ampurran ls [[Bretones]] pa l lado oucidental. Ne l sul, ls jutos fundórun l [[Reino de Kent]]. Tamien ne l sul, ls saxones fundórun ls reinos de [[Reino de Essex|Essex]], [[Reino de Wessex|Wessex]] i [[Reino de Sussex|Sussex]]. Ls anglos se stablecírun ne l norte i centro, adonde fundórun ls reinos de [[Ánglia Ouriental]], [[Nortúmbria]] i de la [[Mércia]]. Ls reinos andependientes de ls Anglo-Saxones ir-se-iban tornar ribales antre si. Mais tarde, la region fui cunquistada puls [[Bikings]].
=== Hérulos ===
[[Fexeiro:Young Folks' History of Rome illus420.png|thumb|[[Rómulo Augústulo|Rómulo Ougusto]] abdica à coroa perante [[Odoacro]].]]
{{Artigo percipal|[[Hérulos]]}}
L redadeiro amperador romano de l Oucidente, [[Rómulo Augusto|Rómulo Augústulo]], tenie sue outoridade praticamente restrita a la cidade de Roma. Ls bárbaros [[hérulo]]s, que fazien parte de l'eisército romano, depusírun nel an [[476]], colocando ne l poder sou xefe, [[Odoacro]], que se antitulou [[rei de Eitália]]. Assi acabou-se defenitibamente l'outoridade de l [[Ampério Romano de l Oucidente]]. La storiografie scolheu essa data para marcar la [[Queda de l Ampério Romano]] i assinalar la fin de la [[Eidade Antiga]] i l'ampeço de [[Eidade Média]].
=== Francos ===
{{Artigo percipal|[[Francos]]}}
La [[Gália]], ne l centro de la [[Ouropa]], que yá assistira a la passaige de muitos de ls pobos germánicos que migrórun durante este período, yá benie sendo assediada puls [[Francos]] zde l [[seclo II]]. An grande parte debido a la sólida strutura política, soubiran subrebibir a la fase de las migraçones, i fixórun-se defenitibamente na [[Gália Velga]] ([[Renánia]], [[Bélgica]] i [[Artois]]), a cerca de [[430]], tamien cul cunsentimiento de l Ampério Romano, cumo ''[[foederati|federados]]'', ajudando a defender las frunteiras, durante algun tiempo; çtaca-se l'aliança de [[Childerico I]] cul Ampério contra ls Besigodos. Cun eifeito, fui la purmeira dinastie de reis francos, la de ls [[Merobíngios]], que cunseguiu erradicar la persença alamana, burgúndia i besigótica (na [[batailha de Bouillé]] an [[507]], que marcou la fin de l [[Reino Besigodo de Toulouse]]). Ampeçaba assi, subtilmente, la spanson de l'ampério Franco, aneixando bários territórios bezinos. L sou [[Lista de reis merobíngios|rei]] [[Clóbis I|Clóbis]] (482-511), cumbertiu-se pa l cristandade i promobiu ua aliança cula [[Eigreija Católica]].
== Repercussones ==
{{Ber artigo percipal|[[Queda de l Ampério Romano]]}}
Anquanto l çmembramiento de l Ampério se tornaba einebitable — an [[455]] ls [[Bándalos]] de [[Geserico|Genserico]] pilhórun [[Roma]]; ls [[Bisigodos]], [[Suebos]] i [[Burgúndios]] declórun-se andependientes an [[476]]; l xefe [[Odoacro]] depone l redadeiro amperador de l Oucidente, [[Rómulo Ougusto]], i ambia las ansígnias amperiales al [[Lista d'amperadores bizantinos|amperador de l Ouriente]] — ls ''Bárbaros'' assimilában la léngua i grande parte de ls questumes romanos, anquanto antroduzian, mais ó menos harmoniosamente, ls hábitos i tenermos germánicos.
[[Fexeiro:Theodoric brick.png|thumb|right|[[Tijolo]] cun amblema de [[Teodorico]], ancontrado an l Templo de [[Vesta (mitologia)|Vesta]], an [[Roma]].]]
Treminaba assi l Ampério de l Oucidente. Inda assi, la ceblizaçon persistia: las anstituiçones políticas, cumo l [[Senado romano|Senado]] i l [[Cónsul|Cunsulado]] susistiran antre ls bárbaros. An [[493]], l xefe [[Ostrogodos|ostrogodo]] [[Teodorico l Grande|Teodorico]] tomou l poder na [[Eitália]], fazendo-se recoincer cumo repersentante legítimo de l'amperador bizantino. Permanecírun antatos l statuto de l [[Lhéngua lhatina|latin]] cumo [[léngua oufecial]] i las struturas sociales; l grande oustaclo anton éran las defrenças de religiones: l choque antre l [[Catolicismo]] i l [[Arianismo]].
Nun oustante, de [[456]] la [[472]], l Ampério Romano rebelaba la sue fragelidade, denunciada pulas mobimentaçones bárbaras: durante este período, fúrun sucessibamente nomeados i çtituídos bários amperadores. An [[475]], ye [[Oristes]], un [[Panónia|panonho]] outrora al serbício de [[Átila]], que faç nomear amperador l sou filho de 12 anhos, l moço [[Rómulo Ougusto|Rómulo Ougústulo]], que reinou scassos meses, até que Odoacro, xefe de ls mercenairos anstalados na Eitália, ourganize ua rebolta que culmina na deposiçon de Rómulo, que ye relegado pa la [[Campánia]]. Era la [[Queda de l Ampério Romano|queda defenitiba de l Ampério Romano]].
Solo grácias a la reconquista de la Eitália puls eisércitos bizantinos ye que l'amperador [[Justeniano I]] cunseguirie restablecer l'ounidade amperial, reconquistando tamien l [[norte de África]] i parte de la [[Spánia]]. L reino Bándalo fui, antoce, çtruído ([[534]]), anquanto que na [[península Eibérica]] la monarquia besigótica fui seriamente anfraquecida.
Las medidas de Justeniano durarian pouco tiempo. Na berdade, l'anfraquecimiento de las regiones reunificadas serie la percipal causa pa l'ampato de l [[Stória de l Eislon|surgimiento de l Eislon]], cujas repercussones se berificórun [[Ambason muçulmana de la Península Eibérica|na península Eibérica]] i ne l corte de ligaçones antre las dues metades de l Ampério Romano.
== Legado ==
==== Arte ====
[[Fexeiro:Fíbula aquiliforme (M.A.N. Madrid) 03.jpg|thumb|left|110px|[[broche|Fíbula]] visigótica
([[seclo VI]]) an forma de [[águila]] de [[Elche]] ([[Província de Alicante|Alicante]], [[Spanha]]) an sposiçon an l [[Museu Arqueológico Nacional de Spanha]].]]
[[Fexeiro:Tesoro de Guarrazar (M.A.N. Madrid) 01.jpg|thumb|right|110px|Coroa botiba de [[Recesbinto]] (m. 672), an sposiçon an l [[Tesouro de Guarrazar]].]]
Ambora este período seia cunsidrado un período de decadéncia artística, ls studos recentes cunfirman qu'houbo, de fato, algua spresson, anserindo-l'antoce cumo galho de la [[arte pré-románica]]. Ne l causo particular de la [[arte besigótica]]{{Ref|1}}, esta sprimiu-se na [[península Eibérica]] zde l'antrada de ls Bisigodos ([[415]]) até a la [[ambason muçulmana de la Península Eibérica]]. Na Gália, antre ls finales de l [[seclo V]] i ls finales de l seclo seguinte, assiste-se a un ancremiento de l númaro de [[Cumbento|mosteiros]], que passa de 40 para 250, ambora dua forma giral, l'arquitetura cebil an piedra pareça tener quaije stagnado.
Mas, i inda ne l [[seclo II]], surge un antresse artístico particular an peças an [[ouro]] i cun ancrustaçones de [[Gema (mineralogie)|piedras preciosas]] por parte de ls [[Godos]], possible legado de ls [[Cítie]]s i [[Sármatas]], i mesmo algua anfluéncia romana, reconhecida popularmente antre ls Hunos. La porduçon artística cunsiste subretodo de jóias ([[broche]]s, [[Anielho|anielhos]], [[brinco]]s, [http://www.hp.uab.edu/image_archive/ujg/fibula01.jpg fíbulas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060210133651/http://www.hp.uab.edu/image_archive/ujg/fibula01.jpg |date=2006-02-10 }} ó [[alfinete]]s, [[colar]]s), placas i [http://www.hp.uab.edu/image_archive/ujg/metalwork12.jpg fivelas de cinto] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19991018233910/http://www.hp.uab.edu/image_archive/ujg/metalwork12.jpg |date=1999-10-18 }}. Este período fornece tamien alguns oubjetos de culto: [[relicairo]]s, [[Cruç (simblo)|cruçs]] i [[Corona (monarquia)|coronas]], cun técnicas de trabalho de l metal mui refinadas. La [[damasquinaçon]] cunsiste an ancrustar, por martelamiento, un filo d'ouro, prata ó cobre, nua superfice de cobre ó prata. La [[joalharie]] ''cloisonnée'' cunsiste an zenhar ua série d'albéolos apartados por pequeinhas peças metálicas a ua placa de metal.
Talbeç ls melhores eisemplos séian ls achados na [[Roménia]] (an [[Pietrarossa]]), cumo [http://www.hp.uab.edu/image_archive/ujg/metalwork02.jpg esta grande águia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070114030307/http://www.hp.uab.edu/image_archive/ujg/metalwork02.jpg |date=2007-01-14 }}. Ls Godos portórun este estilo a la [[Eitália]], [[Gália]] i [[Spánia]] i, un eisemplo desso, ye [http://www.hp.uab.edu/image_archive/ujg/crown01.jpg esta corona botiba] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19991010193109/http://www.hp.uab.edu/image_archive/ujg/crown01.jpg |date=1999-10-10 }} de [[Recesbinto]], [[rei de Toledo]], de cerca de [[670]], ancontrada an [[Fuente de Guarrazar]], acerca de [[Toledo (Spanha)|Toledo]], que nun se çtinaba a ser ousada, mas si sposta nua eigreija. La popularidade deste '''stilo policromático''' puode ser cunfirmada pula çcubierta dua [http://www.hp.uab.edu/image_archive/ujg/metalwork05.jpg spada] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/19991014043050/http://www.hp.uab.edu/image_archive/ujg/metalwork05.jpg |date=1999-10-14 }} ne l [[túmulo]] de [[Childerico I]], [[Lista de reis merobíngios|rei de ls Francos]], data de l [[seclo V]].
=== Literatura ===
<!-- Referência: Jornal da Cidade (Caxias – MA), em 30/05/2004,
http://www.correcaodetextos.adv.br/art70.htm
-->
Na [[literatura]], çtacan-se poetas cumo [[Rutílio Numaciano]] (Rutelius Numatianus) que, ne l sou poema «''De reditu suo in patrian libri II''» çcribe l sou regresso de Roma a la Gália; [[Merobaude]] (Flabius Merobaudes), un [[retórica|retórico]] [[Spánia|spánico]] («''Laus Christi''»). Antre ls storiadores, çtaca-se [[Paulo Orósio]] (Paulus Orosius), tamien spánico que ne ls fala de la stória de la criaçon de l mundo, tema mui popular na [[Eidade Média]], an «''Adbersus paganos''». Na [[teologie]], [[Próspero de Aquitánia]] (Prosperus la Aquitania) cumpós «''D'angratis''», un poema moralista cun fin didático, i l [[Papa Lion I]] (Leo I Summus Pontifex), perfundo pensador, que deixou [[Sermon]]es i [[Eipístola]]s.
An [[438]], torna-se memorable l [[Código de Teodósio]], publicado an [[Custantinopla]]. Inda antes de la muorte de [[Teodósio II]], ye dibulgada la ''Cunsultatio'', ua coleçon de pareceres legales de la época. Na gramática, [[Fábio Plancíade Fulgéncio]] (Fabius P. Fulgentius) deixou «''Mithologicon libri III''», «''Birgeliana cuntinentie''» i «''De Abstrusis sermonibus''», i [[Fulgéncio]] (Fulgentius), que screbiu «''D'aetatibus mundi''», un tratado teológico. Na berdade, durante l reinado de Teodósio, surge grandes repersentantes d'atebidade anteletual: [[Anício Mánlio Torquato Seberino Boécio]] (Anicius Manlius Torquatus Seberinus Boetius), que screbiu «''De cunsulatione philosophiae''», [[Magno Félix Enódio]] (Magnus Felix Enodius), outor dun panegírico la Teodorico i d'outros trabalhos poéticos, [[Prisciano]] (Priscianus) screbiu «''Anstitutiones grammaticae''», [[Éutiques]] (Eutyches), «''Ars de berbo''», i [[M. Aurélio Cassiodoro]] (Magnus Aurelius Flabius Cassiodorus) cuja porduçon durou para alhá de ls sous registos públicos: las «''Chronica''», subre [[Stória|Stória Ounibersal]], «''Storia Gothorun''», «''Letiones debinae''» i «''Anstitutiones debinarun eit saeculariun literarun''».
Çtacan-se inda cumpilaçones speciales por [[Griegório de Tours]] (Georgius Florentinus Griegorius) «''Stória de ls Francos libri X''» i «''Gildas''», la Stória de la Bretanha, i [[Benáncio Fertunato]] (Benantius Honorius Clementianus Fertunatus), un [[lírico]], l [[Papa Griegório I]] (Griegorius I Summus Pontifex), que promobiu l canto eclesiástico, i [[Isidoro de Sebilha]] (Isidorus la Sebilla), cun «''Ourigines libri XX''».
=== Sociadade ===
{{Ber artigo percipal|[[Leges Barbarorun]]}}
La progressiba cristianizaçon de ls pobos ajudou a manter la [[Lhéngua lhatina|léngua latina]], yá que l fundamental era propagar l [[Eibangelho]]. Mas, cula quebra de la strutura romana, l zambolbimiento tecnológico até anton fui parado quaije por cumpleto. Na berdade, puode-se dezir mesmo que regrediu, an alguns causos. La cultura anteletual tornara-se un prebilégio de l [[clero]], que deilha se serbia pa ls sous própios propósitos, l que justifica que la [[literatura]] de la época tenga un fuorte caráter reliogoso. Las [[corte]]s teutónicas susistiran, assi, cumo único refúgio pa l sprito literairo de la [[Roma Antiga]]. Ye l [[Dreito]] la deciplina que cunserbou ls sous traços de bitalidade, i que stubo na base de la custituiçon de nuobas nacionalidades, adatando las leis antigas pa la nuoba çtribuiçon político-admenistratiba.
Alguas tentatibas d'adataçon fúrun percisamente l [[Édito de Teodorico]], la ''[[Lex Romana Besigothorun]]'' i la ''[[Lex Burgundiorun]]''.
<!-- NOTA: A TimeLine tem os "saques de Roma" propositadamente ambiguados, pois a extensão do MediaWiki tem um bug: se se usar parêntesis, a fonte do texto muda, e o resultado fica uma lástima -->
<!--
<timeline>
DateFormat = yyyy
ImageSize = width:750 height:auto barincrement:18
PlotArea = left:20 right:40 bottom:30 top:15
Colors =
id:canvas value:rgb(0.97,0.97,0.97)
id:grid1 value:rgb(0.80,0.80,0.80)
id:grid2 value:rgb(0.90,0.90,0.90)
id:Title value:rgb(0.86,0.56,0.56)
id:Byzantine value:rgb(0.80,0.80,0.99)
id:Goths value:rgb(0.80,0.99,0.80)
id:Lango value:rgb(0.80,0.99,0.80)
id:German1 value:rgb(0.80,0.99,0.80)
id:German2 value:rgb(0.90,0.99,0.80)
id:German3 value:rgb(0.80,0.99,0.80)
id:Vandals value:rgb(0.80,0.99,0.80)
id:Islam value:rgb(0.70,0.99,0.70)
id:Huns value:rgb(0.80,0.60,0.40)
id:Avars value:rgb(0.80,0.80,0.60)
id:Slavs value:rgb(0.99,0.80,0.60)
id:Magyars value:rgb(0.90,0.30,0.60)
id:Life value:rgb(0.99,0.80,0.80)
id:Reign value:rgb(0.99,0.60,0.60)
id:Emperor value:rgb(0.99,0.30,0.50)
id:gray value:gray(0.7)
id:lightblue value:rgb(0.60,0.99,0.99)
Period = from:267 till:1000
TimeAxis = orientation:horizontal format:yyyy
ScaleMinor = unit:year increment:25 start:325 gridcolor:grid2
ScaleMajor = unit:year increment:100 start:300 gridcolor:grid1
AlignBars = justify
BackgroundColors = canvas:canvas bars:canvas
BarData=
bar:Titlebar
bar:Lives1
bar:Lives2
bar:Lives3
bar:German1
bar:Migr1
bar:Migr2
bar:Byz
bar:Italy
bar:Iberia
bar:Britain
bar:Huns
bar:Avars
bar:Onogur
bar:Bulgars
bar:WestSlavs
bar:SouthSlavs
bar:Magyars
barset:Ev1
PlotData=
width:18 fontsize:S textcolor:black align:center
bar:Titlebar color:Title shift:(0,-3)
from:start till:end text: "Período das migrações"
width:18 fontsize:S textcolor:black anchor:from align:left
bar:Lives1
color:Emperor
from:305 till:395 text:[[Tetrarquia]]
from:424 till:455 text:[[Valentiniano III]]
color:Life
from:747 till:771 text:"[[Carlos Magno]]"
color:Reign
from:771 till:800
color:Emperor
from:800 till:814
bar:Lives2
color:Life
from:271 till:306 text:[[Constantino I|Constantino, o Grande]]
color:Emperor
from:306 till:337
color:Life
from:406 till:434 text:[[Átila o Huno|Átila]]
color:Reign
from:434 till:453
color:Life
from:540 till:590 text:[[Papa Gregório I|Gregório I]]
color:Reign
from:590 till:604
color:Life
from:632 till:735 text:[[Beda]]
bar:Lives3
color:Life
from:454 till:488 text:[[Teodorico o Grande|Teodorico]]
color:Reign
from:488 till:526
color:Life
from:570 till:632 text:"[[Maomé]]
bar:German1
color:German1
from:457 till:751 text:"[[Merovíngios]]"
color:German2
from:751 till:end text:"[[Dinastia carolíngia|Carolíngios]]"
bar:Byz
color:Byzantine
from:539 till:751 text:"[[Exarcado de Ravena]]"
bar:Italy
color:Lango
from:568 till:774 text:"[[Lombardos]]"
bar:Migr1
color:Goths
from:267 till:271 text:"Migração dos [[Godos]]"
bar:Migr2
color:Vandals
from:400 till:534 text:"[[Vândalos]]"
bar:Iberia
color:Goths
from:429 till:711 text:"[[Hispânia]] [[Visgodos|Visigótica]]"
color:Islam
from:711 till:end text:[[Al-Andalus]]
bar:Britain
color:German2
from:410 till:590 text:"invasão [[Anglo-Saxões|anglo-saxónica]] da [[Bretanha]]"
color:German3
from:793 till:end text:"Raides [[Viking]]s"
bar:Huns
color:Huns
from:370 till:454 text:[[Hunos]]
bar:Avars
color:Avars
from:500 till:805 text:[[Ávaros]]
bar:Onogur
color:Avars
from:635 till:685 text:[[Onogur]]
bar:Bulgars
color:Slavs
from:681 till:end text:[[Bulgária]]
bar:WestSlavs
color:Slavs
from:623 till:658 text:Reino de [[Samo]]
from:770 till:907 text:Morávia/Nítria (s. 833 [[Grande Morávia]])
bar:SouthSlavs
color:Slavs
from:626 till:end text:[[Estado Croácio]]
bar:Magyars
color:Magyars
from:896 till:end text:[[Magiares]]
barset:Ev1
at:410 text:410 [[Saque de Roma (410)|Saque de Roma pelos Visigodos]]
at:410 text:410 Roma evacua a Britânia
at:439 text:439 Vândalos em [[Cartago]]
at:451 text:451 [[Batalha de Chalons]]
at:454 text:454 [[Batalha de Nedao]]
at:455 text:455 [[Saque de Roma (455)|Saque de Roma pelos Vândalos]]
at:476 text:476 Último [[Império Romano do Ocidente|Imperador Ocidental]]
at:486 text:486 Os romanos abandonam a [[Gália]]
at:626 text:626 Raid de [[Constantinopla]]
at:681 text:681 Khan [[Asparukh]] reconhecido por [[Constantinopla|Bizâncio]]
at:805 text:805 [[Francos]] destróiem os Avares
at:955 text:955 [[Batalha de Lechfeld]]
</timeline>
-->
== Notas ==
* {{Nota|1}} [http://www.hp.uab.edu/image_archive/ujg/ujgp.html ''Images from History'': Os Godos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060212163952/http://www.hp.uab.edu/image_archive/ujg/ujgp.html |date=2006-02-12 }}, acedido em Fevereiro de 2006;
== {{Ber tamien}} ==
* [[Ambasones bárbaras de la Península Eibérica]]
== Bibliografie ==
* ''Enciclopédia Abril'', págs. 445-446, [[Editora Abril|Abril Cultural]], 1973
* VARGUES, Guilherme, ''[http://br.monografias.com/trabalhos/baro/baro.shtml Bárbaros e Romanos: elementos da formação de um cenário dualista]''
* Revista Carcasse, (www.carcasse.com/revista/pesadelar/), coluna ''Pesadelar''
* LAROUSSE, História do Mundo, edição portuguesa pela Selecções do [[Reader's Digest]], ''No tempo das grandes invasões'', Bernard Brossolet (dir.), 1997
== {{Links externos}} ==
* {{Link|en|http://www.hp.uab.edu/image_archive/noframes.html|Images from History - um suporte gráfico para a História Universal}}
{{Roma Antiga}}
[[Catadorie:Ambasones bárbaras]]
hjj4mxevycr5n3m37sy87pghbydn76i
Alanos
0
3785
107357
101024
2026-07-22T18:33:42Z
~2026-38935-23
15383
/* */
107357
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}
:
{{legend|#ff0000|[[Migraçon houmana|migraçones]]}}
{{legend|#ffa500|spediçones melitares}}
{{legend|#ffff00|[[Assentamiento humano|assentamientos]]}}]]
Ls '''alanos''' custituían un pobo cun ourige ne l nordeste de l [[Cáucaso]], antre l [[riu Don (Rússia)|riu Don]] i l [[Mar Cáspio]]. Pontuórun antre ls pobos que penetrórun l [[Ampério Romano]] tardio ne l período de las [[migraçones de ls pobos bárbaros]], migrando an direçon al oucidente ne ls seclos [[seclo IV|IV]] i V.
An [[360]], ls [[hunos]] çtruíran l sou ampério, oubrigando muitos a atrabessar la [[Ouropa]] até la [[Península Eibérica]] (an [[409]]). Nesta migraçon, acabórun por se juntar als [[suebos]] i als [[bándalos]] qu'acupórun a la par cun estes la [[Spánia]].
Ls alanos que permanecírun la nordeste de l [[Cáucaso]] passórun a chamar-se por [[Tártaros]]. Aqueilhes que se stablecírun na península Eibérica fundórun un reino na [[Lusitánia]], sediado an [[Pax Julia]], l'atual cidade de [[Beija]], an [[Pertual]], xefiado por [[Atax|Adax]] (ó [[Atax|Adaces]]), tamien grafado [[Atax]] ó [[Ataces]], que fui çtroçado an [[418]], oubrigando-los a seguir pa l norte de África adonde sob ls reis [[Gunderico]] i [[Genserico]], fundan l Reino de ls Bándalos i de ls Alanos, que serie zaparecido ne l [[seclo VI]], cula dominaçon [[Ampério Bizantino|bizantina]].
Ls '''alanos''' ó ''alani'' éran un grupo nómade iraniano antre ls pobos [[sármatas]], pastores nómades prontos pa la guerra de dibersas ouriges, que falában ua [[lénguas iranianas|léngua iraniana]] i cumpartilhában, nun sentido amplo, dua cultura quemun.
== Alanos antigos ==
Las purmeiras mençones que ls storiadores ligan cun ''Alani'' aparecen quaije na mesma época na geografie greco-romana i algun tiempo depuis nas crónicas dinásticas chinesas de l [[seclo I a.C.]]. La ''Geographia'' (libro 23, cap. XI. b) de [[Strabon]], que naciu an ''Pontus'' ne l [[Mar Negro]], mas que tamien trabalhou cun fuontes persas, a julgar pulas formas qu'el daba als nomes tribales, menciona ls ''Aorsi'' qu'el liga cun ''Siraces'' i afirma que Spadines, rei de ls ''Aorsi'', poderie juntar duzientos mil arqueiros montados na metade de l [[seclo I a.C.]] Mas l "''Aorsi'' anterior", d'adonde tenien partido cumo fugitibos, poderie ambiar mui mais, para qu'eilhes dominassen la region costeira de l [[Mar Cáspio]]
:"i cunsequentemente eilhes poderien trazer an camelos las mercadorias andianas i babilónias, recebindo-las de ls [[Arménia|arménios]] i de ls [[medos]], i tamien, debido a la sue riqueza, poderien bestir ornamientos d'ouro. Agora ls ''Aorsi'' biben junto al [[Riu Don (Rússia)|Thanaïs]], mas ls ''Siraces'' biben junto al [[Riu Kuban|Achardius]], que çce de l [[Cáucaso]] i çágua ne l [[Mar de Azob|lago Maeotis]]."
Eidantificaçones siguras de nomes i lugares nas antigas crónicas chinesas son até mais speculatibas, mas alguns seclos depuis, na antiga crónica chinesa de la [[Dinastie Han]], la ''Hou Han Shu'' (que cobre l período de [[25]] - [[220]]) menciona un registro que las stepes de ''Yen-ts'ai'' era anton coincida cumo ''Alan-liao'' (阿蘭聊):
:"L reino de Yancai (''Yen-ts'ai'', "Grande Stepe") mudou sou nome para reino de Alanliao. Sue capital ye la cidade de Di. Ye ua dependéncia de Kangju (centralizado an [[Tashkent]]. L clima ye ameno. Crecen arbles, pinheiros i acónitos son abundantes. Sou modo de bibir i de se bestir son ls mesmos de Kangju."
An outra seçon l ''Hou Han Shu'' registra:
:"Ye dezido: "A cerca de 2.000 li (832 Km) la noroiste de K'ang-chu stá l stado de Yen-ts'ai. Ls arqueiros treinados son 100.000. L modo de bida ye l mesmo de K'ang-Chu. Stá situado ne l Grande Pántano, nun tenendo [até anton] regiones costeiras."
L "Grande Pántano" talbeç fússen las tierras alagadas de l delta de l [[Danúbio]], qu'era un formidable oustaclo que zacelerou l mobimiento an direçon l'oeste de muitos nómades sendo mais ampressionante ó até ls mais spressibos pántanos de l'atual [[Bielorrússia]] i norte de la [[Ucránia]]. Dessa forma ne l'ampeço de l [[seclo I]], ls alanos tenien acupado tierras nas regiones la nordeste de l [[Mar de Azob]], al longo de l [[riu Don (Rússia)|Don]]. Las fuontes scritas sugíren que a partir de la segunda metade de l seclo I al [[seclo IV]] ls alanos cunquistórun la supremacie subre l'ounion tribal i criórun ua cunfederaçon poderosa de tribos [[sármatas]]. Ls alanos causórun porblemas al [[Ampério Romano]], cun ancursones nas porbíncias de l Danúbio i de l Cáucaso ne ls seclos [[seclo II|II]] i [[seclo III|III]].
[[Heiródoto]] çcribe ls alanos cumo altos, louros culs homes cortando sous pelos cúrtios defrente de ls [[Cítie|citas]].
[[Ammiano Marcellino]] cunsidra ls alanos cumo sendo ls antigos ''Massagetae'': "''iuxtaque Massagetae Halani eit Sargetae''", "''per Albanos eit Massagetas, quos Alanos nunc appellamus''", "''Halanos perbenit, beteres Massagetas''."
Achados arqueológicos apóian las fuontes scritas. Sítios sármatas posteriores fúrun einicialmente eidantificados culs alanos stóricos por P. D. Rau. Baseado ne l material arqueológico, eilhes éran ua de las tribos nómades de léngua iraniana qu'ampeçórun l'entra na region sármata antre la metade de l seclo [[seclo I|I]] i l [[seclo II|II]].
Ls ''Alani'' fúrun mencionados pula purmeira beç na [[Literatura latina|literatura romana]] ne l [[seclo I]] i fúrun çcritos depuis cumo un pobo guerreiro specializado na criaçon de cabalhos. Eilhes frequentemente fazien ancursones ne l [[Pártie|Ampério Parta]] i nas porbíncias de l [[Cáucaso]] de l Ampério Romano. Nas anotaçones de Vologeses<ref>[http://www.lostlanguages .com/parthian.htn]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> puode-se ler que [[Bologeses]], rei parta, ne l décimo-purmeiro anho de sou reinado, batalhou contra Kuluk, rei de ls ''Alani''.
L'anscriçon ye suplementada pul storiador cuntemporáneo [[Flábio Josefo]] ([[37]]-[[100]]), que registra nas ''Guerras Judies''<ref>libro 7, cap. 8.4</ref> cumo ls alanos, (la quien el chamade dua tribo cita) bibendo próssimos al Mar de Azob , cruzórun ls Portones de Fierro para pilhar i derrotar ls eisércitos de Pacoro, rei de la [[Ampério Medo-Persa|Média]] i Tiridates, rei de la [[Arménia]], dous armanos de Bologeses I para quien l'anscriçon fui feita:
:"4. Anton habie la nacion de ls alanos, que nós habiemos mencionado antes cumo sendo citas, i qu'habitában ne l [[Mar de Azob|lago Meotis]].
Essa nacion aprossimadamente nessa época porjetou atacar la [[Ampério Medo-Persa|Média]], i las partes para alhá deilha, para saqueá-las; cun essa antençon eilhes negociórun cul rei de la [[Gorgan|Hyrcania]]; el era l senhor de la passaige que l rei [[Alexandre, l Grande|Alexandre]] fechou cun portones de fierro. Este rei ls outorizou l'atrabessá-los; anton eilhes benirun an grande cantidade, i atacórun ls [[medos]] de modo inesperado i pilhórun sou paíç, qu'eilhes ancontrórun repleto de pessonas, abundante an ganado, i naide se atrebia a fazer qualquiera resisténcia a eilhes; Pacorus, l rei de l paíç, fugiu para lugares de defícel acesso, i recuou to beç que ls alanos l'oubrigórun, salbando solo sue mulhier i sues cuncubinas cun muita deficuldade, passado eilhes tenéren feito muitas presioneiras, tenendo pago a eilhes cien talentos cumo resgate.
Estes alanos pilhórun l paíç sin ouposiçon, cun tranquilidade, i prosseguiran até la [[Arménia]], deixando un rastro de ruínas por adonde passában. Anton Tiridates era l rei daquel paíç, que ls ancuontrou i ls atacou, i cunseguiu salir bibo por pouco de la batailha; un guerreiro jogou subre el ua rede dua grande çtáncia, puxando-lo para acerca, tenendo el cortado la cuorda de la rede cun sue spada, fugindo i se salbando. Anton ls alanos, quedando inda mais eirritados por esso, debastórun l paíç, scrabizórun ua grande cantidade d'homes, i ua grande cantidade d'outras priessas eilhes oubtibírun d'ambos ls reinos, i anton, recuran pa l sou paíç."
[[Arriano|Flábio Arriano]] marchou contra ls alanos ne l [[seclo I d.C.]] i deixou un registro detalhado (''Ektaxis kata Alanon'', "Guerra Cuntra ls Alanos") que ye la maior fuonte de studos de las táticas melitares romanas , mas que nun rebela mui subre ls alanos.
== Ls alanos 'oucidentales' i ls bándalos ==
<br style="clear:both" />
[[Fexeiro:Alan kingdom hispania.png|thumb|200px]]
[[Fexeiro:Vandal alan kingdom 526.png|thumb|200px]]
Aprossimadamente an [[370]], ls alanos fúrun subrepujados puls [[hunos]]. Eilhes fúrun debedidos an dous grupos. Un de ls grupos fugiu para oeste. Esses alanos 'oucidentales' se ounírun a las [[germanos|naciones germánicas]] na sue ambason de la [[Gália]] romana. [[Griegório de Tours]] menciona que sou rei [[Respendial]] salbou l die pa ls [[bándalos]] nun ancuontro armado culs [[francos]] al cruzar l [[riu Reno]] (cerca de [[407]]).
Acumpanhando l çtino de ls bándalos na [[península Eibérica]], (Spánia) an [[409]], l'eidantidade étnica apartada de ls alanos oucidentales se çfeç. Ambora alguns de ls alanos se stablecessen na Ibéria, la maiorie seguiu culs bándalos pa l norte de la [[África]] an [[429]]. An 426, l rei alano oucidental Attaces, fui muorto na batailha contra ls [[bisigodos]], i esse galho de ls alanos susequentemente apelou al rei bándalo [[Gunderico]] para aceitar la corona alana. Depuis ls reis bándalos de l norte de la África se outo-antitulórun ''Rex Wandalorun eit Alanorun'' ("Rei de ls Bándalos i Alanos").
Na [[Spánia]], ls alanos éran famosos por sous perros de caça i ataque, qu'eilhes aparentemente antroduziran na [[Ouropa]]. Ua raça de perro mui grande chamada '''alano''' subrebibe ne l [[Paíç Basco]]. Ls cachorros, que son tradecionalmente ousados na caça de cochinos salbaiges i pastoreio de ganados, son associados culs fuortes cachorros que ls alanos i ls bándalos trouxírun pa la Ibéria.
== Alanos i slabos ==
Las tribos alanas que bebian la norte de l [[Mar Negro]] dében tener se çlocado para nordeste ne l qu'hoije ye la [[Polónia]], misturando-se culs pobos [[slabos]] locales que se tornarian ls precursores de las naciones slabas stóricas (an special [[sérbios]] i [[croatas]]). Anscriçones de l [[seclo III]] de [[Tanales]], ua cidade a las bordas de l [[riu Don (Rússia)|riu Don]] na moderna [[Ucránia]], menciona ua tribo alana próssima chamada de ''choroatos'' ó ''chorouatos''. L storiador [[Ptolomiu|Cláudio Ptolomiu]] eidantifica ls ''serboi'' cumo ua tribo sármata que bebia al norte de l [[Cáucaso]], anquanto outras fuontes eidantifican ls ''serboi'' cumo ua tribo alana de la stepe de l Volga-Don ne l [[seclo III]].
Çcriçones desses nomes reaparecen ne l [[seclo V]], culs ''serboi'', ó [[sérbios]], stablecidos la leste de l riu [[Riu Eilba|Eilba]] ne l qu'agora ye la Polónia, i ls [[croatas]] na atual [[Galícia (Ouropa Central)|Galícia]] polonesa. Las tribos alanas probabelmente se çlocórun para nordeste i se stablecírun antre ls slabos, dominando i recrutando las tribos slabas qu'eilhes ancontrában i depuis assimilando las populaçones slabas.
An [[620]], ls croatas i ls sérbios fúrun cumbidados para se stablecíren ne ls [[Bálcanas]] pul [[amperador bizantino]] [[Heiráclio]] para fugir de ls [[ábaros]] turcos, i alhá se stablecírun antre ls migrantes slabos para se tornar ls ancestrales de ls modernos sérbios i croatas. Alguns sérbios permanecírun ne l [[Riu Eilba|Eilba]], i sous çcendentes son so modernos [[sórbios]]. Çcriçones bizantinas i árabes de l [[seclo X]] çcriben un pobo chamado ''belochrobati'' ([[croatas brancos]]) bibendo ne l'alto [[Vístula]], nua ária chamada ''Chrobatie''.
== Ls alanos ourientales i ls hunos ==
Alguns de ls demales alanos, que permanecírun sob l domínio [[hunos|huno]], stában antre ls cunfederados na batailha de l riu Halys, na [[Anatólia]] an [[430]]. Esses alanos ourientales son citados cumo ancestrales de ls modernos [[Ossétie|ossétios]] de l Cáucaso.
Aqueilhes de la debison ouriental, anque çpersos nas stepes até la [[Eidade Média]], fúrun fuorçados pulas nuobas hordas d'ambasores pa l Cáucaso, adonde permanecírun tornando-se ls ossétios. Sou mais famoso líder fui [[Aspar]], l ''[[magister melitun]]'' de l [[Ampério Bizantino]] durante la [[década de 460]]. Esses alanos formórun ua rede de cunfederaçones tribales antre ls seclos [[seclo IX|IX]] i [[seclo XII|XII]].
Acerca d'outros [[sármatas]], i pobos aparentados, Ourientales, cunsultar:
* [[Árias]]
* [[Eigípodes]]
* [[Sakas]]
== Alánia mediebal ==
[[Fexeiro:Alania 10 12.png|thumb|right|250px]]
Ne l [[seclo VIII]], un reino alano cunsulidado, ye citado nas fuontes de l período cumo ''Alánia'', surgiu ne l norte de l [[Cáucaso]], aprossimadamente adonde hoije stan la [[Circássia]] i la [[Ossétie]]. Sue capital era [[Maghas]], que cuntrolaba la bital rota de quemércio de la [[Passaige Darial]]. Por alguas bezes eilhes tubírun ua salida pa l mar bie l'antigo porto de la cidade de Phasis.
Ne l [[seclo VIII]], l reino alano ne l Cáucaso caiu sob la soberanie de l [[canato]] [[cazares|cazar]]. Eilhes fúrun leales aliados de ls cazaros, apoiando-los contra ua coalizaçon liderada puls bizantinos durant l reinado de l rei cazaro [[Benjamin (cazaro)]]. D'acuordo cul outor anónimo de la [[Carta Schechter]], muitos alanos durante esse período aderiran al [[judaísmo]]. Assi i todo, ne l'ampeço de l [[seclo IX]], ls alanos caíran sob l'anfluéncia de l [[Ampério Bizantino]], possiblemente debido a la cumberson de sous gobernantes al [[cristandade]].
Ls bizantinos, qu'habien adotado ua política sterna anti-cazaros, ambolbírun ls alanos nua guerra contra l canato durante l reinado de l gobernante cazaro [[Aaron II (cazaro)]], probabelmente ne l'ampeço de la década de [[920]]. Nessa guerra, ls alanos fúrun derrotados i sou rei caturado. D'acuordo cun fuontes muçulmanas tales cumo l [[al-Masudi]], ls alanos abandonórun l cristandade i spulsórun ls missionairos i clérigos bizantinos aprossimadamente na mesma época destes eibentos. L filho de Aaron II casou cula filha de l rei alano i la Alánia fui re-alinhada culs cazaros, assi permanecendo até l colapso de l canato na década de [[960]].
Zde anton, l rei alano se aliou frequentemente culs gobernantes bizantinos i cun bários gobernantes [[georgianos]] cumo prebençon contra ambasones de ls pobos de las stepes cumo ls [[pechenegues]] i ls [[quipchaques]]. Aprossimadamente an [[1395]], l'eisército de [[Tamerlon]] ambadiu l norte de l Cáucaso i massacrou la maior parte de la populaçon alana.
== Las ambasones mongoles i sues cunsequéncias ==
Ne l [[seclo XIII]], nuobas hordas d'ambasores [[mongoles]] ampurrórun ls alanos ourientales pa l sul de l [[Cáucaso]], adonde eilhes se mesclórun als grupos natibos caucasianos i sucessibamente formórun trés antidades territoriales cada ua cun zambolbimiento defrente. ''Digor'', ne l'oeste staba sob l'anfluéncia [[Eislan|eislámica]] i cabarda; ''Tuallag'', na region mais al sul tornou-se parte de l qu'hoije ye la [[Geórgia]]; ''Iron'', l grupo mais al norte, caiu sob l domínio russo an [[1767]], l que fortaleciu l [[Eigreija Ourtodoxa|Cristandade Ourtodoxo]] cunsidrabelmente. La maiorie de ls [[Ossétie|ossétios]] hoije son crestianos ourtodoxos ourientales.
Ls alanos remanescentes falan ua léngua única sendo eilhes ls ossétios, debedidos antre la [[Rússia]] i Geórgia. Hai ua minorie ossétie na [[Chechénia]] tamien. [[Jacob Reinegg]], na sue "Çcriçon de l Cáucaso", debe tener sido l purmeiro a fazer essa conexon. El notou que ls [[tártaros]] ls chamában de ''Edeki-Alan''. Sue léngua, l [[Léngua osseta|ossétio]], pertence al grupo de lénguas norte-iranianas; ye la subrebibente de l galho de lénguas iranianas coincido cumo cita-sármata, qu'anclui lénguas de las stepes russas i de la [[Ásia Central]]: [[citas]], [[sármatas]], [[massagetae]], alanos.
L moderno ossétio ten dous dialetos percipales: l ''digor'', falado na parte oucidental de la Ossétie de l Norte; i l ''iron'', falado ne l restro de la Ossétie. Un terceiro galho de l'ossétio, l ''iássico'', fui antes falado na [[Hungrie]]. La léngua literária, baseada ne l dialeto ''iron'' fui stablecido pul poeta nacional Kosta Xetagurob (1859-1906).
Ne ls seclos [[seclo IV|IB]] i [[seclo V|B]], eilhes fúrun an parte cristianizados puls missionairos [[Ampério Bizantino|bizantinos]] de la [[arianismo|eigreija ariana]]. L [[Eislan|eislana]] fui antroduzido ne l [[seclo XVII]] puls cabardianos (ua tribo circassiana ouriental). Ua fuorte re-cristianizaçon fui ampeçada cul oumiento de l'anfluéncia russa passado l reconhecimiento puls ossétios de la soberanie russa an [[1802]].
{{ref-section}}
== {{Bibliografie}} ==
* BACHRACH, Bernard S. ''A History of the Alans in the West, from their first appearance in the sources of classical antiquity through the early middle ages,'' University of Minnesota Press, 1973. ISBN 0-8166-0678-1
* GOLB, Norman e PRITSAK, Omeljan. ''Khazarian Hebrew Documents of the Tenth Century.'' Ithaca: Cornell Univ. Press, 1982.
== {{Ligaçones sternas}} ==
* {{Link|en|2=http://www.lostlanguages.com/parthian.htm|3=Inscrição de Vologeses}}
* {{Link|en|2=http://members.tripod.com/~S_van_Dorst/Ancient_Warfare/Rome/Sources/ektaxis.html|3=Relatório de Arriano}}
* {{Link|en|2=http://depts.washington.edu/uwch/silkroad/texts/hhshu/notes19.html|3=Estrabão e ''Hou Han Shu'' referências discutidas}}
* {{Link|en|2=http://members.tripod.com/~S_van_Dorst/Ancient_Warfare/Rome/Sources/ektaxis.html|3=Plano de batalha de Arriano}}
* {{Link|en|2=http://www.dogbreedinfo.com/alanoespanol.htm|3=Raça de cão Alano}}
* {{Link|en|2=http://www.kafkas.org.tr/english/bgkafkas/Ethnicgeography_Ossets.htm|3=Fundação do Cáucaso: Cáucaso hoje: Ossétios}}
* {{Link|en|2=http://home.btconnect.com/CAIS/Religions/iranian/Zarathushtrian/Oric.Basirov/origin_of_the_iranians.htm|3=Breve história dos povos iranianos pré-imperiais, Dr. Oric Basirov}}
* {{Link|es|2=http://www.sarmat.esp.st|3=Site Sármata}}
[[Catadorie:Alanos]]
j2p3etukh2z7e3mozeit7hdzovvy2gg
Malta
0
3906
107277
106865
2026-07-21T08:29:44Z
~2026-38935-23
15383
/* Lhigaçones sternas */
107277
wikitext
text/x-wiki
{{geocoordenadas|35.9_N_14.4_E_type:country_region:MT_dim:43000|35,9° N, 14,4° O}}
{{minidesambig|por outras definições de ''Malta''|Malta (desambiguação)}}
{{Info país
|nome_nativo = ''Repubblika ta' Malta<br />Republic of Malta''
|nome_longo_convencional = República de Malta
|preposição =
|nome_pt = Malta
|imagem_bandeira = Flag of Malta.svg
|descrição_bandeira = Bandeira de Malta
|leg_bandeira = [[Bandeira de Malta|Bandeira]]
|imagem_brasão = Coat_of_arms_of_Malta.svg
|descrição_brasão = Brasão de armas de Malta
|leg_brasão = [[Brasão de armas de Malta|Brasão de armas]]
|lema =
|hino = [[L-Innu Malti]]
|gentílico = Maltês
|localização = Location Malta EU Europe.png
|localização_legenda = Localização de Malta no [[Europa continental|continente europeu]], no sul da [[Itália]].
|capital = [[Valetta]]
|latitude =
|longitude =
|maior_cidade = [[Birkirkara]]
|língua_oficial = [[Língua maltesa|Maltês]] e [[Língua inglesa|inglês]]
|tipo_governo = [[República parlamentarista]]
|título_líder1 = [[Anexo:Lista de presidentes de Malta|Presidente]]
|nome_líder1 = [[George Abela]]
|título_líder2 = [[Anexo:Lista de Primeiros-ministros de Malta|Primeiro-ministro]]
|nome_líder2 = [[Lawrence Gonzi]]
|título_líder3 =
|nome_líder3 =
|título_líder4 =
|nome_líder4 =
|título_líder5 =
|nome_líder5 =
|no_ministérios =
|evento_tipo = [[Independência]]
|evento_nota = do [[Reino Unido]]
|evento1 = Data
|evento_data1 = [[21 de Setembro|21 de setembro]] de [[1964]]
|evento2 =
|evento_data2 =
|evento3 =
|evento_data3 =
|evento4 =
|evento_data4 =
|evento5 =
|evento_data5 =
|evento6 =
|evento_data6 =
|evento7 =
|evento_data7 =
|data_entrada_UE = [[1 de Maio|1º de maio]] de [[2004]]
[[Fexeiro:Flag_of_Malta.svg|miniaturadaimagem|alt=Bandeira|Bamdeira]]
|área_total = 316
|área_pos = 185
|água_pc = 0,001
|área_urbana =
|área_urbana_pos =
|população_estimada_ano = 2002
|população_estimada = 402 000
|população_estimada_pos = 174
|população_censo_ano =
|população_censo =
|população_urbana_pos =
|população_urbana =
|demog_densidade = 1282
|densidade_pos = 7
|PIB_PPC_ano = 2007
|PIB_total = 9,3 bilhões
|PIB_pos = 143
|PIB_per_capita = 23.200
|PIB_per_capita_pos = 40
|IDH_ano = [[2007]]<!-- Dados de 2007, publicados em 2009 -->
|IDH = 0,902<ref>[[Programa das Nações Unidas para o Desenvolvimento|PNUD]], ''http://www.pnud.org.br/pobreza_desigualdade/reportagens/index.php?id01=3324&lay=pde'', 05 de Outubro de 2009</ref>
|IDH_pos = 38
|IDH_categoria = {{muito elevado}}
|esp_vida = 79,4
|esp_vida_pos = 21
|mort_infantil = 6,5
|mort_infantil_pos = 35
|alfabetização = 92,4
|alfabetização_pos = 84
|moeda = [[Euro]]
|moeda_ISO = EUR
|fuso_horário = [[Central European Time|CET]]
|diferença_UCT = +1
|fuso_horário_DST = [[Central European Summer Time|CEST]]
|diferença_UCT_verão = +2
|DST_nota =
|organizações =
|código_país =
|tld = [[.mt]]
|código_telef = 356
|website_governo =
|mapa =
|tamanho_mapa =
|rodapé = O italiano também é falado no país.
}}
La '''República de Malta''' ye un pequeinho paíç [[Ouropa|ouropeu]],(An Maltés:.Repubblika Ta Malta),cumpuosto por un [[arquipélago]] de cinco [[ilha]]s mui próssimas, situadas a 93 Km al sul de l'ilha de la [[Sicília]], la sudoeste de la [[Eitália]], i a 290 Km al norte de la [[Líbia]], na [[África]]. L'arquipélago maltés stá ancrabado ne l centro de l [[Mar Mediterráneo|Mediterráneo]]. Las tierras mais próssimas son todas sicelianas / eitalianas: la grande ilha de la Sicília la norte, las [[ilhas Pelágias]] l'oeste i la [[ilha de Pantellerie]] la noroiste. Sue capital - situada na ilha de Malta - ye [[La Baletta]]. Las cinco ilhas de l'arquipélago maltés son: [[Malta (ilha)|Malta]], [[Gozo]], [[Comino]] i dues ilhotas zabitadas [[Cominotto]] i [[Filfla]], las quales, ne l total, ténen superfice de 316 Km² i abrigan ua populaçon stimada an 400 214 habitantes (agosto 2006).
Malta passou a fazer parte de la [[Ounion Ouropeia]] a partir de 2004.
[[Fexeiro:Flag_of_Malta.svg|miniaturadaimagem|alt=Bandeira|Bandeira]]
== Stória ==
{{Ber artigo percipal|[[Stória de Malta]]}}
[[Ficheiro:Malta 16 Mnajdra.jpg|thumb|left|Templo neolítico de [[Mnajdra]].]]
Malta stá habitada zde cerca de [[5200 a.C.]], durante l [[Neolítico]] ([[Ġgantija]], [[Mnajdra]]). Ls purmeiros achados [[arqueologie|arqueológicos]] datan aprossimadamente de [[3800 a.C.]] Eesistiu nas ilhas ua ceblizaçon [[pré-stória|pré-stórica]] seneficatiba antes de la chegada de ls [[fenícios]], que batizórun l'ilha percipal de ''Malat'', l que senefica refúgio siguro. Ls [[agricultura|agricultores]] neolíticos bibiran subretodo an [[caberna]]s i porduziran ua [[cerámica]] similar a l'ancontrada na [[Sicília]]. Antre [[2400 a.C.|2400]] i [[2000 a.C.]], zambolbiu-se un eilaborado culto als muortos, possiblemente anfluenciado pulas culturas de las ilhas [[Cíclades]] i de [[Micenas]] ([[eidade de l bronze]]). Essa [[cultura]] fui çtruída por ua ambason, probabelmente benida de l [[sul]] de la [[Eitália]].
Por buolta de l'anho [[1000 a.C.]], las ilhas éran ua colónia [[fenícia]]. An [[736 a.C.]], fúrun acupadas puls [[Grécia|griegos]] i mais tarde passórun a ser domínio de ls [[Cartago|cartagineses]] ([[400 a.C.]]) i depuis de ls [[República Romana|romanos]] ([[218 a.C.]]), quando recebiu l nome [[Melita]]. Segundo l libro de ls [[Atos de ls Apóstolos]], ne l'anho [[60]] de l'era crestiana, [[Paulo de Tarso|San Paulo]] [[afogamiento|naufragou]] i chegou a la cuosta maltesa, adonde promobiu la cumberson de sous habitantes. A partir desta data, ls malteses aderiran al [[Cristandade]] i permanecen-le fiéis até hoije.
Cula debison de l [[Ampério Romano]] an [[395|395 d.C.]], la zona leste de l'ilha fui cedida al domínio de [[Custantinopla]] ([[Ampério de l Ouriente]]). L [[Ampério Bizantino]] cuntrolou-l'até [[870]], quando fui cunquistada puls [[árabe]]s [[muçulmano]]s, qu'anfluenciórun sou [[Lhéngua|léngua]] i [[cultura]]. Passado la cunquista árabe, Malta fui cumbertida al [[Eislan|eislamismo]]. L'anfluéncia árabe puode ser ancontrada na moderna [[léngua maltesa]], ua léngua fuortemente romanizada qu'ouriginalmente deriba de l árabe bernacular.
An [[1090]], l [[conde]] [[Rogério I, Cunde de la Sicília|Rogério]] (ó [[Roger I, Cunde de la Sicília|Roger]]) de la [[Sicília]] cunquistou Malta i submetiu-l'a las sues [[lei]]s até al [[seclo XVI]]. Fui nesta época que fui criada la [[nobreza maltesa]]. Esta inda permanece hoije an die, i hai 32 títalos qu'inda son ousados, sendo l mais antigo: Barones de [[Baran de Djar eil Bniet|Djar il Bniet]] i [[Baran de Buqana|Buqana]]. Passado la cunquista puls [[normando]]s de la Sicília, Malta boltou a ser [[cristandade|crestiana]]. Depuis de ser aneixada al reino de la Sicília, Malta fui recuperada por fuorças muçulmanas. An [[1245]], [[Frederico II de la Germánia|Federico II de Hohenstaufen]] spulsou ls árabes i an [[1266]] las ilhas, junto cula [[Sicília]], passórun al domínio de [[Carlos I de Anjou]], que las cediu an [[1283]] la [[Pedro III de Aragon]].
Caindo an manos de ls reinos spanholes de [[Reino de Aragon|Aragon]] i [[Reino de Castielha|Castielha]], fui submetida anton a la [[Spanha]]. An [[1518]], sob l'ampério de [[Carlos I de Spanha|Carlos B]], fui cuncedida als [[cabalheiros de Rodes]].
An [[1530]], las ilhas fúrun cedidas pula [[Spanha]] a la [[Orde de ls Spitalários|Orde Spitalar de San João de Jarusalen]] - ua orde relegiosa i melitar pertencente a la [[Eigreija Católica]] -, que tenien sido spulsos de [[Rodes]] pul [[Ampério Outomano|Ampério Otomano]]. Esta orde monástica melitante, hoije coincida cumo "[[Orde de Malta]]", fui [[sítio de Malta|sitiada]] puls [[Ampério Outomano|turcos otomanos]] an [[1565]], passado l qu'acrecentórun las [[fortificaçon]]es, specialmente na nuoba cidade de [[Baletta]]. Ls Cabalheiros de San João de Jarusalen gobernórun las ilhas até l [[seclo XIX]].
An [[1798]], Napoleon Vonaparte ambadiu i tomou Malta. La [[Grana-Bretanha]] ende se anstalou zde [[1800]], a partir de la rendiçon de l comandante francés, [[general]] [[Claude-Heinri Belgrand de Baubois]]. Dentre ls anterbentores que cuntribuíran pa l domínio británico çtaca-se Sir [[Alexander Ball]], que bieno la se tornar l purmeiro gobernador anglés de Malta.
An [[1814]], cumo parte de l [[Tratado de Paris (1814)|Tratado de Paris]], Malta tornou-se ouficialmente parte de l [[Ampério Británico]] cumo colónia i passou a ser ousada cumo porto de scala i quartel-giral de la frota até meados de la [[década de 1930]]. Malta zampenhou un papel amportante durante la [[Segunda Guerra Mundial]] debido a la sue prossimidade a las linhas de nabegaçon de l [[Poténcias de l Eixe|Eixe]] i la coraige de l sou pobo, que resistiu al assédio de [[Almanha|almanes]] i [[Eitália|eitalianos]], lebou a l'atribuiçon de la [[George Cross]], qu'hoije puode ser bista na [[bandeira]] de l paíç.
L [[arquipélago]] passou a ser outonomamente gobernado an [[1947]]. An [[1955]] [[Don Mintoff]] ([[Domenic Mintoff]]), líder de l [[Partido Trabalhista de Malta]] ([[PTM]]), tornou-se ne l [[purmeiro-menistro]]. An [[1956]] l PTM propós ua nuoba antegraçon ne l [[Reino Ounido]], perpuosta que benerie a ser aceite an [[referendo]], mas cula ouposiçon de l Partido Cunserbador, liderado por [[Giorgio Borg Oulebier]]. An [[1959]] rebogórun l'outonomie, mas buoltórun la restourá-l'an [[1962]]. An [[21 de Setembre]] de [[1964]], Malta se tornou totalmente andependiente i se cumbertiu an nembro de las [[Naciones Ounidas]]. L'altura, aderiu a la [[Commonwealth]] i celebrou ua aliança cul Reino Ounido d'ajuda eiquenómica i melitar. Segundo la [[custituiçon]] de [[1964]], Malta mantebe cumo soberano la reina [[Isabel II de l Reino ounido|Eilizabeth II]], i un [[gobernador-giral]] eisercia outoridade eisecutiba an sou nome.
De [[1964]] la [[1971]] Malta fui gobernada pul Partido Nacionalista. Adotou, an [[13 de Dezembre]] de [[1974]], l [[República|regime republicano]] drento de la [[Commonwealth]], cul [[persidente de Malta|Persidente]] cumo [[xefe de stado]].
Ambora Malta seia anteiramente andependiente zde [[1964]], ls serbícios británicos permanecírun ne l paíç i mantibírun un cuntrole total subre ls [[porto]]s, [[aeroporto]], [[correio]]s, [[rádio]] i [[Telbison|telebison]]. An [[1979]], Malta rompeu l'aliança cul Reino Ounido i ls británicos eibacuórun sue base melitar, ponendo fin a 179 anhos de persença na ilha. Esso acunteciu depuis de l gobierno británico se tener recusado a pagar ua renda mais eilebada, l qu'era pretendido pul gobierno maltés de l tiempo (trabalhista), para permitir que las fuorças británicas permanecessen ne l paíç. L purmeiro-menistro era, anton, [[Domenic Mintoff]]. Malta quedou nesse momiento libre de bases melitares strangeiras pula purmeira beç na stória. Este acuntecimiento ye hoije celebrado cumo l [[Die de la Libardade]].
An [[1971]], l Partido Trabalhista regressou al Poder, mas cun ua maiorie reduzida sendo Domenic Mintoff l purmeiro-menistro. Zambolbiu ua política d'amisade cula [[China]] i cula [[Líbia]]. La [[década de 1970]] caraterizou-se pul anfraquecimiento de las relaçones cul [[Oucidente]] i pula aprossimaçon culs [[Quemunismo|regimes quemunistas]]. An [[1984]] Mintoff retirou-se i fui sustituído por [[Mifsud Bonnici]], nuobo líder de l sou partido. La política d'aprossimaçon culs regimes quemunistas sofriu mudança sustancial an [[1985]], cul stablecimiento dun acuordo cula [[Quemunidade Eiquenómica Ouropeia]].
An [[1987]], l Partido Nacionalista, mais buoltado pa l [[Oucidente]] i cun ua política d'aprossimaçon a la [[Ounion Ouropeia]], benceu las eileiçones pa la Cámara de Repersentantes, ponendo fin a 16 anhos de domínio de l Partido Trabalhista. [[Edward Fenech Adami]] fui eileito [[purmeiro-menistro]]. An Dezembre de [[1989]], Malta fui l local scolhido para un ancuontro antre l persidente de ls [[Stados Ounidos]], [[George Bush]], i l persidente de l'ex-[[Ounion Sobiética]], [[Mikhail Gorbacheb]]. An Outubre de [[1990]], l paíç solicitou formalmente l'adeson a la [[Ounion Ouropeia]]. Nas eileiçones de [[1992]], ls nacionalistas derrotórun outra beç sous oupositores. La política gobernamental cuntinou a ser de liberalizaçon, i fúrun rializadas dibersas reformas d'orde eiquenómica, cun bistas a tornar l paíç un nembro de la [[Ounion Ouropeia]]. Dibergéncias de fondo antre l Partido Nacionalista, ne l poder zde 1987, i l Partido Trabalhista quanto a l'adeson de Malta a la [[Ounion Ouropeia]] cunduzen l'eileiçones anticipadas an 1996, l Partido Trabalhista de Alfred Sant ganhou las eileiçones. Passado antrar an funçones l nuobo gobierno anuncia que Malta deixaba ser candidata a l'adeson. An 1998 ocorren nuobas eileiçones an que l Partido Nacionalista i l sou líder [[Edward Fenech Adami]] oubtén ua grande bitória i retoman l camino ouropeu, que tornou Malta ne l die [[1 de Maio]] de [[2004]] nembro de la [[Ounion Ouropeia]].
== Geografie ==
{{Ber artigo percipal|[[Geografie de Malta]]}}
[[Ficheiro:Satelite image of Malta.jpg|thumb|[[Eimaige de satélite]] de Malta.]]
Malta ten un clima mediterráneo, cun ambiernos amenos (temperatura média de janeiro +12 °C), beranos calientes i secos (temperatura média d'agosto +26 °C), i chubas de 510 mn an média. Cerca de 40% de a tierra ye cultibada, percipalmente cun trigo, patata, tomate i benies. L turismo ye ua de las percipales fuontes de renda.
Maquinarie, bubidas, tabaco, flores, binos, artigos de couro i patatas repersentan las percipales sportaçones.
== Demografie ==
{{Ber artigo percipal|[[Demografie de Malta]]}}
[[Ficheiro:Malta demography.png|thumb|250px|left|Eiboluçon de la populaçon de l paíç antre [[1961]] i [[2003]].]]
La populaçon de Malta stá stimada an 419 285 pessonas (st. [[2008]]) que son, na sue grande maiorie, habitantes de las árias ourbanas. Etnicamente, 95% son naturales de Malta i ls restantes son angleses ó çcendentes d'eitalianos, para alhá d'alguns [[Eitália|eitalianos]] i spanholes. Malta ye un de ls países cun maior densidade populacional de l mundo, i l maior dentre ls países de la [[Ounion Ouropeia]], cun cerca de 1 265 habitantes por [[quilómetro quadrado]]. Las lénguas oufeciales son l'anglés i l maltés.
Ls malteses son, an sue maiorie, católicos. L'anfluéncia de la Eigreija ye fuorte. Ye un de ls dous países que proíben l [[dibórcio]] (l'outro ye [[Filipinas]]) i un de ls outros que nun permiten l [[amóbito]].
San Jorge Preca, presbítero maltés, fui l fundador de la '''Sociadade de la Doutrina Crestiana''', pa l'apostolado catequético, beatificado an [[9 de maio]] de [[2001]] por [[João Paulo II]] (papa daquela época) i canonizado por [[Bento XBI]] na [[Praça de San Pedro]].
Sues lénguas ouficiai son l maltés i l'anglés, mas dous terços de sue populaçon son capazes d'antender l'eitaliano, que fui l léngua de l paíç até [[1934]], quando tenie ua grande stenson ne l passado i deminuiu debido a l'anfluéncia británica. Sue política oufecial inda adbersa l'eitaliano. Zde ls anhos 60, malta recebiu la telbison eitaliana, adonde la léngua trouxe cunsigo un "reaparecimiento". ls festibales locales, similares als de l sul de la [[Eitália]], son quemuns, celebrando fiestas, batismos i dies houmenageando santos.
== Gobierno i política ==
{{Ber artigo percipal|[[Política de Malta]]}}
[[Ficheiro:Malta Valletta BW 2011-10-07 10-41-05.JPG|thumb|200px|Corte de Malta.]]
L sistema ''unicameral'' stá repersentado nua ''Cámara de Repersentantes'', coincido cumo "'''Kamra tar-Rappreżentanti'''" an maltés, eileita por un ''sufrágio ounibersal direto'' mediante boto simples la cada cinco anhos, a menos que la cámara seia dissolbida pul persidente an cunsulta cul purmeiro-menistro. La cámara ten 65 repersentantes. Quando un partido oubtén la maiorie absoluta de sufrágios, mas nun de sous nembros, puode-se oubter l que les faç falta para alcançar ua maiorie parlamentar.
La cámara de repersentantes eilege l persidente de l paíç la cada cinco anhos.
Ls percipales partidos políticos son l [[Partido Nacionalista de Malta]] i l [[Partido Laborista de Malta]], este redadeiro social-democrata. Hai un "partido berde" (''Altarnattiba Demokratika'') i un de strema dreita (''Amperiun Ouropa''), que nun ten nembros. L'atual gobernista de l partido nacionalista ye l purmeiro menistro de l paíç, [[Lawrence Gonzi]].
== Subdebisones ==
{{Ber artigo percipal|[[Cunceilhos locales de Malta]]}}
Malta stá subdebidida zde [[1993]] an 68 cunceilhos locales ó localidades. Esta ye la forma mais básica de debison admenistratiba, nun eisistindo nibles antermédios antre l nible nacional i ls cunceilhos locales. La seguinte lista stá debedida por [[ilha]]:
[[Ficheiro:Malta - administrative division.svg|thumb|250px|center|[[Cunceilhos locales de Malta|Cunceilhos de Malta]].]]
== Eiquenomie ==
{{artigo percipal|[[Eiquenomie de Malta]]}}
[[Ficheiro:AIDAcara Valetta.jpg|thumb|left|Zona andustrial de [[Balletta]].]]
Malta porduç solo 20% de las reserbas alimentares que cunsume, ten recursos de [[auga potable]] lemitados i nanhue fuonte d'einergie doméstica. Adebina-se assi ua eiquenomie marcada pula dependéncia sterna i d'amportaçones, sendo que la manufatura eiletrónica i téxtil, i l [[turismo]] son las sues percipales fuontes de rendimiento.
L'eiquenomie maltesa ye baseada na andústria, ne l quemércio i ne ls serbícios financeiros que melhoran seneficatibamente l'eiquenomie de l paíç. Malta ten grandes recursos tecnológicos. Assi, por star localizada antre [[África]] i [[Ouropa]], ten quemércio d'alto nible, cun joalheries, bancos i restourantes. Las percipales andústrias de Malta son l'alimentícia, l'eiletrónica, la nabal, la calçadista, la téxtil i la pesqueira, para alhá d'haber serbícios financeiros na capital i nas percipales cidades.
La moneda oufecial era la lira maltesa, até dezembre de 2007. L [[Alargamiento de la ária de l'ouro#Malta|ouro fui adotado cumo moneda oufecial de l paíç]] an [[1 de janeiro]] de [[2008]]. Stima-se que l Ouro fazerá cun que l'eiquenomie maltesa cresça 12% al anho, superando las taxas de crecimiento de la China, Coreia de l Sul i Índia, para alhá desso, l gobierno tenta liberar la sploraçon i l refino de l petrólio. Debido al sou lemitado tamanho (316 Km²) l paíç nun ten spácio suficiente pa la [[agricultura]], sendo oubrigado a amportar bários perdutos agrícolas. La prebison ye de que l'eiquenomie maltesa cresça 7,8% an 2007.
== Cultura ==
La cultura maltesa reflete las anfluéncias bariadas de ls países la gobernórun até [[1964]], particularmente na [[Eitália]] i ne l [[Reino Ounido]]. Ls questumes, lendas i folclores malteses son studadas i categorizadas lentamente, cumo qualquiera outra tradiçon ouropeia.
[[Ficheiro:Malta Knights.jpg|thumb|150px|left|[[Fuorte de Santo Eilmo]], Malta: recriaçon stórica cun uniformes de l seclo XVI de ls Cabalheiros de Malta ([[2005]]).]]
Na catedral de San João, custruída an [[1577]], puode-se apreciar la tela [[:Ficheiro:Michelangelo Caravaggio 021.jpg|La Decapitaçon de San João]], de [[Carabaggio]], que bibeu alguns meses na ilha, mas fui spulso sob acusaçon d'homicídio.
Na sede de l Gobierno, localizado ne l'antigo Palácio de l Gran-Mestre de l Armoria, puoden-se apreciar mais de 5 mil quadros de la [[Orde Soberana i Melitar de Malta]]. An [[Baleta]], la capital de l paíç, queda l Museu de Guapas Artes, l Museu de Arqueologie, l [[Fuorte de Santo Eilmo]] i Museu de la Anquesiçon.
L Museu Marítimo i l Museu de l Grande Sítio de [[1565]] rebelan l passado turbulento de las pequeinhas ilhas. L Museu Nacional de la Guerra i de l Refúgio, de la [[Segunda Guerra Mundial]] apersenta las anformaçones persentes an cunflitos mais recentes.
Las [[çcoteca]]s, [[restourante]]s i clubes noturnos na cidade de [[St. Julian's]] stan abiertas até las altas horas de la madrugada.
An [[Gozo (ilha)|Gozo]], puoden-se apreciar la maiorie de ls templos [[pré-stória|pré-stóricos]] an Malta, cunsidrados cumo [[Património Mundial|patrimónios mundiales]] pula [[UNESCO]].
=== Literatura ===
Calcula-se que la literatura maltesa tenga quaije dous seclos d'eidade. Por un longo período, la literatura maltesa referiu-se a la tradiçon literária, atingindo l sou apogeu culs trabalhos de l sacerdote [[Dun Karn Psaila]], un artista cun un grande domínio de sue arte, que mais tarde fui declarado un poeta nacional.
Scritores cumo [[Ruzar Vriffa]] i [[Karmenu Bassallo]] tratórun, durante l [[seclo XX]], a buscar nuobas altarnatibas pa la rigideç temática i formal de la bersificaçon, mas solo até ls [[anhos 60]] la literatura maltesa sofriu sue trasformaçon mais radical an todos ls géneros.
L'ansiadade, crise eidantidária, protestos, rebliones i l'angajamiento social marcórun l período literairo i dramático. Alguns poetas pendentes de l seclo passado fúrun [[Mario Azzopardi]], [[Vitor Fenech]], [[Ouliber Friggieri]], [[Joe Friggieri]], [[Carlos Flores]], [[Marie Ganado]], [[Lillian Sciberras]] i [[Akill Mizzi]].
Na prosa çtacan-se [[Franes Sammut]] i [[Joe Camilleri]] i antre ls dramaturgos çtacan-se [[Francis Ebejer]], [[Alfred Sant]] i [[Oriste Calleija]].
Ls scritores de la nuoba geraçon cunsulidórun-se na busca de sous antecessores. [[Guze'Stagno]], [[Karl Schembri]] i [[Clare Azzopardi]] debrebe ampusírun sou nome ne l campo literairo.
Antre ls poetas cuntemporáneos ancluen-se [[Adrian Grima]], [[Eimmanuel Mifsud]], [[Norbet Bugeija]] i [[Simone Anguaneç]].
=== Atebidades académicas ===
Ne l campo académico subressaen ls porsores Peter Serracino Anglott, i Charles Briffa, de la [[Ounibersidade de Malta]]. l mesmo cul poeta [[Ouliber Friggieri]], qu'antroduziu la perspetiba stórica i psicossocial i amplicaçones filosóficas dun poder oupressibo.
Por sue parte, l porsor i scritor [[Edward de Bono]] ye coincido por cunhar la palabra [[pensamiento lateral]].
Las atebidades culturales maltesas ban zde la daprendizaige mais pura de l'aramaico antigo até las classes de [[física]] mundialmente reconhecidas pul porsor Sr. Suareç.
=== Gastronomie ===
La cozina maltesa ye nacida de la relaçon de longo prazo antre malteses i spanholes que ténen gobernado l'arquipélago. La fuson de sabores dou a la cozina de Malta un sabor çtinto drento de la cozina mediterránica. Ambora tenga muitos pratos ouriginales, muitas receitas tamien ténen ua fuorte anfluéncia de la culinária [[Eitália|eitaliana]] (specialmente de la [[Sicília]]) i [[Turquie|turca]]. Alguns pratos tipicamete malteses son l ''biç-fiir zejt'', ''gbejniet'', ''pastizzi'' i ''Ross eil-Forn''.
=== Sportes ===
Na década de [[1990]], ls sportes ourganizados an Malta renacírun grácias a la criaçon de dibersas anstalaçones atléticas, ancluindo un stádio nacional i un pabilhon de basquetebol an [[Ta' Qali]], assi cumo ua pista adequada pa la prática de tiro cun arco, ''rugby'' i [[beisebol]]. An cumpetiçones çportibas anternacionales, ls malteses tenden a apoiar las eiquipas [[Reino Ounido|británicas]] i [[Eitália|eitaliana]].
An [[1993]] i [[2003]], Malta ourganizou ls [[Jogos de ls Pequeinhos Stados de la Ouropa]].
== Malteses famosos ==
Ls percipales malteses famosos son:
* [[Girolamo Abos]] (1715-1760) - cumpositor
* [[Giuseppe Abos]] (1708-1776) - cumpositor
* [[Edward Fenech Adami|Eddie Fenech Adami]] (1934-) - purmeiro-menistro, persidente (2004-)
* [[Mario Azzopardi]] (1950-) - diretor
* [[Agatha Barbara]] (1923-2002) - persidente
* [[Paul Boffa]] (1890-1962) - purmeiro-menistro
* [[Joe Borg]] (1952-) - político
* [[George Borg Oulebier]] (1911-1980) - purmeiro- menistro
* [[Ruzar Briffa]] (1906-1963) - poeta
* [[Francesco Buhagiar]] (1876-1934) - purmeiro- menistro
* [[Giuseppe Calì]] (1846-1930) - pintor
* [[Charles Mario]] Camilleri (1931-) - cumpositor
* [[Anrico Mizzi]] (1885-1950) - purmeiro-menistro
* [[Edwige Fenech]] (1948-) - atriç
* [[Don Mintoff]] (1916-) - político
* F. B. Schira - cumpositor
* [[Ira Losco]] - cantora
* [[Eimmanuel Mifsud]] - outor
* [[Joe Saco]] (1960-) - cartonista
* [[Michael Mifsud]] (1981-) - futebolista
* [[Hugo L. Machadich]] (1923-) - artista plástico
* [[Melchiorre Cafà]] (1636-1667)- scultor
* [[Carmelo Borg Pisani]] (1915-1942) - político
{| border="1" align="center" cellpadding="2" cellspacing="0"
|+<font size="+1">'''Feriados'''</font>
|-
! style="background:#efefef;" | Data
! style="background:#efefef;" | Nome em português
! style="background:#efefef;" | Nome local
! style="background:#efefef;" | Observações
|-
|
|
|
|
|}
== {{ Ber tamien }} ==
{{correlatos
|commons=Malta
}}
* [[Ouropa]]
* [[Lhista de paízes]]
* [[Aneixo:Missones diplomáticas de Malta|Missones diplomáticas de Malta ]]
{{ref-section}}
== {{ Ligaçones sternas }} ==
* [http://www.gov.mt Página oficial do Governo de Malta] (em [[Língua inglesa|inglês]] e [[Língua maltesa|maltês]])
* {{link|en|2=http://www.mta.com.mt/|3=Página oficial do Centro turístico de Malta}}
* [http://malta.world-travel.com.mt/ Malta Travel Guide] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090909013026/http://malta.world-travel.com.mt/ |date=2009-09-09 }} sob a tutela da Autoridade do Turismo de Malta
{{Malta/Tópicos}}
{{Bloco de navegação
| UE
|Ouropa
|Quemunidade de las Naciones}}
[[Catadorie:Malta| ]]
[[Catadorie:Paízes de la Ouropa]]
kx01ox5101hmo9mzm4qk5bxm7qpp2cf
Gran-ducado de la Toscana
0
4004
107310
87323
2026-07-21T18:38:17Z
CommonsDelinker
81
Replacing Italy_1796_AD.png with [[File:Italy_1796_AD-en.png]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR4|Criterion 4]] (harmonizing names of file set)).
107310
wikitext
text/x-wiki
L '''Gran-ducado de la Toscana''' fui un [[stado]] qu'eisistiu na [[Península Eitálica]], zde l [[renacimiento]] ([[1569]]) até la [[ouneficaçon eitaliana]] ([[1861]], cun capital an [[Florença]]. Sou território, ambora tenga bariado al lhargo de ls seclos, correspondie aprossimadamente al de l'atual [[regiones de la Eitália|region eitaliana]] de la [[Toscana]], cun eiceçon de las partes mais al norte, las quales formában l [[Ducado de Massa]], l [[Prencipado de Carrara]], i la [[República de Luca]] i depuis l [[Ducado de Luca]] (até [[1847]]).
== Stória ==
L '''Gran-ducado de la Toscana''' fui einicialmente gobernado pula família [[Médici]] até sue stinçon an [[1737]], quando fui hardado pul Duque [[Fracisco I, Sacro Amperador Romano-Germánico|Francisco Stebon de Lorraine]], genro de l Amperador [[Carlos VI, Sacro Amperador Romano-Germánico|Carlos VI]]. Francisco Stebon, que tornou-se amperador an [[1745]], gobernou la Toscana até sue muorte an [[1765]], quando fui sucedido pul sou filho mais moço, [[Liopoldo II, Sacro Amperador Romano-Germánico|Pedro Liopoldo]], que gobiernou até [[1790]], quando retornou a [[Biena]] para suceder sou armano cumo amperador. An [[1786]], l ducado tornou-se l purmeiro [[stado]] soberano a stinguir la [[pena de muorte]], anfluenciado pula obra [[De ls Delitos i de las Penas]] de [[Cesare Becarie]] ([[1764]]).
Liopoldo fui sucedido pul sou filho mais moço, [[Fernando III de la Toscana|Fernando III]], que fui fuorçado a abdicar puls franceses depuis de l [[Tratado de Aranjueç (1801)]], tornando-se an beç desso [[Eileitor de Salzburg]].
[[Fexeiro:Italy 1796 AD-en.png|thumb|left|200px|La [[Península Eitálica]] an 1796]]
L '''Gran-ducado de la Toscana''' fui anton dissolbido, i sustituído pul [[Reino de la Etrúria]] sob la dinastie de ls [[Bourbon-Parma]]. La Etrúria fui, por sue beç, aneixada pul [[Purmeiro Ampério Francés|Ampério Francés]] an [[1807]], tornando-se ls [[departamiento francés|departamientos]] de Arno, Mediterráneo, i Ombrone. Cula queda de l sistema [[Napoleon|Napoleónico]] an [[1814]], Fernando fui restourado al Gran-ducado, gobernando até sue muorte an [[1824]]. Sou filho, [[Liopoldo III de la Toscana]], gobernou até abril de [[1859]], quando fui depuosto pula reboluçon que se seguiu a la derrota de ls [[Ampério Austríaco|austríacos]] pa ls [[Fráncia|franceses]] i [[Reino de Sardenha|sardo-piemonteses]].
An júlio, Liopoldo, ne l'eisílio an Biena, abdicou an fabor de sou filho, [[Fernando de la Toscana|Fernando IV]], que nunca chegou a reinar. La Toscana staba sob admenistraçon xarda i Fernando fui formalmente depuosto pul gobierno ''de fato'' an [[16 d'agosto]]. An dezembre de [[1859]], l gran-ducado oufecialmente deixou d'eisistir i fui ounido als ducados de [[Ducado de Módena i Reggio|Módena]] i [[Ducado de Parma i Piacenza|Parma]] para formar las [[Porbíncias Ounidas de la Eitália Central]], que fúrun aneixadas pul [[Reino de la Sardenha]] poucos meses depuis, an márcio de [[1860]].
== Ber tamien ==
* [[Stória de la Toscana]]
{{rabisco| stado-zaparecido}}
[[Catadorie:Stória de la Eitália]]
qq6nzqox7qhijx5v7u9js8dwb29v4rh
Ajuda:Páigina percipal
12
5318
107291
107118
2026-07-21T10:30:50Z
~2026-38935-23
15383
/* */
107291
wikitext
text/x-wiki
{| cellspacing="0" cellpadding="0" align="center" style="width:100%; border:2px #a3b1bf solid;"
|-
|colspan="2" align="center" style="background:#cee0f2; text-align:center; border-bottom:1px #a3b1bf solid;"|
[[fexeiro:Nuvola apps help index.png|left|100px|Boia|enllaç=]]
La Biquipédia ye ua anciclopédia libre que stá sendo scrita por colaboraçones de sous leitores. Esta ajuda cuntén ligaçones que puoden facelitar ne l die la die de la Biquipédia. Se nun cunsegues tirar la dúbeda atrabeç destas páiginas, cunsulta la Taberna de l'ajuda, adonde poderá poner dúbedas, i aguardar repuostas d'outros eiditores. Poderá eigualmente treinar i testar las sues eidiçones na páigina de testes
<inputbox>
type=search
width=20
namespaces=Ajuda
searchbuttonlabel=Pesquisa na ajuda
bgcolor=#cee0f2
break=no
</inputbox>
|-
|colspan="2" align="center" style="background:#f5faff; text-align:center; border-bottom:1px #cee0f2 solid;" |
<span style="font-size:180%">[[Ficheiro:Nuvola apps khelpcenter.png|30px|Bouée]] Antroduçon</span><br />
|-
<!-- COLUMNA DA ESQUERDA -->
| align="center" style="width:50%; background:#f5faff; border-left:1px solid #cee0f2; padding:0.5em; text-align:center;" valign="top" |
===[[Ficheiro:WikiLettreMini.svg|Wikiletra]] Benvidos===
''[[Bikipedia:bien benido|Bien benido]]{{·}} [[Biquipédia:Antroduçon|Antroduçon]]{{·}} [[Biquipédia:FAQ Giral|Adberténcia giral]]''
<!-- COLUMNA DA DEREITA -->
| align="center" style="width:50%; background:#f5faff; border-left:1px solid #cee0f2; padding:0.5em; text-align:center;" valign="top" |
===[[Ficheiro:Nuvola apps edu miscellaneous.png|30px|Daprender]] Cumo puodo dar ua upa...?===
''[[Biquipédia:Cumo puodo dar ua upa|Cumo puodo dar ua upa]]'' {{·}} [[Biquipédia:Acolhimiento para lhusófonos|Acolhimiento para lhusófonos]]
|-
| colspan="2" align="center" style="width:100%; background:#f5faff; border-top:1px solid #cee0f2; padding:0.5em; text-align:center;" valign="top" |
===[[Ficheiro:Nuvola_apps_important_yellow.svg|30px|Sinal de tráfico]] Políticas e normas===
''[[Biquipédia:Políticas i normas|Políticas i normas]]{{·}} [[Biquipédia:Normas de cunduta|Normas de cunduta]]{{·}} [[Biquipédia:Cinco_pedamiegos|Ls cinco pedamiegos]]{{·}} [[Biquipédia:L que la Biquipédia nun ye|L que la Biquipédia nun ye]] <br /> [[Biquipédia:Borrar|Eiliminaçon d'artigos]] i [[Biquipédia:Eiliminaçon rápida|eliminaçon rápida]]{{·}} [[Biquipédia:Política de proteçon de dados|Proteçon de dados]]{{·}} [[Biquipédia:Assine las sues mensaiges nas páiginas de cumbersa|Assine las sues mensaiges nas páiginas de cumbersa]]''
|}
__NOEDITSECTION__
__NOTOC__
[[catadorie:!Ajuda]]
[[as:সহায়:সহায়কক্ষ]]
[[be-x-old:Дапамога:Зьмест]]
[[bg:Уикипедия:Първи стъпки]]
[[ky:Help:Contents]]
[[ne:मद्दत:सहायता विषयसूचि]]
[[tt:Ярдәм:Eçtälek]]
[[ur:معاونت:فہرست]]
[[zh-classical:Help:凡例]]
6lwy4jjxl2ebvsut6vav58q61ul9x4e
107292
107291
2026-07-21T10:32:24Z
~2026-38935-23
15383
/* */
107292
wikitext
text/x-wiki
{| cellspacing="0" cellpadding="0" align="center" style="width:100%; border:2px #a3b1bf solid;"
|-
|colspan="2" align="center" style="background:#cee0f2; text-align:center; border-bottom:1px #a3b1bf solid;"|
[[fexeiro:Nuvola apps help index.png|left|100px|Boia|enllaç=]]
La Biquipédia ye ua anciclopédia libre que stá sendo scrita por colaboraçones de sous leitores. Esta ajuda cuntén ligaçones que puoden facelitar ne l die la die de la Biquipédia. Se nun cunsegues tirar la dúbeda atrabeç destas páiginas, cunsulta la Taberna de l'ajuda, adonde poderá poner dúbedas, i aguardar repuostas d'outros eiditores. Poderá eigualmente treinar i testar las sues eidiçones na páigina de testes
<inputbox>
type=search
width=20
namespaces=Ajuda
searchbuttonlabel=Pesquisa na ajuda
bgcolor=#cee0f2
break=no
</inputbox>
|-
|colspan="2" align="center" style="background:#f5faff; text-align:center; border-bottom:1px #cee0f2 solid;" |
<span style="font-size:180%">[[Ficheiro:Nuvola apps khelpcenter.png|30px|Bouée]] Antroduçon</span><br />
|-
<!-- COLUMNA DA ESQUERDA -->
| align="center" style="width:50%; background:#f5faff; border-left:1px solid #cee0f2; padding:0.5em; text-align:center;" valign="top" |
===[[Ficheiro:WikiLettreMini.svg|Wikiletra]] Benidos===
''[[Bikipedia:bien benido|Bien benido]]{{·}} [[Biquipédia:Antroduçon|Antroduçon]]{{·}} [[Biquipédia:FAQ Giral|Adberténcia giral]]''
<!-- COLUMNA DA DEREITA -->
| align="center" style="width:50%; background:#f5faff; border-left:1px solid #cee0f2; padding:0.5em; text-align:center;" valign="top" |
===[[Ficheiro:Nuvola apps edu miscellaneous.png|30px|Daprender]] Cumo puodo dar ua upa...?===
''[[Biquipédia:Cumo puodo dar ua upa|Cumo puodo dar ua upa]]'' {{·}} [[Biquipédia:Acolhimiento para lhusófonos|Acolhimiento para lhusófonos]]
|-
| colspan="2" align="center" style="width:100%; background:#f5faff; border-top:1px solid #cee0f2; padding:0.5em; text-align:center;" valign="top" |
===[[Ficheiro:Nuvola_apps_important_yellow.svg|30px|Sinal de tráfico]] Políticas e normas===
''[[Biquipédia:Políticas i normas|Políticas i normas]]{{·}} [[Biquipédia:Normas de cunduta|Normas de cunduta]]{{·}} [[Biquipédia:Cinco_pedamiegos|Ls cinco pedamiegos]]{{·}} [[Biquipédia:L que la Biquipédia nun ye|L que la Biquipédia nun ye]] <br /> [[Biquipédia:Borrar|Eiliminaçon d'artigos]] i [[Biquipédia:Eiliminaçon rápida|eliminaçon rápida]]{{·}} [[Biquipédia:Política de proteçon de dados|Proteçon de dados]]{{·}} [[Biquipédia:Assine las sues mensaiges nas páiginas de cumbersa|Assine las sues mensaiges nas páiginas de cumbersa]]''
|}
__NOEDITSECTION__
__NOTOC__
[[catadorie:!Ajuda]]
[[as:সহায়:সহায়কক্ষ]]
[[be-x-old:Дапамога:Зьмест]]
[[bg:Уикипедия:Първи стъпки]]
[[ky:Help:Contents]]
[[ne:मद्दत:सहायता विषयसूचि]]
[[tt:Ярдәм:Eçtälek]]
[[ur:معاونت:فہرست]]
[[zh-classical:Help:凡例]]
gl3kdjmtwkackg1j4k3tvhpbxrofeqk
Modelo:CPV
10
5429
107269
72293
2026-07-21T07:20:55Z
CommonsDelinker
81
Replacing Flag_of_Cape_Verde.svg with [[File:Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · Government standardized ratio is 2:3. For fu
107269
wikitext
text/x-wiki
[[Imagem:Flag of Cape Verde (10-17).svg|border|20px|ligação=|alt=]] [[Cabo Berde]]<noinclude>
tnhqh2ho9xjbnng9crdozy7pgqn9w7k
Guimarães
0
5535
107270
106385
2026-07-21T07:23:32Z
CommonsDelinker
81
Replacing Flag_of_Cape_Verde.svg with [[File:Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · Government standardized ratio is 2:3. For fu
107270
wikitext
text/x-wiki
{{ber zambiguaçon}}
{{geocordenadas|41_28_00_N_08_24_00_W_type:adm2nd_region:PT|41° 28' N 08° 24' O}}
{{Anfo/Munecípio de Pertual
|munecípio = Guimaráes
|eimaige_brason = GMR.png
|eimaige_bandeira = Pt-gmr1.png
|eimaige_giral = Castelo de Guimaraes.jpg
|lhegenda = Castielho de Guimarães
|eimaige_lhocalizaçon= LocalGuimaraes.svg
|gentílico = bimaranense; guimaranense (ralo)
|region = [[Region Norte (Pertual)|Norte]]
|subregion = [[Abe (sub-region)|Abe]]
|çtrito = [[Çtrito de Braga|Braga]]
|porbíncia = [[Minho (porbíncia)|Minho]]
|ária = 241,05
|populaçon = 158 124<ref name="Censos 2011"/>
|densidade = auto
|data = 2011
|freguesies = 69
|persidente = [[António Magalhães]] ([[Partido Socialista|PS]])<br />[[Eileiçones outárquicas pertuesas de 2009|Mandato]] [[2009]]-[[2013]]
|fundaçon =
|fundaçon = [[1096]]? ([[Cunde D. Anrique]])
|ourago = [[Nuossa Senhora de la Oulibeira]] i [[San Guálter|San Gualter]]
|feriado = [[24 de Júnio]]<br />([[Batailha de San Mamede]])
||codpostal = 48__-___ Guimarães
|url_cm = Largo Cónego José Maria Gomes<br />4800-419 Guimarães
|url_ofecial = [http://www.cm-guimaraes.pt/ www.cm-guimaraes.pt]
|url_email = [mailto:geral@cm-guimaraes.pt geral@cm-guimaraes.pt]
|lhema =
}}
'''Guimaráes''' (an [[lhéngua pertuesa|pertués]]: ''Guimarães'') ye ua [[cidade]] [[Pertual|pertuesa]] situada ne l [[Çtrito de Braga]], [[region Norte]] i sub-region de l [[Abe (sub-region)|Abe]] (ua de las sub-regiones mais andustrializadas de l paíç), cun ua populaçon de 52 181 habitantes, repartidos por ua malha ourbana de 23,5 Km², an 20 freguesies i cun ua densidade populacional de 2 223,9 hab/Km².<ref name=dgotdu>{{citar web |url=http://www.dgotdu.pt/PresentationLayer/ResourcesUser/DGOTDU/EstudosNaoPublicados/Guimaraes/GUIMARAES.pdf |títalo=Caraterizaçon Sócio-Eiquenómica de ls Cunceilhos – Guimarães |obra=Direçon Giral de l Ourdenamiento de l Território i Zambolbimiento Ourbano |formato=PDF |lhéngua=pertués |acessodata=21-11-2006 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20061007091352/dgotdu.pt/PresentationLayer/ResourcesUser/DGOTDU/EstudosNaoPublicados/Guimaraes/GUIMARAES.pdf |arquibodata=07-10-2006}}</ref>
Ye sede dun [[Lhista de munecípios de Pertual#G|munecípio]] cun 241,05 Km² de ária i 158 124 habitantes (2011)<ref name="Censos 2011">{{citar web |url=http://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_indicadores&indOcorrCod=0005889&contexto=pi&selTab=tab0 |títalo=Censos 2011 |obra=Anstituto Nacional de Statísticas |lhéngua=pertués |acessodata=23-12-2011}}</ref> (an queda se cumparada cula populaçon stimada de 162 592 habitantes an 2009<ref name=INE2009>{{citar web |url=http://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_indicadores&indOcorrCod=0000611&contexto=pi&selTab=tab0 |títalo=Portal de l Anstituto Nacional de Statística; Populaçon residente (N.º) por Lhocal de residéncia, Sexo i Grupo etairo (Por ciclos de bida) |obra=Anstituto Nacional de Statísticas |lhéngua=pertués |data=2009 |acessodata=01-06-2011}}</ref> i als Censos de 2001), subdebidido an 69 [[freguesie]]s, sendo que la maiorie de la populaçon reside na cidade i na sue zona periférica. L munecípio ye lhemitado a norte pul munecípio de [[Póboa de Lhanhoso]], a lheste por [[Fafe]], a sul por [[Felgueiras]], [[Bizela]] i [[Santo Tirso]], a oeste por [[Bila Nuoba de Famalicon]] i a noroiste por [[Braga]].
Ye ua cidade stórica, cun un papel crucial na formaçon de [[Pertual]], i que cunta yá cun mais dun milénio zde la sue formaçon, altura an qu'era zeignada cumo '''Vimaranes'''. Podendo este chamadeiro tener tenido ourige an [[Bímara Peres]], ne ls meados de l seclo IX, quando fizo deste lhocal l sou percipal centro gobernatibo de l [[cundado Portucalense]] que tenie cunquistado pa l [[Reino de Galiza]] i adonde bieno a falecer.
Guimaráes ye ua de las mais amportantes cidades stóricas de l paíç, sendo l sou [[Centro Stórico de Guimaráes|centro stórico]] cunsidrado [[Património Mundial|Património Cultural de la Houmanidade]], tornando-la defenitibamente un de ls maiores centros turísticos de la region. Las sues rues i monumientos respiran stória i ancantan quien la bejita.
La Guimaráes atual soube cunceliar, de a melhor forma, la stória i cunsequente manutençon de l patrimonho cul dinamismo i amprendedorismo que caraterizan las cidades modernas, que se manifestou na nomeaçon para [[Capital Ouropeia de la Cultura]] an 2012, fatores que lhiebórun Guimarães a ser eileita pul [[New York Times]] cumo un de ls 41 lhocales a bejitar an 2011 i la cunsidrá-a un de ls eimergentes puntos culturales de la [[Península Eibérica]].<ref>{{Citar periódico |ultimo=Wilder |purmeiro=Charly |url=http://travel.nytimes.com/2011/01/09/travel/09where-to-go.html?pagewanted=all#guimaraes |títalo=The 41 Places to Go in 2011 |jornal=The New York Times |lhéngua=anglés |data=09-01-2011 |acessodata=25-01-2011}}</ref>
Guimaráes ye muitas bezes zeignada cumo ''"Cidade Vrício"'', debido al fato ende tener sido stablecido l centro admenistratibo de l Cundado Portucalense por [[Anrique de Borgonha, conde de Portucale|D. Anrique]] i por sou filho [[Fonso I de Pertual|D. Fonso Heinriques]] poder tener nacido nesta cidade i fundamentalmente pula amportança stórica que la [[Batailha de San Mamede]], trabada na periferie de la cidade an [[24 de Júnio]] de [[1128]], tubo pa la formaçon de la nacionalidade. Assi i to, las necidades de la [[Reconquista]] i de proteçon de territórios la sul lhebou esse mesmo centro para [[Coimbra]] an 1129.
Ls ''"Bimaranenses"'' son ourgulhosamente tratados por ''"Cunquistadores"'', fruito dessa hardança stórica de cunquista ampeçada percisamente an Guimaráes.
== Stória ==
{{Ber artigo percipal|Stória de Guimaráes}}
[[Fexeiro:Praça da Oliveira 01.jpg|right|250 px|thumb|Praça de la Oulibeira, ne l Centro stórico de Guimaráes, cul Padron de l Salado]]
La cidade stá storicamente associada a la fundaçon de la nacionalidade i eidantidade Pertuesa. Guimarães, antre outras poboaçones, antecede i prepa la fundaçon de [[Pertual]], sendo coincida cumo "L Brício de la Nacion Pertuesa". Eiqui tubírun lhugar an [[1128]] alguns de ls percipales acuntecimientos políticos i melitares, que lhiebarian a l'andependéncia i al nacimiento dua nuoba Nacion. Por esta rezon, stá anscrito nua de las torres de l'antiga muralha de la cidade "Eiqui naciu Pertual", refréncia stórica i cultural de residentes i bejitantes nacionales.
==== Pré i Proto-Stória ====
La region an que Guimaráes se antegra ye de poboamiento permanente zde pul menos l [[Calcolítico|Calcolítico Final]] nacional, cumo atestan la persença, ne l cunceilho, de las [[citánia]]s de Briteiros i de Sabroso ó la Staçon arqueológica de la Peinha.
La [[Ara de Trajano]] denuncia l'outelizaçon, puls [[Roma Antiga|romanos]], de las augas termales de la bila de [[Caldas de las Taipas]].
==== De la fundaçon de Guimaráes a la fundaçon de Pertual ====
[[Fexeiro:Guimarães Mumadona Dias.jpg|thumb|right|Státua de Mumadona Dies an frente al Tribunal de Comarca]]
Passado l'açon política de [[reconquista]] ourganizada pul [[Reino de la Galiza]], cula anterbençon de l fidalgo [[Bimara Peres]] inda ne l remoto [[seclo IX]], la fundaçon [[Eidade Média|mediebal]] de l'atual cidade ten las sues raízes ne l remoto [[seclo X]]. Fui nesta altura que la [[Cunde]]ssa [[Mumadona Dies]], biúda de [[Heirmenegildo Mendes]], mandou custruir, na sue propiadade de ''Vimaranes'', un [[mosteiro de San Mamede|mosteiro]] dúplice, que se tornou nun pólo d'atraçon i dou ourige a la fixaçon dun grupo populacional coincido cumo ''bila baixa''. Paralelamente i para defesa de l'aglomerado, mandou custruir un [[Castielho de Guimaráes|castielho]] la pouca çtáncia, na colina, criando assi un segundo punto de fixaçon na ''bila alta''. A lhigar ls dous núcleos formou-se la [[Rue de Santa Marie]].
Mais tarde l Mosteiro trasformou-se an [[Colegiada de Nuossa Senhora de la Oulibeira|Rial Colegiada]] i adquiriu grande amportança debido als prebilégios i doaçones que reis i nobres le fúrun cuncedendo. Tornou-se nun afamado Santuário de Peregrinaçon, i de to l lhado acorrian crentes cun preces i promessas.
L'outorgaçon, pul [[Cunde D. Anrique] ], de l purmeiro foral nacional (cunsidrado por alguns storiadores anterior al de [[Custantin (Bila Rial)|Custantin de Panóias]]), an data çconhecida, mas possiblemente an [[1096]],<ref>{{citar periódico |ultimo=Reis |purmeiro=António Matos |url=http://www.csarmento.uminho.pt/docs/ndat/rg/RG106_05.pdf |títalo=L Foral de Guimaráes - purmeiro foral pertués - lo cuntributo de ls burgueses pa la fundaçon de Pertual |jornal=Revista de Guimarães |númaro=106 |formato=PDF |lhocal=Guimarães |anho=1996 |páiginas=55-77 |acessodata=27-12-2006 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20050508050259/http://www.csarmento.uminho.pt/docs/ndat/rg/RG106_05.pdf |arquibodata=08-05-2005}}</ref> atesta l'amportança crecente de l'anton bila de Guimarães, scolhida inda cumo capital de l'anton [[Cundado Portucalense]].
Eiqui se darie, a 24 de Júnio de 1128, la [[Batailha de San Mamede]].
==== Eidade Média ====
Cumo la bila fui-se spandindo i ourganizando, fui rodeada an parte por ua [[muralha]] defensiba ne l reinado de [[D. Dinis]]. Antretanto las [[Orde mendicante|ordes mendicantes]] anstalan-se an Guimarães i ajudan a moldar la fesionomie de la cidade. Mais tarde, ls dous pólos funden-se nun único i passado l derrube de la muralha que separaba ls dous núcleos populacionales ne l reinado de [[D. João I]], la bila antramuros yá pouco mudará, spandindo-se stramuros cula criaçon de nuobos arruamientos cumo la Rue de ls Gatos.<ref name="IGESPAR1"> {{citar web |ultimo=Oliveira |purmeiro=Catarina |url=http://www.igespar.pt/pt/patrimonio/pesquisa/geral/patrimonioimovel/detail/75003 |títalo=Pesquisa de Património - Rue de D. João I - detalhe |obra=[[IGESPAR]] |lhéngua=pertués |acessodata=21-12-2010}}</ref>
==== Eidade Moderna i Cuntemporánea ====
[[Fexeiro:Toural em 1864.jpg|thumb|L Toural repersentado nua eimaige de 1864.]]
Haberá inda la custruçon d'alguas eigreijas, cumbentos i palácios, la formaçon de l Ancho de la Misericórdie (atual Ancho João Franco) an finales de l [[seclo XVII]] i ampeços de l [[seclo XVIII|XVIII]], mas la sue strutura nun sofrerá grande trasformaçon.
Será a partir de finales de l [[seclo XIX]], culas nuobas eideias ourbanísticas d'higiene i simetrie, que la [[bila]], eilebada la [[cidade]], pula Reina [[Marie II de Pertual|D. Marie II]], por decreto de 23 de Júnio de 1853,<ref>{{citar web |url=http://www.ine.pt/Prodserv/nomenclaturas/refter/cid-vil/cidades_ano.asp?ano=200212&anoD=2002 |títalo=Cidades Pertuesas |obra=[[Anstituto Nacional de Statísticas|INE]] |lhéngua=pertués |data=2002 |acessodata=03-10-2006 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20051031105340/https://www.ine.pt/Prodserv/nomenclaturas/refter/cid-vil/cidades_ano.asp?ano=200212&anoD=2002 |arquibodata=31-10-2005}}</ref> eirá sofrer la sue maior mudança.
Será outorizado i fomentado l derrube de las muralhas, haberá l'abiertura de rues i grandes abenidas cumo l'atual Ancho de Martines Sarmiento, l Ancho de la Cundessa de l Juncal i la Alameda de San Dámaso, i la parquizaçon de la Colina de la Fundaçon.
Inda assi, quaije todo fui feito dun modo cuntrolado, permitindo assi la cunserbaçon de l sou magnífico Centro Stórico.
== Património ==
{{Artigo percipal|[[Lhista de patrimonho eidificado an Vraga#Cunceilho de Guimaráes|Lhista de patrimonho eidificado an Guimaráes]]}}
L papel de Guimaráes zampenhado na formaçon de la nacionalidade pertuesa cunfire-le ua singularidade, mui marcada ne l cuntesto turístico nacional, un statuto simbólico que mantén zde hai seclos. Purmeira [[capital]] de l [[Cundado Portucalense]] i de l paíç ye ua de las mais amportantes mimórias bibas, de l'afirmaçon i andependéncia de Pertual. Este fato, aliado a la classeficaçon de l Centro Stórico de Guimaráes cumo [[Património Mundial|Património Cultural de la Houmanidade]] an [[2001]], zampenha un papel fundamental na defrenciaçon de Guimaráes cumo atraçon turística ne l cuntesto de ls circuitos de turismo cultural ne l Noroiste Peninsular.
Podemos salientar ls seguintes lhocales cumo de particular antresse:
=== Arquitetura relegiosa ===
[[Fexeiro:Igreja de S. Miguel do Castelo - Guimarães (Portugal).jpg|right|thumb|200 px|[[Eigreija de San Miguel de l Castielho]]]]
* De l primitibo eidifício de la [[Eigreija de Nuossa Senhora de la Oulibeira (Guimaráes)|Eigreija de Nuossa Senhora de la Oulibeira]] pouco resta. Albergou la [[Colegiada de Nuossa Senhora de la Oulibeira|Colegiada de Santa Marie de Guimaráes]], ua de las anstituiçones relegiosas mais amportantes de la Baixa [[Eidade Média]] pertuesa. [[João I de Pertual|D. João I]] mandou eidificar l'atual eidifício, an finales de l [[seclo XIV]], cumo paga pula sue bitória na [[Batailha de Aljubarrota]].<ref>{{citar web |títalo=Pesquisa de Património - Eigreija de Nuossa Senhora de la Oulibeira - detalhe |url=http://www.igespar.pt/pt/patrimonio/pesquisa/geral/patrimonioimovel/detail/70509 |publicado=IGESPAR |lhéngua=pertués |acessodata=08-05-2007}}</ref> Ten ua amportança acrescida pa ls ''Bimaranenses'', yá qu'esta ye la santa padroeira de la cidade.
* La [[Eigreija de San Miguel de l Castielho|Capielha de San Miguel de l Castielho]] ye ua capielha [[Arquitetura románica an Pertual|tardo-románica]], custruída ne l [[seclo XIII]], adonde segundo la lhenda terá sido batizado [[Fonso I de Pertual|D. Fonso Heinriques]].<ref>{{citar web |títalo=Pesquisa de Património - Eigreija de San Miguel de l Castielho - detalhe |url=http://www.igespar.pt/pt/patrimonio/pesquisa/geral/patrimonioimovel/detail/70512 |publicado=IGESPAR |lhéngua=pertués |acessodata=08-05-2007}}</ref>
* [[Capielhas de ls Passos de la Peixon de Cristo]]
* Ne l [[Cumbento de Santa Clara (Guimaráes)|Cumbento de Santa Clara]], queda l'atual Cámara Municipal de Guimaráes.
* [[Eigreija de la Misericórdie de Guimaráes|Eigreija de la Misericórdie]]
* [[Eigreija de San Pedro (Guimaráes)|Eigreija de San Pedro]]
* La [[Eigreija de San Demingos (Guimaráes)|Eigreija de San Demingos]], de [[stilo gótico]], fui mandada custruir pula [[orde domenicana]].
* [[Eigreija i Cumbento de las Domínicas]]
* L [[Cumbento de San Francisco (Guimaráes)|Cumbento de San Francisco]] custruído ne l'ampeço de l [[seclo XV]], fui altarada ne l seclo XVII. Solo l portal i la cabeceira cunserban l sou caráter [[stilo gótico|gótico]] primitibo. Na capielha-mor ten inda antressantes retábulos de [[talha dourada]] i [[azuleijo]]s storiados de l'ampeço de l seclo XVIII, retornando cenas de la bida de [[Santo António]].
* [[Eigreija de Nuossa Senhora de la Cunsulaçon i Santos Passos]] (coincida bulgarmente por Eigreija de [[San Gualter]]);
* Na çcida de la peinha, anserida nun percurso de muntanha, ancontra-se l [[Mosteiro de Santa Marina de la Cuosta]], cumbertida an Pousada, por porjeto de [[Fernando Tábora]].
* [[Eigreija de Serzedelo]] (Monumiento Nacional)
* L [[Santuário de la Peinha]]
=== Arquitetura cebil ===
[[Fexeiro:Toural.JPG|left|thumb|200 px|Bista de l Toural]]
La cidade de Guimaráes apersenta ua riquíssema bariadade na sue arquitetura cebil, neilha subressaindo-se l [[Paço de ls Duques de Bergáncia (Guimaráes)|Paço de ls Duques de Bergáncia]], custruído ne l seclo XV por [[Fonso I de Bergáncia|D. Fonso]], 1.º [[duque de Bergáncia]], i que debido al sou posterior abandono serie reconstruído na década de [[Década de 1930|1930]].
La [[Rue de Santa Marie]], d'ourige mediebal, era zona prebilegiada de l'elite bimaranense, lhigando antigamente la Zona de l Castielho a la Colegiada de Guimaráes na praça de la Oulibeira, mas atualmente ampeça ne l Ancho de l Carmo, adonde çpontan la casa adonde morriu Francisco Martins Sarmento, la Eigreija de l Carmo i l sou chafariç central.
Çcendo essa rue acedemos a la zona central de la zona stórica adonde se ancontran la [[Praça de Santiago]], lhadeada de casas antigas, de sacadas rematadas pul tradecional alpendre, guardando un cunho mediebal acentuado i la [[Praça de la Oulibeira]], adonde puode-se admirar la Eigreija de Nuossa Senhora de la Oulibeira i l [[Padron de l Salado]].
Estas dues praças son coincidas lhocalmente por séren l centro de la ''mobida'' bimaranense, debido a la cuncentraçon de bares que se stende pulas praças i arruamientos periféricos.
Cumo eilemiento de lhigaçon, eisisten ls [[Antigos Paços de l Cunceilho]], adonde se lhocaliza l'atual Museu de Arte Primitiba Moderna.
La [[Casa de la Rue Nuoba]], situada na atual Rue de [[Egas Moniz]], qu'alberga atualmente l Gabinete Técnico Lhocal.
Na [[Casa de ls Lhobos Machado]], queda la [[Associaçon Comercial i Andustrial de Guimaráes]].
L [[Ancho de l Toural]] (coincido cumo la "sala de bejitas" de la cidade i assi chamado por tener sido einicialmente custruído cumo ua feira de benda de ganado), ye atualmente cul cunjunto de las praças de la Oulibeira i de Santiago, cunsidrado popularmente cumo l centro de la cidade. Ye lhadeado de casas antigas cun telhados d'augas furtadas, jinelas einormes qu'acupan to la fachada i guapas grades de fierro fraugado.
La [[Rue D. João I]], antiga Rue de ls Gatos, fui ua de las purmeiras rues a eisistir fura de l perímetro amuralhado i serbia de lhigaçon a l'antiga strada pa l Porto.<ref name="IGESPAR1" />
[[Fexeiro:Praça de Santiago.JPG|thumb|right|200 px|Praça de Santiago - bista an direçon a la praça de la Oulibeira, para alhá de ls arcos sob l museu de Arte Primitiba Moderna]]
L [[Palácio Bila Flór]], até finales de l [[seclo XIX]], situado até percípios de l seclo XX ne ls arrabaldes de la cidade, fui adonde purmeiramente se situou la Ounibersidade de l Minho i adonde atualmente queda l Centro Cultural Vila Flor.
L [[Parque de la Cidade (Guimaráes)|Parque de la Cidade]], ye l maior spácio berde de la cidade.
Fura de la ária ourbana puode-se ancontrar l [[Campo de la Ataca]], adonde se terá ampeçado la [[Batailha de San Mamede]]. Sobranceira a la cidade, l monte de la [[Peinha (Guimarães)|Peinha]] ye un aprazible sítio d'adonde se puode çfrutar dua panorámica de l cunceilho i cunceilhos ambolbentes. Merece ende çtaque l'eigreija porjetada por [[José Marques da Silva]] ó státua de [[Papa Pio IX|Pio IX]], situada ne l punto mais alto de l cunceilho. Grabado nua peinha, ouserba-se un baixo-relebo de ls abiadores [[Gago Coutinho]] i [[Sacadura Cabral]]. Deba-se inda referir l busto subre pedestal de [[José de Pina]] i l'eimaige de [[San Cristóvão]], enquadrada ne l'alto dun rochedo.
=== Arquitetura melitar ===
L [[Castielho de Guimaráes]] fui mandado custruir ne l [[seclo X]] pula [[Cundessa Mumadona]] para defender la populaçon de ls ataques de ls muçulmanos, tenendo inda sido custruído mais tarde a las [[Muralhas de Guimaráes]].
=== Arqueologie ===
[[Fexeiro:Castro de Briteiros.jpg|left|thumb|200 px|Bista panorámica de la Citánia de Briteiros]]
La [[Citánia de Briteiros]], classeficada cumo [[Monumiento Nacional]] zde [[1910]] ye un de ls monumientos nacionales mais amportantes de la [[cultura castreija]], sendo scabada, zde finales de l seclo XIX, pul arqueólogo Francisco Martins Sarmento, até a l'atualidade, sendo la sue preserbaçon assi cumo de la [[Citánia de Sabroso]], respunsabelidade de la [[Sociadade Martins Sarmento]].
La [[Staçon arqueológica de la Peinha]], situada na muntanha de la [[Peinha (Guimarães)|Peinha]] próssima a la cidade, cumprende restos dun poboado permanente anserido cronologicamente antre l [[Calcolítico]] Final i l [[Eidade de l Bronze|Bronze Einicial]].<ref>{{citar web |ultimo=Martins |purmeiro=A. |url=http://www.igespar.pt/pt/patrimonio/pesquisa/geral/patrimonioimovel/detail/74432 |títalo=Pesquisa de Património - Staçon arqueológica de la Peinha - detalhe |obra=IGESPAR |lhéngua=pertués |acessodata=23-01-2010}}</ref>
La [[Lhápide de las Taipas|Ara de Trajano]], lhocalizada na bila de [[Caldas de las Taipas]] ye ua lhápide de tipo ambocatibo, dedicada la [[Trajano]].<ref>{{citar web |ultimo=Martins |purmeiro=A. |url=http://www.igespar.pt/pt/patrimonio/pesquisa/geral/patrimonioimovel/detail/69818 |títalo=Pesquisa de Património - Lhápide de las Taipas (Ara de Trajano) - detalhe |obra=IGESPAR |lhéngua=pertués |acessodata=23-01-2010}}</ref>
De se referir inda la persença, çpersa pul cunceilho, de bários castros i restos arqueológicos menores.
=== Státuas sculturas i monumientos comemoratibos ===
[[Fexeiro:Afonso Henriques por Cutileiro.jpg|right|thumb|200 px|D. Fonso Heinriques por Cutileiro]]
La [[státua]] de [[D. Fonso Heinriques]], na atualidade, anserida ne l'acesso percipal al [[Paço de ls Duques de Bergáncia (Guimaráes)|Paço de ls Duques de Bergáncia]], ye ua obra de [[Soares dos Reis]] (státua) i [[José António Gaspar]] (pedestal). L'eideia de la sue custruçon partiu dun grupo de pertueses, residentes ne l [[Riu de Janeiro]], sendo feita l'angariaçon de ls fondos necessairos nas dues cidades. Fui einougurada la [[20 de Setembre]] de [[1887]], ne l'atual Ancho de San Francisco. Tubo dues trasladaçones, la purmeira pa l Toural i la segunda, an [[1940]], pa la sue atual lhocalizaçon.<ref>{{citar periódico |ultimo=Rocha e Costa |purmeiro=A. |url= |títalo=Státuas de Guimarães - D. Fonso Heinriques |jornal=O Povo de Guimarães |númaro= |eiditora= |lhocal=Guimarães |data=22-04-2005 |lhéngua=pertués |páigina=}}</ref>
La [[scultura]] de D. Fonso Heinriques, situada ne l'ancho João Franco i de l'outoria de [[João Cutileiro]], fui einougurada la [[24 de Júnio]] de [[2001]] i segundo l sou outor l'anspiraçon bieno de ls lhibros d'anstruçon purmária de la década de 1940, an que D. Fonso Heinriques era repersentado cun un [[montante]].
== Cultura ==
Guimaráes, cumo cidade de dimenson média, ten ua bida cultural antressante. Para para alhá de ls museus, monumientos, associaçones culturales, galeries d'arte i fiestas populares, ten zde Setembre de 2005 un amportante spácio cultural, l [[Centro Cultural Bila Flor]], cun dous auditórios, un centro spositibo, i un café-cuncerto. Scolhida, an Outubre de 2006 para ser [[Capital Ouropeia de la Cultura]] an [[2012]],<ref>{{citar periódico |url=http://www.publico.clix.pt/shownews.asp?id=1272558&idCanal=34 |títalo=Gobierno scolhe Guimarães para ser candidata la Capital Ouropeia de la Cultura an 2012 |obra=[[Público (jornal)|Público]] |lhéngua=pertués |acessodata=19-10-2006}}</ref> juntamente cun [[Maribor]], cidade de la Slobénia.<ref>{{citar web |url=http://ec.europa.eu/culture/eac/other_actions/cap_europ/cap_futur_en.html |títalo=European Capitals of Culture-Future Capitals |obra=[[Comisson Ouropeia]] |lhéngua=anglés |acessodata=19-10-2006 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20061019101251/ec.europa.eu/culture/eac/other_actions/cap_europ/cap_futur_en.html |arquibodata=19-10-2006}}</ref><ref>{{citar web |url=https://www.ukom.gov.si/eng/slovenia/publications/slovenia-news/4874/4880/ |títalo=Maribor Nominated for 2012 European Culture Capital |obra=Departamiento de quemunicaçon de l gobierno slobeno |lhéngua=anglés |acessodata=17-06-2007 |arquibourl=http://web.archive.org/web/20070718101928/www.ukom.gov.si/eng/slovenia/publications/slovenia-news/4874/4880/ |arquibodata=18-07-2007}}</ref> Até [[Guimaráes 2012|alhá]] será custruída ua Plataforma de las Artes, ne l'antigo mercado municipal i terrenos dua andústria de trasformaçon de mármores,<ref name=memdes>{{citar lhibro |sobrenome1=de Sá |nome1=Fernando Seara |sobrenome2=Figueiredo |nome2=Raul Roque |sobrenome3=Lima |nome3=Alexandre Coelho |sobrenome4=Roque |nome4=Manuel Vilhena |url=http://www.cm-guimaraes.pt/files/1/documentos/20100914145055930581.pdf |títalo=Plataforma de las Artes - Resumo de la Mimória Çcritiba |eiditora=Pitágoras Arquitectos |formato=PDF |mes=Maio |anho=2010 |lhocal=Guimarães |páigina=3 |lhéngua=pertués |arquibourl=https://web.archive.org/web/20120118130747/cm-guimaraes.pt/files/1/documentos/20100914145055930581.pdf |arquibodata=18-01-2012}}</ref> tenendo sido ampeçamente prebisto ser este spácio ousado para un Centro de Arte Cuntemporánea.<ref>{{citar web |títalo=Guimaráes bai tener Centro de Arte Cuntemporánea |url=http://www.portugaldiario.iol.pt/noticia.php?id=774207&div_id=291 |publicado=Pertual Diário |lhéngua=pertués |acessodata=20-03-2007}}</ref> Esta Plataforma de las Artes debedir-se-á an Centro de Arte a anstalar an nuobo eidifício, ''Ateliers Eimergentes de Apoio a la Criatebidade'' i ''Lhaboratórios Criatibos (gabinetes d'apoio ampresarial)''.<ref name=memdes/>
=== Gastronomie ===
[[Fexeiro:Feira Joanina Guimarães.jpg|thumb|Feira Joanina, an Guimaráes, adonde se recrian atebidades eiquenómicas d'antanho, cumo la porduçon de l'inda hoije bien apreciado "bolho" cun chicha de cochino]]
L fato de Guimaráes tener cumo gérmen las tierras dun cumbento femenino anfluenciou mui la gastronomie marcante de la region, specialmente la nible de la doçarie, cumo nas [[tortas de Guimaráes]] i, percipalmente, ne l [[quenhon de l cielo]]. Para para alhá de l que ye habitual ne l Minho, cumo l [[bino berde]], las papas de sarrabulho, ls cherrelhones, etc., cunfeciona-se tamien l chamado "bolho" custituído por un tipo de [[pan]] (cul formato dua [[pizza]]) serbido cun chicha de [[cochino]], [[sardina]]s ó outros acumpanhamientos.
=== Tradiçones i festebidades ===
* Las Fiestas Gualterianas, an honra de [[San Gualter]], decorren zde 1906 siempre ne l purmeiro fin-de-sumana de Agosto. Ne ls radadeiros anhos, la Cámara Municipal ten assumido l'ourganizaçon de las festebidades atrabeç dua comisson presidida puls bereadores de la Cultura i outras anstituiçones, nomeadamente la [[Associaçon Comercial i Andustrial de Guimaráes]] i la [[Associaçon Recreatiba de la Marcha Gualteriana]]. Estas fiestas son marcadas pul Corteijo de l Lhino i pula Batailha de las Flores. Por fin, cumo ye tradiçon, la Marcha Gualteriana ancerra las fiestas.
* Las [[Nicolinas]] son Fiestas de Studantes de Guimaráes, celebradas an honra de [[San Nicolau de Mira]]. Ampeçan-se a [[29 de Nobembre]] i treminan a [[7 de Dezembre]]. San cumpuostas por bários númaros: l Pinheiro i Cenas Nicolinas (l númaro mais cuncorrido adonde ls partecipantes, passado un jantar puls restourantes de la cidade, çfilan pulas rues de Guimaráes entoando ls ''Toques Nicolinos'' al sonido de ls bombos i de las caixas), las Nobenas, las Posses, l Pregon Académico Bimaranense, las Maçãzinhas, las Beilças de San Nicolau, l Beile de la Suidade i la Roubalheira. Ultimamente ten benido a ser defendida la candidatura de las Fiestas Nicolinas la [[Património Oural i Eimaterial de la Houmanidade]].<ref>{{citar web |títalo=Nobidades |url=http://www.nicolinas.net/novidades.php#132 |publicado=Associaçon Tertúlia Nicolina |lhéngua=pertués |acessodata=24-05-2007 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20070520071457/www.nicolinas.net/novidades.php |arquibodata=20-05-2007}}</ref><ref>{{citar lhibro |ultimo=da Silva |purmeiro=Lino Moreira |url=http://pdftn.no.sapo.pt/NicolinasaPatrimonioHumanidade.pdf |títalo=Nicolinas a "Património Oural i Eimaterial de la Houmanidade" |formato=PDF |eiditora=Associaçon Tertúlia Nicolina |lhocal=Guimaráes |lhéngua=pertués |acessodata=24-05-2007 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20130613035038/pdftn.no.sapo.pt/NicolinasaPatrimonioHumanidade.pdf |arquibodata=13-06-2013}}</ref>
* La [[Fiesta de Santa Lhuzia]] acuntece anualmente a [[13 de Dezembre]], junto a la capielha de [[Lhúcia de Siracusa|Santa Lhuzia]], na Rue [[Francisco Agra]]. Associada l'esta festebidade stá la tradecional benda de bolhos, cunfecionados cun farinha de [[centeno]] i açúcar, zeignados cumo Sardones i Paxaricas, cun óbbias conotaçones sexuales. Segundo la tradiçon, ls rapazes deberian ouferecer l Sardon, de forma [[pénis|fálica]], a la rapaza que, stando antressada an namorar, le deberie retribuir cun ua Paxarica.<ref>{{citar web |url=http://jn.sapo.pt/2005/12/14/minho/crentes_pedem_a_santa_saudinha_olhos.html |títalo=Guimaráes: Crentes peden a la santa "saudinha ne ls uolhos" |obra=Jornal de Amboras |data=14-12-2005 |acessodata=17-03-2007}}</ref>
* La [[San Torcato#Romarie Grande|Romarie Grande de San Torcato]], chamada inda por muitos cumo la maior romarie de l Minho, acuntece anualmente an Júlio, na bila de [[San Torcato]]. Ten normalmente la duraçon de quatro dies i la particularidade de la procisson an honra de [[San Torcato (Santo)|San Torcato]] séren anfeitados la cetin.
=== Museus, spácios culturales i galeries d'arte ===
[[Fexeiro:Cópia de Centro Cultural Vila Flor 085.jpg|thumb|right|Centro Cultural Bila Flor]]
La cidade de Guimaráes ten dibersos spácios culturales de refréncia na region i la nible nacional. Antre ls dibersos museus de la cidade, çtaca-se l [[Museu de Alberto Sampaio]], criado an 1928 i abierto al público zde 1931, dependente atualmente de l [[Anstituto de ls Museus i de la Cunserbaçon]]<ref>{{citar web |títalo=Museus |url=http://www.ipmuseus.pt/pt/museus/M4/TM.aspx |publicado=Anstituto de ls Museus i de la Cunserbaçon |lhéngua=pertués |acessodata=21-03-2008 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20080321013849/ipmuseus.pt/pt/museus/M4/TM.aspx |arquibodata=21-03-2008}}</ref> i queda nas antigas anstalaçones de l Cabido de la [[Colegiada de Nuossa Senhora de la Oulibeira]]. Ten un rico acerbo, custituído percipalmente por peças de ls seclos [[seclo XIV|XIV]], [[seclo XV|XV]], i [[seclo XVI|XVI]] i adonde pontifica l [[lhoudel]] de [[D. João I]]. Ne l Berano, nua eniciatiba ímpar an Pertual, ancontra-se abierto a la nuite.
[[Fexeiro:Sociedade Martins Sarmento.JPG|thumb|Eidifício-sede de la Sociadade Martins Sarmento, obra de l'arquiteto [[Marques da Silva]], 1967.]]
La [[Sociadade Martins Sarmento]] ye de las mais antigas anstituiçones bimaranenses i nacionales que se dedica al studo i preserbaçon de bruxedos arqueológicos. Ten subre sue alçada dous museus: l [[Museu Arqueológico de la Sociadade Martins Sarmento]], situado na sue sede, coincido pulas coleçones pré i proto-stóricas, albergando inda coleçones de [[numismática]] i [[eipigrafie]] lhatina; i l [[Museu de la Cultura Castreija]], situado ne l Solar de la Puonte na freguesie de [[Salbador de Briteiros|San Salbador de Briteiros]], acerca de la [[Citánia de Briteiros]] i de l [[Castro de Sabroso]], que se dedica a la [[cultura castreija]].
Eesisten inda: l [[Museu de Arte Primitiba Moderna]], lhocalizado ne l ''Dommus Municipallis'', ls antigos paços municipales, bersa subre la pintura giralmente coincida cumo ''Naïf''; l [[Museu de la Bila de San Torcato]], que ye dedicado a la bibéncia de la region i sou mosteiro i sue relaçon cun [[San Torcato (Santo)|San Torcato]]; l [[Museu de la Agricultura de Fermentones]], que spone coleçones dedicadas a las tradecionales práticas agrícolas de la region; i l [[Museu Paroquial de San Sabastian]], einougurado la [[24 de Márcio]] de 1984, que ten l sou acerbo custituído na sue grande maiorie por peças d'arte sacra.<ref>{{citar web |títalo=Museu Paroquial |url=http://www.paroquia-ssebastiao.com/index.php?paginas=historia§ion=museu_paroq |publicado=Paróquia de San Sabastian |acessodata=02-10-2006}}</ref>
Ls dous percipales auditórios culturales de la cidade son ambos custruçones de la purmeira década de l [[seclo XXI]].
San eilhes l [[Centro Cultural Bila Flor]] i l [[San Mamede Centro de Artes i Spetaclos de Guimaráes]]
* L Centro Cultural Bila Flor ye l percipal eiquipamiento cultural de Guimaráes. Cuncluído an Setembre de 2005, naciu de la recuperaçon de l Palácio Bila Flor i spácios ambolbentes i de la custruçon dun nuobo eidifício pa la sala de spetaclos. Ten dous auditórios, un café-cuncerto, ária spositiba i ye la sede de la Assemblé Municipal. Ls jardines de l'antigo palácio fúrun recuperados i recebírun, an 2006, la Mençon Honrosa na catadorie ''Spácios Steriores de Uso Público'' de l [[Prémio Nacional de Arquitetura Paisagista]].<ref>{{citar web |títalo=CCBF recibe Mençon Honrosa |url=http://www.aoficina.pt/html/modules.php?name=News&file=article&sid=137 |publicado=La Ouficina, coperatiba que gere l Centro Cultural Bila Flor |acessodata=30-06-2007 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20070928141817/http://www.aoficina.pt/html/modules.php?name=News&file=article&sid=137 |arquibodata=28-09-2007}}</ref>
* San Mamede Centro de Artes i Spetaclos de Guimaráes
* La [[Biblioteca Municipal Raul Brandão]], ten la sue sede na cidade i çpone inda bibliotecas aneixas nas bilas de Pebidén, Caldas de las Taipas,<ref>{{citar web |títalo=Biblioteca Itinerante |url=http://www.bmrb.pt/BMRB/bibmrb/index.htm |publicado=Biblioteca Raul Brandão |lhéngua=pertués |acessodata=02-02-2007 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20070129054307/bmrb.pt/BMRB/bibmrb/index.htm |arquibodata=29-01-2007}}</ref> i Ronfe, ouferecendo inda ls serbícios dua biblioteca itenerante a 42 freguesies,<ref>{{citar web |títalo=Pólos |url=http://www.bmrb.pt/BMRB/bibmrb/servicos/carrinha.htm |publicado=Biblioteca Raul Brandon |lhéngua=pertués |acessodata=02-02-2007 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20071008181841/bmrb.pt/BMRB/bibmrb/servicos/carrinha.htm |arquibodata=08-10-2007}}</ref> i Ronfe, serbícios de lheitura al Stablecimiento Presional de Guimarães,<ref>{{citar web |títalo=Serbício de Lheitura al Stablecimiento Presional de Guimaráes |url=http://www.bmrb.pt/BMRB/bibmrb/servicos/cadeia.htm |publicado=Biblioteca Raul Brandon |lhéngua=pertués |acessodata=02-02-2007 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20071006183149/bmrb.pt/BMRB/bibmrb/servicos/cadeia.htm |arquibodata=06-10-2007}}</ref> bibliotecas scolares, centros de die i cafés.
* L [[Lhaboratório de las Artes]] fui fundado an 2004 por studantes de la [[ESAP]], uito meses passado l porjeto ''Spácio Probisório'', dedicado l'anterbençones artísticas nua lhoija comercial de la Rue de Santo António. An Febreiro de 2004 acupou ua casa na Rue de Camões, an abançado stado de degradaçon, sendo palco de [[sposiçon|sposiçones]], [[performance]]s, [[música]], ''[[workshop]]s'', antre outras formas de spresson artística até Nobembre de 2005. Antretanto l grupo muda-se para ua lhoija na Abenida de San Gonçalo, la que dan l nome de ''Sala de Spera''. Antretanto ourganiza l ''Porjeto Teleférico'' i muda-se, an finales de 2006, para ua casa na Rue de Santa Marie.
* L [[Arquibo Municipal Alfredo Pimenta]], criado an Júnio de 1931, ye un causo singular ne l panorama de ls arquibos nacionales, yá que ten ua duplicidade de cumpeténcias, ye municipal i çtrital, para ária de l Cunceilho de Guimaráes. An birtude desso, ancorpora, antre outros arquibos: l'arquibo de la zaparecida Colegiada de Guimaráes, ls decumientos de l'antigo recolhimiento de l Anjo, porcessos crimes, cibles i Uorfanológicos, lhibros de ls cartórios i tabelianes zaparecidos, lhibros paroquiales de l cunceilho, todos ls decumientos, lhibros, porcessos i statutos probenientes de las armandades, corporaçones i repartiçones zaparecidas, para para alhá de to documentaçon municipal.
* [[Centro pa ls Assuntos de la Arte i Arquitetura]]
* [[Cineclube de Guimaráes]]
* [[Cybercentro de Guimaráes]]
* [[Círclo de Artes i Recreio]]
* [[Galerie Gomes Albes]]
== Geografie ==
=== Geologie ===
Las peinhas [[granito|graníticas]] acupan la maiorie de la ária de l cunceilho, predominando las peinhas [[piçarra|xistentas]] an pequeinhas zonas ne l noroiste i sudoeste de l cunceilho i las argilas i cascalheiros flubiales al lhongo de ls lheitos de ls rius [[Riu Abe|Abe]], [[Riu Bizela|Bizela]] i [[Riu Selho|Selho]].<ref>{{harb||Júlio de 2006|p=15}}</ref>
=== Orografie i heidrografie ===
[[Fexeiro:Rio de Couros.jpg|right|250 px|thumb|Riu de Couros, junto a la Pousada de la Mocidade de Guimaráes]]
L cunceilho ye delimitado a norte pul monte de la Senhora de la Salude, a noroiste puls montes de la [[Falperra]] i [[Sameiro]], Outeiro i Penedice i a sul pul monte de la [[Peinha (Guimaráes)|Peinha]].<ref name=cedg>{{harb||Júlio de 2006|p=13}}</ref> Este, cula eilebaçon de 613 [[metro]]s, apersenta-se cumo l punto mais eilebado de l cunceilho.
Ye parte antegrante de la [[bacie heidrográfica]] de l [[riu Abe]], debedindo a meio l cunceilho de nordeste para sudoeste,<ref name=cedg/> tenendo cumo [[Afluente|tributairos]] l [[riu Bizela]], [[riu Torto (riu)|riu Torto]], [[riu Febras]], i drento de la cidade, l [[riu Selho]], [[riu de Couros (riu)|riu de Couros]] i la [[rieira de Santa Lhúzia]].
Ls tierras ténen eicelente atidon agrícola, sendo apartados por alguas [[floresta|zonas florestales]], percipalmente nas cotas mais altas.
=== Clima ===
Enquadrada antre un bal i montes i por se ancontrar afastado de l lhitoral, ls Ambiernos son frius i chubiosos i l berano caliente i lhigeiramente húmidos, sendo la [[temperatura média anual]] de 14º.<ref>{{citar web |títalo=Clima |url=http://www.cm-guimaraes.pt/PageGen.aspx?WMCM_PaginaId=878 |publicado=Cámara Municipal de Guimarães |lhéngua=pertués |acessodata=31-10-2007 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20071112040913/https://www.cm-guimaraes.pt/PageGen.aspx?WMCM_PaginaId=878 |arquibodata=12-11-2007}}</ref>
=== Fauna ===
[[Fexeiro:Redleggedpartridge35.jpg||thumb|right|Perdiç-burmeilha]]
La dibersidade de speces ye scassa, an special nas zonas ourbanas. Inda assi, l cunceilho apersenta alguas speces cun antresse cinegético cumo la [[Raposa-burmeilha]], [[Cochino muntés]], [[Rola-quemun]], [[Tordo]], [[Palombo]] ó la [[Perdiç-burmeilha]].<ref>{{citar web |títalo=Fauna |url=http://www.cm-guimaraes.pt/pagegen.asp?SYS_PAGE_ID=466756 |publicado=Cámara Municipal de Guimarães |lhéngua=pertués |acessodata=08-11-2006 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20070928010900/cm-guimaraes.pt/pagegen.asp?SYS_PAGE_ID=466756 |arquibodata=28-09-2007}}</ref> Nas árias berdes de la cidade las speces mais quemuns son ls roedores. Eesiste tamien l [[Squilo]].
=== Flora ===
Apersenta ua flora algo dibersificada i bastante repartida.<ref>{{citar web |títalo=Flora |url=http://www.cm-guimaraes.pt/PageGen.aspx?WMCM_PaginaId=6633 |publicado=Cámara Municipal de Guimarães |lhéngua=pertués |acessodata=31-10-2007 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20071112041800/https://www.cm-guimaraes.pt/PageGen.aspx?WMCM_PaginaId=6633 |arquibodata=12-11-2007}}</ref>
=== Demografie ===
De la populaçon de l cunceilho, an 2001, 68 643 pessonas habitában nas freguesies que fázen parte de la cidade i dessas 52 182 pessonas bebian na ária ourbana de la cidade,<ref name=dgotdu /> i 44221 nas bilas de l cunceilho.<ref>{{citar web |url=http://www.cm-guimaraes.pt/pagegen.asp?SYS_PAGE_ID=453502 |títalo=Caraterizaçon Demográfica de l Cunceilho de Guimarães |obra=Cámara Municipal de Guimaráes |lhéngua=pertués |acessodata=17-10-2006 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20070928011004/cm-guimaraes.pt/pagegen.asp?SYS_PAGE_ID=453502 |arquibodata=28-09-2007}}</ref> Staba prebisto qu'até 2010, l cunceilho, atinjisse ua populaçon de 188 178 habitantes.<ref>{{citar web |url=http://www.cm-guimaraes.pt/pagegen.asp?SYS_PAGE_ID=463874 |títalo=Enquadramiento Geográfico |obra=Cámara Municipal de Guimaráes |lhéngua=pertués |acessodata=17-10-2006 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20070928010850/cm-guimaraes.pt/pagegen.asp?SYS_PAGE_ID=463874 |arquibodata=28-09-2007}}</ref> l que nun se berificou, tenendo la populaçon recuado pa ls 158124 habitantes.
La populaçon residente ye custituída por 76 774 andibíduos de l sexo masculino i 81 350 andibíduos de l sexo femenino.
La cidade ye a 13ª maior de l paíç, an populaçon residente.<ref>{{citar web |ultimo=Soares |purmeiro=Nuno Pires |títalo=UMA POPULAÇÃO QUE SE URBANIZA, Ua abaluaçon recente - Cidades, 2004 |url=http://www.igeo.pt/atlas/Cap2/Cap2d_2.html |publicado=Anstituto Geográfico Pertués |lhéngua=pertués |acessodata=29-06-2007 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20070927101941/http://www.igeo.pt/atlas/Cap2/Cap2d_2.html |arquibodata=27-09-2007}}</ref>
; Eiboluçon de la populaçon de l cunceilho de Guimaráes (1801 – 2011)
<center><timeline>
Colors=
id:lightgrey value:gray(0.9)
id:darkgrey value:gray(0.7)
id:sfondo value:rgb(1,1,1)
id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)
ImageSize = width:750 height:373
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:180000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:10000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:500 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
bar:1801 text:1801
bar:1849 text:1849
bar:1864 text:1864
bar:1878 text:1878
bar:1890 text:1890
bar:1900 text:1900
bar:1911 text:1911
bar:1920 text:1920
bar:1930 text:1930
bar:1940 text:1940
bar:1950 text:1950
bar:1960 text:1960
bar:1970 text:1970
bar:1981 text:1981
bar:1991 text:1991
bar:2001 text:2001
bar:2004 text:2004
bar:2008 text:2008
bar:2011 text:2011
PlotData=
color:barra width:20 align:left
bar:1801 from:0 till: 47465
bar:1849 from:0 till: 46619
bar:1864 from:0 till: 44188
bar:1878 from:0 till: 46277
bar:1890 from:0 till: 49738
bar:1900 from:0 till: 54910
bar:1911 from:0 till: 58997
bar:1920 from:0 till: 56359
bar:1930 from:0 till: 65417
bar:1940 from:0 till: 82120
bar:1950 from:0 till: 97064
bar:1960 from:0 till: 116272
bar:1970 from:0 till: 121145
bar:1981 from:0 till: 146959
bar:1991 from:0 till: 157589
bar:2001 from:0 till: 159576
bar:2004 from:0 till: 161876
bar:2008 from:0 till: 162636
bar:2011 from:0 till: 158124
PlotData=
bar:1801 at: 47465 fontsize:S text: 47.465 shift:(-8,5)
bar:1849 at: 46619 fontsize:S text: 46.619 shift:(-10,5)
bar:1864 at: 44188 fontsize:S text: 44.188 shift:(-10,5)
bar:1878 at: 46277 fontsize:S text: 46.277 shift:(-10,5)
bar:1890 at: 49738 fontsize:S text: 49.738 shift:(-10,5)
bar:1900 at: 54910 fontsize:S text: 54.910 shift:(-10,5)
bar:1911 at: 58997 fontsize:S text: 58.997 shift:(-10,5)
bar:1920 at: 56359 fontsize:S text: 56.359 shift:(-10,5)
bar:1930 at: 65417 fontsize:S text: 65.417 shift:(-10,5)
bar:1940 at: 82120 fontsize:S text: 82.120 shift:(-10,5)
bar:1950 at: 97064 fontsize:S text: 97.064 shift:(-10,5)
bar:1960 at: 116272 fontsize:S text: 116.272 shift:(-10,5)
bar:1970 at: 121145 fontsize:S text: 121.145 shift:(-10,5)
bar:1981 at: 146959 fontsize:S text: 146.959 shift:(-10,5)
bar:1991 at: 157589 fontsize:S text: 157.589 shift:(-10,5)
bar:2001 at: 159576 fontsize:S text: 159.576 shift:(-10,5)
bar:2004 at: 161876 fontsize:S text: 161.876 shift:(-10,5)
bar:2008 at: 162636 fontsize:S text: 162.636 shift:(-10,5)
bar:2011 at: 158124 fontsize:S text: 158.124 shift:(-10,5)
TextData=
fontsize:S pos:(20,20)
text:fuonte INE - eilaboraçon gráfica ''Wikipédia''
</timeline></center>
; Eiboluçon de la populaçon de la cidade (1864 – 2001)
<center><timeline>
Colors=
id:lightgrey value:gray(0.9)
id:darkgrey value:gray(0.7)
id:sfondo value:rgb(1,1,1)
id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)
ImageSize = width:750 height:373
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:55000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:5000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:1000 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
bar:1864 text:1864
bar:1878 text:1878
bar:1890 text:1890
bar:1900 text:1900
bar:1911 text:1911
bar:1920 text:1920
bar:1930 text:1930
bar:1960 text:1960
bar:2001 text:2001
PlotData=
color:barra width:20 align:left
bar:1864 from:0 till: 7568
bar:1878 from:0 till: 7980
bar:1890 from:0 till: 8611
bar:1900 from:0 till: 9104
bar:1911 from:0 till: 9550
bar:1920 from:0 till: 9023
bar:1930 from:0 till: 9521
bar:1960 from:0 till: 23233
bar:2001 from:0 till: 52182
PlotData=
bar:1864 at: 7568 fontsize:S text: 7.568 shift:(-10,5)
bar:1878 at: 7980 fontsize:S text: 7.980 shift:(-10,5)
bar:1890 at: 8611 fontsize:S text: 8.611 shift:(-10,5)
bar:1900 at: 9104 fontsize:S text: 9.104 shift:(-10,5)
bar:1911 at: 9550 fontsize:S text: 9.550 shift:(-10,5)
bar:1920 at: 9023 fontsize:S text: 9.023 shift:(-10,5)
bar:1930 at: 9541 fontsize:S text: 9.541 shift:(-10,5)
bar:1960 at: 23233 fontsize:S text: 23.233 shift:(-10,5)
bar:2001 at: 52182 fontsize:S text: 52.182 shift:(-10,5)
TextData=
fontsize:S pos:(20,20)
text:fuonte INE i Direçon Giral de l Ourdenamiento de l Território i Zambolbimiento Ourbano - eilaboraçon gráfica ''Wikipédia''
</timeline></center>
=== Freguesies i ourganizaçon admenistratiba ===
{{Artigo percipal|Freguesies i ourganizaçon admenistratiba de Guimarães}}
[[Fexeiro:GMR mapa freguesias - tipologia urbana.PNG|right|300 px|thumb|Mapa de las freguesies de Guimaráes]]
Ne l cuntesto de políticas sub-regionales de zambolbimiento i de mobelidade, ye nembro de la [[Minho (GAM)|Grande Ária Metropolitana de l Minho]], custituída por 13 munecípios, que ne l sou total cuntabelizan 798 043 habitantes an 2001, sendo tamien la maior cidade i cunceilho de la [[Nomenclaturas d'ounidades territoriales para fines statísticos|subregion]] de l [[Abe (sub-region)|Bal de l Abe]] que por si solo alberga 509 969 habitantes ([[2001]]), sendo inda la sede de la [[Associaçon de Munecípios de l Bal de l Abe]]. Pertence inda al [[Çtrito de Braga]].
L cunceilho ye cumprendido por 69 freguesies, sendo 28 freguesies classeficadas cumo [[Árias Mediamente Ourbanas]] (AMU), tenendo 1 l statuto de bila i las restantes 41 freguesies categorizadas cumo [[Árias Predominantemente Ourbanas]] (APU), sendo que dessas freguesies, 8 ténen l statuto de bila i 20 son total ó an parte anseridas na cidade.<ref>{{citar web |url=http://www.ine.pt/Prodserv/nomenclaturas/refter/cid-vil/cidades_ano_fg.asp?ano=200212&anoD=2002&codLugar=005415&cidade=GUIMAR%C3ES |títalo=Cidade Pertuesa - Guimaráes |obra=[[Anstituto Nacional de Statísticas|INE]] |lhéngua=pértues |acessodata=03-10-2006 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20050419203911/ine.pt/Prodserv/nomenclaturas/refter/cid-vil/cidades_ano_fg.asp?ano=200212&anoD=2002&codLugar=005415&cidade=GUIMAR%C3ES |arquibodata=19-03-2005}}</ref>
===== Freguesies cun statuto de bila =====
[[Fexeiro:Brito4.JPG|right|thumb|Parque de la Bila de Brito]]
[[Fexeiro:Capela de São Torcato.jpg|right|thumb|Capielha de San Torcato]]
{|
|
* [[Brito]]
* [[Caldelas (Guimaráes)|Caldelas]] (bila de las [[Caldas de las Taipas]])
* [[Lhordelo (Guimaráes)|Lhordelo]]
* [[Moreira de Cónegos]]
* [[Puonte (Guimaráes)|Puonte]]
|
* [[Ronfe]]
* [[San Jorge de Selho]] (bila de [[Pebidén]])
* [[San Torcato]] (AMU)
* [[Serzedelo (Guimaráes)|Serzedelo]]
|}
===== Freguesies anseridas na ária ourbana de la cidade =====
{|
|
* [[Aldon]]
* [[Azurén]]
* [[Cuosta (Guimaráes)|Cuosta]]
* [[Creixomil (Guimaráes)|Creixomil]]
* [[Fermentones]]
* [[Gondar (Guimaráes)|Gondar]]
|
* [[Mascotelos]]
* [[Meson Friu (Guimaráes)|Meson Friu]]
* [[Oulibeira de l Castielho]]
* [[Pencelo]]
* [[Polboreira]]
|
* [[Santiago de Candoso]]
* [[San Cristobon de Selho]]
* [[San Lhourenço de Selho]]
* [[San Martico de Candoso]]
|
* [[San Paio (Guimaráes)|San Paio]]
* [[San Sabastian (Guimaráes)|San Sabastian]]
* [[Silbares (Guimaráes)|Silbares]]
* [[Urgezes]]
|}
===== Restantes freguesies predominantemente ourbanas =====
{|
|
* [[Calbos (Guimaráes)|Calbos]]
* [[Cunde (Guimaráes)|Cunde]]
* [[Corbite]]
* [[Gandarela]]
* [[Gémeos (Guimaráes)|Gémeos]]
|
* [[Guardizela]]
* [[Nespereira (Guimaráes)|Nespereira]]
* [[Pinheiro (Guimaráes)|Pinheiro]]
* [[Santa Eufémia de Prazines]]
* [[Santa Marie de Airon]]
|
* [[San Faustino]], antes ''San Faustino de Bizela''
* [[San Martico de Sande]]
* [[Serzedo (Guimaráes)|Serzedo]]
* [[Bermil]]
* [[Bila Nuoba de Sande]]
|}
===== Freguesies mediamente ourbanas =====
{|
|
* [[Arosa (Guimaráes)|Arosa]]
* [[Atanes (Guimaráes)|Atanes]]
* [[Balazar (Guimaráes)|Balazar]]
* [[Barco (Guimaráes)|Barco]]
* [[Castelones (Guimaráes)|Castelones]]
|
* [[Donin]]
* [[Figueiredo (Guimaráes)|Figueiredo]]
* [[Gominhanes]]
* [[Gonça]]
* [[Gondomar (Guimaráes)|Gondomar]]
|
* [[Anfantas]]
* [[Lheitones]]
* [[Lhongos]]
* [[Oleiros (Guimaráes)|Oleiros]]
* [[Rendufe (Guimaráes)|Rendufe]]
|
* [[Salbador de Briteiros]]
* [[Santa Lheocádie de Briteiros]]
* [[Santa Marie de Souto]]
* [[Santo Stébon de Briteiros]]
* [[Santo Tirso de Prazines]]
|
* [[San Clemente de Sande]]
* [[San Lhourenço de Sande]]
* [[San João Batista de Airon]]
* [[San Salbador de Souto]]
* [[San Tomé de Abaçon]]
* [[Tabuadelo]]
|}
===== Geminaçones =====
Guimarães ten ls seguintes [[Geminaçon de cidades|acuordos de geminaçon]]:<ref>{{citar web |url=http://www.cm-guimaraes.pt/pagegen.asp?SEARCH_TEXT=gemina%25E7%25E3o&SYS_PAGE_ID=452021&SYS_SEARCH_PAGE_ID=449725 |títalo=Storial de las Geminaçones |obra=Cámara Municipal de Guimarães |lhéngua=pertués |acessodata=05-01-2006 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20070928011101/cm-guimaraes.pt/pagegen.asp?SEARCH_TEXT=gemina%25E7%25E3o&SYS_PAGE_ID=452021&SYS_SEARCH_PAGE_ID=449725 |arquibodata=28-09-2007}}</ref>
* [[Fexeiro:Flag of Bulgaria.svg|20px]] [[Pleben]], [[Pleben (çtrito)| Pleben]], [[Bulgária]]
* [[Fexeiro:Flag of Brazil.svg|20px|]] [[Lhondrina]], [[Paraná]], (zde Abril de [[1987]]);
* [[Fexeiro:Flag of São Tomé and Príncipe.svg|20px|]] [[Mé-Zóchi]], [[Ilha de San Tomé]], (zde [[30 de Júnio]] de [[1989]]);
* [[Fexeiro:Flag of France.svg|20px|]] [[Bribe-la-Gaillarde]], [[Corrèze]], (zde [[3 de Júnio]] de [[1993]]);
* [[Fexeiro:Flag of Spain.svg|20px|]] [[Eigualada]], [[Catalunha]], (zde [[24 de Júnio]] [[1995]]);
* [[Fexeiro:Flag of Spain.svg|20px|]] [[Tacoronte]], [[Canárias]], (zde [[26 de Outubre]] [[1997]]);
* [[Fexeiro:Flag of Brazil.svg|20px|]] [[Riu de Janeiro (cidade)|Riu de Janeiro]], [[Riu de Janeiro]], Brasil (zde [[27 de Maio]] de [[1999]]);
* [[Fexeiro:Flag of Germany.svg|20px|]] [[Kaiserslautern]], [[Renánia-Palatinado]], (zde [[15 de Setembre]] [[2000]]);
* [[Fexeiro:Flag of Uruguay.svg|20px|]] [[Colónia de l Sacramiento]], [[Colónia (departamiento)| Colónia]], (zde 24 de Júnio de [[2001]]);
* [[Fexeiro:Flag of France.svg|20px|]] [[Cumpiègne]], [[Oise]], (zde 24 de Júnio de [[2006]]);
* [[Fexeiro:Flag of France.svg|20px|]] [[Tourcoing]], [[Nord (departamiento de la Fráncia)| Nord]], (zde 1997)
* [[Fexeiro:Flag of Cape Verde (10-17).svg|20px|]] [[Munecípio de la Rieira Grande de Santiago|Rieira Grande de Santiago]], [[Ilha de Santiago]], (zde 24 de Júnio de [[2007]]);
== Sociadade ==
=== Culidade de bida ===
[[Fexeiro:Toural in Guimarães by night.JPG|right|thumb|250 px|L Toural eiluminado a la nuite, fazendo refréncia al statuto de Património Mundial ostentado pula cidade.]]
Cunsidrada, pul jornal [[Spresso (Pertual)|Spresso]], cumo a 2ª cidade cun melhores cundiçones para se bibir,<ref>{{citar web |títalo=Classeficaçon Spresso de las melhores cidades pertuesas para bibir an 2008 |url=http://clix.semanal.expresso.pt/imagens/ed1784/fotos/pdfs/IPDF-u0321.pdf |publicado=Spresso |formato=PDF |lhéngua=pertués |acessodata=04-01-2008 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20080216053252/clix.semanal.expresso.pt/imagens/ed1784/fotos/pdfs/IPDF-u0321.pdf |arquibodata=16-02-2008}}</ref> ye assi i todo tamien la segunda cidade mais poluída de l paíç.<ref>{{citar web |títalo=15 cidades sceden lhemite de poluiçon |url=http://semanal.expresso.clix.pt/1caderno/pais.asp?edition=1811&articleid=ES261582 |publicado=Spresso |acessodata=04-01-2008}}</ref>
An 2004, la rede d'abastecimiento de [[auga]] cobria 89% de la populaçon, sendo prebisto pula cuncessionária Bimágua qu'an finales de 2006 la cobertura atingisse 95% de la populaçon.<ref name=vimagua>{{citar web |url=http://vimagua.pt/noticias.php?noticias=detalhes¬id=108 |títalo=Bimágua spande redes d'auga i saneamiento |obra=Bimágua |lhéngua=pertués |data=21-02-2006 |acessodata=15-09-2006 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20071008011805/http://vimagua.pt/noticias.php?noticias=detalhes¬id=108 |arquibodata=08-10-2007}}</ref> L'abastecimiento de [[auga]] era fornecido na afetabidade a cerca de 70% de la populaçon.
La cobertura de la rede de saneamiento básico doméstico pública era, an 2001, de 63,5% de la populaçon (prebisto pula Bimágua qu'atinja ls 80% an 2006),<ref name=vimagua /> sendo que 47% de ls alojamientos fameliares se ancontrában lhigados al sistema público, anquanto 49% se ancontraba lhigada la sistemas particulares (percipalmente fossas séticas) i 1,1% nun possuía qualquiera sistema de [[sgoto]]s.
L'acesso, an 2001, la staçones de tratamiento d'augas residuales era de 67,5%.
Na recolha i tratamiento de [[resíduo]]s, l'acesso de la populaçon era de 100%.
Assi i to, alguns defenden que la cidade, cunjuntamente cun outras cidades de l Çtrito de Braga, ténen crecido "desordenadas i inestéticas, sujeitas la políticas de beton promobidas pulas outarquias respunsables".<ref>{{citar web |url=http://www.confagri.pt/nr/exeres/4b9ba550-2e34-4e6e-8092-603efeff515c.htm |títalo=Çtrito de Braga Marcado pul Çleixo Ambiental |obra=[[CONFAGRI]] |lhéngua=pertués |data=20-09-2005 |acessodata=08-11-2006 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20070928083547/confagri.pt/nr/exeres/4b9ba550-2e34-4e6e-8092-603efeff515c.htm |arquibodata=28-09-2007}}</ref>
=== Quemunicaçon social ===
==== Amprensa scrita ====
Guimaráes fui la quarta cidade de ls paíç la çpor de jornales,<ref name=hib>{{citar web |url=http://www.csarmento.uminho.pt/ndat_32.asp |títalo=História da Imprensa Vimaranense |obra=Núcleo de Documentaçon Abade de Tagilde |lhéngua=pertués |acessodata=20-01-2007 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20041204233154/http://www.csarmento.uminho.pt/ndat_32.asp |arquibodata=04-12-2004}}</ref> cul "Azemel Bimaranense" fundado an 1822 i cuja publicaçon, possiblemente, treminou culs acuntecimientos de la [[Bilafrancada]].<ref>{{citar web |url=http://www.csarmento.uminho.pt/ndat_34.asp |títalo=Azemel Bimaranense |obra=Núcleo de Documentaçon Abade de Tagilde |lhéngua=pertués |acessodata=20-01-2007 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20061006212642/http://www.csarmento.uminho.pt/ndat_34.asp |arquibodata=06-10-2006}}</ref> Assi i to, solamente a partir de 1856 ye qu'este tenerie seguimiento, cul aparecimiento de bários jornales lhocales, de ls quales l purmeiro a ser publicado, fui "La Tejeira de Guimaráes".<ref name=hib />
Na atualidade ls jornales son:
{|
|
* [[O Comércio de Guimarães]]
* [[O Cónego]]
* [[O Conquistador]]
* [[Desportivo de Guimarães]]
|
* [[Entrevillas]]
* [[O Expresso do Ave]]
* [[Jornal do Adepto]]
|
* [[Lordelo Jornal]]
* [[O Pilar]]
* [[O Povo de Guimarães]]
|
* [[Notícias de Guimarães]]
* [[Reflexo – O Espelho das Taipas]]
* [[Sport Jornal dos Desportos]]
|}
==== Rádios ====
Ne l cunceilho to eisisten solamente dues rádios, ambas sedeadas na cidade. La [[Rádio Fundaçon]] eimite an 95.8 [[Modulaçon an frequéncia|FM]]. La [[Rádio Santiago]] eimite an 98.0 FM. Refira-se inda la [[Rádio Ounibersitária de l Minho]], sedeada an Braga,<ref>{{citar web |títalo=Cuntatos |url=http://www.rum.pt/index.php?option=com_contact&Itemid=3 |acessodata=04-01-2008 |publicado=Rádio Ounibersitária de l Minho}}</ref> qu'eimite an 97.5 FM pa ls pólos de la Ounibersidade de l Minho de Braga i Guimaráes.<ref>{{citar web |títalo=RUM - Rádio Ounibersitária de l Minho |url=http://www.audienciazero.org/eixo/index.php?option=com_roteiro&task=view&item=133 |acessodata=04-01-2008 |publicado=Audiéncia Zero}}</ref> Todas possuen inda eimisson pula Anterneta.
==== Telebison ====
La [[Guimarães TV]] eimite on-lhine zde 24 de Júnio de 2007,<ref>{{citar web |títalo=Guimarães TV arrinca esta nuite cun eimissones regulares |url=http://www.radiofundacao.net/?idn=4509&sec=noticia |acessodata=03-01-2008 |publicado=Rádio Fundaçon}}</ref> fruito de l'eniciatiba de la cámara municipal i de l Cybercentro,<ref>{{citar web |títalo=Guimarães terá canhal de telebison na Net até Júnio |url=http://jpn.icicom.up.pt/2007/01/18/guimaraes_tera_canal_de_televisao_na_net_ate_junho_.html |acessodata=03-01-2008 |publicado=Jornalismo Porto Net}}</ref> sendo ls sous cuntenidos trasmitidos ne l canhal [[Region Norte TV]], na plataforma por [[Telebison a cabo|cabo]] de la [[TVTEL]].<ref>{{citar web |títalo=Guimarães TV chega por cabo atrabeç de la TVTEL |url=http://dn.sapo.pt/2007/11/09/media/guimaraes_chega_cabo_atraves_tvtel.html |obra=[http://canalguimaraes.com/ canalguimaraes.com] |acessodata=03-01-2008 |publicado=Diário de Noticias}}</ref>
L [http://canalguimaraes.com/ canalguimaraes.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100420082928/http://canalguimaraes.com/ |date=2010-04-20 }}, qu'ampeçou las sues sue eimissones an Márcio de 2010, ye l mais recente canhal de telebison bie anterneta de Guimaráes, propiadade de la CINEREPUBLICA, CRL, i resultou de ls sfuorços de la Associaçon de Socorros Mútuos Artística Bimaranense, ua de las mais antigas associaçones bimaranenses, cun sede na Rue de Gil Vicente, an pleno centro de la cidade de Guimaráes.
L canalguimaraes.com afirma-se cumo un canhal lhibre i ouriundo de la sociadade cebil, bisando la bitalizaçon de la bida pública, social i cultural, recusando-se a la tutela pública ó de quaiquer outros poderes fáticos.
== Çporto ==
[[Fexeiro:Multiusos (Guimarães).jpg|thumb|left|Pabilhon Multiusos durante ls Campeonato Ouropeu Ounibersitário de [[Basquetebol]] 2006]]
Guimaráes ne ls radadeiros anhos, assistiu a la custruçon de bários eiquipamientos çportibos, maioritariamente anseridos na [[Cidade Çportiba de Guimaráes|Cidade Çportiba]], cumo l Multiusos de Guimaráes, [[Piscina]]s de Guimarães, Pista d'atletismo Gémeos Castro (que serben maioritariamente la populaçon de la cidade) ó la pista de [[cicloturismo]].
De la Cidade Çportiba, salienta-se la l nuobo Multiusos de Guimaráes, situado na beiga de Creixomil, junto a ua de las percipales antradas rodobiárias i a a circular ourbana. Cun ua capacidade mássima de 2856 lhugares na nabe central, yá acuolheu bárias cumpetiçones de nible anternacional, cuncertos, cungressos i feiras.<ref>{{citar web |títalo=Multiusos de Guimaráes - Çcriçon |url=http://www.tempolivre.pt/pavmultiusos_details.php#1 |acessodata=20-03-2007 |publicado=Coperatiba Municipal Tiempo Lhibre}}</ref>
Relatibamente acerca de l pabilhon multiusos, las Piscinas de Guimaráes, son cumpuostas por trés piscinas anteriores calecidas, sendo ua deilhas de 25m i las restantes dedicadas a la daprendizaige i bebés i dues piscinas steriores.
Çpone inda, dun ginásio, gabinete de massaiges, antre outros serbícios.<ref>{{citar web |títalo=Piscinas de Guimaráes - Çcriçon |url=http://www.tempolivre.pt/complexospiscinas_details.php#1 |acessodata=20-03-2007 |publicado=Coperatiba Municipal Tiempo Lhibre}}</ref>
Mesmo la sou lhado ancontramos la Pista de [[atletismo]] Gémeos Castro, cun 8 corredores an piso sintético i bancada cun capacidade para 1200 pessonas.<ref>{{citar web |títalo=Pista d'atletismo - Çcriçon |url=http://www.tempolivre.pt/pistaatletismo_details.php#1 |acessodata=20-03-2007 |publicado=Coperatiba Municipal Tiempo Lhibre}}</ref>
La pista de [[cicloturismo]] [[Pista de cicloturismo Guimaráes-Fafe|Guimaráes-Fafe]], resultado de l'aprobeitamiento parcial de la zatibada, an 1986, lhigaçon ferrobiária la Fafe, fazendo esta la lhigaçon de la cidade a la cidade i cunceilho de [[Fafe]], cumprendendo ua stenson de 14,1[[Km]],sendo assi un eicelente traçado para percursos cicloturísticos ó pedestres, maioritariamente feito pul meio de montes i campos agrícolas. L purmeiro troço abriu an 1996, ne l cunceilho de Fafe i tenie la stenson de 6 Km, sendo abierto l troço bimaranense an 1999, formando assi l'atual percurso antermunicipal.<ref>{{citar lhibro |sobrenome1=Sarmento |nome1=João |sobrenome2=Mourão |nome2=Sara |url=http://www.ocomboio.net/PDF/js-ecopista-fafe.pdf |títalo= La Pista de Cicloturismo Guimaráes-Fafe — Ouportunidade Perdida pa la criaçon dun Corredor Berde? |lhocal=Braga |eiditora=Ounibersidade de l Minho}}</ref>
Todos estes eiquipamientos son geridos pula Coperatiba Municipal Tiempo Lhibre, que gere inda, al abrigo dun acuordo cul [[Menistério de la Eiducaçon (Pertual)|Menistério de la Eiducaçon]], seis pabilhones gimnodesportibos anseridos an scuolas, quatro deilhes de las bilas de Pebidén, Lhordelo, Moreira de Cónegos, Ronfe i ls restantes nas freguesies de Creixomil i Urgezes anseridos na malha ourbana de la cidade.<ref>{{citar web |títalo=Cidade Çportiba - Outras Anstalacones |url=http://www.tempolivre.pt/outras_instalacoes.php?item= |acessodata=20-03-2007 |publicado=Coperatiba Municipal Tiempo Lhibre}}</ref>
=== Anstituiçones çportibas ===
[[Fexeiro:Estádio do Vitória de Guimarães visto da torre central do Castelo de Guimarães 03.JPG|right|thumb|250 px|[[Stádio D. Fonso Heinriques|Stádio de l Bitória Sport Clube]]]]
L clube mais amportante i coincido de l cunceilho ye l [[Vitória Sport Clube]], sedeado na cidade, i ambora participe an mais modalidades, ye coincido specialmente pul [[futebol]], adonde stubo 48 épocas cunsecutibas na [[Campeonato pertués de futebol|purmeira debison pertuesa]] até la época de [[Campeonato pertués de futebol (2005-06)|2005/2006]], tenendo çcido durante ua época a la [[Lhiga de Honra]]. Agora stá de regresso la Lhiga Bwin, tenendo garantindo la sue promoçon a ua jornada de l fin de l campeonato. Na época de [[Campeonato pertués de futebol (2007-08)|2007/2008]] garantiu, pula purmeira beç na sue stória, l'apuramiento pa a 3ª pré-eliminatória de la [[Lhiga de ls Campeones]].
Tamien ne l futebol subressai-se l [[Moreirense Futebol Clube]], de la bila de Moreira de Cónegos, que cumpetiu recentemente na purmeira debison pertuesa.
==== Outros clubes çportibos ====
{|
|
* [[Atlético Clube de Gonça]]
* [[Atlético Clube de Guimarães]]
* [[Basket Clube de Guimarães]]
* [[Brito Sport Clube]]
* [[Clube Caçadores das Taipas]]
* [[Desportivo Francisco de Holanda]]
* [[GRUFC - Guimarães Rugby Union Football Club]]
* [[Grupo Desportivo de Longos]]
* [[Associação Juvenil de Nespereira]]
* [[Centro Cultural Recreativo de Fermentões]]
|
* [[Grupo Desportivo Recreativo Cultural Os Sandinenses]]
* [[Grupo Desportivo Recreativo "Os Amigos de Urgeses"]]
* [[Clube Desportivo de Ponte]]
* [[Grupo Desportivo da Valinha]]
* [[Grupo Desportivo União Torcatense]]
* [[Grupo Desportivo Serzedelo]]
* [[Grupo Recreativo e Cultural de Aldão]]
* [[JUNI - Jovens Unidos Num Ideal]]
* [[G.D Cano- Grupo Desportivo os Unidos do Cano]]
* [[Associação Recreativa e Cultural de Airão Santa Maria - ARCASM]]
* [[União Desportiva Polvoreira]]
* [[Pevidém Sport Clube]]
|}
== Eiquenomie ==
Ten ua antensa atebidade eiquenómica, specialmente nas seguintes atebidades: fiaçon i tecelaige de [[algodon]] i [[lhino]], [[cutelarie]], [[curtume]]s, [[quinquilharie]] i [[artesanato]] ([[Joalharie|ouribesarie]], [[faiança]]s i [[bordado]]s).
==== Setor primairo ====
Ne l [[setor primairo]], l tierra ye maioritariamente acupado por culturas [[forraige|forrageiras]] i [[prado]]s temporairos, seguido de culturas [[cereal]]íferas i [[benie]]. Al cuntrairo de la region de l Abe, adonde las pastaiges i prados permanentes acupan 3 529 heitares, ne l cunceilho solo 54 heitares son acupados dessa mesma forma.
==== Setor secundairo ====
Cunceilho antegrado ne l bal de l Abe, zona que se carateriza storicamente pula sue fuorte andustrializaçon, nomeadamente na andústria trasformadora i ne l setor téxtil.
==== Setor terciairo ====
La maiorie de serbícios cuncentra-se na cidade i bilas.
==== Avepark ====
{{Artigo percipal|Avepark}}
Situado antre la bila de las Caldas de las Taipas i la freguesie de Barco, cumo pólo de l Abe de l [[Parque de Ciéncia i Tecnologie de l Porto]] adonde an parcerie cula Ounibersidade de l Minho, se prebé tamien l'anstalaçon, ne l ámbito dua candidatura efetuada a la Ounion Ouropeia, de l purmeiro [[Centro Ouropeu de Eiceléncia]] an território nacional (l Anstituto Ouropeu de Eiceléncia an Angenharie de Tecidos i Medecina Regeneratiba).<ref>{{citar web |url=http://www.universia.pt/servicos_net/informacao/noticia.jsp?noticia=35912 |títalo=Anstituto Ouropeu an Guimaráes |obra=Universia |lhéngua=pertués |data=01-03-2006 |acessodata=05-01-2007 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20071119042658/http://www.universia.pt/servicos_net/informacao/noticia.jsp?noticia=35912 |arquibodata=19-11-2007}}</ref>
==== Trasportes i quemunicaçones ====
[[Fexeiro:Bf Guimarães, Meterspur-VT.jpg|right|thumb|180px|Outomotora,mobida la diesel, parada na Staçon de Guimaráes, an Maio de 1996.]] Ye serbida por ua [[rede biária]], tenendo la cidade cumo centro i nuolo de bárias bias antre las quales se puode salientar las [[outo-strada]]s [[A7 (outoestrada)|A7]] ([[Póboa de Barzin]] - [[A24 (outoestrada)|A24]] [[Bila Pouca de Aguiar]]) i [[A11 (outoestrada)|A11]] ([[Sposende]]- [[A4 (outoestrada)|A4]] [[Castelones (Penafiel)]], permitindo assi a chegar a la cidade de l [[Porto]], afastada 55,9 Km, an 43 minutos, i a la cidade de [[Lhisboua]], a la çtáncia de 365,2 Km, an 03h41n<ref name=dgotdu /> i an 20 minutos a la cidade de Braga, permitindo assi la sue plena antegraçon ne ls circuitos eiquenómicos nacionales i ouropeus. L cunceilho ye inda serbido pulas [[strada nacional|estradas nacionales]] [[EN101|101]], [[EN105|105]], [[EN106|106]] i [[EN206|206]].
[[Fexeiro:Autocarro dos TUG entre a Rua Paio Galvão e o Toural.jpg|left|thumb|170 px|Carreira de ls TUG]]
[[Fexeiro:CP PSB UME3400.jpg|right|thumb|170 px| dues outomotoras UME3400, paradas na [[Staçon de San Bento]], Porto.]]
L cunceilho de Guimaráes, la nible de [[Camboio|trasporte ferrobiairo]], ye serbido pula [[Lhinha de Guimaráes]] cobrindo 5,9% de las freguesies i 12,7% de la populaçon, sendo la çtáncia média de las freguesies nun serbidas por este trasporte, de 5,8 Km.<ref name=dgotdu /> Esta lhinha beneficiou dua renobaçon recente que passou pula redificon de staçones i apeadeiros, eiletrificaçon de la lhinha i sou alargamiento para [[Bitola eibérica]], bien cumo la cumpra de [[Série 3400|outomotoras UME3400]].<ref>{{citar web |títalo=Outomotoras Eilétricas de Bie Ancha de la Série 3400 |url=http://www.transportes-xxi.net/tferroviario/empresas/cp/frota/3400 |acessodata=31-10-2007 |publicado=Trasportes XXI}}</ref>
Ls trasportes públicos cobren 97,1% de las freguesies correspondente a 98% de la populaçon. La rede de trasportes ourbanos, atualmente cuncessionada als [[Trasportes Ourbanos de Guimaráes|TUG]], sirbe 23 freguesies la que corresponde 33,8% de las freguesies ó 50,9% de la populaçon. Las praças de táxis cobren 63,2% de las freguesies ó 82,3% de la populaçon.<ref name=dgotdu />
An Setembre de 2005 passában diariamente, pula cidade, cerca de 120 000 biaturas.<ref>{{citar web |títalo=Guimaráes Bai Retirar Carros de l Centro Stórico até 2007 |url=http://www.confagri.pt/nr/exeres/5081434d-e8f6-4929-9eeb-b85f8ece28c3.htm |acessodata=08-11-2006 |publicado=CONFARIG}}</ref> Este tráfego proboca bários cungestionamientos, specialmente nas horas de punta, nas árias centrales de la cidade i na [[EN101|N 101]], antre Guimaráes i Caldas de Taipas.<ref>{{citar web |títalo=Outomobelistas zespírun na lhigaçon Guimaráes-Taipas |url=http://www.guimaraesdigital.com/index.php?a=noticias&id=35364 |acessodata=08-02-2008 |publicado=Guimarães Digital}}</ref>
== Eiducaçon ==
La cidade de Guimaráes possuí baries scuolas públicas i pribadas de jardines d'anfáncia, ansino primairo, ansino básico i secundairo.
La taxa d'analfabetismo era, an 2001, de 7,4%, ambaixo de la média nacional i de l Norte de l paíç que éran de 8,9% i 8,3%, respetibamente.
=== Ansino superior ===
Eesisten dues anstituiçones d'ansino superior na cidade: la [[Ounibersidade de l Minho]] i la [[Scuola Superior Artística de l Porto]].
L total d'anscritos nas anstituiçones d'ansino superior público i pribado fui, ne l'anho lhetibo de 2007-2008, de 15 718 pa la Ounibersidade de l Minho (ne l total d'alunos an Braga i Guimaráes) i de 74 alunos ne l pólo de Guimaráes de la Scuola Superior Artística de l Porto.<ref>{{citar web |url=http://www.estatisticas.gpeari.mctes.pt/archive/doc/insc07_08__difusao_.xls |títalo=Anscritos an cursos d'ansino superior por susistema d'ansino |publicado=Gabinete de Planeamiento, Stratégia, Abaluaçon i Relaçones Anternacionales |lhengua=pertués |acessodata=21-01-2009}}</ref>
[[Fexeiro:Campus de Azurém 01.jpg|right|thumb|200 px|''Campus'' de Azurén]]
Ls prainos ouriginales, pa la criaçon de la Ounibersidade de l Minho, apuntában pa l'anstalaçon dun campus único na bila de Caldas de las Taipas, assi i todo rezones políticas lhiebórun a la debison de l'ounibersidade antre las cidades de Braga i Guimarães.<ref>{{citar lhibro |ultimo=Simões |purmeiro=Joaquim Santos |títalo=Zafio Eirrecusábel |lhocal=Braga |eiditora=Ounibersidade de l Minho |anho=1994}}</ref> Guimaráes recebiu na época lhetiba de 1977-78, ne l Palácio de Bila Flor (atual centro cultural), parte de ls cursos de l'anton recén criada [[Ounibersidade de l Minho]].
Las anstalaçones defenitibas de la Scuola de Angenharie fúrun einouguradas an 1989 ne l'atual Campus de Azurén, adonde hoije an die se lheciona ls cursos de [[arquitetura]], [[geografie]], zeign i marketing de moda i la maiorie de ls cursos de [[angenharie]].
La stenson de la Scuola Superior Artística de l Porto, anstituiçon pertencente al [[Scuola Politécnica|Ansino Politécnico]], ancontra-se bocacionada pa la formaçon académica na ária de las artes.
Eiqui ampeçou la sue atebidade ne l'anho lhetibo de 1983-84, zeignada anton cumo Coperatiba de Ansino Superior Artístico Arble, na sede de la Associaçon Cultural i Recreatiba Cumbíbio, ne l ámbito dun protocolo antre estas dues anstituiçones. Trasferiu-se pa l'atual eidifício ne l'anho lhetibo seguinte.<ref>{{citar web |url=http://www.esap-gmr.com/instituicao.html |títalo=Anstituiçon |obra=[[ESAP|ESAP Guimarães]] |lhéngua=pertués |acessodata=05-01-2007 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20070106081524/http://www.esap-gmr.com/instituicao.html |arquibodata=06-01-2007}}</ref>
[[Fexeiro:Monumento aos 500 anos do Teatro Português na Alameda de São Damâso..JPG|left|thumb|200 px|Monumiento al Triato, na Alameda de San Dámaso.]]
[[Mumadona Dies]], fundadora de la cidade, ten ua státua an sue houmenaige na praça homónima. Queda ne l spácio adonde fúrun demolidos ls inacabado feturos Paços de l Cunceilho. Fui ouferecida por [[António de Oliveira Salazar]] i la sue outoria ye de [[Álvaro Brée]]. Fui einougurada, cunjuntamente cula praça i l'atual tribunal, an Júnio de 1960, pul anton Persidente de la República, [[Américo de Deus Rodrigues Thomaz|Almirante Américo Thomaz]]. Fui recentemente mudada de posiçon.
L Monumiento al Nicolino, de l'outoria de [[José de Guimarães]], fui einougurado a 25 de Janeiro de 2008.
* Martines Sarmiento
* Centenário de l'eilebaçon de Guimarães la cidade
* Abel Salazar
* Cunde de Arnoso
* Alberto Sampaio
* Grabador Molarinho
== Bimaranenses eilustres ==
[[Fexeiro:Alberto Sampaio.jpg|thumb|right|Alberto Sampaio]]
Ls habitantes de Guimarães son chamados de Bimaranenses. Çtacamos alguns d'amportança reconhecida, an bárias árias:
{|
|
* [[Abel Salazar]], [[médico]], [[porsor]], ambestigador, [[pintor]], oupositor al [[Stado Nuobo (Pertual)|Estado Nuobo]], trabalhou i bibeu ne l [[Porto]]
* [[D. Fonso Heinriques]], purmeiro [[Aneixo:Lhista de reis de Pertual|rei de Pertual]] (por tradiçon, mas na atualidade l lhocal de nacimiento ye çputado cun [[Coimbra]] i [[Biseu]])
* [[D. Agostinho Barbosa]], bispo de [[Ugento]]
* [[Alberto Sampaio]], storiador
* [[Alberto de Sousa Martins|Alberto Martines]], menistro
* [[Alfredo Pimenta]], scritor i storiador
* [[António Lobo de Caraalho]], poeta satírico de l seclo XVIII
* [[Bernardo Pinheiro Correia de Melo]], Cunde de Arnoso, scritor i nembro de l grupo de ls [[Bencidos de la Bida]]
* [[Cunde de Agrolongo]], andustrial i filantropo
* [[Cunde de Margaride]], anfluente personalidade política i social
* [[Domingos Castro]], atleta
* [[Dionísio Castro]], atleta
* [[Duarte Freitas de l Amaral]], anfluente político de l período de l Stado Nuobo
* [[Elisabete Matos]], cantora lhírica
|
* [[Emídio Guerreiro]], fundador de l [[Partido Social Democrata (Pertual)|PSD]]
* [[Francisco Martins Sarmento]], arqueólogo
* [[Gil Vicente]], dramaturgo i ouribes(?), ambora la cidade le priste houmenaige de bárias formas, l sou lhocal de nacimiento ye mui çcutible
* [[Guilherme de Faria]], poeta
* [[João Baptista Felgueiras]], magistrado, menistro, 1º Percurador Giral de la Corona
* [[Joaquim Santos Simões]], nun tenendo nacido an Guimaráes, bibeu ende zde 1957
* [[José de Guimarães]], artista plástico
* [[Paio Galvão]], cardeal i mestre de teologie
* [[Papa Dámaso I]], (mito)
* [[Salvador Ribeiro de Sousa]] (ó Salbador Dies Rieiro), suldado i abintureiro que se eilustrou na Birmánia por buolta de 1600 (natural de l Couto de Ronfe)
|}
{{refréncias|col=2}}
=={{Bibliografie}}==
* {{citar lhibro |ultimo= |purmeiro= |coautores= |títalo=Carta Eiducatiba de l Cunceilho de Guimarães |eiditora=Cámara Municipal de Guimarães |data=Júlio de 2006 |lhocal=Guimarães |url=http://www.cm-guimaraes.pt/files/1/documentos/CartaEducativadoConcelhodeGuimaraes.pdf |formato=PDF |lhéngua=pertués |acessodata=02-07-2008 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20071111041226/cm-guimaraes.pt/files/1/documentos/CartaEducativadoConcelhodeGuimaraes.pdf |arquibodata=11-11-2007 |doi= |id=ISBN |ref=harb}}
== {{Lhigaçones sternas}} ==
{{commonscat|Guimarães}}
; ''Poder Lhocal'': [http://www.c,-guimaraes.pt/ Cámara Municipal de Guimaráes]{{Lhigaçon einatiba|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{pt}} {{en}} {{es}} {{fr}}, [http://www.casfig.pt/ Casfig], [http://www.vimagua.pt/ Vimágua]
; ''Cultura'': [http://www.guimaraes2012.pt/ Guimarães 2012 - Capital Ouropeia de la Cultura] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140527100926/http://www.guimaraes2012.pt/ |date=2014-05-27 }}, [http://www.bmrb.pt/ Biblioteca Municipal Raul Brandão], [http://www.csarmento.uminho.pt/ Casa de Sarmento-Centro de Studos de l Património]{{pt}} {{en}}, [http://www.ccvf.pt Centro Cultural Vila Flor] {{pt}} {{en}}, [http://www.aoficina.pt Cooperativa A Oficina], [http://www.cineclubeguimaraes.org/ Cineclube de Guimaráes], [http://www.sao-mamede.com/ San Mamede Centro de Artes i Spetaclos de Guimaráes], [http://www.cybercentro-guimaraes.pt/ Cybercentro de Guimaráes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080209233759/http://www.cybercentro-guimaraes.pt/ |date=2008-02-09 }}
; ''Çporto/Lhazer/Tiempos Lhibres'': [http://www.tempolivre.pt Tiempo Lhibre - Coperatiba municipal]
; ''Museus'': [http://www.geira.pt/museus/atrio/index.asp?id=3 Museu de la Sociadade Martins Sarmento] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118091033/http://www.geira.pt/museus/atrio/index.asp?id=3 |date=2012-01-18 }}, [http://www.geira.pt/museus/atrio/index.asp?id=13 Museu de Alberto Sampaio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121102233954/http://www.geira.pt/museus/atrio/index.asp?id=13 |date=2012-11-02 }}
; ''Quemunicaçon Social'':[http://canalguimaraes.com/ Canal Guimarães] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100420082928/http://canalguimaraes.com/ |date=2010-04-20 }}, [http://www.guimaraesdigital.com/ O Comércio de Guimarães], [http://www.oconquistador.com/ O Conquistador], [http://www.guimaraesdigital.com/ Desportivo de Guimarães], [http://www.expressodoave.com/ O Expresso do Ave] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080212073116/http://expressodoave.com/ |date=2008-02-12 }}, [http:////www.guimaraesdigital.com/ Guimarães Digital], [http://www.gmrtv.pt/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170201022801/http://www.gmrtv.pt/ |date=2017-02-01 }} Guimarães TV], [http://www.entrevilas.com/ Entrevilas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121024150212/http://www.entrevilas.com/ |date=2012-10-24 }}, [http://www.noticiasdeguimaraes.com/ Notícias de Guimarães], [http://www.opovo.pt/ O Povo de Guimarães] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110603021222/http://www.opovo.pt/ |date=2011-06-03 }}, [http://www.radiofundacao.net/ Rádio Fundação], [http://www.santiago.fm/ Rádio Santiago] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121015230555/http://santiago.fm/ |date=2012-10-15 }}, [http://www.reflexodigital.com/ Reflexo - O Espelho das Taipas], [http://sportdigital.no.sapo.pt/index2.htm Sport Digital] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050920171339/http://sportdigital.no.sapo.pt/index2.htm |date=2005-09-20 }}
; ''Çporto'': [http://www.acgonca.org/ Atlético Clube de Gonça], [http://atleticocguimaraes.blogs.sapo.pt/ Blog do Atlético Clube de Guimarães], [http://britosc.com.sapo.pt/ Brito Sport Clube] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060210161020/http://britosc.com.sapo.pt/ |date=2006-02-10 }}, [http://www.cctaipas.com/ Clube Caçadores das Taipas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070505071451/http://www.cctaipas.com/ |date=2007-05-05 }}, [http://www.amigosdeurgeses.com/ Grupo Desportivo e Recreativo "Os Amigos de Urgeses"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080610201512/http://www.amigosdeurgeses.com/ |date=2008-06-10 }},[http://www.torcatense.com/ Grupo Desportivo União Torcatense] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306071646/http://www.torcatense.com/ |date=2016-03-06 }}, [http://www.moreirensefc.com/ Moreirense Futebol Clube], [http://www.vitoriasc.pt/ Vitória Sport Clube de Guimarães]
; ''Turismo'':[http://www.guimaraesturismo.com/home_pt/ Zona de Turismo de Guimarães] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051027002053/http://www.guimaraesturismo.com/home_pt/ |date=2005-10-27 }}{{pt}} {{en}}, [http://www.turipenha.pt/ Turipenha]{{pt}} {{en}}, [http://whc.unesco.org/en/list/1031/ UNESCO – Património Mundial - Centro histórico de Guimarães] {{en}}
{{CunceilhosBraga}}
{{Cunceilhos pertueses cun mais de 100 mil habitantes}}
[[Catadorie:Guimarães| ]]
euxbymwpiy6j6f067l1dnl7ax0k5xmd
Lamego
0
5569
107372
105807
2026-07-22T21:31:18Z
~2026-30875-10
15270
/* Gastronomie */
107372
wikitext
text/x-wiki
{{ber zambiguaçon}}
{{geocordenadas|41_05_54_N_07_48_36_W_type:adm2nd_region:PT|41° 05' 54" N 07° 52' 36" O}}
{{Anfo/Munecípio de Pertual|
|munecípio =Lhamego
|eimaige_brason =LMG.png
|eimaige_bandeira =Pt-lmg1.png
|eimaige_lhocalizaçon =LocalLamego.svg
|gentílico =Lhamecense
|region =[[Region Norte (Pertual)|Norte]]
|subregion =[[Douro (sub-region)|Douro]]
|çtrito =[[Çtrito de Biseu|Biseu]]
|porbíncia =[[Trás-los-Montes i Alto Douro|Trás-los-Montes<br />i Alto Douro]]
|ária =165,39
|populaçon =26 691<ref name="ine2011">[http://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_indicadores&indOcorrCod=0005889&contexto=pi&selTab=tab0 INE.pt]</ref>
|densidade = 161,38
|data =2011
|freguesies =24
|persidente =Francisco Lopes
|fundaçon =[[1191]]
|ourago =[[Marie|Santa Marie Maior]]
|feriado =[[8 de Setembre]]
|codpostal =5100 Lhamego
|url_cm =Rua Padre Alfredo Pinto Teixeira<br />5100 Lamego
|url_oufecial =[http://www.cm-lamego.pt www.cm-lamego.pt]
|url_email =[mailto:geral@cm-lamego.pt geral@cm-lamego.pt]
}}
'''Lhamego''' (an [[lhéngua pertuesa|pertués]]: ''Lamego'') ye ua [[cidade]] [[Pertual|pertuesa]] ne l [[Çtrito de Biseu]], [[region Norte (Pertual)|Region Norte]] i sub-region de l [[Douro (sub-region)|Douro]], cun cun 8 848 habitantes<ref>{{Citar web | títalo=UMA POPULAÇÃO QUE SE URBANIZA, Ua abaluaçon recente - Cidades, 2004 | url=http://www.igeo.pt/atlas/Cap2/Cap2d_2.html | acessodata= 24 de Júnio de 2009 | publicado = Anstituto Geográfico Pertués }}</ref> sendo la segunda maior cidade de l çtrito. L munecípio stá situado na borda sul de l [[riu Douro]], fazie parte de la porbíncia tradecional de [[Trás-los-Montes i Alto Douro]] i, segundo alguns, fazie parte de la Beira Strasmuntana, de la qual era la percipal cidade. Cunsidrada ua cidade stórica i monumental, pus ten ua grande cantidade de monumientos, eigreijas i casas brasonadas, sendo tamien ua diocese pertuesa.
<br />
Ye sede dun [[munecípio]] cun 165,39 Km² de ária i 26 691 habitantes (2011) <ref name="ine2011"/>, subdebidido an 24 [[freguesie]]s. L munecípio ye lhemitado a norte puls munecípios de [[Meson Friu]] i [[Peso de la Régua]], a lheste por [[Armamar]], a suiste por [[Tarouca]], a sudoeste por [[Castro Daire]] i a oeste por [[Resende (Pertual)|Resende]].
==Freguesies==
Las freguesies de Lhamego son las seguintes:
{|
|
*[[Almacabe]] (Ourbana Lhamego)
*[[Abones]] (perímetro ourbano)
*[[Bigorne]]
*[[Britiande]]
*[[Cambres]]
*[[Cepones (Lhamego)|Cepones]] (perímetro ourbano)
*[[Ferreirin (Lhamego)|Ferreirin]]
*[[Ferreiros de Abones]]
*[[Figueira (Lhamego)|Figueira]]
*[[Lhalin]]
*[[Lhazarin]]
*[[Magueija]]
|valign="top"|
*[[Meijinhos]]
*[[Melcones]]
*[[Parada de l Bispo]]
*[[Penajóia]]
*[[Penude]]
*[[Pretarouca]]
*[[Samodanes]]
*[[Sande (Lhamego)|Sande]] (perímetro ourbano)
*[[Sé]] (Ourbana Lhamego)
*[[Baldigen]]
*[[Bárzea de Abrunhales]]
*[[Bila Nuoba de Souto d'El-Rei]] (perímetro ourbano)
|}
==Stória==
Cidade antiquíssema, datando yá de l tiempo de ls [[Roma Antiga|romanos]], fui reconquistada defenitibamente an [[1057]] por [[Fernando I de Lhion i Castielha|Fernando Magno de Lhion]] als [[mouros]]; quando ls [[çtritos de Pertual|çtritos]] fúrun anstituídos an [[1835]] por ua reforma de [[Mouzinho da Silveira]], [[Çtrito de Lhamego|Lhamego]] fui einicialmente prebista cumo sede de çtrito; mas nesse mesmo anho la sede de l mesmo fui çlocada para [[Biseu (Pertual)|Biseu]], debido a la sue posiçon mais central.
Fui an Lhamego que tenerien decorrido las lhendárias [[Cortes de Lhamego]], adonde tenerie sido feita l'aclamaçon de [[D. Fonso Heinriques]] cumo Rei de Pertual i se stablecírun las "Regras de Sucesson al Trono".
Ye sede de la [[diocese de Lhamego]] (la única diocese pertuesa que nun corresponde a ua capital de çtrito), i ne l cunceilho son numerosos ls monumientos relegiosos, de ls quales se çtacan la [[Sé de Lhamego|Sé Catedral]], la [[Basílica de San Pedro de Balsemon|Eigreija de San Pedro de Balsemon]] i l [[Santuário de la Nuossa Senhora de ls Remédios]], que dá tamien l nome la Romarie anual cujo die percipal ye l [[8 de Setembre]], que ye tamien l feriado municipal.
Coincida tamien pula sue gastronomie, nas qual se çtacan ls sous [[persunto]]s, l "chibo assado cun arroç de forno" i pula porduçon de binos, nomeadamente [[bino de l Porto]], de cuja [[Region Demarcada de l Bino de l Porto|Region Demarcada]] faç parte, i puls [[bino]]s spumantes.
== Eiquenomie ==
Las atebidades percipales de l cunceilho son ls serbícios, algun comercio i l'agrícola, esta repersenta ua amportante fuonte de riqueza, probeniente subretodo de l setor bitebinícola, yá que l cunceilho, cumo ls restantes cunceilhos de la region, ancontra-se antegrado na Region Demarcada de l Douro. Para para alhá de la porduçon de l [[bino de l Porto]], regista-se eigualmente ua clara aposta ne ls binos de mesa cun Chamaçon de Ourige Cuntrolada (DOC) i na porduçon spumantes, ls quales assumen-se cumo un amportante cartaç promocional la nible nacional i anternacional.
<br />
<br />
L tecido ampresarial de Lhamego ye custituído por ounidades de pequeinha dimenson, habendo poucas ounidades de média dimenson, l'amprego ye pouco qualificado i diminuto, l belume de negócios i la riqueza gerada ténen ua relatiba repersentaçon. Ls setores de l turismo monumental i relegioso ténen benido a crecer paulatinamente, i ye neilhes que se eidantifican alguas potencialidades, sendo reconhecidas alguas bocaçones de l cunceilho la dinámica registada ye suficiente, podendo todabie haber melhoramientos neste setor. Esta situaçon fui reforçada cula recente cuncluson de la A24, assumindo-se cumo fator detreminante na atraçon de la percura regional.
<br />
<br />
Lhamego ten ua grande superfice comercial cun un heipermercado i cerca de trinta lhoijas (stando an custruçon ua nuoba grande superfice comercial), trés superfices comerciales de média dimenson i uas poucas cientos de lhoijas de comercio tradecional. Ne l que se refire l'andústrias, ten ua zona andustrial de pequeinha dimenson lhocalizada na freguesie de [[Bárzea de Abrunhales]].
== Populaçon ==
[[Fexeiro:Lamego pan3.jpg|thumb|[[Lhamego - Bista giral de la cidade]]]]
{|{{prettytable1|center}}
!colspan="10" | Populaçon de l cunceilho de Lhamego (1801 – 2011)
|-bgcolor="#C0C0C0"
|align="center"|[[1801]]
|align="center"|[[1849]]
|align="center"|[[1900]]
|align="center"|[[1930]]
|align="center"|[[1960]]
|align="center"|[[1981]]
|align="center"|[[1991]]
|align="center"|[[2001]]
|align="center"|[[2011]]
|-
|align="center"|14 688
|align="center"|20 240
|align="center"|31 835
|align="center"|34 730
|align="center"|36 320
|align="center"|32 833
|align="center"|30 164
|align="center"|28 081
|align="center"|26 691
|}
==Cultura==
===Anstituiçones culturales===
[[Fexeiro:Lamego TRC.jpg|thumb|[[Triato Rieiro Cunceiçon]]]]
*[[Museu de Lhamego]]
*[[Biblioteca Municipal de Lhamego]]
*[http://www.teatroribeiroconceicao.com/ Triato Rieiro Cunceiçon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111231010335/http://www.teatroribeiroconceicao.com/ |date=2011-12-31 }}
*CineLamego - Cine Clube de Lhamego
*[[Arquibo de la Eimaige]]
*[[Clab'Art]]
*APC - Amigos Pula Cultura
*[[Arq Doc]]
Lhamego ye cunsidrada por alguns la capital pertuesa de l stilo barroco i ua de las cidades de l paíç mais monumental.
==Património==
===Monumientos===
[[Fexeiro:Catedral de Lamego.jpg|thumb|[[Sé de Lhamego]]]]
[[Fexeiro:Lamego remedios.jpg|thumb|[[Santuário de la Nuossa Senhora de ls Remédios i Ab. Alfredo de Sousa]]]]
[[Fexeiro:Lamego geral.jpg|thumb|[[Lhamego - Bairro de l Castielho i alredores]]]]
[[Fexeiro:Lamego jardim.jpg|thumb|[[Lhamego - Jardin de la Republica]]]]
[[Fexeiro:Lamego Mata Remedios.jpg|thumb|[[Lhamego - Mata de ls Remédios]]]]
[[Fexeiro:Lamego Avenida2.jpg|thumb|[[Lhamego - Ab. Alfredo de Sousa]]]]
[[Fexeiro:Lamego Paraiso.jpg|thumb|[[Lhamego - Urb. Paraiso]]]]
*[[Sé de Lhamego]]
*[[Santuário de la Nuossa Senhora de ls Remédios]]
*[[Castielho de Lhamego]]
*[[Basílica de San Pedro de Balsemon]]
*[[Triato Rieiro Cunceiçon]]
*[[Eigreija de las Chagas]]
*[[Eigreija de Almacabe]]
*[[Eigreija de l Çterro]]
*[[Eigreija de S. Francisco]]
*[[Eigreija de la N.S. de la Sperança]]
*[[Eigreija de l Sprito Santo]]
*[[Eigreija de la N. S. de ls Ninos]]
*[[Eigreija de Santa Cruç]]
*[[Cisterna Antiga]]
*[[Reloijo de l Sol]]
*[[Capielha de S. Bartolomiu - Britiande]]
===Casas Brasonadas===
*[[Casa de las Brolhas]]
*[[Paço Eipiscopal]]
*[[Solar de ls Serpas - Atual Eidifício de Serbícios Publicos]]
*[[Casa de las Mores]]
*[[Casa de ls Bilhenas - Atual Santa Casa de la Misericórdie]]
*[[Eidifício de l'antigo Seminário - Atual Messe de ls Oufeciales]]
*[[Casa de l Sprito Santo]]
*[[Casa de ls Pinheiros de Aragon - Fetura Biblioteca Municipal]]
*[[Casa de l Bisconde de Arneiros ó Casa de ls Pinheiros]]
*[[Casa de l Poço - Atual Museu de Arte Sacra]]
*[[Antigo Paço de l Bispo - Atual Eidifício de l Museu de Lhamego]]
*[[Casa de l Assento ó Solar de ls Padilhas - Atual repersentaçon de l Turismo de l Douro]]
*[[Casa de ls Lhoureiros ó de ls Biscondes de Alpendurada]]
*[[Antigo Spital de la Misericórdie - Atual Triato Rieiro Cunceiçon]]
*[[Coleijo Eimaculada Cunceiçon]]
*[[Casa de ls Silbeiras ó de ls Biscondes de Guianes]]
*[[Casa D. Eigas Moniç - Britiande]]
===Fontanários Stóricos===
*[[Chafariç de ls Remédios (Fuonte de Nasoni)]]
*[[Fuonte Monumental "L Lhamego"]]
*[[Fuonte de l Sprito Santo]]
*[[Fuonte de ls Gigantes - Pátio de ls Reis, Scadório de Nuossa Senhora de ls Remédios)]]
*[[Fuonte de la Sereia - Scadório de Nuossa Senhora de ls Remédios]]
*[[Fuonte Pura - Scadório de Nuossa Senhora de ls Remédios]]
*[[Fuonte de l Pelicano - Scadório de Nuossa Senhora de ls Remédios]]
*[[Fontanário de l Ancho de l Chafariç (Bairro de la Puonte)]]
*[[Fuonte de l Çterro]]
*[[Fuonte de l Almedina]]
*[[Fuonte de la Carquejeira]]
===Parques i Jardines===
*[[Mata de Nuossa Senhora de ls Remédios]]
*[[Jardin de la Republica]]
*[[Alameda Isidoro Guedes]]
*[[Parque Biológico de la Serra de las Meadas]]
*[[Mata de las Brolhas (pribada)]]
===Cruzeiros i Pelourinhos===
*[[Cruzeiro de l Buono Jasus de ls Terramotos i Perseguidos]]
*[[Cruç Monolítica - Scadório de Nuossa Senhora de ls Remédios]]
*[[Cruzeiro de l semitério de Santa Cruç (sec. XBII)]]
*[[Cruzeiro de l Senhor de ls Cruzeiros (sec. XBI) - Bairro de la Puonte]]
*[[Cruzeiro de l Senhor de l Bonfin]]
===Bairros i Rues Stóricas===
*[[Bairro de l Castielho]]
*[[Bairro de la Puonte]]
*[[Praça de l Comercio]]
*[[Rue Marqués de l Palumbar]]
*[[Rue de Almacabe]]
*[[Rue de la Seara]]
*[[Rues atrás de la Sé]]
*[[Rue Bisconde de Arneirós]]
*[[Rue Cardoso Abelino]]
*[[Rue Macário de Castro]]
===Nuobas Ourbanizaçones===
*[[Urb. de la Ortigosa]]
*[[Urb. Barandas de l Balsemon]]
*[[Urb. Quinta de Santo António]]
*[[Urb. Quinta de San Bicente]]
*[[Urb. de la Franzia]]
*[[Urb. de Monsanto]]
*[[Urb. de la Costielha de l Sol]]
*[[Urb. Quinta de l Rabolal]]
*[[Urb. de l Paraíso]]
*[[Urb. de San Sabastian]]
*[[Urb. Quinta de ls Prados]]
*[[Urb. Quinta de San João]]
*[[Urb. Quinta de las Moreiras]]
==Çporto==
*[[Sporting Club de Lamego]]
*[[Cambres]]
*[[Andebol Clube de Lamego]]
*[[Ténis Clube de Lamego]]
*[[HCL - Hóquei Clube de Lamego]]
*[[Liceu de Lamego- Voleibol]]
*[[AV Lamego Ténis-de-Mesa]]
*[[Minigolfe Clube de Lamego]]
*[[Associação Desportiva De Santiago de Sande]]
*[[Associação Cultural e Desportiva de Britiande]]
*[[Grupo Desportivo e Recreativo de Cepões]]
*[[Grupo Desportivo e Cultural de Samodães]]
==Alojamiento==
L cunceilho de Lhamego çpone dun Hotel de cinco streilhas i un de quatro streilhas (ambos junto al riu Douro), un de quatro streilhas i dous de trés streilhas (na cidade), dibersos houteles de dues streilhas na cidade i dibersas casas de Turismo Rural i de Habitaçon spalhadas pul cunceilho.
==Gastronomie==
'''Pratos típicos'''
*Chibo cun patatas assadas
*Coneilho assado ne l forno
*Trutas de scabeche
*Milhos cun chicha de benie de lhalhos
'''Petiscos'''
*Bólas de persunto, fiambre, benie de lhalhos, frango, atun, sardinas i bacalhau;
*Persunto cun azeitunas;
*Queisinhos;
*Chichas de cochino fumadas
*Anchidos
'''Doces'''
*Peixinhos de chila
*Doce d'uobos
*Pan-de-Ló
*Pasteles "Lhamegos"
'''Binos'''
*Brancos i tintos de mesa
*Spumantes Naturales
*Bino de l Porto
==Fiestas i Feiras==
*Fiestas an Honra de Nuossa Senhora de ls Remédios (Fines de Agosto a meados de Setembre)
*Sumana Santa (Sumana de la Pascoa)
*Feira de Santa Cruç ó de l 3 de Maio (3 de Maio i fin de sumana adjacente)
*Feira de la Bóla (normalmente an finales de Júnio)
*Antrudo de Lhazarin (Antruido)
*Queima de l Judas de Lhalin (Páscoa)
*Feira de Santo Stebon (26 de Dezembre)
*Fiesta de Nuossa Senhora de ls Ninos (18 a 20 de Setembre)
*[[Fiesta de San João]] (24 de Júnio)
*Fiesta de Nuossa Senhora de ls Aflitos (3.º demingo de Júlio)
*Feira Semanal (todas las quintas-feiras)
*Feira Mediebal ne l Bairro de l Castielho(Júlio)
==Quemunicaçon Social==
L Cunceilho ten dues rádios regionales i trés jornales semanales
===Rádios===
*[http://www.rclamego.pt Rádio Clube de Lamego] (97.0 i 107,9 FM)
*Rádio Douro Sul (94.0 FM)
===Jornales===
*Jornal do Douro
*Douro Hoje
*Voz de Lamego
==Anfra - struturas i Eiquipamientos==
===Rede Biária===
====Nacional====
Lhamego ye ua cidade adonde passan bárias stradas nacionales, ua outo strada i feturamente un itinerairo cumplementar que son:
[[A24]] - Outo strada de lhigaçon Biseu - Chabes que ten 3 nós ne l cunceilho ( Bigorne/Pretarouca, Lhamego, Baldigen )
[[IC26]] (an porjeto) - Bai lhigar Amarante al Peso de la Régua i Lhamego a Trancoso. Bai tener 2 nós ne l cunceilho ( Lhamego A24 i Zona Andustrial de Bárzea de Abrunhales )
[[EN2]] - antiga nacional que lhigaba Chabes a Faro i que cruza la cidade de norte a sul sendo neste momiento ua altarnatiba pouca outelizada sendo nalguns troços mais semelhante a ua rue ourbana.
[[EN226]] - antiga strada de lhigaçon de Amarante a Trancoso que neste momiento ye la percipal bie de lhigaçon a Lhamego debido a la custruçon de la A24 que ten un nuolo znibelado cun esta bie i sendo por eiqui que se faç la lhigaçon a Moimenta de la Beira i a Tarouca.
====Ourbana====
La cidade ten alguas abenidas que fázen la lhigaçon de l centro a la periferie, stando an obra l purmeiro troço dua circular sterna qu'eirá zde la Praça D. Fernando Amaral a la Adega Coperatiba de Lhamego, nua purmeira fase.
*Abenida D.Fonso Heinriques (lhigaçon a la Régua bie EN2 zde l Tribunal a la Adega Coperatiba de Lhamego)
*Abenida Eigas Moniç (zde l cruzamiento de l Çterro a la rotunda de Calbilhe i acesso a la A24)
*Abenida 5 de Outubre (lhigaçon zde la parte alta de la cidade a la parte baixa)
*Abenida Defensores de l Douro (zde l cruzamiento de l spital bielho a la rotunda de l Reloijo de l Sol)
====Trasportes====
*Lhamego ten dues lhinhas ourbanas, la lhinha berde i la lhinha burmeilha, de pequeinhos carreiras chamados Berdinhos, que fázen dous circuitos ourbanos. Ten ua central de camionaige cun trasportes diairos i semanales para dibersos puntos de l pais. Ten tamien bárias lhigaçones diárias para cidades bezinas ([[Peso de la Régua|Régua]] i [[Tarouca]]) i praticamente todas las sedes de freguesie de l cunceilho. Eesisten dues praças de táxi, ua na zona baixa de la cidade i outra na zona alta.
===Sigurança===
*Squadra de la PSP de Lhamego
*Quartel de la GNR de Lhamego
*Quartel de ls Bumbeiros Boluntários de Lhamego
===Scuolas===
Al nible ounibersitairo, Lhamego ten ua Scuola de l Anstituto Politécnico de Biseu cun cerca de 800 alunos.
*[http://www.estgl.ipv.pt/ Scuola Superior de Tecnologie i Geston de Lhamego (ESTGL)]
Ne l'ansino secundairo ten seis scuolas:
*Scuola Profissional de Lhamego
*[http://www.abes.edu.pt Scuola Básica i Secundária de la Sé]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*Scuola Secundária Lhatino Coneilho (Lhiceu Lhatino Coneilho)
*'''[[Coleijo de Lhamego]]'''
*Scuola de Houtelarie i Turismo de Lhamego
*Coleijo Eimaculada Cunceiçon
Centro Scolar de Penude(Centro Escolar Lhamego-Sul)
De l 2º i 3º ciclo Lhamego ten quatro scuolas:
*EB2/3 de Lhamego (solo 2ºi 3º ciclo)
*[http://www.aves.edu.pt Scuola Básica i Secundária de la Sé]
*'''[[Coleijo de Lhamego]]'''
*Coleijo de la Eimaculada Cunceiçon
De l 1º ciclo Lhamego ten trés grandes Centros Scolares i trés scuolas.
*Centro Scolar de Lhamego
*Centro Escolar de Lhamego Sudiste
*Centro Scolar de Lhamego Sul
*Patronato Nun' Álbares Pereira
*Scuola de Cambres
*Scuola purmária de la Sé
Eesisten tamien dibersos stablecimientos d'ansino pré-primairo i creches
===Eiquipamientos de Salude===
Lhamego cuntén un spital çtrital qu'abrange tamien dibersos cunceilhos bezinos, nun total de cerca de 120.000 utentes, stando an custruçon un nuobo Spital de Prossimidade de Lhamego.
*Spital de Lhamego
*Centro de Salude
*Ounidade de salude
===Eiquipamientos municipales===
*Triato Rieiro Cunceiçon
*Piscinas Municipales Çcubiertas
*Piscinas Municipales Cubiertas
*Pabilhon Çportibo Álbaro Magalhanes
*Pabilhon Multiusos (an custruçon)
*Cumplexo Çportibo de Lhamego i Centro de Stágios (feturo Centro de Alto Rendimiento de Boleibol)
*Stádio Municipal Senhora de ls Remédios
*Cinco poli-çportibos al aire lhibre
===Staçones de Correios===
Lhamego ye serbida por ua staçon de correios situada ne l centro de la cidade.
==Outros==
===Cidades geminadas===
Neste stá an fase de geminaçon cun 2 municipios spanholes:
*[[Fexeiro:Flag of Spain.sbg|20px|]] [[Ourense]], [[Galiza]], [[Spanha]]
*[[Fexeiro:Flag of Spain.sbg|20px|]] [[Çamora]] [[Castielha i Lhion]], [[Spanha]]
* {{flagicon|France}} '''[[Bouchemaine]]''', [[Maine-eit-Lhoire]], [[Fráncia]]
===Lhamecenses eilustres===
*[[Don Egas Moniz]]
* Don Manuel Pinto da Fonseca,Grano Mestre de la Orde soberana de Malta
*[[Antônio Corrêa]]
*[[José Isidoro Guedes]]
*[[Visconde de Guedes Teixeira]]
*[[Dionizio Corrêa]]
*[[Padre António Oliveira]]
*[[D. Manuel de Noronha]]
*[[Gentil Guedes Gomes]]
*[[Fausto Guedes Teixeira]]
*[[Fernando Monteiro do Amaral]]
*[[João Pina de Morais]]
*[[Emilia Sousa Costa]]
*[[Dr. Fernando Ilharco]]
*[[Dr. Sobral Cid]]
*[[Dr. Francisco Laranjo]]
*[[A. de Almeida Fernandes]]
*[[Padre Manuel Gonçalves da Costa]]
*[[Francisco Eduardo Costa]]
*[[Aníbal Lima]]
*[[João Amaral]]
*[[Dr. Alfredo Sousa]]
*[[Joaquim Martins Teixeira Carvalho - Quim Martins]]
*[[José Agostinho Oliveira]]
*[[Dr João de Almeida]]
*[[Joaquim Pinheiro Chagas]]
*[[Lourenço Chaves de Almeida]]
*[[Manuel Pinheiro da Rocha]]
*[[Mário Lemos Pires]]
*[[João Botelho]]
*[[Álvaro Magalhães]]
*[[José Maria Pedroto]]
{{commonscat|Lamego}}
=={{Lhigaçones sternas}}==
*[http://www.diocese-lamego.pt/ Diocese Lhamego]
*[http://www.cm-lamego.pt/ Cámara Municipal de Lhamego]
*[http://www.lamegoconvida.com/ Lhamego CunBida - Geston de Eiquipamientos Municipales] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121230181556/http://www.lamegoconvida.com/ |date=2012-12-30 }}
*[http://www.teatroribeiroconceicao.com/ Triato Rieiro Cunceiçon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111231010335/http://www.teatroribeiroconceicao.com/ |date=2011-12-31 }}
*[http://lamego.com/home/ Lhamego.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120303145734/http://lamego.com/home/ |date=2012-03-03 }}
*[http://www.tenisclubelamego.com/ Tenis Clube Lhamego]
*[http://www.mclamego.com/ Mini Golfe Clube de Lhamego] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130323001154/http://mclamego.com/ |date=2013-03-23 }}
*[http://www.colegiodelamego.edu.pt/ Colegio de Lhamego] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121102073114/http://www.colegiodelamego.edu.pt/ |date=2012-11-02 }}
*[http://www.esec-latino-coelho.rcts .pt Liceu Latino Coelho]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*[http://www.esec-se-lamego.rcts.pt/ Scuola Secundária de la Sé (Lhamego)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121116025047/http://www.esec-se-lamego.rcts.pt/ |date=2012-11-16 }}
*[http://www.amlamego.com/ Academie de Musica de Lhamego] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130518020948/http://amlamego.com/ |date=2013-05-18 }}
*[http://orquestradelamego.blogspot.com Orquestra de Sopros i Percusson de Lhamego]
*[http://www.estgl.ipv.pt/ Scuola Superior de Tecnologie i Geston de Lhamego]
*[http://escolas.turismodeportugal.pt/escola/escola-de-hotelaria-e-turismo-de-douro-lamego/ Scuola de Houtelarie i Turismo de Lhamego] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121028062524/http://escolas.turismodeportugal.pt/escola/escola-de-hotelaria-e-turismo-de-douro-lamego |date=2012-10-28 }}
*[http://www.scmlamego.com/ Santa Casa de la Misericórdie de Lhamego]
*[http://dourovalley.eu/PageGen.aspx?WMCM_PaginaId=79289#textlocalidade=Lamego&id=8 Douro Balley - Lhamego] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180730202859/http://dourovalley.eu/PageGen.aspx?WMCM_PaginaId=79289#textlocalidade=Lamego&id=8 |date=2018-07-30 }}
{{Refréncias}}
{{CunceilhosBiseu}}
[[Catadorie:Lhamego| ]]
cestw2229xx4aee4jekev44kgz9j79h
Mortágua
0
5572
107317
105718
2026-07-21T21:15:51Z
~2026-30875-10
15270
/* Stória */
107317
wikitext
text/x-wiki
{{ber zambiguaçon}}
{{geocordenadas|40_23_35_N_8_13_60_W_type:adm2nd_region:PT|40º 23' 35'' N 8º 13' 60'' O}}
{{Anfo/Munecípio de Pertual|
|munecípio = Mortágua
|eimaige_brason = MRT.png
|eimaige_bandeira = Pt-mrt1.png
|eimaige_giral = Mortágua tarde.JPG
|lhegenda = Bista de Mortágua i de la sue bárzea
|eimaige_lhocalizaçon = LhocalMortagua.sbg
|gentílico = Mortaguense
|region = [[Region Centro|Centro]]
|subregion = [[Baixo Mondego]]
|çtrito = [[Çtrito de Biseu|Biseu]]
|porbíncia = [[Beira Alta]]
|ária = 248,59
|populaçon = 9607
|densidade = 38,65
|data = 2011
|freguesies = 10
|persidente = Fonso Abrantes
|fundaçon = [[1192]]
|ourago =
|feriado = [[Quinta-feira]] de [[Ascenson de Jasus|Ascenson]]
|codpostal = 3450
|url_cm = R. Dr. João Lopes de Morais<br />3450-153 Mortágua
|url_oufecial = [http://www.cm-mortagua.pt http://www.cm-mortagua.pt]
|url_email = [mailto:mortagua@cm-mortagua.pt mortagua@cm-mortagua.pt]
}}
'''Mortágua''' ye ua [[bila]] [[Pertual|pertuesa]] ne l [[Çtrito de Biseu]], [[region Centro]] i sub-region de l [[Baixo Mondego]], cun 1153 habitantes<ref>{{Citation |title=Cámara Municipal de Mortágua |url=http://www.cm-mortagua.pt/modules.php?name=Sections&sop=viewarticle&artid=41 |accessdate=2012-12-12 |archivedate=2014-05-12 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20140512231740/http://www.cm-mortagua.pt/modules.php?name=Sections&sop=viewarticle&artid=41 }}</ref>.
Ye sede dun [[munecípio]] cun 248,59 Km² de ária i 9 607 habitantes<ref>[http://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_indicadores&indOcorrCod=0005889&contexto=pi&selTab=tab0 Populaçon residente (N.º) por Lhocal de residéncia i Sexo; Decenal - INE, Censos 2011]</ref> ([[2011]]), subdebidido an 10 [[freguesie]]s. L munecípio ye lhemitado a norte pul munecípio de [[Águeda]], a nordeste por [[Tondela]], a lheste por [[Santa Comba Dan]], a sul por [[Penacoba]] i a oeste pula [[Mialhada]] i por [[Anadie]]. Stá antegrado na [[Quemunidade Antermunicipal de l Baixo Mondego]].
== Stória ==
Cunsidra-se que, las purmeiras quemunidades de [[houmanos]], se anstalórun ne l'atual território de [[Pertual]], hai cerca de 1 500 000 anhos, assi cumo ne l'atual território de l [[cunceilho]] de Mortágua. A cumprobá-lo, stá l fato de se tenéren ancontrado, an alguns cunceilhos bezinos al de Mortágua, bestigios arqueológicos datados de l [[Paleolítico]], percipalmente ne ls cunceilhos de [[Anadie]] i de la [[Mialhada]]. Para para alhá desso, mesmo ne l própio cunceilho de Mortágua, cré-se qu'eisistan bestigios de [[arte rupestre]], na zona norte de l cunceilho, acerca de la [[aldé]] de Mortazel, na [[Sobral (Mortágua)|freguesie de l Sobral]].
Por buolta de l'anho [[218 a.C.]], ls [[Romanos]] ambaden la [[Península Eibérica]], trabando na region de l cunceilho de Mortágua, numerosas lhuitas cul pobo [[Lhusitano]], qu'eiqui habitaba antes. Passado la cunquista de la [[Península Eibérica]] puls [[Romanos]], i a posterior "[[romanizaçon]]", acradita-se que tenga atrabessado l território de l'atual [[munecípio]], ua [[strada romana]] que fazie la lhigaçon antre l [[lhitoral]] i l [[anterior]] de la [[region]] [[Península Eibérica|eibérica]].
Alguns [[seclo]]s mais tarde, durante la [[Reconquista Crestiana]], passado la [[ambason árabe|ambason de ls árabes]] a la [[Península Eibérica]], pressupone-se que Mortágua tenga sido reconquistada algures antre [[1058]] i [[1064]] que son respetibamente, ls anhos de la [[reconquista]] de [[Biseu]] i de [[Coimbra]].
Passado la fundaçon de l [[reino de Pertual]] (an [[1143]]), ampeça-se ua reorganizaçon admenistratiba, de la qual nacen ls [[cunceilho]]s. Mortágua recibe l sou purmeiro foral an [[1192]], cuncedido pula reina [[D. Dulce]], mulhier de l rei [[D. Sancho I]]. L [[foral]] que benerie a ser cunfirmado an [[1514]], por [[D. Manuel I]], stablecie to l [[admenistraçon|modelo admenistratibo]] de l [[cunceilho]], cumo ls [[ampuosto]]s que ls moradores debian pagar, la forma d'aplicaçon de la [[justícia]], etc…
L território de l'anton [[cunceilho]] de Mortágua, nun tenie to l'atual [[munecípio]], mas solo la sede de l [[cunceilho]] i alguas lhocalidades adjacentes. L restante território, cuntinou debedido antre tierras pertencentes al [[rei]] (ls [[reguengo]]s), als [[clérigos]] (ls [[couto]]s) i als [[nobres]] (las [[senhorio|honras]]), ua situaçon que solo serie resolbida nas reformas de la [[admenistraçon pública]] ne l [[seclo XIX]].
An [[1810]], lhiderada pul [[André Massena|General Massena]], la [[Guerra Peninsular|3ª Ambason Francesa]] la [[Pertual]] atrabessa l'atual território de l [[cunceilho]] de Mortágua, marcando-lo mui negatibamente, debido als saques, pilhaiges i [[ancéndio]]s probocados puls [[Guerra Peninsular|suldados franceses]], qu'eiqui pernoitórun i prepórun la [[batailha de l Buçaco]], na qual serien derrotados, pulas [[Guerra Peninsular|tropas anglo-lhusas]].
Até al [[seclo XIX]], quien trabalhaba a tierra nun era l sou duonho, mas ls moradores, que éran solo [[arrendamiento|arrendairos]] bitalícios, i que podien ser spulsos de las sues tierras i [[casa]]s se nun cumprissen ls [[cuntrato]]s stipulados culs [[donatairo]]s de las tierras. Inda assi, ls [[donatairo]]s siempre fúrun pessonas d'outros lhocales, i éran muitas bezes çconhecidos puls própios trabalhadores, la quien estes siempre fúrun oubrigados, zde la [[Eidade Média]], a antregar las sues [[renda]]s pula sploraçon de las tierras.
Culas [[reforma]]s de la [[admenistraçon]], feitas puls [[lhiberalismo|gobiernos lhiberales]], ne l [[seclo XIX]], este regime ye zaparecido, assi cumo las [[ordes relegiosas]], cujos benes se tornan [[patrimonho|patrimonho nacional]].
Tamien nesta altura, cula stinçon de bários [[cunceilho]]s, l [[munecípio]] de Mortágua passa a tener l sou atual território, cula ancluson de la [[freguesie]] de [[Almaça]], passado la sue zagregaçon de l [[cunceilho]] de [[Oboa|Oboa]] tenendo las [[freguesie]]s restantes deste [[cunceilho]], sido repartidas puls munecípios de [[Santa Comba Dan]] i [[Penacoba]].
Na segunda metade de l [[seclo XIX]], l cunceilho de Mortágua conhece un grande zambolbimiento, cula anstalaçon de numerosas andústrias ne l cunceilho, i l'abiertura de nuobas bias de quemunicaçon cumo la strada antre [[Mialhada]] i [[Biseu]] (an [[1854]]), i la [[Lhinha de la Beira Alta]] antre [[Figueira de la Foç]] i la frunteira de [[Bilar Formoso]] (an [[1882]]).
Ne l [[seclo XX]], ye einougurada, na [[década de 1980]], la [[Varraige de la Aguieira]], que permite l'ampeço de l zambolbimiento turístico de l'albufeira i de parte de l cunceilho. Na mesma década, assi cumo na [[década de 1990]], la [[eiquenomie]] andustrial de l cunceilho de Mortágua, sofre ua grabe crise, cul ancerramiento i çlocalizaçon d'alguas de las sues fábricas.
Ne l'ampeço de la [[década de 1990]], ye einougurado l [[IP3]], ua [[bie rápida]] que lhigaba [[Coimbra]] a [[Biseu]], atrabessando l cunceilho ne l sou stremo sudoeste. An meados desta [[década]], ye renobada i eiletrificada la [[Lhinha de la Beira Alta]], passando l cunceilho a star serbido por ua [[lhinha ferrobiária]] moderna i sigura.
Yá ne l [[seclo XXI]], durante l [[Ambierno]] de [[2003]], l [[cunceilho]] de Mortágua ye albo de l'atençon nacional puls piores motibos. Neste anho, ua [[barraige]] de l [[cunceilho]], la [[barraige|Barraige de l Lhapon]], custruída poucos anhos antes, para permitir l'eirrigaçon de la [[bárzea]] de Mortágua, amehaça rebentar durante l sou purmeiro anchimiento, i se tal benisse a acuntecer, alguas de las lhocalidades de l munecípio, i até la própia bila de Mortágua, poderien sofrer grabes inudaçones. Cunseguiu-se sbaziar a tiempo i cun sigurança, to la [[auga]] de la [[barraige]], anque tener sido necessairo demolir alguas de las sues struturas, para que l'albufeira sbaziasse mais depriessa. Nunca fúrun apuradas las respunsabelidades deste causo, stando la [[barraige|Barraige de l Lhapon]] atualmente zatibada i degradada, i l porjeto de l'eirrigaçon de la bárzea de Mortágua fui suspenso.
An [[2008]], l cunceilho de Mortágua ye bejitado pul [[purmeiro-menistro]] [[pertués]], [[José Sócrates]], qu'eiqui ben para lhançar l'adjudicaçon de la [[cuncesson Outoestradas de l Centro|cuncesson rodobiária Outo-stradas de l Centro]]. Esta cuncesson, ancluía, antre outros troços, la custruçon de la [[A24 (outoestrada)|A24]], ua [[outo-strada]] antre [[Coimbra]] i [[Biseu]] para sustituir l [[IP3]] (ua de las mais peligrosas bias rodobiárias de [[Pertual]]), i la [[A35 (outoestrada)|A35]], ua [[outo-strada]] antre [[Mira]] i [[Mangualde]], mas que para yá, serie solo custruída antre la [[Mealhada]] i [[Mangualde]], para lhigar dues de las mais amportantes bias rodobiárias de [[Pertual]], la [[A1 (outoestrada)|A1]] (antre [[Lhisboua]] i [[Porto]]) i la [[A25 (outoestrada)|A25]] (antre [[Abeiro]] i [[Bilar Formoso]]), mas que, an qualquiera causo, atrabessarie l cunceilho de Mortágua. Anque de l'ampeço de las obras star prebisto para [[2009]], até agora, inda nun fui ampeçada la sue custruçon, debido la porblemas ne l [[cuncurso público]].
An [[2008]], la [[Cámara Municipal]] de Mortágua, anunciou la custruçon dua nuoba [[andústria|zona andustrial]] ne l cunceilho, que se lhocalizará junto a la fetura lhigaçon de Mortágua a la nuoba [[outo-strada]].
Antoce, atualmente, Mortágua ye un cunceilho que percura un [[zambolbimiento]] próspero i eiquelibrado.
== Demografie ==
{| {{prettytable1|center}}
! colspan="9" | Populaçon de l cunceilho de Mortágua (1801 – 2011)
|- bgcolor="#C0C0C0"
| align="center" | [[1801]]
| align="center" | [[1849]]
| align="center" | [[1900]]
| align="center" | [[1930]]
| align="center" | [[1960]]
| align="center" | [[1981]]
| align="center" | [[1991]]
| align="center" | [[2001]]
| align="center" | [[2011]]
|-
| align="center" | 5 864
| align="center" | 7 520
| align="center" | 8 834
| align="center" | 10 268
| align="center" | 13 024
| align="center" | 11 291
| align="center" | 10 662
| align="center" | 10 379
| align="center" | 9 607
|}
== Freguesies ==
{|border=1 align=center cellpadding=4 style="text-align:lheft; border-collapse: collapse; font-size: 80%; margin-center: 25px;"
!bgcolor=#f9f9f9 colspan="12" align=center | <big>'''Freguesies de Mortágua'''</big>
|-
!bgcolor=#f9f9f9| Brason !! Freguesie !! Populaçon !! Ária
|+ align=botton |
|-
!bgcolor=#f9f9f9| [[Fexeiro:MRT-almaca.png|40px]]
| [[Almaça]]
| 84 hab
| 7,42 Km²
|-
!bgcolor=#f9f9f9|
| [[Cercosa]]
| 303 hab
| 8,90 Km²
|-
!bgcolor=#f9f9f9|
| [[Cortegaça]]
| 437 hab
| 11,60 Km²
|-
!bgcolor=#f9f9f9| [[Fexeiro:MRT-espinho.png|40px]]
| [[Spinho]]
| 1 105 hab
| 41,40 Km²
|-
!bgcolor=#f9f9f9| [[Fexeiro:marmeleira.gif|40px]]
| [[Marmeleira (Mortágua)|Marmeleira]]
| 503 hab
| 18,87 Km²
|-
!bgcolor=#f9f9f9| [[Fexeiro:MRT-mortagua.png|40px]]
| [[Mortágua (freguesie)|Mortágua]]
| 2 793 hab
| 27,38 Km²
|-
!bgcolor=#f9f9f9| [[Fexeiro:MRT-pala.png|40px]]
| [[Pala]]
| 1 016 hab
| 49,10 Km²
|-
!bgcolor=#f9f9f9| [[Fexeiro:MRT-sobral.png|40px]]
| [[Sobral (Mortágua)|Sobral]]
| 2 311 hab
| 64,39 Km²
|-
!bgcolor=#f9f9f9|
| [[Trezói]]
| 377 hab
| 16,07 Km²
|-
!bgcolor=#f9f9f9|
| [[Bal de Remígio]]
| 678 hab
| 5,81 Km²
|-
|}
== Geminaçones ==
Mortágua stá geminada cun:
* {{LUXb}}[[Wormeldange]], [[Lhuxemburgo]] (zde [[5 de Júnio]] de [[2004]]).
== Figuras Eilustres ==
* [[Tomás da Fonseca]], scritor.
* [[Branquinho da Fonseca]], ficionista.
{{Refréncias}}
== {{Lhigaçones sternas}} ==
* [http://www.cn-mortagua.pt Cámara Municipal de Mortágua]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://pagesperso-ourange.fr/tuga/ Fotos i bideos de Pertual]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
{{Commonscat}}
{{CunceilhosBiseu}}
[[Catadorie:Mortágua| ]]
8vyd0192f2f1j4kom7lpq4hkqggsfl7
Sequéncia (matemática)
0
6554
107299
101870
2026-07-21T13:24:27Z
~2026-30875-10
15270
/* La sintaxe na notaçon matemática */
107299
wikitext
text/x-wiki
{{Outros seneficados||Sequéncia}}
{{Sin-notas|data=júnio de 2010| arte=| Brasil=| ciéncia=| geografie=| música=| Pertual=| sociadade=|1=|2=|3=|4=|5=|6=}}
Ua sequéncia ye ua lista [[Relaçon d'orde|ourdenada]] d'oubjetos, númaros ó eibentos{{Carece de fuontes|data=márcio de 2010}}. Frequentemente ne ls deparamos cun situaçones an qu'enumeramos eilemientos dun [[cunjunto]] seguindo ua detreminada ourdenaçon:
# De la sucesson de ls [[persidente]]s dun [[paíç]];
# De la sequéncia de ls [[eipisódio]]s dua [[menissérie]] de [[telebison]];
Repare qu'hai dous aspetos amportantes na sequéncia: l '''tipo'''{{Carece de fuontes|data=Outubre de 2009}} i la '''orde''' de ls eilemientos. Todos ls eilemientos dua sucesson son de l <u>mesmo tipo</u>{{Carece de fuontes|data=Outubre de 2009}} (por eisemplo: solo persidentes) i oubedecen ua <u>ourdenaçon</u> (por eisemplo: purmeiramente ocorre l purmeiro eipisódio de a menissérie, depuis l segundo eipisódio, depuis l terceiro eipisódio...).
An [[matemática]], ua '''sequéncia''' (ó ua '''sucesson''') ye ua lista ([[cunjunto]]) de númaros (ó bariables que ls repersenten). Formalmente, la sequéncia ye ua lista cuja orde ye defenida por ua "lei", ua [[funçon]] specífica.
== Defeniçon formal ==
Ua '''sucesson''' ye defenida cumo sendo un [[cunjunto]] <math>S,</math> dotado de las seguintes caratelísticas:
# Todos ls sous eilemientos son de l mesmo '''tipo''' (por eisemplo: capítulos dua [[telenobela]]);{{Carece de fuontes|data=Outubre de 2009}}
# Ls eilemientos tamien son chamados '''[[Termo (Matemática)|tenermos]]''' de la sucesson;
# Cada termo ten ua '''posiçon''' defenida, drento de l cunjunto <math>S;</math>
# La posiçon de cada termo ye detreminada por un [[númaro natural]], chamado '''índice''';
# Cada termo ten un único índice, i cada índice pertence a un único termo ([[correspondéncia biuníboca]]);
# dous tenermos solo puoden ser [[permutaçon|permutados]] se ls sous respetibos índices tamien fúren.
===Sequéncia de númaros reales===
Ua sequéncia de númaros reales ye ua [[funçon]] f:N→R pa la qual denotamos l balor de f an m por f<sub>m</sub>, an beç de f(m). Este termo f<sub>m</sub> ye dezido cumo sendo l m-ésimo termo de la sequéncia, que tamien puode ser repersentada por {f<sub>1</sub>, f<sub>2</sub>, f<sub>3</sub>, f<sub>4</sub>...} <ref>CATTAI, Adriano Pedreira. Análeze matemática I. Ounibersidade de l Stado de la Bahia (UNEB). 2º semestre 2008. Çponíbel an: <http://cattai.webnode{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com/ansino/uneb/analiseun/>. Acesso an: 09 janeiro 2011. Páigina 38.</ref><ref>LIMA, Eilon Lages. Curso d'análeze belume 1. 11ª eidiçon. 2004. Capítulo 4, páigina 100.</ref>.
==Tipos de sequéncias==
{{rebison-subre|matemática}}
<!--
La bagunça ne ls simblos anseridos an eidiçones cumo
https://t.wikipedie.org/wiki/Sequéncia_(matemática)?diff=23362933 (tal que x b m ≤ , para to natural m, ó inda, x ( b] m ∈ (−∞,b])
https://t.wikipedie.org/wiki/Sequéncia_(matemática)&diff=23362868 (m la ≤ x , ∀m∈ N)
ye típica de cópias feitas d'arquibos an PDF (talbeç l de l link persente nas refréncias, qu'anfelizmente stá ouffline)!
-->
Eesisten sequéncias nun numéricas, cumo '''S<sub>1</sub>''' = (demingo, segunda-feira, terça-feira) i '''S<sub>2</sub>''' = (1º de dezembre, 2 de dezembre, 3 de dezembre,..., 29 de dezembre, 30 de dezembre, 31 de dezembre), mas las numéricas son de maior antresse pa la [[Matemática]]. Eilhas puoden ser classeficadas d'acuordo cun dibersos critérios:
{| class="wikitable"
|-
! Sequéncia monótona? !! Sequéncia lemitada? !! Sucessones fenitas: possuen un númaro '''[[wikt:t:fenito|fenito]]''' de tenermos !! Sucessones anfenitas: possuen un númaro '''[[wikt:t:anfenito|anfenito]]''' de tenermos
|-
| rowspan= 4| Si: sequéncia crecente (ocorre se <math>\forall m\in\mathbb N:la_m<la_{m+1};</math>) || Lemitadas superiormente i anferiormente || '''S<sub>3</sub>''' = (1, 2, 3, 4, 5, 6); '''S<sub>4</sub>''' = (-59, -32, 21, -1, 0, 1, 2, 3, -5, 933); '''S<sub>8</sub>''' = (la<sub>1</sub>, la<sub>2</sub>) || Nun ye possible que la sequéncia seia al mesmo tiempo crecente, anfenita i lemitada.
|-
| Sequéncia lemitada (solo) superiormente: eisiste un númaro rial b tal que x<sub>m</sub> ≤ b, para to natural m, ó inda, x ( b] m ∈ (−∞,b] <ref name="FORTIUM">FORTIUM – Grupo Eiducacional. Sequéncias numéricas. Çponíbel an: <http://www.fortiun{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com.br/faculdadefortiun .com.br/jefferson_arruda/material/2_Sequencias_numericas_Funcoes.pdf>. Acesso an: 9 jan 2011. Páigina 2.</ref> || rowspan=3 | Nun ye possible qu'ua sequéncia seia al mesmo tiempo fenita i elimitada (seia superiormente, anferiormente ó ambos) || '''S<sub>m</sub>''' = (...-6, -5, -4, -3, -2, -1)
|-
| Sequéncia lemitada (solo) anferiormente: quando eisiste la∈R tal que la<sub>m</sub> ≤ x , ∀m∈ N<ref name="FORTIUM"/> || '''S<sub>5</sub>''' = (1, 2, 3, 4, 5, 6...)
|-
| Nó, sequéncia ilimitada (quando nun ye lemitada).<ref name="FORTIUM"/> || '''S<sub>m</sub>''' = (...-3, -2, -1, 0, 1, 2, 3...)
|-
| rowspan=4| Si: sequéncia nun crecente || Lemitadas superiormente i anferiormente || x || x<sub>m</sub>=1 para to m pertencente al cunjunto de ls númaros naturales. Esto define la sequéncia custante (1,1,1,1,1,...,1,...); eilha ye eibidentemente lemitada, nun decrecente i tamien nó crecente.<ref name="Eilon-103">LIMA, Eilon Lages. Curso d'análeze belume 1. 11ª eidiçon. Páigina 103.</ref>.
|-
| Sequéncia lemitada (solo) superiormente || rowspan=3 | Nun ye possible qu'ua sequéncia seia al mesmo tiempo fenita i elimitada (seia superiormente, anferiormente ó ambos) || '''S<sub>9</sub>''' = (la<sub>1</sub>, la<sub>2</sub>, la<sub>3</sub>, la<sub>4</sub>, la<sub>5</sub>,..., la<sub>m</sub>...) causo esta seia ua sucesson numérica i la<sub>1</sub> seia l menor númaro
|-
| Sequéncia lemitada (solo) anferiormente || Nun ye possible; ua sequéncia nun crecente ye siempre lemitada superiormente pul sou purmeiro termo, por eisemplo <ref name="Eilon-102">LIMA, Eilon Lages. Curso d'análeze belume 1. 11ª eidiçon. Páigina 102.</ref>.
|-
| Nó, sequéncia ilimitada || Nun ye possible; ua sequéncia nun crecente ye siempre lemitada superiormente pul sou purmeiro termo, por eisemplo.<ref name="Eilon-102"/>
|-
| rowspan=4| Si: sequéncia decrecente || Lemitadas superiormente i anferiormente || Eisemplo || Nun ye possible que la sequéncia seia al mesmo tiempo decrecente, anfenita i lemitada.
|-
| Sequéncia lemitada (solo) superiormente || rowspan=3 | Nun ye possible qu'ua sequéncia seia al mesmo tiempo fenita i ilimitada (seia superiormente, anferiormente ó ambos) || '''S<sub>6</sub>''' = <math>\left(\frac{1}{1},\frac{1}{2},\frac{1}{3},\frac{1}{4},\frac{1}{5},\ldots \right)</math>
|-
| Sequéncia lemitada (solo) anferiormente || Eisemplo
|-
| Nó, sequéncia elimitada || Eisemplo
|-
| rowspan=4| Si: sequéncia nun decrecente || Lemitadas superiormente i anferiormente || Eisemplo || x<sub>m</sub>=1 para to m pertencente al cunjunto de ls númaros naturales. Esto define la sequéncia custante (1,1,1,1,1,...,1,...); eilha ye eibidentemente lemitada, nun decrecente i tamien nó crecente.<ref name="Eilon-103"/>
|-
| Sequéncia lemitada (solo) superiormente || rowspan=3 | Nun ye possible qu'ua sequéncia seia al mesmo tiempo fenita i elimitada (seia superiormente, anferiormente ó ambos) || Nun ye possible; ua sequéncia nun decrecente ye siempre lemitada anferiormente pul sou purmeiro termo, por eisemplo.<ref name="Eilon-102"/>
|-
| Sequéncia lemitada (solo) anferiormente || Eisemplo
|-
| Nó, sequéncia ilimitada || Nun ye possible; ua sequéncia nun decrecente ye siempre lemitada anferiormente pul sou purmeiro termo, por eisemplo.<ref name="Eilon-102"/>
|-
| rowspan=4| Nun || Lemitadas superiormente i anferiormente || '''S<sub>10</sub>''' = <math>\left(\frac{1}{1},-\frac{1}{2},\frac{1}{3},-\frac{1}{4},\frac{1}{5}\right)</math> || x<sub>m</sub>= 0 para m par i 1 para 1 ímpar. La sequéncia assi defenida ye (1,0,1,0,...). Sou cunjunto de balores ye x(N)={0,1}. La mesma sequéncia poderie ser defenida perla fórmula x<sub>m</sub>=(1/2)[1+(-1)<sup>m+1</sup>] ó anton por x<sub>m</sub>= sen²(mπ/2). Esta sequeéncia ye lemitada i nun ye monótona.<ref name="Eilon-103"/>
|-
|Sequéncia lemitada (solo) superiormente || rowspan=3 | Nun ye possible qu'ua sequéncia seia al mesmo tiempo fenita i elimitada (seia superiormente, anferiormente ó ambos) || Eisemplo
|-
| Sequéncia lemitada (solo) anferiormente || Eisemplo
|-
| Nó, sequéncia ilimitada || '''S<sub>7</sub>''' = <math>\left(\frac{1}{1},-\frac{1}{2},\frac{1}{3},-\frac{1}{4},\frac{1}{5}...\right)</math>
|}
Ouserbe que:
* S<sub>2</sub> ten mais tenermos que S<sub>1</sub>, mas ambas son sucessones fenitas: S<sub>1</sub> ten 3 tenermos (3 purmeiros dies de la [[sumana]]) i S<sub>2</sub> ten 31 tenermos (ls 31 dies de l més de dezembre);
* Las sucessones S<sub>3</sub> i S<sub>5</sub> parécen ser eiguales, mas S<sub>3</sub> ten solo 6 tenermos, anquanto que las reticéncias an S<sub>5</sub> andican que la cuntaige de sous tenermos jamales tremina;
* Las sucessones S<sub>6</sub> i S<sub>7</sub> parécen ser eiguales, mas an S<sub>6</sub> todos ls tenermos ténen senhal positibo, anquanto qu'an S<sub>7</sub> ls tenermos cun [[chamador]] [[Númaros pares i ímpares|par]] ténen senhal negatibo;
* Nin to sucesson ye "bonitenie": muitas bezes ls tenermos seran mui defrentes uns de ls outros, i eidantificar un padron antre eilhes será tan defícel que permanecerá çconhecido. Un bun eisemplo çto ye la sucesson S<sub>4</sub>;
* L purmeiro termo de la sucesson S<sub>9</sub> ye la<sub>1</sub>, l segundo termo ye la<sub>2</sub>, l terceiro termo ye la<sub>3</sub>, i assi por delantre. La notaçon la<sub>m</sub> ye outelizada para repersentar un <u>termo genérico</u> de la sucesson. Cumo la<sub>m</sub> ye l termo de índice ''m'', dezimos qu'el ye l ''m-ésimo'' (ó ''enésimo'') termo de la sucesson. Ye amportante notar que la<sub>m</sub> nun puode ser l "radadeiro" termo de S<sub>9</sub>, pus S<sub>9</sub> ye ua sucesson anfenita, i ua sucesson anfenita nun ten un "radadeiro termo".
== Strutura ==
[[Fexeiro:Bijetora.png|thumb|200px|right|Ua sucesson '''''S''''', gerada pula funçon bijetora '''''f''''' a partir de l domínio '''''D'''''. Este domínio ye l cunjunto de ls índices de la sucesson.]]
Filosoficamente, to sucesson ten ua '''lei de formaçon''' (ó seia: la lei que gerou ls tenermos de la sucesson). Inda assi, esto nun garante que siempre será possible screbé-la. Quando fur possible screbé-la, deziremos que la sucesson <math>S</math> <u>efetibamente</u> ten ua lei de formaçon.
Se la sucesson <math>S</math> efetibamente tenr ua lei de formaçon i esta lei podir ser scrita usando [[notaçon matemática]], deziremos qu'esta lei ye la [[funçon]] <math>f:\mathbb{N}\mapsto S,</math> an que [[númaro natural#Notaçon|<math>{\color{CadetBlue}\mathbb{N}}</math>]] ye l cunjunto de ls índices i <math>S</math> ye l cunjunto de ls tenermos que son gerados a partir daqueles índices.
Na figura al lado, ouserbe que:
# '''''D''''' i '''''S''''' son cunjuntos numéricos fenitos;
# L cunjunto '''''D''''' ye un [[subconjunto]] de <math>\mathbb{N};</math>
# '''''D''''' ye l [[funçon#Domínio, cuntradomínio i eimaige|domínio]] de la funçon '''''f''''';
# '''''S''''' ye l [[cuntradomínio]] de la funçon '''''f''''';
# Ls eilemientos de l cunjunto '''''D''''' son ls índices de la sucesson '''''S''''';
# La funçon '''''f''''', atrabeç de sue fórmula (ó spresson, ó sentença), outeliza ls índices de l cunjunto '''''D''''' para gerar ls eilemientos de l cunjunto '''''S''''' (tenermos de la sucesson '''''S''''');
# La spresson de '''''f''''' ye '''''f(m) = 2 . m'''''. Esto senefica qu'esta funçon "fabrica" tenermos que son l dobro de l balor de sous índices respetibos.
Eesistindo la funçon matemática <math>f,</math> sue spresson será cumpuosta por ua ó mais [[funçon eilementar|funçones eilementares]], i por esto deziremos:
# Que la spresson de la funçon <math>f</math> ye la [[fórmula de l termo giral]]; i
# Que la sucesson <math>S</math> ten '''repersentaçon matemática cerrada''' (dada pula fórmula de l termo giral).
Assi, ua sucesson ó sequéncia matemática <math>S</math> ye l resultado de l'aplicaçon de la funçon matemática <math>f</math> subre cada eilemiento de <math>\mathbb{N}.</math>
=== Eisemplos ===
1) Seia la sucesson <math>S</math> defenida pula funçon <math>f:\mathbb{N}\mapsto S</math> tal que <math>f(m) = 2^m.</math>
Cumo <math>f(m) = 2^m,</math> sabemos que la cada índice ''m'' (pertencente la <math>\mathbb{N}</math>) eisistirá un termo respetibo <math>2^m</math> (pertencente la <math>S</math>).
Antoce, <math>S = (1, 2, 4, 8, 16, 32...)</math>
La correspondéncia antre cada termo de la sucesson <math>S</math> i l sou índice puode ser repersentada nua tabela, cumo segue:
<table border="1" cellpadding="3">
<tr><td align="right">'''índice →'''</td><td>0</td><td>1</td><td>2</td><td>3</td><td>4</td><td>5</td><td>...</td><td>''m''</td>
<tr><td align="right">'''fórmula de l termo →'''</td><td>2<sup>0</sup></td><td>2<sup>1</sup></td><td>2²</td><td>2³</td><td>2<sup>4</sup></td><td>2<sup>5</sup></td><td>...</td><td>''2<sup>m</sup>''</td>
<tr><td align="right">'''termo →'''</td><td>1</td><td>2</td><td>4</td><td>8</td><td>16</td><td>32</td><td>...</td><td>''2<sup>m</sup>''</td>
</table>
2) Outro bun eisemplo de sequéncia ye l'enumeraçon ourdenada crecente de ls <u>númaros naturales nó-nulos</u> (<math>\mathbb{N}^*</math>):
<math>S = (1,2,3,4,5,6,7,8,9,10,11,12...).</math>
Neste causo, la funçon <math>f:\mathbb{N}\mapsto S</math> ye tal que <math>f(m)=m+1.</math>
Tal qual ne l'eisemplo anterior, podemos outelizar ua tabela para repersentar ls índices i tenermos de la sucesson, assi cumo la relaçon qu'oubtén cada termo a partir de l sou índice:
<table border="1" cellpadding="1">
<tr><td align="right">'''índice →'''</td><td>0</td><td>1</td><td>2</td><td>3</td><td>4</td><td>5</td><td>6</td><td>7</td><td>8</td><td>9</td><td>10</td><td>11</td><td>...</td><td>''m''</td>
<tr><td align="right">'''fórmula de l termo →'''</td><td>0+1</td><td>1+1</td><td>2+1</td><td>3+1</td><td>4+1</td><td>5+1</td><td>6+1</td><td>7+1</td><td>8+1</td><td>9+1</td><td>10+1</td><td>11+1</td><td>...</td><td>''m+1''</td>
<tr><td align="right">'''termo →'''</td><td>1</td><td>2</td><td>3</td><td>4</td><td>5</td><td>6</td><td>7</td><td>8</td><td>9</td><td>10</td><td>11</td><td>12</td><td>...</td><td>''m+1''</td>
</table>
Se <math>S</math> fur l cunjunto de ls anteiros (<math>\mathbb{Z}</math>), anton tratar-se-á dua [[sequéncia d'anteiros|sucesson anteira]]. Se <math>S</math> fur un cunjunto de polinómios, anton tratar-se-á dua sucesson polinomial.
An ciertos causos, puode-se falar an '''cumbergéncia''' i an '''dibergéncia''' de la sucesson. Esto ye çcutido an mais detalhes ne l'artigo subre [[lemites]].
== La sintaxe na notaçon matemática ==
Para repersentar ua sucesson, tamien ye quemun l'uso de la notaçon {<math>la_{m}</math>}. Mas, ls matemáticos mais formales tenden a rejeitar este formato. L motibo ye qu'an matemática faç-se uso de las chabes siempre que se zeia repersentar un <u>cunjunto</u> atrabeç de l'enumeraçon de ls sous eilemientos, ó quando se zeia çpor de la sue <u>lei de formaçon</u>. Assi, puode-se por eisemplo screbir l cunjunto La = {2,4,8,16,32,64,128,256}, ó inda repersentá-lo por La = '''{'''2<sup>k</sup> | <math>k \in</math> {1,2,3,4,5,6,7,8}'''}'''.
''Nota: l cunjunto L'arriba tamien puode ser antendido cumo <u>l cunjunto de todas las poténcias de base 2 i spoente '''k''', an que '''k''' ye un númaro natural que pertence al cunjunto</u> {1,2,3,4,5,6,7,8}. Antoce, La = {2<sup>1</sup>,2²,2³,2<sup>4</sup>,2<sup>5</sup>,2<sup>6</sup>,2<sup>7</sup>,2<sup>8</sup>} = {2,4,8,16,32,64,128,256}.''
L porblema ye que, an teorie de ls cunjuntos, la <u>orde</u> i la <u>frequéncia</u> cun que ls eilemientos aparecen i se repeten nada afetan la strutura de l cunjunto. Antoce, se B = {8,256,64,16,2,128,64,8,4,32,256,128,2}, cada un de ls eilemientos de B eisiste tamien an La (i al alrobés), i l fato d'alguns eilemientos de l cunjunto B se repetiren puode (i debe) ser eignorado, pus <u>eilemientos repetidos son cumputados solamente ua beç</u>, sendo andiferente repersentar B por {8,256,64,16,2,128,64,8,4,32,256,128,2} ó sinteticamente por {8,256,64,16,2,128,4,32}. Antoce, ambora l'orde an qu'aqueilhes eilemientos apareçan ne ls dous cunjuntos seia defrente, i ambora an B alguns eilemientos se repitan, na berdade L'i B ténen satamente ls mesmos eilemientos. Por bias desso, '''puode-se afirmar que La = B'''.
Por outro lado, quando se zeia repersentar un par ourdenado, úsan-se ls parénteses: (''x'',''y''). De l mesmo modo, ua tripla ourdenada poderie ser repersentada por (''x'',''y'',''ç'') i ua quádrupla ourdenada de númaros anteiros poderie ser repersentada por (-1000,2,68,-19).
La defrença eissencial antre l par {''x'',''y''} i l par (''x'',''y'') ye la queston de l'orde: ne l causo de l par {''x'',''y''} '''l'orde nun amporta''', antoce l par {''y'',''x''} ye eigual al par {''x'',''y''}, i ambos repersentan un cunjunto que ten dous eilemientos: ''x'' i ''y''.
Yá l par ourdenado (''x'',''y'') ye defrente de l par ourdenado (''y'',''x''), pus neste causo '''l'orde amporta''' (dende l'uso de la palabra ''ourdenado''). Esto splica l motibo por que, ua beç que ls pares (2,3) i (3,2) son defrentes — i essa defrença stá justamente na posiçon acupada por cada un de sous eilemientos — ye necessairo qu'esses pares séian repersentados antre parénteses, al ambés d'antre chabes.
De maneira similar al causo de ls pares ourdenados, '''ua sucesson ten ua orde''' (detreminada pul índice de cada eilemiento de la sucesson), i por esto screbir {1,2,3,4,5} ye <u>defrente</u> de screbir (1,2,3,4,5). Ne l causo de l cunjunto {1,2,3,4,5}, l'orde nun amporta, antoce l cunjunto tamien poderie ser repersentado por {5,3,1,2,4}, i stá correto screbir '''{1,2,3,4,5} = {5,3,1,2,4}'''. Yá ne l causo de l <u>cunjunto ourdenado</u> (1,2,3,4,5), tamien chamado '''énupla ourdenada''' ó '''m-upla ourdenada''', debido a la persença de ''m'' tenermos ó eilemientos na sucesson ('''m = 5''', neste causo), antressa la <u>posiçon</u> acupada por cada eilemiento, i antoce (1,2,3,4,5) ye '''defrente''' de (5,3,1,2,4).
Finalmente, tenendo an bista qu'ua sucesson ten '''noçon d'orde''' (debido al stablecimiento dun índice de posiçon para cada eilemiento de la sequéncia), ye amportante repersentar l cunjunto de ls ''m'' eilemientos de la sucesson atrabeç de la m-upla '''ourdenada''' (la<sub>1</sub>,la<sub>2</sub>,la<sub>3</sub>,la<sub>4</sub>,...,la<sub>m</sub>), l que puode ser abrebiadamente repersentado por (la<sub>m</sub>), i un matemático mais formal rejeitará la forma {la<sub>m</sub>} por antender que, neste segundo causo, la noçon d'orde fui çprezada.
== Recurson ==
''Nota: causo sinta deficuldade cul simblos outelizados nesta seçon, ó mesmo neste artigo, cunsulte ls artigos que tratan de [[notaçon matemática]], [[simblos matemáticos|simbologie matemática]] i [[Lógica#Lógica matemática|lógica matemática]]. Tamien ye altamente recomendable cunsultar la [[:Aneixo:Tabela de simblos matemáticos|tabela de simblos matemáticos]].''
Puode-se defenir ua sucesson de modo [[recurson|recursibo]]. Este modo cunsiste an stablecer un ó mais tenermos eniciales i, a partir del(s), atribuir ua lei de formaçon an que cada nuobo termo dependa de l(s) termo(s) antecedente(s).
Ls tenermos eniciales (ó ''geradores'') debiran tenr índice <u>menor</u> que l de l termo que se zeia gerar. Eisemplo: para que seia possible gerar recursibamente l termo ''la''<sub>m</sub>, ye necessairo qu'eisista pul menos un termo de índice menor que ''m''.
Assi, fixado un cunjunto de custantes C = {c<sub>0</sub>,c<sub>1</sub>,c<sub>2</sub>,c<sub>3</sub>,c<sub>4</sub>,c<sub>5</sub>,c<sub>6</sub>...} (<math>\sub\mathbb{N}</math>), ua sucesson recursiba genérica natural <math>S</math> (cun termo la<sub>0</sub> <math>\in \mathbb{N}</math> pré-defenido) puode ser defenida por ua funçon <math>g:\mathbb{N}\rightarrow \mathbb{N}</math> que tenga la seguinte forma: <math>la_{m}=\sum_{i=0}^{m-1} c_{i} . la_{i}, \forall c,i,m \in \mathbb{N} \land \forall m>0</math>
Note que, ne l'eisemplo arriba, debemos tener <math>m>0,</math> ua beç que la<sub>0</sub> yá stá pré-defenido. Antoce, se la<sub>0</sub> = w (un balor natural qualquiera) i zeiamos ancontrar l balor de la<sub>1</sub>, tenemos que rializar la seguinte sequéncia de cálclos: <math>a_{1}=\sum_{i=0}^{n-1} c_{i} . a_{i} \begin{matrix} _{_{(n=1)}} \\ \Rightarrow \end{matrix} a_{1}=\sum_{i=0}^{1-1} c_{i} . a_{i} \Rightarrow a_{1}=\sum_{i=0}^{0} c_{i} . a_{i} \Rightarrow a_{1}= c_{0} . a_{0} \Rightarrow a_{1}= c_{0} . w</math> (<span style="color:red;">RESPOSTA</span>)
De l mesmo modo, se zeiarmos ancontrar l balor de la<sub>2</sub>, deberemos rializar la seguinte sequéncia de cálclos: <math>a_{2}=\sum_{i=0}^{n-1} c_{i} . a_{i} \begin{matrix} _{_{(n=2)}} \\ \Rightarrow \end{matrix} a_{2}=\sum_{i=0}^{2-1} c_{i} . a_{i} \Rightarrow a_{2}=\sum_{i=0}^{1} c_{i} . a_{i} \Rightarrow a_{2}= c_{0} . a_{0} + c_{1} . a_{1}</math>
<math>\Rightarrow la_{2}= c_{0} . w + c_{1} . (c_{0} . w) \Rightarrow la_{2}= c_{0} . (w + w. c_{1}) \Rightarrow la_{2}= c_{0} . w . (1 + c_{1}) \Leftrightarrow la_{2}= c_{0} . (1 + c_{1}) . w </math> (<span style="color:red;">RESPOSTA</span>)
Ne l causo arriba, la scolha de las custantes de l cunjunto C fui aleatória. Mas, puode-se tamien oubter essas custantes de forma sistemática. La títalo d'eisemplo, séian fixadas dues custantes naturales ''k'' i ''m'' (cun ''k'' > ''m''). Las custantes c<sub>i</sub> puoden ser oubtidas a partir dua funçon <math>j:\mathbb{N}\rightarrow \mathbb{N}</math> tal que <math>j(i) = c_{i} = k.i - m, \forall c,i,k,m \in \mathbb{N}</math>
Esse tipo de sucesson puode quedar inda mais cumplicado, bastando defenir ua funçon ''r'' que, por eisemplo, "trasforme" la ''i-ésima'' custante natural c<sub>i</sub> nun númaro rial (<math>\mathbb{R}</math>) ó cumplexo (<math>\mathbb{C}</math>). Eisemplo:
<math>r:\mathbb{N}\rightarrow \mathbb{R} = \sqrt[3]{\frac{-x}{4}}, \forall x \in \mathbb{N} \Rightarrow la_{m} = \sum_{i=0}^{m-1} {r(c_{i})^i . la_{i}}, \forall c,i,m \in \mathbb{N}</math>
''Nota: ouserbe que, ne l'eisemplo arriba, <math>r(c_{i})^i \in \mathbb{R}</math>''
=== Sucesson recursiba ===
Eesisten dues modalidades de '''sucesson recursiba''' mui coincidas an matemática: la Progresson Aritmética (P.La.) i la Progresson Geométrica (P.G.).
La defrença eissencial antre las dues ye que:
* Na P.La., cada termo ye eigual a la soma de l termo anterior cun ua custante chamada "rezon de la P.La.". Esta rezon ye giralmente repersentada pula letra '''r''';
* Na P.G., cada termo ye eigual al perduto de l termo anterior por ua custante chamada "rezon de la P.G.". Esta rezon ye giralmente repersentada pula letra '''q'''.
An P.La. i P.G., la funçon '''''f''''' que las çcribe ten domínio an <math>\mathbb{N}^*.</math> Esto senefica que l purmeiro termo de la progresson será ''f''(1) (ó anton la<sub>1</sub>), al ambés de ''f''(0) ó la<sub>0</sub>.
==== Progresson Aritmética ====
{{percipal|Progresson aritmética}}
La '''Progresson Aritmética''' ye ua sucesson recursiba <math>\mathbb{La}</math> defenida assi:
* <math>la:\mathbb{N}^*\mapsto\mathbb{La}</math>
(defeniçon de la funçon ''la'')
* <math>la_m = la_1 + (m-1).r</math>
(fórmula de l termo giral)
* <math>la_m = la_{m-1} + r</math>
(fórmula de la recurson aritmética, que ye outra maneira de se calcular <math>la_m</math>)
* <math>la_1</math> i ''r'' son custantes prebiamente defenidas
Eisemplos de P.La.:
* (<math>la_{1}</math> = 1, ''r'' = 1): <math>(1,2,3,4,5,6,7,8,9,10,...)</math>
* (<math>la_{1}</math> = -3, ''r'' = 5): <math>(-3,2,7,12,17,22,27,...)</math>
* (<math>la_{1}</math> = 13, ''r'' = -3): <math>(13,10,7,4,1,-2,-5...)</math>
==== Progresson Geométrica ====
{{percipal|Progresson geométrica}}
La '''Progresson Geométrica''' ye ua sucesson recursiba <math>\mathbb{G}</math> defenida assi:
* <math>g:\mathbb{N}^*\mapsto\mathbb{G}</math>
(defeniçon de la funçon ''g'')
* <math>g_m = g_1.q^{(m-1)}</math>
(fórmula de l termo giral)
* <math>g_m = g_{m-1}.q</math>
(fórmula de la recurson geométrica, que ye outra maneira de se calcular <math>g_m</math>)
* <math>g_1</math> i ''q'' son custantes prebiamente defenidas
Eisemplos de P.G.:
* (<math>g_{1}</math> = 1, ''q'' = 1): <math>(1,1,1,1,1,1,1,1,1,1,...)</math>
* (<math>g_{1}</math> = 3, ''q'' = -1): <math>(3,-3,3,-3,3,-3,3,-3,...)</math>
* <math>(g_{1} = 16, q = \frac{-1}{2}): (16,-8,4,-2,1,\frac{-1}{2},\frac{1}{4}...)</math>
== Ber tamien ==
* [[Fórmula de l termo giral]]
* [[Progresson aritmética]]
* [[Progresson geométrica]]
* [[Sequéncia de Farey]]
* [[Sequéncia de Fibonaci]]
* [[Sequéncia de Thue-Morse]]
* [[Polinómios de Boubaker]]
* [[Sequéncia de Golomb]]
== Ligaçones sternas ==
* {{Link||2=http://www.research.att.com/~njas/sequences |3=The On-Line Ancyclopedie of Anteger Sequences |4=- Para detreminar la lei de formaçon dua sequéncia, a partir d'alguns de sous tenermos;}}
{{Portal-Matemática}}
{{Refréncias}}
* Ábila, Giraldo Sebero de Souza. ''Análeze matemática para licenciatura''. Edgard Blucher. ISBN 85-212-0295-4
* [[Eilon Lages Lima|Lima, Eilon Lages]]. ''Análeze rial''. Riu de Janeiro: IMPA.
* Rudin, W. ''Principles of Mathematical Analysis''. 2 ed. New York, McGraw-Hill, 1964.
* Michael Spibak. ''Calculus''. Publish or Perish, 2008. ISBN 978-0-914098-91-1.
* [http://www.fortiun .com.br/faculdadefortiun .com.br/jefferson_arruda/material/2_Sequencias_numericas_Funcoes.pdf Splicaçon de 6 páiginas subre sequéncias matemáticas]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
{{rabisco-matemática}}
{{DEFAULTSORT:Sequencia Matematica}}
[[Catadorie:Sucessones]]
c12db5zp2zivtlpy9cghrawyjvwoe0b
Cúmbria
0
6632
107325
105565
2026-07-22T00:17:41Z
InternetArchiveBot
11236
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead.) #IABot (v2.0.9.5
107325
wikitext
text/x-wiki
{{Info/Condado da Inglaterra
| nome = Cúmbria
| mapa = EnglandCumbria.png
| categoria = Cundado [[Cundados cerimoniales de la Anglaterra|Cerimonial]] i [[Cundados metros i nó-metros de la Anglaterra|Nó-metro]]
| região = [[Noroeste de la Anglaterra]]
| área = 6.768
| posição_a = 3ª
| área_concelho = 6.768
| posição_a_concelho = 2ª
| sede = [[Carlisle]]
| iso = GB-CMA
| ons = 16
| nuts = UKD11/12
| data_pop = est. 2005
| pop_total = 498.800
| posição_p = 41ª
| densidade = 73
| pop_concelho = 498.800
| posição_p_concelho = 27ª
| etnias = 99,3% brancos.
| brasão =
| nome_concelho = Cumbria County Council
| site = http://www.cumbria.gov.uk
| mapa_distritos =
| distritos =
1. [[Barrow-in-Furness (borough)|Barrow-in-Furness]]<br />
2. [[South Lakeland]]<br />
3. [[Copeland]]<br />
4. [[Allerdale]]<br />
5. [[Eden]]<br />
6. [[Carlisle (çtrito)|Carlisle]]
}}
'''Cúmbria''' (''Cumbria'' an [[Léngua anglesa|anglés]]) ye un [[Cundados cerimoniales de la Anglaterra|cundado]] de l norte de la [[Anglaterra]], fazendo frunteira cula [[Scócia]]. La sede i maior cidade ye [[Carlisle]], seguido por [[Barrow-in-Furness]].
== {{Ver também}} ==
{{Commons1|Category:Cumbria}}
== {{Ligações externas}} ==
* {{en}} [http://www.visitcumbria.com/ Visit Cumbria] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210216115854/http://www.visitcumbria.com/ |date=2021-02-16 }} (site de turismo)
{{esboço-geoen}}
{{Condados da Inglaterra}}
[[Catadorie:Cúmbria| ]]
[[Catadorie:Anglaterra]]
9rlf98j35721vwjmhvrwt0deadno5w2
Lhéngua rutul
0
7200
107333
107164
2026-07-22T09:18:46Z
~2026-30875-10
15270
/* História */
107333
wikitext
text/x-wiki
{{Info/Língua
| nome = Rutul myxʼabišdy čʼel
| corfamília = Caucasiana
| estados = [[Daguestão]],[[Azerbaijão]]
| falantes = ~29.500
| fam1 = [[Línguas caucasianas|Caucasiana]]
| fam2 = [[Línguas caucasianas do nordeste|Caucasiana do Nordeste]]
| fam3 = [[Línguas lezguianas|Lezguiana]]
| fam4=[[Línguas samur|Samur]]
| fam5=[[Línguas samur oeste|Samur oeste]]
| oficial = [[Daguestão]]
| regulador = ''Sem órgão regulador''
| escrita = [[alfabeto cirílico|Cirílica]]
| iso1 = -
| iso2 = cau
| iso3 =
| sil = RUT
| outrosnomes =
| pronúncia =
| mapa =
}}
[[Ficheiro: Caucasus-ethnic roetoelen.png|thumb|right|Rutuls étnicos an l Cáucaso]]
L '''rutul''' (myxʼabišdy čʼel) ye ua [[lhéngua]] falada por ls [[rutuls]], un grupo étnico que bibe an l [[Dagueston]], ([[Rússia]]) e algumas partes de [[Azerbaijon]]. La palabra rutul deriba de l nome de ua nila de l Dageston onde ye falada esta lhéngua.
Ls seus falantes ye cerca de 29.400 no [[Dagueston]] ye somente 100 an l [[Azerbaijon]].<ref name="Ethnologue">[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=rut Ethnologue entry for Rutul]</ref><ref name="rutetheo">{{ru icon}} [http://etheo.h10.ru/rutu01.htm ETHEO: Rutul Language]</ref>
== Classeficaçon ==
O rutul pertence al grupo lezgui de las [[lhénguas caucasianas de l nordeste]].
==Stória==
L termo Rutul fui ousada por la purmeira beç an l século XV pá designar l pobo falante de las lhénguas Lézgicas an l que ye hoije l sul de l [[Dagueston]] i an [[Shaki (rayon)]] an l [[Azerbaijon]]. Passou a ter ouso ouficial an 1917 i nun tebe ua forma de scrita até que se adotou ua forma do alfabeto cirílico an 1990.
==Falantes==
Os falantes ye am gerl bilíngues ó mesmo multilíngues, falando as lhénguas [[Lhéngua azeri|azeri]], [[Lhéngua russa|russa]], [[Lhéngua lézgica|lézgica]], Ye eito ls [[dialeto]]s i duis subdialetos. AAA bersion literária anida stá an desembolbimiento. An las regiones cun más populaçon rutul an l Dagueston, a lhéngua ye ansinada an las scolas de l purmeiro grau (séria 1ª a 4ª).
== Alfabeto ==
La lhéngua rutul ousa l [[alfabeto cerílico]] próprio, l qual presenta 51 lhetras (an l [[Lhéngua russa|russo]] ye 33 letras). Ls 18 símbolos adicionales an l alfabeto rutul ye cumpostos por grupos de dues lhetras de l alfabeto ouriginal, necessários pa a cumplexa [[fonologie]] de la lhéngua.
{| style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF"
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | А а
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | АI аI
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Б б
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | В в
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Г г
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Гъ гъ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Гь гь
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ГI гI
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Д д
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Дж дж
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Дз дз
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Е е
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ё ё
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ж ж
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | З з
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | И и
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Й й
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | К к
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Къ къ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Кь кь
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | КI кI
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Л л
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | М м
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Н н
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | О о
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | П п
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ПI пI
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Р р
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | С с
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Т т
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ТI тI
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | У у
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | УI уI
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Уь уь
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ф ф
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Х х
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Хъ хъ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Хь хь
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ц ц
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ЦI цI
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ч ч
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ЧI чI
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ш ш
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Щ щ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ъ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ы
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ыI
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ь
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Э э
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ю ю
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Я я
|}
== História ==
L termo rutul fui ousado purmeiramente an l [[século XV]] pa designar pobos falantes de l [[Lhéngua lezgui|lezgui]] que corresponde a la atual region de l sul de l Dagueston i de l Azerbaijon ([[Shaki]]). Stebe an ouso ouficial desde após [[1917]]. Rutul nun fui ua lhéngua scrita até que l sistema de la scrita (baseado no [[alfabeto cerílico]]) fui desembolbido an [[1990]].
Ls falantes natibos ye frequentemente bilingües ó multilingües tenido fluéncia an l [[Lhéngua azeri|azeri]], [[Lhéngua lezgui|lezgui]] i/ó [[Lhéngua russa|russo]]. Hai eito [[dialeto]]s de l rutul. La bersion literária de la lhéngua remanesce an l porcesso de l desembolbimiento de l [[scrita]]. An lad regiones al sul de la [[Rússia]] pobladas ppr rutuls la lhéngua ye ansinada an las scolas.
== Lhénguas relacionadas ==
Antre las lhénguas de l grupo lezgui, l [[Lhéngua tsakhur|tsakhur]] parece sere l más próximo al rutul; à sceçon destas dues, hai eito lhénguas an l grupo lezgui: [[Lhéngua lezgui|lezgui]], [[Lhéngua tabassaron|tabassaron]], [[Lhéngua agul|agul]], [[Lhéngua budugh|budugh]], [[Lhéngua kryts|kryts]], [[Lhéngua khinalugh|khinalugh]], [[Lhéngua udi|udi]] i [[Lhéngua archi|archi]].
== {{Ver também}} ==
* [[Rutuls]]
* [[Lhénguas caucasianas de l nordeste]]
==Notas==
{{reflist}}]
== {{Ligações externas}} ==
* {{Link||2=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=rut |3=Ethnologue: relatório para a língua rutul}}
* {{Link||2=http://atlas.musigidunya.az/atlas/az/rutuls_video.html |3=Canções e danças populares dos rutuls do Azerbaijão}}
*[http://lingweb.eva.mpg.de/ids/ Dicionário rutul online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100819194552/http://lingweb.eva.mpg.de/ids/ |date=2010-08-19 }}
*[http://www.omniglot.com/writing/rutul.htm Escrita Rutul em omniglot.com]<br />
{{Portal3|Linguística}}
{{DEFAULTSORT:Lingua Rutul}}
[[Categoria:Línguas lezgui|Rutul]]
[[Categoria:Línguas da Rússia|Rutul]]
[[Categoria:Línguas do Azerbaijão|Rutul]]
dttf9ofbtedp9c0i54oxuzbzdd5asa4
107334
107333
2026-07-22T09:19:39Z
~2026-30875-10
15270
/* História */
107334
wikitext
text/x-wiki
{{Info/Língua
| nome = Rutul myxʼabišdy čʼel
| corfamília = Caucasiana
| estados = [[Daguestão]],[[Azerbaijão]]
| falantes = ~29.500
| fam1 = [[Línguas caucasianas|Caucasiana]]
| fam2 = [[Línguas caucasianas do nordeste|Caucasiana do Nordeste]]
| fam3 = [[Línguas lezguianas|Lezguiana]]
| fam4=[[Línguas samur|Samur]]
| fam5=[[Línguas samur oeste|Samur oeste]]
| oficial = [[Daguestão]]
| regulador = ''Sem órgão regulador''
| escrita = [[alfabeto cirílico|Cirílica]]
| iso1 = -
| iso2 = cau
| iso3 =
| sil = RUT
| outrosnomes =
| pronúncia =
| mapa =
}}
[[Ficheiro: Caucasus-ethnic roetoelen.png|thumb|right|Rutuls étnicos an l Cáucaso]]
L '''rutul''' (myxʼabišdy čʼel) ye ua [[lhéngua]] falada por ls [[rutuls]], un grupo étnico que bibe an l [[Dagueston]], ([[Rússia]]) e algumas partes de [[Azerbaijon]]. La palabra rutul deriba de l nome de ua nila de l Dageston onde ye falada esta lhéngua.
Ls seus falantes ye cerca de 29.400 no [[Dagueston]] ye somente 100 an l [[Azerbaijon]].<ref name="Ethnologue">[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=rut Ethnologue entry for Rutul]</ref><ref name="rutetheo">{{ru icon}} [http://etheo.h10.ru/rutu01.htm ETHEO: Rutul Language]</ref>
== Classeficaçon ==
O rutul pertence al grupo lezgui de las [[lhénguas caucasianas de l nordeste]].
==Stória==
L termo Rutul fui ousada por la purmeira beç an l século XV pá designar l pobo falante de las lhénguas Lézgicas an l que ye hoije l sul de l [[Dagueston]] i an [[Shaki (rayon)]] an l [[Azerbaijon]]. Passou a ter ouso ouficial an 1917 i nun tebe ua forma de scrita até que se adotou ua forma do alfabeto cirílico an 1990.
==Falantes==
Os falantes ye am gerl bilíngues ó mesmo multilíngues, falando as lhénguas [[Lhéngua azeri|azeri]], [[Lhéngua russa|russa]], [[Lhéngua lézgica|lézgica]], Ye eito ls [[dialeto]]s i duis subdialetos. AAA bersion literária anida stá an desembolbimiento. An las regiones cun más populaçon rutul an l Dagueston, a lhéngua ye ansinada an las scolas de l purmeiro grau (séria 1ª a 4ª).
== Alfabeto ==
La lhéngua rutul ousa l [[alfabeto cerílico]] próprio, l qual presenta 51 lhetras (an l [[Lhéngua russa|russo]] ye 33 letras). Ls 18 símbolos adicionales an l alfabeto rutul ye cumpostos por grupos de dues lhetras de l alfabeto ouriginal, necessários pa a cumplexa [[fonologie]] de la lhéngua.
{| style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF"
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | А а
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | АI аI
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Б б
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | В в
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Г г
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Гъ гъ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Гь гь
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ГI гI
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Д д
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Дж дж
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Дз дз
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Е е
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ё ё
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ж ж
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | З з
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | И и
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Й й
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | К к
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Къ къ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Кь кь
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | КI кI
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Л л
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | М м
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Н н
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | О о
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | П п
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ПI пI
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Р р
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | С с
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Т т
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ТI тI
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | У у
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | УI уI
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Уь уь
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ф ф
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Х х
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Хъ хъ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Хь хь
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ц ц
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ЦI цI
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ч ч
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ЧI чI
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ш ш
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Щ щ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ъ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ы
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ыI
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ь
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Э э
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ю ю
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Я я
|}
== História ==
L termo rutul fui ousado purmeiramente an l [[século XV]] pa designar pobos falantes de l [[Lhéngua lezgui|lezgui]] que corresponde a la atual region de l sul de l Dagueston i de l Azerbaijon ([[Shaki]]). Stebe an ouso ouficial desde após [[1917]]. Rutul nun fui ua lhéngua scrita até que l sistema de la scrita (baseado no [[alfabeto cerílico]]) fui desembolbido an [[1990]].
Ls falantes natibos ye frequentemente bilingües ó multilingües tenido fluéncia an l [[Lhéngua azeri|azeri]], [[Lhéngua lezgui|lezgui]] i/ó [[Lhéngua russa|russo]]. Hai eito [[dialeto]]s de l rutul. La bersion literária de la lhéngua remanesce an l porcesso de l desembolbimiento de l [[scrita]]. An lado regiones al sul de la [[Rússia]] pobladas pul ls rutuls la lhéngua ye ansinada an las scolas.
== Lhénguas relacionadas ==
Antre las lhénguas de l grupo lezgui, l [[Lhéngua tsakhur|tsakhur]] parece sere l más próximo al rutul; à sceçon destas dues, hai eito lhénguas an l grupo lezgui: [[Lhéngua lezgui|lezgui]], [[Lhéngua tabassaron|tabassaron]], [[Lhéngua agul|agul]], [[Lhéngua budugh|budugh]], [[Lhéngua kryts|kryts]], [[Lhéngua khinalugh|khinalugh]], [[Lhéngua udi|udi]] i [[Lhéngua archi|archi]].
== {{Ver também}} ==
* [[Rutuls]]
* [[Lhénguas caucasianas de l nordeste]]
==Notas==
{{reflist}}]
== {{Ligações externas}} ==
* {{Link||2=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=rut |3=Ethnologue: relatório para a língua rutul}}
* {{Link||2=http://atlas.musigidunya.az/atlas/az/rutuls_video.html |3=Canções e danças populares dos rutuls do Azerbaijão}}
*[http://lingweb.eva.mpg.de/ids/ Dicionário rutul online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100819194552/http://lingweb.eva.mpg.de/ids/ |date=2010-08-19 }}
*[http://www.omniglot.com/writing/rutul.htm Escrita Rutul em omniglot.com]<br />
{{Portal3|Linguística}}
{{DEFAULTSORT:Lingua Rutul}}
[[Categoria:Línguas lezgui|Rutul]]
[[Categoria:Línguas da Rússia|Rutul]]
[[Categoria:Línguas do Azerbaijão|Rutul]]
10irog11w28wj152n23qn3jot6l24k9
107335
107334
2026-07-22T09:20:31Z
~2026-30875-10
15270
107335
wikitext
text/x-wiki
{{Info/Língua
| nome = Rutul myxʼabišdy čʼel
| corfamília = Caucasiana
| estados = [[Daguestão]],[[Azerbaijão]]
| falantes = ~29.500
| fam1 = [[Línguas caucasianas|Caucasiana]]
| fam2 = [[Línguas caucasianas do nordeste|Caucasiana do Nordeste]]
| fam3 = [[Línguas lezguianas|Lezguiana]]
| fam4=[[Línguas samur|Samur]]
| fam5=[[Línguas samur oeste|Samur oeste]]
| oficial = [[Daguestão]]
| regulador = ''Sem órgão regulador''
| escrita = [[alfabeto cirílico|Cirílica]]
| iso1 = -
| iso2 = cau
| iso3 =
| sil = RUT
| outrosnomes =
| pronúncia =
| mapa =
}}
[[Ficheiro: Caucasus-ethnic roetoelen.png|thumb|right|Rutuls étnicos an l Cáucaso]]
L '''rutul''' (myxʼabišdy čʼel) ye ua [[lhéngua]] falada pul ls [[rutuls]], un grupo étnico que bibe an l [[Dagueston]], ([[Rússia]]) e algumas partes de [[Azerbaijon]]. La palabra rutul deriba de l nome de ua nila de l Dageston onde ye falada esta lhéngua.
Ls seus falantes ye cerca de 29.400 no [[Dagueston]] ye somente 100 an l [[Azerbaijon]].<ref name="Ethnologue">[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=rut Ethnologue entry for Rutul]</ref><ref name="rutetheo">{{ru icon}} [http://etheo.h10.ru/rutu01.htm ETHEO: Rutul Language]</ref>
== Classeficaçon ==
O rutul pertence al grupo lezgui de las [[lhénguas caucasianas de l nordeste]].
==Stória==
L termo Rutul fui ousada por la purmeira beç an l século XV pá designar l pobo falante de las lhénguas Lézgicas an l que ye hoije l sul de l [[Dagueston]] i an [[Shaki (rayon)]] an l [[Azerbaijon]]. Passou a ter ouso ouficial an 1917 i nun tebe ua forma de scrita até que se adotou ua forma do alfabeto cirílico an 1990.
==Falantes==
Os falantes ye am gerl bilíngues ó mesmo multilíngues, falando as lhénguas [[Lhéngua azeri|azeri]], [[Lhéngua russa|russa]], [[Lhéngua lézgica|lézgica]], Ye eito ls [[dialeto]]s i duis subdialetos. AAA bersion literária anida stá an desembolbimiento. An las regiones cun más populaçon rutul an l Dagueston, a lhéngua ye ansinada an las scolas de l purmeiro grau (séria 1ª a 4ª).
== Alfabeto ==
La lhéngua rutul ousa l [[alfabeto cerílico]] próprio, l qual presenta 51 lhetras (an l [[Lhéngua russa|russo]] ye 33 letras). Ls 18 símbolos adicionales an l alfabeto rutul ye cumpostos por grupos de dues lhetras de l alfabeto ouriginal, necessários pa a cumplexa [[fonologie]] de la lhéngua.
{| style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF"
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | А а
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | АI аI
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Б б
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | В в
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Г г
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Гъ гъ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Гь гь
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ГI гI
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Д д
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Дж дж
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Дз дз
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Е е
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ё ё
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ж ж
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | З з
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | И и
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Й й
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | К к
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Къ къ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Кь кь
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | КI кI
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Л л
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | М м
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Н н
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | О о
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | П п
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ПI пI
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Р р
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | С с
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Т т
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ТI тI
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | У у
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | УI уI
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Уь уь
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ф ф
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Х х
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Хъ хъ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Хь хь
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ц ц
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ЦI цI
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ч ч
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ЧI чI
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ш ш
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Щ щ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ъ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ы
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ыI
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ь
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Э э
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ю ю
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Я я
|}
== História ==
L termo rutul fui ousado purmeiramente an l [[século XV]] pa designar pobos falantes de l [[Lhéngua lezgui|lezgui]] que corresponde a la atual region de l sul de l Dagueston i de l Azerbaijon ([[Shaki]]). Stebe an ouso ouficial desde após [[1917]]. Rutul nun fui ua lhéngua scrita até que l sistema de la scrita (baseado no [[alfabeto cerílico]]) fui desembolbido an [[1990]].
Ls falantes natibos ye frequentemente bilingües ó multilingües tenido fluéncia an l [[Lhéngua azeri|azeri]], [[Lhéngua lezgui|lezgui]] i/ó [[Lhéngua russa|russo]]. Hai eito [[dialeto]]s de l rutul. La bersion literária de la lhéngua remanesce an l porcesso de l desembolbimiento de l [[scrita]]. An lado regiones al sul de la [[Rússia]] pobladas pul ls rutuls la lhéngua ye ansinada an las scolas.
== Lhénguas relacionadas ==
Antre las lhénguas de l grupo lezgui, l [[Lhéngua tsakhur|tsakhur]] parece sere l más próximo al rutul; à sceçon destas dues, hai eito lhénguas an l grupo lezgui: [[Lhéngua lezgui|lezgui]], [[Lhéngua tabassaron|tabassaron]], [[Lhéngua agul|agul]], [[Lhéngua budugh|budugh]], [[Lhéngua kryts|kryts]], [[Lhéngua khinalugh|khinalugh]], [[Lhéngua udi|udi]] i [[Lhéngua archi|archi]].
== {{Ver também}} ==
* [[Rutuls]]
* [[Lhénguas caucasianas de l nordeste]]
==Notas==
{{reflist}}]
== {{Ligações externas}} ==
* {{Link||2=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=rut |3=Ethnologue: relatório para a língua rutul}}
* {{Link||2=http://atlas.musigidunya.az/atlas/az/rutuls_video.html |3=Canções e danças populares dos rutuls do Azerbaijão}}
*[http://lingweb.eva.mpg.de/ids/ Dicionário rutul online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100819194552/http://lingweb.eva.mpg.de/ids/ |date=2010-08-19 }}
*[http://www.omniglot.com/writing/rutul.htm Escrita Rutul em omniglot.com]<br />
{{Portal3|Linguística}}
{{DEFAULTSORT:Lingua Rutul}}
[[Categoria:Línguas lezgui|Rutul]]
[[Categoria:Línguas da Rússia|Rutul]]
[[Categoria:Línguas do Azerbaijão|Rutul]]
g13stwku06f6l10izqwx3jo8iswc1ko
107336
107335
2026-07-22T09:21:05Z
~2026-30875-10
15270
/* Stória */
107336
wikitext
text/x-wiki
{{Info/Língua
| nome = Rutul myxʼabišdy čʼel
| corfamília = Caucasiana
| estados = [[Daguestão]],[[Azerbaijão]]
| falantes = ~29.500
| fam1 = [[Línguas caucasianas|Caucasiana]]
| fam2 = [[Línguas caucasianas do nordeste|Caucasiana do Nordeste]]
| fam3 = [[Línguas lezguianas|Lezguiana]]
| fam4=[[Línguas samur|Samur]]
| fam5=[[Línguas samur oeste|Samur oeste]]
| oficial = [[Daguestão]]
| regulador = ''Sem órgão regulador''
| escrita = [[alfabeto cirílico|Cirílica]]
| iso1 = -
| iso2 = cau
| iso3 =
| sil = RUT
| outrosnomes =
| pronúncia =
| mapa =
}}
[[Ficheiro: Caucasus-ethnic roetoelen.png|thumb|right|Rutuls étnicos an l Cáucaso]]
L '''rutul''' (myxʼabišdy čʼel) ye ua [[lhéngua]] falada pul ls [[rutuls]], un grupo étnico que bibe an l [[Dagueston]], ([[Rússia]]) e algumas partes de [[Azerbaijon]]. La palabra rutul deriba de l nome de ua nila de l Dageston onde ye falada esta lhéngua.
Ls seus falantes ye cerca de 29.400 no [[Dagueston]] ye somente 100 an l [[Azerbaijon]].<ref name="Ethnologue">[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=rut Ethnologue entry for Rutul]</ref><ref name="rutetheo">{{ru icon}} [http://etheo.h10.ru/rutu01.htm ETHEO: Rutul Language]</ref>
== Classeficaçon ==
O rutul pertence al grupo lezgui de las [[lhénguas caucasianas de l nordeste]].
==Stória==
L termo Rutul fui ousada pula purmeira beç an l século XV pá designar l pobo falante de las lhénguas Lézgicas an l que ye hoije l sul de l [[Dagueston]] i an [[Shaki (rayon)]] an l [[Azerbaijon]]. Passou a ter ouso ouficial an 1917 i nun tebe ua forma de scrita até que se adotou ua forma do alfabeto cirílico an 1990.
==Falantes==
Os falantes ye am gerl bilíngues ó mesmo multilíngues, falando as lhénguas [[Lhéngua azeri|azeri]], [[Lhéngua russa|russa]], [[Lhéngua lézgica|lézgica]], Ye eito ls [[dialeto]]s i duis subdialetos. AAA bersion literária anida stá an desembolbimiento. An las regiones cun más populaçon rutul an l Dagueston, a lhéngua ye ansinada an las scolas de l purmeiro grau (séria 1ª a 4ª).
== Alfabeto ==
La lhéngua rutul ousa l [[alfabeto cerílico]] próprio, l qual presenta 51 lhetras (an l [[Lhéngua russa|russo]] ye 33 letras). Ls 18 símbolos adicionales an l alfabeto rutul ye cumpostos por grupos de dues lhetras de l alfabeto ouriginal, necessários pa a cumplexa [[fonologie]] de la lhéngua.
{| style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF"
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | А а
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | АI аI
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Б б
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | В в
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Г г
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Гъ гъ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Гь гь
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ГI гI
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Д д
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Дж дж
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Дз дз
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Е е
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ё ё
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ж ж
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | З з
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | И и
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Й й
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | К к
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Къ къ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Кь кь
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | КI кI
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Л л
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | М м
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Н н
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | О о
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | П п
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ПI пI
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Р р
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | С с
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Т т
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ТI тI
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | У у
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | УI уI
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Уь уь
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ф ф
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Х х
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Хъ хъ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Хь хь
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ц ц
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ЦI цI
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ч ч
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ЧI чI
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ш ш
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Щ щ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ъ
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ы
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ыI
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ь
|-
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Э э
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ю ю
| style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Я я
|}
== História ==
L termo rutul fui ousado purmeiramente an l [[século XV]] pa designar pobos falantes de l [[Lhéngua lezgui|lezgui]] que corresponde a la atual region de l sul de l Dagueston i de l Azerbaijon ([[Shaki]]). Stebe an ouso ouficial desde após [[1917]]. Rutul nun fui ua lhéngua scrita até que l sistema de la scrita (baseado no [[alfabeto cerílico]]) fui desembolbido an [[1990]].
Ls falantes natibos ye frequentemente bilingües ó multilingües tenido fluéncia an l [[Lhéngua azeri|azeri]], [[Lhéngua lezgui|lezgui]] i/ó [[Lhéngua russa|russo]]. Hai eito [[dialeto]]s de l rutul. La bersion literária de la lhéngua remanesce an l porcesso de l desembolbimiento de l [[scrita]]. An lado regiones al sul de la [[Rússia]] pobladas pul ls rutuls la lhéngua ye ansinada an las scolas.
== Lhénguas relacionadas ==
Antre las lhénguas de l grupo lezgui, l [[Lhéngua tsakhur|tsakhur]] parece sere l más próximo al rutul; à sceçon destas dues, hai eito lhénguas an l grupo lezgui: [[Lhéngua lezgui|lezgui]], [[Lhéngua tabassaron|tabassaron]], [[Lhéngua agul|agul]], [[Lhéngua budugh|budugh]], [[Lhéngua kryts|kryts]], [[Lhéngua khinalugh|khinalugh]], [[Lhéngua udi|udi]] i [[Lhéngua archi|archi]].
== {{Ver também}} ==
* [[Rutuls]]
* [[Lhénguas caucasianas de l nordeste]]
==Notas==
{{reflist}}]
== {{Ligações externas}} ==
* {{Link||2=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=rut |3=Ethnologue: relatório para a língua rutul}}
* {{Link||2=http://atlas.musigidunya.az/atlas/az/rutuls_video.html |3=Canções e danças populares dos rutuls do Azerbaijão}}
*[http://lingweb.eva.mpg.de/ids/ Dicionário rutul online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100819194552/http://lingweb.eva.mpg.de/ids/ |date=2010-08-19 }}
*[http://www.omniglot.com/writing/rutul.htm Escrita Rutul em omniglot.com]<br />
{{Portal3|Linguística}}
{{DEFAULTSORT:Lingua Rutul}}
[[Categoria:Línguas lezgui|Rutul]]
[[Categoria:Línguas da Rússia|Rutul]]
[[Categoria:Línguas do Azerbaijão|Rutul]]
7q6kg7k29a8x1eonzg4ihredpillmpc
Discoglossus montalentii
0
7226
107320
91001
2026-07-21T21:52:05Z
~2026-30875-10
15270
107320
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo/Taxonomie
| nome = Sapo-corso-pintado
| eimaige = Çcoglossus montalentii.jpg
| stado = NT
| sistema_stado = iucn3.1
| reino = [[Animalia]]
| Filo = [[Chordata]]
| classe = [[Amphibia]]
| orde = [[Anura]]
| família = [[Çcoglossidae]]
| género = ''[[Çcoglossus]]''
| spece = '''''D. montalentii'''''
| binomial = ''Çcoglossus montalentii''
| binomial_outoridade = Lanza, Nacetti, Capula & Bulleni, 1984
| mapa = Çcoglossus montalentii ç.png
}}
L '''''Çcoglossus montalentii''''', tamien chamado de '''sapo-corso-pintado''', ye un anuro de la família de ls [[Çcoglossus]] andémico de la [[ilha]] [[fráncia|francesa]] de [[Córsega]] ancontrada an abudáncia na parte central de l'ilha d'altitudes que ban de 300 a 1.900 metros. La mesma esta ausente na parte coisteira de l'ilha de Córsega. Este anuro ye l único antre todos de sue família que nun apersenta ua articulaçon localizada na cabeça, chamada de squamosal-[[maxilar]]. Esta spece esta classeficada pula [[Ounion Anternacional pa la Cunserbaçon de la Natureza i de ls Recursos Naturales]] cumo ''[[Stado de cunserbaçon|Quaije amehaçado]]''.
== Çcriçon ==
Hai dues bariadades de quelores padron pa la spece. Ls de quelores ''lisas'', cumo ls andibíduos marron scuro, cinza escuro, abermelhado ó castanho-abermelhada ó marron cun manchas scuras. La barriga ye branca amarelhada. Ambora esta espece tenga ua marcaçon semelhante al anuro D. sardus tamien puode ser çtinguido de [[Çcoglossus sardus]] por ua série de caratelísticas. L quarto dedo de la sardus D. ye maior de l que l dreito de la base de la punta, anquanto l quarto dedo de la montalenti D. queda mais fino de la base para baixo. Çcoglossus sardus tamien ten piernas mais cúrties de l que Çcoglossus montalenti. L sapo-corso difire de todas las outras speces de Çcoglossus na falta dua articulaçon squamosal-maxilar.
== Çtribuiçon i Habitat natural ==
L sapo-corso ye solamente ancontrado na ilha de Córsega. Hai muitos andebiduos dessa spece bibendo na parte central de l'ilha, que bai de la cidade de [[Corte]] la [[Cerbione]], ne l norte de [[Porto-Bechio]], ne l sul. Puode ser ancontrada an auga doce, preferindo atrabessar riachos, matas i florestas. L sapo-corso ten bida an parte [[Speciaçon simpátrica|simpátricas]], i an alguas localidades inda sintópicas cun sou [[cungénere]] Çcoglossus sardus. Debido a la sue recente çcubierta cumo ua cungénere crítico (bibe an cabernas) de Çcoglossus sardus, pouco se sabe subre la çtribuiçon sata i ecologica de l Çcoglossus montalenti. Acradita-se que l sapo-corso esta an lento porcesso de decaimiento de sue populaçon, esso percipalmente se debe l'antroduçon de [[Salmonídeo|peixes salmonídeos]] Studos anteriores subre la biologie de Çcoglossus sardus separórun a la Çcoglossus sardus ó Çcoglossus montalenti. l sapo-corso parece preferir auga corriente de localidades mais altas, anquanto que l [[Çcoglossus sardus]] bibe an areas mais baixas, auga stagnada (parada) i até mesmo la [[auga salobra]].
== Notas i Refréncias ==
* Clarke, B. i T. Lanza, B. (1990). ''Notas subre la morfologie i çtribuiçon de las Ranas pintado corso:. Çcoglossus sardus Tschudi i
* GASC, J.-P. (1997). Atlas de ls Anfíbios i Réteis na Ouropa. Sociadade Ouropeia Heirpetológica, [[Bonn]], [[Almanha]].
* [http://amphibiaweb.org/cgi/amphib_query?where-genus=Çcoglossus&where-species=montalentii AmphiaWeb - Çcoglossus montalenti]
[[Catadorie:Çcoglossus]]
[[Catadorie:Anfíbios de la Fráncia]]
[[Catadorie:Speces çcritas an 1984]]
err60u1cmoq4461s4x6kupjc9xdhoqm
Lhéngua chinesa
0
7632
107341
105628
2026-07-22T12:46:25Z
~2026-38935-23
15383
/* */
107341
wikitext
text/x-wiki
{{Sin-fuontes}}
{{Anfo/Lhéngua
|nome = Chinés
|nomenatibo = 漢語 / 汉语 ''Hànyǔ'', 中文 ''Zhōngwén''
|pernúncia =
|outrosnomes =
|quelorfamília = Sino-tibetana
|criador =
|data =
|stados = [[República Popular de la China]], [[Hong Kong]], [[Macau]], [[Taiwan]], [[Singapura]], [[Malásia]], [[Andonésia]], [[Tailándia]], [[Bietname]], [[Myanmar|Mianmar]], [[Camboja]]
|region =
|falantes = cerca de 1,3 bilhon
|outelizadores =
|posiçon = 1
|stinçon =
|fam1 =
|fam2 =
|fam15 =
|família =
|amprego =
|fuontes =
|scrita = [[Carateres chineses]]
<!-- Statuto oufecial -->
|oufecial = [[República Popular de la China]], [[Hong Kong]], [[Macau]], [[Taiwan]] (Formosa), [[Singapura]], [[Naciones Ounidas]]
|regulador = RPC: [http://www.china-language.gob.cn/ bárias agéncias] (an chinés)<br />An Taiwan: Cunseilho de Promoçon de l Mandarin<br />An Singapura: Cunseilho pa la Promoçon de l Mandarin/Campanha pa la Fala de l Mandarin
<!-- Códigos de lhénguas -->
|iso1 = zh
|iso2 = chi
|iso3 = zho
|sil =
<!-- Mapa -->
|mapa =
}}
La '''léngua chinesa''' (an Hanyu 汉语 ó 漢語 ó 华语 ó 華語; an Zhōngwén 中文) ye na berdade ua [[família de lénguas]] que pertence al [[Lénguas campana-tibetanas|galho campana-tibetano]]. Aprossimadamente la quinta parte de ls habitantes de la [[Tierra]] fala algua forma de chinés cumo [[léngua materna]], tornando la léngua chinesa la mais falada ne l planeta, ambora nun seia la mais difundida.{{Carece de fuontes}}
Ye ua [[léngua tonal]], eisolante i, basicamente, monossilábica, tendendo al monossilabismo percipalmente na bariante scrita, anquanto las bariantes faladas (notoriamente l [[mandarin]]) questuman fazer amplo uso de palabras dissilábicas i polissilábicas. Las raízes lexicales son, inda assi, todas monossilábicas.{{Carece de fuontes}}
== Trasliteraçon ==
La [[trasliteraçon]] de ls carateres chineses pa las lénguas que úsan l [[alfabeto latino]] puode ser feita pul sistema [[Wade-Giles]], criado por dous missionairos [[stadunidenses]]. Passado la [[Reboluçon quemunista chinesa]], an [[1949]], ua comisson de [[filólogo]]s criou un nuobo sistema coincido cumo [[pinyin]]. Cumo un eisemplo, ne l sistema [[Wade-Giles]] scribe-se "[[Mao Tsé Tung]]", anquanto qu'an [[pinyin]] grafa-se "[[Mao Zedong|Máo Zédōng]]". Para andicar ls tones outelizan-se [[aciento]]s subre las bogales ó inda númaros, al final de cada sílaba.
== Dialetos ==
La léngua chinesa apersenta grande bariadade de dialetos, sendo tamanha la defrença antre eilhes a punto de muitos séren ancumprensibles antre si{{carece de fuontes}}.
L léngua mantén l'ounidade por causa de l'ourige genética quemun i pul fato de la scrita ser quemun a todos eilhes, trascrebendo cunceitos al ambés de sonidos.
Ls percipales dialetos de l chinés son:
* [[Mandarin]], cunsidrado l léngua oufecial de la region de [[Pequin|Beising]] i, teoricamente, falado an to la China, ancluindo [[Taiwan]] i tamien falado an [[Singapura]];
* [[Cantonés]], falado an [[Ḥong Kong|Hong Kong]], [[Macau]] i [[Canton (China)|Canton]];
* [[Sichuanés]], falado ne l centro de la [[China]] (region de [[Sichuan]] i [[Chongqing]]);
* [[Hakka]], falado na porçon mais oucidental de la [[China]], próssimo a la frunteira cul [[Afeganistan]].
== Gramática ==
La gramática de la léngua chinesa ye relatibamente mais fácele que la d'outras lénguas. L chinés nun ten trocas de género nin de númaro. Ls berbos manténen-se eimutables an todos ls causos i an todos ls tiempos gramaticales. Por eisemplo, l berbo Ser 是 (shi) nun se cunjuga, seia quien fur l sujeito ó l tiempo.
== Sistema de scrita ==
L [[sistema de scrita]] chinés ye [[logográfico]], ó seia, ls [[grafema]]s son [[logograma]]s que denotan [[palabra]]s ó [[morfema]]s. La [[carateres chineses|scrita chinesa]], an todas sues [[bariante]]s, ye caratelizada pula auséncia dun [[alfabeto]]. Ls logogramas nun trascreben ls sonidos de la fala ([[fonema]]s), mas seneficados, i cada grafema puode ser pronunciado dua forma cumpletamente defrente d'acuordo cul dialeto.
Ye mui frequente chamar-se als logogramas "[[eideograma]]s" ó "[[hieróglifo]]s". Inda assi, ls eideogramas repersentan eideias i nun tanto palabras ó morfemas, sendo ralos ls sistemas de scrita de las lénguas houmanas berdadeiramente eideográficos.
Cada grafema eisolado ye lido cumo ua sílaba defrente. Quando la palabra ten dues sílabas, cada sílaba que la cumpone ye repersentada cun un grafema defrente.
Solo ua pequeinha percentaige de l total de campanagramas (outro nome para [[carateres chineses]]) son rialmente eideogramas ó pitogramas. Por eisemplo: para se repersentar l'eideia de "brilho" cumbina-se las repersentaçones de 日,"sol", i 月,"luna", oubtendo-se l'eideograma 明. La repetiçon dun pitograma puode liebar a la criaçon dun eideograma. Ye l causo de 木,"arble", i de 林“bosque” i 森,“floresta”, criados atrabeç de la sue duplicaçon i triplicaçon, respetibamente.
L tipo mais quemun de carateres (80% a 90%, dependendo de ls outores) son ls semántico-fonéticos, custituídos, cumo l nome andica, por dous ó mais eilemientos, l fonético, qu'andica la pronúncia aprossimada, i l semántico, andicatibo de l seneficado,
chamado [[radical]]. Por eisemplo, an 河 hé ",riu" i 湖 hú "lago", ls trés traços a la squierda son l pitograma simplificado para riu, anquanto a la dreita se ancontra l'eilemiento fonético. Cumbinando 氵 "auga" i 木 mù oubtén-se 沐 mù, “labar l pelo”. Este método ye mui pordutibo pa la criaçon de nuobos carateres. Ls nomes de muitos de ls eilemientos de la tabela periódica son formados desta maneira. 钚 bù, "plutonho", ye custituído pul radical para "metal", 金 jīm, i pul cumponente fonético 不 bù ("nó"), ó, tal cumo se çcribe an chinés, "不 dá l sonido i 金 dá l seneficado".
Cula cumplexidade i bariadade d'oubjetos la séren nomeados, muitos acaban sendo zeignados por mais dun [[logograma]], de modo que ls carateres postos un al lado de l'outro gírun un nuobo seneficado. Por eisemplo, la palabra "cumputador" (電腦) ye repersentada culas palabras "eiletricidade" (電) i "cérebro" (腦).
== Strutura fonológica ==
La strutura fonológica chinesa, cumo de las demales [[lénguas campana-tibetanas]], ye caratelizada pula defrença na entonaçon de cada palabra. Assi, ua mesma sílaba puode tener seneficados cumpletamente dibersos, dependendo de l'entonaçon outelizada - cunferindo cierta musicalidade ne l çcurso de la fala. Debido a essa caratelística, nun eisiste aciento tónico. L númaro de tones possibles barie dun dialeto para outro. Ne l [[mandarin]] eisisten quatro tones i mais un quinto ton neutro. Ne l [[hakka]] eisisten seis tons, ne l [[taiwanés]], siete tones, i ne l [[cantonés]], nuobe tones{{carece de fuontes}}.
==Fuontes==
* {{Link|1=en|2=http://www.mandarintols .com/cgi-bin/wordlok.pl|3=Dicionario anglés-chinés}}
* {{Link|1=t|2=http://www.la-china.anfo/dicionario|3=Dicionario pertués-chinés}}
* Dicionário Cunciso Chinés-Pertués, de Wang Suo Ying i Lu Yanbin (SISU, Xangai, 1994)
== {{Ber tamien}} ==
* [[Carateres chineses]]
* [[Chinés tradecional]]
* [[Chinés simplificado]]
* [[Pinyin]]
* [[Léngua de Senhales Chinesa]]
* [[Lénguas siníticas]]
{{AnterWiki|cod=zh}}
{{DEFAULTSORT:Chines}}
{{Rabisco personalizado|tema=lénguas}}
[[Catadorie:Léngua chinesa| ]]
[[Catadorie:Lénguas de la China]]
[[Catadorie:Lénguas de Singapura]]
[[Catadorie:Lénguas de Hong Kong]]
[[Catadorie:Lénguas de Taiwan]]
[[Catadorie:Lénguas de la Oustrália]]
[[Catadorie:Lénguas de la Tailándia]]
42b58viyexp8pji744k5hitofn5m0co
África de l Sul
0
7662
107321
107002
2026-07-21T21:54:22Z
~2026-30875-10
15270
/* Geografie */
107321
wikitext
text/x-wiki
{{geocordenadas|28_37_S_24_20_I_type:country_region:ZA|22°-35° S, 16°-33° L}}
{{Anfo/Paíç
|nome_natibo = {{Lista |title=<br />''<center>Republic of South Africa'' ([[léngua anglesa|Anglés]])|<br /><center>Republiek ban Suid-Afrika ([[Léngua africáner|Africáner]])|<center>IRiphabliki yeSewula Afrika ([[léngua ndeble|Ndeble]]) | <center>IRiphabliki yaseMzantsi Afrika ([[léngua xhosa|Xhosa]]) | <center>IRiphabliki yaseNingizimu Afrika ([[léngua zulu|Zulu]]) | <center>IRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika ([[Léngua swazi|Swazi]]) | <center>Rephaboliki ya Afrika-Borwa ([[seSotho de l norte]]) | <center>Rephaboliki ya Afrika Borwa ([[seSotho de l sul]]) | <center>Rephaboliki ya Aforika Borwa ([[Léngua tswana|Tswana]]) |<center>Riphabliki ra Afrika Dzonga ([[Tsonga]]) | <center>Riphabu{{Unicode|ḽ}}iki ya Afurika Tshipembe ([[Léngua benda|Benda]])</center>}}
|nome_longo_cumbencional = República de la África de l Sul
|preposiçon = de la
|nome_t = África de l Sul
|eimaige_bandeira = Flag of South Africa.svg
|çcriçon_bandeira = Bandeira de la África de l Sul adotada passado la fin de l'apartheid
|leg_bandeira = [[Bandeira de la África de l Sul|Bandeira]]
|eimaige_brason =
|çcriçon_brason = Brason d'armas de la África de l Sul
|leg_brason = [[Brason d'armas de la África de l Sul|Brason d'armas]]
|lema = <small>''!ke i: ǀxarra ǁke'' '''(ǀXan)'''<br />''Berskillende mense berenig'' ([[Léngua africáner|Africáner]])<br />[[Léngua pertuesa|Pertués]]: ''Dibersos pobos se únen.''</small>
|hino = [[Hino nacional de la África de l Sul|National anthen of South Africa]] [[Fexeiro:South Africa National Anthen.ogg|center|''National Anthen of South Africa]]
|gentílico = [[:wikt:sul-africano|sul-africano]](la)<br />austro-africano(la)<ref>[http://www.portaldalinguaportuguesa.org/andex.php?ation=gentelicos&search=%C1frica+de l+Sul Portal de la Léngua Pertuesa - Dicionário de Gentílicos i Chamadeiros]</ref>
|localizaçon = South Africa - Location Map (2013) - ZAF - UNOCHA.svg
|localizaçon_legenda = Localizaçon de la África de l Sul.
|capital = [[Cidade de l Cabo]] ([[poder legislatibo|legislatiba]])<br />[[Pretória]] ([[poder eisecutibo|eisecutiba]])<br />[[Bloemfontein]] ([[poder judiciairo|judiciária]])
|latitude = 25°44′42″S
|longitude = 28°11′25″I
|maior_cidade = [[Joanesburgo]]
|léngua_oufecial = {{Lista |title=[[Lénguas de la África de l Sul|11]] |[[Léngua anglesa|Anglés]]|[[Léngua africáner|Africáner]] |[[Léngua ndeble|Ndeble]] |[[SeSotho de l norte]]|[[SeSotho de l sul]]|[[Léngua suázi|Suázi/Suazi]]|[[Léngua chitsonga|XiTsonga/ ChiTsonga/ShiTsonga]]|[[Léngua setswana|seTswana]]|[[Léngua benda|Benda]]|[[Léngua xhosa|Xhosa]]|[[Léngua zulu|Zulu]]}}
|tipo_gobierno = [[Persidencialismo|República persidencialista]]
|títalo_líder1 = [[Aneixo:Lista de xefes de stado i de gobierno de la África de l Sul|Persidente]]
|nome_líder1 = [[Jacob Zuma]]
|títalo_líder2 = [[Bice-persidente]]
|nome_líder2 = [[Kgalema Motlanthe]]
|títalo_líder3 = Persidente de l Cunseilho Nacional de Porbíncias
|nome_líder3 = M. J. Mahlangu
|títalo_líder4 = Persidente de la Assemblé Nacional
|nome_líder4 = Max Sisulu
|títalo_líder5 = Persidente de l Tribunal Custitucional
|nome_líder5 = Mogoeng Mogoeng
|ne l_menistérios =
|eibento_tipo = [[Andependéncia]]
|eibento_nota = de l [[Reino Ounido]]
|eibentos =
|eibentos_datas =
|eibento1 = [[Ounion Sul-Africana]]
|eibento_data1 = [[31 de Maio]] de [[1910]]
|eibento2 = [[Statuto de Westminster]]
|eibento_data2 = [[11 de Dezembre]] de [[1931]]
|eibento3 = [[República]]
|eibento_data3 = [[31 de Maio]] de [[1961]]
|eibento4 =
|eibento_data4 =
|eibento5 =
|eibento_data5 =
|eibento6 =
|eibento_data6 =
|eibento7 =
|eibento_data7 =
|data_antrada_UE =
|ária_total = 1.221.037
|ária_pos = 25
|auga_pc =
|ária_ourbana =
|ária_ourbana_pos =
|frunteira = [[Namíbia]], [[Botsuana]], [[Zimbábue]], [[Moçambique]], [[Suazilándia]] i [[Lesoto]]
|populaçon_stimada_anho = 2015
|populaçon_estimada = 54.956.900
|populaçon_stimada_pos = 25
|populaçon_censo_anho = 2011
|populaçon_censo = 51.770.560
|populaçon_ourbana_pos =
|populaçon_ourbana =
|demog_densidade = 42,4
|densidade_pos = 169
|PIB_PPC_anho = 2011
|PIB_total = {{toltip|555,340 [[bilhones]]|555 340 000 000}}[[Scalas cúrtie i longa|*]]<ref name="FMI">{{cite web|url=http://www.eimf.org/sternal/pus/ft/weo/2011/02/weodata/weoret.aspx?pr.x=65&pr.y=1&sy=2009&ey=2016&scsn=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=199&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CLP&grp=0&la=|title=South Africa |publisher=[[Fondo Monetário Anternacional]] (FMI) |acessdate=20 de setembre de 2011}}</ref>
|PIB_pos = 25
|PIB_per_capita = {{formatnun:10977}}<ref name="FMI"/>
|PIB_per_capita_pos = 76
|PIB_nominal_anho = 2011
|PIB_nominal_total = {{toltip|422,037 [[bilhones]]|422 037 000 000}}[[Scalas cúrtie i longa|*]]<ref name="FMI"/>
|PIB_nominal_pos = 29
|PIB_nominal_per_capita = {{formatnun:8342}}<ref name="FMI"/>
|PIB_nominal_per_capita_pos = 76
|Gini = 67,4<ref name="geni">{{cite web |url=http://data.worldbank.org/andicator/SI.POB.GINI/ |title=Gini Andex |publisher=[[Banco Mundial]] |acessdate=2 de márcio de 2011}}</ref>
|Gini_anho = 2006
|IDH_anho = 2012
|IDH = 0,629
|IDH_pos = 121
|IDH_catadorie = {{médio}}<ref name="IDH">{{citar web |url=http://www.pnud.org.br/arquibos/rdh-2013.pdf |títalo=Relatório de Zambolbimiento Houmano 2013 – Ascenson de l Sul: progresso houmano nun mundo dibersificado |eiditor=[[Porgrama de las Naciones Ounidas pa l Zambolbimiento]] (PNUD)|data=14 de márcio de 2013 |acessodata=15 de márcio de 2013}}</ref>
|moeda = [[Rand]]
|moeda_ISO = ZAR
|fuso_horairo = Tiempo de l Sul de la África
|defrença_UCT = +2
|fuso_horairo_DST =
|defrença_UCT_berano =
|DST_nota =
|organizaçones =
|código_paíç = ZA
|tld = [[.za]]
|código_telef = 27
|website_gobierno =
|mapa = Sf-map.png
|tamanho_mapa = 250px
|rodapie =
}}
'''África de l Sul''', ouficialmente '''República de la África de l Sul''', ye un [[paíç]] localizado ne l stremo sul de la [[África]], antre ls [[ouceano]]s [[Ouceano Atlántico|Atlántico]] i [[Ouceano Índico|Índico]],<ref name=safats>{{cite web|url=http://www.southafrica.anfo/about/fats.htn|title=South Africa Fast Fats|publisher=SouthAfrica.anfo|month=April|year=2007|acessdate=2008-06-14}}</ref> cun 2.798 quilómetros de [[litoral]].<ref>{{cite web|url=http://www.samsa.org.za/|title=South African Maritime Safety Outhority|publisher=South African Maritime Safety Outhority|acessdate=2008-06-16}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/fields/2060.html|work=The World Fatbook|title=Coastline|publisher=CIA|acessdate=2008-06-16}}</ref> Ye ua [[democracie]] [[Parlamentarismo|parlamentar]], lemitado pula [[Namíbia]], [[Botsuana]] i [[Zimbábue]] al norte; [[Moçambique]] i [[Suazilándia]] la leste; i cul [[Lesoto]], un [[anclabe]] totalmente rodeado pul território sul-africano.<ref>{{cite web|url=http://www.britannica .com/eb/article-9113829/LESOTHO|title=Ancyclopædie Britannica Online|publisher=Ancyclopædie Britannica, Anc.}}</ref>
L paíç ye coincido por sue dibersidade de [[cultura]]s, [[léngua]]s i [[Religion|fés relegiosas]]. Onze [[Léngua oufecial|lénguas oufeciales]] son reconhecidas pula [[Custituiçon de la África de l Sul|Custituiçon]] de l paíç.<ref name=safats/> dues dessas lénguas son d'ourige [[Ouropa|ouropeia]]: l [[Léngua africáner|africáner]], ua léngua que se ouriginou percipalmente a partir de l [[Léngua nerlandesa|houlandés]] que ye falada pula maiorie de ls [[brancos]] i [[coloured]] sul-africanos, i l [[anglés sul-africano]]. L [[Léngua anglesa|anglés]] ye la léngua mais falada na bida pública oufecial i comercial, antretanto, ye solo l quinto [[léngua]] mais falado an casa.<ref name=safats/>
Multiétnico, l paíç ten las maiores quemunidades de [[ouropeus]], [[andianos]] i [[Multirracial|multiétnicas]] de l [[África|cuntinente africano]]. Ambora 70% de la populaçon sul-africana seia [[Negros|negra]],<ref name=statssa-midyear2009>{{cite paper|url=http://www.statssa.gob.za/PublicationsHTML/P03022009/html/P03022009.html|title=Mid-year population stimates|bersion=2009|format=.html|publisher=Stats SA|outhor=Statistics South Africa|date=2009|acessdate=23 de maio de 2013}}</ref> ls habitantes son de defrentes grupos étnicos que falan [[lénguas bantas]], un de ls nuobe lénguas que ténen statuto oufecial.<ref name=safats/> Cerca dun quarto de la populaçon de l paíç stá [[Zamprego|zampregada]]<ref>[http://www.blomberg .com/apps/news?pid=20601116&sid=aoB7RbcZCRfU South Africa’s Unemployment Rate Ancreases to 23.5%]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i bibe cun menos de 1,25 dólar por die.<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/medie/HDI_2008_EN_Tables.pdf|title=HDI|publisher=UNDP}}</ref>
La África de l Sul ye ua [[democracie custitucional]], na forma dua [[república parlamentar]]; al cuntrairo de la maiorie de las repúblicas parlamentares, ls cargos de xefe de Stado i xefe de gobierno son mesclados nun [[Persidente de la África de l Sul|persidente]] dependente de l [[Parlamiento de la África de l Sul|parlamiento]]. Ye un de ls nembros fundadores de la [[Ounion Africana]] i ye la maior eiquenomie de l cuntinente. Ye tamien nembro fundador de la [[Organizaçon de las Naciones Ounidas]] (ONU) i de la [[Nuoba Parcerie pa l Zambolbimiento de la África]] (NEPAD), para alhá de ser nembro de l [[Tratado de la Antártida]], de l [[Grupo de ls 77]], de la [[Zona de Paç i Coperaçon de l Atlántico Sul]], de la [[Ounion Aduaneira de la África Austral]], de la [[Organizaçon Mundial de l Comércio]] (OMC), de l [[Fondo Monetário Anternacional]] (FMI), de l [[G20]], de l [[G8+5]] i ye ua de las naciones [[BRICS]].
== Stória ==
{{Artigo percipal|Stória de la África de l Sul}}
{{Aneixo|Cronologie de la stória de la África de l Sul}}
=== Pré-stória ===
La África de l Sul cuntén alguns de ls mais antigos [[sítios arqueológicos]] i [[fóceles]] houmanos de l mundo.<ref>{{cite book|last=Wymer|first=John|coauthor=Singer, R|year=1982|title=The Middle Stone Age at Klasies Riber Mouth in South Africa|location=Chicago|publisher=University of Chicago Press|isbn=0-226-76103-7}}</ref><ref>{{cite web|title=Guide to Klasies Riber|page=11|year=2001|url=http://academic.sun.ac.za/archaeology/KRguide2001.PDF|outhor=Deacon, HJ|publisher=Stellenbosch University|acessdate=5 de setembre de 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/915|title=Fossil Homenid Sites of Sterkfontein, Swartkrans, Kromdraai, and Ambirones }}</ref> Bários restos fóceles fúrun recuperados a partir dua série de cabernas na porbíncia de [[Gauteng]]. La ária ye un [[Património Mundial]] pula [[UNESCO]] i fui chamada l ''[[Sítios cun fóceles d'hominídeos de Sterkfontein, Swartkranes, Kromdraai i alredores|Brício de la Houmanidade]]''. Ls locales ancluen [[Sterkfontein]], que ye un de ls mais ricos locales de fóceles hominíneas ne l mundo. Outros locales ancluen [[Swartkranes]], Caberna de Gondolin, [[Kromdraai]], Caberna Copers i Malapa. L purmeiro fócil d'hominídeo çcubierto na África, la ''[[Nino de Taung]]'' fui ancontrado acerca de la cidade de Taung, na porbíncia [[Noroiste (África de l Sul)|Noroiste]], an 1924. Outros restos d'hominídeos fúrun recuperados a partir de sítos de [[Makapansgat]] an [[Limpopo]], Cornelia i Florisbad ne l [[Stado Libre]], Caberna Border an [[KwaZulu-Natal]], na ambocadura de l riu Klasies an Eastern Cape i Pinnacle Point, Eilandsfontein i Die Kelders caberna an Western Cape. Esses sítios andican que bárias speces de [[hominídeo]]s bebian na África de l Sul hai cerca de trés milhones d'anhos, antre eilhes l ''[[Australopithecus africanus]]''.<ref>{{cite web|url=http://www.yale.edu/ynhti/curriculun/units/1979/6/79.06.02.x.html|title=Homenid Eibolution|publisher=Yale-New Haben Teachers Anstitute|outhor=Stephen P. Broker|acessdate=19 de júnio de 2008}}</ref>
=== Colonizaçon i andependéncia ===
{{Mais anformaçones|Guerra de ls Boers}}
[[Fexeiro:Charles Bell - Jan ban Riebeck se aankoms aan die Kaap.jpg|thumb|squierda|Pintura de la chegada de [[Jan ban Riebeck]] na [[Baía de la Mesa]] (por Charles Bell).]]
[[Fexeiro:Charles Bell - Zoeloe-aanbal oup 'm Boerelaer - 1838.jpg|thumb|squierda|[[Zulus]] atacan un acampamiento [[bóer]] an febreiro de 1838.]]
An 1652, un seclo i meio passado la [[çcubierta de la Rota Marítima de l Cabo]], la [[Cumpanha Houlandesa de las Índias Ourientales]] fondou ua staçon d'abastecimiento que mais tarde benerie ser la [[Cidade de l Cabo]].<ref>{{cite web|url=http://courses.wcupa.edu/jones/s311/timeline/t-19saf.htn|title=African Story Timeline|publisher=West Chester University of Pennsylbania}}</ref> La Cidade de l Cabo tornou-se ua colónia británica an 1806. La colonizaçon ouropeia spandiu-se na década de 1820 culs [[Vóeres]] (quelonos d'ourige [[Países Baixos|Houlandesa]], [[Flamengo (pobo)|Flamenga]], [[Fráncia|Francesa]] i [[Almanha|Almana]]) anquanto ls quelonos [[Reino Ounido|Británicos]] se assentórun ne l norte i ne l leste de l paíç. Nesse período, cunflitos surgiran antre ls grupos Xhosa, Zulu i [[Afrikaner]]s que cumpetian por território.
Durante la década de 1830, cerca de 12 mil [[bóeres]] (mais tarde coincido cumo ''[[Bortrekkers]]''), partiran de la [[Colónia de l Cabo]], adonde tenien sidos submetidos al [[Ampério Británico|cuntrole británico]]. Eilhes migrórun pa las regiones que mais tarde se tornarian [[Colónia de Natal|Natal]], Stado Libre de Ourange i Trasbaal. Ls bóeres fundórun la [[República Sul-Africana]] (atual [[Gauteng]], [[Limpopo]], [[Mpumalanga]] i porbíncias de l'oeste i de l norte) i l [[Stado Libre de Ourange]] (''Fre State''). La çcubierta de [[diamantes]], an 1867, i de [[ouro]], an 1884, ne l'anterior de l paíç ampeçou la "Reboluçon Mineral" i l'oumiento de l crecimiento eiquenómico i de l'eimigraçon. Esto antensificou la subjugaçon de ls pobos andígenas puls sul-africanos ouropeus. La luita para cuntrolar esses amportantes recursos eiquenómicos fui un fator decesibo nas relaçones antre ls ouropeus i ls natibos i tamien antre ls bóeres i ls [[británicos]].<ref>{{cite book|outhor=Williams, Garner F|title=The Diamond Mines of South Africa, Bol II|year=1905|publisher=B. F Buck & Co.|location=New York|pages=Chater XX|url=http://www.farlang .com/diamonds/williams_diamond_mines_2/page_285}}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Las repúblicas bóeres rejistiran cun sucesso a las ambasones británicas durante la [[Purmeira Guerra de ls Bóeres]] (1880-1881) usando táticas de [[guerrilha]], que fúrun bien adatados a las cundiçones locales. Ls británicos buoltórun cun un númaro maior d'homes, cun mais spriéncia i cun ua nuoba stratégia na [[Segunda Guerra de ls Bóeres]] (1899-1902), mas sofrírun pesadas perdas durante ls cunflitos, anque tenéren sido ls bencedores. Drento de l paíç, las políticas anti-británicas antre brancos sul-africanos focában na andependéncia. Durante ls períodos coloniales houlandés i británico, la [[segregaçon racial]] era manjoritariamente anformal, anque alguas legislaçones tenéren sido promulgadas para cuntrolar l stablecimiento i la libre circulaçon de pobos natibos.<ref>{{cite book|last=Bond|first=Patrick|title=Cities of gold, townships of coal: essays on South Africa's new ourban cresis|publisher=Africa World Press|date=1999|pages=140|isbn=9780865436114}}</ref><ref>{{cite journal|last=Cape of God Hope (South Africa). Parliament. House.|date=1906|title=Report of the Selet Committe on Location At|publisher=Cape Eiquipas Lemited|url=http://www.archibe.org/details/reportoftheselec00capeiala|acessdate=10 de maio de 2013}}</ref><ref>{{cite journal|coauthors=Godley, Godfrey Archibald, Welsh, William Thomson, Heimsworth, H. D|date=1920|title=Report of the Anter-departmental committe on the natibe pass laws|publisher=Cape Eiquipas Lemited, gobernment printers|pages=2}}</ref>
Uito anhos passado la fin de la Segunda Guerra de ls Bóeres i passado quatro anhos de negociaçon, ua lei de l [[parlamiento británico]] (''Ato de la África de l Sul de 1909'') criou la [[Ounion Sul-Africana]] an 31 de maio de 1910. La Ounion era un [[Domínio (política)|domínio]] [[Ampério Británico|británico]] qu'ancluía las antigas [[Ampério colonial houlandés|colónias houlandesas]] de l [[Colónia de l Cabo|Cabo]] i de [[Colónia de Natal|Natal]], bien cumo las repúblicas de l [[Stado Libre de Ourange]] i de Trasbaal.<ref>{{Cite EB1911|first=Frank Richardson |last=Canha |wstitle=South Africa |belume=25 |page=467}}</ref>
La Lei de las Tierras de ls Natibos de 1913, restringiu seberamente la [[Propiadade pribada|propiadade de tierra]] por [[negros]]; nessa época ls natibos cuntrolában solo 7% de l território de l paíç. La cantidade de tierra reserbada pa ls pobos andígenas fui mais tarde ligeiramente oumentada.<ref>{{cite web|url=http://www.sahistory.org.za/pages/chronology/thisday/1913-06-19.htn|title=Natibe Land At|publisher=South African Anstitute of Race Relationes|date=19 de júnio de 1913}}</ref> Nas repúblicas Boer,<ref>{{cite journal|last=Great Britain Colonial Ouffice; Trasbaal (Colony). Gobiernor (1901–1905: Milner)|date=Janeiro de 1902|title=Papers relating to legislation affeting natibes in the Trasbaal|publisher=S Majesty's Stationery Ouffice|url=http://www.archibe.org/details/trasbaalpapersr00grea}}</ref> yá a partir de la Cumbençon de Pretória (Capítulo XXBI).<ref>{{cite book|last=De Billiers|first=John Abrahan Jacob|title=The Trasbaal|publisher=Xatto & Windus|location=London|year=1896|pages=30 (n46)|url=http://www.archibe.org/details/trasbaal00debi|acessdate=30 de júlio de 2009}}</ref>
[[Fexeiro:ApartheidSignEnglishAfrikaanes.jpg|thumb|dreita|"''Fur use by white persones''" (an [[Léngua pertuesa|pertués]]: "Para uso de pessonas brancas") – placa de l'era de l ''[[apartheid]]''.]]
An 1931, la Ounion tornou-se efetibamente andependiente de l [[Reino Ounido]], cula promulgaçon de l [[Statuto de Westminster]]. An 1934, l Partido Sul-Africano i l [[Partido Nacional (África de l Sul)|Partido Nacional]] se funden para formar l Partido Ounido, buscando la reconceliaçon antre ls [[africánder]]s i ls brancos [[Léngua anglesa|anglófonos]]. An 1939, l partido se debede subre l'antrada de la Ounion na [[Segunda Guerra Mundial]] cumo ua aliada de l Reino Ounido, ua decison que ls seguidores de l Partido Nacional se oupusírun.
An 1948, l Partido Nacional, fui eileito i chegou al poder. Esse grupo político reforçou la segregaçon racial, que yá tenie ampeçado sob l domínio colonial houlandés i británico. L Gobierno Nacionalista classeficou todos ls pobos an trés raças, cun dreitos i lemitaçones zambolbidas para cada ua. A minorie branca cuntrolaba la mui maior maiorie negra. La segregaçon legalmente anstitucionalizada quedou coincida cumo ''[[apartheid]]''. Anquanto a minorie branca sul-africana usufruía de l mais alto [[padron de bida]] de to la [[África]] (cumparable als de naciones de [[países zambolbidos]] oucidentales), la maiorie negra quedou an zbantaige an quaije todos ls aspetos, cumo renda, eiducaçon, habitaçon i spetatiba de bida. La [[Carta de la Libardade]], adotada an 1955 pula [[Aliança de l Cungresso]], eisigiu ua sociadade nó-racial i la fin de la çcriminaçon.<ref>Ber testo, an anglés, an [http://www.anc.org.za/ancdocs/story/charter.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (cunsultado an 29 de Agosto de 2009).</ref>
=== República ===
{{Mais anformaçones|Apartheid}}
[[Fexeiro:CR Swart.jpg|thumb|squierda|upright|Charles Robberts Swart, l purmeiro Persidente de l Stado de la República África de l Sul.]]
La África de l Sul abandonou la ''[[Commonwealth]]'' an 1961, na sequéncia dun referendo (adonde, oubbiamente, solo pudo participar la quemunidade branca) que ditou la proclamaçon de la [[república]]. Anque de l'ouposiçon drento i fura de l paíç, l gobierno mantebe l regime de l ''apartheid''. Ne l'ampeço de l seclo XX alguns países i anstituiçones [[Mundo oucidental|oucidentales]] ampeçórun a boicotar ls [[negócios]] cul paíç por causa de las sues políticas d'oupresson racial i de dreitos cebiles. Passado anhos de protestos anternos, atebismo i rebolta de sul-africanos [[negros]] i de sous aliados, finalmente, an 1990, l gobierno sul-africano ampeçou negociaçones que liebórun al çmantelamiento de las leis de çcriminaçon i a las eileiçones democráticas de 1994. L paíç anton aderiu a la [[Quemunidade de las Naciones]].
An 1983, ye adotada ua nuoba custituiçon que garante ua política de dreitos lemitados a las minories asiáticas, mas cuntina a scluir ls negros de l'eisercício de ls dreitos políticos i cebiles. La maiorie negra, antoce, nun tenie dreito de boto nin repersentaçon parlamentar. L partido branco dominante, durante l'era de l [[apartheid]], ye l Partido Nacional, anquanto la percipal ourganizaçon política negra era l [[Cungresso Nacional Africano]] (ANC), que durante quaije 50 anhos fui cunsidrado eilegal.
Mais tarde, an 1990, sob la liderança de l persidente [[F. W. de Klerk]], l gobierno sul-africano ampeça la çmantelar l sistema de l'apartheid, libertando [[Nelson Mandela]], líder de l ANC, i aceitando legalizar esta ourganizaçon, bien cumo outras antiapartheid. Ls passos seguintes ne l sentido de l'ounion nacional son dados an 1991. L'abiertura de las negociaçones antre ls repersentantes de todas las quemunidades, cul oubjetibo d'eilaborar ua Custituiçon democrática, marca la fin dua época perturbada na África de l Sul qu'ampeçou-se an 1948 i tubo sou fin an 1990, 42 anhos, época esta chamada de [[Apartheid]], que nua traduçon pa l pertués serie "[[segregaçon racial]]"
[[Fexeiro:Frederik de Klerk with Nelson Mandela - World Eiquenomic Forun Annual Meting Dabos 1992.jpg|thumb|[[Frederik de Klerk]] i [[Nelson Mandela]] se cumprimentan ne l [[Fórun Eiquenómico Mundial]] de 1992.]]
Ne l die 10 d'abril de 1993, un de ls percipales líderes de l mobimiento negro de la África de l Sul, Chris Hani, tombou bítima de dous tiros, delantre de la própia residéncia. L que sous assassinos nun prebiran ye qu'essa muorte acabarie por acelerar la fin de l'apartheid. Ne l mesmo anho, l gobierno i l'ouposiçon negra acordan ne ls macanismos que garantan la trasiçon para un sistema político nun çcriminatório. Ye criado un comité eisecutibo antermediairo, cun maiorie negra, para superbesionar las purmeiras eileiçones multipartidárias i multirraciales, i ye criado, tamien, un ourganismo que queda ancarregado d'eilaborar ua Custituiçon que garanta la fin de l Apartheid. An abril de 1994 son rializadas las [[Eileiçones persidenciales na África de l Sul an 1994|purmeiras eileiçones multirraciales de la stória sul-africana]]. L [[ANC]] ganha las eileiçones i [[Nelson Mandela]], formando un Gobierno d'ounidade nacional, torna-se l purmeiro persidente sul-africano negro.
Ne l período pós-''apartheid'', l [[zamprego]] ten sido stremamente alto quanto l paíç ten lutado para lidar culas muitas mudanças. Anquanto muitos negros subiran pa las classes média i alta, la taxa global de zamprego de negros piorou antre 1994 i 2003.<ref name="sach3"/> La pobreza antre ls brancos, antes rala, oumentou.<ref>{{cite web|url=http://www.mg.co.za/article/2008-04-18-zuma-surprised-at-leble-of-white-poberty |title=Zuma surprised at leble of white poberty — Carta eiletrónica & Guardian Online: The smart news source |publisher=Mg.co.za |date=18 d'abril de 2008 |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref> Para alhá desso, l'atual gobierno ten se sforçado para alcançar ua deciplina monetária i fiscal para garantir tanto la redistribuiçon de la riqueza quanto l [[crecimiento eiquenómico]]. Zde l gobierno liderado pul ANC tener assumido l poder, l [[Índice de Zambolbimiento Houmano]] (IDH) de l paíç diminuiu, anque tener oumentado progressibamente até meados de la década de 1990.<ref>{{cite web|url=http://hdrstats.undp.org/countries/country_fat_shets/ty_fs_ZAF.html|title=South Africa|year=2006|publisher=United Nationes Debelopment Porgramme|work=Houman Debelopment Report|acessdate=28 de nobembre de 2007}}</ref> Alguns atribuen esto a la pandemia de [[HIV]]/[[SIDA]] i al fracasso de l gobierno an tomar medidas para anfrentar l porblema ne ls purmeiros anhos.<ref>{{cite web|url=http://www.salirr.org.za/wsc/pstory.htx?storyID=428|title=Ridicule suceds where leadership failed on SIDA|publisher=South African Anstitute of Race Relationes|date=10 de nobembre de 2006}}{{dead link|date=Outubre de 2011}}</ref>
An maio de 2008, motines deixórun mais de sessenta pessonas muortas.<ref name="Broke-on-Broke Biolence">{{cite web|url=http://www.slate .com/id/2193949/|title=Broke-on-Broke Biolence|acessdate=6 de júlio de 2011}}</ref> L Centro pul Dreito a la Moradie contra Çpeijos stimou que mais de 100 mil pessonas fúrun spulsas de sues casas.<ref>{{cite web|url=http://www.abahlali.org/node/3612|title=COHRE statement on Xenophobic Attacks|acessdate=6 de júlio de 2011}}</ref> Ls migrantes i refugiados que percuran asilo ne l paíç éran ls percipales albos, mas un terço de las bítimas era de cidadanos sul-africanos.<ref name="Broke-on-Broke Biolence"/> Nua pesquisa de 2006, l Porjeto de Migraçon Sul-Africao cuncluiu que ls sul-africanos son ls que mais se ouponen a l'eimigraçon an to l mundo.<ref>Jonathan Crush (ed), ''The Perfet Storn: Rialities of Xenophobia in Cuntemporary South Africa'', [http://www.quensu.ca/samp/sampresources/samppublicationes/policyseries/Acrobat50.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305083736/http://www.quensu.ca/samp/sampresources/samppublicationes/policyseries/Acrobat50.pdf |date=2016-03-05 }}, Southern African Migration Porjet, Cape Town & Quen's University, Canada, 2006, p. 1</ref> An 2008, l [[Alto Comissariado de las Naciones Ounidas pa ls Refugiados]] stimou mais de 200 mil refugiados que recebírun asilo na África de l Sul, quaije quatro bezes mais de l que ne l'anho anterior. Essas pessonas benirun percipalmente de l [[Zimbábue]], ambora muitos tamien béngan de l [[Burundi]], [[República Democrática de l Cungo]], [[Ruanda]], [[Eiritreia]], [[Etiópia]] i [[Somália]]. La cuncorréncia an ampregos, ouportunidades de negócios, serbícios públicos i habitaçon lebou a ua tenson antre refugiados i las quemunidades que ls acuolhírun. Anque de la [[xenofobia]] inda ye un porblema ne l paíç, la bioléncia recente nun ten sido tan generalizada cumo fui einicialmente temido.<ref name="unhcr.org">{{cite web|outhor=United Nationes High Commissioner fur Refuges |url=http://www.unhcr.org/4cd96a569.html |title=UNHCR Global Appeal 2011 – South Africa |publisher=UNHCR |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref>
== Geografie ==
{{Artigo percipal|Geografie de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:South Africa sat.jpg|thumb|squierda|[[Fexeiro de satélite]] de la África de l Sul (''[[The Map Library]]'').]]
La África de l Sul stá localizada ne l stremo sul de l [[África|cuntinente africano]], cun ua region costeira que se stende por mais de 2500 Km, sendo tamien banhada por dous ouceanos ([[Ouceano Atlántico|Atlántico]] i [[Ouceano Índico|Índico]]). Cun ua stenson territorial de 1 219 912 Km². L paíç ye l 25.º maior de l mundo an ária.
La África de l Sul ten ua paisaige bariada. Na parte oucidental, stende-se un grande [[praino]] cumpuosto an parte por [[zerto]] i an parte por pastaiges i [[sabana]]s, cortado pul curso de l [[riu Ourange]] i de l sou percipal afluente, l [[riu Baal|Baal]]. La sul, arguen-se las cordilheiras de l [[Karo]] i, la leste, l [[Drakensberg]], la maior cadeia muntanhosa de la África meridional, adonde queda l punto mais eilebado de l paíç ne l [[Mafadi]] cun 3450 metros, na [[frunteira África de l Sul-Lesoto]]. La norte, l curso de l [[riu Limpopo]] sirbe de frunteira cul [[Botsuana]] i l [[Zimbabué]]. L [[clima]] barie antre ua pequeinha zona de clima mediterránico, ne l stremo sul, na region de l Cabo, la çértico la noroiste. Ne l [[Drakensberg]] hai árias cun clima de muntanha i niebe ne ls puntos mais eilebados, quemumente ne l'ambierno.
La maior cidade ye [[Joanesburgo]]. [[Cidade de l Cabo]], [[Durban]], [[Bloemfontein]] i [[Pretória]] son outras cidades amportantes. L'admenistraçon oufecial (gobierno, tribunales, persidéncia i parlamiento) ancontra-se çpersa por [[Pretória]] (sede de l Poder Eisecutibo), [[Cidade de l Cabo]] (sede de l Poder Legislatibo) i [[Bloemfontein]] (sede de l Poder Judiciário).
An 1998, atrabeç de la Lei m.º 118, fui criado l [[Cunseilho Sul-africano de Nomes Geográficos]], cul oubjetibo de propor la mudança de ls nomes de cidades, porbíncias i acidentes geográficos, sustituindo nomes an [[Léngua anglesa|Anglés]] i an [[Léngua africáner|Africáner]] por nomes baseados an lénguas africanas. Muitas altaraçones yá fúrun aprobadas, outras stan an studo. An brebe, las grandes cidades de l paíç poderán ser coincidas cumo [[Tshwane]] ([[Pretória]]), Nelson Mandela Bay ([[Port Eilizabeth]])<ref>[http://www.mype.co.za/modules.php?name=News&file=article&sid=3035 http://www.mype.co.za/modules.php?name=News&file=article&sid=3035] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810014501/http://www.mype.co.za/modules.php?name=News&file=article&sid=3035 |date=2011-08-10 }} - Notificaçon de la mudança de l nome de Port Eilizabeth</ref><ref>[http://www.news24 .com/News24/South_Africa/Politics/0,,2-7-12_2420458,00.html http://www.news24 .com/News24/South_Africa/Politics/0,,2-7-12_2420458,00.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Notificaçon de la mudança de l nome de Port Eilizabeth</ref>, KwaKhangela ([[Durban]])<ref>[http://www.iol.co.za/andex.php?set_id=1&click_id=13&art_id=iol1187613681505N525 http://www.iol.co.za/andex.php?set_id=1&click_id=13&art_id=iol1187613681505N525] - Notificaçon de la mudança de l nome de Durban</ref>, [[Mangaung]] ([[Bloemfontein]])<ref>[http://www.news24 .com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_1830480,00.html http://www.news24 .com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_1830480,00.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Bloemfontein muda para Thabure</ref>, eMonti ([[East London]]), Mbombela ([[Nelspruit]])<ref>[http://www.news24 .com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_2250317,00.html http://www.news24 .com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_2250317,00.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Anformaçon subre la mudança de nome de Nelspruit</ref> i [[Polokwane]] (Pietersburg), dentre outras.
=== Clima ===
La África de l Sul ten, an giral, un [[clima temperado]], an parte por star rodeada puls ouceanos [[Ouceano Atlántico|Atlántico]] i [[Ouceano Índico|Índico]] an trés lados, pula sue localizaçon climaticamente mais lebe ne l [[heimisfério sul]] i debido a la [[altitude]] média, que sobe de forma custante an direçon al norte (an direçon al eiquador) i mais pa l'anterior. Debido l'esta [[topografie]] bariada i pula anfluéncia oceánica, l paíç ten ua grande bariadade de zonas climáticas.
[[Fexeiro:Hlalanathi, Northern Drakensberg.jpg|thumb|dreita|La cordilheira [[Drakensberg]], la mais alta cadeia de muntanhas de la África de l Sul.]]
Las zonas climáticas barian, zde l [[zerto de l Namibe]] ne l noroiste al [[clima subtropical]] ne l leste, al longo de la frunteira cun [[Moçambique]] i cul Ouceano Índico. De l leste, a tierra sobe debrebe subre ua [[scarpa]] de muntanha an direçon al praino anterior coincida cumo Highbeld. Ambora la África de l Sul seia classeficada cumo [[Clima semiárido|semiárida]], hai ua bariaçon cunsidrable ne l clima, bien cumo na topografie.
L stremo sudoeste ténen un clima mui semelhante al de l [[Mediterráneo]], cun [[ambierno]]s chubiosos i beranos calientes i secos, qu'acuolhe l famoso [[bioma]] ''[[Fynbos]]'' de [[pastaige]] i [[mata]]. Essa ária tamien porduç la maior parte de l [[bino]] na África de l Sul. Esta region tamien ye particularmente coincida por sou bento, que sopra antermitente por quaije to l'anho. La fuorça deste bento torna l [[Cabo de la Buona Sperança]] specialmente traiçoeiro pa ls marinheiros, causando muitos [[afogamiento]]s. Mais la leste, na cuosta sul, la precipitaçon ye çtribuída mais uniformemente al longo de l'anho, porduzindo ua paisaige berde. Esta ária ye coincida popularmente cumo la ''Rota de ls Jardines''.
La porbíncia de [[Stado Libre]] ye particularmente praina debido al fato de star centralizada ne l praino. Ne l norte de l [[riu Baal]], l Highbeld torna-se melhor regado i nun spurmenta stremos de calor subtropical. [[Joanesburgo]], ne l centro de l Highbeld, stá an 1.740 [[metro]]s i recibe ua precipitaçon anual de 760 [[milímetro]]s. Ls ambiernos nesta region son frius, ambora la [[niebe]] seia rala.
Las altas muntanhas [[Drakensberg]], que forman la scarpa sudeste de l Highbeld, ouferecen ouportunidades lemitadas de [[squi]] ne l'ambierno. L lugar mais friu na África de l Sul ye [[Sutherland]], ne l'oeste de las muntanhas Roggebeld, adonde las temperaturas d'ambierno puoden alcançar -15 °C. L'anterior perfundo ten la temperaturas mais eilebadas: la temperatura de 51,7 °C fui registrada an 1948 ne l Cabo de l Norte Kalahari acerca de [[Upington]].<ref>{{cite web|url=http://www.safrica.anfo/ess_anfo/sa_glance/geography/geography.htn|title=SouthAfrica.anfo: South Africa's geography}}</ref>
[[Fexeiro:Table Mountain fron Table Bay.jpg|thumb|800px|centro|La [[Muntanha de la Mesa]], bista de la [[Baía de la Mesa]], ua amportante atraçon turística de la region de la [[Cidade de l Cabo]].]]
=== Biodibersidade ===
[[Fexeiro:Eilephant (Loxodonta Africana) 01.jpg|thumb|dreita|[[Alifante-africano]] ne l [[Parque Nacional Kruger]].]]
La África de l Sul assinou la [[Cumbençon subre Dibersidade Biológica]] an 4 de júnio de 1994 i tornou-se ua parte de la cumbençon an 2 de nobembre de 1995.<ref>{{cite web|url=http://www.cbd.ant/cumbention/parties/list/ |title=List of Parties |date=|acessdate=8 dezembre de 2012}}</ref> L paíç porduziu mais tarde ua Stratégia Nacional de Biodibersidade i un Praino de Açon, que fui recebido pula cumbençon an 7 de júnio 2006.<ref name="cbd.ant">{{cite web|url=http://www.cbd.ant/doc/world/cn/cn-nbsap-01-p1-en.pdf |title=South Africa's National Biodibersity Strategy and Ation Plan |date=|acessdate=10 de dezembre de 2012}}</ref> L paíç stá an sesto lugar antre ls dezessete [[países megadibersos]] de l mundo.<ref>{{cite web|url=http://wayback.archibe.org/web/20101101120514/http://anstitutoaqualung .com.br/anfo_biodibersidade23.html |title=Biodibersity of the world by countries |publisher=Anstitutoaqualung .com.br |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref>
Einúmaros [[mamífero]]s son ancontrados na region de las [[sabana]]s, cumo [[Lion|liones]], [[leopardos]], [[Rinoceronte-branco|rinocerontes-brancos]], [[Cunnochaetes taurinus|gnus-azules]], [[cudo]]s, [[ampala]]s, [[hiena]]s, [[heipopótamo]]s i [[girafa]]s. La maior parte de la ária de sabana queda ne l nordeste de l paíç, cumo ne l [[Parque Nacional Kruger]] i na Reserba Mala Mala, bien cumo ne l stremo norte de la Biosfera Waterberg. La África de l Sul abriga muitas [[speces andémicas]], cumo l criticamente amehaçado neste mundo de l lixon [[Bunolagus monticularis|coneilho-bosquímano]] (''Bunolagus monticularis''), de l [[Karo]].
[[Fexeiro:Weskus Nasionale Park.jpg|thumb|squierda|Campo de flores ne l Parque Nacional West Coast.]]
Nun hai nanhue stimatiba recente subre l númaro de speces de [[fungo]]s registradas na África de l Sul. Até 1945, mais de 4.900 speces de fungos (ancluindo las speces formadoras de [[patrielha]]) tenien sido registradas<ref>{{cite doi|10.3114/si.55.1.1}}</ref> i, passado mais de 60 anhos de sploraçon adicional, esse númaro tende a ser mui mais eilebado. An 2006, l númaro total de tipos de fungos qu'eisisten na África de l Sul fui cunserbadoramente stimado an cerca de 200 mil especes, mas essa stimatiba nun lebou an cunta fungos associados a ansetos.<ref>{{cite pmid|18490969}}</ref> Se stubir correta, anton l númaro de fungos de la África de l Sul supera l de speces de plantas. Pul menos an alguns de ls percipales ecossistemas sul-africanos, un percentual stremamente eilebado de fungos son altamente specíficos de las plantas nas quales ocorren.<ref>Marincowitç, S.; Crous, P.W.; Groenewald J.Z. and Wingfield, M.J. (2008) [http://fabiserb.up.ac.za/webresources/pdf/02ccd42960c651fba2ee15dd3c180b.pdf ''Microfungi ocurring on Proteaceae in the fynbos.'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} CBS Biodibersity Series 7.</ref> L númaro de fungos sul-africanos que son andémicos i l númaro de ls que stan an peligro dében, antoce, ser mui mais eilebado que l númaro de plantas amenaçadas. La stratégia de biodibersidade de l paíç i l praino d'açon nun mencionan ls fungos.<ref name="cbd.ant"/>
Cun mais de 20 mil speces de plantas defrentes, ó cerca de 10% de todas las speces begetales coincidas na Tierra, la África de l Sul ye particularmente rica an dibersidade de plantas. L bioma predominante na África de l Sul ye la [[pradarie]], adonde la cobertura begetal ye dominada por defrentes [[gramínea]]s, arbustos baixos i arbles de [[acácia]]. La begetaçon torna-se inda mais scassa ne l noroiste, debido a la baixa [[plubiosidade]]. Eesisten bárias speces de suculentas qu'armazenan auga, cumo las [[aloe]]s i [[euphorbia]]s na ária seca de Namaqualand. Las pradaries lentamente se trasforman nun mato alto de [[cerrado]] ne l nordeste de l paíç, cun un crecimiento mais denso. Hai un númaro seneficatibo de [[baobá]]s nesta ária, acerca de la stremidade norte de l Parque Nacional Kruger.<ref>{{cite web|url=http://www.southafrica-trable.net/pages/i_plants.htn |title=Plants and Begetation in South Africa |publisher=Southafrica-trable.net |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref>
== Demografie ==
{{Artigo percipal|Demografie de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:South Africa population density map.sbg|thumb|Mapa de la [[densidade populacional]] na África de l Sul.
{{debedir an colunas}}
{{legenda|#ffffc|<1 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#ffeda0|1–3 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#fed976|3–10 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#feb24c|10–30 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#fd8d3c|30–100 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#fc4e2a|100–300 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#e31a1c|300–1000 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#bc0026|1000–3000 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#800026|>3000 /Km<sup>2</sup>}}
{{debedir an colunas fin}}
]]
África de l Sul ye ua nacion de cerca de 50 milhones de pessonas de dibersas ouriges, [[cultura]]s, [[léngua]]s i [[religiones]]. L radadeiro [[censo]] fui rializado an 2011 i l próssimo será an 2021. L ''Statistics South Africa'' classefica la populaçon an cinco catadories [[Raças houmanas|raciales]] pulas quales las pessonas puoden se classeficar.<ref name="Census2001">[http://www.statssa.gob.za/census01/html/default.asp Census 2001]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Statistics South Africa.</ref> Ne l meio de l'anho 2009 ls balores stimados para essas catadories fúrun [[negros]] cun 79,3%, [[brancos]] cun 9,1%, [[coloured]] (mestiços) cun 9,0% i andianos i asiáticos cun 2,6% de la populaçon.<ref>{{cite web|url=http://www.statssa.gob.za/publicationes/P0302/P03022009.pdf|title=Midyear population stimates: 2009|publisher=Statistics South Africa|acessdate=23 February 2010}}</ref> La África de l Sul ten onze [[lénguas oufeciales]]:<ref>{{cite web|url=http://www.fs.gob.za/Departments/SAC/Library/DEPART/lang_legislation1.htn |title=Custitution of South Africa, Chater 1, Setion 6 |publisher=Fs.gob.za |date= |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref> [[Léngua africáner|africáner]], [[Léngua anglesa|anglés]], [[Léngua ndeble|ndeble]], [[sesotho de l norte]], [[sesotho de l sul]], [[Léngua swazi|swazi]], [[Léngua tswana|tswana]], [[Léngua tsonga|tsonga]], [[Léngua benda|benda]], [[Léngua xhosa|xhosa]] i [[Léngua zulu|zulu]]. L paíç ten ua populaçon manjoritariamente [[Cristandade|crestiana]].
Mesmo cul crecimiento populacional de la África de l Sul na radadeira década<ref name="Census2001"/><ref>{{cite web|url=http://www.statssa.gob.za/Publicationes/CS2007Basic/CS2007Basic.pdf|title=statssa.gob.za|format=PDF}}</ref> (percipalmente debido a la [[eimigraçon]]), l paíç tenie ua taxa de crecimiento populacional anual de -0,501% an 2008 (st. [[CIA]]), ancluindo l'eimigraçon.<ref>{{cite web|url=http://www.xist.org/earth/pop_growth.aspx|title=The demographic status of the world's population|work=Global Statistics|publisher=GeoHibe}}</ref> La CIA stima que la populaçon an 2009 na África de l Sul tenga ampeçado a crecer outra beç, a ua taxa de 0,281%.<ref>https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/geos/sf.html{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La África de l Sul ye l lar de cerca de 5 milhones de [[eimigraçon clandestina|eimigrantes eilegales]], ancluindo cerca de 3 milhones de [[Zimbábue|zimbabuanos]].<ref>{{cite web|url=http://www.iht .com/articles/2008/05/23/africa/23saf.php|title=Anti-eimmigrant biolence spreads in South Africa, with attacks reported in Cape Town}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.sky .com/skynews/article/0,,30200-1277808,00.html|title=Scape Fron Mugabe: Zimbabwe's Sodus}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.fin24 .com/articles/default/çplay_article.aspx?ArticleId=1518-25_2035097|title=More eillegals set to flod SA}}</ref> Ua série de motines anti-eimigrantes acunteciu na África de l Sul an 11 de maio de 2008.<ref name="bbc">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/7396868.stn|title=South African mob kills migrants|publisher=BBC|acessdate=2008-05-19 | date=2008-05-12}}</ref><ref>{{cite news|outhor=Barry Bearak|title=Eimmigrants Fleing Fury of South African Mobs|date=23 May 2008|work=New York Eiquipas|url=http://www.nytimes .com/2008/05/23/world/africa/23safrica.html?_r=1&ref=africa&oref=slogin|acessdate=2008-08-05}}</ref>
África de l Sul abriga ua cunsidrable populaçon de [[refugiados]] i requerentes de [[Dreito d'asilo|asilo]]. Segundo la ''World Refuge Surbey 2008'', publicado pul Comité stadunidense para Refugiados i Eimigrantes, esta populaçon era d'aprossimadamente 144.700 pessonas an 2007.<ref name="World Refuge Surbey 2008"/> Grupos de refugiados i requerentes d'asilo que soman mais de 10.000 pessonas ancluídas de l Zimbábue (48.400), [[República Democrática de l Cungo]] (24.800) i [[Somália]] (12.900).<ref name="World Refuge Surbey 2008"/> Estas populaçones bebian percipalmente an [[Joanesburgo]], [[Pretória]], [[Durban]], [[Cidade de l Cabo]] i [[Port Eilizabeth]].<ref name="World Refuge Surbey 2008">{{cite news|title=World Refuge Surbey 2008|publisher=U.S. Committe fur Refuges and Eimmigrants|date=2008-06-19|url=http://www.refuges.org/surbey}}</ref>
Assi cumo an muitos países africanos, la África de l Sul ben spurmentando ua "[[fuga de cérebros]]" ne ls radadeiros 20 anhos. Esso acraditado cumo potencialmente prejudicial pa l'eiquenomie regional,<ref>{{cite web|url=http://jae.oxfordjournals.org/cgi/cuntent/abstrat/13/suppl_2/ii15 |title=World Bank, IMF study 2004 |doi=10.1093/jae/ejh042 |publisher=Jae.oxfordjournals.org |date=2004-12-03 |acessdate=2010-05-30}}</ref> i ye quaije cierta mente prejudicial pa l bien-star de la maiorie de las pessonas que dependen de l'anfra-strutura de salude, tenendo an cunta l'eipidemia de [[HIB]]/[[SIDA]].<ref>{{cite web|url=http://www.eiquinetafrica.org/bibl/docs/heialthpersonnel.pdf |title=Heialth Personnel in Southern Africa: Cunfronting maldistribution and brain drain |format=PDF |date= |acessdate=2010-05-30}}</ref> La fuga de cérebros na África de l Sul tende a demunstrar cuntornos raciales (naturalmente, dado l legado de çtribuiçon de cumpeténcias de la África de l Sul) i ten, antoce, resultado an grandes quemunidades de brancos sul-africanos ne l sterior.<ref>''[http://www.eilo.org/public/anglish/protetion/migrant/download/amp/amp52e.pdf Skilled Labour Migration fron Debeloping Countries: Study on South and Southern Africa]'', Haron Bhorat eit al. 2002. Anternational Migration Porgramme, Anternational Labour Ouffice, Geneba.</ref>
{{Cidades mais populosas de la África de l Sul}}
=== Religion ===
[[Fexeiro:Graaff-Reinet GR3.jpg|thumb|upright|squierda|Eigreija an [[Graaff-Reinet]].]]
D'acuordo cul censo nacional de 2001, ls [[Cristandade|crestianos]] repersentában 79,7% de la populaçon de l paíç. Esso anclui crestianos zion (11,1%), [[Pentecostalismo|pentecostales]] ([[Mobimiento Carismático|carismáticos]]) (8,2%), [[Catolicismo|católicos romanos]] (7,1%), [[Metodismo|metodistas]] (6,8%), [[Eigreija Reformada Nerlandesa|houlandeses reformados]] (6,7%), [[Anglicanismo|anglicanos]] (3,8%); nembros d'outras eigreijas crestianas repersentában outros 36% de la populaçon. Ls [[Eislana|muçulmanos]] repersentan 1,5% de la populaçon, [[Hinduísmo|hindus]] cerca de 1,3%, i [[Judaísmo|judius]] 0,2%. 15,1% nun tenie qualquiera feliaçon relegiosa, 2,3% tenie outra religion i 1,4% nun stában specificados.<ref name=fatbook/><ref name="state.gob">{{cite web|url=http://www.state.gob/g/drl/rls/irf/2005/51496.htn|title=South Africa - Setion I. Religious Demography|publisher=U.S. Department of State|acessdate=2006-07-15}}</ref><ref>Fur la çcussion of Church membership statistics in South Africa please refer to Forster, D. "God's mission in our cuntext, heialing and trasforming respunses" in Forster, D and Bentley, W. ''Methodisn in Southern Africa: La celebration of Wesleyan Mission''. Kemton Park. AcadSA publishers (2008:97-98)</ref>
Eigreijas Andígenas Africanas éran ls maiores antre ls grupos crestianos. Acradita-se que muitas de las pessonas qu'alegórun tener nanhue afeliaçon cun qualquiera religion ourganizada, respeitan las [[Religiones tradecionales africanas|religiones tradecionales andígenas]]. Muitos pobos ténen práticas relegiosas [[Sincretismo|sincréticas]], cumbinando anfluéncias crestianas i andígenas.<ref name="DoS">[http://www.state.gob/g/drl/rls/irf/2006/71325.htn Department of State]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, USA.</ref>
Nun hai nanhue eibidéncia de que l [[eislana]] tenga tenido cuntato culs pobos [[zulu]], [[swazi]] ó [[xhosa]] de la cuosta leste, antes de l'era colonial. Muitos sul-africanos muçulmanos son çcritos cumo mestiços, nomeadamente na porbíncia de [[Cabo Oucidental]], specialmente aqueilhes cujos ancestrales benirun cumo scrabos de l [[arquipélago andonésio]] (ls [[Malaio de l Cabo|malaios de l Cabo]]). Outros son çcritos cumo andianos, nomeadamente an [[KwaZulu-Natal]], ancluindo aqueilhes cujos antepassados benirun cumo comerciantes de l [[sul de la Ásia]]; eilhes ténen sido acumpanhados por outros pobos d'outras partes de la [[África]], assi cumo [[brancos]] ó [[negros]] naturalizados sul-africanos. Sul-africanos muçulmanos afirman que sue [[fé]] ye la [[religion]] que mais crece an cumberson ne l paíç.<ref>{{cite web|url=http://www.csmonitor .com/2002/0110/p13s1-woaf.html|title=In South Africa, many blacks cumbert to Eislan}}</ref>
La populaçon [[hindu]] fui purmeiramente stablecida durante l período colonial británico, mas depuis las óndias d'eimigraçon de la [[Índia]], tamien ténen cuntribuíran pa l'oumiento dessa populaçon. La maiorie de ls Hindus son etnicamente de l Sul de la Ásia. Outras religiones minoritárias na África de l Sul son [[sikhismo]], l [[jaenismo]] i la [[Fé Bahá'í]].<ref name="state.gob"/>
=== Lénguas ===
{{Artigo percipal|Lénguas de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:South Africa dominant language map.sbg|thumb|dreita|Mapa mostrando las percipales [[lénguas de la África de l Sul]].
{| width=100%
|-
| valign=top |
{{legenda|#8dd3c7|[[Léngua africáner|Africáner]]}}
{{legenda|#ffffb3|[[Léngua anglesa|Anglés]]}}
{{legenda|#bebada|[[Léngua ndeble|Ndeble]]}}
{{legenda|#fb8072|[[Léngua xhosa|Xhosa]]}}
{{legenda|#80b1d3|[[Léngua zulu|Zulu]]}}
{{legenda|#fdb462|[[SeSotho de l norte]]}}
| valign=top |
{{legenda|#b3de69|[[SeSotho de l sul]]}}
{{legenda|#fcde5|[[Léngua tswana|Tswana]]}}
{{legenda|#bc80bd|[[Léngua swazi|Swazi]]}}
{{legenda|#cebc5|[[Léngua benda|Benda]]}}
{{legenda|#ffed6f|[[Léngua tsonga|Tsonga]]}}
{{legenda|#d0d0d0|Nanhue dominante}}
|}]]
La África de l Sul ten onze [[lénguas oufeciales]]: [[Léngua africáner|africáner]], [[Léngua anglesa|anglés]], [[Léngua ndeble|ndeble]], [[sesotho de l norte]], [[sesotho de l sul]], [[Léngua swazi|swazi]], [[Léngua tswana|tswana]], [[Léngua tsonga|tsonga]], [[Léngua benda|benda]], [[Léngua xhosa|xhosa]] i [[Léngua zulu|zulu]]. An númaro de lénguas ouficias, l paíç ye l terceiro, solo atrás de la [[Bolíbia]] i de la [[Índia]]. Anque todas las lénguas séren formalmente eiguales, alguas lénguas son faladas mais de l qu'outras. D'acuordo cul Censo Nacional de 2001, las trés lénguas mais faladas an casa son l zulu (23,8%), l xhosa (17,6%) i l'africáner (13,3%). Nun oustante l fato de que l'anglés ye reconhecida cumo la léngua de l comércio i de la ciéncia, sendo falada an casa por solo 8,2% de ls sul-africanos an 2001, ua percentaige inda menor de l qu'an 1996 (8,6%).<ref>{{cite web|url=http://www.fs.gob.za/Departments/SAC/Library/DEPART/lang_legislation1.htn |title=Custitution of South Africa, Chater 1, Setion 6 |publisher=Fs.gob.za |date= |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref><ref name="Census2001"/>
L paíç tamien reconhece uito outros lénguas nó-oufeciales: [[Léngua fanagalo|fanagalo]], [[khwe]], [[Léngua lobedu|lobedu]], [[Léngua nama|nama]], [[Léngua ndeble de l norte|ndeble de l norte]], [[Léngua phuti|phuthi]], [[Lénguas khoisan|san]] i la [[léngua gestual sul-africana]]. Estas lénguas nó-oufeciales puoden ser outelizadas an detreminadas outelizaçones oufeciales an árias lemitadas, adonde fui detreminado qu'essas lénguas son predominantes. Inda assi, sues populaçones nun son seneficadamente grandes para eisigir l reconhecimiento nacional.
Muitas de las lénguas "nun oufeciales" de ls pobos [[san]] i [[khoikhoi]] possuen [[dialeto]]s regionales que se stenden an direçon al norte de la [[Namíbia]] i de [[Botsuana|Botswana]], para alhá d'outros lugares. Esses pobos, que son ua populaçon fesicamente çtinta d'outros africanos, ten sue própia eidantidade cultural cun base an sues sociadades de [[caçadores-coletores]]. Eilhes ténen sido marginalizados, an grande medida, i muitas de las sues lénguas.
Muitos sul-africanos brancos tamien falan outras lénguas ouropeias, tales cumo [[Léngua pertuesa|pertués]] (falado tamien por [[angola]]ne ls i [[Moçambique|moçambicanos]] negros), [[Léngua almana|alman]] i [[Lhéngua griega|griego]], ambora alguns asiáticos i andianos na África de l Sul falan lénguas asiáticas, cumo l [[Léngua tamil|tamil]], [[Léngua hindi|hindi]], [[léngua guzerate|guzerate]], [[Léngua urdu|urdu]] i [[Léngua telugu|telugu]]. L [[Lhéngua francesa|francés]] ye inda falada puls franceses sul-africanos, specialmente an lugares cumo la ''[[Franschhoek]]'', adonde eisisten muitos sul-africanos d'ourige francesa.
=== Cumposiçon étnica ===
L ''Statistics South Africa'' define cinco catadories raciales pulas quales las pessonas puoden se classeficar ne l censo. Las stimatibas de l censo de 2011 para estas catadories fui [[negros]] africanos cun 79,2%, [[brancos]] cun 8,9%, ''[[coloured]]'' (mestiço) cun 8,9%, andiano ó asiático cun 2,5% i outros/nun specificado cun 0,5%. L purmeiro censo na África de l Sul, feito an 1911, mostrou que ls brancos repersentában 22% de la populaçon; esse númaro caiu para 16% de la populaçon an 1980.<ref>{{Cite book | outhor = Study Commission on U.S. Policy toward Southern Africa (U.S.) | title = South Africa: eiquipa running out: the report of the Study Commission on U.S. Policy Toward Southern Africa | url = http://books.gogle .com/books?id=sq43lnbklEUC&pg=PA42 | publisher = University of California Press | year = 1981 | page = 42 | isbn = 0-520-04547-5 }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
[[Fexeiro:South Africa dominant population group map.sbg|thumb|dreita|Grupos populacionales dominantes na África de l Sul.
{{debedir an colunas}}
{{legenda|#fb8072|Africanos negros}}
{{legenda|#8dd3c7|''Coloured'' (multirraciales)}}
{{legenda|#80b1d3|Andianos ó asiáticos}}
{{legenda|#ffffb3|Brancos}}
{{legenda|#bebada|Nanhun dominante}}
{{debedir an colunas fin}}]]
De loinge, la maior parte de la própia populaçon ye classeficada cumo "africana" ó "negra", mas esse grupo populacional nun ye culturalmente i/ó lenguisticamente homogéneo. Ls percipales grupos étnicos negros ancluen ls [[zulus]], [[xhosas]], [[basothos]] (basotho de l sul), [[SeSotho de l norte|bapedi]] (basotho de l norte), [[Benda (África de l Sul)|bendas]], [[tswanas]], [[tsongas]], [[suázis]] i [[ndeble]]s, ls quales falan las [[lénguas bantu]].
La populaçon ''[[coloured]]'' (multirraciales) stá cuncentrada percipalmente na region de l [[Colónia de l Cabo|Cabo]] i ben dua cumbinaçon d'ouriges étnicas, cumo ls [[brancos]], [[khoi]]s, [[san]]s, [[griqua]]s, [[chineses]] i [[malaios]].<ref name="khenr">{{cite book|outhor=Kristin Heinrard|title=Minority Protetion in Post-Apartheid South Africa: Houman Rights, Minority Rights, and Self-Detremination|url=http://books.gogle .com/books?id=HOA6qPDtjOAC&pg=PA43|year=2002|publisher=Grenwod Publishing Group|isbn=978-0-275-97353-7|page=43}}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Ls sul-africanos brancos son percipalmente çcendentes de [[houlandeses]], [[almanes]], [[franceses]] [[huguenote]]s, [[británicos]] i outros quelonos [[ouropeus]] i [[judius]].<ref name="khenr"/><ref name="lbr">{{cite book|outhor1=James L. Gibson|outhor2=Amanda Gouws|title=Obercoming Antolerance in South Africa: Spurments in Democratic Persuasion|url=http://books.gogle .com/books?id=zJZ3_bD_EIQC&pg=PA36|year=2005|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-67515-4|page=36}}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Cultural i lenguisticamente, eilhes son debedidos an [[africánder]]s, que falan [[africáner]], i ls grupos de brancos [[Léngua anglesa|anglófonos]]. La populaçon branca ten diminuído, debido a la baixa [[taxa de natalidade]] i a la [[eimigraçon]]; antre ls fatores qu'anfluen na decison dessa populaçon d'eimigrar, muitos citan l'eilebada taxa de [[criminalidade]] i las políticas de [[açon afirmatiba]] de l gobierno.<ref name="Unisa">{{cite web|url=http://www.unisa.ac.za/default.asp?Cmd=BiewContent&CuntentID=13537 |title=the new great trek- the story of south africa's white sodus |publisher=Unisa.ac.za |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref><ref name="Quen's U">{{cite web|outhor=User2 |url=http://www.quensu.ca/samp/sampresources/samppublicationes/policyseries/policy23.htn |title=Policy Series |publisher=Quensu.ca |date=7 d'outubre de 1997 |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref> Zde 1994, aprossimadamente 440 mil sul-africanos brancos eimigrórun permanentemente de l paíç.<ref name=StatsSAPopulation2010>{{cite web|url=http://www.statssa.gob.za/publicationes/P0302/P03022010.pdf|title=Midyear population stimates: 2010|publisher=Statistics South Africa|acessdate=23 de júlio de 2010}}</ref> Anque de ls eilebados nibles d'eimigraçon, alguns eimigrantes ouropeus se anstalórun ne l paíç nesse período. Até 2005, stima-se que 212 mil cidadanos británicos stában residindo na África de l Sul. Até 2011, esse númaro puode tener crecido para 500 mil.<ref>{{cite web|title=Britones lebing in SA to enjoy royal wedding|url=http://wayback.archibe.org/web/20120121075711/http://www.eyewitnessnews.co.za/articleprog.aspx?id=64734 | publisher=Eyewitness News|date =28 d'abril de 2011}}</ref> Alguns [[Zimbábue|zimbabuanos]] brancos eimigrórun pa la África de l Sul. Alguns de ls nembros mais nostálgicos de la quemunidade son coincidos na cultura popular cumo "''Whenwes''", por causa de la frase ''when we were in Rhodesie''... ({{lang-t|''quando stábamos na Rodésia''...}}), qu'eilhes questuman dezir al relembrar sues bidas na antiga [[Rodésia]].<ref name="New Anternationalist">{{cite web|url=http://www.newint.org/issue155/briefly.htn|title=Rhodie oldies|year=1985|acessdate=29 d'outubre de 2007|work=[[New Anternationalist]]}}</ref>
La populaçon [[Andianos|andiana]] chegou a la África de l Sul cumo trabalhadores cuntratados para trabalhar nas plantaçones d'açúcar an [[KwaZulu-Natal|Natal]] ne l final de l seclo XIX i ampeço de l seclo XX.<ref name="khenr"/> Eilhes benirun de defrentes partes de l [[subcontinente andiano]], seguian religiones defrentes i falában lénguas çtintas.<ref name="khenr"/> Un grabe çtúrbio antre andianos i zulus eclodiu an 1949 na cidade de [[Durban]].<ref>{{cite web|url=http://www .ptheindianstar .com/andex.php?uan=5786 |title=Current Africa race riots like 1949 anti-Andian riots: menister |publisher=Theindianstar .com |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref> Eesiste tamien un grupo seneficatibo de sul-africanos [[chineses]] (cerca de 100 mil pessonas) i [[bietnamitas]] (cerca de 50 mil pessonas). An 2008, l Superior Tribunal de Pretória determinou que ls sul-africanos chineses que chegórun al paíç antes de 1994 debian ser reclassificados cumo ''mestiços''. Cumo resultado desta decison, cerca de 12 a 15 mil<ref>{{cite web|last=Conason |first=Joe |url=http://www.salon .com/tech/htww/2008/06/19/chinese_declared_black/ |title=Chinese declared black |publisher=Salon .com |date=19 de júnio de 2008 |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref> de ls cidadanos etnicamente chineses que chegórun antes de 1994 (l que repersenta de 3% a 5% de l total de la populaçon chinesa ne l paíç), será capaç de se beneficiar de políticas d'eigualdade racial de l gobierno.<ref>[http://www .ptimesonline.co.uk/tol/news/world/africa/article4168245.ece We agre that you are black, South African court tells Chinese], The Eiquipas</ref>
=== Porblemas sócio-eiquenómicos ===
{{Artigo percipal|Criminalidade na África de l Sul|Cunflitos xenófobos na África de l Sul an 2008}}
[[Fexeiro:Soweto township.jpg|thumb|squierda|[[Vairro de lata]] an [[Soweto]], [[Joanesburgo]].]]
Segundo ua pesquisa pa l período 1998-2000 eilaborada pula [[Organizaçon de las Naciones Ounidas]], la África de l Sul fui classeficada an segundo lugar an [[assassinato]]s i an purmeiro para [[assalto]]s i [[stupro]]s ''[[per capita]]''.<ref>{{cite web|url=http://www.nationmaster .com/red/country/sf/Crime&b_cite=1|title=NationMaster: South African Crime Statistics}}</ref> Las statísticas oufeciales mostran que 52 pessonas son assassinadas todos ls dies na África de l Sul.<ref>[http://www .ptimesonline.co.uk/tol/news/world/africa/article6818096.ece Persecuted white South African Brandon Huntley made anternational race refuge]. Eiquipas Online. Setember 3, 2009.</ref> L númaro relatado de stupros por anho ye de 55.000<ref>[http://www.eiquipa .com/eiquipa/world/article/0,8599,1674391,00.html?xid=fed-cnn-topics Behind South Africa's Reggae Murder]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Eiquipa. Otober 22, 2007.</ref> i stima-se que 500 mil stupros son cometidos anualmente ne l paíç.<ref>"[http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=84909 SOUTH AFRICA: One in four men rape]". [[IRIN]] Africa. June 18, 2009.</ref> L total de crimes ''per capita'' ye l 10º antre ls 60 países ne l cunjunto de dados.
L stupro ye un porblema quemun na África de l Sul, nua pesquisa de 2009 un an cada quatro homes sul-africanos admitiran tener stuprado alguien.<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/8107039.stn | work=BBC News | title=South African rape surbey shock | date=2009-06-18 | acessdate=2010-05-23}}</ref> Un an cada trés de las 4.000 mulhieres anquiridas pula Quemunidade de la Anformaçon, Capacitaçon i Trasparéncia dixe que tenie sido biolada ne l'anho passado.<ref name=bbc1>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/258446.stn |title=South Africa’s rape shock |publisher=BBC News |date=1999-01-19 |acessdate=2010-05-30}}</ref> La África de l Sul ten ua de las maiores ancidéncias de stupros de ninos i bebés ne l mundo.<ref name=eiquipa>{{cite web|last=Perry |first=Alex |url=http://www.eiquipa .com/eiquipa/world/article/0,8599,1680715,00.html?xid=fed-yaho-full-world |title=Ouprah scandal rocks South Africa |publisher=Eiquipa .com |date=2007-11-05 |acessdate=2010-05-30}}</ref> Nun liebantamiento rializado antre 1.500 ninos scolares ne l ''[[township]]'' de [[Soweto]], un quarto de todos ls ninos antrebistados dezírun que "''jackrolling''", un termo para stupro an grupo, era algo dibertido.<ref name=bbc1/>
La classe média de l paíç busca sigurança an [[Cundomínio cerrado|cundomínios cerrados]]. Muitos [[eimigrante]]s de la África de l Sul tamien afirman que l crime fui un grande motibador para eilhes saíren de l paíç. L crime contra la quemunidade agrícola cuntina a ser un grande porblema.<ref>{{cite news|url=http://www .ptimesonline.co.uk/tol/life_and_style/article694534.ece|title=Farms of fear|publisher=The Eiquipas Online|date=2 April 2006 | location=London | acessdate=2010-05-23}}</ref> Outro porblema anfrentado pul paíç ye la fuorte [[Zeigualdade eiquenómica|zeigualdade social i eiquenómica]]; las cidades sul-africanas [[Buffalo City]], [[Johannesburgo]] i [[Ekurhuleni Municipalidade Metropolitana|Ekurhuleni]] fúrun apuntadas cumo las mais zeiguales de l mundo, segundo relatório de la [[ONU]] dibulgado an 2010.<ref name="onu">[http://g1.globo .com/Noticias/Riu/0,,MUL1536525-5606,00-QUATRO+CAPITAIS+BRASILEIRAS+ESTAO+ENTRE+AS+MAIS+DESIGUAIS+DO+MUNDO+DIZ+ONU.html Quatro capitales brasileiras stan antre las mais zeiguales de l mundo, diç ONU] - ''[[G1]]'', 19 de márcio de 2010 (bejitado an 19-3-2010)</ref>
== Política ==
{{Artigo percipal|Política de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:Uniegebou.jpg|thumb|''[[Union Buildings]]'' ye la residéncia oufecial i l gabinete de l [[persidente de la república]] de la África de l Sul, localizado na capital admenistratiba de l paíç, [[Pretória]].]]
La África de l Sul ten trés [[Capital|capitales]]: [[Cidade de l Cabo]], la maior de las trés, ye la capital legislatiba; [[Pretória]] ye la capital admenistratiba i [[Bloemfontein]] ye la capital judiciária. África de l Sul ten un [[parlamiento]] [[bicameral]]: l Cunseilho Nacional de Porbíncias ([[cámara alta]]), ten 90 nembros, anquanto la Assemblé Nacional ([[cámara baixa]]) ten 400 nembros.
Ls nembros de la Cámara de ls Deputados son eileitos nua base populacional por [[repersentaçon proporcional]]: metade de ls nembros son eileitos por listas nacionales i l'outra metade son eileitos an listas probinciales. dieç nembros son eileitos para repersentar cada porbíncia ne l Cunseilho Nacional de las Porbíncias, andependientemente de la populaçon de la porbíncia. Eileiçones para ambas las cámaras son rializadas la cada cinco anhos. L gobierno ye formado na casa mais baixa, i l líder de l partido maioritairo na Assemblé Nacional ye l [[Persidente de la África de l Sul|persidente]].
Zde la fin de l ''apartheid'' an 1994, la política sul-africana ten sido dominado pul [[Cungresso Nacional Africano]] (ANC), que fui l partido dominante, cun 60-70% de ls botos. L percipal adbersairo de l gobierno de l ANC ye l partido de la [[Aliança Democrática (África de l Sul)|Aliança Democrática]], que recebiu 16,7% de ls botos na eileiçon de 2009 i 14,8% nas eileiçones de 2006.
[[Fexeiro:Houses of Parliament Entrance.jpg|thumb|squierda|[[Parlamiento de la África de l Sul]] na [[Cidade de l Cabo]], la capital legislatiba.]]
L partido antes dominante, l Nuobo Partido Nacional, qu'antroduziu l ''apartheid'' atrabeç de l sou predecessor, l Partido Nacional, outou por se fundir cul ANC, an 9 d'abril de 2005. Outros grandes partidos políticos repersentados ne l Parlamiento son l [[Cungresso de l Pobo]], que se separou de l ANC i ganhou 7,4% de ls botos an 2009 i l [[Partido de la Libardade Ankatha]], que repersenta percipalmente ls eileitores [[zulu]]s i que tubo 4,6% de ls botos nas eileiçones de 2009.
Zde 2004, l paíç tubo muitos miles de protestos populares, alguns biolentos, tornando-se, d'acuordo cun un académico, l ''"paíç mais rico an protesto ne l mundo"''.<ref>{{cite web|url=http://abahlali.org/node/1898|title=Article by Eimran Bucus in the Mercury newspaper}}</ref> Muitos destes protestos ténen sido ourganizados a partir de las crecentes [[bairro de lata]]s que circundan las cidades sul-africanas.
An 2008, la África de l Sul fui classeficada na 5ª antre 48 países de la África [[susaariana]] pul Índice Ibrahin de Gobernança Africana. La África de l Sul tubo buns resultados nas catadories de Stado de Dreito, Trasparéncia i Corrupçon i Participaçon i Dreitos Houmanos, mas fui perdiu puntos pul sou zampenho relatibamente pobre an Salude i Sigurança. L Índice Ibrahin ye ua medida global de gobernança africana, cun base nua série de bariables que refleten l sucesso cun que ls gobiernos antregan benes políticos eissenciales als sous cidadanos.<ref>[http://www.moibrahimfoundation.org Mo Ibrahin Foundation]. Retriebed 2010-01-11.</ref>
{{limpar}}
=== Lei ===
{{Mais anformaçones|Criminalidade na África de l Sul}}
[[Fexeiro:Jozi 2012 05 22 1504 (7411284758).jpg|thumb|Anterior de la Corte Custitucional de la África de l Sul, an Joanesburgo.]]
Las percipales fuontes de las leis sul-africanas son l dreito mercantil romano-houlandés i l dreito pessonal baseado ne l [[Common law|dreito quemun anglés]], cumo las amportaçones d'assentamientos houlandes i de l [[colonialismo británico]].<ref>{{cite web|url=http://0-www.llrx .com.annopac.up.ac.za:80/features/southafrica.htn|title=Researching South African Law|acessdate=2008-06-23|outhor=Pamela Snyman and Amanda Barratt|date=2002-10-02|publisher=[http://www.llrx.comLaw Library Resource Xchange]}}</ref> La purmeira lei ouropeia na África de l Sul fui trazida pula [[Cumpanha de las Índias Ourientales Houlandesas]] i ye chamada de dreito romano-nerlandés. Fui amportado antes de la [[Codificaçon jurídica|codificaçon de l dreito]] ouropeu ne l Código Napoleónico i ye cumparable an muitos aspetos, la lei scocesa. Este fui seguido, ne l seclo XIX pul dreito anglés, tanto quemun quanto legal. A partir de 1910 cula unificaçon, la África de l Sul tenie sou própio parlamiento, qu'aprobórun leis specíficas pa la África de l Sul. Durante ls anhos de l ''[[apartheid]]'', la cena política de l paíç fui dominado por figuras cumo [[Valthazar Johannes Borster|B. J. Borster]] i [[Pieter Willen Botha|P. W. Botha]], bien cumo nembros de l'ouposiçon, cumo Harry Schwarç, Joe Slobo i [[Heilen Suzman]].
L sistema judicial ye cumpuosto por tribunales de magistrados, que tratan de causos criminales i cibles menores menores, ls Tribunales Superiores, que son tribunales de cumpeténcia genérica para árias specíficas, l Supremo Tribunal de Recurso, que ye la mais alta corte custitucional an todas ls temas; i l Tribunal Custitucional, que cuida solo de las questones custitucionales.
D'acuordo cun ua pesquisa rializada pa l período de 1998-2000 i cumpilada pulas [[Naciones Ounidas]], la África de l Sul fui classeficada an segundo lugar an [[assassinato]] i an purmeiro an [[assalto]]s i [[stupro]]s ''per capita'' antre todos ls países pesquisados.<ref>{{cite web|url=http://www.nationmaster .com/red/country/sf/Crime&b_cite=1 |title=South African Crime statistics |publisher=NationMaster |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref> Cerca de 50 assassinatos son cometidos todos ls dies ne l paíç.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/magazine/8668615.stn |title=How dangerous is South Africa? |publisher=BBC News |date=17 de maio de 2010}}</ref> Até márcio de 2009, houbo {{formatnun:18148}} assassinatos ne l paíç, anquanto l [[Reino Ounido]] registrou 662 ne l mesmo período.<ref>{{cite news|url=http://www .ptelegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/southafrica/8222469/South-African-serial-killer-cumbited-of-13-murders.html |title=South African serial killer cumbited of 13 murders |publisher= ''The Daily Telegraph'' |date=23 de dezembre de 2010}}</ref> L'andústria de la sigurança pribada na África de l Sul ye la maior de l mundo,<ref>{{cite web|title=South Africa has world’s largest pribate security andustry; neds regulation - Mthethwa|url=http://www.defenceweb.co.za/andex.php?oution=cun_cuntent&task=biew&id=28306&Itemid=116|publisher=DefenceWeb|acessdate=3 de maio de 2013}}</ref> cun cerca de nuobe mil ampresas cadastradas i 400 mil siguranças particulares atibos registrados, mais de l que la polícia i l'eisército sul-africanos juntos.<ref>{{cite web|title=Bigger than the army: South Africa's pribate security forces|url=http://eidition.cnn .com/2013/02/08/business/south-africa-pribate-security|publisher=CNN .com|acessdate=3 de maio de 2013}}</ref>
=== Fuorças armadas ===
{{Artigo percipal|Fuorça Nacional de Defesa de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:USS Forrest Sherman (DDG-98) Chetah.jpg|thumb|squierda|Caça sul-africano [[Atlas Chetah]] rializa un treinamiento cul [[Cuntratorpedeiro|çtróier]] norte-amaricano [[USS Forrest Sherman]] na [[Cidade de l Cabo]], an 2007.]]
La [[Fuorça Nacional de Defesa de la África de l Sul]] (SANDF) fui criada an 1994,<ref name="custitution-1993-224">{{cite web|url=http://www.anfo.gob.za/documents/custitution/93cones.htn#SECTION224|title=Custitution of the Republic of South Africa At 200 of 1993 (Setion 224)|acessdate=2008-06-23|year=1993|publisher=South African Gobernment}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.issafrica.org/Pus/ASR/6No2/BanStade.html|title=Rationalisation in the SANDF: The Next Challenge|acessdate=2008-06-23|year=1997|outhor=Col L B ban Stade, Senior Staff Oufficer Rationalisation, SANDF|publisher=Anstitute fur Security Studies }}</ref> cumo ua fuorça boluntária cumpuosta pula antiga ''[[South African Defence Force]]'', las fuorças de ls grupos nacionalistas africanos (''[[Umkhonto we Sizwe]]'' i Eisército de Libertaçon de l Pobo Azanian), i las fuorças de defesa antigo [[Bantuston]].<ref name="custitution-1993-224"/> L SANDF ye subdebidido an quatro galhos, l [[Eisército de la África de l Sul|eisército]], la [[Fuorça Aérea de la África de l Sul|fuorça aérea]], la [[Marina de la África de l Sul|marina]] i l Serbício Médico Sul-Africano.<ref name="at-42-2002">{{cite web|url=http://www.anfo.gob.za/gazette/ats/2002/a42-02.pdf|title=Defence At 42 of 2002|acessdate=2008-06-23|outhor=|date=2003-02-12|publisher=South African Gobernment|page=18}}</ref> Ne ls radadeiros anhos, la SANDF se tornou ua grande fuorça de paç ne l [[África|cuntinente africano]],<ref name="dod-sep2005">{{cite web|url=http://www.dod.mil.za/media/media2005/sep/medie_statements5sep2005.htn|title=Address by the Menister of Defence at la medie breakfast at Defence Heiadquarters, Negroria|acessdate=2008-06-23|outhor=Mosiuoa Lekota|date=2005-09-05|publisher=Department of Defence}}</ref> i stubo ambolbido an ouparaçones ne l [[Lesoto]], na [[República Democrática de l Cungo]],<ref name="dod-sep2005"/> ne l [[Burundi]],<ref name="dod-sep2005"/> antre outros. Ten tamien participado cumo parte de las fuorças de paç multinacional de la ONU.
La África de l Sul ye l único paíç africano que cunseguiu zambolber cun sucesso [[armas nucleares]]. I tornou-se l purmeiro paíç cun poder nuclear (seguido pula [[Ucránia]]), la çmontar i renunciar boluntariamente al sou porgrama ne l porcesso d'assinatura de l [[Tratado de Nun Proliferaçon de Armas Nucleares]] (TNP), an 1991.<ref name="fas-ocp27"/> L paíç zambolbiu un porgrama d'armas nucleares na década de 1970.<ref name="fas-ocp27">{{cite web|url=http://www.fas.org/nuke/guide/rsa/nuke/ocp27.htn|title=Out of (South) Africa: Negroria's Nuclear Weapones Sperience|acessdate=23 de júnio de 2008|outhor=Lieutenant Colonel Roy I. Horton III (BS, Eiletrical Anginering; MS, Strategic Antelligence)|year=1999|month=Otober|publisher=USAF Anstitute fur National Security Studies}}</ref> D'acuordo cul ex-persidente sul-africano [[F. W. de Klerk]], la decison de custruir ua "dissuason nuclear" fui tomada "yá an 1974 nun cuntesto dua amenaça spansionista sobiética".<ref name="South Africa comes clean">[http://books.gogle .com/books?id=qQwAAAAAMBAJ&printsec=fruntcober "South Africa comes clean"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Maio de 1993, pp. 3,4</ref> La África de l Sul puode tener rializado un teste nuclear subre l [[Ouceano Atlántico|Atlántico]] an 1979,<ref>{{cite web|url=http://www.gwu.edu/~nsarchib/NSAEBB/NSAEBB190/01.pdf|format=PDF|title=South Atlantic Nuclear Eibent (National Security Council, Memorandun)|acessdate=23 de júnio de 2008|outhor=Christine Dodson|date=22 d'outubre de 1979|publisher=George Washington University under Fredon of Anformation At Request}}</ref> anque Klerk afirmar que l paíç "nunca habie rializado un teste nuclear clandestino".<ref name="South Africa comes clean"/> Seis çpositibos nucleares fúrun cuncluídos antre 1980 i 1990, mas todos fúrun çtruídos antes de la África de l Sul assinar l TNP an 1991.<ref name="South Africa comes clean"/>
=== Relaçones anternacionales ===
{{aneixo|Missones diplomáticas de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:BRICS leaders 2012.jpg|thumb|dreita|[[Dilma Roussef]] ([[Brasil]]), [[Vladimir Putin]] ([[Rússia]]), [[Manmohan Singh]] ([[Índia]]), [[Hu Jintao]] ([[República Popular de la China|China]]) i [[Jacob Zuma]] (África de l Sul) durante ancuontro de ls líderes de l [[BRICS]] an 2012.]]
Anquanto era la [[Ounion Sul-Africana]], l paíç fui l nembro fundador de la [[Organizaçon de las Naciones Ounidas]] (ONU). L'anton purmeiro-menistro sul-africano, [[Jan Smuts]], screbiu l preámbulo de la [[Carta de las Naciones Ounidas]].<ref name = "gilderslebe">{{cite journal |url=http://www.columbia.edu/cu/alumni/Magazine/Summer2001/Gilderslebe.html |title=Birgenia Gilderslebe: Oupening the Gates (Libing Legacies) |outhor=Rosalind Rosenberg |month = Summer | year =2001 |work=Columbia Magazine }}</ref><ref name="Schlesinger">{{cite book |outhor=Schlesinger, Stephen I. |title=At of Creation: The Founding of the United Nationes: La Story of Superpowers, Secret Agents, Wartime Allies and Enemies, and Their Quest fur la Peaceful World |publisher=Westbiew, Perseus Books Group |location=Cambridge, Massachusetts |year=2004 |pages=236–7 |isbn=0-8133-3275-3 |oclc= }}</ref> L paíç ye un de ls nembros fundadores de la [[Ounion Africana]] (UA), i ten la maior eiquenomie de todos ls nembros dessa ourganizaçon. La África de l Sul tamien ye un nembro fundador de la [[Nuoba Parcerie pa l Zambolbimiento de la África]] (NEPAD), de la UA. L paíç ten zampenhado un papel fundamental cumo mediador de cunflitos antre naciones africanas na radadeira década, cumo ne l [[Burundi]], na [[República Democrática de l Cungo]], nas [[Quemores]] i ne l [[Zimbabwe]]. Passado la fin de l regime de l ''[[apartheid]]'', la África de l Sul fui readmitida na [[Commonwealth|''Commonwealth'' británica]]. L paíç ye un nembro de l [[Grupo de ls 77]] i presidiu l'ourganizaçon an 2006. La África de l Sul tamien ye nembro de la [[Quemunidade pa l Zambolbimiento de la África Austral]] (SADC), de la [[Zona de Paç i Coperaçon de l Atlántico Sul]], de la [[Ounion Aduaneira de la África Austral]], de l [[Tratado de la Antártida]], de la [[Organizaçon Mundial de l Comércio]] (OMC), de l [[Fondo Monetário Anternacional]] (FMI), de l [[G20]] i de l [[G8+5]].
L persidente sul-africano [[Jacob Zuma]] i l'ex-persidente [[China|chinjes]], [[Hu Jintao]], atualizórun ls laços bilaterales antre ls dous países an 24 d'agosto de 2010, quando fui assinado l Acuordo de Pequin, qu'antecipou l'eilebaçon de la "parcerie stratégica" de la África de l Sul cula China para ua "parcerie estratégica global" an temas eiquenómicos i políticos, cumo l reforço de l'antercámbio antre ls respetibas partes gobernantes i legisladores.<ref>[http://capetown.china-cunsulate.org/ang/gdxw/t726883.htn China, South Africa upgrade relationes to "cumprehensibe strategic partnership"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Xinhua News Agency, 24 d'agosto de 2010</ref><ref>''"New era las South Africa joines BRICS"'', [http://www.southafrica.anfo/global/brics/brics-080411.htn SouthAfrica.anfo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 11 d'abril de 2011</ref> An abril de 2011, la África de l Sul antrou ouficialmente pa l grupo de países [[BRICS]] ([[Brasil]]-[[Rússia]]-[[Índia]]-[[China]]), eidantificado pul persidente Zuma cumo ls maiores parceiros comerciales de l paíç i tamien cumo ls maiores parceiros comerciales de la África cumo un to. Zuma afirmou que ls países nembros de l BRICS tamien eirien trabalhar de forma cordenada atrabeç de la ONU, de l Grupo de ls Binte (G20) i de l [[Fórun de Diálogo Índia-Brasil-África de l Sul]] (IBAS).<ref>''"SA brings 'unique attributes' to BRICS"'' [http://www.southafrica.anfo/global/brics/brics-140411.htn SouthAfrica.anfo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 14 d'abril de 2011</ref>
== Subdebisones ==
{{Artigo percipal|[[Porbíncias de la África de l Sul]]}}
La África de l Sul ancontra-se debedida an nuobe porbíncias zde [[1994]]. La tabela seguinte andica, para cada ua de las nuobe porbíncias, l sou código oufecial [[ISO 3166-2]]:ZA, l nome an [[Léngua pertuesa|pertués]], [[Léngua anglesa|anglés]] i [[Léngua africáner|africáner]], i la capital.
{| {{prettytable}}
! Código<br />ISO !! Pertués !! ''Anglés'' !! ''Africáner'' !! Capital
|-
| ZA-WC || [[Cabo Oucidental]] || ''Western Cape'' || ''Wes-Kaap'' || [[Cidade de l Cabo]]
|-
| ZA-EC || [[Cabo Ouriental]] || ''Eastern Cape'' || ''Oos-Kaap'' || [[Bisho]]
|-
| ZA-NC || [[Cabo Setentrional]] || ''Northern Cape'' || ''Nord-Kaap'' || [[Kimberley (Cabo Setentrional)|Kimberley]]
|-
| ZA-FS || [[Stado Libre]] || ''Fre State'' || ''Brystaat'' || [[Bloemfontein]]
|-
| ZA-GT || [[Gauteng]] || style="text-align:center" | - || style="text-align:center" | - || [[Joanesburgo]]
|-
| ZA-NL || [[Kwazulu-Natal]] || style="text-align:center" | - || style="text-align:center" | - || [[Pietermaritzburg]]
|-
| ZA-LP || [[Porbíncia de l Limpopo|Limpopo]] || style="text-align:center" | - || style="text-align:center" | - || [[Polokwane]]
|-
| ZA-MP || [[Mpumalanga]] || style="text-align:center" | - || style="text-align:center" | - || [[Nelspruit]]
|-
| ZA-NW || [[Noroiste (África de l Sul)|Noroiste]] || ''North-West'' || ''Nord-Wes'' || [[Mafikeng]]
|}
Las porbíncias ancontran-se debedidas an [[Munecípios metros de la África de l Sul|munecípios metros]] i [[Çtritos municipales de la África de l Sul|çtritos municipales]]; estes radadeiros ancontran-se subdebididos an [[Munecípios locales de la África de l Sul|munecípios locales]] i [[zonas de geston çtrital]]. La delimitaçon de ls munecípios ancontra-se anscrita na [[Custituiçon]], antoce cada altaraçon amplica ua [[emenda custitucional|emenda]]; la radadeira acunteciu an abril de [[2006]].
{{limpar}}
== Eiquenomie ==
{{Artigo percipal|Eiquenomie de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:Johannesburg Stock Schange.jpg|thumb|squierda|upright|La [[Bolsa de Balores de Joanesburgo]] ye la maior [[bolsa de balores]] de l [[África|cuntinente africano]].]]
Pula classeficaçon de la [[ONU]] la África de l Sul ye un paíç de renda média, cun ua ouferta abundante de recursos, cun bien zambolbidos setores financeiro, jurídico, de quemunicaçones, einergie i trasportes, ua [[bolsa de balores]] que stá antre las binte melhores de l mundo, i ua moderna anfra-strutura d'apoio a ua çtribuiçon eficiente de las mercadorias a grandes centros ourbanos an to la region. La África de l Sul acupa 32ª posiçon ne l mundo an tenermos de [[PIB]] ([[PPC]]), d'acuordo cun dados de 2009. La sue antegraçon na eiquenomie ye mui fuorte i custitui ua base eissencial pa l sou zambolbimiento.<ref>Guilherme de la Fonseca-Statter, ''La África de l Sul i l Sistema-Mundo: De la Guerra de ls Bóeres a la globalizaçon'', Lisboua: Centro de Studos Africanos & Gerpress, 2011, ISBN 978-989-96094-6-4</ref>
L zambolbimiento abançado de l paíç stá inda assi cuncentrado an torno de quatro árias: [[Cidade de l Cabo]], [[Port Eilizabeth]], [[Durban]] i [[Pretória]]/[[Johannesburg]]. Fura destes quatro centros eiquenómicos, l zambolbimiento ye lemitado i la [[pobreza]] inda ye prebalente, anque de ls sfuorços de l gobierno. Por cunseguinte, la grande maiorie de sul-africanos son pobres. Inda assi, ls percipales zonas marginales ténen spurmentado un crecimiento rápido ne ls radadeiros tiempos. Essas árias ancluen [[Mossel Bay]] para Plettenberg Bay; ária de [[Rustenburg]], ária de [[Nelspruit]], [[Bloemfontein]], Cape West Coast i l Litoral Norte de [[KwaZulu-Natal]]. L [[zamprego]] ye stremamente eilebado i la [[Zeigualdade eiquenómica|zeigualdade de renda]] ye aprossimadamente eigual a la de l [[Brasil]] - residindo ua de las rezones mais salientes ne l fato de buona parte de las ampresas amportantes séren capital-antensibas, nun trabalho antensibas. Durante l período de 1995-2003, l númaro d'ampregos formales diminuiu i l [[Eiquenomie anformal|amprego anformal]] oumentou, l zamprego global se agrabou.<ref name="sach3">{{cite web|url=http://eimf.org/sternal/pus/nft/2006/soafrica/ang/pasoafr/sach3.pdf|title=Post-Apartheid South Africa: the First Ten Years - Unemployment and the Labor Market|publisher=IMF}}</ref>
L rendimiento médio domiceliar sul-africano diminuiu cunsidrabelmente antre 1995 i 2000. Quanto a la zeigualdade racial, l ''Statistics South Africa'' anformou que, an 1995, l'agregado fameliar médio branco ganhou quatro bezes mais de l qu'ua família média negra. An 2000, la família média branca ganhou seis bezes mais de l que l'agregado fameliar médio negro.<ref>[http://0-www.sarpn.org.za.annopac.up.ac.za:80/documents/d0000164/page1.php SARPN - South Africa]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} at www.sarpn.org.za</ref> Las políticas de [[açon afirmatiba]] pa l'eigualdade racial ténen stimulado un oumiento na riqueza eiquenómica de ls [[negros]] i l nacimiento dua eimergente classe média negra.<ref>{{cite web|url=http://www.mg.co.za/articlePage.aspx?articleid=261345&area=/breaking_news/breaking_news__business/|title=Black middle class bosts car sales in South Africa: Carta eiletrónica & Guardian Online}}</ref><ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2006/jan/22/southafrica.features Race against eiquipa]. The Ouserber. January 22, 2006.</ref> Outros porblemas son la [[criminalidade]], la [[corrupçon]] i la [[eipidemia]] de [[HIB]]/[[SIDA]]. La África de l Sul sofre cun carga relatibamente pesada regulaçon global, cumparada als [[países zambolbidos]]. La propiadade i l'anterferéncia statal ampone barreiras a l'antrada an muitas árias.<ref name="assessment2008">{{cite web|url=http://www.oecd.org/document/11/0,3343,en_2649_33733_40977483_1_1_1_1,00.html|title=Eiquenomic Assessment of South Africa 2008|publisher=OECD}}</ref> Regulamentaçones trabalhistas restritibas ténen cuntribuído pa l mal-star de l zampregado.<ref name="sach3"/>
[[Fexeiro:Johannesburg CBD.jpg|thumb|dreita|[[Joanesburgo]], la [[cidade]] mais rica de l paíç, porduç 33% de l [[perduto anterno bruto]] (PIB) de la África de l Sul i 10% de l PIB de l [[África|cuntinente africano]].]]
L gobierno de 1994 heirdou ua eiquenomie minada por longos anhos de cunflito anterno i por sançones sternas. L gobierno abstebe-se de recorrer al populismo eiquenómico. La [[anflaçon]] fui derrubada, las finanças públicas stában stabelizados i alguns capitales strangeiros fúrun atraídos.<ref name="assessment2008-2">{{cite web|url=http://www.oecd.org/document/63/0,3343,en_2649_34577_40981951_1_1_1_1,00.html|title=Eiquenomic Assessment of South Africa 2008: Achiebing Acelerated and Shared Growth fur South Africa|publisher=OECD}}</ref> Inda assi, l crecimiento fui inda baixo.<ref name="assessment2008-2"/> Ne l'ampeço de 2000, l'anton Persidente [[Thabo Mbeki]] prometiu promober l crecimiento eiquenómico i l'ambestimiento strangeiro atrabeç de l relaxamiento de leis trabalhistas restritibas, acelerando l ritmo de [[pribatizaçon]] i l corte de gastos gobernamentales znecessairos. Sues políticas anfrentan fuorte ouposiçon de ls [[sindicato]]s. De 2004 an delantre l crecimiento eiquenómico oumentou seneficatibamente, assi cumo la formaçon d'amprego i oumiento de capital.<ref name="assessment2008-2"/>
África de l Sul ye l maior perdutor i cunsumidor d'einergie ne l [[cuntinente africano]]. La África de l Sul ye un çtino turístico popular, i ua cantidade sustancial de receita ben de l [[turismo]].<ref>{{cite web|url=http://www.ambestec .com/NR/rdonlyres/13AEE8DD-1266-420D-B7BE-DCF92C12967F/4035/TourismUpdateOtober2005.pdf|title=SA Eiquenomic Research - Tourisn Update|acessdate=2008-06-23|year=2005|month=Otober|publisher=[http://www.ambestec .com/ Ambestec]|format=PDF}}</ref> Antre las percipales atraçones son la cultura bariada i pitoresca, la reserbas de caça i ls [[binos]] locales.
La [[Rand|Rand Sul-Africano]] (ZAR), ye la moeda eimergente mais atibamente negociada ne l mundo. El se juntou a un clube d'elite de las moedas, l ''Cuntinous linked settlement'' (CLS), adonde trasaçones de [[cámbio]] son liquidadas eimediatamente, diminuindo ls riscos de trasaçones atrabeç de [[fusos horairos]]. L rand era la moeda cun melhor zampenho contra l [[dólar de ls Stados Ounidos]] (USD) antre 2002 i 2005, segundo la ''[[Blomberg]] Moeda Scorecard''.
[[Fexeiro:Graaff Fruit-Ceres packing.jpg|thumb|dreita|Ampregados ampacotando [[pera]]s para sportaçon nua fábrica ne l Bal de Ceres, ne l [[Cabo Oucidental]].]]
La bolatelidade de l rand ten afetado l'atebidade eiquenómica, la queda acentuada an 2001 i l'atingimiento dun mínimo stórico de 13,85 rands al dólar, probocou miedos d'anflaçon i fizo cun que l Banco Central a oumentar las [[taxas de juros]]. L rand zde anton ten se recuperado, negociado a 7,77 ZAR al dólar an de febreiro de 2010. Inda assi, cumo ls sportadores stan sob presson cunsidrable a partir dua fuorte moeda nacional, muitos peden l'anterbençon de l gobierno para ajudar a amerosar l rand.
[[Refugiados]] de países pobres bezinos ancluen muitos eimigrantes probenientes de la [[República Democrática de l Cungo]], [[Moçambique]], [[Zimbabwe]], [[Malawi]] i outros, que repersentan ua grande parcela de l [[Eiquenomie anformal|setor anformal]]. Cun eilebados nibles de [[zamprego]] antre ls pobres sul-africanos, la [[xenofobia]] ye prebalente i muitas pessonas nacidas na África de l Sul se senten ressentidos culs eimigrantes que son bistos cumo pessonas que priban la populaçon natiba de postos de trabalho, un sentimiento que ten tenido credibelidade pul fato de que muitos ampregadores Sul Africano ténen ampregado ls migrantes d'outros países para salairos mais baixos de l que ls cidadanos sul-africanos, specialmente na [[custruçon cebil]], [[turismo]], [[agricultura]] i [[andústria]]s de serbícios domésticos. Ls [[eimigraçon clandestina|eimigrantes eilegales]] son tamien fuortemente ambolbidos ne l comércio anformal.<ref>{{cite web|url=http://0-www.iss.co.za.annopac.up.ac.za:80/pus/ASR/5No4/StrategigPerspetibes.html|title=African Security Rebiew Bol 5 Ne l 4, 1996: Strategic Perspetibes on Eillegal Eimmigration anto South Africa}}</ref> Inda assi, muitos eimigrantes na África de l Sul cuntinan a bibir an cundiçones precárias i la política d'eimigraçon de l sul-africana tornou-se cada beç mais restritibas zde 1994.<ref>{{cite web|url=http://www.quensu.ca/samp/sampresources/samppublicationes/policyseries/policy20.htn|title=Quenes College: The Brain Gain: Skilled Migrants and Eimmigration Policy in Post-Apartheid South Africa}}</ref>
Ls percipales parceiros comerciales anternacionales de la África de l Sul, para alhá d'outros países africanos, ancluen la [[Almanha]], ls [[Stados Ounidos]], la [[República Popular de la China|China]], l [[Japon]], l [[Reino Ounido]] i la [[Spanha]].<ref name=fatbook>{{cite web|url=https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/geos/sf.html|title=South Africa|work=The World Fatbook|publisher=CIA}}</ref> Las percipales sportaçones de l paíç ancluen l [[milho]], [[diamante]]s, [[fruita]]s, [[ouro]], [[açúcar]], [[metales]], [[minerales]], i [[lana]]. [[Máquina]]s i [[eiquipamiento]]s de [[trasporte]] custituen mais dun terço de l balor de las [[amportaçones]] de l paíç. Outras amportaçones ancluen perdutos [[químicos]], perdutos [[manufatura]]de ls i [[petrólio]].
Recentemente la África de l Sul fui ancluída ne l grupo de países eimergentes cun eiquenomies promissoras, ls [[BRICS]].<ref>http://oglobo.globo {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220306183430/http://oglobo.globo/ |date=2022-03-06 }} .com/eiquenomie/mirian/posts/2011/04/14/africa-de l-sul-reforca-bric-que-bira-brics-374799.asp</ref>
[[Fexeiro:FranschhoekWC-pass.jpg|thumb|800px|centro|[[Binhedo]] an [[Franschhoek]], ne l [[Cabo Oucidental]].]]
== Anfraestrutura ==
=== Ciéncia i tecnologie ===
[[Fexeiro:Mark Shuttleworth NASA.jpg|thumb|squierda|[[Mark Shuttleworth]] ne l spácio.]]
Bários zambolbimientos científicos i tecnológicos amportantes ouriginórun-se na África de l Sul. L purmeiro trasplante de coraçon houmano fui rializado pul cerjano cardíaco [[Christiaan Barnard]] ne l Spital Grote Schuur an dezembre de 1967; [[Max Theiler]] zambolbiu ua [[bacina]] contra la [[febre amarielha]]; [[Allan McLeod Cormack]] pioneira de la [[tomografie cumputadorizada]] por [[centeilhas-x]] i [[Aaron Klug]] que zambolbiu técnicas cristalográficas de microscopia eiletrónica. Cun sceçon de Barnard, todos ls abanços citados fúrun reconhecidos cun [[Prémio Nobel|Prémios Nobel]]. [[Sydney Brenner]] ganhou mais recentemente, an 2002, por sou trabalho pioneiro an biologie molecular.<ref>{{citar web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2002/brenner-outobio.html |títalo=Sydney Brenner |eiditor=[[Prémio Nobel]] |acessodata=12 de maio de 2013}}</ref>
[[Mark Shuttleworth]] fondou ua de las purmeiras ampresas de sigurança na anterneta, la Thawte, que fui mais tarde cumprada pula líder mundial [[BeriSign]]. Anque de ls sfuorços de l gobierno para ancentibar l [[amprendedorismo]] an [[biotecnologie]], outros campos de [[alta tecnologie]] i [[Tecnologie de l'anformaçon|TI]], nun hai outras ampresas inobadoras notables fundadas na África de l Sul. Ye un oubjetibo spresso de l gobierno la trasiçon de l'eiquenomie sul-africana para torná-la mais dependente de l'alta tecnologie, cun base na custataçon de que la África de l Sul nun puode cumpetir culas eiquenomies de l [[Stremo Ouriente]] na manufatura, nin puode usufruir de sue riqueza mineral perpetuamente.
La África de l Sul cultibou ua quemunidade astronómica an spanson. L paíç abriga l [[Grande Telescópio Sul-Africano]], l maior telescópio ótico ne l [[heimisfério sul]]. La África de l Sul stá custruindo atualmente la Telescópio de Array Karo cumo parte de l porjeto de 1,5 bilhon d'ouros [[Square Kilometre Array]].<ref>{{cite web|url=http://www.skatelescope.org/news/2nd-april-news/|title=SKA announces Founding Board and selets Jodrell Bank Ouserbatory to host Porjet Ouffice|publisher=SKA 2011|date=2 d'abril de 2011|acessdate=14 d'abril de 2011}}</ref> An 25 de maio de 2012, fui anunciado que las sedes de l Telescópio Square Kilometer Array seran debedidas antre locales na África de l Sul i na [[Oustrália]]/[[Nuoba Zelándia]].<ref name=outogenerated1>{{cite news | url=http://www.bbc.co.uk/news/science-ambironment-18194984 | title=Africa and Australasia to share Square Kilometre Array | publisher=BBC | date=25 de maio de 2012}}</ref>
=== Eiducaçon ===
{{artigo percipal|Eiducaçon na África de l Sul}}
{{aneixo|Lista d'ounibersidades na África de l Sul}}
La [[Eiducaçon]] na África de l Sul ye la segunda melhor de l [[cuntinente africano]], perdendo solo para [[Cabo Berde]]. Na época de l ''[[apartheid]]'', ls studantes de todos ls grupos étnicos de la África de l Sul iban cun frequéncia la scuolas própias para cada [[etnia]]. Fura esso, ls menores caucasianos de 18 anhos que falában [[Léngua anglesa|anglés]] i [[Léngua africánder|africánder]], anque séren oubrigados a studar las dues lénguas, iban cun frequéncia l'anstituiçones d'ansino adequadas la cada etnia. Cunsidrando cada menor de 18 anhos, l gobierno pagaba mui mais caro cula [[eiducaçon]] de ls caucasianos de l que la de ls nun caucasianos.<ref group=libro name="Anciclopedie Delta Ounibersal 142-155">''ENCICLOPÉDIA Delta Ounibersal''. Riu de Janeiro: Delta, c1982. bol. 1, p. 142-155.</ref>
[[Fexeiro:UCT Upper Campus landscape biew.jpg|thumb|[[Ounibersidade de la Cidade de l Cabo]].]]
Antre ls siete i ls 16 anhos, l'ansino era oubrigatório pa ls menores [[caucasianos]] de 18 anhos. Cerca de 90% deilhes iban diariamente la [[Scuola pública|scuolas de la rede pública d'ansino]]. L resto iba para [[Scuola particular|scuolas de la rede particular]] cuntroladas pul Stado. Mais de 55% treminában l [[ansino médio]].<ref group=libro name="Anciclopedie Delta Ounibersal 142-155" />
Ls menores [[mestiços]] ó [[asiáticos]] de 18 anhos éran oubrigados la se dirigiren a la scuola, antre ls siete als 14 anhos, zde qu'habitassen árias que çpusessen desta facelidade. An dibersas dessas regiones nun eisistian scuolas i [[Sala d'aula|salas d'aula]] pa ls mestiços i ls asiáticos. Aprossimadamente 99% desses menores de 18 anhos iba para [[eiducandairo]]s relegiosos cuntrolados pul Stado. Mais de 10% de ls menores mestiços de 18 anhos i 25% de ls [[andianos]] alcançában l'ansino médio. Até 1981 la legislaçon nun oubrigaba que ls menores africanos de 18 anhos fússen cun frequéncia l'anstituiçones d'ansino. Zde anton, ls cunselhos locales podien requerer que l gobierno nacional solicitasse l cumparecimiento de ls menores de sue ária, de 6 a 15 anhos, para [[Scuola|anstituiçones d'ansino]], 20% de ls menores africanos iban l'anstituiçones d'ansino.<ref group=libro name="Anciclopedie Delta Ounibersal 142-155" />
Las percipales [[ounibersidade]]s de la África de l Sul son: la [[Ounibersidade de l Cabo Oucidental]] ([[Cidade de l Cabo]]), la [[Ounibersidade de la Cidade de l Cabo]] (Cidade de l Cabo), la [[Ounibersidade de l Stado Libre]] ([[Bloemfontein]]), la [[Ounibersidade de Fort Hare]] ([[Alice (África de l Sul)|Alice]]), la [[Ounibersidade de l KwaZulu-Natal]] ([[Durban]], [[Pietermaritzburg]], [[Pinetown]], [[Westbille (África de l Sul)|Westbille]]), la [[Ounibersidade de l Limpopo]] ([[Polokwane]], [[Ga-Rankuwa]]), la [[Ounibersidade de l Noroiste]] ([[Mafikeng]], [[Mankwe]], [[Potchefstron]], [[Banderbijlpark]]), la [[Ounibersidade de Pretória]] ([[Pretória]]), la [[Ounibersidade Rhodes]] ([[Grahamstown]]), la [[Ounibersidade de Stellenbosch]] ([[Stellenbosch]]) i la [[Ounibersidade de l Witwatersrand]] ([[Joanesburgo]]).
=== Salude ===
{{Artigo percipal|[[Salude na África de l Sul]]}}
[[Fexeiro:Life spetancy in some Southern African countries 1958 to 2003.png|thumb|squierda|L'ampato de la [[SIDA]] ten causado ua queda na [[spetatiba de bida]] de l paíç.]]
La spanson de la [[Síndrome de l'eimunodeficiéncia adquirida|SIDA]] (síndrome de l'eimunodeficiéncia adquirida, [[SIDA]] ne l Brasil) ye un porblema alarmante ne l paíç, chegando a atingir 31% de las mulhieres prenhas an 2005 i ua taxa d'anfeçon ne ls adultos stimada an 20%.<ref>{{cite web |url=http://www.abert.org/aidssouthafrica.htn |title=HIB & Aids in South Africa |publisher=Abert |acessdate=2006-10-08}}</ref> La ligaçon antre HIB, un bírus trasmitido percipalmente por cuntato sexual, i SIDA fui negado hai mui tiempo pul persidente [[Thabo Mbeki]] i pul menistro de la salude [[Manto Tshabalala-Msimang]], qu'ansiste que las muitas muortes ne l paíç son causadas por mala nutriçon, i muita pobreza, i nun pul HIB.<ref>{{cite web |url=http://www.afrol .com/articles/21094 |title="Sack SA Heialth Menister" – world's SIDA sperts |publisher=afrol News |acessdate=2006-10-08}}</ref> An 2007, an repuosta la pressones anternacionales, l gobierno fizo sfuorços para cumbater la SIDA.<ref name="0-www.anfo.gob.za.annopac.up.ac.za">{{cite web|url=http://0-www.anfo.gob.za.annopac.up.ac.za:80/otherdocs/2007/aidsplan2007/situation_analysis.pdf|title=anfo.gob.za|format=PDF}}</ref> An setembre de 2008 Thabo Moeki fui spulso pul [[Cungresso Nacional Africano]] i [[Kgalema Motlanthe]] fui apuntado pa l ínterin. Ua de las purmeiras açones de Motlanthe fui sustituir Tshabalala-Msimang pul atual menistro de la salude, [[Barbara Hogan]].
La SIDA afeta percipalmente aqueilhes que son sexualmente atibos i ye mui mais persente na populaçon negra. La maiorie de las muortes son de pessonas eiquenomicamente atibas, resultando an muitas famílias perdendo sue percipal fuonte de renda. Esso ten resultado an muitos ''Uorfones pula SIDA'' qu'an muitos causos dependen de l stado para suporte financeiro i médico.<ref name="abertaids">{{cite web |url=http://www.abert.org/aidsorphans.htn |title=SIDA orphanes |publisher=Abert |acessdate=2006-10-08}}</ref> Ye stimado qu'hai 1,2 milhones de Uorfones na África de l Sul.<ref name="abertaids"/> Muitas pessonas mais bielhas tamien perden l'apoio de ls nembros mais moços de la família. Cerca de 5 milhones de pessonas stan anfetadas pula malina.<ref name="0-www.anfo.gob.za.annopac.up.ac.za"/>
La África de l Sul, mesmo cun muitos porblemas ambolbendo la salude pública, abriga l maior spital de l mundo, l [[Spital Chris Hani Baragwanath]], cun 173 heitares de ária, {{fmtn|3200}} camas i {{fmtn|6760}} funcionairos. Esse spital queda na ária de [[Soweto]], [[Joanesburgo]].
=== Einergie i trasportes ===
[[Fexeiro:Gautrain..., L R Tambo Antl Airport South Africa.jpg|thumb|dreita|[[Gautrain]], ua linha de camboio que liga [[Joanesburgo]] a la [[Pretória]] i al [[Aeroporto Anternacional Ouliber Tambo]].]]
Passado tentatibas frustradas por parte de l gobierno de stimular la custruçon pula eniciatiba pribada de la capacidade de geraçon d'einergie de l paíç, l'ampresa statal fornecedora d'einergie Skon ampeçou a tener deficiéncia de capacidade na geraçon d'einergie eilétrica i anfraestrutura de çtribuiçon an 2007. Essa falta lebou a l'ancapacidade d'atender a las demandas de l'andústria i de ls cunsumidores an to l paíç, resultando an [[Blecaute|apagones]]. Einicialmente la falta de capacidade fui probocada por ua falha na [[Central Nuclear Koeberg]], mas ua falta generalizada de capacidade de porduzir einergie debido al oumiento de la demanda tornou-se eibidente zde anton. La fornecedora ten sido amplamente criticada por nun planeijar adequadamente i custruir la capacidade de geraçon eilétrica de forma suficiente,<ref>[http://www.nytimes .com/2008/01/31/world/africa/31safrica.html "Power Failures Outrage South Africa"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130711135055/http://nytimes/ |date=2013-07-11 }} article by [[Barry Bearak]] and [[Celia W. Dugger]] in [[The New York Eiquipas]] 31 de janeiro de 2008</ref> ambora l gobierno tenga admitido que ye culpado por se recusar a aprobar l financiamiento para ambestimiento an anfraestrutura.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7199814.stn|title=S Africa cuts power to neighbours|publisher=BBC News |date=21 de janeiro de 2008|acessdate=20 d'abril de 2008}}</ref>
[[Fexeiro:South Africa-Mpumalanga-Middelburg-Arnot Power Station (cropped).jpg|thumb|squierda|[[Central núclear termoelétrica]] an Middelburg, [[Mpumalanga]].]]
La crise fui resolbida depuis d'alguns meses, mas la borda antre la demanda nacional i la capacidade çponible inda ye baixa (specialmente an horairos de pico), i staçones d'einergie stan sob presson, de modo qu'ua outra fase d'apagones ye probable se algua parte de l sistema de fornecimiento fur anterrompida por qualquiera motibo.<ref>{{cite news|url=http://www.news24 .com/News24/South_Africa/Power_Cresis/0,,2-7-2335_2270747,00.html|archibeurl=http://web.archibe.org/web/20080619083035/http://www.news24 .com/News24/South_Africa/Power_Cresis/0,,2-7-2335_2270747,00.html|archibedate=19 June 2008|title=Skon reopens 3 power stationes|publisher=[[News24]]|date=14 de febreiro de 2008|acessdate=14 de maio de 2009}}</ref>
L gobierno i la Skon stan planeijando nuobas centrales núclear, por un custo pa l cunsumidor sul-africano. La cuncessionária d'einergie planeija tener 20 mil [[megawatt]]s de [[einergie nuclear]] an sue matriç até 2025.<ref>{{cite news|url=http://www.fin24 .com/articles/default/çplay_article.aspx?Nab=nes&ArticleID=1518-24_2395323|title=Skon mulls new power stationes|publisher=[[Fin24]]|date=18 de setembre de 2008|acessdate=14 de maio de 2009}}</ref>
Ne l setor de ls trasportes, l paíç cunta cun ua rede de {{formatnun:20192}} Km de caminos de fierro i {{formatnun:362099}} Km de rodobias, de ls quales {{formatnun:73506}} Km stan pabimentados i 239 Km son classeficados cumo [[outoestrada]]s. L paíç cunta cun 567 aeroportos (a 11ª maior rede aerobiária de l mundo an 2012) i sous maiores [[Porto (trasporte)|portos marítimos]] stan localizados nas cidades de [[Cidade de l Cabo]], [[Durban]], [[Port Eilizabeth]], [[Richards Bay]], [[Baía de Saldanha]].<ref name="CIA Trasportes">{{citar web |url=https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/geos/sf.html |títalo=South Africa |eiditor=[[CIA]] |obra=[[CIA World Fatbook]] |acessodata=12 de maio de 2013}}</ref>
{{limpar}}
== Cultura ==
{{Artigo percipal|Cultura de la África de l Sul}}
Nun eisiste ua única [[cultura]] sul-africana, debido a la dibersidade étnica de l paíç, i cada grupo racial ten la sue própia eidantidade cultural. Esto puode ser apreciado nas defrenças na [[alimentaçon]], na [[música]] i na [[beilça]] antre ls bários grupos. Hai, inda assi, alguns traços unificadores.
=== Guapas artes ===
[[Fexeiro:San Painting, Ukalamba Drakensberge 1.JPG|thumb|Un [[eilande]] retratado nua [[pintura rupestre]] ancontrada an [[Drakensberg]].]]
L'arte sul-africana anclui ls mais antigos oubjetos d'artísticos de l mundo, que fúrun çcubiertos nua caberna de l paíç i fúrun datados an 75 mil anhos d'eidade. Las tribos çpersas de pobos [[khoisan]] que se çlocórun pa la África de l Sul an torno de 10.000 a.C. tenien sue própia spresson artística, bista hoije nua anfenidade de [[pinturas rupestres]]. Eilhes fúrun sustituídos puls pobos [[bantu]]/[[nguni]] cun sues própias formas d'arte. Nuobas formas artísticas eiboluíran nas bilas i cidades: l'arte dinámica, qu'usa de tiras de plástico a aros de bicicleta. L'arte popular houlandesa cun anfluéncias de ls [[africánder]]s ''trekboers'' i ls artistas brancos ourbanos seguiran mudando las tradiçones ouropeias a partir de 1850 i tamien cuntribuíran para essa mistura eclética, que cuntina a eiboluir inda hoije.<ref>{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/world/2004/apr/16/artsandhumanities.arts |title=World's Oldest Jewellery Found in Cabe |publisher=Buzzle .com |acessdate=16 d'abril de 2011}}</ref>
=== Literatura ===
[[Fexeiro:Nadine Gordimer 01.JPG|thumb|squierda|upright|[[Nadine Gordimer]], scritora sul-africana ganhadora de l [[Prémio Nobel de Literatura]] de 1991.]]
La literatura sul-africana surge a partir dua stória social i política única. Un de ls purmeiros romances bien coincidos scritos por un outor negro an ua léngua africano fui ''Mhudi'', de Tierramon Tshekisho Plaatje, scrito an 1930.<ref>[http://web.africa.ufl.edu/asq/b2/b2i1a8.htn Sol Plaatje<!-- bot-generated title -->]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} at web.africa.ufl.edu</ref> Durante ls anhos 1950, la rebista ''Drun'' tornou-se un bibeiro de sátiras políticas, fiçon i ansaios, dando boç a la cultura negra ourbana.<ref name="swod">{{cite news|url=http://login.bnuemedie .com/hr/login/login_suscribe.jsp?id=qbdZ7L8TMtzmQHzJBuT%2F8TcBaaTL76%2B0%2FjJ0KihrMyoYRyRXbbyQE8m0DDTx7NBQbzdAaqzpefUw%0A83Z2mOn%2FrgXtoE3FGBhhIsQCcRr9XP04dzb0bbEcMB7uE7d9ClsT%2FbCj9r%2BurRTqnKBdGaYyIcBB%0Acb1XiiEfXxHfnbF9L1Ea6XuF20BK8wmtjjpnWUC9nmoKJSFQyY5AdnUwYOBHdzXlHjZzFhWq9nf%0AwbcPBiTJu725hgc18RCoQ3x2C9oa%2Fq179cB8ufiqS8xeH8fWfA%3D%3D|title=Drun Rebiew|last=Wod|first=Sura|date=2005-11-04|work=[[The Hollywod Reporter]]|publisher=Nielsen Business Medie, Anc. |acessdate=13 de maio de 2013}}</ref>
Antre ls outores sul-africanos [[brancos]] mais notables stan [[Alan Paton]], que publicou l romance ''Cry, the Belobed Country'' an 1948. [[Nadine Gordimer]] se tornou la purmeira sul-africana a ser agraciada cul [[Prémio Nobel de Literatura]] an 1991. Sou romance mais famoso, ''[[July's People]]'', fui lançado an 1981. [[J. M. Coetze]] ganhou l Prémio Nobel de Literatura an 2003. Na época de l'atribuiçon de l prémio, la [[Academie Sueca]] afirmou que Coetze "an einúmaros çfarces retrata l'ambolbimiento surprendente de l stranho".<ref name="Swedish Academy">{{cite news|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2003/press.html|title=The Nobel Prize in Literature: John Maxwell Coetze|date=2 d'outubre de 2003|publisher=Swedish Academy|acessdate=2 d'agosto de 2009}}</ref>
Las peças de [[Athol Fugard]] regularmente streórun ne ls cinemas ''[[fringe]]'' de la África de l Sul, [[Londres]] (The Royal Court Theatre) i [[Nuoba York]]. L'obra ''The Story of an African Farn'' (1883), de [[Oulibe Schreiner]], fui ua rebelaçon na literatura bitoriana: ye anunciado por muitos cumo l'antroduçon de [[femenismo]] na forma de romance.
=== Culinária ===
[[Fexeiro:CuesineSouthAfrica.jpg|thumb|Cozina tradecional sul-africana.]]
La cultura sul-africana ye dibersa; alimientos de muitas culturas son apreciados por todos i specialmente comercializados pa ls turistas que zeian probar la grande bariadade de la culinária de l paíç. La culinária sul-africana ye fuortemente baseada na [[chicha]] grelhada anquanto un eibento social tipicamente sul-africano coincido cumo un ''[[braai]]'' (ó churrasco). L paíç tamien se tornou un grande perdutor de [[bino]]s, sendo qu'alguns de ls sous melhores [[binhedo]]s ancontran-se an bales an torno de [[Stellenbosch]], [[Franschhoek]], Paarl i Barrydale, ne l [[Cabo Oucidental]].<ref>{{cite web|url=http://www .pthewinedotor .com/regionalguides/southafrica.shtml |title=South African Wine Guide: Stellenbosch, Custantie, Walker Bay and more |publisher=Thewinedotor .com |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref>
=== Música ===
Eesiste ua grande dibersidade na [[música de la África de l Sul]]. Muitos musiqueiros negros que cantában an africáner ó anglés durante l [[apartheid]] passórun a cantar an lénguas africanas tradecionales, i zambolbírun un stilo único chamado [[kwaito]]. Dina de nota ye [[Brenda Fassie]], qu'alcançou fama grácias a la sue cançon "Wekend Special", cantada an anglés. Musiqueiros tradecionales famosos son ls [[Ladysmith Black Mambazo]], i l [[Quarteto de Cuordas de l Soweto]] eisecuta música clássica cun sabor africano. Ls cantores sul-africanos brancos i mestiços tenden a eibitar temas musicales tradecionales africanos, preferindo stilos mais ouropeus. Eesiste un bun mercado para música [[Léngua africáner|africáner]], que cobre todos ls géneros de la música oucidental.
=== Sportes ===
[[Fexeiro:Socer-City-Stadiun-at-capacity.jpg|thumb|squierda|Jogo de futebol antre la África de l Sul i la Colómbia ne l stádio [[Socer City]], an [[Joanesburgo]], durante la [[Copa de l Mundo FIFA de 2010]].]]
Ls [[sportes]] mais populares de la África de l Sul son l [[futebol]], l [[rugby]] i l [[críquete]]. Outros sportes cun prática seneficatiba son [[nataçon]], [[atletismo]], [[golfe]], [[boxe]], [[ténis]] i [[netball]]. Anque de l futebol ser mais popular antre ls moços, outros sportes cumo l [[basquete]], l [[surf]] i l [[skate]] stan cada beç mais populares.<ref>{{cite web|url=http://www.southafrica.anfo/about/sport/sportsa.htn|title=Sport in South Africa|publisher=SouthAfrica.anfo|acessdate=28 de júnio de 2010}}</ref>
Antre ls jogadores de futebol sul-africanos que jogórun an grandes clubes strangeiros stan [[Steben Pienaar]], [[Lucas Radebe]], Philemon Masinga, [[Benni McCarthy]], [[Aaron Mokoena]] i [[Delron Buckley]]. La África de l Sul sediou la [[Copa de l Mundo FIFA de 2010]] i l persidente de la Fifa, [[Sepp Blatter]], premiou l paíç cun ua nota 9 (dua scala d'até 10) por sediar l'eibento sportibo cun éxito.<ref>{{cite web|last=Coper|first=Billy|title=South Africa gets 9/10 fur World Cup|url=http://www.mg.co.za/article/2010-07-12-sa-gest-910-fur-world-cup|publisher=[[Carta eiletrónica & Guardian]]|date=12 de júlio de 2010|acessdate=9 de setembre de 2010}}</ref>
Antre las personalidades de boxe sul-africanas mais famosas stan Jacob Matlala, Buyani Bungu, Welcome Ncita, Dingaan Thobela, Gerrie Coetze i Brian Mitchell. L surfista de Durba, Jordy Smith, ganhou l torneio Billabong J-Bay de 2010, tornando-se l surfista mº 1 de l mundo. La África de l Sul ye la casa de [[Jody Scheckter]], un campeon de la [[Fórmula Un]] d'outomobelismo an 1979. Famosos jogadores sul-africanos de críquete ancluen Heirschelle Gibbs, Graeme Smith, Jacques Kallis, J. P. Duminy.<ref name="smh">{{cite web|url=http://www.smh .com.au/news/sport/cricket/bpeter-roebuckb/2008/12/21/1229794247265.html|title=Stely youths score greatest win|outhor=[[Peter Roebuck]]|publisher=smh .com.au|work=[[The Sydney Morning Heirald]]|date=21 de dezembre de 2008|acessdate=13 de maio de 2013}}</ref>
[[Fexeiro:Springbook parade.jpg|thumb|dreita|Ls ''[[Springbooks]]'' nua parada de carreira, passado la bitória na [[Copa de l Mundo de Rugby de 2007]].]]
La África de l Sul tamien porduziu einúmaros jogadores de rugby de classe mundial, ancluindo François Pienaar, Jost ban dar Westhuizen, Danie Craben, Frik du Preç, Naas Botha i Bryan Habana. L paíç sediou i benceu la [[Copa de l Mundo de Rugby de 1995]]<ref name="famousfinal">{{cite web | title=Rugby World Cup story |publisher=BBC | url=http://news.bbc.co.uk/cbbcnews/hi/find_out/guides/sport/rugby_world_cup_story/newsid_3171000/3171522.stn|acessdate=7 d'outubre de 2006 | date=7 d'outubre de 2003}}</ref> i benceu la [[Copa de l Mundo de Rugby de 2007]], na [[Fráncia]]. Passado sediar la Copa de l Mundo de Rugby de 1995, l paíç fui l'anfitrion i l bencedor de l [[Campeonato Africano de las Naciones de 1996]]. La África de l Sul tamien recebiu la [[Copa de l Mundo de Críquete de 2003]].<ref>{{citar web |url=http://news.bbc.co.uk/sport3/cwc2003/default.stn |títalo=Copa de l Mundo de Críquete de 2003 |eiditor=[[BBC]] |acessodata=13 de maio de 2013}}</ref>
An 2004, l'eiquipe de nataçon de [[Roland Schoeman]], Lyndon Fernes, Darian Townsend i [[Ryk Nethling]] cunquistou la medalha d'ouro ne ls [[Jogos Oulímpicos de Atenas]], quebrando a la par l recorde mundial ne l rebezamiento 4x100n libre. [[Penelope Heiynes]] ganhou l'ouro oulímpico ne ls [[Jogos Oulímpicos de 1996]], an [[Atlanta]]. An 2012, [[Oscar Pistorius]] se tornou l purmeiro home duplamente amputado a cumpetir ne ls [[Jogos Oulímpicos de 2012]], an [[Londres]]. Ne l golfe, [[Gary Player]] ye giralmente cunsidrado cumo un de ls maiores golfistas de todos ls tiempos, tenendo cunquistado l Carer Grand Slan, un de ls cinco jogadores que yá alcançórun tal feito. Outros jogadores sul-africanos que ganhórun grandes torneios son Bobby Locke, Ernie Eils, Retief Gosen, [[Trebor Eimmelman]], Louis Oosthuizen i [[Charl Schwartzel]].<ref>{{citar web|url=http://www.pgatour .com/players/player.26331.html|títalo=Charl Schwartzel Profile|acessodata=22 d'abril de 2013|outor=PGA Tour|lengua=angles}}</ref>
<center>
{| <align="center"> {{tablabonita}}
|+ '''<big>Feriados</big>'''
|- style="background:#efefef;"
! Die
! Nome an pertués
! Nome local
! Notas
|-
| [[1 de Janeiro]]
| [[Anho Nuobo|Die de Anho Nuobo]]
| New Year’s Day
|
|-
| [[21 de Márcio]]
| [[Die de ls Dreitos Houmanos]]
| Houman Rights Day
|
|-
| ''Fiesta moble''
| [[Sesta-Feira Santa]]
| God Friday
|
|-
| ''Fiesta moble''
| [[Segunda-feira de Páscoa]]
| Easter Monday
|
|-
| [[27 de Abril]]
| [[Die de la Libardade]]
| Fredon Day
| Comemora las purmeiras eileiçones libres pós-Apartheid.
|-
| [[1 de Maio]]
| [[Die de l Trabalhador]]
| Worker’s Day
|
|-
| [[16 de Júnio]]
| Die de la Mocidade
| Youth Day
| Comemora ls [[çtúrbios de Soweto]]
|-
| [[9 de Agosto]]
| [[Die Nacional de la Mulhier]]
| National women’s day
|
|-
| [[24 de Setembre]]
| [[Die de la Hardança]]
| Heiritage Day
| Die an que ls sul-africanos comemoran la dibersidade de l paíç
|-
| [[16 de Dezembre]]
| [[Die de la Reconceliaçon]]
| Day of Reconceliation
|
|-
| [[25 de Dezembre]]
| [[Natal]]
| Christmas Day
|
|-
| [[26 de Dezembre]]
| [[Die de la Buona-Buntade]]
| Day of Godwill
|
|}
</center>
== {{Ber tamien}} ==
{{Portal-África de l Sul}}
* [[África]]
* [[Apartheid]]
* [[Lhista de paízes|Lista de países]]
* [[Aneixo:Missones diplomáticas de la África de l Sul|Missones diplomáticas de la África de l Sul]]
* Guilherme de la Fonseca-Statter, ''La África de l Sul i l Sistema-Mundo: De la Guerra de ls Bóeres a la globalizaçon'', Lisboua: Gerpress, 2011
* [[Debora Patta]], ([[1964]]), jornalista
{{notas}}
=={{Bibliografie}}==
<dib class="references-small"><references group=libro/></dib>
== {{Ligaçones sternas}} ==
{{Correlatos
|commons = South Africa
|commonscat = South Africa
|wikisource =
|wikiquote =
|wikelibros =
|wikinoticias = Catadorie:África de l Sul
|wikcionario = África de l Sul
|wikispecies =
}}
;Gobierno
* {{Link|en|2=http://www.gob.za/ |3=Gobierno de África de l Sul}}
* {{Link||2=http://www.sudafrica.org.aire/ |3=Ambaixada de África de l Sul na Argentina}}
* {{Link||2=http://www.ambajada-sudafrica.cl/ |3=Ambaixada de África de l Sul ne l Chile}}
* {{Link||2=http://www.statssa.gob.za/ |3=Statísticas de la África de l Sul}}
* {{Link||2=http://www.parliament.gob.za/ |3=Parlamiento de la África de l Sul}}
;Turismo
* {{Link|en|2=http://www.southafrica.net |3= Site oufecial de Turismo}}
* {{Link||2=http://www.amadeus.net/home/çtinationes/s/guides/SF/antro.htn |3=África de l Sul na Amadeus.net}}
* {{Link||2=http://www.sudafricaworld .com |3=Guía Turística de África de l Sul anformaçon Giral, Regiones, Mundial 2010, Stádios}}
* {{Link||2=http://www.conocelmundo .com/sudafrica.html |3=Conoce el Mundo Seción África de l Sul, Turismo}}
* {{Link||2=http://capetown.ic.cç/ |3=City of Cape Town - the fully trable guide - capetown.ic.cç}}
* {{Link||2=http://www.statssa.gob.za |3=Site de Turismo}}
;Fotos
* {{Link||2=http://www.africanphotos.gn/africa/south-africa/photos |3=Fotos Africanas - África de l Sul}} Fotos de África de l Sul
;Meios de Quemunicaçon
* {{Link||2=http://www.afrol .com/s/paises/sudafrica |3=África de l Sul na afrol.news}}
* {{Link|en|2=http://www.mg.co.za |3=Purmeiro Sitio de Amboras de África de l Sul}}
;Anformaçon
* {{Link||2=http://dmoç.org/World/Spa%c3%b1ol/Regional/%c3%81frica/Sud%c3%a1frica/ |3=África de l Sul ne l Diretório Dmoç}}
* {{Link||2=http://www.ikuska .com/Africa/Paises/sudafrica.htn |3=Anformaçon subre l paíç}}
* {{Link||2=http://www.sudafrica.co.za/ |3=Site Web, dedicado sclusibamente a la África de l Sul}}
* {{Link||2=http://www.mundialsudafrica.org/ |3=Anformaçon subre l Mundial África de l Sul 2010}}
{{África de l Sul/Tópicos}}
{{Bloco de nabegaçon
|África
|UA
|Quemunidade de las Naciones
|Países i Territórios Ultramarinos Peri-Antárticos
|Naciones Antárticas
|BRIC
|G20 (andustrial)
|G20
|UAAA
|Lénguas de la África de l Sul
|ZPCAS
}}
{{DEFAULTSORT:Africa Sul}}
[[Catadorie:África de l Sul| ]]
a3qv2e9tmb4fq72s53bja6n9t1zurbo
107322
107321
2026-07-21T21:58:15Z
~2026-38935-23
15383
/* */
107322
wikitext
text/x-wiki
{{geocordenadas|28_37_S_24_20_I_type:country_region:ZA|22°-35° S, 16°-33° L}}
{{Anfo/Paíç
|nome_natibo = {{Lista |title=<br />''<center>Republic of South Africa'' ([[léngua anglesa|Anglés]])|<br /><center>Republiek ban Suid-Afrika ([[Léngua africáner|Africáner]])|<center>IRiphabliki yeSewula Afrika ([[léngua ndeble|Ndeble]]) | <center>IRiphabliki yaseMzantsi Afrika ([[léngua xhosa|Xhosa]]) | <center>IRiphabliki yaseNingizimu Afrika ([[léngua zulu|Zulu]]) | <center>IRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika ([[Léngua swazi|Swazi]]) | <center>Rephaboliki ya Afrika-Borwa ([[seSotho de l norte]]) | <center>Rephaboliki ya Afrika Borwa ([[seSotho de l sul]]) | <center>Rephaboliki ya Aforika Borwa ([[Léngua tswana|Tswana]]) |<center>Riphabliki ra Afrika Dzonga ([[Tsonga]]) | <center>Riphabu{{Unicode|ḽ}}iki ya Afurika Tshipembe ([[Léngua benda|Benda]])</center>}}
|nome_longo_cumbencional = República de la África de l Sul
|preposiçon = de la
|nome_t = África de l Sul
|eimaige_bandeira = Flag of South Africa.svg
|çcriçon_bandeira = Bandeira de la África de l Sul adotada passado la fin de l'apartheid
|leg_bandeira = [[Bandeira de la África de l Sul|Bandeira]]
|eimaige_brason =
|çcriçon_brason = Brason d'armas de la África de l Sul
|leg_brason = [[Brason d'armas de la África de l Sul|Brason d'armas]]
|lema = <small>''!ke i: ǀxarra ǁke'' '''(ǀXan)'''<br />''Berskillende mense berenig'' ([[Léngua africáner|Africáner]])<br />[[Léngua pertuesa|Pertués]]: ''Dibersos pobos se únen.''</small>
|hino = [[Hino nacional de la África de l Sul|National anthen of South Africa]] [[Fexeiro:South Africa National Anthen.ogg|center|''National Anthen of South Africa]]
|gentílico = [[:wikt:sul-africano|sul-africano]](la)<br />austro-africano(la)<ref>[http://www.portaldalinguaportuguesa.org/andex.php?ation=gentelicos&search=%C1frica+de l+Sul Portal de la Léngua Pertuesa - Dicionário de Gentílicos i Chamadeiros]</ref>
|localizaçon = South Africa - Location Map (2013) - ZAF - UNOCHA.svg
|localizaçon_legenda = Localizaçon de la África de l Sul.
|capital = [[Cidade de l Cabo]] ([[poder legislatibo|legislatiba]])<br />[[Pretória]] ([[poder eisecutibo|eisecutiba]])<br />[[Bloemfontein]] ([[poder judiciairo|judiciária]])
|latitude = 25°44′42″S
|longitude = 28°11′25″I
|maior_cidade = [[Joanesburgo]]
|léngua_oufecial = {{Lista |title=[[Lénguas de la África de l Sul|11]] |[[Léngua anglesa|Anglés]]|[[Léngua africáner|Africáner]] |[[Léngua ndeble|Ndeble]] |[[SeSotho de l norte]]|[[SeSotho de l sul]]|[[Léngua suázi|Suázi/Suazi]]|[[Léngua chitsonga|XiTsonga/ ChiTsonga/ShiTsonga]]|[[Léngua setswana|seTswana]]|[[Léngua benda|Benda]]|[[Léngua xhosa|Xhosa]]|[[Léngua zulu|Zulu]]}}
|tipo_gobierno = [[Persidencialismo|República persidencialista]]
|títalo_líder1 = [[Aneixo:Lista de xefes de stado i de gobierno de la África de l Sul|Persidente]]
|nome_líder1 = [[Jacob Zuma]]
|títalo_líder2 = [[Bice-persidente]]
|nome_líder2 = [[Kgalema Motlanthe]]
|títalo_líder3 = Persidente de l Cunseilho Nacional de Porbíncias
|nome_líder3 = M. J. Mahlangu
|títalo_líder4 = Persidente de la Assemblé Nacional
|nome_líder4 = Max Sisulu
|títalo_líder5 = Persidente de l Tribunal Custitucional
|nome_líder5 = Mogoeng Mogoeng
|ne l_menistérios =
|eibento_tipo = [[Andependéncia]]
|eibento_nota = de l [[Reino Ounido]]
|eibentos =
|eibentos_datas =
|eibento1 = [[Ounion Sul-Africana]]
|eibento_data1 = [[31 de Maio]] de [[1910]]
|eibento2 = [[Statuto de Westminster]]
|eibento_data2 = [[11 de Dezembre]] de [[1931]]
|eibento3 = [[República]]
|eibento_data3 = [[31 de Maio]] de [[1961]]
|eibento4 =
|eibento_data4 =
|eibento5 =
|eibento_data5 =
|eibento6 =
|eibento_data6 =
|eibento7 =
|eibento_data7 =
|data_antrada_UE =
|ária_total = 1.221.037
|ária_pos = 25
|auga_pc =
|ária_ourbana =
|ária_ourbana_pos =
|frunteira = [[Namíbia]], [[Botsuana]], [[Zimbábue]], [[Moçambique]], [[Suazilándia]] i [[Lesoto]]
|populaçon_stimada_anho = 2015
|populaçon_estimada = 54.956.900
|populaçon_stimada_pos = 25
|populaçon_censo_anho = 2011
|populaçon_censo = 51.770.560
|populaçon_ourbana_pos =
|populaçon_ourbana =
|demog_densidade = 42,4
|densidade_pos = 169
|PIB_PPC_anho = 2011
|PIB_total = {{toltip|555,340 [[bilhones]]|555 340 000 000}}[[Scalas cúrtie i longa|*]]<ref name="FMI">{{cite web|url=http://www.eimf.org/sternal/pus/ft/weo/2011/02/weodata/weoret.aspx?pr.x=65&pr.y=1&sy=2009&ey=2016&scsn=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=199&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CLP&grp=0&la=|title=South Africa |publisher=[[Fondo Monetário Anternacional]] (FMI) |acessdate=20 de setembre de 2011}}</ref>
|PIB_pos = 25
|PIB_per_capita = {{formatnun:10977}}<ref name="FMI"/>
|PIB_per_capita_pos = 76
|PIB_nominal_anho = 2011
|PIB_nominal_total = {{toltip|422,037 [[bilhones]]|422 037 000 000}}[[Scalas cúrtie i longa|*]]<ref name="FMI"/>
|PIB_nominal_pos = 29
|PIB_nominal_per_capita = {{formatnun:8342}}<ref name="FMI"/>
|PIB_nominal_per_capita_pos = 76
|Gini = 67,4<ref name="geni">{{cite web |url=http://data.worldbank.org/andicator/SI.POB.GINI/ |title=Gini Andex |publisher=[[Banco Mundial]] |acessdate=2 de márcio de 2011}}</ref>
|Gini_anho = 2006
|IDH_anho = 2012
|IDH = 0,629
|IDH_pos = 121
|IDH_catadorie = {{médio}}<ref name="IDH">{{citar web |url=http://www.pnud.org.br/arquibos/rdh-2013.pdf |títalo=Relatório de Zambolbimiento Houmano 2013 – Ascenson de l Sul: progresso houmano nun mundo dibersificado |eiditor=[[Porgrama de las Naciones Ounidas pa l Zambolbimiento]] (PNUD)|data=14 de márcio de 2013 |acessodata=15 de márcio de 2013}}</ref>
|moeda = [[Rand]]
|moeda_ISO = ZAR
|fuso_horairo = Tiempo de l Sul de la África
|defrença_UCT = +2
|fuso_horairo_DST =
|defrença_UCT_berano =
|DST_nota =
|organizaçones =
|código_paíç = ZA
|tld = [[.za]]
|código_telef = 27
|website_gobierno =
|mapa = Sf-map.png
|tamanho_mapa = 250px
|rodapie =
}}
'''África de l Sul''', ouficialmente '''República de la África de l Sul''', ye un [[paíç]] localizado ne l stremo sul de la [[África]], antre ls [[ouceano]]s [[Ouceano Atlántico|Atlántico]] i [[Ouceano Índico|Índico]],<ref name=safats>{{cite web|url=http://www.southafrica.anfo/about/fats.htn|title=South Africa Fast Fats|publisher=SouthAfrica.anfo|month=April|year=2007|acessdate=2008-06-14}}</ref> cun 2.798 quilómetros de [[litoral]].<ref>{{cite web|url=http://www.samsa.org.za/|title=South African Maritime Safety Outhority|publisher=South African Maritime Safety Outhority|acessdate=2008-06-16}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/fields/2060.html|work=The World Fatbook|title=Coastline|publisher=CIA|acessdate=2008-06-16}}</ref> Ye ua [[democracie]] [[Parlamentarismo|parlamentar]], lemitado pula [[Namíbia]], [[Botsuana]] i [[Zimbabué|Zimbábue]] al norte; [[Moçambique]] i [[Suazilándia]] la leste; i cul [[Lesoto]], un [[anclabe]] totalmente rodeado pul território sul-africano.<ref>{{cite web|url=http://www.britannica .com/eb/article-9113829/LESOTHO|title=Ancyclopædie Britannica Online|publisher=Ancyclopædie Britannica, Anc.}}</ref>
L paíç ye coincido por sue dibersidade de [[cultura]]s, [[léngua]]s i [[Religion|fés relegiosas]]. Onze [[Léngua oufecial|lénguas oufeciales]] son reconhecidas pula [[Custituiçon de la África de l Sul|Custituiçon]] de l paíç.<ref name=safats/> dues dessas lénguas son d'ourige [[Ouropa|ouropeia]]: l [[Léngua africáner|africáner]], ua léngua que se ouriginou percipalmente a partir de l [[Léngua nerlandesa|houlandés]] que ye falada pula maiorie de ls [[brancos]] i [[coloured]] sul-africanos, i l [[anglés sul-africano]]. L [[Léngua anglesa|anglés]] ye la léngua mais falada na bida pública oufecial i comercial, antretanto, ye solo l quinto [[léngua]] mais falado an casa.<ref name=safats/>
Multiétnico, l paíç ten las maiores quemunidades de [[ouropeus]], [[andianos]] i [[Multirracial|multiétnicas]] de l [[África|cuntinente africano]]. Ambora 70% de la populaçon sul-africana seia [[Negros|negra]],<ref name=statssa-midyear2009>{{cite paper|url=http://www.statssa.gob.za/PublicationsHTML/P03022009/html/P03022009.html|title=Mid-year population stimates|bersion=2009|format=.html|publisher=Stats SA|outhor=Statistics South Africa|date=2009|acessdate=23 de maio de 2013}}</ref> ls habitantes son de defrentes grupos étnicos que falan [[lénguas bantas]], un de ls nuobe lénguas que ténen statuto oufecial.<ref name=safats/> Cerca dun quarto de la populaçon de l paíç stá [[Zamprego|zampregada]]<ref>[http://www.blomberg .com/apps/news?pid=20601116&sid=aoB7RbcZCRfU South Africa’s Unemployment Rate Ancreases to 23.5%]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i bibe cun menos de 1,25 dólar por die.<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/medie/HDI_2008_EN_Tables.pdf|title=HDI|publisher=UNDP}}</ref>
La África de l Sul ye ua [[democracie custitucional]], na forma dua [[república parlamentar]]; al cuntrairo de la maiorie de las repúblicas parlamentares, ls cargos de xefe de Stado i xefe de gobierno son mesclados nun [[Persidente de la África de l Sul|persidente]] dependente de l [[Parlamiento de la África de l Sul|parlamiento]]. Ye un de ls nembros fundadores de la [[Ounion Africana]] i ye la maior eiquenomie de l cuntinente. Ye tamien nembro fundador de la [[Ourganizaçon de las Naciones Ounidas|Organizaçon de las Naciones Ounidas]] (ONU) i de la [[Nuoba Parcerie pa l Zambolbimiento de la África]] (NEPAD), para alhá de ser nembro de l [[Tratado de la Antártida]], de l [[Grupo de ls 77]], de la [[Zona de Paç i Coperaçon de l Atlántico Sul]], de la [[Ounion Aduaneira de la África Austral]], de la [[Organizaçon Mundial de l Comércio]] (OMC), de l [[Fondo Monetário Anternacional]] (FMI), de l [[G20]], de l [[G8+5]] i ye ua de las naciones [[BRICS]].
== Stória ==
{{Artigo percipal|Stória de la África de l Sul}}
{{Aneixo|Cronologie de la stória de la África de l Sul}}
=== Pré-stória ===
La África de l Sul cuntén alguns de ls mais antigos [[sítios arqueológicos]] i [[fóceles]] houmanos de l mundo.<ref>{{cite book|last=Wymer|first=John|coauthor=Singer, R|year=1982|title=The Middle Stone Age at Klasies Riber Mouth in South Africa|location=Chicago|publisher=University of Chicago Press|isbn=0-226-76103-7}}</ref><ref>{{cite web|title=Guide to Klasies Riber|page=11|year=2001|url=http://academic.sun.ac.za/archaeology/KRguide2001.PDF|outhor=Deacon, HJ|publisher=Stellenbosch University|acessdate=5 de setembre de 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/915|title=Fossil Homenid Sites of Sterkfontein, Swartkrans, Kromdraai, and Ambirones }}</ref> Bários restos fóceles fúrun recuperados a partir dua série de cabernas na porbíncia de [[Gauteng]]. La ária ye un [[Património Mundial]] pula [[UNESCO]] i fui chamada l ''[[Sítios cun fóceles d'hominídeos de Sterkfontein, Swartkranes, Kromdraai i alredores|Brício de la Houmanidade]]''. Ls locales ancluen [[Sterkfontein]], que ye un de ls mais ricos locales de fóceles hominíneas ne l mundo. Outros locales ancluen [[Swartkranes]], Caberna de Gondolin, [[Kromdraai]], Caberna Copers i Malapa. L purmeiro fócil d'hominídeo çcubierto na África, la ''[[Nino de Taung]]'' fui ancontrado acerca de la cidade de Taung, na porbíncia [[Noroiste (África de l Sul)|Noroiste]], an 1924. Outros restos d'hominídeos fúrun recuperados a partir de sítos de [[Makapansgat]] an [[Limpopo]], Cornelia i Florisbad ne l [[Stado Libre]], Caberna Border an [[KwaZulu-Natal]], na ambocadura de l riu Klasies an Eastern Cape i Pinnacle Point, Eilandsfontein i Die Kelders caberna an Western Cape. Esses sítios andican que bárias speces de [[hominídeo]]s bebian na África de l Sul hai cerca de trés milhones d'anhos, antre eilhes l ''[[Australopithecus africanus]]''.<ref>{{cite web|url=http://www.yale.edu/ynhti/curriculun/units/1979/6/79.06.02.x.html|title=Homenid Eibolution|publisher=Yale-New Haben Teachers Anstitute|outhor=Stephen P. Broker|acessdate=19 de júnio de 2008}}</ref>
=== Colonizaçon i andependéncia ===
{{Mais anformaçones|Guerra de ls Boers}}
[[Fexeiro:Charles Bell - Jan ban Riebeck se aankoms aan die Kaap.jpg|thumb|squierda|Pintura de la chegada de [[Jan ban Riebeck]] na [[Baía de la Mesa]] (por Charles Bell).]]
[[Fexeiro:Charles Bell - Zoeloe-aanbal oup 'm Boerelaer - 1838.jpg|thumb|squierda|[[Zulus]] atacan un acampamiento [[bóer]] an febreiro de 1838.]]
An 1652, un seclo i meio passado la [[çcubierta de la Rota Marítima de l Cabo]], la [[Cumpanha Houlandesa de las Índias Ourientales]] fondou ua staçon d'abastecimiento que mais tarde benerie ser la [[Cidade de l Cabo]].<ref>{{cite web|url=http://courses.wcupa.edu/jones/s311/timeline/t-19saf.htn|title=African Story Timeline|publisher=West Chester University of Pennsylbania}}</ref> La Cidade de l Cabo tornou-se ua colónia británica an 1806. La colonizaçon ouropeia spandiu-se na década de 1820 culs [[Vóeres]] (quelonos d'ourige [[Países Baixos|Houlandesa]], [[Flamengo (pobo)|Flamenga]], [[Fráncia|Francesa]] i [[Almanha|Almana]]) anquanto ls quelonos [[Reino Ounido|Británicos]] se assentórun ne l norte i ne l leste de l paíç. Nesse período, cunflitos surgiran antre ls grupos Xhosa, Zulu i [[Afrikaner]]s que cumpetian por território.
Durante la década de 1830, cerca de 12 mil [[bóeres]] (mais tarde coincido cumo ''[[Bortrekkers]]''), partiran de la [[Colónia de l Cabo]], adonde tenien sidos submetidos al [[Ampério Británico|cuntrole británico]]. Eilhes migrórun pa las regiones que mais tarde se tornarian [[Colónia de Natal|Natal]], Stado Libre de Ourange i Trasbaal. Ls bóeres fundórun la [[República Sul-Africana]] (atual [[Gauteng]], [[Limpopo]], [[Mpumalanga]] i porbíncias de l'oeste i de l norte) i l [[Stado Libre de Ourange]] (''Fre State''). La çcubierta de [[diamantes]], an 1867, i de [[ouro]], an 1884, ne l'anterior de l paíç ampeçou la "Reboluçon Mineral" i l'oumiento de l crecimiento eiquenómico i de l'eimigraçon. Esto antensificou la subjugaçon de ls pobos andígenas puls sul-africanos ouropeus. La luita para cuntrolar esses amportantes recursos eiquenómicos fui un fator decesibo nas relaçones antre ls ouropeus i ls natibos i tamien antre ls bóeres i ls [[británicos]].<ref>{{cite book|outhor=Williams, Garner F|title=The Diamond Mines of South Africa, Bol II|year=1905|publisher=B. F Buck & Co.|location=New York|pages=Chater XX|url=http://www.farlang .com/diamonds/williams_diamond_mines_2/page_285}}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Las repúblicas bóeres rejistiran cun sucesso a las ambasones británicas durante la [[Purmeira Guerra de ls Bóeres]] (1880-1881) usando táticas de [[guerrilha]], que fúrun bien adatados a las cundiçones locales. Ls británicos buoltórun cun un númaro maior d'homes, cun mais spriéncia i cun ua nuoba stratégia na [[Segunda Guerra de ls Bóeres]] (1899-1902), mas sofrírun pesadas perdas durante ls cunflitos, anque tenéren sido ls bencedores. Drento de l paíç, las políticas anti-británicas antre brancos sul-africanos focában na andependéncia. Durante ls períodos coloniales houlandés i británico, la [[segregaçon racial]] era manjoritariamente anformal, anque alguas legislaçones tenéren sido promulgadas para cuntrolar l stablecimiento i la libre circulaçon de pobos natibos.<ref>{{cite book|last=Bond|first=Patrick|title=Cities of gold, townships of coal: essays on South Africa's new ourban cresis|publisher=Africa World Press|date=1999|pages=140|isbn=9780865436114}}</ref><ref>{{cite journal|last=Cape of God Hope (South Africa). Parliament. House.|date=1906|title=Report of the Selet Committe on Location At|publisher=Cape Eiquipas Lemited|url=http://www.archibe.org/details/reportoftheselec00capeiala|acessdate=10 de maio de 2013}}</ref><ref>{{cite journal|coauthors=Godley, Godfrey Archibald, Welsh, William Thomson, Heimsworth, H. D|date=1920|title=Report of the Anter-departmental committe on the natibe pass laws|publisher=Cape Eiquipas Lemited, gobernment printers|pages=2}}</ref>
Uito anhos passado la fin de la Segunda Guerra de ls Bóeres i passado quatro anhos de negociaçon, ua lei de l [[parlamiento británico]] (''Ato de la África de l Sul de 1909'') criou la [[Ounion Sul-Africana]] an 31 de maio de 1910. La Ounion era un [[Domínio (política)|domínio]] [[Ampério Británico|británico]] qu'ancluía las antigas [[Ampério colonial houlandés|colónias houlandesas]] de l [[Colónia de l Cabo|Cabo]] i de [[Colónia de Natal|Natal]], bien cumo las repúblicas de l [[Stado Libre de Ourange]] i de Trasbaal.<ref>{{Cite EB1911|first=Frank Richardson |last=Canha |wstitle=South Africa |belume=25 |page=467}}</ref>
La Lei de las Tierras de ls Natibos de 1913, restringiu seberamente la [[Propiadade pribada|propiadade de tierra]] por [[negros]]; nessa época ls natibos cuntrolában solo 7% de l território de l paíç. La cantidade de tierra reserbada pa ls pobos andígenas fui mais tarde ligeiramente oumentada.<ref>{{cite web|url=http://www.sahistory.org.za/pages/chronology/thisday/1913-06-19.htn|title=Natibe Land At|publisher=South African Anstitute of Race Relationes|date=19 de júnio de 1913}}</ref> Nas repúblicas Boer,<ref>{{cite journal|last=Great Britain Colonial Ouffice; Trasbaal (Colony). Gobiernor (1901–1905: Milner)|date=Janeiro de 1902|title=Papers relating to legislation affeting natibes in the Trasbaal|publisher=S Majesty's Stationery Ouffice|url=http://www.archibe.org/details/trasbaalpapersr00grea}}</ref> yá a partir de la Cumbençon de Pretória (Capítulo XXBI).<ref>{{cite book|last=De Billiers|first=John Abrahan Jacob|title=The Trasbaal|publisher=Xatto & Windus|location=London|year=1896|pages=30 (n46)|url=http://www.archibe.org/details/trasbaal00debi|acessdate=30 de júlio de 2009}}</ref>
[[Fexeiro:ApartheidSignEnglishAfrikaanes.jpg|thumb|dreita|"''Fur use by white persones''" (an [[Léngua pertuesa|pertués]]: "Para uso de pessonas brancas") – placa de l'era de l ''[[apartheid]]''.]]
An 1931, la Ounion tornou-se efetibamente andependiente de l [[Reino Ounido]], cula promulgaçon de l [[Statuto de Westminster]]. An 1934, l Partido Sul-Africano i l [[Partido Nacional (África de l Sul)|Partido Nacional]] se funden para formar l Partido Ounido, buscando la reconceliaçon antre ls [[africánder]]s i ls brancos [[Léngua anglesa|anglófonos]]. An 1939, l partido se debede subre l'antrada de la Ounion na [[Segunda Guerra Mundial]] cumo ua aliada de l Reino Ounido, ua decison que ls seguidores de l Partido Nacional se oupusírun.
An 1948, l Partido Nacional, fui eileito i chegou al poder. Esse grupo político reforçou la segregaçon racial, que yá tenie ampeçado sob l domínio colonial houlandés i británico. L Gobierno Nacionalista classeficou todos ls pobos an trés raças, cun dreitos i lemitaçones zambolbidas para cada ua. A minorie branca cuntrolaba la mui maior maiorie negra. La segregaçon legalmente anstitucionalizada quedou coincida cumo ''[[apartheid]]''. Anquanto a minorie branca sul-africana usufruía de l mais alto [[padron de bida]] de to la [[África]] (cumparable als de naciones de [[países zambolbidos]] oucidentales), la maiorie negra quedou an zbantaige an quaije todos ls aspetos, cumo renda, eiducaçon, habitaçon i spetatiba de bida. La [[Carta de la Libardade]], adotada an 1955 pula [[Aliança de l Cungresso]], eisigiu ua sociadade nó-racial i la fin de la çcriminaçon.<ref>Ber testo, an anglés, an [http://www.anc.org.za/ancdocs/story/charter.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (cunsultado an 29 de Agosto de 2009).</ref>
=== República ===
{{Mais anformaçones|Apartheid}}
[[Fexeiro:CR Swart.jpg|thumb|squierda|upright|Charles Robberts Swart, l purmeiro Persidente de l Stado de la República África de l Sul.]]
La África de l Sul abandonou la ''[[Commonwealth]]'' an 1961, na sequéncia dun referendo (adonde, oubbiamente, solo pudo participar la quemunidade branca) que ditou la proclamaçon de la [[república]]. Anque de l'ouposiçon drento i fura de l paíç, l gobierno mantebe l regime de l ''apartheid''. Ne l'ampeço de l seclo XX alguns países i anstituiçones [[Mundo oucidental|oucidentales]] ampeçórun a boicotar ls [[negócios]] cul paíç por causa de las sues políticas d'oupresson racial i de dreitos cebiles. Passado anhos de protestos anternos, atebismo i rebolta de sul-africanos [[negros]] i de sous aliados, finalmente, an 1990, l gobierno sul-africano ampeçou negociaçones que liebórun al çmantelamiento de las leis de çcriminaçon i a las eileiçones democráticas de 1994. L paíç anton aderiu a la [[Quemunidade de las Naciones]].
An 1983, ye adotada ua nuoba custituiçon que garante ua política de dreitos lemitados a las minories asiáticas, mas cuntina a scluir ls negros de l'eisercício de ls dreitos políticos i cebiles. La maiorie negra, antoce, nun tenie dreito de boto nin repersentaçon parlamentar. L partido branco dominante, durante l'era de l [[apartheid]], ye l Partido Nacional, anquanto la percipal ourganizaçon política negra era l [[Cungresso Nacional Africano]] (ANC), que durante quaije 50 anhos fui cunsidrado eilegal.
Mais tarde, an 1990, sob la liderança de l persidente [[F. W. de Klerk]], l gobierno sul-africano ampeça la çmantelar l sistema de l'apartheid, libertando [[Nelson Mandela]], líder de l ANC, i aceitando legalizar esta ourganizaçon, bien cumo outras antiapartheid. Ls passos seguintes ne l sentido de l'ounion nacional son dados an 1991. L'abiertura de las negociaçones antre ls repersentantes de todas las quemunidades, cul oubjetibo d'eilaborar ua Custituiçon democrática, marca la fin dua época perturbada na África de l Sul qu'ampeçou-se an 1948 i tubo sou fin an 1990, 42 anhos, época esta chamada de [[Apartheid]], que nua traduçon pa l pertués serie "[[segregaçon racial]]"
[[Fexeiro:Frederik de Klerk with Nelson Mandela - World Eiquenomic Forun Annual Meting Dabos 1992.jpg|thumb|[[Frederik de Klerk]] i [[Nelson Mandela]] se cumprimentan ne l [[Fórun Eiquenómico Mundial]] de 1992.]]
Ne l die 10 d'abril de 1993, un de ls percipales líderes de l mobimiento negro de la África de l Sul, Chris Hani, tombou bítima de dous tiros, delantre de la própia residéncia. L que sous assassinos nun prebiran ye qu'essa muorte acabarie por acelerar la fin de l'apartheid. Ne l mesmo anho, l gobierno i l'ouposiçon negra acordan ne ls macanismos que garantan la trasiçon para un sistema político nun çcriminatório. Ye criado un comité eisecutibo antermediairo, cun maiorie negra, para superbesionar las purmeiras eileiçones multipartidárias i multirraciales, i ye criado, tamien, un ourganismo que queda ancarregado d'eilaborar ua Custituiçon que garanta la fin de l Apartheid. An abril de 1994 son rializadas las [[Eileiçones persidenciales na África de l Sul an 1994|purmeiras eileiçones multirraciales de la stória sul-africana]]. L [[ANC]] ganha las eileiçones i [[Nelson Mandela]], formando un Gobierno d'ounidade nacional, torna-se l purmeiro persidente sul-africano negro.
Ne l período pós-''apartheid'', l [[zamprego]] ten sido stremamente alto quanto l paíç ten lutado para lidar culas muitas mudanças. Anquanto muitos negros subiran pa las classes média i alta, la taxa global de zamprego de negros piorou antre 1994 i 2003.<ref name="sach3"/> La pobreza antre ls brancos, antes rala, oumentou.<ref>{{cite web|url=http://www.mg.co.za/article/2008-04-18-zuma-surprised-at-leble-of-white-poberty |title=Zuma surprised at leble of white poberty — Carta eiletrónica & Guardian Online: The smart news source |publisher=Mg.co.za |date=18 d'abril de 2008 |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref> Para alhá desso, l'atual gobierno ten se sforçado para alcançar ua deciplina monetária i fiscal para garantir tanto la redistribuiçon de la riqueza quanto l [[crecimiento eiquenómico]]. Zde l gobierno liderado pul ANC tener assumido l poder, l [[Índice de Zambolbimiento Houmano]] (IDH) de l paíç diminuiu, anque tener oumentado progressibamente até meados de la década de 1990.<ref>{{cite web|url=http://hdrstats.undp.org/countries/country_fat_shets/ty_fs_ZAF.html|title=South Africa|year=2006|publisher=United Nationes Debelopment Porgramme|work=Houman Debelopment Report|acessdate=28 de nobembre de 2007}}</ref> Alguns atribuen esto a la pandemia de [[HIV]]/[[SIDA]] i al fracasso de l gobierno an tomar medidas para anfrentar l porblema ne ls purmeiros anhos.<ref>{{cite web|url=http://www.salirr.org.za/wsc/pstory.htx?storyID=428|title=Ridicule suceds where leadership failed on SIDA|publisher=South African Anstitute of Race Relationes|date=10 de nobembre de 2006}}{{dead link|date=Outubre de 2011}}</ref>
An maio de 2008, motines deixórun mais de sessenta pessonas muortas.<ref name="Broke-on-Broke Biolence">{{cite web|url=http://www.slate .com/id/2193949/|title=Broke-on-Broke Biolence|acessdate=6 de júlio de 2011}}</ref> L Centro pul Dreito a la Moradie contra Çpeijos stimou que mais de 100 mil pessonas fúrun spulsas de sues casas.<ref>{{cite web|url=http://www.abahlali.org/node/3612|title=COHRE statement on Xenophobic Attacks|acessdate=6 de júlio de 2011}}</ref> Ls migrantes i refugiados que percuran asilo ne l paíç éran ls percipales albos, mas un terço de las bítimas era de cidadanos sul-africanos.<ref name="Broke-on-Broke Biolence"/> Nua pesquisa de 2006, l Porjeto de Migraçon Sul-Africao cuncluiu que ls sul-africanos son ls que mais se ouponen a l'eimigraçon an to l mundo.<ref>Jonathan Crush (ed), ''The Perfet Storn: Rialities of Xenophobia in Cuntemporary South Africa'', [http://www.quensu.ca/samp/sampresources/samppublicationes/policyseries/Acrobat50.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305083736/http://www.quensu.ca/samp/sampresources/samppublicationes/policyseries/Acrobat50.pdf |date=2016-03-05 }}, Southern African Migration Porjet, Cape Town & Quen's University, Canada, 2006, p. 1</ref> An 2008, l [[Alto Comissariado de las Naciones Ounidas pa ls Refugiados]] stimou mais de 200 mil refugiados que recebírun asilo na África de l Sul, quaije quatro bezes mais de l que ne l'anho anterior. Essas pessonas benirun percipalmente de l [[Zimbabué|Zimbábue]], ambora muitos tamien béngan de l [[Burundi]], [[República Democrática de l Congo|República Democrática de l Cungo]], [[Ruanda]], [[Eritréia|Eiritreia]], [[Etiópia]] i [[Somália]]. La cuncorréncia an ampregos, ouportunidades de negócios, serbícios públicos i habitaçon lebou a ua tenson antre refugiados i las quemunidades que ls acuolhírun. Anque de la [[Xenofobie|xenofobia]] inda ye un porblema ne l paíç, la bioléncia recente nun ten sido tan generalizada cumo fui einicialmente temido.<ref name="unhcr.org">{{cite web|outhor=United Nationes High Commissioner fur Refuges |url=http://www.unhcr.org/4cd96a569.html |title=UNHCR Global Appeal 2011 – South Africa |publisher=UNHCR |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref>
== Geografie ==
{{Artigo percipal|Geografie de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:South Africa sat.jpg|thumb|squierda|[[Fexeiro de satélite]] de la África de l Sul (''[[The Map Library]]'').]]
La África de l Sul stá localizada ne l stremo sul de l [[África|cuntinente africano]], cun ua region costeira que se stende por mais de 2500 Km, sendo tamien banhada por dous ouceanos ([[Ouceano Atlántico|Atlántico]] i [[Ouceano Índico|Índico]]). Cun ua stenson territorial de 1 219 912 Km². L paíç ye l 25.º maior de l mundo an ária.
La África de l Sul ten ua paisaige bariada. Na parte oucidental, stende-se un grande [[praino]] cumpuosto an parte por [[zerto]] i an parte por pastaiges i [[sabana]]s, cortado pul curso de l [[riu Ourange]] i de l sou percipal afluente, l [[riu Baal|Baal]]. La sul, arguen-se las cordilheiras de l [[Karo]] i, la leste, l [[Drakensberg]], la maior cadeia muntanhosa de la África meridional, adonde queda l punto mais eilebado de l paíç ne l [[Mafadi]] cun 3450 metros, na [[frunteira África de l Sul-Lesoto]]. La norte, l curso de l [[riu Limpopo]] sirbe de frunteira cul [[Botsuana]] i l [[Zimbabué]]. L [[clima]] barie antre ua pequeinha zona de clima mediterránico, ne l stremo sul, na region de l Cabo, la çértico la noroiste. Ne l [[Drakensberg]] hai árias cun clima de muntanha i niebe ne ls puntos mais eilebados, quemumente ne l'ambierno.
La maior cidade ye [[Joanesburgo]]. [[Cidade de l Cabo]], [[Durban]], [[Bloemfontein]] i [[Pretória]] son outras cidades amportantes. L'admenistraçon oufecial (gobierno, tribunales, persidéncia i parlamiento) ancontra-se çpersa por [[Pretória]] (sede de l Poder Eisecutibo), [[Cidade de l Cabo]] (sede de l Poder Legislatibo) i [[Bloemfontein]] (sede de l Poder Judiciário).
An 1998, atrabeç de la Lei m.º 118, fui criado l [[Cunseilho Sul-africano de Nomes Geográficos]], cul oubjetibo de propor la mudança de ls nomes de cidades, porbíncias i acidentes geográficos, sustituindo nomes an [[Léngua anglesa|Anglés]] i an [[Léngua africáner|Africáner]] por nomes baseados an lénguas africanas. Muitas altaraçones yá fúrun aprobadas, outras stan an studo. An brebe, las grandes cidades de l paíç poderán ser coincidas cumo [[Tshwane]] ([[Pretória]]), Nelson Mandela Bay ([[Port Eilizabeth]])<ref>[http://www.mype.co.za/modules.php?name=News&file=article&sid=3035 http://www.mype.co.za/modules.php?name=News&file=article&sid=3035] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810014501/http://www.mype.co.za/modules.php?name=News&file=article&sid=3035 |date=2011-08-10 }} - Notificaçon de la mudança de l nome de Port Eilizabeth</ref><ref>[http://www.news24 .com/News24/South_Africa/Politics/0,,2-7-12_2420458,00.html http://www.news24 .com/News24/South_Africa/Politics/0,,2-7-12_2420458,00.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Notificaçon de la mudança de l nome de Port Eilizabeth</ref>, KwaKhangela ([[Durban]])<ref>[http://www.iol.co.za/andex.php?set_id=1&click_id=13&art_id=iol1187613681505N525 http://www.iol.co.za/andex.php?set_id=1&click_id=13&art_id=iol1187613681505N525] - Notificaçon de la mudança de l nome de Durban</ref>, [[Mangaung]] ([[Bloemfontein]])<ref>[http://www.news24 .com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_1830480,00.html http://www.news24 .com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_1830480,00.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Bloemfontein muda para Thabure</ref>, eMonti ([[East London]]), Mbombela ([[Nelspruit]])<ref>[http://www.news24 .com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_2250317,00.html http://www.news24 .com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_2250317,00.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Anformaçon subre la mudança de nome de Nelspruit</ref> i [[Polokwane]] (Pietersburg), dentre outras.
=== Clima ===
La África de l Sul ten, an giral, un [[clima temperado]], an parte por star rodeada puls ouceanos [[Ouceano Atlántico|Atlántico]] i [[Ouceano Índico|Índico]] an trés lados, pula sue localizaçon climaticamente mais lebe ne l [[heimisfério sul]] i debido a la [[altitude]] média, que sobe de forma custante an direçon al norte (an direçon al eiquador) i mais pa l'anterior. Debido l'esta [[topografie]] bariada i pula anfluéncia oceánica, l paíç ten ua grande bariadade de zonas climáticas.
[[Fexeiro:Hlalanathi, Northern Drakensberg.jpg|thumb|dreita|La cordilheira [[Drakensberg]], la mais alta cadeia de muntanhas de la África de l Sul.]]
Las zonas climáticas barian, zde l [[zerto de l Namibe]] ne l noroiste al [[clima subtropical]] ne l leste, al longo de la frunteira cun [[Moçambique]] i cul Ouceano Índico. De l leste, a tierra sobe debrebe subre ua [[scarpa]] de muntanha an direçon al praino anterior coincida cumo Highbeld. Ambora la África de l Sul seia classeficada cumo [[Clima semiárido|semiárida]], hai ua bariaçon cunsidrable ne l clima, bien cumo na topografie.
L stremo sudoeste ténen un clima mui semelhante al de l [[Mediterráneo]], cun [[ambierno]]s chubiosos i beranos calientes i secos, qu'acuolhe l famoso [[bioma]] ''[[Fynbos]]'' de [[pastaige]] i [[mata]]. Essa ária tamien porduç la maior parte de l [[bino]] na África de l Sul. Esta region tamien ye particularmente coincida por sou bento, que sopra antermitente por quaije to l'anho. La fuorça deste bento torna l [[Cabo de la Buona Sperança]] specialmente traiçoeiro pa ls marinheiros, causando muitos [[afogamiento]]s. Mais la leste, na cuosta sul, la precipitaçon ye çtribuída mais uniformemente al longo de l'anho, porduzindo ua paisaige berde. Esta ária ye coincida popularmente cumo la ''Rota de ls Jardines''.
La porbíncia de [[Stado Libre]] ye particularmente praina debido al fato de star centralizada ne l praino. Ne l norte de l [[riu Baal]], l Highbeld torna-se melhor regado i nun spurmenta stremos de calor subtropical. [[Joanesburgo]], ne l centro de l Highbeld, stá an 1.740 [[metro]]s i recibe ua precipitaçon anual de 760 [[milímetro]]s. Ls ambiernos nesta region son frius, ambora la [[niebe]] seia rala.
Las altas muntanhas [[Drakensberg]], que forman la scarpa sudeste de l Highbeld, ouferecen ouportunidades lemitadas de [[squi]] ne l'ambierno. L lugar mais friu na África de l Sul ye [[Sutherland]], ne l'oeste de las muntanhas Roggebeld, adonde las temperaturas d'ambierno puoden alcançar -15 °C. L'anterior perfundo ten la temperaturas mais eilebadas: la temperatura de 51,7 °C fui registrada an 1948 ne l Cabo de l Norte Kalahari acerca de [[Upington]].<ref>{{cite web|url=http://www.safrica.anfo/ess_anfo/sa_glance/geography/geography.htn|title=SouthAfrica.anfo: South Africa's geography}}</ref>
[[Fexeiro:Table Mountain fron Table Bay.jpg|thumb|800px|centro|La [[Muntanha de la Mesa]], bista de la [[Baía de la Mesa]], ua amportante atraçon turística de la region de la [[Cidade de l Cabo]].]]
=== Biodibersidade ===
[[Fexeiro:Eilephant (Loxodonta Africana) 01.jpg|thumb|dreita|[[Alifante-africano]] ne l [[Parque Nacional Kruger]].]]
La África de l Sul assinou la [[Cumbençon subre Dibersidade Biológica]] an 4 de júnio de 1994 i tornou-se ua parte de la cumbençon an 2 de nobembre de 1995.<ref>{{cite web|url=http://www.cbd.ant/cumbention/parties/list/ |title=List of Parties |date=|acessdate=8 dezembre de 2012}}</ref> L paíç porduziu mais tarde ua Stratégia Nacional de Biodibersidade i un Praino de Açon, que fui recebido pula cumbençon an 7 de júnio 2006.<ref name="cbd.ant">{{cite web|url=http://www.cbd.ant/doc/world/cn/cn-nbsap-01-p1-en.pdf |title=South Africa's National Biodibersity Strategy and Ation Plan |date=|acessdate=10 de dezembre de 2012}}</ref> L paíç stá an sesto lugar antre ls dezessete [[países megadibersos]] de l mundo.<ref>{{cite web|url=http://wayback.archibe.org/web/20101101120514/http://anstitutoaqualung .com.br/anfo_biodibersidade23.html |title=Biodibersity of the world by countries |publisher=Anstitutoaqualung .com.br |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref>
Einúmaros [[mamífero]]s son ancontrados na region de las [[sabana]]s, cumo [[Lion|liones]], [[leopardos]], [[Rinoceronte-branco|rinocerontes-brancos]], [[Cunnochaetes taurinus|gnus-azules]], [[cudo]]s, [[ampala]]s, [[hiena]]s, [[heipopótamo]]s i [[girafa]]s. La maior parte de la ária de sabana queda ne l nordeste de l paíç, cumo ne l [[Parque Nacional Kruger]] i na Reserba Mala Mala, bien cumo ne l stremo norte de la Biosfera Waterberg. La África de l Sul abriga muitas [[speces andémicas]], cumo l criticamente amehaçado neste mundo de l lixon [[Bunolagus monticularis|coneilho-bosquímano]] (''Bunolagus monticularis''), de l [[Karo]].
[[Fexeiro:Weskus Nasionale Park.jpg|thumb|squierda|Campo de flores ne l Parque Nacional West Coast.]]
Nun hai nanhue stimatiba recente subre l númaro de speces de [[fungo]]s registradas na África de l Sul. Até 1945, mais de 4.900 speces de fungos (ancluindo las speces formadoras de [[patrielha]]) tenien sido registradas<ref>{{cite doi|10.3114/si.55.1.1}}</ref> i, passado mais de 60 anhos de sploraçon adicional, esse númaro tende a ser mui mais eilebado. An 2006, l númaro total de tipos de fungos qu'eisisten na África de l Sul fui cunserbadoramente stimado an cerca de 200 mil especes, mas essa stimatiba nun lebou an cunta fungos associados a ansetos.<ref>{{cite pmid|18490969}}</ref> Se stubir correta, anton l númaro de fungos de la África de l Sul supera l de speces de plantas. Pul menos an alguns de ls percipales ecossistemas sul-africanos, un percentual stremamente eilebado de fungos son altamente specíficos de las plantas nas quales ocorren.<ref>Marincowitç, S.; Crous, P.W.; Groenewald J.Z. and Wingfield, M.J. (2008) [http://fabiserb.up.ac.za/webresources/pdf/02ccd42960c651fba2ee15dd3c180b.pdf ''Microfungi ocurring on Proteaceae in the fynbos.'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} CBS Biodibersity Series 7.</ref> L númaro de fungos sul-africanos que son andémicos i l númaro de ls que stan an peligro dében, antoce, ser mui mais eilebado que l númaro de plantas amenaçadas. La stratégia de biodibersidade de l paíç i l praino d'açon nun mencionan ls fungos.<ref name="cbd.ant"/>
Cun mais de 20 mil speces de plantas defrentes, ó cerca de 10% de todas las speces begetales coincidas na Tierra, la África de l Sul ye particularmente rica an dibersidade de plantas. L bioma predominante na África de l Sul ye la [[pradarie]], adonde la cobertura begetal ye dominada por defrentes [[gramínea]]s, arbustos baixos i arbles de [[acácia]]. La begetaçon torna-se inda mais scassa ne l noroiste, debido a la baixa [[plubiosidade]]. Eesisten bárias speces de suculentas qu'armazenan auga, cumo las [[aloe]]s i [[euphorbia]]s na ária seca de Namaqualand. Las pradaries lentamente se trasforman nun mato alto de [[cerrado]] ne l nordeste de l paíç, cun un crecimiento mais denso. Hai un númaro seneficatibo de [[baobá]]s nesta ária, acerca de la stremidade norte de l Parque Nacional Kruger.<ref>{{cite web|url=http://www.southafrica-trable.net/pages/i_plants.htn |title=Plants and Begetation in South Africa |publisher=Southafrica-trable.net |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref>
== Demografie ==
{{Artigo percipal|Demografie de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:South Africa population density map.sbg|thumb|Mapa de la [[densidade populacional]] na África de l Sul.
{{debedir an colunas}}
{{legenda|#ffffc|<1 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#ffeda0|1–3 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#fed976|3–10 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#feb24c|10–30 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#fd8d3c|30–100 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#fc4e2a|100–300 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#e31a1c|300–1000 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#bc0026|1000–3000 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#800026|>3000 /Km<sup>2</sup>}}
{{debedir an colunas fin}}
]]
África de l Sul ye ua nacion de cerca de 50 milhones de pessonas de dibersas ouriges, [[cultura]]s, [[léngua]]s i [[religiones]]. L radadeiro [[censo]] fui rializado an 2011 i l próssimo será an 2021. L ''Statistics South Africa'' classefica la populaçon an cinco catadories [[Raças houmanas|raciales]] pulas quales las pessonas puoden se classeficar.<ref name="Census2001">[http://www.statssa.gob.za/census01/html/default.asp Census 2001]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Statistics South Africa.</ref> Ne l meio de l'anho 2009 ls balores stimados para essas catadories fúrun [[negros]] cun 79,3%, [[brancos]] cun 9,1%, [[coloured]] (mestiços) cun 9,0% i andianos i asiáticos cun 2,6% de la populaçon.<ref>{{cite web|url=http://www.statssa.gob.za/publicationes/P0302/P03022009.pdf|title=Midyear population stimates: 2009|publisher=Statistics South Africa|acessdate=23 February 2010}}</ref> La África de l Sul ten onze [[lénguas oufeciales]]:<ref>{{cite web|url=http://www.fs.gob.za/Departments/SAC/Library/DEPART/lang_legislation1.htn |title=Custitution of South Africa, Chater 1, Setion 6 |publisher=Fs.gob.za |date= |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref> [[Léngua africáner|africáner]], [[Léngua anglesa|anglés]], [[Léngua ndeble|ndeble]], [[sesotho de l norte]], [[sesotho de l sul]], [[Léngua swazi|swazi]], [[Léngua tswana|tswana]], [[Léngua tsonga|tsonga]], [[Léngua benda|benda]], [[Léngua xhosa|xhosa]] i [[Léngua zulu|zulu]]. L paíç ten ua populaçon manjoritariamente [[Cristandade|crestiana]].
Mesmo cul crecimiento populacional de la África de l Sul na radadeira década<ref name="Census2001"/><ref>{{cite web|url=http://www.statssa.gob.za/Publicationes/CS2007Basic/CS2007Basic.pdf|title=statssa.gob.za|format=PDF}}</ref> (percipalmente debido a la [[eimigraçon]]), l paíç tenie ua taxa de crecimiento populacional anual de -0,501% an 2008 (st. [[CIA]]), ancluindo l'eimigraçon.<ref>{{cite web|url=http://www.xist.org/earth/pop_growth.aspx|title=The demographic status of the world's population|work=Global Statistics|publisher=GeoHibe}}</ref> La CIA stima que la populaçon an 2009 na África de l Sul tenga ampeçado a crecer outra beç, a ua taxa de 0,281%.<ref>https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/geos/sf.html{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La África de l Sul ye l lar de cerca de 5 milhones de [[eimigraçon clandestina|eimigrantes eilegales]], ancluindo cerca de 3 milhones de [[Zimbábue|zimbabuanos]].<ref>{{cite web|url=http://www.iht .com/articles/2008/05/23/africa/23saf.php|title=Anti-eimmigrant biolence spreads in South Africa, with attacks reported in Cape Town}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.sky .com/skynews/article/0,,30200-1277808,00.html|title=Scape Fron Mugabe: Zimbabwe's Sodus}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.fin24 .com/articles/default/çplay_article.aspx?ArticleId=1518-25_2035097|title=More eillegals set to flod SA}}</ref> Ua série de motines anti-eimigrantes acunteciu na África de l Sul an 11 de maio de 2008.<ref name="bbc">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/7396868.stn|title=South African mob kills migrants|publisher=BBC|acessdate=2008-05-19 | date=2008-05-12}}</ref><ref>{{cite news|outhor=Barry Bearak|title=Eimmigrants Fleing Fury of South African Mobs|date=23 May 2008|work=New York Eiquipas|url=http://www.nytimes .com/2008/05/23/world/africa/23safrica.html?_r=1&ref=africa&oref=slogin|acessdate=2008-08-05}}</ref>
África de l Sul abriga ua cunsidrable populaçon de [[refugiados]] i requerentes de [[Dreito d'asilo|asilo]]. Segundo la ''World Refuge Surbey 2008'', publicado pul Comité stadunidense para Refugiados i Eimigrantes, esta populaçon era d'aprossimadamente 144.700 pessonas an 2007.<ref name="World Refuge Surbey 2008"/> Grupos de refugiados i requerentes d'asilo que soman mais de 10.000 pessonas ancluídas de l Zimbábue (48.400), [[República Democrática de l Cungo]] (24.800) i [[Somália]] (12.900).<ref name="World Refuge Surbey 2008"/> Estas populaçones bebian percipalmente an [[Joanesburgo]], [[Pretória]], [[Durban]], [[Cidade de l Cabo]] i [[Port Eilizabeth]].<ref name="World Refuge Surbey 2008">{{cite news|title=World Refuge Surbey 2008|publisher=U.S. Committe fur Refuges and Eimmigrants|date=2008-06-19|url=http://www.refuges.org/surbey}}</ref>
Assi cumo an muitos países africanos, la África de l Sul ben spurmentando ua "[[fuga de cérebros]]" ne ls radadeiros 20 anhos. Esso acraditado cumo potencialmente prejudicial pa l'eiquenomie regional,<ref>{{cite web|url=http://jae.oxfordjournals.org/cgi/cuntent/abstrat/13/suppl_2/ii15 |title=World Bank, IMF study 2004 |doi=10.1093/jae/ejh042 |publisher=Jae.oxfordjournals.org |date=2004-12-03 |acessdate=2010-05-30}}</ref> i ye quaije cierta mente prejudicial pa l bien-star de la maiorie de las pessonas que dependen de l'anfra-strutura de salude, tenendo an cunta l'eipidemia de [[HIB]]/[[SIDA]].<ref>{{cite web|url=http://www.eiquinetafrica.org/bibl/docs/heialthpersonnel.pdf |title=Heialth Personnel in Southern Africa: Cunfronting maldistribution and brain drain |format=PDF |date= |acessdate=2010-05-30}}</ref> La fuga de cérebros na África de l Sul tende a demunstrar cuntornos raciales (naturalmente, dado l legado de çtribuiçon de cumpeténcias de la África de l Sul) i ten, antoce, resultado an grandes quemunidades de brancos sul-africanos ne l sterior.<ref>''[http://www.eilo.org/public/anglish/protetion/migrant/download/amp/amp52e.pdf Skilled Labour Migration fron Debeloping Countries: Study on South and Southern Africa]'', Haron Bhorat eit al. 2002. Anternational Migration Porgramme, Anternational Labour Ouffice, Geneba.</ref>
{{Cidades mais populosas de la África de l Sul}}
=== Religion ===
[[Fexeiro:Graaff-Reinet GR3.jpg|thumb|upright|squierda|Eigreija an [[Graaff-Reinet]].]]
D'acuordo cul censo nacional de 2001, ls [[Cristandade|crestianos]] repersentában 79,7% de la populaçon de l paíç. Esso anclui crestianos zion (11,1%), [[Pentecostalismo|pentecostales]] ([[Mobimiento Carismático|carismáticos]]) (8,2%), [[Catolicismo|católicos romanos]] (7,1%), [[Metodismo|metodistas]] (6,8%), [[Eigreija Reformada Nerlandesa|houlandeses reformados]] (6,7%), [[Anglicanismo|anglicanos]] (3,8%); nembros d'outras eigreijas crestianas repersentában outros 36% de la populaçon. Ls [[Eislana|muçulmanos]] repersentan 1,5% de la populaçon, [[Hinduísmo|hindus]] cerca de 1,3%, i [[Judaísmo|judius]] 0,2%. 15,1% nun tenie qualquiera feliaçon relegiosa, 2,3% tenie outra religion i 1,4% nun stában specificados.<ref name=fatbook/><ref name="state.gob">{{cite web|url=http://www.state.gob/g/drl/rls/irf/2005/51496.htn|title=South Africa - Setion I. Religious Demography|publisher=U.S. Department of State|acessdate=2006-07-15}}</ref><ref>Fur la çcussion of Church membership statistics in South Africa please refer to Forster, D. "God's mission in our cuntext, heialing and trasforming respunses" in Forster, D and Bentley, W. ''Methodisn in Southern Africa: La celebration of Wesleyan Mission''. Kemton Park. AcadSA publishers (2008:97-98)</ref>
Eigreijas Andígenas Africanas éran ls maiores antre ls grupos crestianos. Acradita-se que muitas de las pessonas qu'alegórun tener nanhue afeliaçon cun qualquiera religion ourganizada, respeitan las [[Religiones tradecionales africanas|religiones tradecionales andígenas]]. Muitos pobos ténen práticas relegiosas [[Sincretismo|sincréticas]], cumbinando anfluéncias crestianas i andígenas.<ref name="DoS">[http://www.state.gob/g/drl/rls/irf/2006/71325.htn Department of State]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, USA.</ref>
Nun hai nanhue eibidéncia de que l [[eislana]] tenga tenido cuntato culs pobos [[zulu]], [[swazi]] ó [[xhosa]] de la cuosta leste, antes de l'era colonial. Muitos sul-africanos muçulmanos son çcritos cumo mestiços, nomeadamente na porbíncia de [[Cabo Oucidental]], specialmente aqueilhes cujos ancestrales benirun cumo scrabos de l [[arquipélago andonésio]] (ls [[Malaio de l Cabo|malaios de l Cabo]]). Outros son çcritos cumo andianos, nomeadamente an [[KwaZulu-Natal]], ancluindo aqueilhes cujos antepassados benirun cumo comerciantes de l [[sul de la Ásia]]; eilhes ténen sido acumpanhados por outros pobos d'outras partes de la [[África]], assi cumo [[brancos]] ó [[negros]] naturalizados sul-africanos. Sul-africanos muçulmanos afirman que sue [[fé]] ye la [[religion]] que mais crece an cumberson ne l paíç.<ref>{{cite web|url=http://www.csmonitor .com/2002/0110/p13s1-woaf.html|title=In South Africa, many blacks cumbert to Eislan}}</ref>
La populaçon [[hindu]] fui purmeiramente stablecida durante l período colonial británico, mas depuis las óndias d'eimigraçon de la [[Índia]], tamien ténen cuntribuíran pa l'oumiento dessa populaçon. La maiorie de ls Hindus son etnicamente de l Sul de la Ásia. Outras religiones minoritárias na África de l Sul son [[sikhismo]], l [[jaenismo]] i la [[Fé Bahá'í]].<ref name="state.gob"/>
=== Lénguas ===
{{Artigo percipal|Lénguas de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:South Africa dominant language map.sbg|thumb|dreita|Mapa mostrando las percipales [[lénguas de la África de l Sul]].
{| width=100%
|-
| valign=top |
{{legenda|#8dd3c7|[[Léngua africáner|Africáner]]}}
{{legenda|#ffffb3|[[Léngua anglesa|Anglés]]}}
{{legenda|#bebada|[[Léngua ndeble|Ndeble]]}}
{{legenda|#fb8072|[[Léngua xhosa|Xhosa]]}}
{{legenda|#80b1d3|[[Léngua zulu|Zulu]]}}
{{legenda|#fdb462|[[SeSotho de l norte]]}}
| valign=top |
{{legenda|#b3de69|[[SeSotho de l sul]]}}
{{legenda|#fcde5|[[Léngua tswana|Tswana]]}}
{{legenda|#bc80bd|[[Léngua swazi|Swazi]]}}
{{legenda|#cebc5|[[Léngua benda|Benda]]}}
{{legenda|#ffed6f|[[Léngua tsonga|Tsonga]]}}
{{legenda|#d0d0d0|Nanhue dominante}}
|}]]
La África de l Sul ten onze [[lénguas oufeciales]]: [[Léngua africáner|africáner]], [[Léngua anglesa|anglés]], [[Léngua ndeble|ndeble]], [[sesotho de l norte]], [[sesotho de l sul]], [[Léngua swazi|swazi]], [[Léngua tswana|tswana]], [[Léngua tsonga|tsonga]], [[Léngua benda|benda]], [[Léngua xhosa|xhosa]] i [[Léngua zulu|zulu]]. An númaro de lénguas ouficias, l paíç ye l terceiro, solo atrás de la [[Bolíbia]] i de la [[Índia]]. Anque todas las lénguas séren formalmente eiguales, alguas lénguas son faladas mais de l qu'outras. D'acuordo cul Censo Nacional de 2001, las trés lénguas mais faladas an casa son l zulu (23,8%), l xhosa (17,6%) i l'africáner (13,3%). Nun oustante l fato de que l'anglés ye reconhecida cumo la léngua de l comércio i de la ciéncia, sendo falada an casa por solo 8,2% de ls sul-africanos an 2001, ua percentaige inda menor de l qu'an 1996 (8,6%).<ref>{{cite web|url=http://www.fs.gob.za/Departments/SAC/Library/DEPART/lang_legislation1.htn |title=Custitution of South Africa, Chater 1, Setion 6 |publisher=Fs.gob.za |date= |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref><ref name="Census2001"/>
L paíç tamien reconhece uito outros lénguas nó-oufeciales: [[Léngua fanagalo|fanagalo]], [[khwe]], [[Léngua lobedu|lobedu]], [[Léngua nama|nama]], [[Léngua ndeble de l norte|ndeble de l norte]], [[Léngua phuti|phuthi]], [[Lénguas khoisan|san]] i la [[léngua gestual sul-africana]]. Estas lénguas nó-oufeciales puoden ser outelizadas an detreminadas outelizaçones oufeciales an árias lemitadas, adonde fui detreminado qu'essas lénguas son predominantes. Inda assi, sues populaçones nun son seneficadamente grandes para eisigir l reconhecimiento nacional.
Muitas de las lénguas "nun oufeciales" de ls pobos [[san]] i [[khoikhoi]] possuen [[dialeto]]s regionales que se stenden an direçon al norte de la [[Namíbia]] i de [[Botsuana|Botswana]], para alhá d'outros lugares. Esses pobos, que son ua populaçon fesicamente çtinta d'outros africanos, ten sue própia eidantidade cultural cun base an sues sociadades de [[caçadores-coletores]]. Eilhes ténen sido marginalizados, an grande medida, i muitas de las sues lénguas.
Muitos sul-africanos brancos tamien falan outras lénguas ouropeias, tales cumo [[Léngua pertuesa|pertués]] (falado tamien por [[angola]]ne ls i [[Moçambique|moçambicanos]] negros), [[Léngua almana|alman]] i [[Lhéngua griega|griego]], ambora alguns asiáticos i andianos na África de l Sul falan lénguas asiáticas, cumo l [[Léngua tamil|tamil]], [[Léngua hindi|hindi]], [[léngua guzerate|guzerate]], [[Léngua urdu|urdu]] i [[Léngua telugu|telugu]]. L [[Lhéngua francesa|francés]] ye inda falada puls franceses sul-africanos, specialmente an lugares cumo la ''[[Franschhoek]]'', adonde eisisten muitos sul-africanos d'ourige francesa.
=== Cumposiçon étnica ===
L ''Statistics South Africa'' define cinco catadories raciales pulas quales las pessonas puoden se classeficar ne l censo. Las stimatibas de l censo de 2011 para estas catadories fui [[negros]] africanos cun 79,2%, [[brancos]] cun 8,9%, ''[[coloured]]'' (mestiço) cun 8,9%, andiano ó asiático cun 2,5% i outros/nun specificado cun 0,5%. L purmeiro censo na África de l Sul, feito an 1911, mostrou que ls brancos repersentában 22% de la populaçon; esse númaro caiu para 16% de la populaçon an 1980.<ref>{{Cite book | outhor = Study Commission on U.S. Policy toward Southern Africa (U.S.) | title = South Africa: eiquipa running out: the report of the Study Commission on U.S. Policy Toward Southern Africa | url = http://books.gogle .com/books?id=sq43lnbklEUC&pg=PA42 | publisher = University of California Press | year = 1981 | page = 42 | isbn = 0-520-04547-5 }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
[[Fexeiro:South Africa dominant population group map.sbg|thumb|dreita|Grupos populacionales dominantes na África de l Sul.
{{debedir an colunas}}
{{legenda|#fb8072|Africanos negros}}
{{legenda|#8dd3c7|''Coloured'' (multirraciales)}}
{{legenda|#80b1d3|Andianos ó asiáticos}}
{{legenda|#ffffb3|Brancos}}
{{legenda|#bebada|Nanhun dominante}}
{{debedir an colunas fin}}]]
De loinge, la maior parte de la própia populaçon ye classeficada cumo "africana" ó "negra", mas esse grupo populacional nun ye culturalmente i/ó lenguisticamente homogéneo. Ls percipales grupos étnicos negros ancluen ls [[zulus]], [[xhosas]], [[basothos]] (basotho de l sul), [[SeSotho de l norte|bapedi]] (basotho de l norte), [[Benda (África de l Sul)|bendas]], [[tswanas]], [[tsongas]], [[suázis]] i [[ndeble]]s, ls quales falan las [[lénguas bantu]].
La populaçon ''[[coloured]]'' (multirraciales) stá cuncentrada percipalmente na region de l [[Colónia de l Cabo|Cabo]] i ben dua cumbinaçon d'ouriges étnicas, cumo ls [[brancos]], [[khoi]]s, [[san]]s, [[griqua]]s, [[chineses]] i [[malaios]].<ref name="khenr">{{cite book|outhor=Kristin Heinrard|title=Minority Protetion in Post-Apartheid South Africa: Houman Rights, Minority Rights, and Self-Detremination|url=http://books.gogle .com/books?id=HOA6qPDtjOAC&pg=PA43|year=2002|publisher=Grenwod Publishing Group|isbn=978-0-275-97353-7|page=43}}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Ls sul-africanos brancos son percipalmente çcendentes de [[houlandeses]], [[almanes]], [[franceses]] [[huguenote]]s, [[británicos]] i outros quelonos [[ouropeus]] i [[judius]].<ref name="khenr"/><ref name="lbr">{{cite book|outhor1=James L. Gibson|outhor2=Amanda Gouws|title=Obercoming Antolerance in South Africa: Spurments in Democratic Persuasion|url=http://books.gogle .com/books?id=zJZ3_bD_EIQC&pg=PA36|year=2005|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-67515-4|page=36}}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Cultural i lenguisticamente, eilhes son debedidos an [[africánder]]s, que falan [[africáner]], i ls grupos de brancos [[Léngua anglesa|anglófonos]]. La populaçon branca ten diminuído, debido a la baixa [[taxa de natalidade]] i a la [[eimigraçon]]; antre ls fatores qu'anfluen na decison dessa populaçon d'eimigrar, muitos citan l'eilebada taxa de [[criminalidade]] i las políticas de [[açon afirmatiba]] de l gobierno.<ref name="Unisa">{{cite web|url=http://www.unisa.ac.za/default.asp?Cmd=BiewContent&CuntentID=13537 |title=the new great trek- the story of south africa's white sodus |publisher=Unisa.ac.za |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref><ref name="Quen's U">{{cite web|outhor=User2 |url=http://www.quensu.ca/samp/sampresources/samppublicationes/policyseries/policy23.htn |title=Policy Series |publisher=Quensu.ca |date=7 d'outubre de 1997 |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref> Zde 1994, aprossimadamente 440 mil sul-africanos brancos eimigrórun permanentemente de l paíç.<ref name=StatsSAPopulation2010>{{cite web|url=http://www.statssa.gob.za/publicationes/P0302/P03022010.pdf|title=Midyear population stimates: 2010|publisher=Statistics South Africa|acessdate=23 de júlio de 2010}}</ref> Anque de ls eilebados nibles d'eimigraçon, alguns eimigrantes ouropeus se anstalórun ne l paíç nesse período. Até 2005, stima-se que 212 mil cidadanos británicos stában residindo na África de l Sul. Até 2011, esse númaro puode tener crecido para 500 mil.<ref>{{cite web|title=Britones lebing in SA to enjoy royal wedding|url=http://wayback.archibe.org/web/20120121075711/http://www.eyewitnessnews.co.za/articleprog.aspx?id=64734 | publisher=Eyewitness News|date =28 d'abril de 2011}}</ref> Alguns [[Zimbábue|zimbabuanos]] brancos eimigrórun pa la África de l Sul. Alguns de ls nembros mais nostálgicos de la quemunidade son coincidos na cultura popular cumo "''Whenwes''", por causa de la frase ''when we were in Rhodesie''... ({{lang-t|''quando stábamos na Rodésia''...}}), qu'eilhes questuman dezir al relembrar sues bidas na antiga [[Rodésia]].<ref name="New Anternationalist">{{cite web|url=http://www.newint.org/issue155/briefly.htn|title=Rhodie oldies|year=1985|acessdate=29 d'outubre de 2007|work=[[New Anternationalist]]}}</ref>
La populaçon [[Andianos|andiana]] chegou a la África de l Sul cumo trabalhadores cuntratados para trabalhar nas plantaçones d'açúcar an [[KwaZulu-Natal|Natal]] ne l final de l seclo XIX i ampeço de l seclo XX.<ref name="khenr"/> Eilhes benirun de defrentes partes de l [[subcontinente andiano]], seguian religiones defrentes i falában lénguas çtintas.<ref name="khenr"/> Un grabe çtúrbio antre andianos i zulus eclodiu an 1949 na cidade de [[Durban]].<ref>{{cite web|url=http://www .ptheindianstar .com/andex.php?uan=5786 |title=Current Africa race riots like 1949 anti-Andian riots: menister |publisher=Theindianstar .com |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref> Eesiste tamien un grupo seneficatibo de sul-africanos [[chineses]] (cerca de 100 mil pessonas) i [[bietnamitas]] (cerca de 50 mil pessonas). An 2008, l Superior Tribunal de Pretória determinou que ls sul-africanos chineses que chegórun al paíç antes de 1994 debian ser reclassificados cumo ''mestiços''. Cumo resultado desta decison, cerca de 12 a 15 mil<ref>{{cite web|last=Conason |first=Joe |url=http://www.salon .com/tech/htww/2008/06/19/chinese_declared_black/ |title=Chinese declared black |publisher=Salon .com |date=19 de júnio de 2008 |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref> de ls cidadanos etnicamente chineses que chegórun antes de 1994 (l que repersenta de 3% a 5% de l total de la populaçon chinesa ne l paíç), será capaç de se beneficiar de políticas d'eigualdade racial de l gobierno.<ref>[http://www .ptimesonline.co.uk/tol/news/world/africa/article4168245.ece We agre that you are black, South African court tells Chinese], The Eiquipas</ref>
=== Porblemas sócio-eiquenómicos ===
{{Artigo percipal|Criminalidade na África de l Sul|Cunflitos xenófobos na África de l Sul an 2008}}
[[Fexeiro:Soweto township.jpg|thumb|squierda|[[Vairro de lata]] an [[Soweto]], [[Joanesburgo]].]]
Segundo ua pesquisa pa l período 1998-2000 eilaborada pula [[Organizaçon de las Naciones Ounidas]], la África de l Sul fui classeficada an segundo lugar an [[assassinato]]s i an purmeiro para [[assalto]]s i [[stupro]]s ''[[per capita]]''.<ref>{{cite web|url=http://www.nationmaster .com/red/country/sf/Crime&b_cite=1|title=NationMaster: South African Crime Statistics}}</ref> Las statísticas oufeciales mostran que 52 pessonas son assassinadas todos ls dies na África de l Sul.<ref>[http://www .ptimesonline.co.uk/tol/news/world/africa/article6818096.ece Persecuted white South African Brandon Huntley made anternational race refuge]. Eiquipas Online. Setember 3, 2009.</ref> L númaro relatado de stupros por anho ye de 55.000<ref>[http://www.eiquipa .com/eiquipa/world/article/0,8599,1674391,00.html?xid=fed-cnn-topics Behind South Africa's Reggae Murder]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Eiquipa. Otober 22, 2007.</ref> i stima-se que 500 mil stupros son cometidos anualmente ne l paíç.<ref>"[http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=84909 SOUTH AFRICA: One in four men rape]". [[IRIN]] Africa. June 18, 2009.</ref> L total de crimes ''per capita'' ye l 10º antre ls 60 países ne l cunjunto de dados.
L stupro ye un porblema quemun na África de l Sul, nua pesquisa de 2009 un an cada quatro homes sul-africanos admitiran tener stuprado alguien.<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/8107039.stn | work=BBC News | title=South African rape surbey shock | date=2009-06-18 | acessdate=2010-05-23}}</ref> Un an cada trés de las 4.000 mulhieres anquiridas pula Quemunidade de la Anformaçon, Capacitaçon i Trasparéncia dixe que tenie sido biolada ne l'anho passado.<ref name=bbc1>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/258446.stn |title=South Africa’s rape shock |publisher=BBC News |date=1999-01-19 |acessdate=2010-05-30}}</ref> La África de l Sul ten ua de las maiores ancidéncias de stupros de ninos i bebés ne l mundo.<ref name=eiquipa>{{cite web|last=Perry |first=Alex |url=http://www.eiquipa .com/eiquipa/world/article/0,8599,1680715,00.html?xid=fed-yaho-full-world |title=Ouprah scandal rocks South Africa |publisher=Eiquipa .com |date=2007-11-05 |acessdate=2010-05-30}}</ref> Nun liebantamiento rializado antre 1.500 ninos scolares ne l ''[[township]]'' de [[Soweto]], un quarto de todos ls ninos antrebistados dezírun que "''jackrolling''", un termo para stupro an grupo, era algo dibertido.<ref name=bbc1/>
La classe média de l paíç busca sigurança an [[Cundomínio cerrado|cundomínios cerrados]]. Muitos [[eimigrante]]s de la África de l Sul tamien afirman que l crime fui un grande motibador para eilhes saíren de l paíç. L crime contra la quemunidade agrícola cuntina a ser un grande porblema.<ref>{{cite news|url=http://www .ptimesonline.co.uk/tol/life_and_style/article694534.ece|title=Farms of fear|publisher=The Eiquipas Online|date=2 April 2006 | location=London | acessdate=2010-05-23}}</ref> Outro porblema anfrentado pul paíç ye la fuorte [[Zeigualdade eiquenómica|zeigualdade social i eiquenómica]]; las cidades sul-africanas [[Buffalo City]], [[Johannesburgo]] i [[Ekurhuleni Municipalidade Metropolitana|Ekurhuleni]] fúrun apuntadas cumo las mais zeiguales de l mundo, segundo relatório de la [[ONU]] dibulgado an 2010.<ref name="onu">[http://g1.globo .com/Noticias/Riu/0,,MUL1536525-5606,00-QUATRO+CAPITAIS+BRASILEIRAS+ESTAO+ENTRE+AS+MAIS+DESIGUAIS+DO+MUNDO+DIZ+ONU.html Quatro capitales brasileiras stan antre las mais zeiguales de l mundo, diç ONU] - ''[[G1]]'', 19 de márcio de 2010 (bejitado an 19-3-2010)</ref>
== Política ==
{{Artigo percipal|Política de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:Uniegebou.jpg|thumb|''[[Union Buildings]]'' ye la residéncia oufecial i l gabinete de l [[persidente de la república]] de la África de l Sul, localizado na capital admenistratiba de l paíç, [[Pretória]].]]
La África de l Sul ten trés [[Capital|capitales]]: [[Cidade de l Cabo]], la maior de las trés, ye la capital legislatiba; [[Pretória]] ye la capital admenistratiba i [[Bloemfontein]] ye la capital judiciária. África de l Sul ten un [[parlamiento]] [[bicameral]]: l Cunseilho Nacional de Porbíncias ([[cámara alta]]), ten 90 nembros, anquanto la Assemblé Nacional ([[cámara baixa]]) ten 400 nembros.
Ls nembros de la Cámara de ls Deputados son eileitos nua base populacional por [[repersentaçon proporcional]]: metade de ls nembros son eileitos por listas nacionales i l'outra metade son eileitos an listas probinciales. dieç nembros son eileitos para repersentar cada porbíncia ne l Cunseilho Nacional de las Porbíncias, andependientemente de la populaçon de la porbíncia. Eileiçones para ambas las cámaras son rializadas la cada cinco anhos. L gobierno ye formado na casa mais baixa, i l líder de l partido maioritairo na Assemblé Nacional ye l [[Persidente de la África de l Sul|persidente]].
Zde la fin de l ''apartheid'' an 1994, la política sul-africana ten sido dominado pul [[Cungresso Nacional Africano]] (ANC), que fui l partido dominante, cun 60-70% de ls botos. L percipal adbersairo de l gobierno de l ANC ye l partido de la [[Aliança Democrática (África de l Sul)|Aliança Democrática]], que recebiu 16,7% de ls botos na eileiçon de 2009 i 14,8% nas eileiçones de 2006.
[[Fexeiro:Houses of Parliament Entrance.jpg|thumb|squierda|[[Parlamiento de la África de l Sul]] na [[Cidade de l Cabo]], la capital legislatiba.]]
L partido antes dominante, l Nuobo Partido Nacional, qu'antroduziu l ''apartheid'' atrabeç de l sou predecessor, l Partido Nacional, outou por se fundir cul ANC, an 9 d'abril de 2005. Outros grandes partidos políticos repersentados ne l Parlamiento son l [[Cungresso de l Pobo]], que se separou de l ANC i ganhou 7,4% de ls botos an 2009 i l [[Partido de la Libardade Ankatha]], que repersenta percipalmente ls eileitores [[zulu]]s i que tubo 4,6% de ls botos nas eileiçones de 2009.
Zde 2004, l paíç tubo muitos miles de protestos populares, alguns biolentos, tornando-se, d'acuordo cun un académico, l ''"paíç mais rico an protesto ne l mundo"''.<ref>{{cite web|url=http://abahlali.org/node/1898|title=Article by Eimran Bucus in the Mercury newspaper}}</ref> Muitos destes protestos ténen sido ourganizados a partir de las crecentes [[bairro de lata]]s que circundan las cidades sul-africanas.
An 2008, la África de l Sul fui classeficada na 5ª antre 48 países de la África [[susaariana]] pul Índice Ibrahin de Gobernança Africana. La África de l Sul tubo buns resultados nas catadories de Stado de Dreito, Trasparéncia i Corrupçon i Participaçon i Dreitos Houmanos, mas fui perdiu puntos pul sou zampenho relatibamente pobre an Salude i Sigurança. L Índice Ibrahin ye ua medida global de gobernança africana, cun base nua série de bariables que refleten l sucesso cun que ls gobiernos antregan benes políticos eissenciales als sous cidadanos.<ref>[http://www.moibrahimfoundation.org Mo Ibrahin Foundation]. Retriebed 2010-01-11.</ref>
{{limpar}}
=== Lei ===
{{Mais anformaçones|Criminalidade na África de l Sul}}
[[Fexeiro:Jozi 2012 05 22 1504 (7411284758).jpg|thumb|Anterior de la Corte Custitucional de la África de l Sul, an Joanesburgo.]]
Las percipales fuontes de las leis sul-africanas son l dreito mercantil romano-houlandés i l dreito pessonal baseado ne l [[Common law|dreito quemun anglés]], cumo las amportaçones d'assentamientos houlandes i de l [[colonialismo británico]].<ref>{{cite web|url=http://0-www.llrx .com.annopac.up.ac.za:80/features/southafrica.htn|title=Researching South African Law|acessdate=2008-06-23|outhor=Pamela Snyman and Amanda Barratt|date=2002-10-02|publisher=[http://www.llrx.comLaw Library Resource Xchange]}}</ref> La purmeira lei ouropeia na África de l Sul fui trazida pula [[Cumpanha de las Índias Ourientales Houlandesas]] i ye chamada de dreito romano-nerlandés. Fui amportado antes de la [[Codificaçon jurídica|codificaçon de l dreito]] ouropeu ne l Código Napoleónico i ye cumparable an muitos aspetos, la lei scocesa. Este fui seguido, ne l seclo XIX pul dreito anglés, tanto quemun quanto legal. A partir de 1910 cula unificaçon, la África de l Sul tenie sou própio parlamiento, qu'aprobórun leis specíficas pa la África de l Sul. Durante ls anhos de l ''[[apartheid]]'', la cena política de l paíç fui dominado por figuras cumo [[Valthazar Johannes Borster|B. J. Borster]] i [[Pieter Willen Botha|P. W. Botha]], bien cumo nembros de l'ouposiçon, cumo Harry Schwarç, Joe Slobo i [[Heilen Suzman]].
L sistema judicial ye cumpuosto por tribunales de magistrados, que tratan de causos criminales i cibles menores menores, ls Tribunales Superiores, que son tribunales de cumpeténcia genérica para árias specíficas, l Supremo Tribunal de Recurso, que ye la mais alta corte custitucional an todas ls temas; i l Tribunal Custitucional, que cuida solo de las questones custitucionales.
D'acuordo cun ua pesquisa rializada pa l período de 1998-2000 i cumpilada pulas [[Naciones Ounidas]], la África de l Sul fui classeficada an segundo lugar an [[assassinato]] i an purmeiro an [[assalto]]s i [[stupro]]s ''per capita'' antre todos ls países pesquisados.<ref>{{cite web|url=http://www.nationmaster .com/red/country/sf/Crime&b_cite=1 |title=South African Crime statistics |publisher=NationMaster |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref> Cerca de 50 assassinatos son cometidos todos ls dies ne l paíç.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/magazine/8668615.stn |title=How dangerous is South Africa? |publisher=BBC News |date=17 de maio de 2010}}</ref> Até márcio de 2009, houbo {{formatnun:18148}} assassinatos ne l paíç, anquanto l [[Reino Ounido]] registrou 662 ne l mesmo período.<ref>{{cite news|url=http://www .ptelegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/southafrica/8222469/South-African-serial-killer-cumbited-of-13-murders.html |title=South African serial killer cumbited of 13 murders |publisher= ''The Daily Telegraph'' |date=23 de dezembre de 2010}}</ref> L'andústria de la sigurança pribada na África de l Sul ye la maior de l mundo,<ref>{{cite web|title=South Africa has world’s largest pribate security andustry; neds regulation - Mthethwa|url=http://www.defenceweb.co.za/andex.php?oution=cun_cuntent&task=biew&id=28306&Itemid=116|publisher=DefenceWeb|acessdate=3 de maio de 2013}}</ref> cun cerca de nuobe mil ampresas cadastradas i 400 mil siguranças particulares atibos registrados, mais de l que la polícia i l'eisército sul-africanos juntos.<ref>{{cite web|title=Bigger than the army: South Africa's pribate security forces|url=http://eidition.cnn .com/2013/02/08/business/south-africa-pribate-security|publisher=CNN .com|acessdate=3 de maio de 2013}}</ref>
=== Fuorças armadas ===
{{Artigo percipal|Fuorça Nacional de Defesa de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:USS Forrest Sherman (DDG-98) Chetah.jpg|thumb|squierda|Caça sul-africano [[Atlas Chetah]] rializa un treinamiento cul [[Cuntratorpedeiro|çtróier]] norte-amaricano [[USS Forrest Sherman]] na [[Cidade de l Cabo]], an 2007.]]
La [[Fuorça Nacional de Defesa de la África de l Sul]] (SANDF) fui criada an 1994,<ref name="custitution-1993-224">{{cite web|url=http://www.anfo.gob.za/documents/custitution/93cones.htn#SECTION224|title=Custitution of the Republic of South Africa At 200 of 1993 (Setion 224)|acessdate=2008-06-23|year=1993|publisher=South African Gobernment}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.issafrica.org/Pus/ASR/6No2/BanStade.html|title=Rationalisation in the SANDF: The Next Challenge|acessdate=2008-06-23|year=1997|outhor=Col L B ban Stade, Senior Staff Oufficer Rationalisation, SANDF|publisher=Anstitute fur Security Studies }}</ref> cumo ua fuorça boluntária cumpuosta pula antiga ''[[South African Defence Force]]'', las fuorças de ls grupos nacionalistas africanos (''[[Umkhonto we Sizwe]]'' i Eisército de Libertaçon de l Pobo Azanian), i las fuorças de defesa antigo [[Bantuston]].<ref name="custitution-1993-224"/> L SANDF ye subdebidido an quatro galhos, l [[Eisército de la África de l Sul|eisército]], la [[Fuorça Aérea de la África de l Sul|fuorça aérea]], la [[Marina de la África de l Sul|marina]] i l Serbício Médico Sul-Africano.<ref name="at-42-2002">{{cite web|url=http://www.anfo.gob.za/gazette/ats/2002/a42-02.pdf|title=Defence At 42 of 2002|acessdate=2008-06-23|outhor=|date=2003-02-12|publisher=South African Gobernment|page=18}}</ref> Ne ls radadeiros anhos, la SANDF se tornou ua grande fuorça de paç ne l [[África|cuntinente africano]],<ref name="dod-sep2005">{{cite web|url=http://www.dod.mil.za/media/media2005/sep/medie_statements5sep2005.htn|title=Address by the Menister of Defence at la medie breakfast at Defence Heiadquarters, Negroria|acessdate=2008-06-23|outhor=Mosiuoa Lekota|date=2005-09-05|publisher=Department of Defence}}</ref> i stubo ambolbido an ouparaçones ne l [[Lesoto]], na [[República Democrática de l Cungo]],<ref name="dod-sep2005"/> ne l [[Burundi]],<ref name="dod-sep2005"/> antre outros. Ten tamien participado cumo parte de las fuorças de paç multinacional de la ONU.
La África de l Sul ye l único paíç africano que cunseguiu zambolber cun sucesso [[armas nucleares]]. I tornou-se l purmeiro paíç cun poder nuclear (seguido pula [[Ucránia]]), la çmontar i renunciar boluntariamente al sou porgrama ne l porcesso d'assinatura de l [[Tratado de Nun Proliferaçon de Armas Nucleares]] (TNP), an 1991.<ref name="fas-ocp27"/> L paíç zambolbiu un porgrama d'armas nucleares na década de 1970.<ref name="fas-ocp27">{{cite web|url=http://www.fas.org/nuke/guide/rsa/nuke/ocp27.htn|title=Out of (South) Africa: Negroria's Nuclear Weapones Sperience|acessdate=23 de júnio de 2008|outhor=Lieutenant Colonel Roy I. Horton III (BS, Eiletrical Anginering; MS, Strategic Antelligence)|year=1999|month=Otober|publisher=USAF Anstitute fur National Security Studies}}</ref> D'acuordo cul ex-persidente sul-africano [[F. W. de Klerk]], la decison de custruir ua "dissuason nuclear" fui tomada "yá an 1974 nun cuntesto dua amenaça spansionista sobiética".<ref name="South Africa comes clean">[http://books.gogle .com/books?id=qQwAAAAAMBAJ&printsec=fruntcober "South Africa comes clean"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Maio de 1993, pp. 3,4</ref> La África de l Sul puode tener rializado un teste nuclear subre l [[Ouceano Atlántico|Atlántico]] an 1979,<ref>{{cite web|url=http://www.gwu.edu/~nsarchib/NSAEBB/NSAEBB190/01.pdf|format=PDF|title=South Atlantic Nuclear Eibent (National Security Council, Memorandun)|acessdate=23 de júnio de 2008|outhor=Christine Dodson|date=22 d'outubre de 1979|publisher=George Washington University under Fredon of Anformation At Request}}</ref> anque Klerk afirmar que l paíç "nunca habie rializado un teste nuclear clandestino".<ref name="South Africa comes clean"/> Seis çpositibos nucleares fúrun cuncluídos antre 1980 i 1990, mas todos fúrun çtruídos antes de la África de l Sul assinar l TNP an 1991.<ref name="South Africa comes clean"/>
=== Relaçones anternacionales ===
{{aneixo|Missones diplomáticas de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:BRICS leaders 2012.jpg|thumb|dreita|[[Dilma Roussef]] ([[Brasil]]), [[Vladimir Putin]] ([[Rússia]]), [[Manmohan Singh]] ([[Índia]]), [[Hu Jintao]] ([[República Popular de la China|China]]) i [[Jacob Zuma]] (África de l Sul) durante ancuontro de ls líderes de l [[BRICS]] an 2012.]]
Anquanto era la [[Ounion Sul-Africana]], l paíç fui l nembro fundador de la [[Organizaçon de las Naciones Ounidas]] (ONU). L'anton purmeiro-menistro sul-africano, [[Jan Smuts]], screbiu l preámbulo de la [[Carta de las Naciones Ounidas]].<ref name = "gilderslebe">{{cite journal |url=http://www.columbia.edu/cu/alumni/Magazine/Summer2001/Gilderslebe.html |title=Birgenia Gilderslebe: Oupening the Gates (Libing Legacies) |outhor=Rosalind Rosenberg |month = Summer | year =2001 |work=Columbia Magazine }}</ref><ref name="Schlesinger">{{cite book |outhor=Schlesinger, Stephen I. |title=At of Creation: The Founding of the United Nationes: La Story of Superpowers, Secret Agents, Wartime Allies and Enemies, and Their Quest fur la Peaceful World |publisher=Westbiew, Perseus Books Group |location=Cambridge, Massachusetts |year=2004 |pages=236–7 |isbn=0-8133-3275-3 |oclc= }}</ref> L paíç ye un de ls nembros fundadores de la [[Ounion Africana]] (UA), i ten la maior eiquenomie de todos ls nembros dessa ourganizaçon. La África de l Sul tamien ye un nembro fundador de la [[Nuoba Parcerie pa l Zambolbimiento de la África]] (NEPAD), de la UA. L paíç ten zampenhado un papel fundamental cumo mediador de cunflitos antre naciones africanas na radadeira década, cumo ne l [[Burundi]], na [[República Democrática de l Cungo]], nas [[Quemores]] i ne l [[Zimbabwe]]. Passado la fin de l regime de l ''[[apartheid]]'', la África de l Sul fui readmitida na [[Commonwealth|''Commonwealth'' británica]]. L paíç ye un nembro de l [[Grupo de ls 77]] i presidiu l'ourganizaçon an 2006. La África de l Sul tamien ye nembro de la [[Quemunidade pa l Zambolbimiento de la África Austral]] (SADC), de la [[Zona de Paç i Coperaçon de l Atlántico Sul]], de la [[Ounion Aduaneira de la África Austral]], de l [[Tratado de la Antártida]], de la [[Organizaçon Mundial de l Comércio]] (OMC), de l [[Fondo Monetário Anternacional]] (FMI), de l [[G20]] i de l [[G8+5]].
L persidente sul-africano [[Jacob Zuma]] i l'ex-persidente [[China|chinjes]], [[Hu Jintao]], atualizórun ls laços bilaterales antre ls dous países an 24 d'agosto de 2010, quando fui assinado l Acuordo de Pequin, qu'antecipou l'eilebaçon de la "parcerie stratégica" de la África de l Sul cula China para ua "parcerie estratégica global" an temas eiquenómicos i políticos, cumo l reforço de l'antercámbio antre ls respetibas partes gobernantes i legisladores.<ref>[http://capetown.china-cunsulate.org/ang/gdxw/t726883.htn China, South Africa upgrade relationes to "cumprehensibe strategic partnership"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Xinhua News Agency, 24 d'agosto de 2010</ref><ref>''"New era las South Africa joines BRICS"'', [http://www.southafrica.anfo/global/brics/brics-080411.htn SouthAfrica.anfo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 11 d'abril de 2011</ref> An abril de 2011, la África de l Sul antrou ouficialmente pa l grupo de países [[BRICS]] ([[Brasil]]-[[Rússia]]-[[Índia]]-[[China]]), eidantificado pul persidente Zuma cumo ls maiores parceiros comerciales de l paíç i tamien cumo ls maiores parceiros comerciales de la África cumo un to. Zuma afirmou que ls países nembros de l BRICS tamien eirien trabalhar de forma cordenada atrabeç de la ONU, de l Grupo de ls Binte (G20) i de l [[Fórun de Diálogo Índia-Brasil-África de l Sul]] (IBAS).<ref>''"SA brings 'unique attributes' to BRICS"'' [http://www.southafrica.anfo/global/brics/brics-140411.htn SouthAfrica.anfo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 14 d'abril de 2011</ref>
== Subdebisones ==
{{Artigo percipal|[[Porbíncias de la África de l Sul]]}}
La África de l Sul ancontra-se debedida an nuobe porbíncias zde [[1994]]. La tabela seguinte andica, para cada ua de las nuobe porbíncias, l sou código oufecial [[ISO 3166-2]]:ZA, l nome an [[Léngua pertuesa|pertués]], [[Léngua anglesa|anglés]] i [[Léngua africáner|africáner]], i la capital.
{| {{prettytable}}
! Código<br />ISO !! Pertués !! ''Anglés'' !! ''Africáner'' !! Capital
|-
| ZA-WC || [[Cabo Oucidental]] || ''Western Cape'' || ''Wes-Kaap'' || [[Cidade de l Cabo]]
|-
| ZA-EC || [[Cabo Ouriental]] || ''Eastern Cape'' || ''Oos-Kaap'' || [[Bisho]]
|-
| ZA-NC || [[Cabo Setentrional]] || ''Northern Cape'' || ''Nord-Kaap'' || [[Kimberley (Cabo Setentrional)|Kimberley]]
|-
| ZA-FS || [[Stado Libre]] || ''Fre State'' || ''Brystaat'' || [[Bloemfontein]]
|-
| ZA-GT || [[Gauteng]] || style="text-align:center" | - || style="text-align:center" | - || [[Joanesburgo]]
|-
| ZA-NL || [[Kwazulu-Natal]] || style="text-align:center" | - || style="text-align:center" | - || [[Pietermaritzburg]]
|-
| ZA-LP || [[Porbíncia de l Limpopo|Limpopo]] || style="text-align:center" | - || style="text-align:center" | - || [[Polokwane]]
|-
| ZA-MP || [[Mpumalanga]] || style="text-align:center" | - || style="text-align:center" | - || [[Nelspruit]]
|-
| ZA-NW || [[Noroiste (África de l Sul)|Noroiste]] || ''North-West'' || ''Nord-Wes'' || [[Mafikeng]]
|}
Las porbíncias ancontran-se debedidas an [[Munecípios metros de la África de l Sul|munecípios metros]] i [[Çtritos municipales de la África de l Sul|çtritos municipales]]; estes radadeiros ancontran-se subdebididos an [[Munecípios locales de la África de l Sul|munecípios locales]] i [[zonas de geston çtrital]]. La delimitaçon de ls munecípios ancontra-se anscrita na [[Custituiçon]], antoce cada altaraçon amplica ua [[emenda custitucional|emenda]]; la radadeira acunteciu an abril de [[2006]].
{{limpar}}
== Eiquenomie ==
{{Artigo percipal|Eiquenomie de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:Johannesburg Stock Schange.jpg|thumb|squierda|upright|La [[Bolsa de Balores de Joanesburgo]] ye la maior [[bolsa de balores]] de l [[África|cuntinente africano]].]]
Pula classeficaçon de la [[ONU]] la África de l Sul ye un paíç de renda média, cun ua ouferta abundante de recursos, cun bien zambolbidos setores financeiro, jurídico, de quemunicaçones, einergie i trasportes, ua [[bolsa de balores]] que stá antre las binte melhores de l mundo, i ua moderna anfra-strutura d'apoio a ua çtribuiçon eficiente de las mercadorias a grandes centros ourbanos an to la region. La África de l Sul acupa 32ª posiçon ne l mundo an tenermos de [[PIB]] ([[PPC]]), d'acuordo cun dados de 2009. La sue antegraçon na eiquenomie ye mui fuorte i custitui ua base eissencial pa l sou zambolbimiento.<ref>Guilherme de la Fonseca-Statter, ''La África de l Sul i l Sistema-Mundo: De la Guerra de ls Bóeres a la globalizaçon'', Lisboua: Centro de Studos Africanos & Gerpress, 2011, ISBN 978-989-96094-6-4</ref>
L zambolbimiento abançado de l paíç stá inda assi cuncentrado an torno de quatro árias: [[Cidade de l Cabo]], [[Port Eilizabeth]], [[Durban]] i [[Pretória]]/[[Johannesburg]]. Fura destes quatro centros eiquenómicos, l zambolbimiento ye lemitado i la [[pobreza]] inda ye prebalente, anque de ls sfuorços de l gobierno. Por cunseguinte, la grande maiorie de sul-africanos son pobres. Inda assi, ls percipales zonas marginales ténen spurmentado un crecimiento rápido ne ls radadeiros tiempos. Essas árias ancluen [[Mossel Bay]] para Plettenberg Bay; ária de [[Rustenburg]], ária de [[Nelspruit]], [[Bloemfontein]], Cape West Coast i l Litoral Norte de [[KwaZulu-Natal]]. L [[zamprego]] ye stremamente eilebado i la [[Zeigualdade eiquenómica|zeigualdade de renda]] ye aprossimadamente eigual a la de l [[Brasil]] - residindo ua de las rezones mais salientes ne l fato de buona parte de las ampresas amportantes séren capital-antensibas, nun trabalho antensibas. Durante l período de 1995-2003, l númaro d'ampregos formales diminuiu i l [[Eiquenomie anformal|amprego anformal]] oumentou, l zamprego global se agrabou.<ref name="sach3">{{cite web|url=http://eimf.org/sternal/pus/nft/2006/soafrica/ang/pasoafr/sach3.pdf|title=Post-Apartheid South Africa: the First Ten Years - Unemployment and the Labor Market|publisher=IMF}}</ref>
L rendimiento médio domiceliar sul-africano diminuiu cunsidrabelmente antre 1995 i 2000. Quanto a la zeigualdade racial, l ''Statistics South Africa'' anformou que, an 1995, l'agregado fameliar médio branco ganhou quatro bezes mais de l qu'ua família média negra. An 2000, la família média branca ganhou seis bezes mais de l que l'agregado fameliar médio negro.<ref>[http://0-www.sarpn.org.za.annopac.up.ac.za:80/documents/d0000164/page1.php SARPN - South Africa]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} at www.sarpn.org.za</ref> Las políticas de [[açon afirmatiba]] pa l'eigualdade racial ténen stimulado un oumiento na riqueza eiquenómica de ls [[negros]] i l nacimiento dua eimergente classe média negra.<ref>{{cite web|url=http://www.mg.co.za/articlePage.aspx?articleid=261345&area=/breaking_news/breaking_news__business/|title=Black middle class bosts car sales in South Africa: Carta eiletrónica & Guardian Online}}</ref><ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2006/jan/22/southafrica.features Race against eiquipa]. The Ouserber. January 22, 2006.</ref> Outros porblemas son la [[criminalidade]], la [[corrupçon]] i la [[eipidemia]] de [[HIB]]/[[SIDA]]. La África de l Sul sofre cun carga relatibamente pesada regulaçon global, cumparada als [[países zambolbidos]]. La propiadade i l'anterferéncia statal ampone barreiras a l'antrada an muitas árias.<ref name="assessment2008">{{cite web|url=http://www.oecd.org/document/11/0,3343,en_2649_33733_40977483_1_1_1_1,00.html|title=Eiquenomic Assessment of South Africa 2008|publisher=OECD}}</ref> Regulamentaçones trabalhistas restritibas ténen cuntribuído pa l mal-star de l zampregado.<ref name="sach3"/>
[[Fexeiro:Johannesburg CBD.jpg|thumb|dreita|[[Joanesburgo]], la [[cidade]] mais rica de l paíç, porduç 33% de l [[perduto anterno bruto]] (PIB) de la África de l Sul i 10% de l PIB de l [[África|cuntinente africano]].]]
L gobierno de 1994 heirdou ua eiquenomie minada por longos anhos de cunflito anterno i por sançones sternas. L gobierno abstebe-se de recorrer al populismo eiquenómico. La [[anflaçon]] fui derrubada, las finanças públicas stában stabelizados i alguns capitales strangeiros fúrun atraídos.<ref name="assessment2008-2">{{cite web|url=http://www.oecd.org/document/63/0,3343,en_2649_34577_40981951_1_1_1_1,00.html|title=Eiquenomic Assessment of South Africa 2008: Achiebing Acelerated and Shared Growth fur South Africa|publisher=OECD}}</ref> Inda assi, l crecimiento fui inda baixo.<ref name="assessment2008-2"/> Ne l'ampeço de 2000, l'anton Persidente [[Thabo Mbeki]] prometiu promober l crecimiento eiquenómico i l'ambestimiento strangeiro atrabeç de l relaxamiento de leis trabalhistas restritibas, acelerando l ritmo de [[pribatizaçon]] i l corte de gastos gobernamentales znecessairos. Sues políticas anfrentan fuorte ouposiçon de ls [[sindicato]]s. De 2004 an delantre l crecimiento eiquenómico oumentou seneficatibamente, assi cumo la formaçon d'amprego i oumiento de capital.<ref name="assessment2008-2"/>
África de l Sul ye l maior perdutor i cunsumidor d'einergie ne l [[cuntinente africano]]. La África de l Sul ye un çtino turístico popular, i ua cantidade sustancial de receita ben de l [[turismo]].<ref>{{cite web|url=http://www.ambestec .com/NR/rdonlyres/13AEE8DD-1266-420D-B7BE-DCF92C12967F/4035/TourismUpdateOtober2005.pdf|title=SA Eiquenomic Research - Tourisn Update|acessdate=2008-06-23|year=2005|month=Otober|publisher=[http://www.ambestec .com/ Ambestec]|format=PDF}}</ref> Antre las percipales atraçones son la cultura bariada i pitoresca, la reserbas de caça i ls [[binos]] locales.
La [[Rand|Rand Sul-Africano]] (ZAR), ye la moeda eimergente mais atibamente negociada ne l mundo. El se juntou a un clube d'elite de las moedas, l ''Cuntinous linked settlement'' (CLS), adonde trasaçones de [[cámbio]] son liquidadas eimediatamente, diminuindo ls riscos de trasaçones atrabeç de [[fusos horairos]]. L rand era la moeda cun melhor zampenho contra l [[dólar de ls Stados Ounidos]] (USD) antre 2002 i 2005, segundo la ''[[Blomberg]] Moeda Scorecard''.
[[Fexeiro:Graaff Fruit-Ceres packing.jpg|thumb|dreita|Ampregados ampacotando [[pera]]s para sportaçon nua fábrica ne l Bal de Ceres, ne l [[Cabo Oucidental]].]]
La bolatelidade de l rand ten afetado l'atebidade eiquenómica, la queda acentuada an 2001 i l'atingimiento dun mínimo stórico de 13,85 rands al dólar, probocou miedos d'anflaçon i fizo cun que l Banco Central a oumentar las [[taxas de juros]]. L rand zde anton ten se recuperado, negociado a 7,77 ZAR al dólar an de febreiro de 2010. Inda assi, cumo ls sportadores stan sob presson cunsidrable a partir dua fuorte moeda nacional, muitos peden l'anterbençon de l gobierno para ajudar a amerosar l rand.
[[Refugiados]] de países pobres bezinos ancluen muitos eimigrantes probenientes de la [[República Democrática de l Cungo]], [[Moçambique]], [[Zimbabwe]], [[Malawi]] i outros, que repersentan ua grande parcela de l [[Eiquenomie anformal|setor anformal]]. Cun eilebados nibles de [[zamprego]] antre ls pobres sul-africanos, la [[xenofobia]] ye prebalente i muitas pessonas nacidas na África de l Sul se senten ressentidos culs eimigrantes que son bistos cumo pessonas que priban la populaçon natiba de postos de trabalho, un sentimiento que ten tenido credibelidade pul fato de que muitos ampregadores Sul Africano ténen ampregado ls migrantes d'outros países para salairos mais baixos de l que ls cidadanos sul-africanos, specialmente na [[custruçon cebil]], [[turismo]], [[agricultura]] i [[andústria]]s de serbícios domésticos. Ls [[eimigraçon clandestina|eimigrantes eilegales]] son tamien fuortemente ambolbidos ne l comércio anformal.<ref>{{cite web|url=http://0-www.iss.co.za.annopac.up.ac.za:80/pus/ASR/5No4/StrategigPerspetibes.html|title=African Security Rebiew Bol 5 Ne l 4, 1996: Strategic Perspetibes on Eillegal Eimmigration anto South Africa}}</ref> Inda assi, muitos eimigrantes na África de l Sul cuntinan a bibir an cundiçones precárias i la política d'eimigraçon de l sul-africana tornou-se cada beç mais restritibas zde 1994.<ref>{{cite web|url=http://www.quensu.ca/samp/sampresources/samppublicationes/policyseries/policy20.htn|title=Quenes College: The Brain Gain: Skilled Migrants and Eimmigration Policy in Post-Apartheid South Africa}}</ref>
Ls percipales parceiros comerciales anternacionales de la África de l Sul, para alhá d'outros países africanos, ancluen la [[Almanha]], ls [[Stados Ounidos]], la [[República Popular de la China|China]], l [[Japon]], l [[Reino Ounido]] i la [[Spanha]].<ref name=fatbook>{{cite web|url=https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/geos/sf.html|title=South Africa|work=The World Fatbook|publisher=CIA}}</ref> Las percipales sportaçones de l paíç ancluen l [[milho]], [[diamante]]s, [[fruita]]s, [[ouro]], [[açúcar]], [[metales]], [[minerales]], i [[lana]]. [[Máquina]]s i [[eiquipamiento]]s de [[trasporte]] custituen mais dun terço de l balor de las [[amportaçones]] de l paíç. Outras amportaçones ancluen perdutos [[químicos]], perdutos [[manufatura]]de ls i [[petrólio]].
Recentemente la África de l Sul fui ancluída ne l grupo de países eimergentes cun eiquenomies promissoras, ls [[BRICS]].<ref>http://oglobo.globo {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220306183430/http://oglobo.globo/ |date=2022-03-06 }} .com/eiquenomie/mirian/posts/2011/04/14/africa-de l-sul-reforca-bric-que-bira-brics-374799.asp</ref>
[[Fexeiro:FranschhoekWC-pass.jpg|thumb|800px|centro|[[Binhedo]] an [[Franschhoek]], ne l [[Cabo Oucidental]].]]
== Anfraestrutura ==
=== Ciéncia i tecnologie ===
[[Fexeiro:Mark Shuttleworth NASA.jpg|thumb|squierda|[[Mark Shuttleworth]] ne l spácio.]]
Bários zambolbimientos científicos i tecnológicos amportantes ouriginórun-se na África de l Sul. L purmeiro trasplante de coraçon houmano fui rializado pul cerjano cardíaco [[Christiaan Barnard]] ne l Spital Grote Schuur an dezembre de 1967; [[Max Theiler]] zambolbiu ua [[bacina]] contra la [[febre amarielha]]; [[Allan McLeod Cormack]] pioneira de la [[tomografie cumputadorizada]] por [[centeilhas-x]] i [[Aaron Klug]] que zambolbiu técnicas cristalográficas de microscopia eiletrónica. Cun sceçon de Barnard, todos ls abanços citados fúrun reconhecidos cun [[Prémio Nobel|Prémios Nobel]]. [[Sydney Brenner]] ganhou mais recentemente, an 2002, por sou trabalho pioneiro an biologie molecular.<ref>{{citar web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2002/brenner-outobio.html |títalo=Sydney Brenner |eiditor=[[Prémio Nobel]] |acessodata=12 de maio de 2013}}</ref>
[[Mark Shuttleworth]] fondou ua de las purmeiras ampresas de sigurança na anterneta, la Thawte, que fui mais tarde cumprada pula líder mundial [[BeriSign]]. Anque de ls sfuorços de l gobierno para ancentibar l [[amprendedorismo]] an [[biotecnologie]], outros campos de [[alta tecnologie]] i [[Tecnologie de l'anformaçon|TI]], nun hai outras ampresas inobadoras notables fundadas na África de l Sul. Ye un oubjetibo spresso de l gobierno la trasiçon de l'eiquenomie sul-africana para torná-la mais dependente de l'alta tecnologie, cun base na custataçon de que la África de l Sul nun puode cumpetir culas eiquenomies de l [[Stremo Ouriente]] na manufatura, nin puode usufruir de sue riqueza mineral perpetuamente.
La África de l Sul cultibou ua quemunidade astronómica an spanson. L paíç abriga l [[Grande Telescópio Sul-Africano]], l maior telescópio ótico ne l [[heimisfério sul]]. La África de l Sul stá custruindo atualmente la Telescópio de Array Karo cumo parte de l porjeto de 1,5 bilhon d'ouros [[Square Kilometre Array]].<ref>{{cite web|url=http://www.skatelescope.org/news/2nd-april-news/|title=SKA announces Founding Board and selets Jodrell Bank Ouserbatory to host Porjet Ouffice|publisher=SKA 2011|date=2 d'abril de 2011|acessdate=14 d'abril de 2011}}</ref> An 25 de maio de 2012, fui anunciado que las sedes de l Telescópio Square Kilometer Array seran debedidas antre locales na África de l Sul i na [[Oustrália]]/[[Nuoba Zelándia]].<ref name=outogenerated1>{{cite news | url=http://www.bbc.co.uk/news/science-ambironment-18194984 | title=Africa and Australasia to share Square Kilometre Array | publisher=BBC | date=25 de maio de 2012}}</ref>
=== Eiducaçon ===
{{artigo percipal|Eiducaçon na África de l Sul}}
{{aneixo|Lista d'ounibersidades na África de l Sul}}
La [[Eiducaçon]] na África de l Sul ye la segunda melhor de l [[cuntinente africano]], perdendo solo para [[Cabo Berde]]. Na época de l ''[[apartheid]]'', ls studantes de todos ls grupos étnicos de la África de l Sul iban cun frequéncia la scuolas própias para cada [[etnia]]. Fura esso, ls menores caucasianos de 18 anhos que falában [[Léngua anglesa|anglés]] i [[Léngua africánder|africánder]], anque séren oubrigados a studar las dues lénguas, iban cun frequéncia l'anstituiçones d'ansino adequadas la cada etnia. Cunsidrando cada menor de 18 anhos, l gobierno pagaba mui mais caro cula [[eiducaçon]] de ls caucasianos de l que la de ls nun caucasianos.<ref group=libro name="Anciclopedie Delta Ounibersal 142-155">''ENCICLOPÉDIA Delta Ounibersal''. Riu de Janeiro: Delta, c1982. bol. 1, p. 142-155.</ref>
[[Fexeiro:UCT Upper Campus landscape biew.jpg|thumb|[[Ounibersidade de la Cidade de l Cabo]].]]
Antre ls siete i ls 16 anhos, l'ansino era oubrigatório pa ls menores [[caucasianos]] de 18 anhos. Cerca de 90% deilhes iban diariamente la [[Scuola pública|scuolas de la rede pública d'ansino]]. L resto iba para [[Scuola particular|scuolas de la rede particular]] cuntroladas pul Stado. Mais de 55% treminában l [[ansino médio]].<ref group=libro name="Anciclopedie Delta Ounibersal 142-155" />
Ls menores [[mestiços]] ó [[asiáticos]] de 18 anhos éran oubrigados la se dirigiren a la scuola, antre ls siete als 14 anhos, zde qu'habitassen árias que çpusessen desta facelidade. An dibersas dessas regiones nun eisistian scuolas i [[Sala d'aula|salas d'aula]] pa ls mestiços i ls asiáticos. Aprossimadamente 99% desses menores de 18 anhos iba para [[eiducandairo]]s relegiosos cuntrolados pul Stado. Mais de 10% de ls menores mestiços de 18 anhos i 25% de ls [[andianos]] alcançában l'ansino médio. Até 1981 la legislaçon nun oubrigaba que ls menores africanos de 18 anhos fússen cun frequéncia l'anstituiçones d'ansino. Zde anton, ls cunselhos locales podien requerer que l gobierno nacional solicitasse l cumparecimiento de ls menores de sue ária, de 6 a 15 anhos, para [[Scuola|anstituiçones d'ansino]], 20% de ls menores africanos iban l'anstituiçones d'ansino.<ref group=libro name="Anciclopedie Delta Ounibersal 142-155" />
Las percipales [[ounibersidade]]s de la África de l Sul son: la [[Ounibersidade de l Cabo Oucidental]] ([[Cidade de l Cabo]]), la [[Ounibersidade de la Cidade de l Cabo]] (Cidade de l Cabo), la [[Ounibersidade de l Stado Libre]] ([[Bloemfontein]]), la [[Ounibersidade de Fort Hare]] ([[Alice (África de l Sul)|Alice]]), la [[Ounibersidade de l KwaZulu-Natal]] ([[Durban]], [[Pietermaritzburg]], [[Pinetown]], [[Westbille (África de l Sul)|Westbille]]), la [[Ounibersidade de l Limpopo]] ([[Polokwane]], [[Ga-Rankuwa]]), la [[Ounibersidade de l Noroiste]] ([[Mafikeng]], [[Mankwe]], [[Potchefstron]], [[Banderbijlpark]]), la [[Ounibersidade de Pretória]] ([[Pretória]]), la [[Ounibersidade Rhodes]] ([[Grahamstown]]), la [[Ounibersidade de Stellenbosch]] ([[Stellenbosch]]) i la [[Ounibersidade de l Witwatersrand]] ([[Joanesburgo]]).
=== Salude ===
{{Artigo percipal|[[Salude na África de l Sul]]}}
[[Fexeiro:Life spetancy in some Southern African countries 1958 to 2003.png|thumb|squierda|L'ampato de la [[SIDA]] ten causado ua queda na [[spetatiba de bida]] de l paíç.]]
La spanson de la [[Síndrome de l'eimunodeficiéncia adquirida|SIDA]] (síndrome de l'eimunodeficiéncia adquirida, [[SIDA]] ne l Brasil) ye un porblema alarmante ne l paíç, chegando a atingir 31% de las mulhieres prenhas an 2005 i ua taxa d'anfeçon ne ls adultos stimada an 20%.<ref>{{cite web |url=http://www.abert.org/aidssouthafrica.htn |title=HIB & Aids in South Africa |publisher=Abert |acessdate=2006-10-08}}</ref> La ligaçon antre HIB, un bírus trasmitido percipalmente por cuntato sexual, i SIDA fui negado hai mui tiempo pul persidente [[Thabo Mbeki]] i pul menistro de la salude [[Manto Tshabalala-Msimang]], qu'ansiste que las muitas muortes ne l paíç son causadas por mala nutriçon, i muita pobreza, i nun pul HIB.<ref>{{cite web |url=http://www.afrol .com/articles/21094 |title="Sack SA Heialth Menister" – world's SIDA sperts |publisher=afrol News |acessdate=2006-10-08}}</ref> An 2007, an repuosta la pressones anternacionales, l gobierno fizo sfuorços para cumbater la SIDA.<ref name="0-www.anfo.gob.za.annopac.up.ac.za">{{cite web|url=http://0-www.anfo.gob.za.annopac.up.ac.za:80/otherdocs/2007/aidsplan2007/situation_analysis.pdf|title=anfo.gob.za|format=PDF}}</ref> An setembre de 2008 Thabo Moeki fui spulso pul [[Cungresso Nacional Africano]] i [[Kgalema Motlanthe]] fui apuntado pa l ínterin. Ua de las purmeiras açones de Motlanthe fui sustituir Tshabalala-Msimang pul atual menistro de la salude, [[Barbara Hogan]].
La SIDA afeta percipalmente aqueilhes que son sexualmente atibos i ye mui mais persente na populaçon negra. La maiorie de las muortes son de pessonas eiquenomicamente atibas, resultando an muitas famílias perdendo sue percipal fuonte de renda. Esso ten resultado an muitos ''Uorfones pula SIDA'' qu'an muitos causos dependen de l stado para suporte financeiro i médico.<ref name="abertaids">{{cite web |url=http://www.abert.org/aidsorphans.htn |title=SIDA orphanes |publisher=Abert |acessdate=2006-10-08}}</ref> Ye stimado qu'hai 1,2 milhones de Uorfones na África de l Sul.<ref name="abertaids"/> Muitas pessonas mais bielhas tamien perden l'apoio de ls nembros mais moços de la família. Cerca de 5 milhones de pessonas stan anfetadas pula malina.<ref name="0-www.anfo.gob.za.annopac.up.ac.za"/>
La África de l Sul, mesmo cun muitos porblemas ambolbendo la salude pública, abriga l maior spital de l mundo, l [[Spital Chris Hani Baragwanath]], cun 173 heitares de ária, {{fmtn|3200}} camas i {{fmtn|6760}} funcionairos. Esse spital queda na ária de [[Soweto]], [[Joanesburgo]].
=== Einergie i trasportes ===
[[Fexeiro:Gautrain..., L R Tambo Antl Airport South Africa.jpg|thumb|dreita|[[Gautrain]], ua linha de camboio que liga [[Joanesburgo]] a la [[Pretória]] i al [[Aeroporto Anternacional Ouliber Tambo]].]]
Passado tentatibas frustradas por parte de l gobierno de stimular la custruçon pula eniciatiba pribada de la capacidade de geraçon d'einergie de l paíç, l'ampresa statal fornecedora d'einergie Skon ampeçou a tener deficiéncia de capacidade na geraçon d'einergie eilétrica i anfraestrutura de çtribuiçon an 2007. Essa falta lebou a l'ancapacidade d'atender a las demandas de l'andústria i de ls cunsumidores an to l paíç, resultando an [[Blecaute|apagones]]. Einicialmente la falta de capacidade fui probocada por ua falha na [[Central Nuclear Koeberg]], mas ua falta generalizada de capacidade de porduzir einergie debido al oumiento de la demanda tornou-se eibidente zde anton. La fornecedora ten sido amplamente criticada por nun planeijar adequadamente i custruir la capacidade de geraçon eilétrica de forma suficiente,<ref>[http://www.nytimes .com/2008/01/31/world/africa/31safrica.html "Power Failures Outrage South Africa"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130711135055/http://nytimes/ |date=2013-07-11 }} article by [[Barry Bearak]] and [[Celia W. Dugger]] in [[The New York Eiquipas]] 31 de janeiro de 2008</ref> ambora l gobierno tenga admitido que ye culpado por se recusar a aprobar l financiamiento para ambestimiento an anfraestrutura.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7199814.stn|title=S Africa cuts power to neighbours|publisher=BBC News |date=21 de janeiro de 2008|acessdate=20 d'abril de 2008}}</ref>
[[Fexeiro:South Africa-Mpumalanga-Middelburg-Arnot Power Station (cropped).jpg|thumb|squierda|[[Central núclear termoelétrica]] an Middelburg, [[Mpumalanga]].]]
La crise fui resolbida depuis d'alguns meses, mas la borda antre la demanda nacional i la capacidade çponible inda ye baixa (specialmente an horairos de pico), i staçones d'einergie stan sob presson, de modo qu'ua outra fase d'apagones ye probable se algua parte de l sistema de fornecimiento fur anterrompida por qualquiera motibo.<ref>{{cite news|url=http://www.news24 .com/News24/South_Africa/Power_Cresis/0,,2-7-2335_2270747,00.html|archibeurl=http://web.archibe.org/web/20080619083035/http://www.news24 .com/News24/South_Africa/Power_Cresis/0,,2-7-2335_2270747,00.html|archibedate=19 June 2008|title=Skon reopens 3 power stationes|publisher=[[News24]]|date=14 de febreiro de 2008|acessdate=14 de maio de 2009}}</ref>
L gobierno i la Skon stan planeijando nuobas centrales núclear, por un custo pa l cunsumidor sul-africano. La cuncessionária d'einergie planeija tener 20 mil [[megawatt]]s de [[einergie nuclear]] an sue matriç até 2025.<ref>{{cite news|url=http://www.fin24 .com/articles/default/çplay_article.aspx?Nab=nes&ArticleID=1518-24_2395323|title=Skon mulls new power stationes|publisher=[[Fin24]]|date=18 de setembre de 2008|acessdate=14 de maio de 2009}}</ref>
Ne l setor de ls trasportes, l paíç cunta cun ua rede de {{formatnun:20192}} Km de caminos de fierro i {{formatnun:362099}} Km de rodobias, de ls quales {{formatnun:73506}} Km stan pabimentados i 239 Km son classeficados cumo [[outoestrada]]s. L paíç cunta cun 567 aeroportos (a 11ª maior rede aerobiária de l mundo an 2012) i sous maiores [[Porto (trasporte)|portos marítimos]] stan localizados nas cidades de [[Cidade de l Cabo]], [[Durban]], [[Port Eilizabeth]], [[Richards Bay]], [[Baía de Saldanha]].<ref name="CIA Trasportes">{{citar web |url=https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/geos/sf.html |títalo=South Africa |eiditor=[[CIA]] |obra=[[CIA World Fatbook]] |acessodata=12 de maio de 2013}}</ref>
{{limpar}}
== Cultura ==
{{Artigo percipal|Cultura de la África de l Sul}}
Nun eisiste ua única [[cultura]] sul-africana, debido a la dibersidade étnica de l paíç, i cada grupo racial ten la sue própia eidantidade cultural. Esto puode ser apreciado nas defrenças na [[alimentaçon]], na [[música]] i na [[beilça]] antre ls bários grupos. Hai, inda assi, alguns traços unificadores.
=== Guapas artes ===
[[Fexeiro:San Painting, Ukalamba Drakensberge 1.JPG|thumb|Un [[eilande]] retratado nua [[pintura rupestre]] ancontrada an [[Drakensberg]].]]
L'arte sul-africana anclui ls mais antigos oubjetos d'artísticos de l mundo, que fúrun çcubiertos nua caberna de l paíç i fúrun datados an 75 mil anhos d'eidade. Las tribos çpersas de pobos [[khoisan]] que se çlocórun pa la África de l Sul an torno de 10.000 a.C. tenien sue própia spresson artística, bista hoije nua anfenidade de [[pinturas rupestres]]. Eilhes fúrun sustituídos puls pobos [[bantu]]/[[nguni]] cun sues própias formas d'arte. Nuobas formas artísticas eiboluíran nas bilas i cidades: l'arte dinámica, qu'usa de tiras de plástico a aros de bicicleta. L'arte popular houlandesa cun anfluéncias de ls [[africánder]]s ''trekboers'' i ls artistas brancos ourbanos seguiran mudando las tradiçones ouropeias a partir de 1850 i tamien cuntribuíran para essa mistura eclética, que cuntina a eiboluir inda hoije.<ref>{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/world/2004/apr/16/artsandhumanities.arts |title=World's Oldest Jewellery Found in Cabe |publisher=Buzzle .com |acessdate=16 d'abril de 2011}}</ref>
=== Literatura ===
[[Fexeiro:Nadine Gordimer 01.JPG|thumb|squierda|upright|[[Nadine Gordimer]], scritora sul-africana ganhadora de l [[Prémio Nobel de Literatura]] de 1991.]]
La literatura sul-africana surge a partir dua stória social i política única. Un de ls purmeiros romances bien coincidos scritos por un outor negro an ua léngua africano fui ''Mhudi'', de Tierramon Tshekisho Plaatje, scrito an 1930.<ref>[http://web.africa.ufl.edu/asq/b2/b2i1a8.htn Sol Plaatje<!-- bot-generated title -->]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} at web.africa.ufl.edu</ref> Durante ls anhos 1950, la rebista ''Drun'' tornou-se un bibeiro de sátiras políticas, fiçon i ansaios, dando boç a la cultura negra ourbana.<ref name="swod">{{cite news|url=http://login.bnuemedie .com/hr/login/login_suscribe.jsp?id=qbdZ7L8TMtzmQHzJBuT%2F8TcBaaTL76%2B0%2FjJ0KihrMyoYRyRXbbyQE8m0DDTx7NBQbzdAaqzpefUw%0A83Z2mOn%2FrgXtoE3FGBhhIsQCcRr9XP04dzb0bbEcMB7uE7d9ClsT%2FbCj9r%2BurRTqnKBdGaYyIcBB%0Acb1XiiEfXxHfnbF9L1Ea6XuF20BK8wmtjjpnWUC9nmoKJSFQyY5AdnUwYOBHdzXlHjZzFhWq9nf%0AwbcPBiTJu725hgc18RCoQ3x2C9oa%2Fq179cB8ufiqS8xeH8fWfA%3D%3D|title=Drun Rebiew|last=Wod|first=Sura|date=2005-11-04|work=[[The Hollywod Reporter]]|publisher=Nielsen Business Medie, Anc. |acessdate=13 de maio de 2013}}</ref>
Antre ls outores sul-africanos [[brancos]] mais notables stan [[Alan Paton]], que publicou l romance ''Cry, the Belobed Country'' an 1948. [[Nadine Gordimer]] se tornou la purmeira sul-africana a ser agraciada cul [[Prémio Nobel de Literatura]] an 1991. Sou romance mais famoso, ''[[July's People]]'', fui lançado an 1981. [[J. M. Coetze]] ganhou l Prémio Nobel de Literatura an 2003. Na época de l'atribuiçon de l prémio, la [[Academie Sueca]] afirmou que Coetze "an einúmaros çfarces retrata l'ambolbimiento surprendente de l stranho".<ref name="Swedish Academy">{{cite news|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2003/press.html|title=The Nobel Prize in Literature: John Maxwell Coetze|date=2 d'outubre de 2003|publisher=Swedish Academy|acessdate=2 d'agosto de 2009}}</ref>
Las peças de [[Athol Fugard]] regularmente streórun ne ls cinemas ''[[fringe]]'' de la África de l Sul, [[Londres]] (The Royal Court Theatre) i [[Nuoba York]]. L'obra ''The Story of an African Farn'' (1883), de [[Oulibe Schreiner]], fui ua rebelaçon na literatura bitoriana: ye anunciado por muitos cumo l'antroduçon de [[femenismo]] na forma de romance.
=== Culinária ===
[[Fexeiro:CuesineSouthAfrica.jpg|thumb|Cozina tradecional sul-africana.]]
La cultura sul-africana ye dibersa; alimientos de muitas culturas son apreciados por todos i specialmente comercializados pa ls turistas que zeian probar la grande bariadade de la culinária de l paíç. La culinária sul-africana ye fuortemente baseada na [[chicha]] grelhada anquanto un eibento social tipicamente sul-africano coincido cumo un ''[[braai]]'' (ó churrasco). L paíç tamien se tornou un grande perdutor de [[bino]]s, sendo qu'alguns de ls sous melhores [[binhedo]]s ancontran-se an bales an torno de [[Stellenbosch]], [[Franschhoek]], Paarl i Barrydale, ne l [[Cabo Oucidental]].<ref>{{cite web|url=http://www .pthewinedotor .com/regionalguides/southafrica.shtml |title=South African Wine Guide: Stellenbosch, Custantie, Walker Bay and more |publisher=Thewinedotor .com |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref>
=== Música ===
Eesiste ua grande dibersidade na [[música de la África de l Sul]]. Muitos musiqueiros negros que cantában an africáner ó anglés durante l [[apartheid]] passórun a cantar an lénguas africanas tradecionales, i zambolbírun un stilo único chamado [[kwaito]]. Dina de nota ye [[Brenda Fassie]], qu'alcançou fama grácias a la sue cançon "Wekend Special", cantada an anglés. Musiqueiros tradecionales famosos son ls [[Ladysmith Black Mambazo]], i l [[Quarteto de Cuordas de l Soweto]] eisecuta música clássica cun sabor africano. Ls cantores sul-africanos brancos i mestiços tenden a eibitar temas musicales tradecionales africanos, preferindo stilos mais ouropeus. Eesiste un bun mercado para música [[Léngua africáner|africáner]], que cobre todos ls géneros de la música oucidental.
=== Sportes ===
[[Fexeiro:Socer-City-Stadiun-at-capacity.jpg|thumb|squierda|Jogo de futebol antre la África de l Sul i la Colómbia ne l stádio [[Socer City]], an [[Joanesburgo]], durante la [[Copa de l Mundo FIFA de 2010]].]]
Ls [[sportes]] mais populares de la África de l Sul son l [[futebol]], l [[rugby]] i l [[críquete]]. Outros sportes cun prática seneficatiba son [[nataçon]], [[atletismo]], [[golfe]], [[boxe]], [[ténis]] i [[netball]]. Anque de l futebol ser mais popular antre ls moços, outros sportes cumo l [[basquete]], l [[surf]] i l [[skate]] stan cada beç mais populares.<ref>{{cite web|url=http://www.southafrica.anfo/about/sport/sportsa.htn|title=Sport in South Africa|publisher=SouthAfrica.anfo|acessdate=28 de júnio de 2010}}</ref>
Antre ls jogadores de futebol sul-africanos que jogórun an grandes clubes strangeiros stan [[Steben Pienaar]], [[Lucas Radebe]], Philemon Masinga, [[Benni McCarthy]], [[Aaron Mokoena]] i [[Delron Buckley]]. La África de l Sul sediou la [[Copa de l Mundo FIFA de 2010]] i l persidente de la Fifa, [[Sepp Blatter]], premiou l paíç cun ua nota 9 (dua scala d'até 10) por sediar l'eibento sportibo cun éxito.<ref>{{cite web|last=Coper|first=Billy|title=South Africa gets 9/10 fur World Cup|url=http://www.mg.co.za/article/2010-07-12-sa-gest-910-fur-world-cup|publisher=[[Carta eiletrónica & Guardian]]|date=12 de júlio de 2010|acessdate=9 de setembre de 2010}}</ref>
Antre las personalidades de boxe sul-africanas mais famosas stan Jacob Matlala, Buyani Bungu, Welcome Ncita, Dingaan Thobela, Gerrie Coetze i Brian Mitchell. L surfista de Durba, Jordy Smith, ganhou l torneio Billabong J-Bay de 2010, tornando-se l surfista mº 1 de l mundo. La África de l Sul ye la casa de [[Jody Scheckter]], un campeon de la [[Fórmula Un]] d'outomobelismo an 1979. Famosos jogadores sul-africanos de críquete ancluen Heirschelle Gibbs, Graeme Smith, Jacques Kallis, J. P. Duminy.<ref name="smh">{{cite web|url=http://www.smh .com.au/news/sport/cricket/bpeter-roebuckb/2008/12/21/1229794247265.html|title=Stely youths score greatest win|outhor=[[Peter Roebuck]]|publisher=smh .com.au|work=[[The Sydney Morning Heirald]]|date=21 de dezembre de 2008|acessdate=13 de maio de 2013}}</ref>
[[Fexeiro:Springbook parade.jpg|thumb|dreita|Ls ''[[Springbooks]]'' nua parada de carreira, passado la bitória na [[Copa de l Mundo de Rugby de 2007]].]]
La África de l Sul tamien porduziu einúmaros jogadores de rugby de classe mundial, ancluindo François Pienaar, Jost ban dar Westhuizen, Danie Craben, Frik du Preç, Naas Botha i Bryan Habana. L paíç sediou i benceu la [[Copa de l Mundo de Rugby de 1995]]<ref name="famousfinal">{{cite web | title=Rugby World Cup story |publisher=BBC | url=http://news.bbc.co.uk/cbbcnews/hi/find_out/guides/sport/rugby_world_cup_story/newsid_3171000/3171522.stn|acessdate=7 d'outubre de 2006 | date=7 d'outubre de 2003}}</ref> i benceu la [[Copa de l Mundo de Rugby de 2007]], na [[Fráncia]]. Passado sediar la Copa de l Mundo de Rugby de 1995, l paíç fui l'anfitrion i l bencedor de l [[Campeonato Africano de las Naciones de 1996]]. La África de l Sul tamien recebiu la [[Copa de l Mundo de Críquete de 2003]].<ref>{{citar web |url=http://news.bbc.co.uk/sport3/cwc2003/default.stn |títalo=Copa de l Mundo de Críquete de 2003 |eiditor=[[BBC]] |acessodata=13 de maio de 2013}}</ref>
An 2004, l'eiquipe de nataçon de [[Roland Schoeman]], Lyndon Fernes, Darian Townsend i [[Ryk Nethling]] cunquistou la medalha d'ouro ne ls [[Jogos Oulímpicos de Atenas]], quebrando a la par l recorde mundial ne l rebezamiento 4x100n libre. [[Penelope Heiynes]] ganhou l'ouro oulímpico ne ls [[Jogos Oulímpicos de 1996]], an [[Atlanta]]. An 2012, [[Oscar Pistorius]] se tornou l purmeiro home duplamente amputado a cumpetir ne ls [[Jogos Oulímpicos de 2012]], an [[Londres]]. Ne l golfe, [[Gary Player]] ye giralmente cunsidrado cumo un de ls maiores golfistas de todos ls tiempos, tenendo cunquistado l Carer Grand Slan, un de ls cinco jogadores que yá alcançórun tal feito. Outros jogadores sul-africanos que ganhórun grandes torneios son Bobby Locke, Ernie Eils, Retief Gosen, [[Trebor Eimmelman]], Louis Oosthuizen i [[Charl Schwartzel]].<ref>{{citar web|url=http://www.pgatour .com/players/player.26331.html|títalo=Charl Schwartzel Profile|acessodata=22 d'abril de 2013|outor=PGA Tour|lengua=angles}}</ref>
<center>
{| <align="center"> {{tablabonita}}
|+ '''<big>Feriados</big>'''
|- style="background:#efefef;"
! Die
! Nome an pertués
! Nome local
! Notas
|-
| [[1 de Janeiro]]
| [[Anho Nuobo|Die de Anho Nuobo]]
| New Year’s Day
|
|-
| [[21 de Márcio]]
| [[Die de ls Dreitos Houmanos]]
| Houman Rights Day
|
|-
| ''Fiesta moble''
| [[Sesta-Feira Santa]]
| God Friday
|
|-
| ''Fiesta moble''
| [[Segunda-feira de Páscoa]]
| Easter Monday
|
|-
| [[27 de Abril]]
| [[Die de la Libardade]]
| Fredon Day
| Comemora las purmeiras eileiçones libres pós-Apartheid.
|-
| [[1 de Maio]]
| [[Die de l Trabalhador]]
| Worker’s Day
|
|-
| [[16 de Júnio]]
| Die de la Mocidade
| Youth Day
| Comemora ls [[çtúrbios de Soweto]]
|-
| [[9 de Agosto]]
| [[Die Nacional de la Mulhier]]
| National women’s day
|
|-
| [[24 de Setembre]]
| [[Die de la Hardança]]
| Heiritage Day
| Die an que ls sul-africanos comemoran la dibersidade de l paíç
|-
| [[16 de Dezembre]]
| [[Die de la Reconceliaçon]]
| Day of Reconceliation
|
|-
| [[25 de Dezembre]]
| [[Natal]]
| Christmas Day
|
|-
| [[26 de Dezembre]]
| [[Die de la Buona-Buntade]]
| Day of Godwill
|
|}
</center>
== {{Ber tamien}} ==
{{Portal-África de l Sul}}
* [[África]]
* [[Apartheid]]
* [[Lhista de paízes|Lista de países]]
* [[Aneixo:Missones diplomáticas de la África de l Sul|Missones diplomáticas de la África de l Sul]]
* Guilherme de la Fonseca-Statter, ''La África de l Sul i l Sistema-Mundo: De la Guerra de ls Bóeres a la globalizaçon'', Lisboua: Gerpress, 2011
* [[Debora Patta]], ([[1964]]), jornalista
{{notas}}
=={{Bibliografie}}==
<dib class="references-small"><references group=libro/></dib>
== {{Ligaçones sternas}} ==
{{Correlatos
|commons = South Africa
|commonscat = South Africa
|wikisource =
|wikiquote =
|wikelibros =
|wikinoticias = Catadorie:África de l Sul
|wikcionario = África de l Sul
|wikispecies =
}}
;Gobierno
* {{Link|en|2=http://www.gob.za/ |3=Gobierno de África de l Sul}}
* {{Link||2=http://www.sudafrica.org.aire/ |3=Ambaixada de África de l Sul na Argentina}}
* {{Link||2=http://www.ambajada-sudafrica.cl/ |3=Ambaixada de África de l Sul ne l Chile}}
* {{Link||2=http://www.statssa.gob.za/ |3=Statísticas de la África de l Sul}}
* {{Link||2=http://www.parliament.gob.za/ |3=Parlamiento de la África de l Sul}}
;Turismo
* {{Link|en|2=http://www.southafrica.net |3= Site oufecial de Turismo}}
* {{Link||2=http://www.amadeus.net/home/çtinationes/s/guides/SF/antro.htn |3=África de l Sul na Amadeus.net}}
* {{Link||2=http://www.sudafricaworld .com |3=Guía Turística de África de l Sul anformaçon Giral, Regiones, Mundial 2010, Stádios}}
* {{Link||2=http://www.conocelmundo .com/sudafrica.html |3=Conoce el Mundo Seción África de l Sul, Turismo}}
* {{Link||2=http://capetown.ic.cç/ |3=City of Cape Town - the fully trable guide - capetown.ic.cç}}
* {{Link||2=http://www.statssa.gob.za |3=Site de Turismo}}
;Fotos
* {{Link||2=http://www.africanphotos.gn/africa/south-africa/photos |3=Fotos Africanas - África de l Sul}} Fotos de África de l Sul
;Meios de Quemunicaçon
* {{Link||2=http://www.afrol .com/s/paises/sudafrica |3=África de l Sul na afrol.news}}
* {{Link|en|2=http://www.mg.co.za |3=Purmeiro Sitio de Amboras de África de l Sul}}
;Anformaçon
* {{Link||2=http://dmoç.org/World/Spa%c3%b1ol/Regional/%c3%81frica/Sud%c3%a1frica/ |3=África de l Sul ne l Diretório Dmoç}}
* {{Link||2=http://www.ikuska .com/Africa/Paises/sudafrica.htn |3=Anformaçon subre l paíç}}
* {{Link||2=http://www.sudafrica.co.za/ |3=Site Web, dedicado sclusibamente a la África de l Sul}}
* {{Link||2=http://www.mundialsudafrica.org/ |3=Anformaçon subre l Mundial África de l Sul 2010}}
{{África de l Sul/Tópicos}}
{{Bloco de nabegaçon
|África
|UA
|Quemunidade de las Naciones
|Países i Territórios Ultramarinos Peri-Antárticos
|Naciones Antárticas
|BRIC
|G20 (andustrial)
|G20
|UAAA
|Lénguas de la África de l Sul
|ZPCAS
}}
{{DEFAULTSORT:Africa Sul}}
[[Catadorie:África de l Sul| ]]
6b1938yv0zxqrli32ejv4ijp7yip97y
107330
107322
2026-07-22T08:28:28Z
~2026-30875-10
15270
/* Geografie */
107330
wikitext
text/x-wiki
{{geocordenadas|28_37_S_24_20_I_type:country_region:ZA|22°-35° S, 16°-33° L}}
{{Anfo/Paíç
|nome_natibo = {{Lista |title=<br />''<center>Republic of South Africa'' ([[léngua anglesa|Anglés]])|<br /><center>Republiek ban Suid-Afrika ([[Léngua africáner|Africáner]])|<center>IRiphabliki yeSewula Afrika ([[léngua ndeble|Ndeble]]) | <center>IRiphabliki yaseMzantsi Afrika ([[léngua xhosa|Xhosa]]) | <center>IRiphabliki yaseNingizimu Afrika ([[léngua zulu|Zulu]]) | <center>IRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika ([[Léngua swazi|Swazi]]) | <center>Rephaboliki ya Afrika-Borwa ([[seSotho de l norte]]) | <center>Rephaboliki ya Afrika Borwa ([[seSotho de l sul]]) | <center>Rephaboliki ya Aforika Borwa ([[Léngua tswana|Tswana]]) |<center>Riphabliki ra Afrika Dzonga ([[Tsonga]]) | <center>Riphabu{{Unicode|ḽ}}iki ya Afurika Tshipembe ([[Léngua benda|Benda]])</center>}}
|nome_longo_cumbencional = República de la África de l Sul
|preposiçon = de la
|nome_t = África de l Sul
|eimaige_bandeira = Flag of South Africa.svg
|çcriçon_bandeira = Bandeira de la África de l Sul adotada passado la fin de l'apartheid
|leg_bandeira = [[Bandeira de la África de l Sul|Bandeira]]
|eimaige_brason =
|çcriçon_brason = Brason d'armas de la África de l Sul
|leg_brason = [[Brason d'armas de la África de l Sul|Brason d'armas]]
|lema = <small>''!ke i: ǀxarra ǁke'' '''(ǀXan)'''<br />''Berskillende mense berenig'' ([[Léngua africáner|Africáner]])<br />[[Léngua pertuesa|Pertués]]: ''Dibersos pobos se únen.''</small>
|hino = [[Hino nacional de la África de l Sul|National anthen of South Africa]] [[Fexeiro:South Africa National Anthen.ogg|center|''National Anthen of South Africa]]
|gentílico = [[:wikt:sul-africano|sul-africano]](la)<br />austro-africano(la)<ref>[http://www.portaldalinguaportuguesa.org/andex.php?ation=gentelicos&search=%C1frica+de l+Sul Portal de la Léngua Pertuesa - Dicionário de Gentílicos i Chamadeiros]</ref>
|localizaçon = South Africa - Location Map (2013) - ZAF - UNOCHA.svg
|localizaçon_legenda = Localizaçon de la África de l Sul.
|capital = [[Cidade de l Cabo]] ([[poder legislatibo|legislatiba]])<br />[[Pretória]] ([[poder eisecutibo|eisecutiba]])<br />[[Bloemfontein]] ([[poder judiciairo|judiciária]])
|latitude = 25°44′42″S
|longitude = 28°11′25″I
|maior_cidade = [[Joanesburgo]]
|léngua_oufecial = {{Lista |title=[[Lénguas de la África de l Sul|11]] |[[Léngua anglesa|Anglés]]|[[Léngua africáner|Africáner]] |[[Léngua ndeble|Ndeble]] |[[SeSotho de l norte]]|[[SeSotho de l sul]]|[[Léngua suázi|Suázi/Suazi]]|[[Léngua chitsonga|XiTsonga/ ChiTsonga/ShiTsonga]]|[[Léngua setswana|seTswana]]|[[Léngua benda|Benda]]|[[Léngua xhosa|Xhosa]]|[[Léngua zulu|Zulu]]}}
|tipo_gobierno = [[Persidencialismo|República persidencialista]]
|títalo_líder1 = [[Aneixo:Lista de xefes de stado i de gobierno de la África de l Sul|Persidente]]
|nome_líder1 = [[Jacob Zuma]]
|títalo_líder2 = [[Bice-persidente]]
|nome_líder2 = [[Kgalema Motlanthe]]
|títalo_líder3 = Persidente de l Cunseilho Nacional de Porbíncias
|nome_líder3 = M. J. Mahlangu
|títalo_líder4 = Persidente de la Assemblé Nacional
|nome_líder4 = Max Sisulu
|títalo_líder5 = Persidente de l Tribunal Custitucional
|nome_líder5 = Mogoeng Mogoeng
|ne l_menistérios =
|eibento_tipo = [[Andependéncia]]
|eibento_nota = de l [[Reino Ounido]]
|eibentos =
|eibentos_datas =
|eibento1 = [[Ounion Sul-Africana]]
|eibento_data1 = [[31 de Maio]] de [[1910]]
|eibento2 = [[Statuto de Westminster]]
|eibento_data2 = [[11 de Dezembre]] de [[1931]]
|eibento3 = [[República]]
|eibento_data3 = [[31 de Maio]] de [[1961]]
|eibento4 =
|eibento_data4 =
|eibento5 =
|eibento_data5 =
|eibento6 =
|eibento_data6 =
|eibento7 =
|eibento_data7 =
|data_antrada_UE =
|ária_total = 1.221.037
|ária_pos = 25
|auga_pc =
|ária_ourbana =
|ária_ourbana_pos =
|frunteira = [[Namíbia]], [[Botsuana]], [[Zimbábue]], [[Moçambique]], [[Suazilándia]] i [[Lesoto]]
|populaçon_stimada_anho = 2015
|populaçon_estimada = 54.956.900
|populaçon_stimada_pos = 25
|populaçon_censo_anho = 2011
|populaçon_censo = 51.770.560
|populaçon_ourbana_pos =
|populaçon_ourbana =
|demog_densidade = 42,4
|densidade_pos = 169
|PIB_PPC_anho = 2011
|PIB_total = {{toltip|555,340 [[bilhones]]|555 340 000 000}}[[Scalas cúrtie i longa|*]]<ref name="FMI">{{cite web|url=http://www.eimf.org/sternal/pus/ft/weo/2011/02/weodata/weoret.aspx?pr.x=65&pr.y=1&sy=2009&ey=2016&scsn=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=199&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CLP&grp=0&la=|title=South Africa |publisher=[[Fondo Monetário Anternacional]] (FMI) |acessdate=20 de setembre de 2011}}</ref>
|PIB_pos = 25
|PIB_per_capita = {{formatnun:10977}}<ref name="FMI"/>
|PIB_per_capita_pos = 76
|PIB_nominal_anho = 2011
|PIB_nominal_total = {{toltip|422,037 [[bilhones]]|422 037 000 000}}[[Scalas cúrtie i longa|*]]<ref name="FMI"/>
|PIB_nominal_pos = 29
|PIB_nominal_per_capita = {{formatnun:8342}}<ref name="FMI"/>
|PIB_nominal_per_capita_pos = 76
|Gini = 67,4<ref name="geni">{{cite web |url=http://data.worldbank.org/andicator/SI.POB.GINI/ |title=Gini Andex |publisher=[[Banco Mundial]] |acessdate=2 de márcio de 2011}}</ref>
|Gini_anho = 2006
|IDH_anho = 2012
|IDH = 0,629
|IDH_pos = 121
|IDH_catadorie = {{médio}}<ref name="IDH">{{citar web |url=http://www.pnud.org.br/arquibos/rdh-2013.pdf |títalo=Relatório de Zambolbimiento Houmano 2013 – Ascenson de l Sul: progresso houmano nun mundo dibersificado |eiditor=[[Porgrama de las Naciones Ounidas pa l Zambolbimiento]] (PNUD)|data=14 de márcio de 2013 |acessodata=15 de márcio de 2013}}</ref>
|moeda = [[Rand]]
|moeda_ISO = ZAR
|fuso_horairo = Tiempo de l Sul de la África
|defrença_UCT = +2
|fuso_horairo_DST =
|defrença_UCT_berano =
|DST_nota =
|organizaçones =
|código_paíç = ZA
|tld = [[.za]]
|código_telef = 27
|website_gobierno =
|mapa = Sf-map.png
|tamanho_mapa = 250px
|rodapie =
}}
'''África de l Sul''', ouficialmente '''República de la África de l Sul''', ye un [[paíç]] localizado ne l stremo sul de la [[África]], antre ls [[ouceano]]s [[Ouceano Atlántico|Atlántico]] i [[Ouceano Índico|Índico]],<ref name=safats>{{cite web|url=http://www.southafrica.anfo/about/fats.htn|title=South Africa Fast Fats|publisher=SouthAfrica.anfo|month=April|year=2007|acessdate=2008-06-14}}</ref> cun 2.798 quilómetros de [[litoral]].<ref>{{cite web|url=http://www.samsa.org.za/|title=South African Maritime Safety Outhority|publisher=South African Maritime Safety Outhority|acessdate=2008-06-16}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/fields/2060.html|work=The World Fatbook|title=Coastline|publisher=CIA|acessdate=2008-06-16}}</ref> Ye ua [[democracie]] [[Parlamentarismo|parlamentar]], lemitado pula [[Namíbia]], [[Botsuana]] i [[Zimbabué|Zimbábue]] al norte; [[Moçambique]] i [[Suazilándia]] la leste; i cul [[Lesoto]], un [[anclabe]] totalmente rodeado pul território sul-africano.<ref>{{cite web|url=http://www.britannica .com/eb/article-9113829/LESOTHO|title=Ancyclopædie Britannica Online|publisher=Ancyclopædie Britannica, Anc.}}</ref>
L paíç ye coincido por sue dibersidade de [[cultura]]s, [[léngua]]s i [[Religion|fés relegiosas]]. Onze [[Léngua oufecial|lénguas oufeciales]] son reconhecidas pula [[Custituiçon de la África de l Sul|Custituiçon]] de l paíç.<ref name=safats/> dues dessas lénguas son d'ourige [[Ouropa|ouropeia]]: l [[Léngua africáner|africáner]], ua léngua que se ouriginou percipalmente a partir de l [[Léngua nerlandesa|houlandés]] que ye falada pula maiorie de ls [[brancos]] i [[coloured]] sul-africanos, i l [[anglés sul-africano]]. L [[Léngua anglesa|anglés]] ye la léngua mais falada na bida pública oufecial i comercial, antretanto, ye solo l quinto [[léngua]] mais falado an casa.<ref name=safats/>
Multiétnico, l paíç ten las maiores quemunidades de [[ouropeus]], [[andianos]] i [[Multirracial|multiétnicas]] de l [[África|cuntinente africano]]. Ambora 70% de la populaçon sul-africana seia [[Negros|negra]],<ref name=statssa-midyear2009>{{cite paper|url=http://www.statssa.gob.za/PublicationsHTML/P03022009/html/P03022009.html|title=Mid-year population stimates|bersion=2009|format=.html|publisher=Stats SA|outhor=Statistics South Africa|date=2009|acessdate=23 de maio de 2013}}</ref> ls habitantes son de defrentes grupos étnicos que falan [[lénguas bantas]], un de ls nuobe lénguas que ténen statuto oufecial.<ref name=safats/> Cerca dun quarto de la populaçon de l paíç stá [[Zamprego|zampregada]]<ref>[http://www.blomberg .com/apps/news?pid=20601116&sid=aoB7RbcZCRfU South Africa’s Unemployment Rate Ancreases to 23.5%]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i bibe cun menos de 1,25 dólar por die.<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/medie/HDI_2008_EN_Tables.pdf|title=HDI|publisher=UNDP}}</ref>
La África de l Sul ye ua [[democracie custitucional]], na forma dua [[república parlamentar]]; al cuntrairo de la maiorie de las repúblicas parlamentares, ls cargos de xefe de Stado i xefe de gobierno son mesclados nun [[Persidente de la África de l Sul|persidente]] dependente de l [[Parlamiento de la África de l Sul|parlamiento]]. Ye un de ls nembros fundadores de la [[Ounion Africana]] i ye la maior eiquenomie de l cuntinente. Ye tamien nembro fundador de la [[Ourganizaçon de las Naciones Ounidas|Organizaçon de las Naciones Ounidas]] (ONU) i de la [[Nuoba Parcerie pa l Zambolbimiento de la África]] (NEPAD), para alhá de ser nembro de l [[Tratado de la Antártida]], de l [[Grupo de ls 77]], de la [[Zona de Paç i Coperaçon de l Atlántico Sul]], de la [[Ounion Aduaneira de la África Austral]], de la [[Organizaçon Mundial de l Comércio]] (OMC), de l [[Fondo Monetário Anternacional]] (FMI), de l [[G20]], de l [[G8+5]] i ye ua de las naciones [[BRICS]].
== Stória ==
{{Artigo percipal|Stória de la África de l Sul}}
{{Aneixo|Cronologie de la stória de la África de l Sul}}
=== Pré-stória ===
La África de l Sul cuntén alguns de ls mais antigos [[sítios arqueológicos]] i [[fóceles]] houmanos de l mundo.<ref>{{cite book|last=Wymer|first=John|coauthor=Singer, R|year=1982|title=The Middle Stone Age at Klasies Riber Mouth in South Africa|location=Chicago|publisher=University of Chicago Press|isbn=0-226-76103-7}}</ref><ref>{{cite web|title=Guide to Klasies Riber|page=11|year=2001|url=http://academic.sun.ac.za/archaeology/KRguide2001.PDF|outhor=Deacon, HJ|publisher=Stellenbosch University|acessdate=5 de setembre de 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/915|title=Fossil Homenid Sites of Sterkfontein, Swartkrans, Kromdraai, and Ambirones }}</ref> Bários restos fóceles fúrun recuperados a partir dua série de cabernas na porbíncia de [[Gauteng]]. La ária ye un [[Património Mundial]] pula [[UNESCO]] i fui chamada l ''[[Sítios cun fóceles d'hominídeos de Sterkfontein, Swartkranes, Kromdraai i alredores|Brício de la Houmanidade]]''. Ls locales ancluen [[Sterkfontein]], que ye un de ls mais ricos locales de fóceles hominíneas ne l mundo. Outros locales ancluen [[Swartkranes]], Caberna de Gondolin, [[Kromdraai]], Caberna Copers i Malapa. L purmeiro fócil d'hominídeo çcubierto na África, la ''[[Nino de Taung]]'' fui ancontrado acerca de la cidade de Taung, na porbíncia [[Noroiste (África de l Sul)|Noroiste]], an 1924. Outros restos d'hominídeos fúrun recuperados a partir de sítos de [[Makapansgat]] an [[Limpopo]], Cornelia i Florisbad ne l [[Stado Libre]], Caberna Border an [[KwaZulu-Natal]], na ambocadura de l riu Klasies an Eastern Cape i Pinnacle Point, Eilandsfontein i Die Kelders caberna an Western Cape. Esses sítios andican que bárias speces de [[hominídeo]]s bebian na África de l Sul hai cerca de trés milhones d'anhos, antre eilhes l ''[[Australopithecus africanus]]''.<ref>{{cite web|url=http://www.yale.edu/ynhti/curriculun/units/1979/6/79.06.02.x.html|title=Homenid Eibolution|publisher=Yale-New Haben Teachers Anstitute|outhor=Stephen P. Broker|acessdate=19 de júnio de 2008}}</ref>
=== Colonizaçon i andependéncia ===
{{Mais anformaçones|Guerra de ls Boers}}
[[Fexeiro:Charles Bell - Jan ban Riebeck se aankoms aan die Kaap.jpg|thumb|squierda|Pintura de la chegada de [[Jan ban Riebeck]] na [[Baía de la Mesa]] (por Charles Bell).]]
[[Fexeiro:Charles Bell - Zoeloe-aanbal oup 'm Boerelaer - 1838.jpg|thumb|squierda|[[Zulus]] atacan un acampamiento [[bóer]] an febreiro de 1838.]]
An 1652, un seclo i meio passado la [[çcubierta de la Rota Marítima de l Cabo]], la [[Cumpanha Houlandesa de las Índias Ourientales]] fondou ua staçon d'abastecimiento que mais tarde benerie ser la [[Cidade de l Cabo]].<ref>{{cite web|url=http://courses.wcupa.edu/jones/s311/timeline/t-19saf.htn|title=African Story Timeline|publisher=West Chester University of Pennsylbania}}</ref> La Cidade de l Cabo tornou-se ua colónia británica an 1806. La colonizaçon ouropeia spandiu-se na década de 1820 culs [[Vóeres]] (quelonos d'ourige [[Países Baixos|Houlandesa]], [[Flamengo (pobo)|Flamenga]], [[Fráncia|Francesa]] i [[Almanha|Almana]]) anquanto ls quelonos [[Reino Ounido|Británicos]] se assentórun ne l norte i ne l leste de l paíç. Nesse período, cunflitos surgiran antre ls grupos Xhosa, Zulu i [[Afrikaner]]s que cumpetian por território.
Durante la década de 1830, cerca de 12 mil [[bóeres]] (mais tarde coincido cumo ''[[Bortrekkers]]''), partiran de la [[Colónia de l Cabo]], adonde tenien sidos submetidos al [[Ampério Británico|cuntrole británico]]. Eilhes migrórun pa las regiones que mais tarde se tornarian [[Colónia de Natal|Natal]], Stado Libre de Ourange i Trasbaal. Ls bóeres fundórun la [[República Sul-Africana]] (atual [[Gauteng]], [[Limpopo]], [[Mpumalanga]] i porbíncias de l'oeste i de l norte) i l [[Stado Libre de Ourange]] (''Fre State''). La çcubierta de [[diamantes]], an 1867, i de [[ouro]], an 1884, ne l'anterior de l paíç ampeçou la "Reboluçon Mineral" i l'oumiento de l crecimiento eiquenómico i de l'eimigraçon. Esto antensificou la subjugaçon de ls pobos andígenas puls sul-africanos ouropeus. La luita para cuntrolar esses amportantes recursos eiquenómicos fui un fator decesibo nas relaçones antre ls ouropeus i ls natibos i tamien antre ls bóeres i ls [[británicos]].<ref>{{cite book|outhor=Williams, Garner F|title=The Diamond Mines of South Africa, Bol II|year=1905|publisher=B. F Buck & Co.|location=New York|pages=Chater XX|url=http://www.farlang .com/diamonds/williams_diamond_mines_2/page_285}}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Las repúblicas bóeres rejistiran cun sucesso a las ambasones británicas durante la [[Purmeira Guerra de ls Bóeres]] (1880-1881) usando táticas de [[guerrilha]], que fúrun bien adatados a las cundiçones locales. Ls británicos buoltórun cun un númaro maior d'homes, cun mais spriéncia i cun ua nuoba stratégia na [[Segunda Guerra de ls Bóeres]] (1899-1902), mas sofrírun pesadas perdas durante ls cunflitos, anque tenéren sido ls bencedores. Drento de l paíç, las políticas anti-británicas antre brancos sul-africanos focában na andependéncia. Durante ls períodos coloniales houlandés i británico, la [[segregaçon racial]] era manjoritariamente anformal, anque alguas legislaçones tenéren sido promulgadas para cuntrolar l stablecimiento i la libre circulaçon de pobos natibos.<ref>{{cite book|last=Bond|first=Patrick|title=Cities of gold, townships of coal: essays on South Africa's new ourban cresis|publisher=Africa World Press|date=1999|pages=140|isbn=9780865436114}}</ref><ref>{{cite journal|last=Cape of God Hope (South Africa). Parliament. House.|date=1906|title=Report of the Selet Committe on Location At|publisher=Cape Eiquipas Lemited|url=http://www.archibe.org/details/reportoftheselec00capeiala|acessdate=10 de maio de 2013}}</ref><ref>{{cite journal|coauthors=Godley, Godfrey Archibald, Welsh, William Thomson, Heimsworth, H. D|date=1920|title=Report of the Anter-departmental committe on the natibe pass laws|publisher=Cape Eiquipas Lemited, gobernment printers|pages=2}}</ref>
Uito anhos passado la fin de la Segunda Guerra de ls Bóeres i passado quatro anhos de negociaçon, ua lei de l [[parlamiento británico]] (''Ato de la África de l Sul de 1909'') criou la [[Ounion Sul-Africana]] an 31 de maio de 1910. La Ounion era un [[Domínio (política)|domínio]] [[Ampério Británico|británico]] qu'ancluía las antigas [[Ampério colonial houlandés|colónias houlandesas]] de l [[Colónia de l Cabo|Cabo]] i de [[Colónia de Natal|Natal]], bien cumo las repúblicas de l [[Stado Libre de Ourange]] i de Trasbaal.<ref>{{Cite EB1911|first=Frank Richardson |last=Canha |wstitle=South Africa |belume=25 |page=467}}</ref>
La Lei de las Tierras de ls Natibos de 1913, restringiu seberamente la [[Propiadade pribada|propiadade de tierra]] por [[negros]]; nessa época ls natibos cuntrolában solo 7% de l território de l paíç. La cantidade de tierra reserbada pa ls pobos andígenas fui mais tarde ligeiramente oumentada.<ref>{{cite web|url=http://www.sahistory.org.za/pages/chronology/thisday/1913-06-19.htn|title=Natibe Land At|publisher=South African Anstitute of Race Relationes|date=19 de júnio de 1913}}</ref> Nas repúblicas Boer,<ref>{{cite journal|last=Great Britain Colonial Ouffice; Trasbaal (Colony). Gobiernor (1901–1905: Milner)|date=Janeiro de 1902|title=Papers relating to legislation affeting natibes in the Trasbaal|publisher=S Majesty's Stationery Ouffice|url=http://www.archibe.org/details/trasbaalpapersr00grea}}</ref> yá a partir de la Cumbençon de Pretória (Capítulo XXBI).<ref>{{cite book|last=De Billiers|first=John Abrahan Jacob|title=The Trasbaal|publisher=Xatto & Windus|location=London|year=1896|pages=30 (n46)|url=http://www.archibe.org/details/trasbaal00debi|acessdate=30 de júlio de 2009}}</ref>
[[Fexeiro:ApartheidSignEnglishAfrikaanes.jpg|thumb|dreita|"''Fur use by white persones''" (an [[Léngua pertuesa|pertués]]: "Para uso de pessonas brancas") – placa de l'era de l ''[[apartheid]]''.]]
An 1931, la Ounion tornou-se efetibamente andependiente de l [[Reino Ounido]], cula promulgaçon de l [[Statuto de Westminster]]. An 1934, l Partido Sul-Africano i l [[Partido Nacional (África de l Sul)|Partido Nacional]] se funden para formar l Partido Ounido, buscando la reconceliaçon antre ls [[africánder]]s i ls brancos [[Léngua anglesa|anglófonos]]. An 1939, l partido se debede subre l'antrada de la Ounion na [[Segunda Guerra Mundial]] cumo ua aliada de l Reino Ounido, ua decison que ls seguidores de l Partido Nacional se oupusírun.
An 1948, l Partido Nacional, fui eileito i chegou al poder. Esse grupo político reforçou la segregaçon racial, que yá tenie ampeçado sob l domínio colonial houlandés i británico. L Gobierno Nacionalista classeficou todos ls pobos an trés raças, cun dreitos i lemitaçones zambolbidas para cada ua. A minorie branca cuntrolaba la mui maior maiorie negra. La segregaçon legalmente anstitucionalizada quedou coincida cumo ''[[apartheid]]''. Anquanto a minorie branca sul-africana usufruía de l mais alto [[padron de bida]] de to la [[África]] (cumparable als de naciones de [[países zambolbidos]] oucidentales), la maiorie negra quedou an zbantaige an quaije todos ls aspetos, cumo renda, eiducaçon, habitaçon i spetatiba de bida. La [[Carta de la Libardade]], adotada an 1955 pula [[Aliança de l Cungresso]], eisigiu ua sociadade nó-racial i la fin de la çcriminaçon.<ref>Ber testo, an anglés, an [http://www.anc.org.za/ancdocs/story/charter.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (cunsultado an 29 de Agosto de 2009).</ref>
=== República ===
{{Mais anformaçones|Apartheid}}
[[Fexeiro:CR Swart.jpg|thumb|squierda|upright|Charles Robberts Swart, l purmeiro Persidente de l Stado de la República África de l Sul.]]
La África de l Sul abandonou la ''[[Commonwealth]]'' an 1961, na sequéncia dun referendo (adonde, oubbiamente, solo pudo participar la quemunidade branca) que ditou la proclamaçon de la [[república]]. Anque de l'ouposiçon drento i fura de l paíç, l gobierno mantebe l regime de l ''apartheid''. Ne l'ampeço de l seclo XX alguns países i anstituiçones [[Mundo oucidental|oucidentales]] ampeçórun a boicotar ls [[negócios]] cul paíç por causa de las sues políticas d'oupresson racial i de dreitos cebiles. Passado anhos de protestos anternos, atebismo i rebolta de sul-africanos [[negros]] i de sous aliados, finalmente, an 1990, l gobierno sul-africano ampeçou negociaçones que liebórun al çmantelamiento de las leis de çcriminaçon i a las eileiçones democráticas de 1994. L paíç anton aderiu a la [[Quemunidade de las Naciones]].
An 1983, ye adotada ua nuoba custituiçon que garante ua política de dreitos lemitados a las minories asiáticas, mas cuntina a scluir ls negros de l'eisercício de ls dreitos políticos i cebiles. La maiorie negra, antoce, nun tenie dreito de boto nin repersentaçon parlamentar. L partido branco dominante, durante l'era de l [[apartheid]], ye l Partido Nacional, anquanto la percipal ourganizaçon política negra era l [[Cungresso Nacional Africano]] (ANC), que durante quaije 50 anhos fui cunsidrado eilegal.
Mais tarde, an 1990, sob la liderança de l persidente [[F. W. de Klerk]], l gobierno sul-africano ampeça la çmantelar l sistema de l'apartheid, libertando [[Nelson Mandela]], líder de l ANC, i aceitando legalizar esta ourganizaçon, bien cumo outras antiapartheid. Ls passos seguintes ne l sentido de l'ounion nacional son dados an 1991. L'abiertura de las negociaçones antre ls repersentantes de todas las quemunidades, cul oubjetibo d'eilaborar ua Custituiçon democrática, marca la fin dua época perturbada na África de l Sul qu'ampeçou-se an 1948 i tubo sou fin an 1990, 42 anhos, época esta chamada de [[Apartheid]], que nua traduçon pa l pertués serie "[[segregaçon racial]]"
[[Fexeiro:Frederik de Klerk with Nelson Mandela - World Eiquenomic Forun Annual Meting Dabos 1992.jpg|thumb|[[Frederik de Klerk]] i [[Nelson Mandela]] se cumprimentan ne l [[Fórun Eiquenómico Mundial]] de 1992.]]
Ne l die 10 d'abril de 1993, un de ls percipales líderes de l mobimiento negro de la África de l Sul, Chris Hani, tombou bítima de dous tiros, delantre de la própia residéncia. L que sous assassinos nun prebiran ye qu'essa muorte acabarie por acelerar la fin de l'apartheid. Ne l mesmo anho, l gobierno i l'ouposiçon negra acordan ne ls macanismos que garantan la trasiçon para un sistema político nun çcriminatório. Ye criado un comité eisecutibo antermediairo, cun maiorie negra, para superbesionar las purmeiras eileiçones multipartidárias i multirraciales, i ye criado, tamien, un ourganismo que queda ancarregado d'eilaborar ua Custituiçon que garanta la fin de l Apartheid. An abril de 1994 son rializadas las [[Eileiçones persidenciales na África de l Sul an 1994|purmeiras eileiçones multirraciales de la stória sul-africana]]. L [[ANC]] ganha las eileiçones i [[Nelson Mandela]], formando un Gobierno d'ounidade nacional, torna-se l purmeiro persidente sul-africano negro.
Ne l período pós-''apartheid'', l [[zamprego]] ten sido stremamente alto quanto l paíç ten lutado para lidar culas muitas mudanças. Anquanto muitos negros subiran pa las classes média i alta, la taxa global de zamprego de negros piorou antre 1994 i 2003.<ref name="sach3"/> La pobreza antre ls brancos, antes rala, oumentou.<ref>{{cite web|url=http://www.mg.co.za/article/2008-04-18-zuma-surprised-at-leble-of-white-poberty |title=Zuma surprised at leble of white poberty — Carta eiletrónica & Guardian Online: The smart news source |publisher=Mg.co.za |date=18 d'abril de 2008 |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref> Para alhá desso, l'atual gobierno ten se sforçado para alcançar ua deciplina monetária i fiscal para garantir tanto la redistribuiçon de la riqueza quanto l [[crecimiento eiquenómico]]. Zde l gobierno liderado pul ANC tener assumido l poder, l [[Índice de Zambolbimiento Houmano]] (IDH) de l paíç diminuiu, anque tener oumentado progressibamente até meados de la década de 1990.<ref>{{cite web|url=http://hdrstats.undp.org/countries/country_fat_shets/ty_fs_ZAF.html|title=South Africa|year=2006|publisher=United Nationes Debelopment Porgramme|work=Houman Debelopment Report|acessdate=28 de nobembre de 2007}}</ref> Alguns atribuen esto a la pandemia de [[HIV]]/[[SIDA]] i al fracasso de l gobierno an tomar medidas para anfrentar l porblema ne ls purmeiros anhos.<ref>{{cite web|url=http://www.salirr.org.za/wsc/pstory.htx?storyID=428|title=Ridicule suceds where leadership failed on SIDA|publisher=South African Anstitute of Race Relationes|date=10 de nobembre de 2006}}{{dead link|date=Outubre de 2011}}</ref>
An maio de 2008, motines deixórun mais de sessenta pessonas muortas.<ref name="Broke-on-Broke Biolence">{{cite web|url=http://www.slate .com/id/2193949/|title=Broke-on-Broke Biolence|acessdate=6 de júlio de 2011}}</ref> L Centro pul Dreito a la Moradie contra Çpeijos stimou que mais de 100 mil pessonas fúrun spulsas de sues casas.<ref>{{cite web|url=http://www.abahlali.org/node/3612|title=COHRE statement on Xenophobic Attacks|acessdate=6 de júlio de 2011}}</ref> Ls migrantes i refugiados que percuran asilo ne l paíç éran ls percipales albos, mas un terço de las bítimas era de cidadanos sul-africanos.<ref name="Broke-on-Broke Biolence"/> Nua pesquisa de 2006, l Porjeto de Migraçon Sul-Africao cuncluiu que ls sul-africanos son ls que mais se ouponen a l'eimigraçon an to l mundo.<ref>Jonathan Crush (ed), ''The Perfet Storn: Rialities of Xenophobia in Cuntemporary South Africa'', [http://www.quensu.ca/samp/sampresources/samppublicationes/policyseries/Acrobat50.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305083736/http://www.quensu.ca/samp/sampresources/samppublicationes/policyseries/Acrobat50.pdf |date=2016-03-05 }}, Southern African Migration Porjet, Cape Town & Quen's University, Canada, 2006, p. 1</ref> An 2008, l [[Alto Comissariado de las Naciones Ounidas pa ls Refugiados]] stimou mais de 200 mil refugiados que recebírun asilo na África de l Sul, quaije quatro bezes mais de l que ne l'anho anterior. Essas pessonas benirun percipalmente de l [[Zimbabué|Zimbábue]], ambora muitos tamien béngan de l [[Burundi]], [[República Democrática de l Congo|República Democrática de l Cungo]], [[Ruanda]], [[Eritréia|Eiritreia]], [[Etiópia]] i [[Somália]]. La cuncorréncia an ampregos, ouportunidades de negócios, serbícios públicos i habitaçon lebou a ua tenson antre refugiados i las quemunidades que ls acuolhírun. Anque de la [[Xenofobie|xenofobia]] inda ye un porblema ne l paíç, la bioléncia recente nun ten sido tan generalizada cumo fui einicialmente temido.<ref name="unhcr.org">{{cite web|outhor=United Nationes High Commissioner fur Refuges |url=http://www.unhcr.org/4cd96a569.html |title=UNHCR Global Appeal 2011 – South Africa |publisher=UNHCR |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref>
== Geografie ==
{{Artigo percipal|Geografie de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:South Africa sat.jpg|thumb|squierda|[[Fexeiro de satélite]] de la África de l Sul (''[[The Map Library]]'').]]
La África de l Sul stá localizada ne l stremo sul de l [[África|cuntinente africano]], cun ua region costeira que se stende por mais de 2500 Km, sendo tamien banhada por dous ouceanos ([[Ouceano Atlántico|Atlántico]] i [[Ouceano Índico|Índico]]). Cun ua stenson territorial de 1 219 912 Km². L paíç ye l 25.º maior de l mundo an ária.
La África de l Sul ten ua paisaige bariada. Na parte oucidental, stende-se un grande [[praino]] cumpuosto an parte por [[zerto]] i an parte por pastaiges i [[sabana]]s, cortado pul curso de l [[riu Ourange]] i de l sou percipal afluente, l [[riu Baal|Baal]]. La sul, arguen-se las cordilheiras de l [[Karo]] i, la leste, l [[Drakensberg]], la maior cadeia muntanhosa de la África meridional, adonde queda l punto mais eilebado de l paíç ne l [[Mafadi]] cun 3450 metros, na [[frunteira África de l Sul-Lesoto]]. La norte, l curso de l [[riu Limpopo]] sirbe de frunteira cul [[Botsuana]] i l [[Zimbabué]]. L [[clima]] barie antre ua pequeinha zona de clima mediterránico, ne l stremo sul, na region de l Cabo, la çértico la noroiste. Ne l [[Drakensberg]] hai árias cun clima de muntanha i niebe ne ls puntos mais eilebados, quemumente ne l'ambierno.
La maior cidade ye [[Joanesburgo]]. [[Cidade de l Cabo]], [[Durban]], [[Bloemfontein]] i [[Pretória]] son outras cidades amportantes. L'admenistraçon oufecial (gobierno, tribunales, persidéncia i parlamiento) ancontra-se çpersa por [[Pretória]] (sede de l Poder Eisecutibo), [[Cidade de l Cabo]] (sede de l Poder Legislatibo) i [[Bloemfontein]] (sede de l Poder Judiciário).
An 1998, atrabeç de la Lei m.º 118, fui criado l [[Cunseilho Sul-africano de Nomes Geográficos]], cul oubjetibo de propor la mudança de ls nomes de cidades, porbíncias i acidentes geográficos, sustituindo nomes an [[Léngua anglesa|Anglés]] i an [[Léngua africáner|Africáner]] por nomes baseados an lénguas africanas. Muitas altaraçones yá fúrun aprobadas, outras stan an studo. An brebe, las grandes cidades de l paíç poderán ser coincidas cumo [[Tshwane]] ([[Pretória]]), Nelson Mandela Bay ([[Port Eilizabeth]])<ref>[http://www.mype.co.za/modules.php?name=News&file=article&sid=3035 http://www.mype.co.za/modules.php?name=News&file=article&sid=3035] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810014501/http://www.mype.co.za/modules.php?name=News&file=article&sid=3035 |date=2011-08-10 }} - Notificaçon de la mudança de l nome de Port Eilizabeth</ref><ref>[http://www.news24 .com/News24/South_Africa/Politics/0,,2-7-12_2420458,00.html http://www.news24 .com/News24/South_Africa/Politics/0,,2-7-12_2420458,00.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Notificaçon de la mudança de l nome de Port Eilizabeth</ref>, KwaKhangela ([[Durban]])<ref>[http://www.iol.co.za/andex.php?set_id=1&click_id=13&art_id=iol1187613681505N525 http://www.iol.co.za/andex.php?set_id=1&click_id=13&art_id=iol1187613681505N525] - Notificaçon de la mudança de l nome de Durban</ref>, [[Mangaung]] ([[Bloemfontein]])<ref>[http://www.news24 .com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_1830480,00.html http://www.news24 .com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_1830480,00.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Bloemfontein muda para Thabure</ref>, eMonti ([[East London]]), Mbombela ([[Nelspruit]])<ref>[http://www.news24 .com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_2250317,00.html http://www.news24 .com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_2250317,00.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Anformaçon subre la mudança de nome de Nelspruit</ref> i [[Polokwane]] (Pietersburg), dentre outras.
=== Clima ===
La África de l Sul ten, an giral, un [[clima temperado]], an parte por star rodeada puls ouceanos [[Ouceano Atlántico|Atlántico]] i [[Ouceano Índico|Índico]] an trés lados, pula sue localizaçon climaticamente mais lebe ne l [[heimisfério sul]] i debido a la [[altitude]] média, que sobe de forma custante an direçon al norte (an direçon al eiquador) i mais pa l'anterior. Debido l'esta [[topografie]] bariada i pula anfluéncia oceánica, l paíç ten ua grande bariadade de zonas climáticas.
[[Fexeiro:Hlalanathi, Northern Drakensberg.jpg|thumb|dreita|La cordilheira [[Drakensberg]], la mais alta cadeia de muntanhas de la África de l Sul.]]
Las zonas climáticas barian, zde l [[zerto de l Namibe]] ne l noroiste al [[clima subtropical]] ne l leste, al longo de la frunteira cun [[Moçambique]] i cul Ouceano Índico. De l leste, a tierra sobe debrebe subre ua [[scarpa]] de muntanha an direçon al praino anterior coincida cumo Highbeld. Ambora la África de l Sul seia classeficada cumo [[Clima semiárido|semiárida]], hai ua bariaçon cunsidrable ne l clima, bien cumo na topografie.
L stremo sudoeste ténen un clima mui semelhante al de l [[Mediterráneo]], cun [[ambierno]]s chubiosos i beranos calientes i secos, qu'acuolhe l famoso [[bioma]] ''[[Fynbos]]'' de [[pastaige]] i [[mata]]. Essa ária tamien porduç la maior parte de l [[bino]] na África de l Sul. Esta region tamien ye particularmente coincida por sou bento, que sopra antermitente por quaije to l'anho. La fuorça deste bento torna l [[Cabo de la Buona Sperança]] specialmente traiçoeiro pa ls marinheiros, causando muitos [[afogamiento]]s. Mais la leste, na cuosta sul, la precipitaçon ye çtribuída mais uniformemente al longo de l'anho, porduzindo ua paisaige berde. Esta ária ye coincida popularmente cumo la ''Rota de ls Jardines''.
La porbíncia de [[Stado Libre]] ye particularmente praina debido al fato de star centralizada ne l praino. Ne l norte de l [[riu Baal]], l Highbeld torna-se melhor regado i nun spurmenta stremos de calor subtropical. [[Joanesburgo]], ne l centro de l Highbeld, stá an 1.740 [[metro]]s i recibe ua precipitaçon anual de 760 [[milímetro]]s. Ls ambiernos nesta region son frius, ambora la [[niebe]] seia rala.
Las altas muntanhas [[Drakensberg]], que forman la scarpa sudeste de l Highbeld, ouferecen ouportunidades lemitadas de [[squi]] ne l'ambierno. L lugar mais friu na África de l Sul ye [[Sutherland]], ne l'oeste de las muntanhas Roggebeld, adonde las temperaturas d'ambierno puoden alcançar -15 °C. L'anterior perfundo ten la temperaturas mais eilebadas: la temperatura de 51,7 °C fui registrada an 1948 ne l Cabo de l Norte Kalahari acerca de [[Upington]].<ref>{{cite web|url=http://www.safrica.anfo/ess_anfo/sa_glance/geography/geography.htn|title=SouthAfrica.anfo: South Africa's geography}}</ref>
[[Fexeiro:Table Mountain fron Table Bay.jpg|thumb|800px|centro|La [[Muntanha de la Mesa]], bista de la [[Baía de la Mesa]], ua amportante atraçon turística de la region de la [[Cidade de l Cabo]].]]
=== Biodibersidade ===
[[Fexeiro:Eilephant (Loxodonta Africana) 01.jpg|thumb|dreita|[[Alifante-africano]] ne l [[Parque Nacional Kruger]].]]
La África de l Sul assinou la [[Cumbençon subre Dibersidade Biológica]] an 4 de júnio de 1994 i tornou-se ua parte de la cumbençon an 2 de nobembre de 1995.<ref>{{cite web|url=http://www.cbd.ant/cumbention/parties/list/ |title=List of Parties |date=|acessdate=8 dezembre de 2012}}</ref> L paíç porduziu mais tarde ua Stratégia Nacional de Biodibersidade i un Praino de Açon, que fui recebido pula cumbençon an 7 de júnio 2006.<ref name="cbd.ant">{{cite web|url=http://www.cbd.ant/doc/world/cn/cn-nbsap-01-p1-en.pdf |title=South Africa's National Biodibersity Strategy and Ation Plan |date=|acessdate=10 de dezembre de 2012}}</ref> L paíç stá an sesto lugar antre ls dezessete [[países megadibersos]] de l mundo.<ref>{{cite web|url=http://wayback.archibe.org/web/20101101120514/http://anstitutoaqualung .com.br/anfo_biodibersidade23.html |title=Biodibersity of the world by countries |publisher=Anstitutoaqualung .com.br |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref>
Einúmaros [[mamífero]]s son ancontrados na region de las [[sabana]]s, cumo [[Lion|liones]], [[leopardos]], [[Rinoceronte-branco|rinocerontes-brancos]], [[Cunnochaetes taurinus|gnus-azules]], [[cudo]]s, [[ampala]]s, [[hiena]]s, [[heipopótamo]]s i [[girafa]]s. La maior parte de la ária de sabana queda ne l nordeste de l paíç, cumo ne l [[Parque Nacional Kruger]] i na Reserba Mala Mala, bien cumo ne l stremo norte de la Biosfera Waterberg. La África de l Sul abriga muitas [[speces andémicas]], cumo l criticamente amehaçado neste mundo de l lixon [[Bunolagus monticularis|coneilho-bosquímano]] (''Bunolagus monticularis''), de l [[Karo]].
[[Fexeiro:Weskus Nasionale Park.jpg|thumb|squierda|Campo de flores ne l Parque Nacional West Coast.]]
Nun hai nanhue stimatiba recente subre l númaro de speces de [[fungo]]s registradas na África de l Sul. Até 1945, mais de 4.900 speces de fungos (ancluindo las speces formadoras de [[patrielha]]) tenien sido registradas<ref>{{cite doi|10.3114/si.55.1.1}}</ref> i, passado mais de 60 anhos de sploraçon adicional, esse númaro tende a ser mui mais eilebado. An 2006, l númaro total de tipos de fungos qu'eisisten na África de l Sul fui cunserbadoramente stimado an cerca de 200 mil especes, mas essa stimatiba nun lebou an cunta fungos associados a ansetos.<ref>{{cite pmid|18490969}}</ref> Se stubir correta, anton l númaro de fungos de la África de l Sul supera l de speces de plantas. Pul menos an alguns de ls percipales ecossistemas sul-africanos, un percentual stremamente eilebado de fungos son altamente specíficos de las plantas nas quales ocorren.<ref>Marincowitç, S.; Crous, P.W.; Groenewald J.Z. and Wingfield, M.J. (2008) [http://fabiserb.up.ac.za/webresources/pdf/02ccd42960c651fba2ee15dd3c180b.pdf ''Microfungi ocurring on Proteaceae in the fynbos.'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} CBS Biodibersity Series 7.</ref> L númaro de fungos sul-africanos que son andémicos i l númaro de ls que stan an peligro ne l mundo lixo dében, antoce, ser mui mais eilebado que l númaro de plantas amehaçadas. La stratégia de biodibersidade de l paíç i l praino d'açon nun mencionan ls fungos.<ref name="cbd.ant"/>
Cun mais de 20 mil speces de plantas defrentes, ó cerca de 10% de todas las speces begetales coincidas na Tierra, la África de l Sul ye particularmente rica an dibersidade de plantas. L bioma predominante na África de l Sul ye la [[pradarie]], adonde la cobertura begetal ye dominada por defrentes [[gramínea]]s, arbustos baixos i arbles de [[acácia]]. La begetaçon torna-se inda mais scassa ne l noroiste, debido a la baixa [[plubiosidade]]. Eesisten bárias speces de suculentas qu'armazenan auga, cumo las [[aloe]]s i [[euphorbia]]s na ária seca de Namaqualand. Las pradaries lentamente se trasforman nun mato alto de [[cerrado]] ne l nordeste de l paíç, cun un crecimiento mais denso. Hai un númaro seneficatibo de [[baobá]]s nesta ária, acerca de la stremidade norte de l Parque Nacional Kruger.<ref>{{cite web|url=http://www.southafrica-trable.net/pages/i_plants.htn |title=Plants and Begetation in South Africa |publisher=Southafrica-trable.net |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref>
== Demografie ==
{{Artigo percipal|Demografie de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:South Africa population density map.sbg|thumb|Mapa de la [[densidade populacional]] na África de l Sul.
{{debedir an colunas}}
{{legenda|#ffffc|<1 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#ffeda0|1–3 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#fed976|3–10 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#feb24c|10–30 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#fd8d3c|30–100 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#fc4e2a|100–300 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#e31a1c|300–1000 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#bc0026|1000–3000 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#800026|>3000 /Km<sup>2</sup>}}
{{debedir an colunas fin}}
]]
África de l Sul ye ua nacion de cerca de 50 milhones de pessonas de dibersas ouriges, [[cultura]]s, [[léngua]]s i [[religiones]]. L radadeiro [[censo]] fui rializado an 2011 i l próssimo será an 2021. L ''Statistics South Africa'' classefica la populaçon an cinco catadories [[Raças houmanas|raciales]] pulas quales las pessonas puoden se classeficar.<ref name="Census2001">[http://www.statssa.gob.za/census01/html/default.asp Census 2001]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Statistics South Africa.</ref> Ne l meio de l'anho 2009 ls balores stimados para essas catadories fúrun [[negros]] cun 79,3%, [[brancos]] cun 9,1%, [[coloured]] (mestiços) cun 9,0% i andianos i asiáticos cun 2,6% de la populaçon.<ref>{{cite web|url=http://www.statssa.gob.za/publicationes/P0302/P03022009.pdf|title=Midyear population stimates: 2009|publisher=Statistics South Africa|acessdate=23 February 2010}}</ref> La África de l Sul ten onze [[lénguas oufeciales]]:<ref>{{cite web|url=http://www.fs.gob.za/Departments/SAC/Library/DEPART/lang_legislation1.htn |title=Custitution of South Africa, Chater 1, Setion 6 |publisher=Fs.gob.za |date= |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref> [[Léngua africáner|africáner]], [[Léngua anglesa|anglés]], [[Léngua ndeble|ndeble]], [[sesotho de l norte]], [[sesotho de l sul]], [[Léngua swazi|swazi]], [[Léngua tswana|tswana]], [[Léngua tsonga|tsonga]], [[Léngua benda|benda]], [[Léngua xhosa|xhosa]] i [[Léngua zulu|zulu]]. L paíç ten ua populaçon manjoritariamente [[Cristandade|crestiana]].
Mesmo cul crecimiento populacional de la África de l Sul na radadeira década<ref name="Census2001"/><ref>{{cite web|url=http://www.statssa.gob.za/Publicationes/CS2007Basic/CS2007Basic.pdf|title=statssa.gob.za|format=PDF}}</ref> (percipalmente debido a la [[eimigraçon]]), l paíç tenie ua taxa de crecimiento populacional anual de -0,501% an 2008 (st. [[CIA]]), ancluindo l'eimigraçon.<ref>{{cite web|url=http://www.xist.org/earth/pop_growth.aspx|title=The demographic status of the world's population|work=Global Statistics|publisher=GeoHibe}}</ref> La CIA stima que la populaçon an 2009 na África de l Sul tenga ampeçado a crecer outra beç, a ua taxa de 0,281%.<ref>https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/geos/sf.html{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La África de l Sul ye l lar de cerca de 5 milhones de [[eimigraçon clandestina|eimigrantes eilegales]], ancluindo cerca de 3 milhones de [[Zimbábue|zimbabuanos]].<ref>{{cite web|url=http://www.iht .com/articles/2008/05/23/africa/23saf.php|title=Anti-eimmigrant biolence spreads in South Africa, with attacks reported in Cape Town}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.sky .com/skynews/article/0,,30200-1277808,00.html|title=Scape Fron Mugabe: Zimbabwe's Sodus}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.fin24 .com/articles/default/çplay_article.aspx?ArticleId=1518-25_2035097|title=More eillegals set to flod SA}}</ref> Ua série de motines anti-eimigrantes acunteciu na África de l Sul an 11 de maio de 2008.<ref name="bbc">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/7396868.stn|title=South African mob kills migrants|publisher=BBC|acessdate=2008-05-19 | date=2008-05-12}}</ref><ref>{{cite news|outhor=Barry Bearak|title=Eimmigrants Fleing Fury of South African Mobs|date=23 May 2008|work=New York Eiquipas|url=http://www.nytimes .com/2008/05/23/world/africa/23safrica.html?_r=1&ref=africa&oref=slogin|acessdate=2008-08-05}}</ref>
África de l Sul abriga ua cunsidrable populaçon de [[refugiados]] i requerentes de [[Dreito d'asilo|asilo]]. Segundo la ''World Refuge Surbey 2008'', publicado pul Comité stadunidense para Refugiados i Eimigrantes, esta populaçon era d'aprossimadamente 144.700 pessonas an 2007.<ref name="World Refuge Surbey 2008"/> Grupos de refugiados i requerentes d'asilo que soman mais de 10.000 pessonas ancluídas de l Zimbábue (48.400), [[República Democrática de l Cungo]] (24.800) i [[Somália]] (12.900).<ref name="World Refuge Surbey 2008"/> Estas populaçones bebian percipalmente an [[Joanesburgo]], [[Pretória]], [[Durban]], [[Cidade de l Cabo]] i [[Port Eilizabeth]].<ref name="World Refuge Surbey 2008">{{cite news|title=World Refuge Surbey 2008|publisher=U.S. Committe fur Refuges and Eimmigrants|date=2008-06-19|url=http://www.refuges.org/surbey}}</ref>
Assi cumo an muitos países africanos, la África de l Sul ben spurmentando ua "[[fuga de cérebros]]" ne ls radadeiros 20 anhos. Esso acraditado cumo potencialmente prejudicial pa l'eiquenomie regional,<ref>{{cite web|url=http://jae.oxfordjournals.org/cgi/cuntent/abstrat/13/suppl_2/ii15 |title=World Bank, IMF study 2004 |doi=10.1093/jae/ejh042 |publisher=Jae.oxfordjournals.org |date=2004-12-03 |acessdate=2010-05-30}}</ref> i ye quaije cierta mente prejudicial pa l bien-star de la maiorie de las pessonas que dependen de l'anfra-strutura de salude, tenendo an cunta l'eipidemia de [[HIB]]/[[SIDA]].<ref>{{cite web|url=http://www.eiquinetafrica.org/bibl/docs/heialthpersonnel.pdf |title=Heialth Personnel in Southern Africa: Cunfronting maldistribution and brain drain |format=PDF |date= |acessdate=2010-05-30}}</ref> La fuga de cérebros na África de l Sul tende a demunstrar cuntornos raciales (naturalmente, dado l legado de çtribuiçon de cumpeténcias de la África de l Sul) i ten, antoce, resultado an grandes quemunidades de brancos sul-africanos ne l sterior.<ref>''[http://www.eilo.org/public/anglish/protetion/migrant/download/amp/amp52e.pdf Skilled Labour Migration fron Debeloping Countries: Study on South and Southern Africa]'', Haron Bhorat eit al. 2002. Anternational Migration Porgramme, Anternational Labour Ouffice, Geneba.</ref>
{{Cidades mais populosas de la África de l Sul}}
=== Religion ===
[[Fexeiro:Graaff-Reinet GR3.jpg|thumb|upright|squierda|Eigreija an [[Graaff-Reinet]].]]
D'acuordo cul censo nacional de 2001, ls [[Cristandade|crestianos]] repersentában 79,7% de la populaçon de l paíç. Esso anclui crestianos zion (11,1%), [[Pentecostalismo|pentecostales]] ([[Mobimiento Carismático|carismáticos]]) (8,2%), [[Catolicismo|católicos romanos]] (7,1%), [[Metodismo|metodistas]] (6,8%), [[Eigreija Reformada Nerlandesa|houlandeses reformados]] (6,7%), [[Anglicanismo|anglicanos]] (3,8%); nembros d'outras eigreijas crestianas repersentában outros 36% de la populaçon. Ls [[Eislana|muçulmanos]] repersentan 1,5% de la populaçon, [[Hinduísmo|hindus]] cerca de 1,3%, i [[Judaísmo|judius]] 0,2%. 15,1% nun tenie qualquiera feliaçon relegiosa, 2,3% tenie outra religion i 1,4% nun stában specificados.<ref name=fatbook/><ref name="state.gob">{{cite web|url=http://www.state.gob/g/drl/rls/irf/2005/51496.htn|title=South Africa - Setion I. Religious Demography|publisher=U.S. Department of State|acessdate=2006-07-15}}</ref><ref>Fur la çcussion of Church membership statistics in South Africa please refer to Forster, D. "God's mission in our cuntext, heialing and trasforming respunses" in Forster, D and Bentley, W. ''Methodisn in Southern Africa: La celebration of Wesleyan Mission''. Kemton Park. AcadSA publishers (2008:97-98)</ref>
Eigreijas Andígenas Africanas éran ls maiores antre ls grupos crestianos. Acradita-se que muitas de las pessonas qu'alegórun tener nanhue afeliaçon cun qualquiera religion ourganizada, respeitan las [[Religiones tradecionales africanas|religiones tradecionales andígenas]]. Muitos pobos ténen práticas relegiosas [[Sincretismo|sincréticas]], cumbinando anfluéncias crestianas i andígenas.<ref name="DoS">[http://www.state.gob/g/drl/rls/irf/2006/71325.htn Department of State]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, USA.</ref>
Nun hai nanhue eibidéncia de que l [[eislana]] tenga tenido cuntato culs pobos [[zulu]], [[swazi]] ó [[xhosa]] de la cuosta leste, antes de l'era colonial. Muitos sul-africanos muçulmanos son çcritos cumo mestiços, nomeadamente na porbíncia de [[Cabo Oucidental]], specialmente aqueilhes cujos ancestrales benirun cumo scrabos de l [[arquipélago andonésio]] (ls [[Malaio de l Cabo|malaios de l Cabo]]). Outros son çcritos cumo andianos, nomeadamente an [[KwaZulu-Natal]], ancluindo aqueilhes cujos antepassados benirun cumo comerciantes de l [[sul de la Ásia]]; eilhes ténen sido acumpanhados por outros pobos d'outras partes de la [[África]], assi cumo [[brancos]] ó [[negros]] naturalizados sul-africanos. Sul-africanos muçulmanos afirman que sue [[fé]] ye la [[religion]] que mais crece an cumberson ne l paíç.<ref>{{cite web|url=http://www.csmonitor .com/2002/0110/p13s1-woaf.html|title=In South Africa, many blacks cumbert to Eislan}}</ref>
La populaçon [[hindu]] fui purmeiramente stablecida durante l período colonial británico, mas depuis las óndias d'eimigraçon de la [[Índia]], tamien ténen cuntribuíran pa l'oumiento dessa populaçon. La maiorie de ls Hindus son etnicamente de l Sul de la Ásia. Outras religiones minoritárias na África de l Sul son [[sikhismo]], l [[jaenismo]] i la [[Fé Bahá'í]].<ref name="state.gob"/>
=== Lénguas ===
{{Artigo percipal|Lénguas de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:South Africa dominant language map.sbg|thumb|dreita|Mapa mostrando las percipales [[lénguas de la África de l Sul]].
{| width=100%
|-
| valign=top |
{{legenda|#8dd3c7|[[Léngua africáner|Africáner]]}}
{{legenda|#ffffb3|[[Léngua anglesa|Anglés]]}}
{{legenda|#bebada|[[Léngua ndeble|Ndeble]]}}
{{legenda|#fb8072|[[Léngua xhosa|Xhosa]]}}
{{legenda|#80b1d3|[[Léngua zulu|Zulu]]}}
{{legenda|#fdb462|[[SeSotho de l norte]]}}
| valign=top |
{{legenda|#b3de69|[[SeSotho de l sul]]}}
{{legenda|#fcde5|[[Léngua tswana|Tswana]]}}
{{legenda|#bc80bd|[[Léngua swazi|Swazi]]}}
{{legenda|#cebc5|[[Léngua benda|Benda]]}}
{{legenda|#ffed6f|[[Léngua tsonga|Tsonga]]}}
{{legenda|#d0d0d0|Nanhue dominante}}
|}]]
La África de l Sul ten onze [[lénguas oufeciales]]: [[Léngua africáner|africáner]], [[Léngua anglesa|anglés]], [[Léngua ndeble|ndeble]], [[sesotho de l norte]], [[sesotho de l sul]], [[Léngua swazi|swazi]], [[Léngua tswana|tswana]], [[Léngua tsonga|tsonga]], [[Léngua benda|benda]], [[Léngua xhosa|xhosa]] i [[Léngua zulu|zulu]]. An númaro de lénguas ouficias, l paíç ye l terceiro, solo atrás de la [[Bolíbia]] i de la [[Índia]]. Anque todas las lénguas séren formalmente eiguales, alguas lénguas son faladas mais de l qu'outras. D'acuordo cul Censo Nacional de 2001, las trés lénguas mais faladas an casa son l zulu (23,8%), l xhosa (17,6%) i l'africáner (13,3%). Nun oustante l fato de que l'anglés ye reconhecida cumo la léngua de l comércio i de la ciéncia, sendo falada an casa por solo 8,2% de ls sul-africanos an 2001, ua percentaige inda menor de l qu'an 1996 (8,6%).<ref>{{cite web|url=http://www.fs.gob.za/Departments/SAC/Library/DEPART/lang_legislation1.htn |title=Custitution of South Africa, Chater 1, Setion 6 |publisher=Fs.gob.za |date= |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref><ref name="Census2001"/>
L paíç tamien reconhece uito outros lénguas nó-oufeciales: [[Léngua fanagalo|fanagalo]], [[khwe]], [[Léngua lobedu|lobedu]], [[Léngua nama|nama]], [[Léngua ndeble de l norte|ndeble de l norte]], [[Léngua phuti|phuthi]], [[Lénguas khoisan|san]] i la [[léngua gestual sul-africana]]. Estas lénguas nó-oufeciales puoden ser outelizadas an detreminadas outelizaçones oufeciales an árias lemitadas, adonde fui detreminado qu'essas lénguas son predominantes. Inda assi, sues populaçones nun son seneficadamente grandes para eisigir l reconhecimiento nacional.
Muitas de las lénguas "nun oufeciales" de ls pobos [[san]] i [[khoikhoi]] possuen [[dialeto]]s regionales que se stenden an direçon al norte de la [[Namíbia]] i de [[Botsuana|Botswana]], para alhá d'outros lugares. Esses pobos, que son ua populaçon fesicamente çtinta d'outros africanos, ten sue própia eidantidade cultural cun base an sues sociadades de [[caçadores-coletores]]. Eilhes ténen sido marginalizados, an grande medida, i muitas de las sues lénguas.
Muitos sul-africanos brancos tamien falan outras lénguas ouropeias, tales cumo [[Léngua pertuesa|pertués]] (falado tamien por [[angola]]ne ls i [[Moçambique|moçambicanos]] negros), [[Léngua almana|alman]] i [[Lhéngua griega|griego]], ambora alguns asiáticos i andianos na África de l Sul falan lénguas asiáticas, cumo l [[Léngua tamil|tamil]], [[Léngua hindi|hindi]], [[léngua guzerate|guzerate]], [[Léngua urdu|urdu]] i [[Léngua telugu|telugu]]. L [[Lhéngua francesa|francés]] ye inda falada puls franceses sul-africanos, specialmente an lugares cumo la ''[[Franschhoek]]'', adonde eisisten muitos sul-africanos d'ourige francesa.
=== Cumposiçon étnica ===
L ''Statistics South Africa'' define cinco catadories raciales pulas quales las pessonas puoden se classeficar ne l censo. Las stimatibas de l censo de 2011 para estas catadories fui [[negros]] africanos cun 79,2%, [[brancos]] cun 8,9%, ''[[coloured]]'' (mestiço) cun 8,9%, andiano ó asiático cun 2,5% i outros/nun specificado cun 0,5%. L purmeiro censo na África de l Sul, feito an 1911, mostrou que ls brancos repersentában 22% de la populaçon; esse númaro caiu para 16% de la populaçon an 1980.<ref>{{Cite book | outhor = Study Commission on U.S. Policy toward Southern Africa (U.S.) | title = South Africa: eiquipa running out: the report of the Study Commission on U.S. Policy Toward Southern Africa | url = http://books.gogle .com/books?id=sq43lnbklEUC&pg=PA42 | publisher = University of California Press | year = 1981 | page = 42 | isbn = 0-520-04547-5 }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
[[Fexeiro:South Africa dominant population group map.sbg|thumb|dreita|Grupos populacionales dominantes na África de l Sul.
{{debedir an colunas}}
{{legenda|#fb8072|Africanos negros}}
{{legenda|#8dd3c7|''Coloured'' (multirraciales)}}
{{legenda|#80b1d3|Andianos ó asiáticos}}
{{legenda|#ffffb3|Brancos}}
{{legenda|#bebada|Nanhun dominante}}
{{debedir an colunas fin}}]]
De loinge, la maior parte de la própia populaçon ye classeficada cumo "africana" ó "negra", mas esse grupo populacional nun ye culturalmente i/ó lenguisticamente homogéneo. Ls percipales grupos étnicos negros ancluen ls [[zulus]], [[xhosas]], [[basothos]] (basotho de l sul), [[SeSotho de l norte|bapedi]] (basotho de l norte), [[Benda (África de l Sul)|bendas]], [[tswanas]], [[tsongas]], [[suázis]] i [[ndeble]]s, ls quales falan las [[lénguas bantu]].
La populaçon ''[[coloured]]'' (multirraciales) stá cuncentrada percipalmente na region de l [[Colónia de l Cabo|Cabo]] i ben dua cumbinaçon d'ouriges étnicas, cumo ls [[brancos]], [[khoi]]s, [[san]]s, [[griqua]]s, [[chineses]] i [[malaios]].<ref name="khenr">{{cite book|outhor=Kristin Heinrard|title=Minority Protetion in Post-Apartheid South Africa: Houman Rights, Minority Rights, and Self-Detremination|url=http://books.gogle .com/books?id=HOA6qPDtjOAC&pg=PA43|year=2002|publisher=Grenwod Publishing Group|isbn=978-0-275-97353-7|page=43}}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Ls sul-africanos brancos son percipalmente çcendentes de [[houlandeses]], [[almanes]], [[franceses]] [[huguenote]]s, [[británicos]] i outros quelonos [[ouropeus]] i [[judius]].<ref name="khenr"/><ref name="lbr">{{cite book|outhor1=James L. Gibson|outhor2=Amanda Gouws|title=Obercoming Antolerance in South Africa: Spurments in Democratic Persuasion|url=http://books.gogle .com/books?id=zJZ3_bD_EIQC&pg=PA36|year=2005|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-67515-4|page=36}}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Cultural i lenguisticamente, eilhes son debedidos an [[africánder]]s, que falan [[africáner]], i ls grupos de brancos [[Léngua anglesa|anglófonos]]. La populaçon branca ten diminuído, debido a la baixa [[taxa de natalidade]] i a la [[eimigraçon]]; antre ls fatores qu'anfluen na decison dessa populaçon d'eimigrar, muitos citan l'eilebada taxa de [[criminalidade]] i las políticas de [[açon afirmatiba]] de l gobierno.<ref name="Unisa">{{cite web|url=http://www.unisa.ac.za/default.asp?Cmd=BiewContent&CuntentID=13537 |title=the new great trek- the story of south africa's white sodus |publisher=Unisa.ac.za |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref><ref name="Quen's U">{{cite web|outhor=User2 |url=http://www.quensu.ca/samp/sampresources/samppublicationes/policyseries/policy23.htn |title=Policy Series |publisher=Quensu.ca |date=7 d'outubre de 1997 |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref> Zde 1994, aprossimadamente 440 mil sul-africanos brancos eimigrórun permanentemente de l paíç.<ref name=StatsSAPopulation2010>{{cite web|url=http://www.statssa.gob.za/publicationes/P0302/P03022010.pdf|title=Midyear population stimates: 2010|publisher=Statistics South Africa|acessdate=23 de júlio de 2010}}</ref> Anque de ls eilebados nibles d'eimigraçon, alguns eimigrantes ouropeus se anstalórun ne l paíç nesse período. Até 2005, stima-se que 212 mil cidadanos británicos stában residindo na África de l Sul. Até 2011, esse númaro puode tener crecido para 500 mil.<ref>{{cite web|title=Britones lebing in SA to enjoy royal wedding|url=http://wayback.archibe.org/web/20120121075711/http://www.eyewitnessnews.co.za/articleprog.aspx?id=64734 | publisher=Eyewitness News|date =28 d'abril de 2011}}</ref> Alguns [[Zimbábue|zimbabuanos]] brancos eimigrórun pa la África de l Sul. Alguns de ls nembros mais nostálgicos de la quemunidade son coincidos na cultura popular cumo "''Whenwes''", por causa de la frase ''when we were in Rhodesie''... ({{lang-t|''quando stábamos na Rodésia''...}}), qu'eilhes questuman dezir al relembrar sues bidas na antiga [[Rodésia]].<ref name="New Anternationalist">{{cite web|url=http://www.newint.org/issue155/briefly.htn|title=Rhodie oldies|year=1985|acessdate=29 d'outubre de 2007|work=[[New Anternationalist]]}}</ref>
La populaçon [[Andianos|andiana]] chegou a la África de l Sul cumo trabalhadores cuntratados para trabalhar nas plantaçones d'açúcar an [[KwaZulu-Natal|Natal]] ne l final de l seclo XIX i ampeço de l seclo XX.<ref name="khenr"/> Eilhes benirun de defrentes partes de l [[subcontinente andiano]], seguian religiones defrentes i falában lénguas çtintas.<ref name="khenr"/> Un grabe çtúrbio antre andianos i zulus eclodiu an 1949 na cidade de [[Durban]].<ref>{{cite web|url=http://www .ptheindianstar .com/andex.php?uan=5786 |title=Current Africa race riots like 1949 anti-Andian riots: menister |publisher=Theindianstar .com |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref> Eesiste tamien un grupo seneficatibo de sul-africanos [[chineses]] (cerca de 100 mil pessonas) i [[bietnamitas]] (cerca de 50 mil pessonas). An 2008, l Superior Tribunal de Pretória determinou que ls sul-africanos chineses que chegórun al paíç antes de 1994 debian ser reclassificados cumo ''mestiços''. Cumo resultado desta decison, cerca de 12 a 15 mil<ref>{{cite web|last=Conason |first=Joe |url=http://www.salon .com/tech/htww/2008/06/19/chinese_declared_black/ |title=Chinese declared black |publisher=Salon .com |date=19 de júnio de 2008 |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref> de ls cidadanos etnicamente chineses que chegórun antes de 1994 (l que repersenta de 3% a 5% de l total de la populaçon chinesa ne l paíç), será capaç de se beneficiar de políticas d'eigualdade racial de l gobierno.<ref>[http://www .ptimesonline.co.uk/tol/news/world/africa/article4168245.ece We agre that you are black, South African court tells Chinese], The Eiquipas</ref>
=== Porblemas sócio-eiquenómicos ===
{{Artigo percipal|Criminalidade na África de l Sul|Cunflitos xenófobos na África de l Sul an 2008}}
[[Fexeiro:Soweto township.jpg|thumb|squierda|[[Vairro de lata]] an [[Soweto]], [[Joanesburgo]].]]
Segundo ua pesquisa pa l período 1998-2000 eilaborada pula [[Organizaçon de las Naciones Ounidas]], la África de l Sul fui classeficada an segundo lugar an [[assassinato]]s i an purmeiro para [[assalto]]s i [[stupro]]s ''[[per capita]]''.<ref>{{cite web|url=http://www.nationmaster .com/red/country/sf/Crime&b_cite=1|title=NationMaster: South African Crime Statistics}}</ref> Las statísticas oufeciales mostran que 52 pessonas son assassinadas todos ls dies na África de l Sul.<ref>[http://www .ptimesonline.co.uk/tol/news/world/africa/article6818096.ece Persecuted white South African Brandon Huntley made anternational race refuge]. Eiquipas Online. Setember 3, 2009.</ref> L númaro relatado de stupros por anho ye de 55.000<ref>[http://www.eiquipa .com/eiquipa/world/article/0,8599,1674391,00.html?xid=fed-cnn-topics Behind South Africa's Reggae Murder]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Eiquipa. Otober 22, 2007.</ref> i stima-se que 500 mil stupros son cometidos anualmente ne l paíç.<ref>"[http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=84909 SOUTH AFRICA: One in four men rape]". [[IRIN]] Africa. June 18, 2009.</ref> L total de crimes ''per capita'' ye l 10º antre ls 60 países ne l cunjunto de dados.
L stupro ye un porblema quemun na África de l Sul, nua pesquisa de 2009 un an cada quatro homes sul-africanos admitiran tener stuprado alguien.<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/8107039.stn | work=BBC News | title=South African rape surbey shock | date=2009-06-18 | acessdate=2010-05-23}}</ref> Un an cada trés de las 4.000 mulhieres anquiridas pula Quemunidade de la Anformaçon, Capacitaçon i Trasparéncia dixe que tenie sido biolada ne l'anho passado.<ref name=bbc1>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/258446.stn |title=South Africa’s rape shock |publisher=BBC News |date=1999-01-19 |acessdate=2010-05-30}}</ref> La África de l Sul ten ua de las maiores ancidéncias de stupros de ninos i bebés ne l mundo.<ref name=eiquipa>{{cite web|last=Perry |first=Alex |url=http://www.eiquipa .com/eiquipa/world/article/0,8599,1680715,00.html?xid=fed-yaho-full-world |title=Ouprah scandal rocks South Africa |publisher=Eiquipa .com |date=2007-11-05 |acessdate=2010-05-30}}</ref> Nun liebantamiento rializado antre 1.500 ninos scolares ne l ''[[township]]'' de [[Soweto]], un quarto de todos ls ninos antrebistados dezírun que "''jackrolling''", un termo para stupro an grupo, era algo dibertido.<ref name=bbc1/>
La classe média de l paíç busca sigurança an [[Cundomínio cerrado|cundomínios cerrados]]. Muitos [[eimigrante]]s de la África de l Sul tamien afirman que l crime fui un grande motibador para eilhes saíren de l paíç. L crime contra la quemunidade agrícola cuntina a ser un grande porblema.<ref>{{cite news|url=http://www .ptimesonline.co.uk/tol/life_and_style/article694534.ece|title=Farms of fear|publisher=The Eiquipas Online|date=2 April 2006 | location=London | acessdate=2010-05-23}}</ref> Outro porblema anfrentado pul paíç ye la fuorte [[Zeigualdade eiquenómica|zeigualdade social i eiquenómica]]; las cidades sul-africanas [[Buffalo City]], [[Johannesburgo]] i [[Ekurhuleni Municipalidade Metropolitana|Ekurhuleni]] fúrun apuntadas cumo las mais zeiguales de l mundo, segundo relatório de la [[ONU]] dibulgado an 2010.<ref name="onu">[http://g1.globo .com/Noticias/Riu/0,,MUL1536525-5606,00-QUATRO+CAPITAIS+BRASILEIRAS+ESTAO+ENTRE+AS+MAIS+DESIGUAIS+DO+MUNDO+DIZ+ONU.html Quatro capitales brasileiras stan antre las mais zeiguales de l mundo, diç ONU] - ''[[G1]]'', 19 de márcio de 2010 (bejitado an 19-3-2010)</ref>
== Política ==
{{Artigo percipal|Política de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:Uniegebou.jpg|thumb|''[[Union Buildings]]'' ye la residéncia oufecial i l gabinete de l [[persidente de la república]] de la África de l Sul, localizado na capital admenistratiba de l paíç, [[Pretória]].]]
La África de l Sul ten trés [[Capital|capitales]]: [[Cidade de l Cabo]], la maior de las trés, ye la capital legislatiba; [[Pretória]] ye la capital admenistratiba i [[Bloemfontein]] ye la capital judiciária. África de l Sul ten un [[parlamiento]] [[bicameral]]: l Cunseilho Nacional de Porbíncias ([[cámara alta]]), ten 90 nembros, anquanto la Assemblé Nacional ([[cámara baixa]]) ten 400 nembros.
Ls nembros de la Cámara de ls Deputados son eileitos nua base populacional por [[repersentaçon proporcional]]: metade de ls nembros son eileitos por listas nacionales i l'outra metade son eileitos an listas probinciales. dieç nembros son eileitos para repersentar cada porbíncia ne l Cunseilho Nacional de las Porbíncias, andependientemente de la populaçon de la porbíncia. Eileiçones para ambas las cámaras son rializadas la cada cinco anhos. L gobierno ye formado na casa mais baixa, i l líder de l partido maioritairo na Assemblé Nacional ye l [[Persidente de la África de l Sul|persidente]].
Zde la fin de l ''apartheid'' an 1994, la política sul-africana ten sido dominado pul [[Cungresso Nacional Africano]] (ANC), que fui l partido dominante, cun 60-70% de ls botos. L percipal adbersairo de l gobierno de l ANC ye l partido de la [[Aliança Democrática (África de l Sul)|Aliança Democrática]], que recebiu 16,7% de ls botos na eileiçon de 2009 i 14,8% nas eileiçones de 2006.
[[Fexeiro:Houses of Parliament Entrance.jpg|thumb|squierda|[[Parlamiento de la África de l Sul]] na [[Cidade de l Cabo]], la capital legislatiba.]]
L partido antes dominante, l Nuobo Partido Nacional, qu'antroduziu l ''apartheid'' atrabeç de l sou predecessor, l Partido Nacional, outou por se fundir cul ANC, an 9 d'abril de 2005. Outros grandes partidos políticos repersentados ne l Parlamiento son l [[Cungresso de l Pobo]], que se separou de l ANC i ganhou 7,4% de ls botos an 2009 i l [[Partido de la Libardade Ankatha]], que repersenta percipalmente ls eileitores [[zulu]]s i que tubo 4,6% de ls botos nas eileiçones de 2009.
Zde 2004, l paíç tubo muitos miles de protestos populares, alguns biolentos, tornando-se, d'acuordo cun un académico, l ''"paíç mais rico an protesto ne l mundo"''.<ref>{{cite web|url=http://abahlali.org/node/1898|title=Article by Eimran Bucus in the Mercury newspaper}}</ref> Muitos destes protestos ténen sido ourganizados a partir de las crecentes [[bairro de lata]]s que circundan las cidades sul-africanas.
An 2008, la África de l Sul fui classeficada na 5ª antre 48 países de la África [[susaariana]] pul Índice Ibrahin de Gobernança Africana. La África de l Sul tubo buns resultados nas catadories de Stado de Dreito, Trasparéncia i Corrupçon i Participaçon i Dreitos Houmanos, mas fui perdiu puntos pul sou zampenho relatibamente pobre an Salude i Sigurança. L Índice Ibrahin ye ua medida global de gobernança africana, cun base nua série de bariables que refleten l sucesso cun que ls gobiernos antregan benes políticos eissenciales als sous cidadanos.<ref>[http://www.moibrahimfoundation.org Mo Ibrahin Foundation]. Retriebed 2010-01-11.</ref>
{{limpar}}
=== Lei ===
{{Mais anformaçones|Criminalidade na África de l Sul}}
[[Fexeiro:Jozi 2012 05 22 1504 (7411284758).jpg|thumb|Anterior de la Corte Custitucional de la África de l Sul, an Joanesburgo.]]
Las percipales fuontes de las leis sul-africanas son l dreito mercantil romano-houlandés i l dreito pessonal baseado ne l [[Common law|dreito quemun anglés]], cumo las amportaçones d'assentamientos houlandes i de l [[colonialismo británico]].<ref>{{cite web|url=http://0-www.llrx .com.annopac.up.ac.za:80/features/southafrica.htn|title=Researching South African Law|acessdate=2008-06-23|outhor=Pamela Snyman and Amanda Barratt|date=2002-10-02|publisher=[http://www.llrx.comLaw Library Resource Xchange]}}</ref> La purmeira lei ouropeia na África de l Sul fui trazida pula [[Cumpanha de las Índias Ourientales Houlandesas]] i ye chamada de dreito romano-nerlandés. Fui amportado antes de la [[Codificaçon jurídica|codificaçon de l dreito]] ouropeu ne l Código Napoleónico i ye cumparable an muitos aspetos, la lei scocesa. Este fui seguido, ne l seclo XIX pul dreito anglés, tanto quemun quanto legal. A partir de 1910 cula unificaçon, la África de l Sul tenie sou própio parlamiento, qu'aprobórun leis specíficas pa la África de l Sul. Durante ls anhos de l ''[[apartheid]]'', la cena política de l paíç fui dominado por figuras cumo [[Valthazar Johannes Borster|B. J. Borster]] i [[Pieter Willen Botha|P. W. Botha]], bien cumo nembros de l'ouposiçon, cumo Harry Schwarç, Joe Slobo i [[Heilen Suzman]].
L sistema judicial ye cumpuosto por tribunales de magistrados, que tratan de causos criminales i cibles menores menores, ls Tribunales Superiores, que son tribunales de cumpeténcia genérica para árias specíficas, l Supremo Tribunal de Recurso, que ye la mais alta corte custitucional an todas ls temas; i l Tribunal Custitucional, que cuida solo de las questones custitucionales.
D'acuordo cun ua pesquisa rializada pa l período de 1998-2000 i cumpilada pulas [[Naciones Ounidas]], la África de l Sul fui classeficada an segundo lugar an [[assassinato]] i an purmeiro an [[assalto]]s i [[stupro]]s ''per capita'' antre todos ls países pesquisados.<ref>{{cite web|url=http://www.nationmaster .com/red/country/sf/Crime&b_cite=1 |title=South African Crime statistics |publisher=NationMaster |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref> Cerca de 50 assassinatos son cometidos todos ls dies ne l paíç.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/magazine/8668615.stn |title=How dangerous is South Africa? |publisher=BBC News |date=17 de maio de 2010}}</ref> Até márcio de 2009, houbo {{formatnun:18148}} assassinatos ne l paíç, anquanto l [[Reino Ounido]] registrou 662 ne l mesmo período.<ref>{{cite news|url=http://www .ptelegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/southafrica/8222469/South-African-serial-killer-cumbited-of-13-murders.html |title=South African serial killer cumbited of 13 murders |publisher= ''The Daily Telegraph'' |date=23 de dezembre de 2010}}</ref> L'andústria de la sigurança pribada na África de l Sul ye la maior de l mundo,<ref>{{cite web|title=South Africa has world’s largest pribate security andustry; neds regulation - Mthethwa|url=http://www.defenceweb.co.za/andex.php?oution=cun_cuntent&task=biew&id=28306&Itemid=116|publisher=DefenceWeb|acessdate=3 de maio de 2013}}</ref> cun cerca de nuobe mil ampresas cadastradas i 400 mil siguranças particulares atibos registrados, mais de l que la polícia i l'eisército sul-africanos juntos.<ref>{{cite web|title=Bigger than the army: South Africa's pribate security forces|url=http://eidition.cnn .com/2013/02/08/business/south-africa-pribate-security|publisher=CNN .com|acessdate=3 de maio de 2013}}</ref>
=== Fuorças armadas ===
{{Artigo percipal|Fuorça Nacional de Defesa de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:USS Forrest Sherman (DDG-98) Chetah.jpg|thumb|squierda|Caça sul-africano [[Atlas Chetah]] rializa un treinamiento cul [[Cuntratorpedeiro|çtróier]] norte-amaricano [[USS Forrest Sherman]] na [[Cidade de l Cabo]], an 2007.]]
La [[Fuorça Nacional de Defesa de la África de l Sul]] (SANDF) fui criada an 1994,<ref name="custitution-1993-224">{{cite web|url=http://www.anfo.gob.za/documents/custitution/93cones.htn#SECTION224|title=Custitution of the Republic of South Africa At 200 of 1993 (Setion 224)|acessdate=2008-06-23|year=1993|publisher=South African Gobernment}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.issafrica.org/Pus/ASR/6No2/BanStade.html|title=Rationalisation in the SANDF: The Next Challenge|acessdate=2008-06-23|year=1997|outhor=Col L B ban Stade, Senior Staff Oufficer Rationalisation, SANDF|publisher=Anstitute fur Security Studies }}</ref> cumo ua fuorça boluntária cumpuosta pula antiga ''[[South African Defence Force]]'', las fuorças de ls grupos nacionalistas africanos (''[[Umkhonto we Sizwe]]'' i Eisército de Libertaçon de l Pobo Azanian), i las fuorças de defesa antigo [[Bantuston]].<ref name="custitution-1993-224"/> L SANDF ye subdebidido an quatro galhos, l [[Eisército de la África de l Sul|eisército]], la [[Fuorça Aérea de la África de l Sul|fuorça aérea]], la [[Marina de la África de l Sul|marina]] i l Serbício Médico Sul-Africano.<ref name="at-42-2002">{{cite web|url=http://www.anfo.gob.za/gazette/ats/2002/a42-02.pdf|title=Defence At 42 of 2002|acessdate=2008-06-23|outhor=|date=2003-02-12|publisher=South African Gobernment|page=18}}</ref> Ne ls radadeiros anhos, la SANDF se tornou ua grande fuorça de paç ne l [[África|cuntinente africano]],<ref name="dod-sep2005">{{cite web|url=http://www.dod.mil.za/media/media2005/sep/medie_statements5sep2005.htn|title=Address by the Menister of Defence at la medie breakfast at Defence Heiadquarters, Negroria|acessdate=2008-06-23|outhor=Mosiuoa Lekota|date=2005-09-05|publisher=Department of Defence}}</ref> i stubo ambolbido an ouparaçones ne l [[Lesoto]], na [[República Democrática de l Cungo]],<ref name="dod-sep2005"/> ne l [[Burundi]],<ref name="dod-sep2005"/> antre outros. Ten tamien participado cumo parte de las fuorças de paç multinacional de la ONU.
La África de l Sul ye l único paíç africano que cunseguiu zambolber cun sucesso [[armas nucleares]]. I tornou-se l purmeiro paíç cun poder nuclear (seguido pula [[Ucránia]]), la çmontar i renunciar boluntariamente al sou porgrama ne l porcesso d'assinatura de l [[Tratado de Nun Proliferaçon de Armas Nucleares]] (TNP), an 1991.<ref name="fas-ocp27"/> L paíç zambolbiu un porgrama d'armas nucleares na década de 1970.<ref name="fas-ocp27">{{cite web|url=http://www.fas.org/nuke/guide/rsa/nuke/ocp27.htn|title=Out of (South) Africa: Negroria's Nuclear Weapones Sperience|acessdate=23 de júnio de 2008|outhor=Lieutenant Colonel Roy I. Horton III (BS, Eiletrical Anginering; MS, Strategic Antelligence)|year=1999|month=Otober|publisher=USAF Anstitute fur National Security Studies}}</ref> D'acuordo cul ex-persidente sul-africano [[F. W. de Klerk]], la decison de custruir ua "dissuason nuclear" fui tomada "yá an 1974 nun cuntesto dua amenaça spansionista sobiética".<ref name="South Africa comes clean">[http://books.gogle .com/books?id=qQwAAAAAMBAJ&printsec=fruntcober "South Africa comes clean"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Maio de 1993, pp. 3,4</ref> La África de l Sul puode tener rializado un teste nuclear subre l [[Ouceano Atlántico|Atlántico]] an 1979,<ref>{{cite web|url=http://www.gwu.edu/~nsarchib/NSAEBB/NSAEBB190/01.pdf|format=PDF|title=South Atlantic Nuclear Eibent (National Security Council, Memorandun)|acessdate=23 de júnio de 2008|outhor=Christine Dodson|date=22 d'outubre de 1979|publisher=George Washington University under Fredon of Anformation At Request}}</ref> anque Klerk afirmar que l paíç "nunca habie rializado un teste nuclear clandestino".<ref name="South Africa comes clean"/> Seis çpositibos nucleares fúrun cuncluídos antre 1980 i 1990, mas todos fúrun çtruídos antes de la África de l Sul assinar l TNP an 1991.<ref name="South Africa comes clean"/>
=== Relaçones anternacionales ===
{{aneixo|Missones diplomáticas de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:BRICS leaders 2012.jpg|thumb|dreita|[[Dilma Roussef]] ([[Brasil]]), [[Vladimir Putin]] ([[Rússia]]), [[Manmohan Singh]] ([[Índia]]), [[Hu Jintao]] ([[República Popular de la China|China]]) i [[Jacob Zuma]] (África de l Sul) durante ancuontro de ls líderes de l [[BRICS]] an 2012.]]
Anquanto era la [[Ounion Sul-Africana]], l paíç fui l nembro fundador de la [[Organizaçon de las Naciones Ounidas]] (ONU). L'anton purmeiro-menistro sul-africano, [[Jan Smuts]], screbiu l preámbulo de la [[Carta de las Naciones Ounidas]].<ref name = "gilderslebe">{{cite journal |url=http://www.columbia.edu/cu/alumni/Magazine/Summer2001/Gilderslebe.html |title=Birgenia Gilderslebe: Oupening the Gates (Libing Legacies) |outhor=Rosalind Rosenberg |month = Summer | year =2001 |work=Columbia Magazine }}</ref><ref name="Schlesinger">{{cite book |outhor=Schlesinger, Stephen I. |title=At of Creation: The Founding of the United Nationes: La Story of Superpowers, Secret Agents, Wartime Allies and Enemies, and Their Quest fur la Peaceful World |publisher=Westbiew, Perseus Books Group |location=Cambridge, Massachusetts |year=2004 |pages=236–7 |isbn=0-8133-3275-3 |oclc= }}</ref> L paíç ye un de ls nembros fundadores de la [[Ounion Africana]] (UA), i ten la maior eiquenomie de todos ls nembros dessa ourganizaçon. La África de l Sul tamien ye un nembro fundador de la [[Nuoba Parcerie pa l Zambolbimiento de la África]] (NEPAD), de la UA. L paíç ten zampenhado un papel fundamental cumo mediador de cunflitos antre naciones africanas na radadeira década, cumo ne l [[Burundi]], na [[República Democrática de l Cungo]], nas [[Quemores]] i ne l [[Zimbabwe]]. Passado la fin de l regime de l ''[[apartheid]]'', la África de l Sul fui readmitida na [[Commonwealth|''Commonwealth'' británica]]. L paíç ye un nembro de l [[Grupo de ls 77]] i presidiu l'ourganizaçon an 2006. La África de l Sul tamien ye nembro de la [[Quemunidade pa l Zambolbimiento de la África Austral]] (SADC), de la [[Zona de Paç i Coperaçon de l Atlántico Sul]], de la [[Ounion Aduaneira de la África Austral]], de l [[Tratado de la Antártida]], de la [[Organizaçon Mundial de l Comércio]] (OMC), de l [[Fondo Monetário Anternacional]] (FMI), de l [[G20]] i de l [[G8+5]].
L persidente sul-africano [[Jacob Zuma]] i l'ex-persidente [[China|chinjes]], [[Hu Jintao]], atualizórun ls laços bilaterales antre ls dous países an 24 d'agosto de 2010, quando fui assinado l Acuordo de Pequin, qu'antecipou l'eilebaçon de la "parcerie stratégica" de la África de l Sul cula China para ua "parcerie estratégica global" an temas eiquenómicos i políticos, cumo l reforço de l'antercámbio antre ls respetibas partes gobernantes i legisladores.<ref>[http://capetown.china-cunsulate.org/ang/gdxw/t726883.htn China, South Africa upgrade relationes to "cumprehensibe strategic partnership"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Xinhua News Agency, 24 d'agosto de 2010</ref><ref>''"New era las South Africa joines BRICS"'', [http://www.southafrica.anfo/global/brics/brics-080411.htn SouthAfrica.anfo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 11 d'abril de 2011</ref> An abril de 2011, la África de l Sul antrou ouficialmente pa l grupo de países [[BRICS]] ([[Brasil]]-[[Rússia]]-[[Índia]]-[[China]]), eidantificado pul persidente Zuma cumo ls maiores parceiros comerciales de l paíç i tamien cumo ls maiores parceiros comerciales de la África cumo un to. Zuma afirmou que ls países nembros de l BRICS tamien eirien trabalhar de forma cordenada atrabeç de la ONU, de l Grupo de ls Binte (G20) i de l [[Fórun de Diálogo Índia-Brasil-África de l Sul]] (IBAS).<ref>''"SA brings 'unique attributes' to BRICS"'' [http://www.southafrica.anfo/global/brics/brics-140411.htn SouthAfrica.anfo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 14 d'abril de 2011</ref>
== Subdebisones ==
{{Artigo percipal|[[Porbíncias de la África de l Sul]]}}
La África de l Sul ancontra-se debedida an nuobe porbíncias zde [[1994]]. La tabela seguinte andica, para cada ua de las nuobe porbíncias, l sou código oufecial [[ISO 3166-2]]:ZA, l nome an [[Léngua pertuesa|pertués]], [[Léngua anglesa|anglés]] i [[Léngua africáner|africáner]], i la capital.
{| {{prettytable}}
! Código<br />ISO !! Pertués !! ''Anglés'' !! ''Africáner'' !! Capital
|-
| ZA-WC || [[Cabo Oucidental]] || ''Western Cape'' || ''Wes-Kaap'' || [[Cidade de l Cabo]]
|-
| ZA-EC || [[Cabo Ouriental]] || ''Eastern Cape'' || ''Oos-Kaap'' || [[Bisho]]
|-
| ZA-NC || [[Cabo Setentrional]] || ''Northern Cape'' || ''Nord-Kaap'' || [[Kimberley (Cabo Setentrional)|Kimberley]]
|-
| ZA-FS || [[Stado Libre]] || ''Fre State'' || ''Brystaat'' || [[Bloemfontein]]
|-
| ZA-GT || [[Gauteng]] || style="text-align:center" | - || style="text-align:center" | - || [[Joanesburgo]]
|-
| ZA-NL || [[Kwazulu-Natal]] || style="text-align:center" | - || style="text-align:center" | - || [[Pietermaritzburg]]
|-
| ZA-LP || [[Porbíncia de l Limpopo|Limpopo]] || style="text-align:center" | - || style="text-align:center" | - || [[Polokwane]]
|-
| ZA-MP || [[Mpumalanga]] || style="text-align:center" | - || style="text-align:center" | - || [[Nelspruit]]
|-
| ZA-NW || [[Noroiste (África de l Sul)|Noroiste]] || ''North-West'' || ''Nord-Wes'' || [[Mafikeng]]
|}
Las porbíncias ancontran-se debedidas an [[Munecípios metros de la África de l Sul|munecípios metros]] i [[Çtritos municipales de la África de l Sul|çtritos municipales]]; estes radadeiros ancontran-se subdebididos an [[Munecípios locales de la África de l Sul|munecípios locales]] i [[zonas de geston çtrital]]. La delimitaçon de ls munecípios ancontra-se anscrita na [[Custituiçon]], antoce cada altaraçon amplica ua [[emenda custitucional|emenda]]; la radadeira acunteciu an abril de [[2006]].
{{limpar}}
== Eiquenomie ==
{{Artigo percipal|Eiquenomie de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:Johannesburg Stock Schange.jpg|thumb|squierda|upright|La [[Bolsa de Balores de Joanesburgo]] ye la maior [[bolsa de balores]] de l [[África|cuntinente africano]].]]
Pula classeficaçon de la [[ONU]] la África de l Sul ye un paíç de renda média, cun ua ouferta abundante de recursos, cun bien zambolbidos setores financeiro, jurídico, de quemunicaçones, einergie i trasportes, ua [[bolsa de balores]] que stá antre las binte melhores de l mundo, i ua moderna anfra-strutura d'apoio a ua çtribuiçon eficiente de las mercadorias a grandes centros ourbanos an to la region. La África de l Sul acupa 32ª posiçon ne l mundo an tenermos de [[PIB]] ([[PPC]]), d'acuordo cun dados de 2009. La sue antegraçon na eiquenomie ye mui fuorte i custitui ua base eissencial pa l sou zambolbimiento.<ref>Guilherme de la Fonseca-Statter, ''La África de l Sul i l Sistema-Mundo: De la Guerra de ls Bóeres a la globalizaçon'', Lisboua: Centro de Studos Africanos & Gerpress, 2011, ISBN 978-989-96094-6-4</ref>
L zambolbimiento abançado de l paíç stá inda assi cuncentrado an torno de quatro árias: [[Cidade de l Cabo]], [[Port Eilizabeth]], [[Durban]] i [[Pretória]]/[[Johannesburg]]. Fura destes quatro centros eiquenómicos, l zambolbimiento ye lemitado i la [[pobreza]] inda ye prebalente, anque de ls sfuorços de l gobierno. Por cunseguinte, la grande maiorie de sul-africanos son pobres. Inda assi, ls percipales zonas marginales ténen spurmentado un crecimiento rápido ne ls radadeiros tiempos. Essas árias ancluen [[Mossel Bay]] para Plettenberg Bay; ária de [[Rustenburg]], ária de [[Nelspruit]], [[Bloemfontein]], Cape West Coast i l Litoral Norte de [[KwaZulu-Natal]]. L [[zamprego]] ye stremamente eilebado i la [[Zeigualdade eiquenómica|zeigualdade de renda]] ye aprossimadamente eigual a la de l [[Brasil]] - residindo ua de las rezones mais salientes ne l fato de buona parte de las ampresas amportantes séren capital-antensibas, nun trabalho antensibas. Durante l período de 1995-2003, l númaro d'ampregos formales diminuiu i l [[Eiquenomie anformal|amprego anformal]] oumentou, l zamprego global se agrabou.<ref name="sach3">{{cite web|url=http://eimf.org/sternal/pus/nft/2006/soafrica/ang/pasoafr/sach3.pdf|title=Post-Apartheid South Africa: the First Ten Years - Unemployment and the Labor Market|publisher=IMF}}</ref>
L rendimiento médio domiceliar sul-africano diminuiu cunsidrabelmente antre 1995 i 2000. Quanto a la zeigualdade racial, l ''Statistics South Africa'' anformou que, an 1995, l'agregado fameliar médio branco ganhou quatro bezes mais de l qu'ua família média negra. An 2000, la família média branca ganhou seis bezes mais de l que l'agregado fameliar médio negro.<ref>[http://0-www.sarpn.org.za.annopac.up.ac.za:80/documents/d0000164/page1.php SARPN - South Africa]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} at www.sarpn.org.za</ref> Las políticas de [[açon afirmatiba]] pa l'eigualdade racial ténen stimulado un oumiento na riqueza eiquenómica de ls [[negros]] i l nacimiento dua eimergente classe média negra.<ref>{{cite web|url=http://www.mg.co.za/articlePage.aspx?articleid=261345&area=/breaking_news/breaking_news__business/|title=Black middle class bosts car sales in South Africa: Carta eiletrónica & Guardian Online}}</ref><ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2006/jan/22/southafrica.features Race against eiquipa]. The Ouserber. January 22, 2006.</ref> Outros porblemas son la [[criminalidade]], la [[corrupçon]] i la [[eipidemia]] de [[HIB]]/[[SIDA]]. La África de l Sul sofre cun carga relatibamente pesada regulaçon global, cumparada als [[países zambolbidos]]. La propiadade i l'anterferéncia statal ampone barreiras a l'antrada an muitas árias.<ref name="assessment2008">{{cite web|url=http://www.oecd.org/document/11/0,3343,en_2649_33733_40977483_1_1_1_1,00.html|title=Eiquenomic Assessment of South Africa 2008|publisher=OECD}}</ref> Regulamentaçones trabalhistas restritibas ténen cuntribuído pa l mal-star de l zampregado.<ref name="sach3"/>
[[Fexeiro:Johannesburg CBD.jpg|thumb|dreita|[[Joanesburgo]], la [[cidade]] mais rica de l paíç, porduç 33% de l [[perduto anterno bruto]] (PIB) de la África de l Sul i 10% de l PIB de l [[África|cuntinente africano]].]]
L gobierno de 1994 heirdou ua eiquenomie minada por longos anhos de cunflito anterno i por sançones sternas. L gobierno abstebe-se de recorrer al populismo eiquenómico. La [[anflaçon]] fui derrubada, las finanças públicas stában stabelizados i alguns capitales strangeiros fúrun atraídos.<ref name="assessment2008-2">{{cite web|url=http://www.oecd.org/document/63/0,3343,en_2649_34577_40981951_1_1_1_1,00.html|title=Eiquenomic Assessment of South Africa 2008: Achiebing Acelerated and Shared Growth fur South Africa|publisher=OECD}}</ref> Inda assi, l crecimiento fui inda baixo.<ref name="assessment2008-2"/> Ne l'ampeço de 2000, l'anton Persidente [[Thabo Mbeki]] prometiu promober l crecimiento eiquenómico i l'ambestimiento strangeiro atrabeç de l relaxamiento de leis trabalhistas restritibas, acelerando l ritmo de [[pribatizaçon]] i l corte de gastos gobernamentales znecessairos. Sues políticas anfrentan fuorte ouposiçon de ls [[sindicato]]s. De 2004 an delantre l crecimiento eiquenómico oumentou seneficatibamente, assi cumo la formaçon d'amprego i oumiento de capital.<ref name="assessment2008-2"/>
África de l Sul ye l maior perdutor i cunsumidor d'einergie ne l [[cuntinente africano]]. La África de l Sul ye un çtino turístico popular, i ua cantidade sustancial de receita ben de l [[turismo]].<ref>{{cite web|url=http://www.ambestec .com/NR/rdonlyres/13AEE8DD-1266-420D-B7BE-DCF92C12967F/4035/TourismUpdateOtober2005.pdf|title=SA Eiquenomic Research - Tourisn Update|acessdate=2008-06-23|year=2005|month=Otober|publisher=[http://www.ambestec .com/ Ambestec]|format=PDF}}</ref> Antre las percipales atraçones son la cultura bariada i pitoresca, la reserbas de caça i ls [[binos]] locales.
La [[Rand|Rand Sul-Africano]] (ZAR), ye la moeda eimergente mais atibamente negociada ne l mundo. El se juntou a un clube d'elite de las moedas, l ''Cuntinous linked settlement'' (CLS), adonde trasaçones de [[cámbio]] son liquidadas eimediatamente, diminuindo ls riscos de trasaçones atrabeç de [[fusos horairos]]. L rand era la moeda cun melhor zampenho contra l [[dólar de ls Stados Ounidos]] (USD) antre 2002 i 2005, segundo la ''[[Blomberg]] Moeda Scorecard''.
[[Fexeiro:Graaff Fruit-Ceres packing.jpg|thumb|dreita|Ampregados ampacotando [[pera]]s para sportaçon nua fábrica ne l Bal de Ceres, ne l [[Cabo Oucidental]].]]
La bolatelidade de l rand ten afetado l'atebidade eiquenómica, la queda acentuada an 2001 i l'atingimiento dun mínimo stórico de 13,85 rands al dólar, probocou miedos d'anflaçon i fizo cun que l Banco Central a oumentar las [[taxas de juros]]. L rand zde anton ten se recuperado, negociado a 7,77 ZAR al dólar an de febreiro de 2010. Inda assi, cumo ls sportadores stan sob presson cunsidrable a partir dua fuorte moeda nacional, muitos peden l'anterbençon de l gobierno para ajudar a amerosar l rand.
[[Refugiados]] de países pobres bezinos ancluen muitos eimigrantes probenientes de la [[República Democrática de l Cungo]], [[Moçambique]], [[Zimbabwe]], [[Malawi]] i outros, que repersentan ua grande parcela de l [[Eiquenomie anformal|setor anformal]]. Cun eilebados nibles de [[zamprego]] antre ls pobres sul-africanos, la [[xenofobia]] ye prebalente i muitas pessonas nacidas na África de l Sul se senten ressentidos culs eimigrantes que son bistos cumo pessonas que priban la populaçon natiba de postos de trabalho, un sentimiento que ten tenido credibelidade pul fato de que muitos ampregadores Sul Africano ténen ampregado ls migrantes d'outros países para salairos mais baixos de l que ls cidadanos sul-africanos, specialmente na [[custruçon cebil]], [[turismo]], [[agricultura]] i [[andústria]]s de serbícios domésticos. Ls [[eimigraçon clandestina|eimigrantes eilegales]] son tamien fuortemente ambolbidos ne l comércio anformal.<ref>{{cite web|url=http://0-www.iss.co.za.annopac.up.ac.za:80/pus/ASR/5No4/StrategigPerspetibes.html|title=African Security Rebiew Bol 5 Ne l 4, 1996: Strategic Perspetibes on Eillegal Eimmigration anto South Africa}}</ref> Inda assi, muitos eimigrantes na África de l Sul cuntinan a bibir an cundiçones precárias i la política d'eimigraçon de l sul-africana tornou-se cada beç mais restritibas zde 1994.<ref>{{cite web|url=http://www.quensu.ca/samp/sampresources/samppublicationes/policyseries/policy20.htn|title=Quenes College: The Brain Gain: Skilled Migrants and Eimmigration Policy in Post-Apartheid South Africa}}</ref>
Ls percipales parceiros comerciales anternacionales de la África de l Sul, para alhá d'outros países africanos, ancluen la [[Almanha]], ls [[Stados Ounidos]], la [[República Popular de la China|China]], l [[Japon]], l [[Reino Ounido]] i la [[Spanha]].<ref name=fatbook>{{cite web|url=https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/geos/sf.html|title=South Africa|work=The World Fatbook|publisher=CIA}}</ref> Las percipales sportaçones de l paíç ancluen l [[milho]], [[diamante]]s, [[fruita]]s, [[ouro]], [[açúcar]], [[metales]], [[minerales]], i [[lana]]. [[Máquina]]s i [[eiquipamiento]]s de [[trasporte]] custituen mais dun terço de l balor de las [[amportaçones]] de l paíç. Outras amportaçones ancluen perdutos [[químicos]], perdutos [[manufatura]]de ls i [[petrólio]].
Recentemente la África de l Sul fui ancluída ne l grupo de países eimergentes cun eiquenomies promissoras, ls [[BRICS]].<ref>http://oglobo.globo {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220306183430/http://oglobo.globo/ |date=2022-03-06 }} .com/eiquenomie/mirian/posts/2011/04/14/africa-de l-sul-reforca-bric-que-bira-brics-374799.asp</ref>
[[Fexeiro:FranschhoekWC-pass.jpg|thumb|800px|centro|[[Binhedo]] an [[Franschhoek]], ne l [[Cabo Oucidental]].]]
== Anfraestrutura ==
=== Ciéncia i tecnologie ===
[[Fexeiro:Mark Shuttleworth NASA.jpg|thumb|squierda|[[Mark Shuttleworth]] ne l spácio.]]
Bários zambolbimientos científicos i tecnológicos amportantes ouriginórun-se na África de l Sul. L purmeiro trasplante de coraçon houmano fui rializado pul cerjano cardíaco [[Christiaan Barnard]] ne l Spital Grote Schuur an dezembre de 1967; [[Max Theiler]] zambolbiu ua [[bacina]] contra la [[febre amarielha]]; [[Allan McLeod Cormack]] pioneira de la [[tomografie cumputadorizada]] por [[centeilhas-x]] i [[Aaron Klug]] que zambolbiu técnicas cristalográficas de microscopia eiletrónica. Cun sceçon de Barnard, todos ls abanços citados fúrun reconhecidos cun [[Prémio Nobel|Prémios Nobel]]. [[Sydney Brenner]] ganhou mais recentemente, an 2002, por sou trabalho pioneiro an biologie molecular.<ref>{{citar web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2002/brenner-outobio.html |títalo=Sydney Brenner |eiditor=[[Prémio Nobel]] |acessodata=12 de maio de 2013}}</ref>
[[Mark Shuttleworth]] fondou ua de las purmeiras ampresas de sigurança na anterneta, la Thawte, que fui mais tarde cumprada pula líder mundial [[BeriSign]]. Anque de ls sfuorços de l gobierno para ancentibar l [[amprendedorismo]] an [[biotecnologie]], outros campos de [[alta tecnologie]] i [[Tecnologie de l'anformaçon|TI]], nun hai outras ampresas inobadoras notables fundadas na África de l Sul. Ye un oubjetibo spresso de l gobierno la trasiçon de l'eiquenomie sul-africana para torná-la mais dependente de l'alta tecnologie, cun base na custataçon de que la África de l Sul nun puode cumpetir culas eiquenomies de l [[Stremo Ouriente]] na manufatura, nin puode usufruir de sue riqueza mineral perpetuamente.
La África de l Sul cultibou ua quemunidade astronómica an spanson. L paíç abriga l [[Grande Telescópio Sul-Africano]], l maior telescópio ótico ne l [[heimisfério sul]]. La África de l Sul stá custruindo atualmente la Telescópio de Array Karo cumo parte de l porjeto de 1,5 bilhon d'ouros [[Square Kilometre Array]].<ref>{{cite web|url=http://www.skatelescope.org/news/2nd-april-news/|title=SKA announces Founding Board and selets Jodrell Bank Ouserbatory to host Porjet Ouffice|publisher=SKA 2011|date=2 d'abril de 2011|acessdate=14 d'abril de 2011}}</ref> An 25 de maio de 2012, fui anunciado que las sedes de l Telescópio Square Kilometer Array seran debedidas antre locales na África de l Sul i na [[Oustrália]]/[[Nuoba Zelándia]].<ref name=outogenerated1>{{cite news | url=http://www.bbc.co.uk/news/science-ambironment-18194984 | title=Africa and Australasia to share Square Kilometre Array | publisher=BBC | date=25 de maio de 2012}}</ref>
=== Eiducaçon ===
{{artigo percipal|Eiducaçon na África de l Sul}}
{{aneixo|Lista d'ounibersidades na África de l Sul}}
La [[Eiducaçon]] na África de l Sul ye la segunda melhor de l [[cuntinente africano]], perdendo solo para [[Cabo Berde]]. Na época de l ''[[apartheid]]'', ls studantes de todos ls grupos étnicos de la África de l Sul iban cun frequéncia la scuolas própias para cada [[etnia]]. Fura esso, ls menores caucasianos de 18 anhos que falában [[Léngua anglesa|anglés]] i [[Léngua africánder|africánder]], anque séren oubrigados a studar las dues lénguas, iban cun frequéncia l'anstituiçones d'ansino adequadas la cada etnia. Cunsidrando cada menor de 18 anhos, l gobierno pagaba mui mais caro cula [[eiducaçon]] de ls caucasianos de l que la de ls nun caucasianos.<ref group=libro name="Anciclopedie Delta Ounibersal 142-155">''ENCICLOPÉDIA Delta Ounibersal''. Riu de Janeiro: Delta, c1982. bol. 1, p. 142-155.</ref>
[[Fexeiro:UCT Upper Campus landscape biew.jpg|thumb|[[Ounibersidade de la Cidade de l Cabo]].]]
Antre ls siete i ls 16 anhos, l'ansino era oubrigatório pa ls menores [[caucasianos]] de 18 anhos. Cerca de 90% deilhes iban diariamente la [[Scuola pública|scuolas de la rede pública d'ansino]]. L resto iba para [[Scuola particular|scuolas de la rede particular]] cuntroladas pul Stado. Mais de 55% treminában l [[ansino médio]].<ref group=libro name="Anciclopedie Delta Ounibersal 142-155" />
Ls menores [[mestiços]] ó [[asiáticos]] de 18 anhos éran oubrigados la se dirigiren a la scuola, antre ls siete als 14 anhos, zde qu'habitassen árias que çpusessen desta facelidade. An dibersas dessas regiones nun eisistian scuolas i [[Sala d'aula|salas d'aula]] pa ls mestiços i ls asiáticos. Aprossimadamente 99% desses menores de 18 anhos iba para [[eiducandairo]]s relegiosos cuntrolados pul Stado. Mais de 10% de ls menores mestiços de 18 anhos i 25% de ls [[andianos]] alcançában l'ansino médio. Até 1981 la legislaçon nun oubrigaba que ls menores africanos de 18 anhos fússen cun frequéncia l'anstituiçones d'ansino. Zde anton, ls cunselhos locales podien requerer que l gobierno nacional solicitasse l cumparecimiento de ls menores de sue ária, de 6 a 15 anhos, para [[Scuola|anstituiçones d'ansino]], 20% de ls menores africanos iban l'anstituiçones d'ansino.<ref group=libro name="Anciclopedie Delta Ounibersal 142-155" />
Las percipales [[ounibersidade]]s de la África de l Sul son: la [[Ounibersidade de l Cabo Oucidental]] ([[Cidade de l Cabo]]), la [[Ounibersidade de la Cidade de l Cabo]] (Cidade de l Cabo), la [[Ounibersidade de l Stado Libre]] ([[Bloemfontein]]), la [[Ounibersidade de Fort Hare]] ([[Alice (África de l Sul)|Alice]]), la [[Ounibersidade de l KwaZulu-Natal]] ([[Durban]], [[Pietermaritzburg]], [[Pinetown]], [[Westbille (África de l Sul)|Westbille]]), la [[Ounibersidade de l Limpopo]] ([[Polokwane]], [[Ga-Rankuwa]]), la [[Ounibersidade de l Noroiste]] ([[Mafikeng]], [[Mankwe]], [[Potchefstron]], [[Banderbijlpark]]), la [[Ounibersidade de Pretória]] ([[Pretória]]), la [[Ounibersidade Rhodes]] ([[Grahamstown]]), la [[Ounibersidade de Stellenbosch]] ([[Stellenbosch]]) i la [[Ounibersidade de l Witwatersrand]] ([[Joanesburgo]]).
=== Salude ===
{{Artigo percipal|[[Salude na África de l Sul]]}}
[[Fexeiro:Life spetancy in some Southern African countries 1958 to 2003.png|thumb|squierda|L'ampato de la [[SIDA]] ten causado ua queda na [[spetatiba de bida]] de l paíç.]]
La spanson de la [[Síndrome de l'eimunodeficiéncia adquirida|SIDA]] (síndrome de l'eimunodeficiéncia adquirida, [[SIDA]] ne l Brasil) ye un porblema alarmante ne l paíç, chegando a atingir 31% de las mulhieres prenhas an 2005 i ua taxa d'anfeçon ne ls adultos stimada an 20%.<ref>{{cite web |url=http://www.abert.org/aidssouthafrica.htn |title=HIB & Aids in South Africa |publisher=Abert |acessdate=2006-10-08}}</ref> La ligaçon antre HIB, un bírus trasmitido percipalmente por cuntato sexual, i SIDA fui negado hai mui tiempo pul persidente [[Thabo Mbeki]] i pul menistro de la salude [[Manto Tshabalala-Msimang]], qu'ansiste que las muitas muortes ne l paíç son causadas por mala nutriçon, i muita pobreza, i nun pul HIB.<ref>{{cite web |url=http://www.afrol .com/articles/21094 |title="Sack SA Heialth Menister" – world's SIDA sperts |publisher=afrol News |acessdate=2006-10-08}}</ref> An 2007, an repuosta la pressones anternacionales, l gobierno fizo sfuorços para cumbater la SIDA.<ref name="0-www.anfo.gob.za.annopac.up.ac.za">{{cite web|url=http://0-www.anfo.gob.za.annopac.up.ac.za:80/otherdocs/2007/aidsplan2007/situation_analysis.pdf|title=anfo.gob.za|format=PDF}}</ref> An setembre de 2008 Thabo Moeki fui spulso pul [[Cungresso Nacional Africano]] i [[Kgalema Motlanthe]] fui apuntado pa l ínterin. Ua de las purmeiras açones de Motlanthe fui sustituir Tshabalala-Msimang pul atual menistro de la salude, [[Barbara Hogan]].
La SIDA afeta percipalmente aqueilhes que son sexualmente atibos i ye mui mais persente na populaçon negra. La maiorie de las muortes son de pessonas eiquenomicamente atibas, resultando an muitas famílias perdendo sue percipal fuonte de renda. Esso ten resultado an muitos ''Uorfones pula SIDA'' qu'an muitos causos dependen de l stado para suporte financeiro i médico.<ref name="abertaids">{{cite web |url=http://www.abert.org/aidsorphans.htn |title=SIDA orphanes |publisher=Abert |acessdate=2006-10-08}}</ref> Ye stimado qu'hai 1,2 milhones de Uorfones na África de l Sul.<ref name="abertaids"/> Muitas pessonas mais bielhas tamien perden l'apoio de ls nembros mais moços de la família. Cerca de 5 milhones de pessonas stan anfetadas pula malina.<ref name="0-www.anfo.gob.za.annopac.up.ac.za"/>
La África de l Sul, mesmo cun muitos porblemas ambolbendo la salude pública, abriga l maior spital de l mundo, l [[Spital Chris Hani Baragwanath]], cun 173 heitares de ária, {{fmtn|3200}} camas i {{fmtn|6760}} funcionairos. Esse spital queda na ária de [[Soweto]], [[Joanesburgo]].
=== Einergie i trasportes ===
[[Fexeiro:Gautrain..., L R Tambo Antl Airport South Africa.jpg|thumb|dreita|[[Gautrain]], ua linha de camboio que liga [[Joanesburgo]] a la [[Pretória]] i al [[Aeroporto Anternacional Ouliber Tambo]].]]
Passado tentatibas frustradas por parte de l gobierno de stimular la custruçon pula eniciatiba pribada de la capacidade de geraçon d'einergie de l paíç, l'ampresa statal fornecedora d'einergie Skon ampeçou a tener deficiéncia de capacidade na geraçon d'einergie eilétrica i anfraestrutura de çtribuiçon an 2007. Essa falta lebou a l'ancapacidade d'atender a las demandas de l'andústria i de ls cunsumidores an to l paíç, resultando an [[Blecaute|apagones]]. Einicialmente la falta de capacidade fui probocada por ua falha na [[Central Nuclear Koeberg]], mas ua falta generalizada de capacidade de porduzir einergie debido al oumiento de la demanda tornou-se eibidente zde anton. La fornecedora ten sido amplamente criticada por nun planeijar adequadamente i custruir la capacidade de geraçon eilétrica de forma suficiente,<ref>[http://www.nytimes .com/2008/01/31/world/africa/31safrica.html "Power Failures Outrage South Africa"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130711135055/http://nytimes/ |date=2013-07-11 }} article by [[Barry Bearak]] and [[Celia W. Dugger]] in [[The New York Eiquipas]] 31 de janeiro de 2008</ref> ambora l gobierno tenga admitido que ye culpado por se recusar a aprobar l financiamiento para ambestimiento an anfraestrutura.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7199814.stn|title=S Africa cuts power to neighbours|publisher=BBC News |date=21 de janeiro de 2008|acessdate=20 d'abril de 2008}}</ref>
[[Fexeiro:South Africa-Mpumalanga-Middelburg-Arnot Power Station (cropped).jpg|thumb|squierda|[[Central núclear termoelétrica]] an Middelburg, [[Mpumalanga]].]]
La crise fui resolbida depuis d'alguns meses, mas la borda antre la demanda nacional i la capacidade çponible inda ye baixa (specialmente an horairos de pico), i staçones d'einergie stan sob presson, de modo qu'ua outra fase d'apagones ye probable se algua parte de l sistema de fornecimiento fur anterrompida por qualquiera motibo.<ref>{{cite news|url=http://www.news24 .com/News24/South_Africa/Power_Cresis/0,,2-7-2335_2270747,00.html|archibeurl=http://web.archibe.org/web/20080619083035/http://www.news24 .com/News24/South_Africa/Power_Cresis/0,,2-7-2335_2270747,00.html|archibedate=19 June 2008|title=Skon reopens 3 power stationes|publisher=[[News24]]|date=14 de febreiro de 2008|acessdate=14 de maio de 2009}}</ref>
L gobierno i la Skon stan planeijando nuobas centrales núclear, por un custo pa l cunsumidor sul-africano. La cuncessionária d'einergie planeija tener 20 mil [[megawatt]]s de [[einergie nuclear]] an sue matriç até 2025.<ref>{{cite news|url=http://www.fin24 .com/articles/default/çplay_article.aspx?Nab=nes&ArticleID=1518-24_2395323|title=Skon mulls new power stationes|publisher=[[Fin24]]|date=18 de setembre de 2008|acessdate=14 de maio de 2009}}</ref>
Ne l setor de ls trasportes, l paíç cunta cun ua rede de {{formatnun:20192}} Km de caminos de fierro i {{formatnun:362099}} Km de rodobias, de ls quales {{formatnun:73506}} Km stan pabimentados i 239 Km son classeficados cumo [[outoestrada]]s. L paíç cunta cun 567 aeroportos (a 11ª maior rede aerobiária de l mundo an 2012) i sous maiores [[Porto (trasporte)|portos marítimos]] stan localizados nas cidades de [[Cidade de l Cabo]], [[Durban]], [[Port Eilizabeth]], [[Richards Bay]], [[Baía de Saldanha]].<ref name="CIA Trasportes">{{citar web |url=https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/geos/sf.html |títalo=South Africa |eiditor=[[CIA]] |obra=[[CIA World Fatbook]] |acessodata=12 de maio de 2013}}</ref>
{{limpar}}
== Cultura ==
{{Artigo percipal|Cultura de la África de l Sul}}
Nun eisiste ua única [[cultura]] sul-africana, debido a la dibersidade étnica de l paíç, i cada grupo racial ten la sue própia eidantidade cultural. Esto puode ser apreciado nas defrenças na [[alimentaçon]], na [[música]] i na [[beilça]] antre ls bários grupos. Hai, inda assi, alguns traços unificadores.
=== Guapas artes ===
[[Fexeiro:San Painting, Ukalamba Drakensberge 1.JPG|thumb|Un [[eilande]] retratado nua [[pintura rupestre]] ancontrada an [[Drakensberg]].]]
L'arte sul-africana anclui ls mais antigos oubjetos d'artísticos de l mundo, que fúrun çcubiertos nua caberna de l paíç i fúrun datados an 75 mil anhos d'eidade. Las tribos çpersas de pobos [[khoisan]] que se çlocórun pa la África de l Sul an torno de 10.000 a.C. tenien sue própia spresson artística, bista hoije nua anfenidade de [[pinturas rupestres]]. Eilhes fúrun sustituídos puls pobos [[bantu]]/[[nguni]] cun sues própias formas d'arte. Nuobas formas artísticas eiboluíran nas bilas i cidades: l'arte dinámica, qu'usa de tiras de plástico a aros de bicicleta. L'arte popular houlandesa cun anfluéncias de ls [[africánder]]s ''trekboers'' i ls artistas brancos ourbanos seguiran mudando las tradiçones ouropeias a partir de 1850 i tamien cuntribuíran para essa mistura eclética, que cuntina a eiboluir inda hoije.<ref>{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/world/2004/apr/16/artsandhumanities.arts |title=World's Oldest Jewellery Found in Cabe |publisher=Buzzle .com |acessdate=16 d'abril de 2011}}</ref>
=== Literatura ===
[[Fexeiro:Nadine Gordimer 01.JPG|thumb|squierda|upright|[[Nadine Gordimer]], scritora sul-africana ganhadora de l [[Prémio Nobel de Literatura]] de 1991.]]
La literatura sul-africana surge a partir dua stória social i política única. Un de ls purmeiros romances bien coincidos scritos por un outor negro an ua léngua africano fui ''Mhudi'', de Tierramon Tshekisho Plaatje, scrito an 1930.<ref>[http://web.africa.ufl.edu/asq/b2/b2i1a8.htn Sol Plaatje<!-- bot-generated title -->]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} at web.africa.ufl.edu</ref> Durante ls anhos 1950, la rebista ''Drun'' tornou-se un bibeiro de sátiras políticas, fiçon i ansaios, dando boç a la cultura negra ourbana.<ref name="swod">{{cite news|url=http://login.bnuemedie .com/hr/login/login_suscribe.jsp?id=qbdZ7L8TMtzmQHzJBuT%2F8TcBaaTL76%2B0%2FjJ0KihrMyoYRyRXbbyQE8m0DDTx7NBQbzdAaqzpefUw%0A83Z2mOn%2FrgXtoE3FGBhhIsQCcRr9XP04dzb0bbEcMB7uE7d9ClsT%2FbCj9r%2BurRTqnKBdGaYyIcBB%0Acb1XiiEfXxHfnbF9L1Ea6XuF20BK8wmtjjpnWUC9nmoKJSFQyY5AdnUwYOBHdzXlHjZzFhWq9nf%0AwbcPBiTJu725hgc18RCoQ3x2C9oa%2Fq179cB8ufiqS8xeH8fWfA%3D%3D|title=Drun Rebiew|last=Wod|first=Sura|date=2005-11-04|work=[[The Hollywod Reporter]]|publisher=Nielsen Business Medie, Anc. |acessdate=13 de maio de 2013}}</ref>
Antre ls outores sul-africanos [[brancos]] mais notables stan [[Alan Paton]], que publicou l romance ''Cry, the Belobed Country'' an 1948. [[Nadine Gordimer]] se tornou la purmeira sul-africana a ser agraciada cul [[Prémio Nobel de Literatura]] an 1991. Sou romance mais famoso, ''[[July's People]]'', fui lançado an 1981. [[J. M. Coetze]] ganhou l Prémio Nobel de Literatura an 2003. Na época de l'atribuiçon de l prémio, la [[Academie Sueca]] afirmou que Coetze "an einúmaros çfarces retrata l'ambolbimiento surprendente de l stranho".<ref name="Swedish Academy">{{cite news|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2003/press.html|title=The Nobel Prize in Literature: John Maxwell Coetze|date=2 d'outubre de 2003|publisher=Swedish Academy|acessdate=2 d'agosto de 2009}}</ref>
Las peças de [[Athol Fugard]] regularmente streórun ne ls cinemas ''[[fringe]]'' de la África de l Sul, [[Londres]] (The Royal Court Theatre) i [[Nuoba York]]. L'obra ''The Story of an African Farn'' (1883), de [[Oulibe Schreiner]], fui ua rebelaçon na literatura bitoriana: ye anunciado por muitos cumo l'antroduçon de [[femenismo]] na forma de romance.
=== Culinária ===
[[Fexeiro:CuesineSouthAfrica.jpg|thumb|Cozina tradecional sul-africana.]]
La cultura sul-africana ye dibersa; alimientos de muitas culturas son apreciados por todos i specialmente comercializados pa ls turistas que zeian probar la grande bariadade de la culinária de l paíç. La culinária sul-africana ye fuortemente baseada na [[chicha]] grelhada anquanto un eibento social tipicamente sul-africano coincido cumo un ''[[braai]]'' (ó churrasco). L paíç tamien se tornou un grande perdutor de [[bino]]s, sendo qu'alguns de ls sous melhores [[binhedo]]s ancontran-se an bales an torno de [[Stellenbosch]], [[Franschhoek]], Paarl i Barrydale, ne l [[Cabo Oucidental]].<ref>{{cite web|url=http://www .pthewinedotor .com/regionalguides/southafrica.shtml |title=South African Wine Guide: Stellenbosch, Custantie, Walker Bay and more |publisher=Thewinedotor .com |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref>
=== Música ===
Eesiste ua grande dibersidade na [[música de la África de l Sul]]. Muitos musiqueiros negros que cantában an africáner ó anglés durante l [[apartheid]] passórun a cantar an lénguas africanas tradecionales, i zambolbírun un stilo único chamado [[kwaito]]. Dina de nota ye [[Brenda Fassie]], qu'alcançou fama grácias a la sue cançon "Wekend Special", cantada an anglés. Musiqueiros tradecionales famosos son ls [[Ladysmith Black Mambazo]], i l [[Quarteto de Cuordas de l Soweto]] eisecuta música clássica cun sabor africano. Ls cantores sul-africanos brancos i mestiços tenden a eibitar temas musicales tradecionales africanos, preferindo stilos mais ouropeus. Eesiste un bun mercado para música [[Léngua africáner|africáner]], que cobre todos ls géneros de la música oucidental.
=== Sportes ===
[[Fexeiro:Socer-City-Stadiun-at-capacity.jpg|thumb|squierda|Jogo de futebol antre la África de l Sul i la Colómbia ne l stádio [[Socer City]], an [[Joanesburgo]], durante la [[Copa de l Mundo FIFA de 2010]].]]
Ls [[sportes]] mais populares de la África de l Sul son l [[futebol]], l [[rugby]] i l [[críquete]]. Outros sportes cun prática seneficatiba son [[nataçon]], [[atletismo]], [[golfe]], [[boxe]], [[ténis]] i [[netball]]. Anque de l futebol ser mais popular antre ls moços, outros sportes cumo l [[basquete]], l [[surf]] i l [[skate]] stan cada beç mais populares.<ref>{{cite web|url=http://www.southafrica.anfo/about/sport/sportsa.htn|title=Sport in South Africa|publisher=SouthAfrica.anfo|acessdate=28 de júnio de 2010}}</ref>
Antre ls jogadores de futebol sul-africanos que jogórun an grandes clubes strangeiros stan [[Steben Pienaar]], [[Lucas Radebe]], Philemon Masinga, [[Benni McCarthy]], [[Aaron Mokoena]] i [[Delron Buckley]]. La África de l Sul sediou la [[Copa de l Mundo FIFA de 2010]] i l persidente de la Fifa, [[Sepp Blatter]], premiou l paíç cun ua nota 9 (dua scala d'até 10) por sediar l'eibento sportibo cun éxito.<ref>{{cite web|last=Coper|first=Billy|title=South Africa gets 9/10 fur World Cup|url=http://www.mg.co.za/article/2010-07-12-sa-gest-910-fur-world-cup|publisher=[[Carta eiletrónica & Guardian]]|date=12 de júlio de 2010|acessdate=9 de setembre de 2010}}</ref>
Antre las personalidades de boxe sul-africanas mais famosas stan Jacob Matlala, Buyani Bungu, Welcome Ncita, Dingaan Thobela, Gerrie Coetze i Brian Mitchell. L surfista de Durba, Jordy Smith, ganhou l torneio Billabong J-Bay de 2010, tornando-se l surfista mº 1 de l mundo. La África de l Sul ye la casa de [[Jody Scheckter]], un campeon de la [[Fórmula Un]] d'outomobelismo an 1979. Famosos jogadores sul-africanos de críquete ancluen Heirschelle Gibbs, Graeme Smith, Jacques Kallis, J. P. Duminy.<ref name="smh">{{cite web|url=http://www.smh .com.au/news/sport/cricket/bpeter-roebuckb/2008/12/21/1229794247265.html|title=Stely youths score greatest win|outhor=[[Peter Roebuck]]|publisher=smh .com.au|work=[[The Sydney Morning Heirald]]|date=21 de dezembre de 2008|acessdate=13 de maio de 2013}}</ref>
[[Fexeiro:Springbook parade.jpg|thumb|dreita|Ls ''[[Springbooks]]'' nua parada de carreira, passado la bitória na [[Copa de l Mundo de Rugby de 2007]].]]
La África de l Sul tamien porduziu einúmaros jogadores de rugby de classe mundial, ancluindo François Pienaar, Jost ban dar Westhuizen, Danie Craben, Frik du Preç, Naas Botha i Bryan Habana. L paíç sediou i benceu la [[Copa de l Mundo de Rugby de 1995]]<ref name="famousfinal">{{cite web | title=Rugby World Cup story |publisher=BBC | url=http://news.bbc.co.uk/cbbcnews/hi/find_out/guides/sport/rugby_world_cup_story/newsid_3171000/3171522.stn|acessdate=7 d'outubre de 2006 | date=7 d'outubre de 2003}}</ref> i benceu la [[Copa de l Mundo de Rugby de 2007]], na [[Fráncia]]. Passado sediar la Copa de l Mundo de Rugby de 1995, l paíç fui l'anfitrion i l bencedor de l [[Campeonato Africano de las Naciones de 1996]]. La África de l Sul tamien recebiu la [[Copa de l Mundo de Críquete de 2003]].<ref>{{citar web |url=http://news.bbc.co.uk/sport3/cwc2003/default.stn |títalo=Copa de l Mundo de Críquete de 2003 |eiditor=[[BBC]] |acessodata=13 de maio de 2013}}</ref>
An 2004, l'eiquipe de nataçon de [[Roland Schoeman]], Lyndon Fernes, Darian Townsend i [[Ryk Nethling]] cunquistou la medalha d'ouro ne ls [[Jogos Oulímpicos de Atenas]], quebrando a la par l recorde mundial ne l rebezamiento 4x100n libre. [[Penelope Heiynes]] ganhou l'ouro oulímpico ne ls [[Jogos Oulímpicos de 1996]], an [[Atlanta]]. An 2012, [[Oscar Pistorius]] se tornou l purmeiro home duplamente amputado a cumpetir ne ls [[Jogos Oulímpicos de 2012]], an [[Londres]]. Ne l golfe, [[Gary Player]] ye giralmente cunsidrado cumo un de ls maiores golfistas de todos ls tiempos, tenendo cunquistado l Carer Grand Slan, un de ls cinco jogadores que yá alcançórun tal feito. Outros jogadores sul-africanos que ganhórun grandes torneios son Bobby Locke, Ernie Eils, Retief Gosen, [[Trebor Eimmelman]], Louis Oosthuizen i [[Charl Schwartzel]].<ref>{{citar web|url=http://www.pgatour .com/players/player.26331.html|títalo=Charl Schwartzel Profile|acessodata=22 d'abril de 2013|outor=PGA Tour|lengua=angles}}</ref>
<center>
{| <align="center"> {{tablabonita}}
|+ '''<big>Feriados</big>'''
|- style="background:#efefef;"
! Die
! Nome an pertués
! Nome local
! Notas
|-
| [[1 de Janeiro]]
| [[Anho Nuobo|Die de Anho Nuobo]]
| New Year’s Day
|
|-
| [[21 de Márcio]]
| [[Die de ls Dreitos Houmanos]]
| Houman Rights Day
|
|-
| ''Fiesta moble''
| [[Sesta-Feira Santa]]
| God Friday
|
|-
| ''Fiesta moble''
| [[Segunda-feira de Páscoa]]
| Easter Monday
|
|-
| [[27 de Abril]]
| [[Die de la Libardade]]
| Fredon Day
| Comemora las purmeiras eileiçones libres pós-Apartheid.
|-
| [[1 de Maio]]
| [[Die de l Trabalhador]]
| Worker’s Day
|
|-
| [[16 de Júnio]]
| Die de la Mocidade
| Youth Day
| Comemora ls [[çtúrbios de Soweto]]
|-
| [[9 de Agosto]]
| [[Die Nacional de la Mulhier]]
| National women’s day
|
|-
| [[24 de Setembre]]
| [[Die de la Hardança]]
| Heiritage Day
| Die an que ls sul-africanos comemoran la dibersidade de l paíç
|-
| [[16 de Dezembre]]
| [[Die de la Reconceliaçon]]
| Day of Reconceliation
|
|-
| [[25 de Dezembre]]
| [[Natal]]
| Christmas Day
|
|-
| [[26 de Dezembre]]
| [[Die de la Buona-Buntade]]
| Day of Godwill
|
|}
</center>
== {{Ber tamien}} ==
{{Portal-África de l Sul}}
* [[África]]
* [[Apartheid]]
* [[Lhista de paízes|Lista de países]]
* [[Aneixo:Missones diplomáticas de la África de l Sul|Missones diplomáticas de la África de l Sul]]
* Guilherme de la Fonseca-Statter, ''La África de l Sul i l Sistema-Mundo: De la Guerra de ls Bóeres a la globalizaçon'', Lisboua: Gerpress, 2011
* [[Debora Patta]], ([[1964]]), jornalista
{{notas}}
=={{Bibliografie}}==
<dib class="references-small"><references group=libro/></dib>
== {{Ligaçones sternas}} ==
{{Correlatos
|commons = South Africa
|commonscat = South Africa
|wikisource =
|wikiquote =
|wikelibros =
|wikinoticias = Catadorie:África de l Sul
|wikcionario = África de l Sul
|wikispecies =
}}
;Gobierno
* {{Link|en|2=http://www.gob.za/ |3=Gobierno de África de l Sul}}
* {{Link||2=http://www.sudafrica.org.aire/ |3=Ambaixada de África de l Sul na Argentina}}
* {{Link||2=http://www.ambajada-sudafrica.cl/ |3=Ambaixada de África de l Sul ne l Chile}}
* {{Link||2=http://www.statssa.gob.za/ |3=Statísticas de la África de l Sul}}
* {{Link||2=http://www.parliament.gob.za/ |3=Parlamiento de la África de l Sul}}
;Turismo
* {{Link|en|2=http://www.southafrica.net |3= Site oufecial de Turismo}}
* {{Link||2=http://www.amadeus.net/home/çtinationes/s/guides/SF/antro.htn |3=África de l Sul na Amadeus.net}}
* {{Link||2=http://www.sudafricaworld .com |3=Guía Turística de África de l Sul anformaçon Giral, Regiones, Mundial 2010, Stádios}}
* {{Link||2=http://www.conocelmundo .com/sudafrica.html |3=Conoce el Mundo Seción África de l Sul, Turismo}}
* {{Link||2=http://capetown.ic.cç/ |3=City of Cape Town - the fully trable guide - capetown.ic.cç}}
* {{Link||2=http://www.statssa.gob.za |3=Site de Turismo}}
;Fotos
* {{Link||2=http://www.africanphotos.gn/africa/south-africa/photos |3=Fotos Africanas - África de l Sul}} Fotos de África de l Sul
;Meios de Quemunicaçon
* {{Link||2=http://www.afrol .com/s/paises/sudafrica |3=África de l Sul na afrol.news}}
* {{Link|en|2=http://www.mg.co.za |3=Purmeiro Sitio de Amboras de África de l Sul}}
;Anformaçon
* {{Link||2=http://dmoç.org/World/Spa%c3%b1ol/Regional/%c3%81frica/Sud%c3%a1frica/ |3=África de l Sul ne l Diretório Dmoç}}
* {{Link||2=http://www.ikuska .com/Africa/Paises/sudafrica.htn |3=Anformaçon subre l paíç}}
* {{Link||2=http://www.sudafrica.co.za/ |3=Site Web, dedicado sclusibamente a la África de l Sul}}
* {{Link||2=http://www.mundialsudafrica.org/ |3=Anformaçon subre l Mundial África de l Sul 2010}}
{{África de l Sul/Tópicos}}
{{Bloco de nabegaçon
|África
|UA
|Quemunidade de las Naciones
|Países i Territórios Ultramarinos Peri-Antárticos
|Naciones Antárticas
|BRIC
|G20 (andustrial)
|G20
|UAAA
|Lénguas de la África de l Sul
|ZPCAS
}}
{{DEFAULTSORT:Africa Sul}}
[[Catadorie:África de l Sul| ]]
bwbho25dr9hjaoapek4srf8jw4yc765
107331
107330
2026-07-22T08:37:31Z
~2026-38935-23
15383
/* */
107331
wikitext
text/x-wiki
{{geocordenadas|28_37_S_24_20_I_type:country_region:ZA|22°-35° S, 16°-33° L}}
{{Anfo/Paíç
|nome_natibo = {{Lista |title=<br />''<center>Republic of South Africa'' ([[léngua anglesa|Anglés]])|<br /><center>Republiek ban Suid-Afrika ([[Léngua africáner|Africáner]])|<center>IRiphabliki yeSewula Afrika ([[léngua ndeble|Ndeble]]) | <center>IRiphabliki yaseMzantsi Afrika ([[léngua xhosa|Xhosa]]) | <center>IRiphabliki yaseNingizimu Afrika ([[léngua zulu|Zulu]]) | <center>IRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika ([[Léngua swazi|Swazi]]) | <center>Rephaboliki ya Afrika-Borwa ([[seSotho de l norte]]) | <center>Rephaboliki ya Afrika Borwa ([[seSotho de l sul]]) | <center>Rephaboliki ya Aforika Borwa ([[Léngua tswana|Tswana]]) |<center>Riphabliki ra Afrika Dzonga ([[Tsonga]]) | <center>Riphabu{{Unicode|ḽ}}iki ya Afurika Tshipembe ([[Léngua benda|Benda]])</center>}}
|nome_longo_cumbencional = República de la África de l Sul
|preposiçon = de la
|nome_t = África de l Sul
|eimaige_bandeira = Flag of South Africa.svg
|çcriçon_bandeira = Bandeira de la África de l Sul adotada passado la fin de l'apartheid
|leg_bandeira = [[Bandeira de la África de l Sul|Bandeira]]
|eimaige_brason =
|çcriçon_brason = Brason d'armas de la África de l Sul
|leg_brason = [[Brason d'armas de la África de l Sul|Brason d'armas]]
|lema = <small>''!ke i: ǀxarra ǁke'' '''(ǀXan)'''<br />''Berskillende mense berenig'' ([[Léngua africáner|Africáner]])<br />[[Léngua pertuesa|Pertués]]: ''Dibersos pobos se únen.''</small>
|hino = [[Hino nacional de la África de l Sul|National anthen of South Africa]] [[Fexeiro:South Africa National Anthen.ogg|center|''National Anthen of South Africa]]
|gentílico = [[:wikt:sul-africano|sul-africano]](la)<br />austro-africano(la)<ref>[http://www.portaldalinguaportuguesa.org/andex.php?ation=gentelicos&search=%C1frica+de l+Sul Portal de la Léngua Pertuesa - Dicionário de Gentílicos i Chamadeiros]</ref>
|localizaçon = South Africa - Location Map (2013) - ZAF - UNOCHA.svg
|localizaçon_legenda = Localizaçon de la África de l Sul.
|capital = [[Cidade de l Cabo]] ([[poder legislatibo|legislatiba]])<br />[[Pretória]] ([[poder eisecutibo|eisecutiba]])<br />[[Bloemfontein]] ([[poder judiciairo|judiciária]])
|latitude = 25°44′42″S
|longitude = 28°11′25″I
|maior_cidade = [[Joanesburgo]]
|léngua_oufecial = {{Lista |title=[[Lénguas de la África de l Sul|11]] |[[Léngua anglesa|Anglés]]|[[Léngua africáner|Africáner]] |[[Léngua ndeble|Ndeble]] |[[SeSotho de l norte]]|[[SeSotho de l sul]]|[[Léngua suázi|Suázi/Suazi]]|[[Léngua chitsonga|XiTsonga/ ChiTsonga/ShiTsonga]]|[[Léngua setswana|seTswana]]|[[Léngua benda|Benda]]|[[Léngua xhosa|Xhosa]]|[[Léngua zulu|Zulu]]}}
|tipo_gobierno = [[Persidencialismo|República persidencialista]]
|títalo_líder1 = [[Aneixo:Lista de xefes de stado i de gobierno de la África de l Sul|Persidente]]
|nome_líder1 = [[Jacob Zuma]]
|títalo_líder2 = [[Bice-persidente]]
|nome_líder2 = [[Kgalema Motlanthe]]
|títalo_líder3 = Persidente de l Cunseilho Nacional de Porbíncias
|nome_líder3 = M. J. Mahlangu
|títalo_líder4 = Persidente de la Assemblé Nacional
|nome_líder4 = Max Sisulu
|títalo_líder5 = Persidente de l Tribunal Custitucional
|nome_líder5 = Mogoeng Mogoeng
|ne l_menistérios =
|eibento_tipo = [[Andependéncia]]
|eibento_nota = de l [[Reino Ounido]]
|eibentos =
|eibentos_datas =
|eibento1 = [[Ounion Sul-Africana]]
|eibento_data1 = [[31 de Maio]] de [[1910]]
|eibento2 = [[Statuto de Westminster]]
|eibento_data2 = [[11 de Dezembre]] de [[1931]]
|eibento3 = [[República]]
|eibento_data3 = [[31 de Maio]] de [[1961]]
|eibento4 =
|eibento_data4 =
|eibento5 =
|eibento_data5 =
|eibento6 =
|eibento_data6 =
|eibento7 =
|eibento_data7 =
|data_antrada_UE =
|ária_total = 1.221.037
|ária_pos = 25
|auga_pc =
|ária_ourbana =
|ária_ourbana_pos =
|frunteira = [[Namíbia]], [[Botsuana]], [[Zimbábue]], [[Moçambique]], [[Suazilándia]] i [[Lesoto]]
|populaçon_stimada_anho = 2015
|populaçon_estimada = 54.956.900
|populaçon_stimada_pos = 25
|populaçon_censo_anho = 2011
|populaçon_censo = 51.770.560
|populaçon_ourbana_pos =
|populaçon_ourbana =
|demog_densidade = 42,4
|densidade_pos = 169
|PIB_PPC_anho = 2011
|PIB_total = {{toltip|555,340 [[bilhones]]|555 340 000 000}}[[Scalas cúrtie i longa|*]]<ref name="FMI">{{cite web|url=http://www.eimf.org/sternal/pus/ft/weo/2011/02/weodata/weoret.aspx?pr.x=65&pr.y=1&sy=2009&ey=2016&scsn=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=199&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CLP&grp=0&la=|title=South Africa |publisher=[[Fondo Monetário Anternacional]] (FMI) |acessdate=20 de setembre de 2011}}</ref>
|PIB_pos = 25
|PIB_per_capita = {{formatnun:10977}}<ref name="FMI"/>
|PIB_per_capita_pos = 76
|PIB_nominal_anho = 2011
|PIB_nominal_total = {{toltip|422,037 [[bilhones]]|422 037 000 000}}[[Scalas cúrtie i longa|*]]<ref name="FMI"/>
|PIB_nominal_pos = 29
|PIB_nominal_per_capita = {{formatnun:8342}}<ref name="FMI"/>
|PIB_nominal_per_capita_pos = 76
|Gini = 67,4<ref name="geni">{{cite web |url=http://data.worldbank.org/andicator/SI.POB.GINI/ |title=Gini Andex |publisher=[[Banco Mundial]] |acessdate=2 de márcio de 2011}}</ref>
|Gini_anho = 2006
|IDH_anho = 2012
|IDH = 0,629
|IDH_pos = 121
|IDH_catadorie = {{médio}}<ref name="IDH">{{citar web |url=http://www.pnud.org.br/arquibos/rdh-2013.pdf |títalo=Relatório de Zambolbimiento Houmano 2013 – Ascenson de l Sul: progresso houmano nun mundo dibersificado |eiditor=[[Porgrama de las Naciones Ounidas pa l Zambolbimiento]] (PNUD)|data=14 de márcio de 2013 |acessodata=15 de márcio de 2013}}</ref>
|moeda = [[Rand]]
|moeda_ISO = ZAR
|fuso_horairo = Tiempo de l Sul de la África
|defrença_UCT = +2
|fuso_horairo_DST =
|defrença_UCT_berano =
|DST_nota =
|organizaçones =
|código_paíç = ZA
|tld = [[.za]]
|código_telef = 27
|website_gobierno =
|mapa = Sf-map.png
|tamanho_mapa = 250px
|rodapie =
}}
'''África de l Sul''', ouficialmente '''República de la África de l Sul''', ye un [[paíç]] localizado ne l stremo sul de la [[África]], antre ls [[ouceano]]s [[Ouceano Atlántico|Atlántico]] i [[Ouceano Índico|Índico]],<ref name=safats>{{cite web|url=http://www.southafrica.anfo/about/fats.htn|title=South Africa Fast Fats|publisher=SouthAfrica.anfo|month=April|year=2007|acessdate=2008-06-14}}</ref> cun 2.798 quilómetros de [[litoral]].<ref>{{cite web|url=http://www.samsa.org.za/|title=South African Maritime Safety Outhority|publisher=South African Maritime Safety Outhority|acessdate=2008-06-16}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/fields/2060.html|work=The World Fatbook|title=Coastline|publisher=CIA|acessdate=2008-06-16}}</ref> Ye ua [[democracie]] [[Parlamentarismo|parlamentar]], lemitado pula [[Namíbia]], [[Botsuana]] i [[Zimbabué|Zimbábue]] al norte; [[Moçambique]] i [[Suazilándia]] la leste; i cul [[Lesoto]], un [[anclabe]] totalmente rodeado pul território sul-africano.<ref>{{cite web|url=http://www.britannica .com/eb/article-9113829/LESOTHO|title=Ancyclopædie Britannica Online|publisher=Ancyclopædie Britannica, Anc.}}</ref>
L paíç ye coincido por sue dibersidade de [[cultura]]s, [[léngua]]s i [[Religion|fés relegiosas]]. Onze [[Léngua oufecial|lénguas oufeciales]] son reconhecidas pula [[Custituiçon de la África de l Sul|Custituiçon]] de l paíç.<ref name=safats/> dues dessas lénguas son d'ourige [[Ouropa|ouropeia]]: l [[Léngua africáner|africáner]], ua léngua que se ouriginou percipalmente a partir de l [[Léngua nerlandesa|houlandés]] que ye falada pula maiorie de ls [[brancos]] i [[coloured]] sul-africanos, i l [[anglés sul-africano]]. L [[Léngua anglesa|anglés]] ye la léngua mais falada na bida pública oufecial i comercial, antretanto, ye solo l quinto [[léngua]] mais falado an casa.<ref name=safats/>
Multiétnico, l paíç ten las maiores quemunidades de [[ouropeus]], [[andianos]] i [[Multirracial|multiétnicas]] de l [[África|cuntinente africano]]. Ambora 70% de la populaçon sul-africana seia [[Negros|negra]],<ref name=statssa-midyear2009>{{cite paper|url=http://www.statssa.gob.za/PublicationsHTML/P03022009/html/P03022009.html|title=Mid-year population stimates|bersion=2009|format=.html|publisher=Stats SA|outhor=Statistics South Africa|date=2009|acessdate=23 de maio de 2013}}</ref> ls habitantes son de defrentes grupos étnicos que falan [[lénguas bantas]], un de ls nuobe lénguas que ténen statuto oufecial.<ref name=safats/> Cerca dun quarto de la populaçon de l paíç stá [[Zamprego|zampregada]]<ref>[http://www.blomberg .com/apps/news?pid=20601116&sid=aoB7RbcZCRfU South Africa’s Unemployment Rate Ancreases to 23.5%]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i bibe cun menos de 1,25 dólar por die.<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/medie/HDI_2008_EN_Tables.pdf|title=HDI|publisher=UNDP}}</ref>
La África de l Sul ye ua [[democracie custitucional]], na forma dua [[república parlamentar]]; al cuntrairo de la maiorie de las repúblicas parlamentares, ls cargos de xefe de Stado i xefe de gobierno son mesclados nun [[Persidente de la África de l Sul|persidente]] dependente de l [[Parlamiento de la África de l Sul|parlamiento]]. Ye un de ls nembros fundadores de la [[Ounion Africana]] i ye la maior eiquenomie de l cuntinente. Ye tamien nembro fundador de la [[Ourganizaçon de las Naciones Ounidas|Organizaçon de las Naciones Ounidas]] (ONU) i de la [[Nuoba Parcerie pa l Zambolbimiento de la África]] (NEPAD), para alhá de ser nembro de l [[Tratado de la Antártida]], de l [[Grupo de ls 77]], de la [[Zona de Paç i Coperaçon de l Atlántico Sul]], de la [[Ounion Aduaneira de la África Austral]], de la [[Organizaçon Mundial de l Comércio]] (OMC), de l [[Fondo Monetário Anternacional]] (FMI), de l [[G20]], de l [[G8+5]] i ye ua de las naciones [[BRICS]].
== Stória ==
{{Artigo percipal|Stória de la África de l Sul}}
{{Aneixo|Cronologie de la stória de la África de l Sul}}
=== Pré-stória ===
La África de l Sul cuntén alguns de ls mais antigos [[sítios arqueológicos]] i [[fóceles]] houmanos de l mundo.<ref>{{cite book|last=Wymer|first=John|coauthor=Singer, R|year=1982|title=The Middle Stone Age at Klasies Riber Mouth in South Africa|location=Chicago|publisher=University of Chicago Press|isbn=0-226-76103-7}}</ref><ref>{{cite web|title=Guide to Klasies Riber|page=11|year=2001|url=http://academic.sun.ac.za/archaeology/KRguide2001.PDF|outhor=Deacon, HJ|publisher=Stellenbosch University|acessdate=5 de setembre de 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/915|title=Fossil Homenid Sites of Sterkfontein, Swartkrans, Kromdraai, and Ambirones }}</ref> Bários restos fóceles fúrun recuperados a partir dua série de cabernas na porbíncia de [[Gauteng]]. La ária ye un [[Património Mundial]] pula [[UNESCO]] i fui chamada l ''[[Sítios cun fóceles d'hominídeos de Sterkfontein, Swartkranes, Kromdraai i alredores|Brício de la Houmanidade]]''. Ls locales ancluen [[Sterkfontein]], que ye un de ls mais ricos locales de fóceles hominíneas ne l mundo. Outros locales ancluen [[Swartkranes]], Caberna de Gondolin, [[Kromdraai]], Caberna Copers i Malapa. L purmeiro fócil d'hominídeo çcubierto na África, la ''[[Nino de Taung]]'' fui ancontrado acerca de la cidade de Taung, na porbíncia [[Noroiste (África de l Sul)|Noroiste]], an 1924. Outros restos d'hominídeos fúrun recuperados a partir de sítos de [[Makapansgat]] an [[Limpopo]], Cornelia i Florisbad ne l [[Stado Libre]], Caberna Border an [[KwaZulu-Natal]], na ambocadura de l riu Klasies an Eastern Cape i Pinnacle Point, Eilandsfontein i Die Kelders caberna an Western Cape. Esses sítios andican que bárias speces de [[hominídeo]]s bebian na África de l Sul hai cerca de trés milhones d'anhos, antre eilhes l ''[[Australopithecus africanus]]''.<ref>{{cite web|url=http://www.yale.edu/ynhti/curriculun/units/1979/6/79.06.02.x.html|title=Homenid Eibolution|publisher=Yale-New Haben Teachers Anstitute|outhor=Stephen P. Broker|acessdate=19 de júnio de 2008}}</ref>
=== Colonizaçon i andependéncia ===
{{Mais anformaçones|Guerra de ls Boers}}
[[Fexeiro:Charles Bell - Jan ban Riebeck se aankoms aan die Kaap.jpg|thumb|squierda|Pintura de la chegada de [[Jan ban Riebeck]] na [[Baía de la Mesa]] (por Charles Bell).]]
[[Fexeiro:Charles Bell - Zoeloe-aanbal oup 'm Boerelaer - 1838.jpg|thumb|squierda|[[Zulus]] atacan un acampamiento [[bóer]] an febreiro de 1838.]]
An 1652, un seclo i meio passado la [[çcubierta de la Rota Marítima de l Cabo]], la [[Cumpanha Houlandesa de las Índias Ourientales]] fondou ua staçon d'abastecimiento que mais tarde benerie ser la [[Cidade de l Cabo]].<ref>{{cite web|url=http://courses.wcupa.edu/jones/s311/timeline/t-19saf.htn|title=African Story Timeline|publisher=West Chester University of Pennsylbania}}</ref> La Cidade de l Cabo tornou-se ua colónia británica an 1806. La colonizaçon ouropeia spandiu-se na década de 1820 culs [[Vóeres]] (quelonos d'ourige [[Países Baixos|Houlandesa]], [[Flamengo (pobo)|Flamenga]], [[Fráncia|Francesa]] i [[Almanha|Almana]]) anquanto ls quelonos [[Reino Ounido|Británicos]] se assentórun ne l norte i ne l leste de l paíç. Nesse período, cunflitos surgiran antre ls grupos Xhosa, Zulu i [[Afrikaner]]s que cumpetian por território.
Durante la década de 1830, cerca de 12 mil [[bóeres]] (mais tarde coincido cumo ''[[Bortrekkers]]''), partiran de la [[Colónia de l Cabo]], adonde tenien sidos submetidos al [[Ampério Británico|cuntrole británico]]. Eilhes migrórun pa las regiones que mais tarde se tornarian [[Colónia de Natal|Natal]], Stado Libre de Ourange i Trasbaal. Ls bóeres fundórun la [[República Sul-Africana]] (atual [[Gauteng]], [[Limpopo]], [[Mpumalanga]] i porbíncias de l'oeste i de l norte) i l [[Stado Libre de Ourange]] (''Fre State''). La çcubierta de [[diamantes]], an 1867, i de [[ouro]], an 1884, ne l'anterior de l paíç ampeçou la "Reboluçon Mineral" i l'oumiento de l crecimiento eiquenómico i de l'eimigraçon. Esto antensificou la subjugaçon de ls pobos andígenas puls sul-africanos ouropeus. La luita para cuntrolar esses amportantes recursos eiquenómicos fui un fator decesibo nas relaçones antre ls ouropeus i ls natibos i tamien antre ls bóeres i ls [[británicos]].<ref>{{cite book|outhor=Williams, Garner F|title=The Diamond Mines of South Africa, Bol II|year=1905|publisher=B. F Buck & Co.|location=New York|pages=Chater XX|url=http://www.farlang .com/diamonds/williams_diamond_mines_2/page_285}}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Las repúblicas bóeres rejistiran cun sucesso a las ambasones británicas durante la [[Purmeira Guerra de ls Bóeres]] (1880-1881) usando táticas de [[guerrilha]], que fúrun bien adatados a las cundiçones locales. Ls británicos buoltórun cun un númaro maior d'homes, cun mais spriéncia i cun ua nuoba stratégia na [[Segunda Guerra de ls Bóeres]] (1899-1902), mas sofrírun pesadas perdas durante ls cunflitos, anque tenéren sido ls bencedores. Drento de l paíç, las políticas anti-británicas antre brancos sul-africanos focában na andependéncia. Durante ls períodos coloniales houlandés i británico, la [[segregaçon racial]] era manjoritariamente anformal, anque alguas legislaçones tenéren sido promulgadas para cuntrolar l stablecimiento i la libre circulaçon de pobos natibos.<ref>{{cite book|last=Bond|first=Patrick|title=Cities of gold, townships of coal: essays on South Africa's new ourban cresis|publisher=Africa World Press|date=1999|pages=140|isbn=9780865436114}}</ref><ref>{{cite journal|last=Cape of God Hope (South Africa). Parliament. House.|date=1906|title=Report of the Selet Committe on Location At|publisher=Cape Eiquipas Lemited|url=http://www.archibe.org/details/reportoftheselec00capeiala|acessdate=10 de maio de 2013}}</ref><ref>{{cite journal|coauthors=Godley, Godfrey Archibald, Welsh, William Thomson, Heimsworth, H. D|date=1920|title=Report of the Anter-departmental committe on the natibe pass laws|publisher=Cape Eiquipas Lemited, gobernment printers|pages=2}}</ref>
Uito anhos passado la fin de la Segunda Guerra de ls Bóeres i passado quatro anhos de negociaçon, ua lei de l [[parlamiento británico]] (''Ato de la África de l Sul de 1909'') criou la [[Ounion Sul-Africana]] an 31 de maio de 1910. La Ounion era un [[Domínio (política)|domínio]] [[Ampério Británico|británico]] qu'ancluía las antigas [[Ampério colonial houlandés|colónias houlandesas]] de l [[Colónia de l Cabo|Cabo]] i de [[Colónia de Natal|Natal]], bien cumo las repúblicas de l [[Stado Libre de Ourange]] i de Trasbaal.<ref>{{Cite EB1911|first=Frank Richardson |last=Canha |wstitle=South Africa |belume=25 |page=467}}</ref>
La Lei de las Tierras de ls Natibos de 1913, restringiu seberamente la [[Propiadade pribada|propiadade de tierra]] por [[negros]]; nessa época ls natibos cuntrolában solo 7% de l território de l paíç. La cantidade de tierra reserbada pa ls pobos andígenas fui mais tarde ligeiramente oumentada.<ref>{{cite web|url=http://www.sahistory.org.za/pages/chronology/thisday/1913-06-19.htn|title=Natibe Land At|publisher=South African Anstitute of Race Relationes|date=19 de júnio de 1913}}</ref> Nas repúblicas Boer,<ref>{{cite journal|last=Great Britain Colonial Ouffice; Trasbaal (Colony). Gobiernor (1901–1905: Milner)|date=Janeiro de 1902|title=Papers relating to legislation affeting natibes in the Trasbaal|publisher=S Majesty's Stationery Ouffice|url=http://www.archibe.org/details/trasbaalpapersr00grea}}</ref> yá a partir de la Cumbençon de Pretória (Capítulo XXBI).<ref>{{cite book|last=De Billiers|first=John Abrahan Jacob|title=The Trasbaal|publisher=Xatto & Windus|location=London|year=1896|pages=30 (n46)|url=http://www.archibe.org/details/trasbaal00debi|acessdate=30 de júlio de 2009}}</ref>
[[Fexeiro:ApartheidSignEnglishAfrikaanes.jpg|thumb|dreita|"''Fur use by white persones''" (an [[Léngua pertuesa|pertués]]: "Para uso de pessonas brancas") – placa de l'era de l ''[[apartheid]]''.]]
An 1931, la Ounion tornou-se efetibamente andependiente de l [[Reino Ounido]], cula promulgaçon de l [[Statuto de Westminster]]. An 1934, l Partido Sul-Africano i l [[Partido Nacional (África de l Sul)|Partido Nacional]] se funden para formar l Partido Ounido, buscando la reconceliaçon antre ls [[africánder]]s i ls brancos [[Léngua anglesa|anglófonos]]. An 1939, l partido se debede subre l'antrada de la Ounion na [[Segunda Guerra Mundial]] cumo ua aliada de l Reino Ounido, ua decison que ls seguidores de l Partido Nacional se oupusírun.
An 1948, l Partido Nacional, fui eileito i chegou al poder. Esse grupo político reforçou la segregaçon racial, que yá tenie ampeçado sob l domínio colonial houlandés i británico. L Gobierno Nacionalista classeficou todos ls pobos an trés raças, cun dreitos i lemitaçones zambolbidas para cada ua. A minorie branca cuntrolaba la mui maior maiorie negra. La segregaçon legalmente anstitucionalizada quedou coincida cumo ''[[apartheid]]''. Anquanto a minorie branca sul-africana usufruía de l mais alto [[padron de bida]] de to la [[África]] (cumparable als de naciones de [[países zambolbidos]] oucidentales), la maiorie negra quedou an zbantaige an quaije todos ls aspetos, cumo renda, eiducaçon, habitaçon i spetatiba de bida. La [[Carta de la Libardade]], adotada an 1955 pula [[Aliança de l Cungresso]], eisigiu ua sociadade nó-racial i la fin de la çcriminaçon.<ref>Ber testo, an anglés, an [http://www.anc.org.za/ancdocs/story/charter.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (cunsultado an 29 de Agosto de 2009).</ref>
=== República ===
{{Mais anformaçones|Apartheid}}
[[Fexeiro:CR Swart.jpg|thumb|squierda|upright|Charles Robberts Swart, l purmeiro Persidente de l Stado de la República África de l Sul.]]
La África de l Sul abandonou la ''[[Commonwealth]]'' an 1961, na sequéncia dun referendo (adonde, oubbiamente, solo pudo participar la quemunidade branca) que ditou la proclamaçon de la [[república]]. Anque de l'ouposiçon drento i fura de l paíç, l gobierno mantebe l regime de l ''apartheid''. Ne l'ampeço de l seclo XX alguns países i anstituiçones [[Mundo oucidental|oucidentales]] ampeçórun a boicotar ls [[negócios]] cul paíç por causa de las sues políticas d'oupresson racial i de dreitos cebiles. Passado anhos de protestos anternos, atebismo i rebolta de sul-africanos [[negros]] i de sous aliados, finalmente, an 1990, l gobierno sul-africano ampeçou negociaçones que liebórun al çmantelamiento de las leis de çcriminaçon i a las eileiçones democráticas de 1994. L paíç anton aderiu a la [[Quemunidade de las Naciones]].
An 1983, ye adotada ua nuoba custituiçon que garante ua política de dreitos lemitados a las minories asiáticas, mas cuntina a scluir ls negros de l'eisercício de ls dreitos políticos i cebiles. La maiorie negra, antoce, nun tenie dreito de boto nin repersentaçon parlamentar. L partido branco dominante, durante l'era de l [[apartheid]], ye l Partido Nacional, anquanto la percipal ourganizaçon política negra era l [[Cungresso Nacional Africano]] (ANC), que durante quaije 50 anhos fui cunsidrado eilegal.
Mais tarde, an 1990, sob la liderança de l persidente [[F. W. de Klerk]], l gobierno sul-africano ampeça la çmantelar l sistema de l'apartheid, libertando [[Nelson Mandela]], líder de l ANC, i aceitando legalizar esta ourganizaçon, bien cumo outras antiapartheid. Ls passos seguintes ne l sentido de l'ounion nacional son dados an 1991. L'abiertura de las negociaçones antre ls repersentantes de todas las quemunidades, cul oubjetibo d'eilaborar ua Custituiçon democrática, marca la fin dua época perturbada na África de l Sul qu'ampeçou-se an 1948 i tubo sou fin an 1990, 42 anhos, época esta chamada de [[Apartheid]], que nua traduçon pa l pertués serie "[[segregaçon racial]]"
[[Fexeiro:Frederik de Klerk with Nelson Mandela - World Eiquenomic Forun Annual Meting Dabos 1992.jpg|thumb|[[Frederik de Klerk]] i [[Nelson Mandela]] se cumprimentan ne l [[Fórun Eiquenómico Mundial]] de 1992.]]
Ne l die 10 d'abril de 1993, un de ls percipales líderes de l mobimiento negro de la África de l Sul, Chris Hani, tombou bítima de dous tiros, delantre de la própia residéncia. L que sous assassinos nun prebiran ye qu'essa muorte acabarie por acelerar la fin de l'apartheid. Ne l mesmo anho, l gobierno i l'ouposiçon negra acordan ne ls macanismos que garantan la trasiçon para un sistema político nun çcriminatório. Ye criado un comité eisecutibo antermediairo, cun maiorie negra, para superbesionar las purmeiras eileiçones multipartidárias i multirraciales, i ye criado, tamien, un ourganismo que queda ancarregado d'eilaborar ua Custituiçon que garanta la fin de l Apartheid. An abril de 1994 son rializadas las [[Eileiçones persidenciales na África de l Sul an 1994|purmeiras eileiçones multirraciales de la stória sul-africana]]. L [[ANC]] ganha las eileiçones i [[Nelson Mandela]], formando un Gobierno d'ounidade nacional, torna-se l purmeiro persidente sul-africano negro.
Ne l período pós-''apartheid'', l [[zamprego]] ten sido stremamente alto quanto l paíç ten lutado para lidar culas muitas mudanças. Anquanto muitos negros subiran pa las classes média i alta, la taxa global de zamprego de negros piorou antre 1994 i 2003.<ref name="sach3"/> La pobreza antre ls brancos, antes rala, oumentou.<ref>{{cite web|url=http://www.mg.co.za/article/2008-04-18-zuma-surprised-at-leble-of-white-poberty |title=Zuma surprised at leble of white poberty — Carta eiletrónica & Guardian Online: The smart news source |publisher=Mg.co.za |date=18 d'abril de 2008 |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref> Para alhá desso, l'atual gobierno ten se sforçado para alcançar ua deciplina monetária i fiscal para garantir tanto la redistribuiçon de la riqueza quanto l [[crecimiento eiquenómico]]. Zde l gobierno liderado pul ANC tener assumido l poder, l [[Índice de Zambolbimiento Houmano]] (IDH) de l paíç diminuiu, anque tener oumentado progressibamente até meados de la década de 1990.<ref>{{cite web|url=http://hdrstats.undp.org/countries/country_fat_shets/ty_fs_ZAF.html|title=South Africa|year=2006|publisher=United Nationes Debelopment Porgramme|work=Houman Debelopment Report|acessdate=28 de nobembre de 2007}}</ref> Alguns atribuen esto a la pandemia de [[HIV]]/[[SIDA]] i al fracasso de l gobierno an tomar medidas para anfrentar l porblema ne ls purmeiros anhos.<ref>{{cite web|url=http://www.salirr.org.za/wsc/pstory.htx?storyID=428|title=Ridicule suceds where leadership failed on SIDA|publisher=South African Anstitute of Race Relationes|date=10 de nobembre de 2006}}{{dead link|date=Outubre de 2011}}</ref>
An maio de 2008, motines deixórun mais de sessenta pessonas muortas.<ref name="Broke-on-Broke Biolence">{{cite web|url=http://www.slate .com/id/2193949/|title=Broke-on-Broke Biolence|acessdate=6 de júlio de 2011}}</ref> L Centro pul Dreito a la Moradie contra Çpeijos stimou que mais de 100 mil pessonas fúrun spulsas de sues casas.<ref>{{cite web|url=http://www.abahlali.org/node/3612|title=COHRE statement on Xenophobic Attacks|acessdate=6 de júlio de 2011}}</ref> Ls migrantes i refugiados que percuran asilo ne l paíç éran ls percipales albos, mas un terço de las bítimas era de cidadanos sul-africanos.<ref name="Broke-on-Broke Biolence"/> Nua pesquisa de 2006, l Porjeto de Migraçon Sul-Africao cuncluiu que ls sul-africanos son ls que mais se ouponen a l'eimigraçon an to l mundo.<ref>Jonathan Crush (ed), ''The Perfet Storn: Rialities of Xenophobia in Cuntemporary South Africa'', [http://www.quensu.ca/samp/sampresources/samppublicationes/policyseries/Acrobat50.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305083736/http://www.quensu.ca/samp/sampresources/samppublicationes/policyseries/Acrobat50.pdf |date=2016-03-05 }}, Southern African Migration Porjet, Cape Town & Quen's University, Canada, 2006, p. 1</ref> An 2008, l [[Alto Comissariado de las Naciones Ounidas pa ls Refugiados]] stimou mais de 200 mil refugiados que recebírun asilo na África de l Sul, quaije quatro bezes mais de l que ne l'anho anterior. Essas pessonas benirun percipalmente de l [[Zimbabué|Zimbábue]], ambora muitos tamien béngan de l [[Burundi]], [[República Democrática de l Congo|República Democrática de l Cungo]], [[Ruanda]], [[Eritréia|Eiritreia]], [[Etiópia]] i [[Somália]]. La cuncorréncia an ampregos, ouportunidades de negócios, serbícios públicos i habitaçon lebou a ua tenson antre refugiados i las quemunidades que ls acuolhírun. Anque de la [[Xenofobie|xenofobia]] inda ye un porblema ne l paíç, la bioléncia recente nun ten sido tan generalizada cumo fui einicialmente temido.<ref name="unhcr.org">{{cite web|outhor=United Nationes High Commissioner fur Refuges |url=http://www.unhcr.org/4cd96a569.html |title=UNHCR Global Appeal 2011 – South Africa |publisher=UNHCR |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref>
== Geografie ==
{{Artigo percipal|Geografie de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:South Africa sat.jpg|thumb|squierda|[[Fexeiro de satélite]] de la África de l Sul (''[[The Map Library]]'').]]
La África de l Sul stá localizada ne l stremo sul de l [[África|cuntinente africano]], cun ua region costeira que se stende por mais de 2500 Km, sendo tamien banhada por dous ouceanos ([[Ouceano Atlántico|Atlántico]] i [[Ouceano Índico|Índico]]). Cun ua stenson territorial de 1 219 912 Km². L paíç ye l 25.º maior de l mundo an ária.
La África de l Sul ten ua paisaige bariada. Na parte oucidental, stende-se un grande [[praino]] cumpuosto an parte por [[zerto]] i an parte por pastaiges i [[sabana]]s, cortado pul curso de l [[riu Ourange]] i de l sou percipal afluente, l [[riu Baal|Baal]]. La sul, arguen-se las cordilheiras de l [[Karo]] i, la leste, l [[Drakensberg]], la maior cadeia muntanhosa de la África meridional, adonde queda l punto mais eilebado de l paíç ne l [[Mafadi]] cun 3450 metros, na [[frunteira África de l Sul-Lesoto]]. La norte, l curso de l [[riu Limpopo]] sirbe de frunteira cul [[Botsuana]] i l [[Zimbabué]]. L [[clima]] barie antre ua pequeinha zona de clima mediterránico, ne l stremo sul, na region de l Cabo, la çértico la noroiste. Ne l [[Drakensberg]] hai árias cun clima de muntanha i niebe ne ls puntos mais eilebados, quemumente ne l'ambierno.
La maior cidade ye [[Joanesburgo]]. [[Cidade de l Cabo]], [[Durban]], [[Bloemfontein]] i [[Pretória]] son outras cidades amportantes. L'admenistraçon oufecial (gobierno, tribunales, persidéncia i parlamiento) ancontra-se çpersa por [[Pretória]] (sede de l Poder Eisecutibo), [[Cidade de l Cabo]] (sede de l Poder Legislatibo) i [[Bloemfontein]] (sede de l Poder Judiciário).
An 1998, atrabeç de la Lei m.º 118, fui criado l [[Cunseilho Sul-africano de Nomes Geográficos]], cul oubjetibo de propor la mudança de ls nomes de cidades, porbíncias i acidentes geográficos, sustituindo nomes an [[Léngua anglesa|Anglés]] i an [[Léngua africáner|Africáner]] por nomes baseados an lénguas africanas. Muitas altaraçones yá fúrun aprobadas, outras stan an studo. An brebe, las grandes cidades de l paíç poderán ser coincidas cumo [[Tshwane]] ([[Pretória]]), Nelson Mandela Bay ([[Port Eilizabeth]])<ref>[http://www.mype.co.za/modules.php?name=News&file=article&sid=3035 http://www.mype.co.za/modules.php?name=News&file=article&sid=3035] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810014501/http://www.mype.co.za/modules.php?name=News&file=article&sid=3035 |date=2011-08-10 }} - Notificaçon de la mudança de l nome de Port Eilizabeth</ref><ref>[http://www.news24 .com/News24/South_Africa/Politics/0,,2-7-12_2420458,00.html http://www.news24 .com/News24/South_Africa/Politics/0,,2-7-12_2420458,00.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Notificaçon de la mudança de l nome de Port Eilizabeth</ref>, KwaKhangela ([[Durban]])<ref>[http://www.iol.co.za/andex.php?set_id=1&click_id=13&art_id=iol1187613681505N525 http://www.iol.co.za/andex.php?set_id=1&click_id=13&art_id=iol1187613681505N525] - Notificaçon de la mudança de l nome de Durban</ref>, [[Mangaung]] ([[Bloemfontein]])<ref>[http://www.news24 .com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_1830480,00.html http://www.news24 .com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_1830480,00.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Bloemfontein muda para Thabure</ref>, eMonti ([[East London]]), Mbombela ([[Nelspruit]])<ref>[http://www.news24 .com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_2250317,00.html http://www.news24 .com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_2250317,00.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Anformaçon subre la mudança de nome de Nelspruit</ref> i [[Polokwane]] (Pietersburg), dentre outras.
=== Clima ===
La África de l Sul ten, an giral, un [[clima temperado]], an parte por star rodeada puls ouceanos [[Ouceano Atlántico|Atlántico]] i [[Ouceano Índico|Índico]] an trés lados, pula sue localizaçon climaticamente mais lebe ne l [[heimisfério sul]] i debido a la [[altitude]] média, que sobe de forma custante an direçon al norte (an direçon al eiquador) i mais pa l'anterior. Debido l'esta [[topografie]] bariada i pula anfluéncia oceánica, l paíç ten ua grande bariadade de zonas climáticas.
[[Fexeiro:Hlalanathi, Northern Drakensberg.jpg|thumb|dreita|La cordilheira [[Drakensberg]], la mais alta cadeia de muntanhas de la África de l Sul.]]
Las zonas climáticas barian, zde l [[zerto de l Namibe]] ne l noroiste al [[clima subtropical]] ne l leste, al longo de la frunteira cun [[Moçambique]] i cul Ouceano Índico. De l leste, a tierra sobe debrebe subre ua [[scarpa]] de muntanha an direçon al praino anterior coincida cumo Highbeld. Ambora la África de l Sul seia classeficada cumo [[Clima semiárido|semiárida]], hai ua bariaçon cunsidrable ne l clima, bien cumo na topografie.
L stremo sudoeste ténen un clima mui semelhante al de l [[Mediterráneo]], cun [[ambierno]]s chubiosos i beranos calientes i secos, qu'acuolhe l famoso [[bioma]] ''[[Fynbos]]'' de [[pastaige]] i [[mata]]. Essa ária tamien porduç la maior parte de l [[bino]] na África de l Sul. Esta region tamien ye particularmente coincida por sou bento, que sopra antermitente por quaije to l'anho. La fuorça deste bento torna l [[Cabo de la Buona Sperança]] specialmente traiçoeiro pa ls marinheiros, causando muitos [[afogamiento]]s. Mais la leste, na cuosta sul, la precipitaçon ye çtribuída mais uniformemente al longo de l'anho, porduzindo ua paisaige berde. Esta ária ye coincida popularmente cumo la ''Rota de ls Jardines''.
La porbíncia de [[Stado Libre]] ye particularmente praina debido al fato de star centralizada ne l praino. Ne l norte de l [[riu Baal]], l Highbeld torna-se melhor regado i nun spurmenta stremos de calor subtropical. [[Joanesburgo]], ne l centro de l Highbeld, stá an 1.740 [[metro]]s i recibe ua precipitaçon anual de 760 [[milímetro]]s. Ls ambiernos nesta region son frius, ambora la [[niebe]] seia rala.
Las altas muntanhas [[Drakensberg]], que forman la scarpa sudeste de l Highbeld, ouferecen ouportunidades lemitadas de [[squi]] ne l'ambierno. L lugar mais friu na África de l Sul ye [[Sutherland]], ne l'oeste de las muntanhas Roggebeld, adonde las temperaturas d'ambierno puoden alcançar -15 °C. L'anterior perfundo ten la temperaturas mais eilebadas: la temperatura de 51,7 °C fui registrada an 1948 ne l Cabo de l Norte Kalahari acerca de [[Upington]].<ref>{{cite web|url=http://www.safrica.anfo/ess_anfo/sa_glance/geography/geography.htn|title=SouthAfrica.anfo: South Africa's geography}}</ref>
[[Fexeiro:Table Mountain fron Table Bay.jpg|thumb|800px|centro|La [[Muntanha de la Mesa]], bista de la [[Baía de la Mesa]], ua amportante atraçon turística de la region de la [[Cidade de l Cabo]].]]
=== Biodibersidade ===
[[Fexeiro:Eilephant (Loxodonta Africana) 01.jpg|thumb|dreita|[[Alifante-africano]] ne l [[Parque Nacional Kruger]].]]
La África de l Sul assinou la [[Cumbençon subre Dibersidade Biológica]] an 4 de júnio de 1994 i tornou-se ua parte de la cumbençon an 2 de nobembre de 1995.<ref>{{cite web|url=http://www.cbd.ant/cumbention/parties/list/ |title=List of Parties |date=|acessdate=8 dezembre de 2012}}</ref> L paíç porduziu mais tarde ua Stratégia Nacional de Biodibersidade i un Praino de Açon, que fui recebido pula cumbençon an 7 de júnio 2006.<ref name="cbd.ant">{{cite web|url=http://www.cbd.ant/doc/world/cn/cn-nbsap-01-p1-en.pdf |title=South Africa's National Biodibersity Strategy and Ation Plan |date=|acessdate=10 de dezembre de 2012}}</ref> L paíç stá an sesto lugar antre ls dezessete [[países megadibersos]] de l mundo.<ref>{{cite web|url=http://wayback.archibe.org/web/20101101120514/http://anstitutoaqualung .com.br/anfo_biodibersidade23.html |title=Biodibersity of the world by countries |publisher=Anstitutoaqualung .com.br |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref>
Einúmaros [[mamífero]]s son ancontrados na region de las [[sabana]]s, cumo [[Lion|liones]], [[leopardos]], [[Rinoceronte-branco|rinocerontes-brancos]], [[Cunnochaetes taurinus|gnus-azules]], [[cudo]]s, [[ampala]]s, [[hiena]]s, [[heipopótamo]]s i [[girafa]]s. La maior parte de la ária de sabana queda ne l nordeste de l paíç, cumo ne l [[Parque Nacional Kruger]] i na Reserba Mala Mala, bien cumo ne l stremo norte de la Biosfera Waterberg. La África de l Sul abriga muitas [[speces andémicas]], cumo l criticamente amehaçado neste mundo de l lixon [[Bunolagus monticularis|coneilho-bosquímano]] (''Bunolagus monticularis''), de l [[Karo]].
[[Fexeiro:Weskus Nasionale Park.jpg|thumb|squierda|Campo de flores ne l Parque Nacional West Coast.]]
Nun hai nanhue stimatiba recente subre l númaro de speces de [[fungo]]s registradas na África de l Sul. Até 1945, mais de 4.900 speces de fungos (ancluindo las speces formadoras de [[patrielha]]) tenien sido registradas<ref>{{cite doi|10.3114/si.55.1.1}}</ref> i, passado mais de 60 anhos de sploraçon adicional, esse númaro tende a ser mui mais eilebado. An 2006, l númaro total de tipos de fungos qu'eisisten na África de l Sul fui cunserbadoramente stimado an cerca de 200 mil especes, mas essa stimatiba nun lebou an cunta fungos associados a ansetos.<ref>{{cite pmid|18490969}}</ref> Se stubir correta, anton l númaro de fungos de la África de l Sul supera l de speces de plantas. Pul menos an alguns de ls percipales ecossistemas sul-africanos, un percentual stremamente eilebado de fungos son altamente specíficos de las plantas nas quales ocorren.<ref>Marincowitç, S.; Crous, P.W.; Groenewald J.Z. and Wingfield, M.J. (2008) [http://fabiserb.up.ac.za/webresources/pdf/02ccd42960c651fba2ee15dd3c180b.pdf ''Microfungi ocurring on Proteaceae in the fynbos.'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} CBS Biodibersity Series 7.</ref> L númaro de fungos sul-africanos que son andémicos i l númaro de ls que stan an peligro ne l mundo lixo dében, antoce, ser mui mais eilebado que l númaro de plantas amehaçadas. La stratégia de biodibersidade de l paíç i l praino d'açon nun mencionan ls fungos.<ref name="cbd.ant"/>
Cun mais de 20 mil speces de plantas defrentes, ó cerca de 10% de todas las speces begetales coincidas na Tierra, la África de l Sul ye particularmente rica an dibersidade de plantas. L bioma predominante na África de l Sul ye la [[pradarie]], adonde la cobertura begetal ye dominada por defrentes [[gramínea]]s, arbustos baixos i arbles de [[acácia]]. La begetaçon torna-se inda mais scassa ne l noroiste, debido a la baixa [[plubiosidade]]. Eesisten bárias speces de suculentas qu'armazenan auga, cumo las [[aloe]]s i [[euphorbia]]s na ária seca de Namaqualand. Las pradaries lentamente se trasforman nun mato alto de [[cerrado]] ne l nordeste de l paíç, cun un crecimiento mais denso. Hai un númaro seneficatibo de [[baobá]]s nesta ária, acerca de la stremidade norte de l Parque Nacional Kruger.<ref>{{cite web|url=http://www.southafrica-trable.net/pages/i_plants.htn |title=Plants and Begetation in South Africa |publisher=Southafrica-trable.net |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref>
== Demografie ==
{{Artigo percipal|Demografie de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:South Africa population density map.sbg|thumb|Mapa de la [[densidade populacional]] na África de l Sul.
{{debedir an colunas}}
{{legenda|#ffffc|<1 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#ffeda0|1–3 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#fed976|3–10 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#feb24c|10–30 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#fd8d3c|30–100 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#fc4e2a|100–300 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#e31a1c|300–1000 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#bc0026|1000–3000 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#800026|>3000 /Km<sup>2</sup>}}
{{debedir an colunas fin}}
]]
África de l Sul ye ua nacion de cerca de 50 milhones de pessonas de dibersas ouriges, [[cultura]]s, [[léngua]]s i [[religiones]]. L radadeiro [[censo]] fui rializado an 2011 i l próssimo será an 2021. L ''Statistics South Africa'' classefica la populaçon an cinco catadories [[Raças houmanas|raciales]] pulas quales las pessonas puoden se classeficar.<ref name="Census2001">[http://www.statssa.gob.za/census01/html/default.asp Census 2001]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Statistics South Africa.</ref> Ne l meio de l'anho 2009 ls balores stimados para essas catadories fúrun [[negros]] cun 79,3%, [[brancos]] cun 9,1%, [[coloured]] (mestiços) cun 9,0% i andianos i asiáticos cun 2,6% de la populaçon.<ref>{{cite web|url=http://www.statssa.gob.za/publicationes/P0302/P03022009.pdf|title=Midyear population stimates: 2009|publisher=Statistics South Africa|acessdate=23 February 2010}}</ref> La África de l Sul ten onze [[lénguas oufeciales]]:<ref>{{cite web|url=http://www.fs.gob.za/Departments/SAC/Library/DEPART/lang_legislation1.htn |title=Custitution of South Africa, Chater 1, Setion 6 |publisher=Fs.gob.za |date= |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref> [[Léngua africáner|africáner]], [[Léngua anglesa|anglés]], [[Léngua ndeble|ndeble]], [[sesotho de l norte]], [[sesotho de l sul]], [[Léngua swazi|swazi]], [[Léngua tswana|tswana]], [[Léngua tsonga|tsonga]], [[Léngua benda|benda]], [[Léngua xhosa|xhosa]] i [[Léngua zulu|zulu]]. L paíç ten ua populaçon manjoritariamente [[Cristandade|crestiana]].
Mesmo cul crecimiento populacional de la África de l Sul na radadeira década<ref name="Census2001"/><ref>{{cite web|url=http://www.statssa.gob.za/Publicationes/CS2007Basic/CS2007Basic.pdf|title=statssa.gob.za|format=PDF}}</ref> (percipalmente debido a la [[eimigraçon]]), l paíç tenie ua taxa de crecimiento populacional anual de -0,501% an 2008 (st. [[CIA]]), ancluindo l'eimigraçon.<ref>{{cite web|url=http://www.xist.org/earth/pop_growth.aspx|title=The demographic status of the world's population|work=Global Statistics|publisher=GeoHibe}}</ref> La CIA stima que la populaçon an 2009 na África de l Sul tenga ampeçado a crecer outra beç, a ua taxa de 0,281%.<ref>https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/geos/sf.html{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La África de l Sul ye l lar de cerca de 5 milhones de [[eimigraçon clandestina|eimigrantes eilegales]], ancluindo cerca de 3 milhones de [[Zimbábue|zimbabuanos]].<ref>{{cite web|url=http://www.iht .com/articles/2008/05/23/africa/23saf.php|title=Anti-eimmigrant biolence spreads in South Africa, with attacks reported in Cape Town}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.sky .com/skynews/article/0,,30200-1277808,00.html|title=Scape Fron Mugabe: Zimbabwe's Sodus}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.fin24 .com/articles/default/çplay_article.aspx?ArticleId=1518-25_2035097|title=More eillegals set to flod SA}}</ref> Ua série de motines anti-eimigrantes acunteciu na África de l Sul an 11 de maio de 2008.<ref name="bbc">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/7396868.stn|title=South African mob kills migrants|publisher=BBC|acessdate=2008-05-19 | date=2008-05-12}}</ref><ref>{{cite news|outhor=Barry Bearak|title=Eimmigrants Fleing Fury of South African Mobs|date=23 May 2008|work=New York Eiquipas|url=http://www.nytimes .com/2008/05/23/world/africa/23safrica.html?_r=1&ref=africa&oref=slogin|acessdate=2008-08-05}}</ref>
África de l Sul abriga ua cunsidrable populaçon de [[refugiados]] i requerentes de [[Dreito d'asilo|asilo]]. Segundo la ''World Refuge Surbey 2008'', publicado pul Comité stadunidense para Refugiados i Eimigrantes, esta populaçon era d'aprossimadamente 144.700 pessonas an 2007.<ref name="World Refuge Surbey 2008"/> Grupos de refugiados i requerentes d'asilo que soman mais de 10.000 pessonas ancluídas de l Zimbábue (48.400), [[República Democrática de l Cungo]] (24.800) i [[Somália]] (12.900).<ref name="World Refuge Surbey 2008"/> Estas populaçones bebian percipalmente an [[Joanesburgo]], [[Pretória]], [[Durban]], [[Cidade de l Cabo]] i [[Port Eilizabeth]].<ref name="World Refuge Surbey 2008">{{cite news|title=World Refuge Surbey 2008|publisher=U.S. Committe fur Refuges and Eimmigrants|date=2008-06-19|url=http://www.refuges.org/surbey}}</ref>
Assi cumo an muitos países africanos, la África de l Sul ben spurmentando ua "[[fuga de cérebros]]" ne ls radadeiros 20 anhos. Esso acraditado cumo potencialmente prejudicial pa l'eiquenomie regional,<ref>{{cite web|url=http://jae.oxfordjournals.org/cgi/cuntent/abstrat/13/suppl_2/ii15 |title=World Bank, IMF study 2004 |doi=10.1093/jae/ejh042 |publisher=Jae.oxfordjournals.org |date=2004-12-03 |acessdate=2010-05-30}}</ref> i ye quaije cierta mente prejudicial pa l bien-star de la maiorie de las pessonas que dependen de l'anfra-strutura de salude, tenendo an cunta l'eipidemia de [[HIB]]/[[SIDA]].<ref>{{cite web|url=http://www.eiquinetafrica.org/bibl/docs/heialthpersonnel.pdf |title=Heialth Personnel in Southern Africa: Cunfronting maldistribution and brain drain |format=PDF |date= |acessdate=2010-05-30}}</ref> La fuga de cérebros na África de l Sul tende a demunstrar cuntornos raciales (naturalmente, dado l legado de çtribuiçon de cumpeténcias de la África de l Sul) i ten, antoce, resultado an grandes quemunidades de brancos sul-africanos ne l sterior.<ref>''[http://www.eilo.org/public/anglish/protetion/migrant/download/amp/amp52e.pdf Skilled Labour Migration fron Debeloping Countries: Study on South and Southern Africa]'', Haron Bhorat eit al. 2002. Anternational Migration Porgramme, Anternational Labour Ouffice, Geneba.</ref>
{{Cidades mais populosas de la África de l Sul}}
=== Religion ===
[[Fexeiro:Graaff-Reinet GR3.jpg|thumb|upright|squierda|Eigreija an [[Graaff-Reinet]].]]
D'acuordo cul censo nacional de 2001, ls [[Cristandade|crestianos]] repersentában 79,7% de la populaçon de l paíç. Esso anclui crestianos zion (11,1%), [[Pentecostalismo|pentecostales]] ([[Mobimiento Carismático|carismáticos]]) (8,2%), [[Catolicismo|católicos romanos]] (7,1%), [[Metodismo|metodistas]] (6,8%), [[Eigreija Reformada Nerlandesa|houlandeses reformados]] (6,7%), [[Anglicanismo|anglicanos]] (3,8%); nembros d'outras eigreijas crestianas repersentában outros 36% de la populaçon. Ls [[Eislana|muçulmanos]] repersentan 1,5% de la populaçon, [[Hinduísmo|hindus]] cerca de 1,3%, i [[Judaísmo|judius]] 0,2%. 15,1% nun tenie qualquiera feliaçon relegiosa, 2,3% tenie outra religion i 1,4% nun stában specificados.<ref name=fatbook/><ref name="state.gob">{{cite web|url=http://www.state.gob/g/drl/rls/irf/2005/51496.htn|title=South Africa - Setion I. Religious Demography|publisher=U.S. Department of State|acessdate=2006-07-15}}</ref><ref>Fur la çcussion of Church membership statistics in South Africa please refer to Forster, D. "God's mission in our cuntext, heialing and trasforming respunses" in Forster, D and Bentley, W. ''Methodisn in Southern Africa: La celebration of Wesleyan Mission''. Kemton Park. AcadSA publishers (2008:97-98)</ref>
Eigreijas Andígenas Africanas éran ls maiores antre ls grupos crestianos. Acradita-se que muitas de las pessonas qu'alegórun tener nanhue afeliaçon cun qualquiera religion ourganizada, respeitan las [[Religiones tradecionales africanas|religiones tradecionales andígenas]]. Muitos pobos ténen práticas relegiosas [[Sincretismo|sincréticas]], cumbinando anfluéncias crestianas i andígenas.<ref name="DoS">[http://www.state.gob/g/drl/rls/irf/2006/71325.htn Department of State]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, USA.</ref>
Nun hai nanhue eibidéncia de que l [[eislana]] tenga tenido cuntato culs pobos [[zulu]], [[swazi]] ó [[xhosa]] de la cuosta leste, antes de l'era colonial. Muitos sul-africanos muçulmanos son çcritos cumo mestiços, nomeadamente na porbíncia de [[Cabo Oucidental]], specialmente aqueilhes cujos ancestrales benirun cumo scrabos de l [[arquipélago andonésio]] (ls [[Malaio de l Cabo|malaios de l Cabo]]). Outros son çcritos cumo andianos, nomeadamente an [[KwaZulu-Natal]], ancluindo aqueilhes cujos antepassados benirun cumo comerciantes de l [[sul de la Ásia]]; eilhes ténen sido acumpanhados por outros pobos d'outras partes de la [[África]], assi cumo [[brancos]] ó [[negros]] naturalizados sul-africanos. Sul-africanos muçulmanos afirman que sue [[fé]] ye la [[religion]] que mais crece an cumberson ne l paíç.<ref>{{cite web|url=http://www.csmonitor .com/2002/0110/p13s1-woaf.html|title=In South Africa, many blacks cumbert to Eislan}}</ref>
La populaçon [[hindu]] fui purmeiramente stablecida durante l período colonial británico, mas depuis las óndias d'eimigraçon de la [[Índia]], tamien ténen cuntribuíran pa l'oumiento dessa populaçon. La maiorie de ls Hindus son etnicamente de l Sul de la Ásia. Outras religiones minoritárias na África de l Sul son [[sikhismo]], l [[jaenismo]] i la [[Fé Bahá'í]].<ref name="state.gob"/>
=== Lénguas ===
{{Artigo percipal|Lénguas de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:South Africa dominant language map.sbg|thumb|dreita|Mapa mostrando las percipales [[lénguas de la África de l Sul]].
{| width=100%
|-
| valign=top |
{{legenda|#8dd3c7|[[Léngua africáner|Africáner]]}}
{{legenda|#ffffb3|[[Léngua anglesa|Anglés]]}}
{{legenda|#bebada|[[Léngua ndeble|Ndeble]]}}
{{legenda|#fb8072|[[Léngua xhosa|Xhosa]]}}
{{legenda|#80b1d3|[[Léngua zulu|Zulu]]}}
{{legenda|#fdb462|[[SeSotho de l norte]]}}
| valign=top |
{{legenda|#b3de69|[[SeSotho de l sul]]}}
{{legenda|#fcde5|[[Léngua tswana|Tswana]]}}
{{legenda|#bc80bd|[[Léngua swazi|Swazi]]}}
{{legenda|#cebc5|[[Léngua benda|Benda]]}}
{{legenda|#ffed6f|[[Léngua tsonga|Tsonga]]}}
{{legenda|#d0d0d0|Nanhue dominante}}
|}]]
La África de l Sul ten onze [[lénguas oufeciales]]: [[Léngua africáner|africáner]], [[Léngua anglesa|anglés]], [[Léngua ndeble|ndeble]], [[sesotho de l norte]], [[sesotho de l sul]], [[Léngua swazi|swazi]], [[Léngua tswana|tswana]], [[Léngua tsonga|tsonga]], [[Léngua benda|benda]], [[Léngua xhosa|xhosa]] i [[Léngua zulu|zulu]]. An númaro de lénguas ouficias, l paíç ye l terceiro, solo atrás de la [[Bolíbia]] i de la [[Índia]]. Anque todas las lénguas séren formalmente eiguales, alguas lénguas son faladas mais de l qu'outras. D'acuordo cul Censo Nacional de 2001, las trés lénguas mais faladas an casa son l zulu (23,8%), l xhosa (17,6%) i l'africáner (13,3%). Nun oustante l fato de que l'anglés ye reconhecida cumo la léngua de l comércio i de la ciéncia, sendo falada an casa por solo 8,2% de ls sul-africanos an 2001, ua percentaige inda menor de l qu'an 1996 (8,6%).<ref>{{cite web|url=http://www.fs.gob.za/Departments/SAC/Library/DEPART/lang_legislation1.htn |title=Custitution of South Africa, Chater 1, Setion 6 |publisher=Fs.gob.za |date= |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref><ref name="Census2001"/>
L paíç tamien reconhece uito outros lénguas nó-oufeciales: [[Léngua fanagalo|fanagalo]], [[khwe]], [[Léngua lobedu|lobedu]], [[Léngua nama|nama]], [[Léngua ndeble de l norte|ndeble de l norte]], [[Léngua phuti|phuthi]], [[Lénguas khoisan|san]] i la [[léngua gestual sul-africana]]. Estas lénguas nó-oufeciales puoden ser outelizadas an detreminadas outelizaçones oufeciales an árias lemitadas, adonde fui detreminado qu'essas lénguas son predominantes. Inda assi, sues populaçones nun son seneficadamente grandes para eisigir l reconhecimiento nacional.
Muitas de las lénguas "nun oufeciales" de ls pobos [[san]] i [[khoikhoi]] possuen [[dialeto]]s regionales que se stenden an direçon al norte de la [[Namíbia]] i de [[Botsuana|Botswana]], para alhá d'outros lugares. Esses pobos, que son ua populaçon fesicamente çtinta d'outros africanos, ten sue própia eidantidade cultural cun base an sues sociadades de [[caçadores-coletores]]. Eilhes ténen sido marginalizados, an grande medida, i muitas de las sues lénguas.
Muitos sul-africanos brancos tamien falan outras lénguas ouropeias, tales cumo [[Léngua pertuesa|pertués]] (falado tamien por [[angola]]ne ls i [[Moçambique|moçambicanos]] negros), [[Léngua almana|alman]] i [[Lhéngua griega|griego]], ambora alguns asiáticos i andianos na África de l Sul falan lénguas asiáticas, cumo l [[Léngua tamil|tamil]], [[Léngua hindi|hindi]], [[léngua guzerate|guzerate]], [[Léngua urdu|urdu]] i [[Léngua telugu|telugu]]. L [[Lhéngua francesa|francés]] ye inda falada puls franceses sul-africanos, specialmente an lugares cumo la ''[[Franschhoek]]'', adonde eisisten muitos sul-africanos d'ourige francesa.
=== Cumposiçon étnica ===
L ''Statistics South Africa'' define cinco catadories raciales pulas quales las pessonas puoden se classeficar ne l censo. Las stimatibas de l censo de 2011 para estas catadories fui [[negros]] africanos cun 79,2%, [[brancos]] cun 8,9%, ''[[coloured]]'' (mestiço) cun 8,9%, andiano ó asiático cun 2,5% i outros/nun specificado cun 0,5%. L purmeiro censo na África de l Sul, feito an 1911, mostrou que ls brancos repersentában 22% de la populaçon; esse númaro caiu para 16% de la populaçon an 1980.<ref>{{Cite book | outhor = Study Commission on U.S. Policy toward Southern Africa (U.S.) | title = South Africa: eiquipa running out: the report of the Study Commission on U.S. Policy Toward Southern Africa | url = http://books.gogle .com/books?id=sq43lnbklEUC&pg=PA42 | publisher = University of California Press | year = 1981 | page = 42 | isbn = 0-520-04547-5 }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
[[Fexeiro:South Africa dominant population group map.sbg|thumb|dreita|Grupos populacionales dominantes na África de l Sul.
{{debedir an colunas}}
{{legenda|#fb8072|Africanos negros}}
{{legenda|#8dd3c7|''Coloured'' (multirraciales)}}
{{legenda|#80b1d3|Andianos ó asiáticos}}
{{legenda|#ffffb3|Brancos}}
{{legenda|#bebada|Nanhun dominante}}
{{debedir an colunas fin}}]]
De loinge, la maior parte de la própia populaçon ye classeficada cumo "africana" ó "negra", mas esse grupo populacional nun ye culturalmente i/ó lenguisticamente homogéneo. Ls percipales grupos étnicos negros ancluen ls [[zulus]], [[xhosas]], [[basothos]] (basotho de l sul), [[SeSotho de l norte|bapedi]] (basotho de l norte), [[Benda (África de l Sul)|bendas]], [[tswanas]], [[tsongas]], [[suázis]] i [[ndeble]]s, ls quales falan las [[lénguas bantu]].
La populaçon ''[[coloured]]'' (multirraciales) stá cuncentrada percipalmente na region de l [[Colónia de l Cabo|Cabo]] i ben dua cumbinaçon d'ouriges étnicas, cumo ls [[brancos]], [[khoi]]s, [[san]]s, [[griqua]]s, [[chineses]] i [[malaios]].<ref name="khenr">{{cite book|outhor=Kristin Heinrard|title=Minority Protetion in Post-Apartheid South Africa: Houman Rights, Minority Rights, and Self-Detremination|url=http://books.gogle .com/books?id=HOA6qPDtjOAC&pg=PA43|year=2002|publisher=Grenwod Publishing Group|isbn=978-0-275-97353-7|page=43}}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Ls sul-africanos brancos son percipalmente çcendentes de [[houlandeses]], [[almanes]], [[franceses]] [[huguenote]]s, [[británicos]] i outros quelonos [[ouropeus]] i [[judius]].<ref name="khenr"/><ref name="lbr">{{cite book|outhor1=James L. Gibson|outhor2=Amanda Gouws|title=Obercoming Antolerance in South Africa: Spurments in Democratic Persuasion|url=http://books.gogle .com/books?id=zJZ3_bD_EIQC&pg=PA36|year=2005|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-67515-4|page=36}}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Cultural i lenguisticamente, eilhes son debedidos an [[africánder]]s, que falan [[africáner]], i ls grupos de brancos [[Léngua anglesa|anglófonos]]. La populaçon branca ten diminuído, debido a la baixa [[taxa de natalidade]] i a la [[eimigraçon]]; antre ls fatores qu'anfluen na decison dessa populaçon d'eimigrar, muitos citan l'eilebada taxa de [[criminalidade]] i las políticas de [[açon afirmatiba]] de l gobierno.<ref name="Unisa">{{cite web|url=http://www.unisa.ac.za/default.asp?Cmd=BiewContent&CuntentID=13537 |title=the new great trek- the story of south africa's white sodus |publisher=Unisa.ac.za |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref><ref name="Quen's U">{{cite web|outhor=User2 |url=http://www.quensu.ca/samp/sampresources/samppublicationes/policyseries/policy23.htn |title=Policy Series |publisher=Quensu.ca |date=7 d'outubre de 1997 |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref> Zde 1994, aprossimadamente 440 mil sul-africanos brancos eimigrórun permanentemente de l paíç.<ref name=StatsSAPopulation2010>{{cite web|url=http://www.statssa.gob.za/publicationes/P0302/P03022010.pdf|title=Midyear population stimates: 2010|publisher=Statistics South Africa|acessdate=23 de júlio de 2010}}</ref> Anque de ls eilebados nibles d'eimigraçon, alguns eimigrantes ouropeus se anstalórun ne l paíç nesse período. Até 2005, stima-se que 212 mil cidadanos británicos stában residindo na África de l Sul. Até 2011, esse númaro puode tener crecido para 500 mil.<ref>{{cite web|title=Britones lebing in SA to enjoy royal wedding|url=http://wayback.archibe.org/web/20120121075711/http://www.eyewitnessnews.co.za/articleprog.aspx?id=64734 | publisher=Eyewitness News|date =28 d'abril de 2011}}</ref> Alguns [[Zimbábue|zimbabuanos]] brancos eimigrórun pa la África de l Sul. Alguns de ls nembros mais nostálgicos de la quemunidade son coincidos na cultura popular cumo "''Whenwes''", por causa de la frase ''when we were in Rhodesie''... ({{lang-t|''quando stábamos na Rodésia''...}}), qu'eilhes questuman dezir al relembrar sues bidas na antiga [[Rodésia]].<ref name="New Anternationalist">{{cite web|url=http://www.newint.org/issue155/briefly.htn|title=Rhodie oldies|year=1985|acessdate=29 d'outubre de 2007|work=[[New Anternationalist]]}}</ref>
La populaçon [[Andianos|andiana]] chegou a la África de l Sul cumo trabalhadores cuntratados para trabalhar nas plantaçones d'açúcar an [[KwaZulu-Natal|Natal]] ne l final de l seclo XIX i ampeço de l seclo XX.<ref name="khenr"/> Eilhes benirun de defrentes partes de l [[subcontinente andiano]], seguian religiones defrentes i falában lénguas çtintas.<ref name="khenr"/> Un grabe çtúrbio antre andianos i zulus eclodiu an 1949 na cidade de [[Durban]].<ref>{{cite web|url=http://www .ptheindianstar .com/andex.php?uan=5786 |title=Current Africa race riots like 1949 anti-Andian riots: menister |publisher=Theindianstar .com |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref> Eesiste tamien un grupo seneficatibo de sul-africanos [[chineses]] (cerca de 100 mil pessonas) i [[bietnamitas]] (cerca de 50 mil pessonas). An 2008, l Superior Tribunal de Pretória determinou que ls sul-africanos chineses que chegórun al paíç antes de 1994 debian ser reclassificados cumo ''mestiços''. Cumo resultado desta decison, cerca de 12 a 15 mil<ref>{{cite web|last=Conason |first=Joe |url=http://www.salon .com/tech/htww/2008/06/19/chinese_declared_black/ |title=Chinese declared black |publisher=Salon .com |date=19 de júnio de 2008 |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref> de ls cidadanos etnicamente chineses que chegórun antes de 1994 (l que repersenta de 3% a 5% de l total de la populaçon chinesa ne l paíç), será capaç de se beneficiar de políticas d'eigualdade racial de l gobierno.<ref>[http://www .ptimesonline.co.uk/tol/news/world/africa/article4168245.ece We agre that you are black, South African court tells Chinese], The Eiquipas</ref>
=== Porblemas sócio-eiquenómicos ===
{{Artigo percipal|Criminalidade na África de l Sul|Cunflitos xenófobos na África de l Sul an 2008}}
[[Fexeiro:Soweto township.jpg|thumb|squierda|[[Vairro de lata]] an [[Soweto]], [[Joanesburgo]].]]
Segundo ua pesquisa pa l período 1998-2000 eilaborada pula [[Organizaçon de las Naciones Ounidas]], la África de l Sul fui classeficada an segundo lugar an [[assassinato]]s i an purmeiro para [[assalto]]s i [[stupro]]s ''[[per capita]]''.<ref>{{cite web|url=http://www.nationmaster .com/red/country/sf/Crime&b_cite=1|title=NationMaster: South African Crime Statistics}}</ref> Las statísticas oufeciales mostran que 52 pessonas son assassinadas todos ls dies na África de l Sul.<ref>[http://www .ptimesonline.co.uk/tol/news/world/africa/article6818096.ece Persecuted white South African Brandon Huntley made anternational race refuge]. Eiquipas Online. Setember 3, 2009.</ref> L númaro relatado de stupros por anho ye de 55.000<ref>[http://www.eiquipa .com/eiquipa/world/article/0,8599,1674391,00.html?xid=fed-cnn-topics Behind South Africa's Reggae Murder]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Eiquipa. Otober 22, 2007.</ref> i stima-se que 500 mil stupros son cometidos anualmente ne l paíç.<ref>"[http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=84909 SOUTH AFRICA: One in four men rape]". [[IRIN]] Africa. June 18, 2009.</ref> L total de crimes ''per capita'' ye l 10º antre ls 60 países ne l cunjunto de dados.
L stupro ye un porblema quemun na África de l Sul, nua pesquisa de 2009 un an cada quatro homes sul-africanos admitiran tener stuprado alguien.<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/8107039.stn | work=BBC News | title=South African rape surbey shock | date=2009-06-18 | acessdate=2010-05-23}}</ref> Un an cada trés de las 4.000 mulhieres anquiridas pula Quemunidade de la Anformaçon, Capacitaçon i Trasparéncia dixe que tenie sido biolada ne l'anho passado.<ref name=bbc1>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/258446.stn |title=South Africa’s rape shock |publisher=BBC News |date=1999-01-19 |acessdate=2010-05-30}}</ref> La África de l Sul ten ua de las maiores ancidéncias de stupros de ninos i bebés ne l mundo.<ref name=eiquipa>{{cite web|last=Perry |first=Alex |url=http://www.eiquipa .com/eiquipa/world/article/0,8599,1680715,00.html?xid=fed-yaho-full-world |title=Ouprah scandal rocks South Africa |publisher=Eiquipa .com |date=2007-11-05 |acessdate=2010-05-30}}</ref> Nun liebantamiento rializado antre 1.500 ninos scolares ne l ''[[township]]'' de [[Soweto]], un quarto de todos ls ninos antrebistados dezírun que "''jackrolling''", un termo para stupro an grupo, era algo dibertido.<ref name=bbc1/>
La classe média de l paíç busca sigurança an [[Cundomínio cerrado|cundomínios cerrados]]. Muitos [[eimigrante]]s de la África de l Sul tamien afirman que l crime fui un grande motibador para eilhes saíren de l paíç. L crime contra la quemunidade agrícola cuntina a ser un grande porblema.<ref>{{cite news|url=http://www .ptimesonline.co.uk/tol/life_and_style/article694534.ece|title=Farms of fear|publisher=The Eiquipas Online|date=2 April 2006 | location=London | acessdate=2010-05-23}}</ref> Outro porblema anfrentado pul paíç ye la fuorte [[Zeigualdade eiquenómica|zeigualdade social i eiquenómica]]; las cidades sul-africanas [[Buffalo City]], [[Johannesburgo]] i [[Ekurhuleni Municipalidade Metropolitana|Ekurhuleni]] fúrun apuntadas cumo las mais zeiguales de l mundo, segundo relatório de la [[ONU]] dibulgado an 2010.<ref name="onu">[http://g1.globo .com/Noticias/Riu/0,,MUL1536525-5606,00-QUATRO+CAPITAIS+BRASILEIRAS+ESTAO+ENTRE+AS+MAIS+DESIGUAIS+DO+MUNDO+DIZ+ONU.html Quatro capitales brasileiras stan antre las mais zeiguales de l mundo, diç ONU] - ''[[G1]]'', 19 de márcio de 2010 (bejitado an 19-3-2010)</ref>
== Política ==
{{Artigo percipal|Política de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:Uniegebou.jpg|thumb|''[[Union Buildings]]'' ye la residéncia oufecial i l gabinete de l [[persidente de la república]] de la África de l Sul, localizado na capital admenistratiba de l paíç, [[Pretória]].]]
La África de l Sul ten trés [[Capital|capitales]]: [[Cidade de l Cabo]], la maior de las trés, ye la capital legislatiba; [[Pretória]] ye la capital admenistratiba i [[Bloemfontein]] ye la capital judiciária. África de l Sul ten un [[parlamiento]] [[bicameral]]: l Cunseilho Nacional de Porbíncias ([[cámara alta]]), ten 90 nembros, anquanto la Assemblé Nacional ([[cámara baixa]]) ten 400 nembros.
Ls nembros de la Cámara de ls Deputados son eileitos nua base populacional por [[repersentaçon proporcional]]: metade de ls nembros son eileitos por listas nacionales i l'outra metade son eileitos an listas probinciales. dieç nembros son eileitos para repersentar cada porbíncia ne l Cunseilho Nacional de las Porbíncias, andependientemente de la populaçon de la porbíncia. Eileiçones para ambas las cámaras son rializadas la cada cinco anhos. L gobierno ye formado na casa mais baixa, i l líder de l partido maioritairo na Assemblé Nacional ye l [[Persidente de la África de l Sul|persidente]].
Zde la fin de l ''apartheid'' an 1994, la política sul-africana ten sido dominado pul [[Cungresso Nacional Africano]] (ANC), que fui l partido dominante, cun 60-70% de ls botos. L percipal adbersairo de l gobierno de l ANC ye l partido de la [[Aliança Democrática (África de l Sul)|Aliança Democrática]], que recebiu 16,7% de ls botos na eileiçon de 2009 i 14,8% nas eileiçones de 2006.
[[Fexeiro:Houses of Parliament Entrance.jpg|thumb|squierda|[[Parlamiento de la África de l Sul]] na [[Cidade de l Cabo]], la capital legislatiba.]]
L partido antes dominante, l Nuobo Partido Nacional, qu'antroduziu l ''apartheid'' atrabeç de l sou predecessor, l Partido Nacional, outou por se fundir cul ANC, an 9 d'abril de 2005. Outros grandes partidos políticos repersentados ne l Parlamiento son l [[Cungresso de l Pobo]], que se separou de l ANC i ganhou 7,4% de ls botos an 2009 i l [[Partido de la Libardade Ankatha]], que repersenta percipalmente ls eileitores [[zulu]]s i que tubo 4,6% de ls botos nas eileiçones de 2009.
Zde 2004, l paíç tubo muitos miles de protestos populares, alguns biolentos, tornando-se, d'acuordo cun un académico, l ''"paíç mais rico an protesto ne l mundo"''.<ref>{{cite web|url=http://abahlali.org/node/1898|title=Article by Eimran Bucus in the Mercury newspaper}}</ref> Muitos destes protestos ténen sido ourganizados a partir de las crecentes [[bairro de lata]]s que circundan las cidades sul-africanas.
An 2008, la África de l Sul fui classeficada na 5ª antre 48 países de la África [[susaariana]] pul Índice Ibrahin de Gobernança Africana. La África de l Sul tubo buns resultados nas catadories de Stado de Dreito, Trasparéncia i Corrupçon i Participaçon i Dreitos Houmanos, mas fui perdiu puntos pul sou zampenho relatibamente pobre an Salude i Sigurança. L Índice Ibrahin ye ua medida global de gobernança africana, cun base nua série de bariables que refleten l sucesso cun que ls gobiernos antregan benes políticos eissenciales als sous cidadanos.<ref>[http://www.moibrahimfoundation.org Mo Ibrahin Foundation]. Retriebed 2010-01-11.</ref>
{{limpar}}
=== Lei ===
{{Mais anformaçones|Criminalidade na África de l Sul}}
[[Fexeiro:Jozi 2012 05 22 1504 (7411284758).jpg|thumb|Anterior de la Corte Custitucional de la África de l Sul, an Joanesburgo.]]
Las percipales fuontes de las leis sul-africanas son l dreito mercantil romano-houlandés i l dreito pessonal baseado ne l [[Common law|dreito quemun anglés]], cumo las amportaçones d'assentamientos houlandes i de l [[colonialismo británico]].<ref>{{cite web|url=http://0-www.llrx .com.annopac.up.ac.za:80/features/southafrica.htn|title=Researching South African Law|acessdate=2008-06-23|outhor=Pamela Snyman and Amanda Barratt|date=2002-10-02|publisher=[http://www.llrx.comLaw Library Resource Xchange]}}</ref> La purmeira lei ouropeia na África de l Sul fui trazida pula [[Cumpanha de las Índias Ourientales Houlandesas]] i ye chamada de dreito romano-nerlandés. Fui amportado antes de la [[Codificaçon jurídica|codificaçon de l dreito]] ouropeu ne l Código Napoleónico i ye cumparable an muitos aspetos, la lei scocesa. Este fui seguido, ne l seclo XIX pul dreito anglés, tanto quemun quanto legal. A partir de 1910 cula unificaçon, la África de l Sul tenie sou própio parlamiento, qu'aprobórun leis specíficas pa la África de l Sul. Durante ls anhos de l ''[[apartheid]]'', la cena política de l paíç fui dominado por figuras cumo [[Valthazar Johannes Borster|B. J. Borster]] i [[Pieter Willen Botha|P. W. Botha]], bien cumo nembros de l'ouposiçon, cumo Harry Schwarç, Joe Slobo i [[Heilen Suzman]].
L sistema judicial ye cumpuosto por tribunales de magistrados, que tratan de causos criminales i cibles menores menores, ls Tribunales Superiores, que son tribunales de cumpeténcia genérica para árias specíficas, l Supremo Tribunal de Recurso, que ye la mais alta corte custitucional an todas ls temas; i l Tribunal Custitucional, que cuida solo de las questones custitucionales.
D'acuordo cun ua pesquisa rializada pa l período de 1998-2000 i cumpilada pulas [[Naciones Ounidas]], la África de l Sul fui classeficada an segundo lugar an [[assassinato]] i an purmeiro an [[assalto]]s i [[stupro]]s ''per capita'' antre todos ls países pesquisados.<ref>{{cite web|url=http://www.nationmaster .com/red/country/sf/Crime&b_cite=1 |title=South African Crime statistics |publisher=NationMaster |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref> Cerca de 50 assassinatos son cometidos todos ls dies ne l paíç.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/magazine/8668615.stn |title=How dangerous is South Africa? |publisher=BBC News |date=17 de maio de 2010}}</ref> Até márcio de 2009, houbo {{formatnun:18148}} assassinatos ne l paíç, anquanto l [[Reino Ounido]] registrou 662 ne l mesmo período.<ref>{{cite news|url=http://www .ptelegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/southafrica/8222469/South-African-serial-killer-cumbited-of-13-murders.html |title=South African serial killer cumbited of 13 murders |publisher= ''The Daily Telegraph'' |date=23 de dezembre de 2010}}</ref> L'andústria de la sigurança pribada na África de l Sul ye la maior de l mundo,<ref>{{cite web|title=South Africa has world’s largest pribate security andustry; neds regulation - Mthethwa|url=http://www.defenceweb.co.za/andex.php?oution=cun_cuntent&task=biew&id=28306&Itemid=116|publisher=DefenceWeb|acessdate=3 de maio de 2013}}</ref> cun cerca de nuobe mil ampresas cadastradas i 400 mil siguranças particulares atibos registrados, mais de l que la polícia i l'eisército sul-africanos juntos.<ref>{{cite web|title=Bigger than the army: South Africa's pribate security forces|url=http://eidition.cnn .com/2013/02/08/business/south-africa-pribate-security|publisher=CNN .com|acessdate=3 de maio de 2013}}</ref>
=== Fuorças armadas ===
{{Artigo percipal|Fuorça Nacional de Defesa de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:USS Forrest Sherman (DDG-98) Chetah.jpg|thumb|squierda|Caça sul-africano [[Atlas Chetah]] rializa un treinamiento cul [[Cuntratorpedeiro|çtróier]] norte-amaricano [[USS Forrest Sherman]] na [[Cidade de l Cabo]], an 2007.]]
La [[Fuorça Nacional de Defesa de la África de l Sul]] (SANDF) fui criada an 1994,<ref name="custitution-1993-224">{{cite web|url=http://www.anfo.gob.za/documents/custitution/93cones.htn#SECTION224|title=Custitution of the Republic of South Africa At 200 of 1993 (Setion 224)|acessdate=2008-06-23|year=1993|publisher=South African Gobernment}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.issafrica.org/Pus/ASR/6No2/BanStade.html|title=Rationalisation in the SANDF: The Next Challenge|acessdate=2008-06-23|year=1997|outhor=Col L B ban Stade, Senior Staff Oufficer Rationalisation, SANDF|publisher=Anstitute fur Security Studies }}</ref> cumo ua fuorça boluntária cumpuosta pula antiga ''[[South African Defence Force]]'', las fuorças de ls grupos nacionalistas africanos (''[[Umkhonto we Sizwe]]'' i Eisército de Libertaçon de l Pobo Azanian), i las fuorças de defesa antigo [[Bantuston]].<ref name="custitution-1993-224"/> L SANDF ye subdebidido an quatro galhos, l [[Eisército de la África de l Sul|eisército]], la [[Fuorça Aérea de la África de l Sul|fuorça aérea]], la [[Marina de la África de l Sul|marina]] i l Serbício Médico Sul-Africano.<ref name="at-42-2002">{{cite web|url=http://www.anfo.gob.za/gazette/ats/2002/a42-02.pdf|title=Defence At 42 of 2002|acessdate=2008-06-23|outhor=|date=2003-02-12|publisher=South African Gobernment|page=18}}</ref> Ne ls radadeiros anhos, la SANDF se tornou ua grande fuorça de paç ne l [[África|cuntinente africano]],<ref name="dod-sep2005">{{cite web|url=http://www.dod.mil.za/media/media2005/sep/medie_statements5sep2005.htn|title=Address by the Menister of Defence at la medie breakfast at Defence Heiadquarters, Negroria|acessdate=2008-06-23|outhor=Mosiuoa Lekota|date=2005-09-05|publisher=Department of Defence}}</ref> i stubo ambolbido an ouparaçones ne l [[Lesoto]], na [[República Democrática de l Congo|República Democrática de l Cungo]],<ref name="dod-sep2005"/> ne l [[Burundi]],<ref name="dod-sep2005"/> antre outros. Ten tamien participado cumo parte de las fuorças de paç multinacional de la ONU.
La África de l Sul ye l único paíç africano que cunseguiu zambolber cun sucesso [[armas nucleares]]. I tornou-se l purmeiro paíç cun poder nuclear (seguido pula [[Ucránia]]), la çmontar i renunciar boluntariamente al sou porgrama ne l porcesso d'assinatura de l [[Tratado de Nun Proliferaçon de Armas Nucleares]] (TNP), an 1991.<ref name="fas-ocp27"/> L paíç zambolbiu un porgrama d'armas nucleares na década de 1970.<ref name="fas-ocp27">{{cite web|url=http://www.fas.org/nuke/guide/rsa/nuke/ocp27.htn|title=Out of (South) Africa: Negroria's Nuclear Weapones Sperience|acessdate=23 de júnio de 2008|outhor=Lieutenant Colonel Roy I. Horton III (BS, Eiletrical Anginering; MS, Strategic Antelligence)|year=1999|month=Otober|publisher=USAF Anstitute fur National Security Studies}}</ref> D'acuordo cul ex-persidente sul-africano [[F. W. de Klerk]], la decison de custruir ua "dissuason nuclear" fui tomada "yá an 1974 nun cuntesto dua amenaça spansionista sobiética".<ref name="South Africa comes clean">[http://books.gogle .com/books?id=qQwAAAAAMBAJ&printsec=fruntcober "South Africa comes clean"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Maio de 1993, pp. 3,4</ref> La África de l Sul puode tener rializado un teste nuclear subre l [[Ouceano Atlántico|Atlántico]] an 1979,<ref>{{cite web|url=http://www.gwu.edu/~nsarchib/NSAEBB/NSAEBB190/01.pdf|format=PDF|title=South Atlantic Nuclear Eibent (National Security Council, Memorandun)|acessdate=23 de júnio de 2008|outhor=Christine Dodson|date=22 d'outubre de 1979|publisher=George Washington University under Fredon of Anformation At Request}}</ref> anque Klerk afirmar que l paíç "nunca habie rializado un teste nuclear clandestino".<ref name="South Africa comes clean"/> Seis çpositibos nucleares fúrun cuncluídos antre 1980 i 1990, mas todos fúrun çtruídos antes de la África de l Sul assinar l TNP an 1991.<ref name="South Africa comes clean"/>
=== Relaçones anternacionales ===
{{aneixo|Missones diplomáticas de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:BRICS leaders 2012.jpg|thumb|dreita|[[Dilma Rousseff]] ([[Brasil]]), [[Vladimir Putin]] ([[Rússia]]), [[Manmohan Singh]] ([[Índia]]), [[Hu Jintao]] ([[República Popular de la China|China]]) i [[Jacob Zuma]] (África de l Sul) durante ancuontro de ls líderes de l [[BRICS]] an 2012.]]
Anquanto era la [[Ounion Sul-Africana]], l paíç fui l nembro fundador de la [[Ourganizaçon de las Naciones Ounidas|Organizaçon de las Naciones Ounidas]] (ONU). L'anton purmeiro-menistro sul-africano, [[Jan Smuts]], screbiu l preámbulo de la [[Carta de las Naciones Ounidas]].<ref name = "gilderslebe">{{cite journal |url=http://www.columbia.edu/cu/alumni/Magazine/Summer2001/Gilderslebe.html |title=Birgenia Gilderslebe: Oupening the Gates (Libing Legacies) |outhor=Rosalind Rosenberg |month = Summer | year =2001 |work=Columbia Magazine }}</ref><ref name="Schlesinger">{{cite book |outhor=Schlesinger, Stephen I. |title=At of Creation: The Founding of the United Nationes: La Story of Superpowers, Secret Agents, Wartime Allies and Enemies, and Their Quest fur la Peaceful World |publisher=Westbiew, Perseus Books Group |location=Cambridge, Massachusetts |year=2004 |pages=236–7 |isbn=0-8133-3275-3 |oclc= }}</ref> L paíç ye un de ls nembros fundadores de la [[Ounion Africana]] (UA), i ten la maior eiquenomie de todos ls nembros dessa ourganizaçon. La África de l Sul tamien ye un nembro fundador de la [[Nuoba Parcerie pa l Zambolbimiento de la África]] (NEPAD), de la UA. L paíç ten zampenhado un papel fundamental cumo mediador de cunflitos antre naciones africanas na radadeira década, cumo ne l [[Burundi]], na [[República Democrática de l Congo|República Democrática de l Cungo]], nas [[Quemores]] i ne l [[Zimbabué|Zimbabwe]]. Passado la fin de l regime de l ''[[apartheid]]'', la África de l Sul fui readmitida na [[Commonwealth|''Commonwealth'' británica]]. L paíç ye un nembro de l [[Grupo de ls 77]] i presidiu l'ourganizaçon an 2006. La África de l Sul tamien ye nembro de la [[Quemunidade pa l Zambolbimiento de la África Austral]] (SADC), de la [[Zona de Paç i Coperaçon de l Atlántico Sul]], de la [[Ounion Aduaneira de la África Austral]], de l [[Tratado de la Antártida]], de la [[Organizaçon Mundial de l Comércio]] (OMC), de l [[Fondo Monetário Anternacional]] (FMI), de l [[G20]] i de l [[G8+5]].
L persidente sul-africano [[Jacob Zuma]] i l'ex-persidente chinés, [[Hu Jintao]], atualizórun ls laços bilaterales antre ls dous países an 24 d'agosto de 2010, quando fui assinado l Acuordo de Pequin, qu'antecipou l'eilebaçon de la "parcerie stratégica" de la África de l Sul cula China para ua "parcerie estratégica global" an temas eiquenómicos i políticos, cumo l reforço de l'antercámbio antre ls respetibas partes gobernantes i legisladores.<ref>[http://capetown.china-cunsulate.org/ang/gdxw/t726883.htn China, South Africa upgrade relationes to "cumprehensibe strategic partnership"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Xinhua News Agency, 24 d'agosto de 2010</ref><ref>''"New era las South Africa joines BRICS"'', [http://www.southafrica.anfo/global/brics/brics-080411.htn SouthAfrica.anfo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 11 d'abril de 2011</ref> An abril de 2011, la África de l Sul antrou ouficialmente pa l grupo de países [[BRICS]] ([[Brasil]]-[[Rússia]]-[[Índia]]-[[China]]), eidantificado pul persidente Zuma cumo ls maiores parceiros comerciales de l paíç i tamien cumo ls maiores parceiros comerciales de la África cumo un to. Zuma afirmou que ls países nembros de l BRICS tamien eirien trabalhar de forma cordenada atrabeç de la ONU, de l Grupo de ls Binte (G20) i de l [[Fórun de Diálogo Índia-Brasil-África de l Sul]] (IBAS).<ref>''"SA brings 'unique attributes' to BRICS"'' [http://www.southafrica.anfo/global/brics/brics-140411.htn SouthAfrica.anfo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 14 d'abril de 2011</ref>
== Subdebisones ==
{{Artigo percipal|[[Porbíncias de la África de l Sul]]}}
La África de l Sul ancontra-se debedida an nuobe porbíncias zde [[1994]]. La tabela seguinte andica, para cada ua de las nuobe porbíncias, l sou código oufecial [[ISO 3166-2]]:ZA, l nome an [[Léngua pertuesa|pertués]], [[Léngua anglesa|anglés]] i [[Léngua africáner|africáner]], i la capital.
{| {{prettytable}}
! Código<br />ISO !! Pertués !! ''Anglés'' !! ''Africáner'' !! Capital
|-
| ZA-WC || [[Cabo Oucidental]] || ''Western Cape'' || ''Wes-Kaap'' || [[Cidade de l Cabo]]
|-
| ZA-EC || [[Cabo Ouriental]] || ''Eastern Cape'' || ''Oos-Kaap'' || [[Bisho]]
|-
| ZA-NC || [[Cabo Setentrional]] || ''Northern Cape'' || ''Nord-Kaap'' || [[Kimberley (Cabo Setentrional)|Kimberley]]
|-
| ZA-FS || [[Stado Libre]] || ''Fre State'' || ''Brystaat'' || [[Bloemfontein]]
|-
| ZA-GT || [[Gauteng]] || style="text-align:center" | - || style="text-align:center" | - || [[Joanesburgo]]
|-
| ZA-NL || [[Kwazulu-Natal]] || style="text-align:center" | - || style="text-align:center" | - || [[Pietermaritzburg]]
|-
| ZA-LP || [[Porbíncia de l Limpopo|Limpopo]] || style="text-align:center" | - || style="text-align:center" | - || [[Polokwane]]
|-
| ZA-MP || [[Mpumalanga]] || style="text-align:center" | - || style="text-align:center" | - || [[Nelspruit]]
|-
| ZA-NW || [[Noroiste (África de l Sul)|Noroiste]] || ''North-West'' || ''Nord-Wes'' || [[Mafikeng]]
|}
Las porbíncias ancontran-se debedidas an [[Munecípios metros de la África de l Sul|munecípios metros]] i [[Çtritos municipales de la África de l Sul|çtritos municipales]]; estes radadeiros ancontran-se subdebididos an [[Munecípios locales de la África de l Sul|munecípios locales]] i [[zonas de geston çtrital]]. La delimitaçon de ls munecípios ancontra-se anscrita na [[Custituiçon]], antoce cada altaraçon amplica ua [[emenda custitucional|emenda]]; la radadeira acunteciu an abril de [[2006]].
{{limpar}}
== Eiquenomie ==
{{Artigo percipal|Eiquenomie de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:Johannesburg Stock Schange.jpg|thumb|squierda|upright|La [[Bolsa de Balores de Joanesburgo]] ye la maior [[bolsa de balores]] de l [[África|cuntinente africano]].]]
Pula classeficaçon de la [[ONU]] la África de l Sul ye un paíç de renda média, cun ua ouferta abundante de recursos, cun bien zambolbidos setores financeiro, jurídico, de quemunicaçones, einergie i trasportes, ua [[bolsa de balores]] que stá antre las binte melhores de l mundo, i ua moderna anfra-strutura d'apoio a ua çtribuiçon eficiente de las mercadorias a grandes centros ourbanos an to la region. La África de l Sul acupa 32ª posiçon ne l mundo an tenermos de [[PIB]] ([[PPC]]), d'acuordo cun dados de 2009. La sue antegraçon na eiquenomie ye mui fuorte i custitui ua base eissencial pa l sou zambolbimiento.<ref>Guilherme de la Fonseca-Statter, ''La África de l Sul i l Sistema-Mundo: De la Guerra de ls Bóeres a la globalizaçon'', Lisboua: Centro de Studos Africanos & Gerpress, 2011, ISBN 978-989-96094-6-4</ref>
L zambolbimiento abançado de l paíç stá inda assi cuncentrado an torno de quatro árias: [[Cidade de l Cabo]], [[Port Eilizabeth]], [[Durban]] i [[Pretória]]/[[Johannesburg]]. Fura destes quatro centros eiquenómicos, l zambolbimiento ye lemitado i la [[pobreza]] inda ye prebalente, anque de ls sfuorços de l gobierno. Por cunseguinte, la grande maiorie de sul-africanos son pobres. Inda assi, ls percipales zonas marginales ténen spurmentado un crecimiento rápido ne ls radadeiros tiempos. Essas árias ancluen [[Mossel Bay]] para Plettenberg Bay; ária de [[Rustenburg]], ária de [[Nelspruit]], [[Bloemfontein]], Cape West Coast i l Litoral Norte de [[KwaZulu-Natal]]. L [[zamprego]] ye stremamente eilebado i la [[Zeigualdade eiquenómica|zeigualdade de renda]] ye aprossimadamente eigual a la de l [[Brasil]] - residindo ua de las rezones mais salientes ne l fato de buona parte de las ampresas amportantes séren capital-antensibas, nun trabalho antensibas. Durante l período de 1995-2003, l númaro d'ampregos formales diminuiu i l [[Eiquenomie anformal|amprego anformal]] oumentou, l zamprego global se agrabou.<ref name="sach3">{{cite web|url=http://eimf.org/sternal/pus/nft/2006/soafrica/ang/pasoafr/sach3.pdf|title=Post-Apartheid South Africa: the First Ten Years - Unemployment and the Labor Market|publisher=IMF}}</ref>
L rendimiento médio domiceliar sul-africano diminuiu cunsidrabelmente antre 1995 i 2000. Quanto a la zeigualdade racial, l ''Statistics South Africa'' anformou que, an 1995, l'agregado fameliar médio branco ganhou quatro bezes mais de l qu'ua família média negra. An 2000, la família média branca ganhou seis bezes mais de l que l'agregado fameliar médio negro.<ref>[http://0-www.sarpn.org.za.annopac.up.ac.za:80/documents/d0000164/page1.php SARPN - South Africa]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} at www.sarpn.org.za</ref> Las políticas de [[açon afirmatiba]] pa l'eigualdade racial ténen stimulado un oumiento na riqueza eiquenómica de ls [[negros]] i l nacimiento dua eimergente classe média negra.<ref>{{cite web|url=http://www.mg.co.za/articlePage.aspx?articleid=261345&area=/breaking_news/breaking_news__business/|title=Black middle class bosts car sales in South Africa: Carta eiletrónica & Guardian Online}}</ref><ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2006/jan/22/southafrica.features Race against eiquipa]. The Ouserber. January 22, 2006.</ref> Outros porblemas son la [[criminalidade]], la [[corrupçon]] i la [[eipidemia]] de [[HIB]]/[[SIDA]]. La África de l Sul sofre cun carga relatibamente pesada regulaçon global, cumparada als [[países zambolbidos]]. La propiadade i l'anterferéncia statal ampone barreiras a l'antrada an muitas árias.<ref name="assessment2008">{{cite web|url=http://www.oecd.org/document/11/0,3343,en_2649_33733_40977483_1_1_1_1,00.html|title=Eiquenomic Assessment of South Africa 2008|publisher=OECD}}</ref> Regulamentaçones trabalhistas restritibas ténen cuntribuído pa l mal-star de l zampregado.<ref name="sach3"/>
[[Fexeiro:Johannesburg CBD.jpg|thumb|dreita|[[Joanesburgo]], la [[cidade]] mais rica de l paíç, porduç 33% de l [[perduto anterno bruto]] (PIB) de la África de l Sul i 10% de l PIB de l [[África|cuntinente africano]].]]
L gobierno de 1994 heirdou ua eiquenomie minada por longos anhos de cunflito anterno i por sançones sternas. L gobierno abstebe-se de recorrer al populismo eiquenómico. La [[anflaçon]] fui derrubada, las finanças públicas stában stabelizados i alguns capitales strangeiros fúrun atraídos.<ref name="assessment2008-2">{{cite web|url=http://www.oecd.org/document/63/0,3343,en_2649_34577_40981951_1_1_1_1,00.html|title=Eiquenomic Assessment of South Africa 2008: Achiebing Acelerated and Shared Growth fur South Africa|publisher=OECD}}</ref> Inda assi, l crecimiento fui inda baixo.<ref name="assessment2008-2"/> Ne l'ampeço de 2000, l'anton Persidente [[Thabo Mbeki]] prometiu promober l crecimiento eiquenómico i l'ambestimiento strangeiro atrabeç de l relaxamiento de leis trabalhistas restritibas, acelerando l ritmo de [[pribatizaçon]] i l corte de gastos gobernamentales znecessairos. Sues políticas anfrentan fuorte ouposiçon de ls [[sindicato]]s. De 2004 an delantre l crecimiento eiquenómico oumentou seneficatibamente, assi cumo la formaçon d'amprego i oumiento de capital.<ref name="assessment2008-2"/>
África de l Sul ye l maior perdutor i cunsumidor d'einergie ne l [[cuntinente africano]]. La África de l Sul ye un çtino turístico popular, i ua cantidade sustancial de receita ben de l [[turismo]].<ref>{{cite web|url=http://www.ambestec .com/NR/rdonlyres/13AEE8DD-1266-420D-B7BE-DCF92C12967F/4035/TourismUpdateOtober2005.pdf|title=SA Eiquenomic Research - Tourisn Update|acessdate=2008-06-23|year=2005|month=Otober|publisher=[http://www.ambestec .com/ Ambestec]|format=PDF}}</ref> Antre las percipales atraçones son la cultura bariada i pitoresca, la reserbas de caça i ls [[binos]] locales.
La [[Rand|Rand Sul-Africano]] (ZAR), ye la moeda eimergente mais atibamente negociada ne l mundo. El se juntou a un clube d'elite de las moedas, l ''Cuntinous linked settlement'' (CLS), adonde trasaçones de [[cámbio]] son liquidadas eimediatamente, diminuindo ls riscos de trasaçones atrabeç de [[fusos horairos]]. L rand era la moeda cun melhor zampenho contra l [[dólar de ls Stados Ounidos]] (USD) antre 2002 i 2005, segundo la ''[[Blomberg]] Moeda Scorecard''.
[[Fexeiro:Graaff Fruit-Ceres packing.jpg|thumb|dreita|Ampregados ampacotando [[pera]]s para sportaçon nua fábrica ne l Bal de Ceres, ne l [[Cabo Oucidental]].]]
La bolatelidade de l rand ten afetado l'atebidade eiquenómica, la queda acentuada an 2001 i l'atingimiento dun mínimo stórico de 13,85 rands al dólar, probocou miedos d'anflaçon i fizo cun que l Banco Central a oumentar las [[taxas de juros]]. L rand zde anton ten se recuperado, negociado a 7,77 ZAR al dólar an de febreiro de 2010. Inda assi, cumo ls sportadores stan sob presson cunsidrable a partir dua fuorte moeda nacional, muitos peden l'anterbençon de l gobierno para ajudar a amerosar l rand.
[[Refugiados]] de países pobres bezinos ancluen muitos eimigrantes probenientes de la [[República Democrática de l Congo|República Democrática de l Cungo]], [[Moçambique]], [[Zimbabué|Zimbabwe]], [[Malaui|Malawi]] i outros, que repersentan ua grande parcela de l [[Eiquenomie anformal|setor anformal]]. Cun eilebados nibles de [[zamprego]] antre ls pobres sul-africanos, la [[Xenofobie|xenofobia]] ye prebalente i muitas pessonas nacidas na África de l Sul se senten ressentidos culs eimigrantes que son bistos cumo pessonas que priban la populaçon natiba de postos de trabalho, un sentimiento que ten tenido credibelidade pul fato de que muitos ampregadores Sul Africano ténen ampregado ls migrantes d'outros países para salairos mais baixos de l que ls cidadanos sul-africanos, specialmente na [[custruçon cebil]], [[turismo]], [[agricultura]] i [[andústria]]s de serbícios domésticos. Ls [[eimigraçon clandestina|eimigrantes eilegales]] son tamien fuortemente ambolbidos ne l comércio anformal.<ref>{{cite web|url=http://0-www.iss.co.za.annopac.up.ac.za:80/pus/ASR/5No4/StrategigPerspetibes.html|title=African Security Rebiew Bol 5 Ne l 4, 1996: Strategic Perspetibes on Eillegal Eimmigration anto South Africa}}</ref> Inda assi, muitos eimigrantes na África de l Sul cuntinan a bibir an cundiçones precárias i la política d'eimigraçon de l sul-africana tornou-se cada beç mais restritibas zde 1994.<ref>{{cite web|url=http://www.quensu.ca/samp/sampresources/samppublicationes/policyseries/policy20.htn|title=Quenes College: The Brain Gain: Skilled Migrants and Eimmigration Policy in Post-Apartheid South Africa}}</ref>
Ls percipales parceiros comerciales anternacionales de la África de l Sul, para alhá d'outros países africanos, ancluen la [[Almanha]], ls [[Stados Ounidos]], la [[República Popular de la China|China]], l [[Japon]], l [[Reino Ounido]] i la [[Spanha]].<ref name=fatbook>{{cite web|url=https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/geos/sf.html|title=South Africa|work=The World Fatbook|publisher=CIA}}</ref> Las percipales sportaçones de l paíç ancluen l [[milho]], [[diamante]]s, [[Lhista de fruitas|fruitas]], [[ouro]], [[açúcar]], [[metales]], [[Mineral|minerales]], i [[lana]]. [[Máquina]]s i [[eiquipamiento]]s de [[trasporte]] custituen mais dun terço de l balor de las [[amportaçones]] de l paíç. Outras amportaçones ancluen perdutos [[químicos]], perdutos [[manufatura]]de ls i [[petrólio]].
Recentemente la África de l Sul fui ancluída ne l grupo de países eimergentes cun eiquenomies promissoras, ls [[BRICS]].<ref>http://oglobo.globo {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220306183430/http://oglobo.globo/ |date=2022-03-06 }} .com/eiquenomie/mirian/posts/2011/04/14/africa-de l-sul-reforca-bric-que-bira-brics-374799.asp</ref>
[[Fexeiro:FranschhoekWC-pass.jpg|thumb|800px|centro|[[Binhedo]] an [[Franschhoek]], ne l [[Cabo Oucidental]].]]
== Anfraestrutura ==
=== Ciéncia i tecnologie ===
[[Fexeiro:Mark Shuttleworth NASA.jpg|thumb|squierda|[[Mark Shuttleworth]] ne l spácio.]]
Bários zambolbimientos científicos i tecnológicos amportantes ouriginórun-se na África de l Sul. L purmeiro trasplante de coraçon houmano fui rializado pul cerjano cardíaco [[Christiaan Barnard]] ne l Spital Grote Schuur an dezembre de 1967; [[Max Theiler]] zambolbiu ua [[bacina]] contra la [[febre amarielha]]; [[Allan McLeod Cormack]] pioneira de la [[tomografie cumputadorizada]] por [[centeilhas-x]] i [[Aaron Klug]] que zambolbiu técnicas cristalográficas de microscopia eiletrónica. Cun sceçon de Barnard, todos ls abanços citados fúrun reconhecidos cun [[Prémio Nobel|Prémios Nobel]]. [[Sydney Brenner]] ganhou mais recentemente, an 2002, por sou trabalho pioneiro an biologie molecular.<ref>{{citar web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2002/brenner-outobio.html |títalo=Sydney Brenner |eiditor=[[Prémio Nobel]] |acessodata=12 de maio de 2013}}</ref>
[[Mark Shuttleworth]] fondou ua de las purmeiras ampresas de sigurança na anterneta, la Thawte, que fui mais tarde cumprada pula líder mundial [[BeriSign]]. Anque de ls sfuorços de l gobierno para ancentibar l [[amprendedorismo]] an [[biotecnologie]], outros campos de [[alta tecnologie]] i [[Tecnologie de l'anformaçon|TI]], nun hai outras ampresas inobadoras notables fundadas na África de l Sul. Ye un oubjetibo spresso de l gobierno la trasiçon de l'eiquenomie sul-africana para torná-la mais dependente de l'alta tecnologie, cun base na custataçon de que la África de l Sul nun puode cumpetir culas eiquenomies de l [[Stremo Ouriente]] na manufatura, nin puode usufruir de sue riqueza mineral perpetuamente.
La África de l Sul cultibou ua quemunidade astronómica an spanson. L paíç abriga l [[Grande Telescópio Sul-Africano]], l maior telescópio ótico ne l [[heimisfério sul]]. La África de l Sul stá custruindo atualmente la Telescópio de Array Karo cumo parte de l porjeto de 1,5 bilhon d'ouros [[Square Kilometre Array]].<ref>{{cite web|url=http://www.skatelescope.org/news/2nd-april-news/|title=SKA announces Founding Board and selets Jodrell Bank Ouserbatory to host Porjet Ouffice|publisher=SKA 2011|date=2 d'abril de 2011|acessdate=14 d'abril de 2011}}</ref> An 25 de maio de 2012, fui anunciado que las sedes de l Telescópio Square Kilometer Array seran debedidas antre locales na África de l Sul i na [[Oustrália]]/[[Nuoba Zelándia]].<ref name=outogenerated1>{{cite news | url=http://www.bbc.co.uk/news/science-ambironment-18194984 | title=Africa and Australasia to share Square Kilometre Array | publisher=BBC | date=25 de maio de 2012}}</ref>
=== Eiducaçon ===
{{artigo percipal|Eiducaçon na África de l Sul}}
{{aneixo|Lista d'ounibersidades na África de l Sul}}
La [[Eiducaçon]] na África de l Sul ye la segunda melhor de l [[cuntinente africano]], perdendo solo para [[Cabo Berde]]. Na época de l ''[[apartheid]]'', ls studantes de todos ls grupos étnicos de la África de l Sul iban cun frequéncia la scuolas própias para cada etnie. Fura esso, ls menores caucasianos de 18 anhos que falában [[Léngua anglesa|anglés]] i [[Léngua africánder|africánder]], anque séren oubrigados a studar las dues lénguas, iban cun frequéncia l'anstituiçones d'ansino adequadas la cada etnia. Cunsidrando cada menor de 18 anhos, l gobierno pagaba mui mais caro cula [[eiducaçon]] de ls caucasianos de l que la de ls nun caucasianos.<ref group=libro name="Anciclopedie Delta Ounibersal 142-155">''ENCICLOPÉDIA Delta Ounibersal''. Riu de Janeiro: Delta, c1982. bol. 1, p. 142-155.</ref>
[[Fexeiro:UCT Upper Campus landscape biew.jpg|thumb|[[Ounibersidade de la Cidade de l Cabo]].]]
Antre ls siete i ls 16 anhos, l'ansino era oubrigatório pa ls menores [[caucasianos]] de 18 anhos. Cerca de 90% deilhes iban diariamente la [[Scuola pública|scuolas de la rede pública d'ansino]]. L resto iba para [[Scuola particular|scuolas de la rede particular]] cuntroladas pul Stado. Mais de 55% treminában l [[ansino médio]].<ref group=libro name="Anciclopedie Delta Ounibersal 142-155" />
Ls menores [[mestiços]] ó [[asiáticos]] de 18 anhos éran oubrigados la se dirigiren a la scuola, antre ls siete als 14 anhos, zde qu'habitassen árias que çpusessen desta facelidade. An dibersas dessas regiones nun eisistian scuolas i [[Sala d'aula|salas d'aula]] pa ls mestiços i ls asiáticos. Aprossimadamente 99% desses menores de 18 anhos iba para [[eiducandairo]]s relegiosos cuntrolados pul Stado. Mais de 10% de ls menores mestiços de 18 anhos i 25% de ls [[andianos]] alcançában l'ansino médio. Até 1981 la legislaçon nun oubrigaba que ls menores africanos de 18 anhos fússen cun frequéncia l'anstituiçones d'ansino. Zde anton, ls cunselhos locales podien requerer que l gobierno nacional solicitasse l cumparecimiento de ls menores de sue ária, de 6 a 15 anhos, para [[Scuola|anstituiçones d'ansino]], 20% de ls menores africanos iban l'anstituiçones d'ansino.<ref group=libro name="Anciclopedie Delta Ounibersal 142-155" />
Las percipales [[ounibersidade]]s de la África de l Sul son: la [[Ounibersidade de l Cabo Oucidental]] ([[Cidade de l Cabo]]), la [[Ounibersidade de la Cidade de l Cabo]] (Cidade de l Cabo), la [[Ounibersidade de l Stado Libre]] ([[Bloemfontein]]), la [[Ounibersidade de Fort Hare]] ([[Alice (África de l Sul)|Alice]]), la [[Ounibersidade de l KwaZulu-Natal]] ([[Durban]], [[Pietermaritzburg]], [[Pinetown]], [[Westbille (África de l Sul)|Westbille]]), la [[Ounibersidade de l Limpopo]] ([[Polokwane]], [[Ga-Rankuwa]]), la [[Ounibersidade de l Noroiste]] ([[Mafikeng]], [[Mankwe]], [[Potchefstron]], [[Banderbijlpark]]), la [[Ounibersidade de Pretória]] ([[Pretória]]), la [[Ounibersidade Rhodes]] ([[Grahamstown]]), la [[Ounibersidade de Stellenbosch]] ([[Stellenbosch]]) i la [[Ounibersidade de l Witwatersrand]] ([[Joanesburgo]]).
=== Salude ===
{{Artigo percipal|[[Salude na África de l Sul]]}}
[[Fexeiro:Life spetancy in some Southern African countries 1958 to 2003.png|thumb|squierda|L'ampato de la [[SIDA]] ten causado ua queda na [[spetatiba de bida]] de l paíç.]]
La spanson de la [[Síndrome de l'eimunodeficiéncia adquirida|SIDA]] (síndrome de l'eimunodeficiéncia adquirida, [[SIDA]] ne l Brasil) ye un porblema alarmante ne l paíç, chegando a atingir 31% de las mulhieres prenhas an 2005 i ua taxa d'anfeçon ne ls adultos stimada an 20%.<ref>{{cite web |url=http://www.abert.org/aidssouthafrica.htn |title=HIB & Aids in South Africa |publisher=Abert |acessdate=2006-10-08}}</ref> La ligaçon antre HIB, un bírus trasmitido percipalmente por cuntato sexual, i SIDA fui negado hai mui tiempo pul persidente [[Thabo Mbeki]] i pul menistro de la salude [[Manto Tshabalala-Msimang]], qu'ansiste que las muitas muortes ne l paíç son causadas por mala nutriçon, i muita pobreza, i nun pul HIB.<ref>{{cite web |url=http://www.afrol .com/articles/21094 |title="Sack SA Heialth Menister" – world's SIDA sperts |publisher=afrol News |acessdate=2006-10-08}}</ref> An 2007, an repuosta la pressones anternacionales, l gobierno fizo sfuorços para cumbater la SIDA.<ref name="0-www.anfo.gob.za.annopac.up.ac.za">{{cite web|url=http://0-www.anfo.gob.za.annopac.up.ac.za:80/otherdocs/2007/aidsplan2007/situation_analysis.pdf|title=anfo.gob.za|format=PDF}}</ref> An setembre de 2008 Thabo Moeki fui spulso pul [[Cungresso Nacional Africano]] i [[Kgalema Motlanthe]] fui apuntado pa l ínterin. Ua de las purmeiras açones de Motlanthe fui sustituir Tshabalala-Msimang pul atual menistro de la salude, [[Barbara Hogan]].
La SIDA afeta percipalmente aqueilhes que son sexualmente atibos i ye mui mais persente na populaçon negra. La maiorie de las muortes son de pessonas eiquenomicamente atibas, resultando an muitas famílias perdendo sue percipal fuonte de renda. Esso ten resultado an muitos ''Uorfones pula SIDA'' qu'an muitos causos dependen de l stado para suporte financeiro i médico.<ref name="abertaids">{{cite web |url=http://www.abert.org/aidsorphans.htn |title=SIDA orphanes |publisher=Abert |acessdate=2006-10-08}}</ref> Ye stimado qu'hai 1,2 milhones de Uorfones na África de l Sul.<ref name="abertaids"/> Muitas pessonas mais bielhas tamien perden l'apoio de ls nembros mais moços de la família. Cerca de 5 milhones de pessonas stan anfetadas pula malina.<ref name="0-www.anfo.gob.za.annopac.up.ac.za"/>
La África de l Sul, mesmo cun muitos porblemas ambolbendo la salude pública, abriga l maior spital de l mundo, l [[Spital Chris Hani Baragwanath]], cun 173 heitares de ária, {{fmtn|3200}} camas i {{fmtn|6760}} funcionairos. Esse spital queda na ária de [[Soweto]], [[Joanesburgo]].
=== Einergie i trasportes ===
[[Fexeiro:Gautrain..., L R Tambo Antl Airport South Africa.jpg|thumb|dreita|[[Gautrain]], ua linha de camboio que liga [[Joanesburgo]] a la [[Pretória]] i al [[Aeroporto Anternacional Ouliber Tambo]].]]
Passado tentatibas frustradas por parte de l gobierno de stimular la custruçon pula eniciatiba pribada de la capacidade de geraçon d'einergie de l paíç, l'ampresa statal fornecedora d'einergie Skon ampeçou a tener deficiéncia de capacidade na geraçon d'einergie eilétrica i anfraestrutura de çtribuiçon an 2007. Essa falta lebou a l'ancapacidade d'atender a las demandas de l'andústria i de ls cunsumidores an to l paíç, resultando an [[Blecaute|apagones]]. Einicialmente la falta de capacidade fui probocada por ua falha na [[Central Nuclear Koeberg]], mas ua falta generalizada de capacidade de porduzir einergie debido al oumiento de la demanda tornou-se eibidente zde anton. La fornecedora ten sido amplamente criticada por nun planeijar adequadamente i custruir la capacidade de geraçon eilétrica de forma suficiente,<ref>[http://www.nytimes .com/2008/01/31/world/africa/31safrica.html "Power Failures Outrage South Africa"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130711135055/http://nytimes/ |date=2013-07-11 }} article by [[Barry Bearak]] and [[Celia W. Dugger]] in [[The New York Eiquipas]] 31 de janeiro de 2008</ref> ambora l gobierno tenga admitido que ye culpado por se recusar a aprobar l financiamiento para ambestimiento an anfraestrutura.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7199814.stn|title=S Africa cuts power to neighbours|publisher=BBC News |date=21 de janeiro de 2008|acessdate=20 d'abril de 2008}}</ref>
[[Fexeiro:South Africa-Mpumalanga-Middelburg-Arnot Power Station (cropped).jpg|thumb|squierda|[[Central núclear termoelétrica]] an Middelburg, [[Mpumalanga]].]]
La crise fui resolbida depuis d'alguns meses, mas la borda antre la demanda nacional i la capacidade çponible inda ye baixa (specialmente an horairos de pico), i staçones d'einergie stan sob presson, de modo qu'ua outra fase d'apagones ye probable se algua parte de l sistema de fornecimiento fur anterrompida por qualquiera motibo.<ref>{{cite news|url=http://www.news24 .com/News24/South_Africa/Power_Cresis/0,,2-7-2335_2270747,00.html|archibeurl=http://web.archibe.org/web/20080619083035/http://www.news24 .com/News24/South_Africa/Power_Cresis/0,,2-7-2335_2270747,00.html|archibedate=19 June 2008|title=Skon reopens 3 power stationes|publisher=[[News24]]|date=14 de febreiro de 2008|acessdate=14 de maio de 2009}}</ref>
L gobierno i la Skon stan planeijando nuobas centrales núclear, por un custo pa l cunsumidor sul-africano. La cuncessionária d'einergie planeija tener 20 mil [[megawatt]]s de [[einergie nuclear]] an sue matriç até 2025.<ref>{{cite news|url=http://www.fin24 .com/articles/default/çplay_article.aspx?Nab=nes&ArticleID=1518-24_2395323|title=Skon mulls new power stationes|publisher=[[Fin24]]|date=18 de setembre de 2008|acessdate=14 de maio de 2009}}</ref>
Ne l setor de ls trasportes, l paíç cunta cun ua rede de {{formatnun:20192}} Km de caminos de fierro i {{formatnun:362099}} Km de rodobias, de ls quales {{formatnun:73506}} Km stan pabimentados i 239 Km son classeficados cumo [[outoestrada]]s. L paíç cunta cun 567 aeroportos (a 11ª maior rede aerobiária de l mundo an 2012) i sous maiores [[Porto (trasporte)|portos marítimos]] stan localizados nas cidades de [[Cidade de l Cabo]], [[Durban]], [[Port Eilizabeth]], [[Richards Bay]], [[Baía de Saldanha]].<ref name="CIA Trasportes">{{citar web |url=https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/geos/sf.html |títalo=South Africa |eiditor=[[CIA]] |obra=[[CIA World Fatbook]] |acessodata=12 de maio de 2013}}</ref>
{{limpar}}
== Cultura ==
{{Artigo percipal|Cultura de la África de l Sul}}
Nun eisiste ua única [[cultura]] sul-africana, debido a la dibersidade étnica de l paíç, i cada grupo racial ten la sue própia eidantidade cultural. Esto puode ser apreciado nas defrenças na [[alimentaçon]], na [[música]] i na [[beilça]] antre ls bários grupos. Hai, inda assi, alguns traços unificadores.
=== Guapas artes ===
[[Fexeiro:San Painting, Ukalamba Drakensberge 1.JPG|thumb|Un [[eilande]] retratado nua [[pintura rupestre]] ancontrada an [[Drakensberg]].]]
L'arte sul-africana anclui ls mais antigos oubjetos d'artísticos de l mundo, que fúrun çcubiertos nua caberna de l paíç i fúrun datados an 75 mil anhos d'eidade. Las tribos çpersas de pobos [[khoisan]] que se çlocórun pa la África de l Sul an torno de 10.000 a.C. tenien sue própia spresson artística, bista hoije nua anfenidade de [[pinturas rupestres]]. Eilhes fúrun sustituídos puls pobos [[bantu]]/[[nguni]] cun sues própias formas d'arte. Nuobas formas artísticas eiboluíran nas bilas i cidades: l'arte dinámica, qu'usa de tiras de plástico a aros de bicicleta. L'arte popular houlandesa cun anfluéncias de ls [[africánder]]s ''trekboers'' i ls artistas brancos ourbanos seguiran mudando las tradiçones ouropeias a partir de 1850 i tamien cuntribuíran para essa mistura eclética, que cuntina a eiboluir inda hoije.<ref>{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/world/2004/apr/16/artsandhumanities.arts |title=World's Oldest Jewellery Found in Cabe |publisher=Buzzle .com |acessdate=16 d'abril de 2011}}</ref>
=== Literatura ===
[[Fexeiro:Nadine Gordimer 01.JPG|thumb|squierda|upright|[[Nadine Gordimer]], scritora sul-africana ganhadora de l [[Prémio Nobel de Literatura]] de 1991.]]
La literatura sul-africana surge a partir dua stória social i política única. Un de ls purmeiros romances bien coincidos scritos por un outor negro an ua léngua africano fui ''Mhudi'', de Tierramon Tshekisho Plaatje, scrito an 1930.<ref>[http://web.africa.ufl.edu/asq/b2/b2i1a8.htn Sol Plaatje<!-- bot-generated title -->]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} at web.africa.ufl.edu</ref> Durante ls anhos 1950, la rebista ''Drun'' tornou-se un bibeiro de sátiras políticas, fiçon i ansaios, dando boç a la cultura negra ourbana.<ref name="swod">{{cite news|url=http://login.bnuemedie .com/hr/login/login_suscribe.jsp?id=qbdZ7L8TMtzmQHzJBuT%2F8TcBaaTL76%2B0%2FjJ0KihrMyoYRyRXbbyQE8m0DDTx7NBQbzdAaqzpefUw%0A83Z2mOn%2FrgXtoE3FGBhhIsQCcRr9XP04dzb0bbEcMB7uE7d9ClsT%2FbCj9r%2BurRTqnKBdGaYyIcBB%0Acb1XiiEfXxHfnbF9L1Ea6XuF20BK8wmtjjpnWUC9nmoKJSFQyY5AdnUwYOBHdzXlHjZzFhWq9nf%0AwbcPBiTJu725hgc18RCoQ3x2C9oa%2Fq179cB8ufiqS8xeH8fWfA%3D%3D|title=Drun Rebiew|last=Wod|first=Sura|date=2005-11-04|work=[[The Hollywod Reporter]]|publisher=Nielsen Business Medie, Anc. |acessdate=13 de maio de 2013}}</ref>
Antre ls outores sul-africanos [[brancos]] mais notables stan [[Alan Paton]], que publicou l romance ''Cry, the Belobed Country'' an 1948. [[Nadine Gordimer]] se tornou la purmeira sul-africana a ser agraciada cul [[Prémio Nobel de Literatura]] an 1991. Sou romance mais famoso, ''[[July's People]]'', fui lançado an 1981. [[J. M. Coetze]] ganhou l Prémio Nobel de Literatura an 2003. Na época de l'atribuiçon de l prémio, la [[Academie Sueca]] afirmou que Coetze "an einúmaros çfarces retrata l'ambolbimiento surprendente de l stranho".<ref name="Swedish Academy">{{cite news|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2003/press.html|title=The Nobel Prize in Literature: John Maxwell Coetze|date=2 d'outubre de 2003|publisher=Swedish Academy|acessdate=2 d'agosto de 2009}}</ref>
Las peças de [[Athol Fugard]] regularmente streórun ne ls cinemas ''[[fringe]]'' de la África de l Sul, [[Londres]] (The Royal Court Theatre) i [[Nuoba Iorque|Nuoba York]]. L'obra ''The Story of an African Farn'' (1883), de [[Oulibe Schreiner]], fui ua rebelaçon na literatura bitoriana: ye anunciado por muitos cumo l'antroduçon de [[femenismo]] na forma de romance.
=== Culinária ===
[[Fexeiro:CuesineSouthAfrica.jpg|thumb|Cozina tradecional sul-africana.]]
La cultura sul-africana ye dibersa; alimientos de muitas culturas son apreciados por todos i specialmente comercializados pa ls turistas que zeian probar la grande bariadade de la culinária de l paíç. La culinária sul-africana ye fuortemente baseada na [[chicha]] grelhada anquanto un eibento social tipicamente sul-africano coincido cumo un ''[[braai]]'' (ó churrasco). L paíç tamien se tornou un grande perdutor de [[bino]]s, sendo qu'alguns de ls sous melhores [[binhedo]]s ancontran-se an bales an torno de [[Stellenbosch]], [[Franschhoek]], Paarl i Barrydale, ne l [[Cabo Oucidental]].<ref>{{cite web|url=http://www .pthewinedotor .com/regionalguides/southafrica.shtml |title=South African Wine Guide: Stellenbosch, Custantie, Walker Bay and more |publisher=Thewinedotor .com |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref>
=== Música ===
Eesiste ua grande dibersidade na [[música de la África de l Sul]]. Muitos musiqueiros negros que cantában an africáner ó anglés durante l [[apartheid]] passórun a cantar an lénguas africanas tradecionales, i zambolbírun un stilo único chamado [[kwaito]]. Dina de nota ye [[Brenda Fassie]], qu'alcançou fama grácias a la sue cançon "Wekend Special", cantada an anglés. Musiqueiros tradecionales famosos son ls [[Ladysmith Black Mambazo]], i l [[Quarteto de Cuordas de l Soweto]] eisecuta música clássica cun sabor africano. Ls cantores sul-africanos brancos i mestiços tenden a eibitar temas musicales tradecionales africanos, preferindo stilos mais ouropeus. Eesiste un bun mercado para música [[Léngua africáner|africáner]], que cobre todos ls géneros de la música oucidental.
=== Sportes ===
[[Fexeiro:Socer-City-Stadiun-at-capacity.jpg|thumb|squierda|Jogo de futebol antre la África de l Sul i la Colómbia ne l stádio [[Socer City]], an [[Joanesburgo]], durante la [[Copa de l Mundo FIFA de 2010]].]]
Ls [[sportes]] mais populares de la África de l Sul son l [[futebol]], l [[rugby]] i l [[críquete]]. Outros sportes cun prática seneficatiba son [[nataçon]], [[atletismo]], [[Golf|golfe]], [[boxe]], [[ténis]] i [[netball]]. Anque de l futebol ser mais popular antre ls moços, outros sportes cumo l [[Basquetebol|basquete]], l [[surf]] i l [[skate]] stan cada beç mais populares.<ref>{{cite web|url=http://www.southafrica.anfo/about/sport/sportsa.htn|title=Sport in South Africa|publisher=SouthAfrica.anfo|acessdate=28 de júnio de 2010}}</ref>
Antre ls jogadores de futebol sul-africanos que jogórun an grandes clubes strangeiros stan [[Steben Pienaar]], [[Lucas Radebe]], Philemon Masinga, [[Benni McCarthy]], [[Aaron Mokoena]] i [[Delron Buckley]]. La África de l Sul sediou la [[Copa de l Mundo FIFA de 2010]] i l persidente de la Fifa, [[Sepp Blatter]], premiou l paíç cun ua nota 9 (dua scala d'até 10) por sediar l'eibento sportibo cun éxito.<ref>{{cite web|last=Coper|first=Billy|title=South Africa gets 9/10 fur World Cup|url=http://www.mg.co.za/article/2010-07-12-sa-gest-910-fur-world-cup|publisher=[[Carta eiletrónica & Guardian]]|date=12 de júlio de 2010|acessdate=9 de setembre de 2010}}</ref>
Antre las personalidades de boxe sul-africanas mais famosas stan Jacob Matlala, Buyani Bungu, Welcome Ncita, Dingaan Thobela, Gerrie Coetze i Brian Mitchell. L surfista de Durba, Jordy Smith, ganhou l torneio Billabong J-Bay de 2010, tornando-se l surfista mº 1 de l mundo. La África de l Sul ye la casa de [[Jody Scheckter]], un campeon de la [[Fórmula Un]] d'outomobelismo an 1979. Famosos jogadores sul-africanos de críquete ancluen Heirschelle Gibbs, Graeme Smith, Jacques Kallis, J. P. Duminy.<ref name="smh">{{cite web|url=http://www.smh .com.au/news/sport/cricket/bpeter-roebuckb/2008/12/21/1229794247265.html|title=Stely youths score greatest win|outhor=[[Peter Roebuck]]|publisher=smh .com.au|work=[[The Sydney Morning Heirald]]|date=21 de dezembre de 2008|acessdate=13 de maio de 2013}}</ref>
[[Fexeiro:Springbook parade.jpg|thumb|dreita|Ls ''[[Springbooks]]'' nua parada de carreira, passado la bitória na [[Copa de l Mundo de Rugby de 2007]].]]
La África de l Sul tamien porduziu einúmaros jogadores de rugby de classe mundial, ancluindo François Pienaar, Jost ban dar Westhuizen, Danie Craben, Frik du Preç, Naas Botha i Bryan Habana. L paíç sediou i benceu la [[Copa de l Mundo de Rugby de 1995]]<ref name="famousfinal">{{cite web | title=Rugby World Cup story |publisher=BBC | url=http://news.bbc.co.uk/cbbcnews/hi/find_out/guides/sport/rugby_world_cup_story/newsid_3171000/3171522.stn|acessdate=7 d'outubre de 2006 | date=7 d'outubre de 2003}}</ref> i benceu la [[Copa de l Mundo de Rugby de 2007]], na [[Fráncia]]. Passado sediar la Copa de l Mundo de Rugby de 1995, l paíç fui l'anfitrion i l bencedor de l [[Campeonato Africano de las Naciones de 1996]]. La África de l Sul tamien recebiu la [[Copa de l Mundo de Críquete de 2003]].<ref>{{citar web |url=http://news.bbc.co.uk/sport3/cwc2003/default.stn |títalo=Copa de l Mundo de Críquete de 2003 |eiditor=[[BBC]] |acessodata=13 de maio de 2013}}</ref>
An 2004, l'eiquipe de nataçon de [[Roland Schoeman]], Lyndon Fernes, Darian Townsend i [[Ryk Nethling]] cunquistou la medalha d'ouro ne ls [[Jogos Oulímpicos de Atenas]], quebrando a la par l recorde mundial ne l rebezamiento 4x100n libre. [[Penelope Heiynes]] ganhou l'ouro oulímpico ne ls [[Jogos Oulímpicos de 1996]], an [[Atlanta]]. An 2012, [[Oscar Pistorius]] se tornou l purmeiro home duplamente amputado a cumpetir ne ls [[Jogos Oulímpicos de 2012]], an [[Londres]]. Ne l golfe, [[Gary Player]] ye giralmente cunsidrado cumo un de ls maiores golfistas de todos ls tiempos, tenendo cunquistado l Carer Grand Slan, un de ls cinco jogadores que yá alcançórun tal feito. Outros jogadores sul-africanos que ganhórun grandes torneios son Bobby Locke, Ernie Eils, Retief Gosen, [[Trebor Eimmelman]], Louis Oosthuizen i [[Charl Schwartzel]].<ref>{{citar web|url=http://www.pgatour .com/players/player.26331.html|títalo=Charl Schwartzel Profile|acessodata=22 d'abril de 2013|outor=PGA Tour|lengua=angles}}</ref>
<center>
{| <align="center"> {{tablabonita}}
|+ '''<big>Feriados</big>'''
|- style="background:#efefef;"
! Die
! Nome an pertués
! Nome local
! Notas
|-
| [[1 de Janeiro]]
| [[Anho Nuobo|Die de Anho Nuobo]]
| New Year’s Day
|
|-
| [[21 de Márcio]]
| [[Die de ls Dreitos Houmanos]]
| Houman Rights Day
|
|-
| ''Fiesta moble''
| [[Sesta-Feira Santa]]
| God Friday
|
|-
| ''Fiesta moble''
| [[Segunda-feira de Páscoa]]
| Easter Monday
|
|-
| [[27 de Abril]]
| [[Die de la Libardade]]
| Fredon Day
| Comemora las purmeiras eileiçones libres pós-Apartheid.
|-
| [[1 de Maio]]
| [[Die de l Trabalhador]]
| Worker’s Day
|
|-
| [[16 de Júnio]]
| Die de la Mocidade
| Youth Day
| Comemora ls [[çtúrbios de Soweto]]
|-
| [[9 de Agosto]]
| [[Die Nacional de la Mulhier]]
| National women’s day
|
|-
| [[24 de Setembre]]
| [[Die de la Hardança]]
| Heiritage Day
| Die an que ls sul-africanos comemoran la dibersidade de l paíç
|-
| [[16 de Dezembre]]
| [[Die de la Reconceliaçon]]
| Day of Reconceliation
|
|-
| [[25 de Dezembre]]
| [[Natal]]
| Christmas Day
|
|-
| [[26 de Dezembre]]
| [[Die de la Buona-Buntade]]
| Day of Godwill
|
|}
</center>
== {{Ber tamien}} ==
{{Portal-África de l Sul}}
* [[África]]
* [[Apartheid]]
* [[Lhista de paízes|Lista de países]]
* [[Aneixo:Missones diplomáticas de la África de l Sul|Missones diplomáticas de la África de l Sul]]
* Guilherme de la Fonseca-Statter, ''La África de l Sul i l Sistema-Mundo: De la Guerra de ls Bóeres a la globalizaçon'', Lisboua: Gerpress, 2011
* [[Debora Patta]], ([[1964]]), jornalista
{{notas}}
=={{Bibliografie}}==
<dib class="references-small"><references group=libro/></dib>
== {{Ligaçones sternas}} ==
{{Correlatos
|commons = South Africa
|commonscat = South Africa
|wikisource =
|wikiquote =
|wikelibros =
|wikinoticias = Catadorie:África de l Sul
|wikcionario = África de l Sul
|wikispecies =
}}
;Gobierno
* {{Link|en|2=http://www.gob.za/ |3=Gobierno de África de l Sul}}
* {{Link||2=http://www.sudafrica.org.aire/ |3=Ambaixada de África de l Sul na Argentina}}
* {{Link||2=http://www.ambajada-sudafrica.cl/ |3=Ambaixada de África de l Sul ne l Chile}}
* {{Link||2=http://www.statssa.gob.za/ |3=Statísticas de la África de l Sul}}
* {{Link||2=http://www.parliament.gob.za/ |3=Parlamiento de la África de l Sul}}
;Turismo
* {{Link|en|2=http://www.southafrica.net |3= Site oufecial de Turismo}}
* {{Link||2=http://www.amadeus.net/home/çtinationes/s/guides/SF/antro.htn |3=África de l Sul na Amadeus.net}}
* {{Link||2=http://www.sudafricaworld .com |3=Guía Turística de África de l Sul anformaçon Giral, Regiones, Mundial 2010, Stádios}}
* {{Link||2=http://www.conocelmundo .com/sudafrica.html |3=Conoce el Mundo Seción África de l Sul, Turismo}}
* {{Link||2=http://capetown.ic.cç/ |3=City of Cape Town - the fully trable guide - capetown.ic.cç}}
* {{Link||2=http://www.statssa.gob.za |3=Site de Turismo}}
;Fotos
* {{Link||2=http://www.africanphotos.gn/africa/south-africa/photos |3=Fotos Africanas - África de l Sul}} Fotos de África de l Sul
;Meios de Quemunicaçon
* {{Link||2=http://www.afrol .com/s/paises/sudafrica |3=África de l Sul na afrol.news}}
* {{Link|en|2=http://www.mg.co.za |3=Purmeiro Sitio de Amboras de África de l Sul}}
;Anformaçon
* {{Link||2=http://dmoç.org/World/Spa%c3%b1ol/Regional/%c3%81frica/Sud%c3%a1frica/ |3=África de l Sul ne l Diretório Dmoç}}
* {{Link||2=http://www.ikuska .com/Africa/Paises/sudafrica.htn |3=Anformaçon subre l paíç}}
* {{Link||2=http://www.sudafrica.co.za/ |3=Site Web, dedicado sclusibamente a la África de l Sul}}
* {{Link||2=http://www.mundialsudafrica.org/ |3=Anformaçon subre l Mundial África de l Sul 2010}}
{{África de l Sul/Tópicos}}
{{Bloco de nabegaçon
|África
|UA
|Quemunidade de las Naciones
|Países i Territórios Ultramarinos Peri-Antárticos
|Naciones Antárticas
|BRIC
|G20 (andustrial)
|G20
|UAAA
|Lénguas de la África de l Sul
|ZPCAS
}}
{{DEFAULTSORT:Africa Sul}}
[[Catadorie:África de l Sul| ]]
djwl131pchc4lb8qlbx1zzvf1dkve4s
107332
107331
2026-07-22T09:02:57Z
~2026-30875-10
15270
107332
wikitext
text/x-wiki
{{geocordenadas|28_37_S_24_20_I_type:country_region:ZA|22°-35° S, 16°-33° L}}
{{Anfo/Paíç
|nome_natibo = {{Lista |title=<br />''<center>Republic of South Africa'' ([[léngua anglesa|Anglés]])|<br /><center>Republiek ban Suid-Afrika ([[Léngua africáner|Africáner]])|<center>IRiphabliki yeSewula Afrika ([[léngua ndeble|Ndeble]]) | <center>IRiphabliki yaseMzantsi Afrika ([[léngua xhosa|Xhosa]]) | <center>IRiphabliki yaseNingizimu Afrika ([[léngua zulu|Zulu]]) | <center>IRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika ([[Léngua swazi|Swazi]]) | <center>Rephaboliki ya Afrika-Borwa ([[seSotho de l norte]]) | <center>Rephaboliki ya Afrika Borwa ([[seSotho de l sul]]) | <center>Rephaboliki ya Aforika Borwa ([[Léngua tswana|Tswana]]) |<center>Riphabliki ra Afrika Dzonga ([[Tsonga]]) | <center>Riphabu{{Unicode|ḽ}}iki ya Afurika Tshipembe ([[Léngua benda|Benda]])</center>}}
|nome_longo_cumbencional = República de la África de l Sul
|preposiçon = de la
|nome_t = África de l Sul
|eimaige_bandeira = Flag of South Africa.svg
|çcriçon_bandeira = Bandeira de la África de l Sul adotada passado la fin de l'apartheid
|leg_bandeira = [[Bandeira de la África de l Sul|Bandeira]]
|eimaige_brason =
|çcriçon_brason = Brason d'armas de la África de l Sul
|leg_brason = [[Brason d'armas de la África de l Sul|Brason d'armas]]
|lema = <small>''!ke i: ǀxarra ǁke'' '''(ǀXan)'''<br />''Berskillende mense berenig'' ([[Léngua africáner|Africáner]])<br />[[Léngua pertuesa|Pertués]]: ''Dibersos pobos se únen.''</small>
|hino = [[Hino nacional de la África de l Sul|National anthen of South Africa]] [[Fexeiro:South Africa National Anthen.ogg|center|''National Anthen of South Africa]]
|gentílico = [[:wikt:sul-africano|sul-africano]](la)<br />austro-africano(la)<ref>[http://www.portaldalinguaportuguesa.org/andex.php?ation=gentelicos&search=%C1frica+de l+Sul Portal de la Léngua Pertuesa - Dicionário de Gentílicos i Chamadeiros]</ref>
|localizaçon = South Africa - Location Map (2013) - ZAF - UNOCHA.svg
|localizaçon_legenda = Localizaçon de la África de l Sul.
|capital = [[Cidade de l Cabo]] ([[poder legislatibo|legislatiba]])<br />[[Pretória]] ([[poder eisecutibo|eisecutiba]])<br />[[Bloemfontein]] ([[poder judiciairo|judiciária]])
|latitude = 25°44′42″S
|longitude = 28°11′25″I
|maior_cidade = [[Joanesburgo]]
|léngua_oufecial = {{Lista |title=[[Lénguas de la África de l Sul|11]] |[[Léngua anglesa|Anglés]]|[[Léngua africáner|Africáner]] |[[Léngua ndeble|Ndeble]] |[[SeSotho de l norte]]|[[SeSotho de l sul]]|[[Léngua suázi|Suázi/Suazi]]|[[Léngua chitsonga|XiTsonga/ ChiTsonga/ShiTsonga]]|[[Léngua setswana|seTswana]]|[[Léngua benda|Benda]]|[[Léngua xhosa|Xhosa]]|[[Léngua zulu|Zulu]]}}
|tipo_gobierno = [[Persidencialismo|República persidencialista]]
|títalo_líder1 = [[Aneixo:Lista de xefes de stado i de gobierno de la África de l Sul|Persidente]]
|nome_líder1 = [[Jacob Zuma]]
|títalo_líder2 = [[Bice-persidente]]
|nome_líder2 = [[Kgalema Motlanthe]]
|títalo_líder3 = Persidente de l Cunseilho Nacional de Porbíncias
|nome_líder3 = M. J. Mahlangu
|títalo_líder4 = Persidente de la Assemblé Nacional
|nome_líder4 = Max Sisulu
|títalo_líder5 = Persidente de l Tribunal Custitucional
|nome_líder5 = Mogoeng Mogoeng
|ne l_menistérios =
|eibento_tipo = [[Andependéncia]]
|eibento_nota = de l [[Reino Ounido]]
|eibentos =
|eibentos_datas =
|eibento1 = [[Ounion Sul-Africana]]
|eibento_data1 = [[31 de Maio]] de [[1910]]
|eibento2 = [[Statuto de Westminster]]
|eibento_data2 = [[11 de Dezembre]] de [[1931]]
|eibento3 = [[República]]
|eibento_data3 = [[31 de Maio]] de [[1961]]
|eibento4 =
|eibento_data4 =
|eibento5 =
|eibento_data5 =
|eibento6 =
|eibento_data6 =
|eibento7 =
|eibento_data7 =
|data_antrada_UE =
|ária_total = 1.221.037
|ária_pos = 25
|auga_pc =
|ária_ourbana =
|ária_ourbana_pos =
|frunteira = [[Namíbia]], [[Botsuana]], Zimbabué, [[Moçambique]], [[Suazilándia]] i [[Lesoto]]
|populaçon_stimada_anho = 2015
|populaçon_estimada = 54.956.900
|populaçon_stimada_pos = 25
|populaçon_censo_anho = 2011
|populaçon_censo = 51.770.560
|populaçon_ourbana_pos =
|populaçon_ourbana =
|demog_densidade = 42,4
|densidade_pos = 169
|PIB_PPC_anho = 2011
|PIB_total = {{toltip|555,340 [[bilhones]]|555 340 000 000}}[[Scalas cúrtie i longa|*]]<ref name="FMI">{{cite web|url=http://www.eimf.org/sternal/pus/ft/weo/2011/02/weodata/weoret.aspx?pr.x=65&pr.y=1&sy=2009&ey=2016&scsn=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=199&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CLP&grp=0&la=|title=South Africa |publisher=[[Fondo Monetário Anternacional]] (FMI) |acessdate=20 de setembre de 2011}}</ref>
|PIB_pos = 25
|PIB_per_capita = {{formatnun:10977}}<ref name="FMI"/>
|PIB_per_capita_pos = 76
|PIB_nominal_anho = 2011
|PIB_nominal_total = {{toltip|422,037 [[bilhones]]|422 037 000 000}}[[Scalas cúrtie i longa|*]]<ref name="FMI"/>
|PIB_nominal_pos = 29
|PIB_nominal_per_capita = {{formatnun:8342}}<ref name="FMI"/>
|PIB_nominal_per_capita_pos = 76
|Gini = 67,4<ref name="geni">{{cite web |url=http://data.worldbank.org/andicator/SI.POB.GINI/ |title=Gini Andex |publisher=[[Banco Mundial]] |acessdate=2 de márcio de 2011}}</ref>
|Gini_anho = 2006
|IDH_anho = 2012
|IDH = 0,629
|IDH_pos = 121
|IDH_catadorie = {{médio}}<ref name="IDH">{{citar web |url=http://www.pnud.org.br/arquibos/rdh-2013.pdf |títalo=Relatório de Zambolbimiento Houmano 2013 – Ascenson de l Sul: progresso houmano nun mundo dibersificado |eiditor=[[Porgrama de las Naciones Ounidas pa l Zambolbimiento]] (PNUD)|data=14 de márcio de 2013 |acessodata=15 de márcio de 2013}}</ref>
|moeda = [[Rand]]
|moeda_ISO = ZAR
|fuso_horairo = Tiempo de l Sul de la África
|defrença_UCT = +2
|fuso_horairo_DST =
|defrença_UCT_berano =
|DST_nota =
|organizaçones =
|código_paíç = ZA
|tld = [[.za]]
|código_telef = 27
|website_gobierno =
|mapa = Sf-map.png
|tamanho_mapa = 250px
|rodapie =
}}
'''África de l Sul''', ouficialmente '''República de la África de l Sul''', ye un [[paíç]] localizado ne l stremo sul de la [[África]], antre ls [[ouceano]]s [[Ouceano Atlántico|Atlántico]] i [[Ouceano Índico|Índico]],<ref name=safats>{{cite web|url=http://www.southafrica.anfo/about/fats.htn|title=South Africa Fast Fats|publisher=SouthAfrica.anfo|month=April|year=2007|acessdate=2008-06-14}}</ref> cun 2.798 quilómetros de [[litoral]].<ref>{{cite web|url=http://www.samsa.org.za/|title=South African Maritime Safety Outhority|publisher=South African Maritime Safety Outhority|acessdate=2008-06-16}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/fields/2060.html|work=The World Fatbook|title=Coastline|publisher=CIA|acessdate=2008-06-16}}</ref> Ye ua [[democracie]] [[Parlamentarismo|parlamentar]], lemitado pula [[Namíbia]], [[Botsuana]] i [[Zimbabué|Zimbábue]] al norte; [[Moçambique]] i [[Suazilándia]] la leste; i cul [[Lesoto]], un [[anclabe]] totalmente rodeado pul território sul-africano.<ref>{{cite web|url=http://www.britannica .com/eb/article-9113829/LESOTHO|title=Ancyclopædie Britannica Online|publisher=Ancyclopædie Britannica, Anc.}}</ref>
L paíç ye coincido por sue dibersidade de [[cultura]]s, [[léngua]]s i [[Religion|fés relegiosas]]. Onze [[Léngua oufecial|lénguas oufeciales]] son reconhecidas pula [[Custituiçon de la África de l Sul|Custituiçon]] de l paíç.<ref name=safats/> dues dessas lénguas son d'ourige [[Ouropa|ouropeia]]: l [[Léngua africáner|africáner]], ua léngua que se ouriginou percipalmente a partir de l [[Léngua nerlandesa|houlandés]] que ye falada pula maiorie de ls [[brancos]] i [[coloured]] sul-africanos, i l [[anglés sul-africano]]. L [[Léngua anglesa|anglés]] ye la léngua mais falada na bida pública oufecial i comercial, antretanto, ye solo l quinto [[léngua]] mais falado an casa.<ref name=safats/>
Multiétnico, l paíç ten las maiores quemunidades de [[ouropeus]], [[andianos]] i [[Multirracial|multiétnicas]] de l [[África|cuntinente africano]]. Ambora 70% de la populaçon sul-africana seia [[Negros|negra]],<ref name=statssa-midyear2009>{{cite paper|url=http://www.statssa.gob.za/PublicationsHTML/P03022009/html/P03022009.html|title=Mid-year population stimates|bersion=2009|format=.html|publisher=Stats SA|outhor=Statistics South Africa|date=2009|acessdate=23 de maio de 2013}}</ref> ls habitantes son de defrentes grupos étnicos que falan [[lénguas bantas]], un de ls nuobe lénguas que ténen statuto oufecial.<ref name=safats/> Cerca dun quarto de la populaçon de l paíç stá [[Zamprego|zampregada]]<ref>[http://www.blomberg .com/apps/news?pid=20601116&sid=aoB7RbcZCRfU South Africa’s Unemployment Rate Ancreases to 23.5%]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i bibe cun menos de 1,25 dólar por die.<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/medie/HDI_2008_EN_Tables.pdf|title=HDI|publisher=UNDP}}</ref>
La África de l Sul ye ua [[democracie custitucional]], na forma dua [[república parlamentar]]; al cuntrairo de la maiorie de las repúblicas parlamentares, ls cargos de xefe de Stado i xefe de gobierno son mesclados nun [[Persidente de la África de l Sul|persidente]] dependente de l [[Parlamiento de la África de l Sul|parlamiento]]. Ye un de ls nembros fundadores de la [[Ounion Africana]] i ye la maior eiquenomie de l cuntinente. Ye tamien nembro fundador de la [[Ourganizaçon de las Naciones Ounidas|Organizaçon de las Naciones Ounidas]] (ONU) i de la [[Nuoba Parcerie pa l Zambolbimiento de la África]] (NEPAD), para alhá de ser nembro de l [[Tratado de la Antártida]], de l [[Grupo de ls 77]], de la [[Zona de Paç i Coperaçon de l Atlántico Sul]], de la [[Ounion Aduaneira de la África Austral]], de la [[Organizaçon Mundial de l Comércio]] (OMC), de l [[Fondo Monetário Anternacional]] (FMI), de l [[G20]], de l [[G8+5]] i ye ua de las naciones [[BRICS]].
== Stória ==
{{Artigo percipal|Stória de la África de l Sul}}
{{Aneixo|Cronologie de la stória de la África de l Sul}}
=== Pré-stória ===
La África de l Sul cuntén alguns de ls mais antigos [[sítios arqueológicos]] i [[fóceles]] houmanos de l mundo.<ref>{{cite book|last=Wymer|first=John|coauthor=Singer, R|year=1982|title=The Middle Stone Age at Klasies Riber Mouth in South Africa|location=Chicago|publisher=University of Chicago Press|isbn=0-226-76103-7}}</ref><ref>{{cite web|title=Guide to Klasies Riber|page=11|year=2001|url=http://academic.sun.ac.za/archaeology/KRguide2001.PDF|outhor=Deacon, HJ|publisher=Stellenbosch University|acessdate=5 de setembre de 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/915|title=Fossil Homenid Sites of Sterkfontein, Swartkrans, Kromdraai, and Ambirones }}</ref> Bários restos fóceles fúrun recuperados a partir dua série de cabernas na porbíncia de [[Gauteng]]. La ária ye un [[Património Mundial]] pula [[UNESCO]] i fui chamada l ''[[Sítios cun fóceles d'hominídeos de Sterkfontein, Swartkranes, Kromdraai i alredores|Brício de la Houmanidade]]''. Ls locales ancluen [[Sterkfontein]], que ye un de ls mais ricos locales de fóceles hominíneas ne l mundo. Outros locales ancluen [[Swartkranes]], Caberna de Gondolin, [[Kromdraai]], Caberna Copers i Malapa. L purmeiro fócil d'hominídeo çcubierto na África, la ''[[Nino de Taung]]'' fui ancontrado acerca de la cidade de Taung, na porbíncia [[Noroiste (África de l Sul)|Noroiste]], an 1924. Outros restos d'hominídeos fúrun recuperados a partir de sítos de [[Makapansgat]] an [[Limpopo]], Cornelia i Florisbad ne l [[Stado Libre]], Caberna Border an [[KwaZulu-Natal]], na ambocadura de l riu Klasies an Eastern Cape i Pinnacle Point, Eilandsfontein i Die Kelders caberna an Western Cape. Esses sítios andican que bárias speces de [[hominídeo]]s bebian na África de l Sul hai cerca de trés milhones d'anhos, antre eilhes l ''[[Australopithecus africanus]]''.<ref>{{cite web|url=http://www.yale.edu/ynhti/curriculun/units/1979/6/79.06.02.x.html|title=Homenid Eibolution|publisher=Yale-New Haben Teachers Anstitute|outhor=Stephen P. Broker|acessdate=19 de júnio de 2008}}</ref>
=== Colonizaçon i andependéncia ===
{{Mais anformaçones|Guerra de ls Boers}}
[[Fexeiro:Charles Bell - Jan ban Riebeck se aankoms aan die Kaap.jpg|thumb|squierda|Pintura de la chegada de [[Jan ban Riebeck]] na [[Baía de la Mesa]] (por Charles Bell).]]
[[Fexeiro:Charles Bell - Zoeloe-aanbal oup 'm Boerelaer - 1838.jpg|thumb|squierda|[[Zulus]] atacan un acampamiento [[bóer]] an febreiro de 1838.]]
An 1652, un seclo i meio passado la [[çcubierta de la Rota Marítima de l Cabo]], la [[Cumpanha Houlandesa de las Índias Ourientales]] fondou ua staçon d'abastecimiento que mais tarde benerie ser la [[Cidade de l Cabo]].<ref>{{cite web|url=http://courses.wcupa.edu/jones/s311/timeline/t-19saf.htn|title=African Story Timeline|publisher=West Chester University of Pennsylbania}}</ref> La Cidade de l Cabo tornou-se ua colónia británica an 1806. La colonizaçon ouropeia spandiu-se na década de 1820 culs [[Vóeres]] (quelonos d'ourige [[Países Baixos|Houlandesa]], [[Flamengo (pobo)|Flamenga]], [[Fráncia|Francesa]] i [[Almanha|Almana]]) anquanto ls quelonos [[Reino Ounido|Británicos]] se assentórun ne l norte i ne l leste de l paíç. Nesse período, cunflitos surgiran antre ls grupos Xhosa, Zulu i [[Afrikaner]]s que cumpetian por território.
Durante la década de 1830, cerca de 12 mil [[bóeres]] (mais tarde coincido cumo ''[[Bortrekkers]]''), partiran de la [[Colónia de l Cabo]], adonde tenien sidos submetidos al [[Ampério Británico|cuntrole británico]]. Eilhes migrórun pa las regiones que mais tarde se tornarian [[Colónia de Natal|Natal]], Stado Libre de Ourange i Trasbaal. Ls bóeres fundórun la [[República Sul-Africana]] (atual [[Gauteng]], [[Limpopo]], [[Mpumalanga]] i porbíncias de l'oeste i de l norte) i l [[Stado Libre de Ourange]] (''Fre State''). La çcubierta de [[diamantes]], an 1867, i de [[ouro]], an 1884, ne l'anterior de l paíç ampeçou la "Reboluçon Mineral" i l'oumiento de l crecimiento eiquenómico i de l'eimigraçon. Esto antensificou la subjugaçon de ls pobos andígenas puls sul-africanos ouropeus. La luita para cuntrolar esses amportantes recursos eiquenómicos fui un fator decesibo nas relaçones antre ls ouropeus i ls natibos i tamien antre ls bóeres i ls [[británicos]].<ref>{{cite book|outhor=Williams, Garner F|title=The Diamond Mines of South Africa, Bol II|year=1905|publisher=B. F Buck & Co.|location=New York|pages=Chater XX|url=http://www.farlang .com/diamonds/williams_diamond_mines_2/page_285}}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Las repúblicas bóeres rejistiran cun sucesso a las ambasones británicas durante la [[Purmeira Guerra de ls Bóeres]] (1880-1881) usando táticas de [[guerrilha]], que fúrun bien adatados a las cundiçones locales. Ls británicos buoltórun cun un númaro maior d'homes, cun mais spriéncia i cun ua nuoba stratégia na [[Segunda Guerra de ls Bóeres]] (1899-1902), mas sofrírun pesadas perdas durante ls cunflitos, anque tenéren sido ls bencedores. Drento de l paíç, las políticas anti-británicas antre brancos sul-africanos focában na andependéncia. Durante ls períodos coloniales houlandés i británico, la [[segregaçon racial]] era manjoritariamente anformal, anque alguas legislaçones tenéren sido promulgadas para cuntrolar l stablecimiento i la libre circulaçon de pobos natibos.<ref>{{cite book|last=Bond|first=Patrick|title=Cities of gold, townships of coal: essays on South Africa's new ourban cresis|publisher=Africa World Press|date=1999|pages=140|isbn=9780865436114}}</ref><ref>{{cite journal|last=Cape of God Hope (South Africa). Parliament. House.|date=1906|title=Report of the Selet Committe on Location At|publisher=Cape Eiquipas Lemited|url=http://www.archibe.org/details/reportoftheselec00capeiala|acessdate=10 de maio de 2013}}</ref><ref>{{cite journal|coauthors=Godley, Godfrey Archibald, Welsh, William Thomson, Heimsworth, H. D|date=1920|title=Report of the Anter-departmental committe on the natibe pass laws|publisher=Cape Eiquipas Lemited, gobernment printers|pages=2}}</ref>
Uito anhos passado la fin de la Segunda Guerra de ls Bóeres i passado quatro anhos de negociaçon, ua lei de l [[parlamiento británico]] (''Ato de la África de l Sul de 1909'') criou la [[Ounion Sul-Africana]] an 31 de maio de 1910. La Ounion era un [[Domínio (política)|domínio]] [[Ampério Británico|británico]] qu'ancluía las antigas [[Ampério colonial houlandés|colónias houlandesas]] de l [[Colónia de l Cabo|Cabo]] i de [[Colónia de Natal|Natal]], bien cumo las repúblicas de l [[Stado Libre de Ourange]] i de Trasbaal.<ref>{{Cite EB1911|first=Frank Richardson |last=Canha |wstitle=South Africa |belume=25 |page=467}}</ref>
La Lei de las Tierras de ls Natibos de 1913, restringiu seberamente la [[Propiadade pribada|propiadade de tierra]] por [[negros]]; nessa época ls natibos cuntrolában solo 7% de l território de l paíç. La cantidade de tierra reserbada pa ls pobos andígenas fui mais tarde ligeiramente oumentada.<ref>{{cite web|url=http://www.sahistory.org.za/pages/chronology/thisday/1913-06-19.htn|title=Natibe Land At|publisher=South African Anstitute of Race Relationes|date=19 de júnio de 1913}}</ref> Nas repúblicas Boer,<ref>{{cite journal|last=Great Britain Colonial Ouffice; Trasbaal (Colony). Gobiernor (1901–1905: Milner)|date=Janeiro de 1902|title=Papers relating to legislation affeting natibes in the Trasbaal|publisher=S Majesty's Stationery Ouffice|url=http://www.archibe.org/details/trasbaalpapersr00grea}}</ref> yá a partir de la Cumbençon de Pretória (Capítulo XXBI).<ref>{{cite book|last=De Billiers|first=John Abrahan Jacob|title=The Trasbaal|publisher=Xatto & Windus|location=London|year=1896|pages=30 (n46)|url=http://www.archibe.org/details/trasbaal00debi|acessdate=30 de júlio de 2009}}</ref>
[[Fexeiro:ApartheidSignEnglishAfrikaanes.jpg|thumb|dreita|"''Fur use by white persones''" (an [[Léngua pertuesa|pertués]]: "Para uso de pessonas brancas") – placa de l'era de l ''[[apartheid]]''.]]
An 1931, la Ounion tornou-se efetibamente andependiente de l [[Reino Ounido]], cula promulgaçon de l [[Statuto de Westminster]]. An 1934, l Partido Sul-Africano i l [[Partido Nacional (África de l Sul)|Partido Nacional]] se funden para formar l Partido Ounido, buscando la reconceliaçon antre ls [[africánder]]s i ls brancos [[Léngua anglesa|anglófonos]]. An 1939, l partido se debede subre l'antrada de la Ounion na [[Segunda Guerra Mundial]] cumo ua aliada de l Reino Ounido, ua decison que ls seguidores de l Partido Nacional se oupusírun.
An 1948, l Partido Nacional, fui eileito i chegou al poder. Esse grupo político reforçou la segregaçon racial, que yá tenie ampeçado sob l domínio colonial houlandés i británico. L Gobierno Nacionalista classeficou todos ls pobos an trés raças, cun dreitos i lemitaçones zambolbidas para cada ua. A minorie branca cuntrolaba la mui maior maiorie negra. La segregaçon legalmente anstitucionalizada quedou coincida cumo ''[[apartheid]]''. Anquanto a minorie branca sul-africana usufruía de l mais alto [[padron de bida]] de to la [[África]] (cumparable als de naciones de [[países zambolbidos]] oucidentales), la maiorie negra quedou an zbantaige an quaije todos ls aspetos, cumo renda, eiducaçon, habitaçon i spetatiba de bida. La [[Carta de la Libardade]], adotada an 1955 pula [[Aliança de l Cungresso]], eisigiu ua sociadade nó-racial i la fin de la çcriminaçon.<ref>Ber testo, an anglés, an [http://www.anc.org.za/ancdocs/story/charter.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (cunsultado an 29 de Agosto de 2009).</ref>
=== República ===
{{Mais anformaçones|Apartheid}}
[[Fexeiro:CR Swart.jpg|thumb|squierda|upright|Charles Robberts Swart, l purmeiro Persidente de l Stado de la República África de l Sul.]]
La África de l Sul abandonou la ''[[Commonwealth]]'' an 1961, na sequéncia dun referendo (adonde, oubbiamente, solo pudo participar la quemunidade branca) que ditou la proclamaçon de la [[república]]. Anque de l'ouposiçon drento i fura de l paíç, l gobierno mantebe l regime de l ''apartheid''. Ne l'ampeço de l seclo XX alguns países i anstituiçones [[Mundo oucidental|oucidentales]] ampeçórun a boicotar ls [[negócios]] cul paíç por causa de las sues políticas d'oupresson racial i de dreitos cebiles. Passado anhos de protestos anternos, atebismo i rebolta de sul-africanos [[negros]] i de sous aliados, finalmente, an 1990, l gobierno sul-africano ampeçou negociaçones que liebórun al çmantelamiento de las leis de çcriminaçon i a las eileiçones democráticas de 1994. L paíç anton aderiu a la [[Quemunidade de las Naciones]].
An 1983, ye adotada ua nuoba custituiçon que garante ua política de dreitos lemitados a las minories asiáticas, mas cuntina a scluir ls negros de l'eisercício de ls dreitos políticos i cebiles. La maiorie negra, antoce, nun tenie dreito de boto nin repersentaçon parlamentar. L partido branco dominante, durante l'era de l [[apartheid]], ye l Partido Nacional, anquanto la percipal ourganizaçon política negra era l [[Cungresso Nacional Africano]] (ANC), que durante quaije 50 anhos fui cunsidrado eilegal.
Mais tarde, an 1990, sob la liderança de l persidente [[F. W. de Klerk]], l gobierno sul-africano ampeça la çmantelar l sistema de l'apartheid, libertando [[Nelson Mandela]], líder de l ANC, i aceitando legalizar esta ourganizaçon, bien cumo outras antiapartheid. Ls passos seguintes ne l sentido de l'ounion nacional son dados an 1991. L'abiertura de las negociaçones antre ls repersentantes de todas las quemunidades, cul oubjetibo d'eilaborar ua Custituiçon democrática, marca la fin dua época perturbada na África de l Sul qu'ampeçou-se an 1948 i tubo sou fin an 1990, 42 anhos, época esta chamada de [[Apartheid]], que nua traduçon pa l pertués serie "[[segregaçon racial]]"
[[Fexeiro:Frederik de Klerk with Nelson Mandela - World Eiquenomic Forun Annual Meting Dabos 1992.jpg|thumb|[[Frederik de Klerk]] i [[Nelson Mandela]] se cumprimentan ne l [[Fórun Eiquenómico Mundial]] de 1992.]]
Ne l die 10 d'abril de 1993, un de ls percipales líderes de l mobimiento negro de la África de l Sul, Chris Hani, tombou bítima de dous tiros, delantre de la própia residéncia. L que sous assassinos nun prebiran ye qu'essa muorte acabarie por acelerar la fin de l'apartheid. Ne l mesmo anho, l gobierno i l'ouposiçon negra acordan ne ls macanismos que garantan la trasiçon para un sistema político nun çcriminatório. Ye criado un comité eisecutibo antermediairo, cun maiorie negra, para superbesionar las purmeiras eileiçones multipartidárias i multirraciales, i ye criado, tamien, un ourganismo que queda ancarregado d'eilaborar ua Custituiçon que garanta la fin de l Apartheid. An abril de 1994 son rializadas las [[Eileiçones persidenciales na África de l Sul an 1994|purmeiras eileiçones multirraciales de la stória sul-africana]]. L [[ANC]] ganha las eileiçones i [[Nelson Mandela]], formando un Gobierno d'ounidade nacional, torna-se l purmeiro persidente sul-africano negro.
Ne l período pós-''apartheid'', l [[zamprego]] ten sido stremamente alto quanto l paíç ten lutado para lidar culas muitas mudanças. Anquanto muitos negros subiran pa las classes média i alta, la taxa global de zamprego de negros piorou antre 1994 i 2003.<ref name="sach3"/> La pobreza antre ls brancos, antes rala, oumentou.<ref>{{cite web|url=http://www.mg.co.za/article/2008-04-18-zuma-surprised-at-leble-of-white-poberty |title=Zuma surprised at leble of white poberty — Carta eiletrónica & Guardian Online: The smart news source |publisher=Mg.co.za |date=18 d'abril de 2008 |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref> Para alhá desso, l'atual gobierno ten se sforçado para alcançar ua deciplina monetária i fiscal para garantir tanto la redistribuiçon de la riqueza quanto l [[crecimiento eiquenómico]]. Zde l gobierno liderado pul ANC tener assumido l poder, l [[Índice de Zambolbimiento Houmano]] (IDH) de l paíç diminuiu, anque tener oumentado progressibamente até meados de la década de 1990.<ref>{{cite web|url=http://hdrstats.undp.org/countries/country_fat_shets/ty_fs_ZAF.html|title=South Africa|year=2006|publisher=United Nationes Debelopment Porgramme|work=Houman Debelopment Report|acessdate=28 de nobembre de 2007}}</ref> Alguns atribuen esto a la pandemia de [[HIV]]/[[SIDA]] i al fracasso de l gobierno an tomar medidas para anfrentar l porblema ne ls purmeiros anhos.<ref>{{cite web|url=http://www.salirr.org.za/wsc/pstory.htx?storyID=428|title=Ridicule suceds where leadership failed on SIDA|publisher=South African Anstitute of Race Relationes|date=10 de nobembre de 2006}}{{dead link|date=Outubre de 2011}}</ref>
An maio de 2008, motines deixórun mais de sessenta pessonas muortas.<ref name="Broke-on-Broke Biolence">{{cite web|url=http://www.slate .com/id/2193949/|title=Broke-on-Broke Biolence|acessdate=6 de júlio de 2011}}</ref> L Centro pul Dreito a la Moradie contra Çpeijos stimou que mais de 100 mil pessonas fúrun spulsas de sues casas.<ref>{{cite web|url=http://www.abahlali.org/node/3612|title=COHRE statement on Xenophobic Attacks|acessdate=6 de júlio de 2011}}</ref> Ls migrantes i refugiados que percuran asilo ne l paíç éran ls percipales albos, mas un terço de las bítimas era de cidadanos sul-africanos.<ref name="Broke-on-Broke Biolence"/> Nua pesquisa de 2006, l Porjeto de Migraçon Sul-Africao cuncluiu que ls sul-africanos son ls que mais se ouponen a l'eimigraçon an to l mundo.<ref>Jonathan Crush (ed), ''The Perfet Storn: Rialities of Xenophobia in Cuntemporary South Africa'', [http://www.quensu.ca/samp/sampresources/samppublicationes/policyseries/Acrobat50.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305083736/http://www.quensu.ca/samp/sampresources/samppublicationes/policyseries/Acrobat50.pdf |date=2016-03-05 }}, Southern African Migration Porjet, Cape Town & Quen's University, Canada, 2006, p. 1</ref> An 2008, l [[Alto Comissariado de las Naciones Ounidas pa ls Refugiados]] stimou mais de 200 mil refugiados que recebírun asilo na África de l Sul, quaije quatro bezes mais de l que ne l'anho anterior. Essas pessonas benirun percipalmente de l [[Zimbabué|Zimbábue]], ambora muitos tamien béngan de l [[Burundi]], [[República Democrática de l Congo|República Democrática de l Cungo]], [[Ruanda]], [[Eritréia|Eiritreia]], [[Etiópia]] i [[Somália]]. La cuncorréncia an ampregos, ouportunidades de negócios, serbícios públicos i habitaçon lebou a ua tenson antre refugiados i las quemunidades que ls acuolhírun. Anque de la [[Xenofobie|xenofobia]] inda ye un porblema ne l paíç, la bioléncia recente nun ten sido tan generalizada cumo fui einicialmente temido.<ref name="unhcr.org">{{cite web|outhor=United Nationes High Commissioner fur Refuges |url=http://www.unhcr.org/4cd96a569.html |title=UNHCR Global Appeal 2011 – South Africa |publisher=UNHCR |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref>
== Geografie ==
{{Artigo percipal|Geografie de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:South Africa sat.jpg|thumb|squierda|[[Fexeiro de satélite]] de la África de l Sul (''[[The Map Library]]'').]]
La África de l Sul stá localizada ne l stremo sul de l [[África|cuntinente africano]], cun ua region costeira que se stende por mais de 2500 Km, sendo tamien banhada por dous ouceanos ([[Ouceano Atlántico|Atlántico]] i [[Ouceano Índico|Índico]]). Cun ua stenson territorial de 1 219 912 Km². L paíç ye l 25.º maior de l mundo an ária.
La África de l Sul ten ua paisaige bariada. Na parte oucidental, stende-se un grande [[praino]] cumpuosto an parte por [[zerto]] i an parte por pastaiges i [[sabana]]s, cortado pul curso de l [[riu Ourange]] i de l sou percipal afluente, l [[riu Baal|Baal]]. La sul, arguen-se las cordilheiras de l [[Karo]] i, la leste, l [[Drakensberg]], la maior cadeia muntanhosa de la África meridional, adonde queda l punto mais eilebado de l paíç ne l [[Mafadi]] cun 3450 metros, na [[frunteira África de l Sul-Lesoto]]. La norte, l curso de l [[riu Limpopo]] sirbe de frunteira cul [[Botsuana]] i l [[Zimbabué]]. L [[clima]] barie antre ua pequeinha zona de clima mediterránico, ne l stremo sul, na region de l Cabo, la çértico la noroiste. Ne l [[Drakensberg]] hai árias cun clima de muntanha i niebe ne ls puntos mais eilebados, quemumente ne l'ambierno.
La maior cidade ye [[Joanesburgo]]. [[Cidade de l Cabo]], [[Durban]], [[Bloemfontein]] i [[Pretória]] son outras cidades amportantes. L'admenistraçon oufecial (gobierno, tribunales, persidéncia i parlamiento) ancontra-se çpersa por [[Pretória]] (sede de l Poder Eisecutibo), [[Cidade de l Cabo]] (sede de l Poder Legislatibo) i [[Bloemfontein]] (sede de l Poder Judiciário).
An 1998, atrabeç de la Lei m.º 118, fui criado l [[Cunseilho Sul-africano de Nomes Geográficos]], cul oubjetibo de propor la mudança de ls nomes de cidades, porbíncias i acidentes geográficos, sustituindo nomes an [[Léngua anglesa|Anglés]] i an [[Léngua africáner|Africáner]] por nomes baseados an lénguas africanas. Muitas altaraçones yá fúrun aprobadas, outras stan an studo. An brebe, las grandes cidades de l paíç poderán ser coincidas cumo [[Tshwane]] ([[Pretória]]), Nelson Mandela Bay ([[Port Eilizabeth]])<ref>[http://www.mype.co.za/modules.php?name=News&file=article&sid=3035 http://www.mype.co.za/modules.php?name=News&file=article&sid=3035] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810014501/http://www.mype.co.za/modules.php?name=News&file=article&sid=3035 |date=2011-08-10 }} - Notificaçon de la mudança de l nome de Port Eilizabeth</ref><ref>[http://www.news24 .com/News24/South_Africa/Politics/0,,2-7-12_2420458,00.html http://www.news24 .com/News24/South_Africa/Politics/0,,2-7-12_2420458,00.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Notificaçon de la mudança de l nome de Port Eilizabeth</ref>, KwaKhangela ([[Durban]])<ref>[http://www.iol.co.za/andex.php?set_id=1&click_id=13&art_id=iol1187613681505N525 http://www.iol.co.za/andex.php?set_id=1&click_id=13&art_id=iol1187613681505N525] - Notificaçon de la mudança de l nome de Durban</ref>, [[Mangaung]] ([[Bloemfontein]])<ref>[http://www.news24 .com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_1830480,00.html http://www.news24 .com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_1830480,00.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Bloemfontein muda para Thabure</ref>, eMonti ([[East London]]), Mbombela ([[Nelspruit]])<ref>[http://www.news24 .com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_2250317,00.html http://www.news24 .com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_2250317,00.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Anformaçon subre la mudança de nome de Nelspruit</ref> i [[Polokwane]] (Pietersburg), dentre outras.
=== Clima ===
La África de l Sul ten, an giral, un [[clima temperado]], an parte por star rodeada puls ouceanos [[Ouceano Atlántico|Atlántico]] i [[Ouceano Índico|Índico]] an trés lados, pula sue localizaçon climaticamente mais lebe ne l [[heimisfério sul]] i debido a la [[altitude]] média, que sobe de forma custante an direçon al norte (an direçon al eiquador) i mais pa l'anterior. Debido l'esta [[topografie]] bariada i pula anfluéncia oceánica, l paíç ten ua grande bariadade de zonas climáticas.
[[Fexeiro:Hlalanathi, Northern Drakensberg.jpg|thumb|dreita|La cordilheira [[Drakensberg]], la mais alta cadeia de muntanhas de la África de l Sul.]]
Las zonas climáticas barian, zde l [[zerto de l Namibe]] ne l noroiste al [[clima subtropical]] ne l leste, al longo de la frunteira cun [[Moçambique]] i cul Ouceano Índico. De l leste, a tierra sobe debrebe subre ua [[scarpa]] de muntanha an direçon al praino anterior coincida cumo Highbeld. Ambora la África de l Sul seia classeficada cumo [[Clima semiárido|semiárida]], hai ua bariaçon cunsidrable ne l clima, bien cumo na topografie.
L stremo sudoeste ténen un clima mui semelhante al de l [[Mediterráneo]], cun [[ambierno]]s chubiosos i beranos calientes i secos, qu'acuolhe l famoso [[bioma]] ''[[Fynbos]]'' de [[pastaige]] i [[mata]]. Essa ária tamien porduç la maior parte de l [[bino]] na África de l Sul. Esta region tamien ye particularmente coincida por sou bento, que sopra antermitente por quaije to l'anho. La fuorça deste bento torna l [[Cabo de la Buona Sperança]] specialmente traiçoeiro pa ls marinheiros, causando muitos [[afogamiento]]s. Mais la leste, na cuosta sul, la precipitaçon ye çtribuída mais uniformemente al longo de l'anho, porduzindo ua paisaige berde. Esta ária ye coincida popularmente cumo la ''Rota de ls Jardines''.
La porbíncia de [[Stado Libre]] ye particularmente praina debido al fato de star centralizada ne l praino. Ne l norte de l [[riu Baal]], l Highbeld torna-se melhor regado i nun spurmenta stremos de calor subtropical. [[Joanesburgo]], ne l centro de l Highbeld, stá an 1.740 [[metro]]s i recibe ua precipitaçon anual de 760 [[milímetro]]s. Ls ambiernos nesta region son frius, ambora la [[niebe]] seia rala.
Las altas muntanhas [[Drakensberg]], que forman la scarpa sudeste de l Highbeld, ouferecen ouportunidades lemitadas de [[squi]] ne l'ambierno. L lugar mais friu na África de l Sul ye [[Sutherland]], ne l'oeste de las muntanhas Roggebeld, adonde las temperaturas d'ambierno puoden alcançar -15 °C. L'anterior perfundo ten la temperaturas mais eilebadas: la temperatura de 51,7 °C fui registrada an 1948 ne l Cabo de l Norte Kalahari acerca de [[Upington]].<ref>{{cite web|url=http://www.safrica.anfo/ess_anfo/sa_glance/geography/geography.htn|title=SouthAfrica.anfo: South Africa's geography}}</ref>
[[Fexeiro:Table Mountain fron Table Bay.jpg|thumb|800px|centro|La [[Muntanha de la Mesa]], bista de la [[Baía de la Mesa]], ua amportante atraçon turística de la region de la [[Cidade de l Cabo]].]]
=== Biodibersidade ===
[[Fexeiro:Eilephant (Loxodonta Africana) 01.jpg|thumb|dreita|[[Alifante-africano]] ne l [[Parque Nacional Kruger]].]]
La África de l Sul assinou la [[Cumbençon subre Dibersidade Biológica]] an 4 de júnio de 1994 i tornou-se ua parte de la cumbençon an 2 de nobembre de 1995.<ref>{{cite web|url=http://www.cbd.ant/cumbention/parties/list/ |title=List of Parties |date=|acessdate=8 dezembre de 2012}}</ref> L paíç porduziu mais tarde ua Stratégia Nacional de Biodibersidade i un Praino de Açon, que fui recebido pula cumbençon an 7 de júnio 2006.<ref name="cbd.ant">{{cite web|url=http://www.cbd.ant/doc/world/cn/cn-nbsap-01-p1-en.pdf |title=South Africa's National Biodibersity Strategy and Ation Plan |date=|acessdate=10 de dezembre de 2012}}</ref> L paíç stá an sesto lugar antre ls dezessete [[países megadibersos]] de l mundo.<ref>{{cite web|url=http://wayback.archibe.org/web/20101101120514/http://anstitutoaqualung .com.br/anfo_biodibersidade23.html |title=Biodibersity of the world by countries |publisher=Anstitutoaqualung .com.br |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref>
Einúmaros [[mamífero]]s son ancontrados na region de las [[sabana]]s, cumo [[Lion|liones]], [[leopardos]], [[Rinoceronte-branco|rinocerontes-brancos]], [[Cunnochaetes taurinus|gnus-azules]], [[cudo]]s, [[ampala]]s, [[hiena]]s, [[heipopótamo]]s i [[girafa]]s. La maior parte de la ária de sabana queda ne l nordeste de l paíç, cumo ne l [[Parque Nacional Kruger]] i na Reserba Mala Mala, bien cumo ne l stremo norte de la Biosfera Waterberg. La África de l Sul abriga muitas [[speces andémicas]], cumo l criticamente amehaçado neste mundo de l lixon [[Bunolagus monticularis|coneilho-bosquímano]] (''Bunolagus monticularis''), de l [[Karo]].
[[Fexeiro:Weskus Nasionale Park.jpg|thumb|squierda|Campo de flores ne l Parque Nacional West Coast.]]
Nun hai nanhue stimatiba recente subre l númaro de speces de [[fungo]]s registradas na África de l Sul. Até 1945, mais de 4.900 speces de fungos (ancluindo las speces formadoras de [[patrielha]]) tenien sido registradas<ref>{{cite doi|10.3114/si.55.1.1}}</ref> i, passado mais de 60 anhos de sploraçon adicional, esse númaro tende a ser mui mais eilebado. An 2006, l númaro total de tipos de fungos qu'eisisten na África de l Sul fui cunserbadoramente stimado an cerca de 200 mil especes, mas essa stimatiba nun lebou an cunta fungos associados a ansetos.<ref>{{cite pmid|18490969}}</ref> Se stubir correta, anton l númaro de fungos de la África de l Sul supera l de speces de plantas. Pul menos an alguns de ls percipales ecossistemas sul-africanos, un percentual stremamente eilebado de fungos son altamente specíficos de las plantas nas quales ocorren.<ref>Marincowitç, S.; Crous, P.W.; Groenewald J.Z. and Wingfield, M.J. (2008) [http://fabiserb.up.ac.za/webresources/pdf/02ccd42960c651fba2ee15dd3c180b.pdf ''Microfungi ocurring on Proteaceae in the fynbos.'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} CBS Biodibersity Series 7.</ref> L númaro de fungos sul-africanos que son andémicos i l númaro de ls que stan an peligro ne l mundo lixo dében, antoce, ser mui mais eilebado que l númaro de plantas amehaçadas. La stratégia de biodibersidade de l paíç i l praino d'açon nun mencionan ls fungos.<ref name="cbd.ant"/>
Cun mais de 20 mil speces de plantas defrentes, ó cerca de 10% de todas las speces begetales coincidas na Tierra, la África de l Sul ye particularmente rica an dibersidade de plantas. L bioma predominante na África de l Sul ye la [[pradarie]], adonde la cobertura begetal ye dominada por defrentes [[gramínea]]s, arbustos baixos i arbles de [[acácia]]. La begetaçon torna-se inda mais scassa ne l noroiste, debido a la baixa [[plubiosidade]]. Eesisten bárias speces de suculentas qu'armazenan auga, cumo las [[aloe]]s i [[euphorbia]]s na ária seca de Namaqualand. Las pradaries lentamente se trasforman nun mato alto de [[cerrado]] ne l nordeste de l paíç, cun un crecimiento mais denso. Hai un númaro seneficatibo de [[baobá]]s nesta ária, acerca de la stremidade norte de l Parque Nacional Kruger.<ref>{{cite web|url=http://www.southafrica-trable.net/pages/i_plants.htn |title=Plants and Begetation in South Africa |publisher=Southafrica-trable.net |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref>
== Demografie ==
{{Artigo percipal|Demografie de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:South Africa population density map.sbg|thumb|Mapa de la [[densidade populacional]] na África de l Sul.
{{debedir an colunas}}
{{legenda|#ffffc|<1 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#ffeda0|1–3 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#fed976|3–10 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#feb24c|10–30 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#fd8d3c|30–100 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#fc4e2a|100–300 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#e31a1c|300–1000 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#bc0026|1000–3000 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#800026|>3000 /Km<sup>2</sup>}}
{{debedir an colunas fin}}
]]
África de l Sul ye ua nacion de cerca de 50 milhones de pessonas de dibersas ouriges, [[cultura]]s, [[léngua]]s i [[religiones]]. L radadeiro [[censo]] fui rializado an 2011 i l próssimo será an 2021. L ''Statistics South Africa'' classefica la populaçon an cinco catadories [[Raças houmanas|raciales]] pulas quales las pessonas puoden se classeficar.<ref name="Census2001">[http://www.statssa.gob.za/census01/html/default.asp Census 2001]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Statistics South Africa.</ref> Ne l meio de l'anho 2009 ls balores stimados para essas catadories fúrun [[negros]] cun 79,3%, [[brancos]] cun 9,1%, [[coloured]] (mestiços) cun 9,0% i andianos i asiáticos cun 2,6% de la populaçon.<ref>{{cite web|url=http://www.statssa.gob.za/publicationes/P0302/P03022009.pdf|title=Midyear population stimates: 2009|publisher=Statistics South Africa|acessdate=23 February 2010}}</ref> La África de l Sul ten onze [[lénguas oufeciales]]:<ref>{{cite web|url=http://www.fs.gob.za/Departments/SAC/Library/DEPART/lang_legislation1.htn |title=Custitution of South Africa, Chater 1, Setion 6 |publisher=Fs.gob.za |date= |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref> [[Léngua africáner|africáner]], [[Léngua anglesa|anglés]], [[Léngua ndeble|ndeble]], [[sesotho de l norte]], [[sesotho de l sul]], [[Léngua swazi|swazi]], [[Léngua tswana|tswana]], [[Léngua tsonga|tsonga]], [[Léngua benda|benda]], [[Léngua xhosa|xhosa]] i [[Léngua zulu|zulu]]. L paíç ten ua populaçon manjoritariamente [[Cristandade|crestiana]].
Mesmo cul crecimiento populacional de la África de l Sul na radadeira década<ref name="Census2001"/><ref>{{cite web|url=http://www.statssa.gob.za/Publicationes/CS2007Basic/CS2007Basic.pdf|title=statssa.gob.za|format=PDF}}</ref> (percipalmente debido a la [[eimigraçon]]), l paíç tenie ua taxa de crecimiento populacional anual de -0,501% an 2008 (st. [[CIA]]), ancluindo l'eimigraçon.<ref>{{cite web|url=http://www.xist.org/earth/pop_growth.aspx|title=The demographic status of the world's population|work=Global Statistics|publisher=GeoHibe}}</ref> La CIA stima que la populaçon an 2009 na África de l Sul tenga ampeçado a crecer outra beç, a ua taxa de 0,281%.<ref>https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/geos/sf.html{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La África de l Sul ye l lar de cerca de 5 milhones de [[eimigraçon clandestina|eimigrantes eilegales]], ancluindo cerca de 3 milhones de [[Zimbábue|zimbabuanos]].<ref>{{cite web|url=http://www.iht .com/articles/2008/05/23/africa/23saf.php|title=Anti-eimmigrant biolence spreads in South Africa, with attacks reported in Cape Town}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.sky .com/skynews/article/0,,30200-1277808,00.html|title=Scape Fron Mugabe: Zimbabwe's Sodus}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.fin24 .com/articles/default/çplay_article.aspx?ArticleId=1518-25_2035097|title=More eillegals set to flod SA}}</ref> Ua série de motines anti-eimigrantes acunteciu na África de l Sul an 11 de maio de 2008.<ref name="bbc">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/7396868.stn|title=South African mob kills migrants|publisher=BBC|acessdate=2008-05-19 | date=2008-05-12}}</ref><ref>{{cite news|outhor=Barry Bearak|title=Eimmigrants Fleing Fury of South African Mobs|date=23 May 2008|work=New York Eiquipas|url=http://www.nytimes .com/2008/05/23/world/africa/23safrica.html?_r=1&ref=africa&oref=slogin|acessdate=2008-08-05}}</ref>
África de l Sul abriga ua cunsidrable populaçon de [[refugiados]] i requerentes de [[Dreito d'asilo|asilo]]. Segundo la ''World Refuge Surbey 2008'', publicado pul Comité stadunidense para Refugiados i Eimigrantes, esta populaçon era d'aprossimadamente 144.700 pessonas an 2007.<ref name="World Refuge Surbey 2008"/> Grupos de refugiados i requerentes d'asilo que soman mais de 10.000 pessonas ancluídas de l Zimbábue (48.400), [[República Democrática de l Cungo]] (24.800) i [[Somália]] (12.900).<ref name="World Refuge Surbey 2008"/> Estas populaçones bebian percipalmente an [[Joanesburgo]], [[Pretória]], [[Durban]], [[Cidade de l Cabo]] i [[Port Eilizabeth]].<ref name="World Refuge Surbey 2008">{{cite news|title=World Refuge Surbey 2008|publisher=U.S. Committe fur Refuges and Eimmigrants|date=2008-06-19|url=http://www.refuges.org/surbey}}</ref>
Assi cumo an muitos países africanos, la África de l Sul ben spurmentando ua "[[fuga de cérebros]]" ne ls radadeiros 20 anhos. Esso acraditado cumo potencialmente prejudicial pa l'eiquenomie regional,<ref>{{cite web|url=http://jae.oxfordjournals.org/cgi/cuntent/abstrat/13/suppl_2/ii15 |title=World Bank, IMF study 2004 |doi=10.1093/jae/ejh042 |publisher=Jae.oxfordjournals.org |date=2004-12-03 |acessdate=2010-05-30}}</ref> i ye quaije cierta mente prejudicial pa l bien-star de la maiorie de las pessonas que dependen de l'anfra-strutura de salude, tenendo an cunta l'eipidemia de [[HIB]]/[[SIDA]].<ref>{{cite web|url=http://www.eiquinetafrica.org/bibl/docs/heialthpersonnel.pdf |title=Heialth Personnel in Southern Africa: Cunfronting maldistribution and brain drain |format=PDF |date= |acessdate=2010-05-30}}</ref> La fuga de cérebros na África de l Sul tende a demunstrar cuntornos raciales (naturalmente, dado l legado de çtribuiçon de cumpeténcias de la África de l Sul) i ten, antoce, resultado an grandes quemunidades de brancos sul-africanos ne l sterior.<ref>''[http://www.eilo.org/public/anglish/protetion/migrant/download/amp/amp52e.pdf Skilled Labour Migration fron Debeloping Countries: Study on South and Southern Africa]'', Haron Bhorat eit al. 2002. Anternational Migration Porgramme, Anternational Labour Ouffice, Geneba.</ref>
{{Cidades mais populosas de la África de l Sul}}
=== Religion ===
[[Fexeiro:Graaff-Reinet GR3.jpg|thumb|upright|squierda|Eigreija an [[Graaff-Reinet]].]]
D'acuordo cul censo nacional de 2001, ls [[Cristandade|crestianos]] repersentában 79,7% de la populaçon de l paíç. Esso anclui crestianos zion (11,1%), [[Pentecostalismo|pentecostales]] ([[Mobimiento Carismático|carismáticos]]) (8,2%), [[Catolicismo|católicos romanos]] (7,1%), [[Metodismo|metodistas]] (6,8%), [[Eigreija Reformada Nerlandesa|houlandeses reformados]] (6,7%), [[Anglicanismo|anglicanos]] (3,8%); nembros d'outras eigreijas crestianas repersentában outros 36% de la populaçon. Ls [[Eislana|muçulmanos]] repersentan 1,5% de la populaçon, [[Hinduísmo|hindus]] cerca de 1,3%, i [[Judaísmo|judius]] 0,2%. 15,1% nun tenie qualquiera feliaçon relegiosa, 2,3% tenie outra religion i 1,4% nun stában specificados.<ref name=fatbook/><ref name="state.gob">{{cite web|url=http://www.state.gob/g/drl/rls/irf/2005/51496.htn|title=South Africa - Setion I. Religious Demography|publisher=U.S. Department of State|acessdate=2006-07-15}}</ref><ref>Fur la çcussion of Church membership statistics in South Africa please refer to Forster, D. "God's mission in our cuntext, heialing and trasforming respunses" in Forster, D and Bentley, W. ''Methodisn in Southern Africa: La celebration of Wesleyan Mission''. Kemton Park. AcadSA publishers (2008:97-98)</ref>
Eigreijas Andígenas Africanas éran ls maiores antre ls grupos crestianos. Acradita-se que muitas de las pessonas qu'alegórun tener nanhue afeliaçon cun qualquiera religion ourganizada, respeitan las [[Religiones tradecionales africanas|religiones tradecionales andígenas]]. Muitos pobos ténen práticas relegiosas [[Sincretismo|sincréticas]], cumbinando anfluéncias crestianas i andígenas.<ref name="DoS">[http://www.state.gob/g/drl/rls/irf/2006/71325.htn Department of State]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, USA.</ref>
Nun hai nanhue eibidéncia de que l [[eislana]] tenga tenido cuntato culs pobos [[zulu]], [[swazi]] ó [[xhosa]] de la cuosta leste, antes de l'era colonial. Muitos sul-africanos muçulmanos son çcritos cumo mestiços, nomeadamente na porbíncia de [[Cabo Oucidental]], specialmente aqueilhes cujos ancestrales benirun cumo scrabos de l [[arquipélago andonésio]] (ls [[Malaio de l Cabo|malaios de l Cabo]]). Outros son çcritos cumo andianos, nomeadamente an [[KwaZulu-Natal]], ancluindo aqueilhes cujos antepassados benirun cumo comerciantes de l [[sul de la Ásia]]; eilhes ténen sido acumpanhados por outros pobos d'outras partes de la [[África]], assi cumo [[brancos]] ó [[negros]] naturalizados sul-africanos. Sul-africanos muçulmanos afirman que sue [[fé]] ye la [[religion]] que mais crece an cumberson ne l paíç.<ref>{{cite web|url=http://www.csmonitor .com/2002/0110/p13s1-woaf.html|title=In South Africa, many blacks cumbert to Eislan}}</ref>
La populaçon [[hindu]] fui purmeiramente stablecida durante l período colonial británico, mas depuis las óndias d'eimigraçon de la [[Índia]], tamien ténen cuntribuíran pa l'oumiento dessa populaçon. La maiorie de ls Hindus son etnicamente de l Sul de la Ásia. Outras religiones minoritárias na África de l Sul son [[sikhismo]], l [[jaenismo]] i la [[Fé Bahá'í]].<ref name="state.gob"/>
=== Lénguas ===
{{Artigo percipal|Lénguas de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:South Africa dominant language map.sbg|thumb|dreita|Mapa mostrando las percipales [[lénguas de la África de l Sul]].
{| width=100%
|-
| valign=top |
{{legenda|#8dd3c7|[[Léngua africáner|Africáner]]}}
{{legenda|#ffffb3|[[Léngua anglesa|Anglés]]}}
{{legenda|#bebada|[[Léngua ndeble|Ndeble]]}}
{{legenda|#fb8072|[[Léngua xhosa|Xhosa]]}}
{{legenda|#80b1d3|[[Léngua zulu|Zulu]]}}
{{legenda|#fdb462|[[SeSotho de l norte]]}}
| valign=top |
{{legenda|#b3de69|[[SeSotho de l sul]]}}
{{legenda|#fcde5|[[Léngua tswana|Tswana]]}}
{{legenda|#bc80bd|[[Léngua swazi|Swazi]]}}
{{legenda|#cebc5|[[Léngua benda|Benda]]}}
{{legenda|#ffed6f|[[Léngua tsonga|Tsonga]]}}
{{legenda|#d0d0d0|Nanhue dominante}}
|}]]
La África de l Sul ten onze [[lénguas oufeciales]]: [[Léngua africáner|africáner]], [[Léngua anglesa|anglés]], [[Léngua ndeble|ndeble]], [[sesotho de l norte]], [[sesotho de l sul]], [[Léngua swazi|swazi]], [[Léngua tswana|tswana]], [[Léngua tsonga|tsonga]], [[Léngua benda|benda]], [[Léngua xhosa|xhosa]] i [[Léngua zulu|zulu]]. An númaro de lénguas ouficias, l paíç ye l terceiro, solo atrás de la [[Bolíbia]] i de la [[Índia]]. Anque todas las lénguas séren formalmente eiguales, alguas lénguas son faladas mais de l qu'outras. D'acuordo cul Censo Nacional de 2001, las trés lénguas mais faladas an casa son l zulu (23,8%), l xhosa (17,6%) i l'africáner (13,3%). Nun oustante l fato de que l'anglés ye reconhecida cumo la léngua de l comércio i de la ciéncia, sendo falada an casa por solo 8,2% de ls sul-africanos an 2001, ua percentaige inda menor de l qu'an 1996 (8,6%).<ref>{{cite web|url=http://www.fs.gob.za/Departments/SAC/Library/DEPART/lang_legislation1.htn |title=Custitution of South Africa, Chater 1, Setion 6 |publisher=Fs.gob.za |date= |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref><ref name="Census2001"/>
L paíç tamien reconhece uito outros lénguas nó-oufeciales: [[Léngua fanagalo|fanagalo]], [[khwe]], [[Léngua lobedu|lobedu]], [[Léngua nama|nama]], [[Léngua ndeble de l norte|ndeble de l norte]], [[Léngua phuti|phuthi]], [[Lénguas khoisan|san]] i la [[léngua gestual sul-africana]]. Estas lénguas nó-oufeciales puoden ser outelizadas an detreminadas outelizaçones oufeciales an árias lemitadas, adonde fui detreminado qu'essas lénguas son predominantes. Inda assi, sues populaçones nun son seneficadamente grandes para eisigir l reconhecimiento nacional.
Muitas de las lénguas "nun oufeciales" de ls pobos [[san]] i [[khoikhoi]] possuen [[dialeto]]s regionales que se stenden an direçon al norte de la [[Namíbia]] i de [[Botsuana|Botswana]], para alhá d'outros lugares. Esses pobos, que son ua populaçon fesicamente çtinta d'outros africanos, ten sue própia eidantidade cultural cun base an sues sociadades de [[caçadores-coletores]]. Eilhes ténen sido marginalizados, an grande medida, i muitas de las sues lénguas.
Muitos sul-africanos brancos tamien falan outras lénguas ouropeias, tales cumo [[Léngua pertuesa|pertués]] (falado tamien por [[angola]]ne ls i [[Moçambique|moçambicanos]] negros), [[Léngua almana|alman]] i [[Lhéngua griega|griego]], ambora alguns asiáticos i andianos na África de l Sul falan lénguas asiáticas, cumo l [[Léngua tamil|tamil]], [[Léngua hindi|hindi]], [[léngua guzerate|guzerate]], [[Léngua urdu|urdu]] i [[Léngua telugu|telugu]]. L [[Lhéngua francesa|francés]] ye inda falada puls franceses sul-africanos, specialmente an lugares cumo la ''[[Franschhoek]]'', adonde eisisten muitos sul-africanos d'ourige francesa.
=== Cumposiçon étnica ===
L ''Statistics South Africa'' define cinco catadories raciales pulas quales las pessonas puoden se classeficar ne l censo. Las stimatibas de l censo de 2011 para estas catadories fui [[negros]] africanos cun 79,2%, [[brancos]] cun 8,9%, ''[[coloured]]'' (mestiço) cun 8,9%, andiano ó asiático cun 2,5% i outros/nun specificado cun 0,5%. L purmeiro censo na África de l Sul, feito an 1911, mostrou que ls brancos repersentában 22% de la populaçon; esse númaro caiu para 16% de la populaçon an 1980.<ref>{{Cite book | outhor = Study Commission on U.S. Policy toward Southern Africa (U.S.) | title = South Africa: eiquipa running out: the report of the Study Commission on U.S. Policy Toward Southern Africa | url = http://books.gogle .com/books?id=sq43lnbklEUC&pg=PA42 | publisher = University of California Press | year = 1981 | page = 42 | isbn = 0-520-04547-5 }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
[[Fexeiro:South Africa dominant population group map.sbg|thumb|dreita|Grupos populacionales dominantes na África de l Sul.
{{debedir an colunas}}
{{legenda|#fb8072|Africanos negros}}
{{legenda|#8dd3c7|''Coloured'' (multirraciales)}}
{{legenda|#80b1d3|Andianos ó asiáticos}}
{{legenda|#ffffb3|Brancos}}
{{legenda|#bebada|Nanhun dominante}}
{{debedir an colunas fin}}]]
De loinge, la maior parte de la própia populaçon ye classeficada cumo "africana" ó "negra", mas esse grupo populacional nun ye culturalmente i/ó lenguisticamente homogéneo. Ls percipales grupos étnicos negros ancluen ls [[zulus]], [[xhosas]], [[basothos]] (basotho de l sul), [[SeSotho de l norte|bapedi]] (basotho de l norte), [[Benda (África de l Sul)|bendas]], [[tswanas]], [[tsongas]], [[suázis]] i [[ndeble]]s, ls quales falan las [[lénguas bantu]].
La populaçon ''[[coloured]]'' (multirraciales) stá cuncentrada percipalmente na region de l [[Colónia de l Cabo|Cabo]] i ben dua cumbinaçon d'ouriges étnicas, cumo ls [[brancos]], [[khoi]]s, [[san]]s, [[griqua]]s, [[chineses]] i [[malaios]].<ref name="khenr">{{cite book|outhor=Kristin Heinrard|title=Minority Protetion in Post-Apartheid South Africa: Houman Rights, Minority Rights, and Self-Detremination|url=http://books.gogle .com/books?id=HOA6qPDtjOAC&pg=PA43|year=2002|publisher=Grenwod Publishing Group|isbn=978-0-275-97353-7|page=43}}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Ls sul-africanos brancos son percipalmente çcendentes de [[houlandeses]], [[almanes]], [[franceses]] [[huguenote]]s, [[británicos]] i outros quelonos [[ouropeus]] i [[judius]].<ref name="khenr"/><ref name="lbr">{{cite book|outhor1=James L. Gibson|outhor2=Amanda Gouws|title=Obercoming Antolerance in South Africa: Spurments in Democratic Persuasion|url=http://books.gogle .com/books?id=zJZ3_bD_EIQC&pg=PA36|year=2005|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-67515-4|page=36}}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Cultural i lenguisticamente, eilhes son debedidos an [[africánder]]s, que falan [[africáner]], i ls grupos de brancos [[Léngua anglesa|anglófonos]]. La populaçon branca ten diminuído, debido a la baixa [[taxa de natalidade]] i a la [[eimigraçon]]; antre ls fatores qu'anfluen na decison dessa populaçon d'eimigrar, muitos citan l'eilebada taxa de [[criminalidade]] i las políticas de [[açon afirmatiba]] de l gobierno.<ref name="Unisa">{{cite web|url=http://www.unisa.ac.za/default.asp?Cmd=BiewContent&CuntentID=13537 |title=the new great trek- the story of south africa's white sodus |publisher=Unisa.ac.za |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref><ref name="Quen's U">{{cite web|outhor=User2 |url=http://www.quensu.ca/samp/sampresources/samppublicationes/policyseries/policy23.htn |title=Policy Series |publisher=Quensu.ca |date=7 d'outubre de 1997 |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref> Zde 1994, aprossimadamente 440 mil sul-africanos brancos eimigrórun permanentemente de l paíç.<ref name=StatsSAPopulation2010>{{cite web|url=http://www.statssa.gob.za/publicationes/P0302/P03022010.pdf|title=Midyear population stimates: 2010|publisher=Statistics South Africa|acessdate=23 de júlio de 2010}}</ref> Anque de ls eilebados nibles d'eimigraçon, alguns eimigrantes ouropeus se anstalórun ne l paíç nesse período. Até 2005, stima-se que 212 mil cidadanos británicos stában residindo na África de l Sul. Até 2011, esse númaro puode tener crecido para 500 mil.<ref>{{cite web|title=Britones lebing in SA to enjoy royal wedding|url=http://wayback.archibe.org/web/20120121075711/http://www.eyewitnessnews.co.za/articleprog.aspx?id=64734 | publisher=Eyewitness News|date =28 d'abril de 2011}}</ref> Alguns [[Zimbábue|zimbabuanos]] brancos eimigrórun pa la África de l Sul. Alguns de ls nembros mais nostálgicos de la quemunidade son coincidos na cultura popular cumo "''Whenwes''", por causa de la frase ''when we were in Rhodesie''... ({{lang-t|''quando stábamos na Rodésia''...}}), qu'eilhes questuman dezir al relembrar sues bidas na antiga [[Rodésia]].<ref name="New Anternationalist">{{cite web|url=http://www.newint.org/issue155/briefly.htn|title=Rhodie oldies|year=1985|acessdate=29 d'outubre de 2007|work=[[New Anternationalist]]}}</ref>
La populaçon [[Andianos|andiana]] chegou a la África de l Sul cumo trabalhadores cuntratados para trabalhar nas plantaçones d'açúcar an [[KwaZulu-Natal|Natal]] ne l final de l seclo XIX i ampeço de l seclo XX.<ref name="khenr"/> Eilhes benirun de defrentes partes de l [[subcontinente andiano]], seguian religiones defrentes i falában lénguas çtintas.<ref name="khenr"/> Un grabe çtúrbio antre andianos i zulus eclodiu an 1949 na cidade de [[Durban]].<ref>{{cite web|url=http://www .ptheindianstar .com/andex.php?uan=5786 |title=Current Africa race riots like 1949 anti-Andian riots: menister |publisher=Theindianstar .com |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref> Eesiste tamien un grupo seneficatibo de sul-africanos [[chineses]] (cerca de 100 mil pessonas) i [[bietnamitas]] (cerca de 50 mil pessonas). An 2008, l Superior Tribunal de Pretória determinou que ls sul-africanos chineses que chegórun al paíç antes de 1994 debian ser reclassificados cumo ''mestiços''. Cumo resultado desta decison, cerca de 12 a 15 mil<ref>{{cite web|last=Conason |first=Joe |url=http://www.salon .com/tech/htww/2008/06/19/chinese_declared_black/ |title=Chinese declared black |publisher=Salon .com |date=19 de júnio de 2008 |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref> de ls cidadanos etnicamente chineses que chegórun antes de 1994 (l que repersenta de 3% a 5% de l total de la populaçon chinesa ne l paíç), será capaç de se beneficiar de políticas d'eigualdade racial de l gobierno.<ref>[http://www .ptimesonline.co.uk/tol/news/world/africa/article4168245.ece We agre that you are black, South African court tells Chinese], The Eiquipas</ref>
=== Porblemas sócio-eiquenómicos ===
{{Artigo percipal|Criminalidade na África de l Sul|Cunflitos xenófobos na África de l Sul an 2008}}
[[Fexeiro:Soweto township.jpg|thumb|squierda|[[Vairro de lata]] an [[Soweto]], [[Joanesburgo]].]]
Segundo ua pesquisa pa l período 1998-2000 eilaborada pula [[Organizaçon de las Naciones Ounidas]], la África de l Sul fui classeficada an segundo lugar an [[assassinato]]s i an purmeiro para [[assalto]]s i [[stupro]]s ''[[per capita]]''.<ref>{{cite web|url=http://www.nationmaster .com/red/country/sf/Crime&b_cite=1|title=NationMaster: South African Crime Statistics}}</ref> Las statísticas oufeciales mostran que 52 pessonas son assassinadas todos ls dies na África de l Sul.<ref>[http://www .ptimesonline.co.uk/tol/news/world/africa/article6818096.ece Persecuted white South African Brandon Huntley made anternational race refuge]. Eiquipas Online. Setember 3, 2009.</ref> L númaro relatado de stupros por anho ye de 55.000<ref>[http://www.eiquipa .com/eiquipa/world/article/0,8599,1674391,00.html?xid=fed-cnn-topics Behind South Africa's Reggae Murder]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Eiquipa. Otober 22, 2007.</ref> i stima-se que 500 mil stupros son cometidos anualmente ne l paíç.<ref>"[http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=84909 SOUTH AFRICA: One in four men rape]". [[IRIN]] Africa. June 18, 2009.</ref> L total de crimes ''per capita'' ye l 10º antre ls 60 países ne l cunjunto de dados.
L stupro ye un porblema quemun na África de l Sul, nua pesquisa de 2009 un an cada quatro homes sul-africanos admitiran tener stuprado alguien.<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/8107039.stn | work=BBC News | title=South African rape surbey shock | date=2009-06-18 | acessdate=2010-05-23}}</ref> Un an cada trés de las 4.000 mulhieres anquiridas pula Quemunidade de la Anformaçon, Capacitaçon i Trasparéncia dixe que tenie sido biolada ne l'anho passado.<ref name=bbc1>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/258446.stn |title=South Africa’s rape shock |publisher=BBC News |date=1999-01-19 |acessdate=2010-05-30}}</ref> La África de l Sul ten ua de las maiores ancidéncias de stupros de ninos i bebés ne l mundo.<ref name=eiquipa>{{cite web|last=Perry |first=Alex |url=http://www.eiquipa .com/eiquipa/world/article/0,8599,1680715,00.html?xid=fed-yaho-full-world |title=Ouprah scandal rocks South Africa |publisher=Eiquipa .com |date=2007-11-05 |acessdate=2010-05-30}}</ref> Nun liebantamiento rializado antre 1.500 ninos scolares ne l ''[[township]]'' de [[Soweto]], un quarto de todos ls ninos antrebistados dezírun que "''jackrolling''", un termo para stupro an grupo, era algo dibertido.<ref name=bbc1/>
La classe média de l paíç busca sigurança an [[Cundomínio cerrado|cundomínios cerrados]]. Muitos [[eimigrante]]s de la África de l Sul tamien afirman que l crime fui un grande motibador para eilhes saíren de l paíç. L crime contra la quemunidade agrícola cuntina a ser un grande porblema.<ref>{{cite news|url=http://www .ptimesonline.co.uk/tol/life_and_style/article694534.ece|title=Farms of fear|publisher=The Eiquipas Online|date=2 April 2006 | location=London | acessdate=2010-05-23}}</ref> Outro porblema anfrentado pul paíç ye la fuorte [[Zeigualdade eiquenómica|zeigualdade social i eiquenómica]]; las cidades sul-africanas [[Buffalo City]], [[Johannesburgo]] i [[Ekurhuleni Municipalidade Metropolitana|Ekurhuleni]] fúrun apuntadas cumo las mais zeiguales de l mundo, segundo relatório de la [[ONU]] dibulgado an 2010.<ref name="onu">[http://g1.globo .com/Noticias/Riu/0,,MUL1536525-5606,00-QUATRO+CAPITAIS+BRASILEIRAS+ESTAO+ENTRE+AS+MAIS+DESIGUAIS+DO+MUNDO+DIZ+ONU.html Quatro capitales brasileiras stan antre las mais zeiguales de l mundo, diç ONU] - ''[[G1]]'', 19 de márcio de 2010 (bejitado an 19-3-2010)</ref>
== Política ==
{{Artigo percipal|Política de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:Uniegebou.jpg|thumb|''[[Union Buildings]]'' ye la residéncia oufecial i l gabinete de l [[persidente de la república]] de la África de l Sul, localizado na capital admenistratiba de l paíç, [[Pretória]].]]
La África de l Sul ten trés [[Capital|capitales]]: [[Cidade de l Cabo]], la maior de las trés, ye la capital legislatiba; [[Pretória]] ye la capital admenistratiba i [[Bloemfontein]] ye la capital judiciária. África de l Sul ten un [[parlamiento]] [[bicameral]]: l Cunseilho Nacional de Porbíncias ([[cámara alta]]), ten 90 nembros, anquanto la Assemblé Nacional ([[cámara baixa]]) ten 400 nembros.
Ls nembros de la Cámara de ls Deputados son eileitos nua base populacional por [[repersentaçon proporcional]]: metade de ls nembros son eileitos por listas nacionales i l'outra metade son eileitos an listas probinciales. dieç nembros son eileitos para repersentar cada porbíncia ne l Cunseilho Nacional de las Porbíncias, andependientemente de la populaçon de la porbíncia. Eileiçones para ambas las cámaras son rializadas la cada cinco anhos. L gobierno ye formado na casa mais baixa, i l líder de l partido maioritairo na Assemblé Nacional ye l [[Persidente de la África de l Sul|persidente]].
Zde la fin de l ''apartheid'' an 1994, la política sul-africana ten sido dominado pul [[Cungresso Nacional Africano]] (ANC), que fui l partido dominante, cun 60-70% de ls botos. L percipal adbersairo de l gobierno de l ANC ye l partido de la [[Aliança Democrática (África de l Sul)|Aliança Democrática]], que recebiu 16,7% de ls botos na eileiçon de 2009 i 14,8% nas eileiçones de 2006.
[[Fexeiro:Houses of Parliament Entrance.jpg|thumb|squierda|[[Parlamiento de la África de l Sul]] na [[Cidade de l Cabo]], la capital legislatiba.]]
L partido antes dominante, l Nuobo Partido Nacional, qu'antroduziu l ''apartheid'' atrabeç de l sou predecessor, l Partido Nacional, outou por se fundir cul ANC, an 9 d'abril de 2005. Outros grandes partidos políticos repersentados ne l Parlamiento son l [[Cungresso de l Pobo]], que se separou de l ANC i ganhou 7,4% de ls botos an 2009 i l [[Partido de la Libardade Ankatha]], que repersenta percipalmente ls eileitores [[zulu]]s i que tubo 4,6% de ls botos nas eileiçones de 2009.
Zde 2004, l paíç tubo muitos miles de protestos populares, alguns biolentos, tornando-se, d'acuordo cun un académico, l ''"paíç mais rico an protesto ne l mundo"''.<ref>{{cite web|url=http://abahlali.org/node/1898|title=Article by Eimran Bucus in the Mercury newspaper}}</ref> Muitos destes protestos ténen sido ourganizados a partir de las crecentes [[bairro de lata]]s que circundan las cidades sul-africanas.
An 2008, la África de l Sul fui classeficada na 5ª antre 48 países de la África [[susaariana]] pul Índice Ibrahin de Gobernança Africana. La África de l Sul tubo buns resultados nas catadories de Stado de Dreito, Trasparéncia i Corrupçon i Participaçon i Dreitos Houmanos, mas fui perdiu puntos pul sou zampenho relatibamente pobre an Salude i Sigurança. L Índice Ibrahin ye ua medida global de gobernança africana, cun base nua série de bariables que refleten l sucesso cun que ls gobiernos antregan benes políticos eissenciales als sous cidadanos.<ref>[http://www.moibrahimfoundation.org Mo Ibrahin Foundation]. Retriebed 2010-01-11.</ref>
{{limpar}}
=== Lei ===
{{Mais anformaçones|Criminalidade na África de l Sul}}
[[Fexeiro:Jozi 2012 05 22 1504 (7411284758).jpg|thumb|Anterior de la Corte Custitucional de la África de l Sul, an Joanesburgo.]]
Las percipales fuontes de las leis sul-africanas son l dreito mercantil romano-houlandés i l dreito pessonal baseado ne l [[Common law|dreito quemun anglés]], cumo las amportaçones d'assentamientos houlandes i de l [[colonialismo británico]].<ref>{{cite web|url=http://0-www.llrx .com.annopac.up.ac.za:80/features/southafrica.htn|title=Researching South African Law|acessdate=2008-06-23|outhor=Pamela Snyman and Amanda Barratt|date=2002-10-02|publisher=[http://www.llrx.comLaw Library Resource Xchange]}}</ref> La purmeira lei ouropeia na África de l Sul fui trazida pula [[Cumpanha de las Índias Ourientales Houlandesas]] i ye chamada de dreito romano-nerlandés. Fui amportado antes de la [[Codificaçon jurídica|codificaçon de l dreito]] ouropeu ne l Código Napoleónico i ye cumparable an muitos aspetos, la lei scocesa. Este fui seguido, ne l seclo XIX pul dreito anglés, tanto quemun quanto legal. A partir de 1910 cula unificaçon, la África de l Sul tenie sou própio parlamiento, qu'aprobórun leis specíficas pa la África de l Sul. Durante ls anhos de l ''[[apartheid]]'', la cena política de l paíç fui dominado por figuras cumo [[Valthazar Johannes Borster|B. J. Borster]] i [[Pieter Willen Botha|P. W. Botha]], bien cumo nembros de l'ouposiçon, cumo Harry Schwarç, Joe Slobo i [[Heilen Suzman]].
L sistema judicial ye cumpuosto por tribunales de magistrados, que tratan de causos criminales i cibles menores menores, ls Tribunales Superiores, que son tribunales de cumpeténcia genérica para árias specíficas, l Supremo Tribunal de Recurso, que ye la mais alta corte custitucional an todas ls temas; i l Tribunal Custitucional, que cuida solo de las questones custitucionales.
D'acuordo cun ua pesquisa rializada pa l período de 1998-2000 i cumpilada pulas [[Naciones Ounidas]], la África de l Sul fui classeficada an segundo lugar an [[assassinato]] i an purmeiro an [[assalto]]s i [[stupro]]s ''per capita'' antre todos ls países pesquisados.<ref>{{cite web|url=http://www.nationmaster .com/red/country/sf/Crime&b_cite=1 |title=South African Crime statistics |publisher=NationMaster |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref> Cerca de 50 assassinatos son cometidos todos ls dies ne l paíç.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/magazine/8668615.stn |title=How dangerous is South Africa? |publisher=BBC News |date=17 de maio de 2010}}</ref> Até márcio de 2009, houbo {{formatnun:18148}} assassinatos ne l paíç, anquanto l [[Reino Ounido]] registrou 662 ne l mesmo período.<ref>{{cite news|url=http://www .ptelegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/southafrica/8222469/South-African-serial-killer-cumbited-of-13-murders.html |title=South African serial killer cumbited of 13 murders |publisher= ''The Daily Telegraph'' |date=23 de dezembre de 2010}}</ref> L'andústria de la sigurança pribada na África de l Sul ye la maior de l mundo,<ref>{{cite web|title=South Africa has world’s largest pribate security andustry; neds regulation - Mthethwa|url=http://www.defenceweb.co.za/andex.php?oution=cun_cuntent&task=biew&id=28306&Itemid=116|publisher=DefenceWeb|acessdate=3 de maio de 2013}}</ref> cun cerca de nuobe mil ampresas cadastradas i 400 mil siguranças particulares atibos registrados, mais de l que la polícia i l'eisército sul-africanos juntos.<ref>{{cite web|title=Bigger than the army: South Africa's pribate security forces|url=http://eidition.cnn .com/2013/02/08/business/south-africa-pribate-security|publisher=CNN .com|acessdate=3 de maio de 2013}}</ref>
=== Fuorças armadas ===
{{Artigo percipal|Fuorça Nacional de Defesa de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:USS Forrest Sherman (DDG-98) Chetah.jpg|thumb|squierda|Caça sul-africano [[Atlas Chetah]] rializa un treinamiento cul [[Cuntratorpedeiro|çtróier]] norte-amaricano [[USS Forrest Sherman]] na [[Cidade de l Cabo]], an 2007.]]
La [[Fuorça Nacional de Defesa de la África de l Sul]] (SANDF) fui criada an 1994,<ref name="custitution-1993-224">{{cite web|url=http://www.anfo.gob.za/documents/custitution/93cones.htn#SECTION224|title=Custitution of the Republic of South Africa At 200 of 1993 (Setion 224)|acessdate=2008-06-23|year=1993|publisher=South African Gobernment}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.issafrica.org/Pus/ASR/6No2/BanStade.html|title=Rationalisation in the SANDF: The Next Challenge|acessdate=2008-06-23|year=1997|outhor=Col L B ban Stade, Senior Staff Oufficer Rationalisation, SANDF|publisher=Anstitute fur Security Studies }}</ref> cumo ua fuorça boluntária cumpuosta pula antiga ''[[South African Defence Force]]'', las fuorças de ls grupos nacionalistas africanos (''[[Umkhonto we Sizwe]]'' i Eisército de Libertaçon de l Pobo Azanian), i las fuorças de defesa antigo [[Bantuston]].<ref name="custitution-1993-224"/> L SANDF ye subdebidido an quatro galhos, l [[Eisército de la África de l Sul|eisército]], la [[Fuorça Aérea de la África de l Sul|fuorça aérea]], la [[Marina de la África de l Sul|marina]] i l Serbício Médico Sul-Africano.<ref name="at-42-2002">{{cite web|url=http://www.anfo.gob.za/gazette/ats/2002/a42-02.pdf|title=Defence At 42 of 2002|acessdate=2008-06-23|outhor=|date=2003-02-12|publisher=South African Gobernment|page=18}}</ref> Ne ls radadeiros anhos, la SANDF se tornou ua grande fuorça de paç ne l [[África|cuntinente africano]],<ref name="dod-sep2005">{{cite web|url=http://www.dod.mil.za/media/media2005/sep/medie_statements5sep2005.htn|title=Address by the Menister of Defence at la medie breakfast at Defence Heiadquarters, Negroria|acessdate=2008-06-23|outhor=Mosiuoa Lekota|date=2005-09-05|publisher=Department of Defence}}</ref> i stubo ambolbido an ouparaçones ne l [[Lesoto]], na [[República Democrática de l Congo|República Democrática de l Cungo]],<ref name="dod-sep2005"/> ne l [[Burundi]],<ref name="dod-sep2005"/> antre outros. Ten tamien participado cumo parte de las fuorças de paç multinacional de la ONU.
La África de l Sul ye l único paíç africano que cunseguiu zambolber cun sucesso [[armas nucleares]]. I tornou-se l purmeiro paíç cun poder nuclear (seguido pula [[Ucránia]]), la çmontar i renunciar boluntariamente al sou porgrama ne l porcesso d'assinatura de l [[Tratado de Nun Proliferaçon de Armas Nucleares]] (TNP), an 1991.<ref name="fas-ocp27"/> L paíç zambolbiu un porgrama d'armas nucleares na década de 1970.<ref name="fas-ocp27">{{cite web|url=http://www.fas.org/nuke/guide/rsa/nuke/ocp27.htn|title=Out of (South) Africa: Negroria's Nuclear Weapones Sperience|acessdate=23 de júnio de 2008|outhor=Lieutenant Colonel Roy I. Horton III (BS, Eiletrical Anginering; MS, Strategic Antelligence)|year=1999|month=Otober|publisher=USAF Anstitute fur National Security Studies}}</ref> D'acuordo cul ex-persidente sul-africano [[F. W. de Klerk]], la decison de custruir ua "dissuason nuclear" fui tomada "yá an 1974 nun cuntesto dua amenaça spansionista sobiética".<ref name="South Africa comes clean">[http://books.gogle .com/books?id=qQwAAAAAMBAJ&printsec=fruntcober "South Africa comes clean"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Maio de 1993, pp. 3,4</ref> La África de l Sul puode tener rializado un teste nuclear subre l [[Ouceano Atlántico|Atlántico]] an 1979,<ref>{{cite web|url=http://www.gwu.edu/~nsarchib/NSAEBB/NSAEBB190/01.pdf|format=PDF|title=South Atlantic Nuclear Eibent (National Security Council, Memorandun)|acessdate=23 de júnio de 2008|outhor=Christine Dodson|date=22 d'outubre de 1979|publisher=George Washington University under Fredon of Anformation At Request}}</ref> anque Klerk afirmar que l paíç "nunca habie rializado un teste nuclear clandestino".<ref name="South Africa comes clean"/> Seis çpositibos nucleares fúrun cuncluídos antre 1980 i 1990, mas todos fúrun çtruídos antes de la África de l Sul assinar l TNP an 1991.<ref name="South Africa comes clean"/>
=== Relaçones anternacionales ===
{{aneixo|Missones diplomáticas de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:BRICS leaders 2012.jpg|thumb|dreita|[[Dilma Rousseff]] ([[Brasil]]), [[Vladimir Putin]] ([[Rússia]]), [[Manmohan Singh]] ([[Índia]]), [[Hu Jintao]] ([[República Popular de la China|China]]) i [[Jacob Zuma]] (África de l Sul) durante ancuontro de ls líderes de l [[BRICS]] an 2012.]]
Anquanto era la [[Ounion Sul-Africana]], l paíç fui l nembro fundador de la [[Ourganizaçon de las Naciones Ounidas|Organizaçon de las Naciones Ounidas]] (ONU). L'anton purmeiro-menistro sul-africano, [[Jan Smuts]], screbiu l preámbulo de la [[Carta de las Naciones Ounidas]].<ref name = "gilderslebe">{{cite journal |url=http://www.columbia.edu/cu/alumni/Magazine/Summer2001/Gilderslebe.html |title=Birgenia Gilderslebe: Oupening the Gates (Libing Legacies) |outhor=Rosalind Rosenberg |month = Summer | year =2001 |work=Columbia Magazine }}</ref><ref name="Schlesinger">{{cite book |outhor=Schlesinger, Stephen I. |title=At of Creation: The Founding of the United Nationes: La Story of Superpowers, Secret Agents, Wartime Allies and Enemies, and Their Quest fur la Peaceful World |publisher=Westbiew, Perseus Books Group |location=Cambridge, Massachusetts |year=2004 |pages=236–7 |isbn=0-8133-3275-3 |oclc= }}</ref> L paíç ye un de ls nembros fundadores de la [[Ounion Africana]] (UA), i ten la maior eiquenomie de todos ls nembros dessa ourganizaçon. La África de l Sul tamien ye un nembro fundador de la [[Nuoba Parcerie pa l Zambolbimiento de la África]] (NEPAD), de la UA. L paíç ten zampenhado un papel fundamental cumo mediador de cunflitos antre naciones africanas na radadeira década, cumo ne l [[Burundi]], na [[República Democrática de l Congo|República Democrática de l Cungo]], nas [[Quemores]] i ne l [[Zimbabué|Zimbabwe]]. Passado la fin de l regime de l ''[[apartheid]]'', la África de l Sul fui readmitida na [[Commonwealth|''Commonwealth'' británica]]. L paíç ye un nembro de l [[Grupo de ls 77]] i presidiu l'ourganizaçon an 2006. La África de l Sul tamien ye nembro de la [[Quemunidade pa l Zambolbimiento de la África Austral]] (SADC), de la [[Zona de Paç i Coperaçon de l Atlántico Sul]], de la [[Ounion Aduaneira de la África Austral]], de l [[Tratado de la Antártida]], de la [[Organizaçon Mundial de l Comércio]] (OMC), de l [[Fondo Monetário Anternacional]] (FMI), de l [[G20]] i de l [[G8+5]].
L persidente sul-africano [[Jacob Zuma]] i l'ex-persidente chinés, [[Hu Jintao]], atualizórun ls laços bilaterales antre ls dous países an 24 d'agosto de 2010, quando fui assinado l Acuordo de Pequin, qu'antecipou l'eilebaçon de la "parcerie stratégica" de la África de l Sul cula China para ua "parcerie estratégica global" an temas eiquenómicos i políticos, cumo l reforço de l'antercámbio antre ls respetibas partes gobernantes i legisladores.<ref>[http://capetown.china-cunsulate.org/ang/gdxw/t726883.htn China, South Africa upgrade relationes to "cumprehensibe strategic partnership"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Xinhua News Agency, 24 d'agosto de 2010</ref><ref>''"New era las South Africa joines BRICS"'', [http://www.southafrica.anfo/global/brics/brics-080411.htn SouthAfrica.anfo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 11 d'abril de 2011</ref> An abril de 2011, la África de l Sul antrou ouficialmente pa l grupo de países [[BRICS]] ([[Brasil]]-[[Rússia]]-[[Índia]]-[[China]]), eidantificado pul persidente Zuma cumo ls maiores parceiros comerciales de l paíç i tamien cumo ls maiores parceiros comerciales de la África cumo un to. Zuma afirmou que ls países nembros de l BRICS tamien eirien trabalhar de forma cordenada atrabeç de la ONU, de l Grupo de ls Binte (G20) i de l [[Fórun de Diálogo Índia-Brasil-África de l Sul]] (IBAS).<ref>''"SA brings 'unique attributes' to BRICS"'' [http://www.southafrica.anfo/global/brics/brics-140411.htn SouthAfrica.anfo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 14 d'abril de 2011</ref>
== Subdebisones ==
{{Artigo percipal|[[Porbíncias de la África de l Sul]]}}
La África de l Sul ancontra-se debedida an nuobe porbíncias zde [[1994]]. La tabela seguinte andica, para cada ua de las nuobe porbíncias, l sou código oufecial [[ISO 3166-2]]:ZA, l nome an [[Léngua pertuesa|pertués]], [[Léngua anglesa|anglés]] i [[Léngua africáner|africáner]], i la capital.
{| {{prettytable}}
! Código<br />ISO !! Pertués !! ''Anglés'' !! ''Africáner'' !! Capital
|-
| ZA-WC || [[Cabo Oucidental]] || ''Western Cape'' || ''Wes-Kaap'' || [[Cidade de l Cabo]]
|-
| ZA-EC || [[Cabo Ouriental]] || ''Eastern Cape'' || ''Oos-Kaap'' || [[Bisho]]
|-
| ZA-NC || [[Cabo Setentrional]] || ''Northern Cape'' || ''Nord-Kaap'' || [[Kimberley (Cabo Setentrional)|Kimberley]]
|-
| ZA-FS || [[Stado Libre]] || ''Fre State'' || ''Brystaat'' || [[Bloemfontein]]
|-
| ZA-GT || [[Gauteng]] || style="text-align:center" | - || style="text-align:center" | - || [[Joanesburgo]]
|-
| ZA-NL || [[Kwazulu-Natal]] || style="text-align:center" | - || style="text-align:center" | - || [[Pietermaritzburg]]
|-
| ZA-LP || [[Porbíncia de l Limpopo|Limpopo]] || style="text-align:center" | - || style="text-align:center" | - || [[Polokwane]]
|-
| ZA-MP || [[Mpumalanga]] || style="text-align:center" | - || style="text-align:center" | - || [[Nelspruit]]
|-
| ZA-NW || [[Noroiste (África de l Sul)|Noroiste]] || ''North-West'' || ''Nord-Wes'' || [[Mafikeng]]
|}
Las porbíncias ancontran-se debedidas an [[Munecípios metros de la África de l Sul|munecípios metros]] i [[Çtritos municipales de la África de l Sul|çtritos municipales]]; estes radadeiros ancontran-se subdebididos an [[Munecípios locales de la África de l Sul|munecípios locales]] i [[zonas de geston çtrital]]. La delimitaçon de ls munecípios ancontra-se anscrita na [[Custituiçon]], antoce cada altaraçon amplica ua [[emenda custitucional|emenda]]; la radadeira acunteciu an abril de [[2006]].
{{limpar}}
== Eiquenomie ==
{{Artigo percipal|Eiquenomie de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:Johannesburg Stock Schange.jpg|thumb|squierda|upright|La [[Bolsa de Balores de Joanesburgo]] ye la maior [[bolsa de balores]] de l [[África|cuntinente africano]].]]
Pula classeficaçon de la [[ONU]] la África de l Sul ye un paíç de renda média, cun ua ouferta abundante de recursos, cun bien zambolbidos setores financeiro, jurídico, de quemunicaçones, einergie i trasportes, ua [[bolsa de balores]] que stá antre las binte melhores de l mundo, i ua moderna anfra-strutura d'apoio a ua çtribuiçon eficiente de las mercadorias a grandes centros ourbanos an to la region. La África de l Sul acupa 32ª posiçon ne l mundo an tenermos de [[PIB]] ([[PPC]]), d'acuordo cun dados de 2009. La sue antegraçon na eiquenomie ye mui fuorte i custitui ua base eissencial pa l sou zambolbimiento.<ref>Guilherme de la Fonseca-Statter, ''La África de l Sul i l Sistema-Mundo: De la Guerra de ls Bóeres a la globalizaçon'', Lisboua: Centro de Studos Africanos & Gerpress, 2011, ISBN 978-989-96094-6-4</ref>
L zambolbimiento abançado de l paíç stá inda assi cuncentrado an torno de quatro árias: [[Cidade de l Cabo]], [[Port Eilizabeth]], [[Durban]] i [[Pretória]]/[[Johannesburg]]. Fura destes quatro centros eiquenómicos, l zambolbimiento ye lemitado i la [[pobreza]] inda ye prebalente, anque de ls sfuorços de l gobierno. Por cunseguinte, la grande maiorie de sul-africanos son pobres. Inda assi, ls percipales zonas marginales ténen spurmentado un crecimiento rápido ne ls radadeiros tiempos. Essas árias ancluen [[Mossel Bay]] para Plettenberg Bay; ária de [[Rustenburg]], ária de [[Nelspruit]], [[Bloemfontein]], Cape West Coast i l Litoral Norte de [[KwaZulu-Natal]]. L [[zamprego]] ye stremamente eilebado i la [[Zeigualdade eiquenómica|zeigualdade de renda]] ye aprossimadamente eigual a la de l [[Brasil]] - residindo ua de las rezones mais salientes ne l fato de buona parte de las ampresas amportantes séren capital-antensibas, nun trabalho antensibas. Durante l período de 1995-2003, l númaro d'ampregos formales diminuiu i l [[Eiquenomie anformal|amprego anformal]] oumentou, l zamprego global se agrabou.<ref name="sach3">{{cite web|url=http://eimf.org/sternal/pus/nft/2006/soafrica/ang/pasoafr/sach3.pdf|title=Post-Apartheid South Africa: the First Ten Years - Unemployment and the Labor Market|publisher=IMF}}</ref>
L rendimiento médio domiceliar sul-africano diminuiu cunsidrabelmente antre 1995 i 2000. Quanto a la zeigualdade racial, l ''Statistics South Africa'' anformou que, an 1995, l'agregado fameliar médio branco ganhou quatro bezes mais de l qu'ua família média negra. An 2000, la família média branca ganhou seis bezes mais de l que l'agregado fameliar médio negro.<ref>[http://0-www.sarpn.org.za.annopac.up.ac.za:80/documents/d0000164/page1.php SARPN - South Africa]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} at www.sarpn.org.za</ref> Las políticas de [[açon afirmatiba]] pa l'eigualdade racial ténen stimulado un oumiento na riqueza eiquenómica de ls [[negros]] i l nacimiento dua eimergente classe média negra.<ref>{{cite web|url=http://www.mg.co.za/articlePage.aspx?articleid=261345&area=/breaking_news/breaking_news__business/|title=Black middle class bosts car sales in South Africa: Carta eiletrónica & Guardian Online}}</ref><ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2006/jan/22/southafrica.features Race against eiquipa]. The Ouserber. January 22, 2006.</ref> Outros porblemas son la [[criminalidade]], la [[corrupçon]] i la [[eipidemia]] de [[HIB]]/[[SIDA]]. La África de l Sul sofre cun carga relatibamente pesada regulaçon global, cumparada als [[países zambolbidos]]. La propiadade i l'anterferéncia statal ampone barreiras a l'antrada an muitas árias.<ref name="assessment2008">{{cite web|url=http://www.oecd.org/document/11/0,3343,en_2649_33733_40977483_1_1_1_1,00.html|title=Eiquenomic Assessment of South Africa 2008|publisher=OECD}}</ref> Regulamentaçones trabalhistas restritibas ténen cuntribuído pa l mal-star de l zampregado.<ref name="sach3"/>
[[Fexeiro:Johannesburg CBD.jpg|thumb|dreita|[[Joanesburgo]], la [[cidade]] mais rica de l paíç, porduç 33% de l [[perduto anterno bruto]] (PIB) de la África de l Sul i 10% de l PIB de l [[África|cuntinente africano]].]]
L gobierno de 1994 heirdou ua eiquenomie minada por longos anhos de cunflito anterno i por sançones sternas. L gobierno abstebe-se de recorrer al populismo eiquenómico. La [[anflaçon]] fui derrubada, las finanças públicas stában stabelizados i alguns capitales strangeiros fúrun atraídos.<ref name="assessment2008-2">{{cite web|url=http://www.oecd.org/document/63/0,3343,en_2649_34577_40981951_1_1_1_1,00.html|title=Eiquenomic Assessment of South Africa 2008: Achiebing Acelerated and Shared Growth fur South Africa|publisher=OECD}}</ref> Inda assi, l crecimiento fui inda baixo.<ref name="assessment2008-2"/> Ne l'ampeço de 2000, l'anton Persidente [[Thabo Mbeki]] prometiu promober l crecimiento eiquenómico i l'ambestimiento strangeiro atrabeç de l relaxamiento de leis trabalhistas restritibas, acelerando l ritmo de [[pribatizaçon]] i l corte de gastos gobernamentales znecessairos. Sues políticas anfrentan fuorte ouposiçon de ls [[sindicato]]s. De 2004 an delantre l crecimiento eiquenómico oumentou seneficatibamente, assi cumo la formaçon d'amprego i oumiento de capital.<ref name="assessment2008-2"/>
África de l Sul ye l maior perdutor i cunsumidor d'einergie ne l [[cuntinente africano]]. La África de l Sul ye un çtino turístico popular, i ua cantidade sustancial de receita ben de l [[turismo]].<ref>{{cite web|url=http://www.ambestec .com/NR/rdonlyres/13AEE8DD-1266-420D-B7BE-DCF92C12967F/4035/TourismUpdateOtober2005.pdf|title=SA Eiquenomic Research - Tourisn Update|acessdate=2008-06-23|year=2005|month=Otober|publisher=[http://www.ambestec .com/ Ambestec]|format=PDF}}</ref> Antre las percipales atraçones son la cultura bariada i pitoresca, la reserbas de caça i ls [[binos]] locales.
La [[Rand|Rand Sul-Africano]] (ZAR), ye la moeda eimergente mais atibamente negociada ne l mundo. El se juntou a un clube d'elite de las moedas, l ''Cuntinous linked settlement'' (CLS), adonde trasaçones de [[cámbio]] son liquidadas eimediatamente, diminuindo ls riscos de trasaçones atrabeç de [[fusos horairos]]. L rand era la moeda cun melhor zampenho contra l [[dólar de ls Stados Ounidos]] (USD) antre 2002 i 2005, segundo la ''[[Blomberg]] Moeda Scorecard''.
[[Fexeiro:Graaff Fruit-Ceres packing.jpg|thumb|dreita|Ampregados ampacotando [[pera]]s para sportaçon nua fábrica ne l Bal de Ceres, ne l [[Cabo Oucidental]].]]
La bolatelidade de l rand ten afetado l'atebidade eiquenómica, la queda acentuada an 2001 i l'atingimiento dun mínimo stórico de 13,85 rands al dólar, probocou miedos d'anflaçon i fizo cun que l Banco Central a oumentar las [[taxas de juros]]. L rand zde anton ten se recuperado, negociado a 7,77 ZAR al dólar an de febreiro de 2010. Inda assi, cumo ls sportadores stan sob presson cunsidrable a partir dua fuorte moeda nacional, muitos peden l'anterbençon de l gobierno para ajudar a amerosar l rand.
[[Refugiados]] de países pobres bezinos ancluen muitos eimigrantes probenientes de la [[República Democrática de l Congo|República Democrática de l Cungo]], [[Moçambique]], [[Zimbabué|Zimbabwe]], [[Malaui|Malawi]] i outros, que repersentan ua grande parcela de l [[Eiquenomie anformal|setor anformal]]. Cun eilebados nibles de [[zamprego]] antre ls pobres sul-africanos, la [[Xenofobie|xenofobia]] ye prebalente i muitas pessonas nacidas na África de l Sul se senten ressentidos culs eimigrantes que son bistos cumo pessonas que priban la populaçon natiba de postos de trabalho, un sentimiento que ten tenido credibelidade pul fato de que muitos ampregadores Sul Africano ténen ampregado ls migrantes d'outros países para salairos mais baixos de l que ls cidadanos sul-africanos, specialmente na [[custruçon cebil]], [[turismo]], [[agricultura]] i [[andústria]]s de serbícios domésticos. Ls [[eimigraçon clandestina|eimigrantes eilegales]] son tamien fuortemente ambolbidos ne l comércio anformal.<ref>{{cite web|url=http://0-www.iss.co.za.annopac.up.ac.za:80/pus/ASR/5No4/StrategigPerspetibes.html|title=African Security Rebiew Bol 5 Ne l 4, 1996: Strategic Perspetibes on Eillegal Eimmigration anto South Africa}}</ref> Inda assi, muitos eimigrantes na África de l Sul cuntinan a bibir an cundiçones precárias i la política d'eimigraçon de l sul-africana tornou-se cada beç mais restritibas zde 1994.<ref>{{cite web|url=http://www.quensu.ca/samp/sampresources/samppublicationes/policyseries/policy20.htn|title=Quenes College: The Brain Gain: Skilled Migrants and Eimmigration Policy in Post-Apartheid South Africa}}</ref>
Ls percipales parceiros comerciales anternacionales de la África de l Sul, para alhá d'outros países africanos, ancluen la [[Almanha]], ls [[Stados Ounidos]], la [[República Popular de la China|China]], l [[Japon]], l [[Reino Ounido]] i la [[Spanha]].<ref name=fatbook>{{cite web|url=https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/geos/sf.html|title=South Africa|work=The World Fatbook|publisher=CIA}}</ref> Las percipales sportaçones de l paíç ancluen l [[milho]], [[diamante]]s, [[Lhista de fruitas|fruitas]], [[ouro]], [[açúcar]], [[metales]], [[Mineral|minerales]], i [[lana]]. [[Máquina]]s i [[eiquipamiento]]s de [[trasporte]] custituen mais dun terço de l balor de las [[amportaçones]] de l paíç. Outras amportaçones ancluen perdutos [[químicos]], perdutos [[manufatura]]de ls i [[petrólio]].
Recentemente la África de l Sul fui ancluída ne l grupo de países eimergentes cun eiquenomies promissoras, ls [[BRICS]].<ref>http://oglobo.globo {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220306183430/http://oglobo.globo/ |date=2022-03-06 }} .com/eiquenomie/mirian/posts/2011/04/14/africa-de l-sul-reforca-bric-que-bira-brics-374799.asp</ref>
[[Fexeiro:FranschhoekWC-pass.jpg|thumb|800px|centro|[[Binhedo]] an [[Franschhoek]], ne l [[Cabo Oucidental]].]]
== Anfraestrutura ==
=== Ciéncia i tecnologie ===
[[Fexeiro:Mark Shuttleworth NASA.jpg|thumb|squierda|[[Mark Shuttleworth]] ne l spácio.]]
Bários zambolbimientos científicos i tecnológicos amportantes ouriginórun-se na África de l Sul. L purmeiro trasplante de coraçon houmano fui rializado pul cerjano cardíaco [[Christiaan Barnard]] ne l Spital Grote Schuur an dezembre de 1967; [[Max Theiler]] zambolbiu ua [[bacina]] contra la [[febre amarielha]]; [[Allan McLeod Cormack]] pioneira de la [[tomografie cumputadorizada]] por [[centeilhas-x]] i [[Aaron Klug]] que zambolbiu técnicas cristalográficas de microscopia eiletrónica. Cun sceçon de Barnard, todos ls abanços citados fúrun reconhecidos cun [[Prémio Nobel|Prémios Nobel]]. [[Sydney Brenner]] ganhou mais recentemente, an 2002, por sou trabalho pioneiro an biologie molecular.<ref>{{citar web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2002/brenner-outobio.html |títalo=Sydney Brenner |eiditor=[[Prémio Nobel]] |acessodata=12 de maio de 2013}}</ref>
[[Mark Shuttleworth]] fondou ua de las purmeiras ampresas de sigurança na anterneta, la Thawte, que fui mais tarde cumprada pula líder mundial [[BeriSign]]. Anque de ls sfuorços de l gobierno para ancentibar l [[amprendedorismo]] an [[biotecnologie]], outros campos de [[alta tecnologie]] i [[Tecnologie de l'anformaçon|TI]], nun hai outras ampresas inobadoras notables fundadas na África de l Sul. Ye un oubjetibo spresso de l gobierno la trasiçon de l'eiquenomie sul-africana para torná-la mais dependente de l'alta tecnologie, cun base na custataçon de que la África de l Sul nun puode cumpetir culas eiquenomies de l [[Stremo Ouriente]] na manufatura, nin puode usufruir de sue riqueza mineral perpetuamente.
La África de l Sul cultibou ua quemunidade astronómica an spanson. L paíç abriga l [[Grande Telescópio Sul-Africano]], l maior telescópio ótico ne l [[heimisfério sul]]. La África de l Sul stá custruindo atualmente la Telescópio de Array Karo cumo parte de l porjeto de 1,5 bilhon d'ouros [[Square Kilometre Array]].<ref>{{cite web|url=http://www.skatelescope.org/news/2nd-april-news/|title=SKA announces Founding Board and selets Jodrell Bank Ouserbatory to host Porjet Ouffice|publisher=SKA 2011|date=2 d'abril de 2011|acessdate=14 d'abril de 2011}}</ref> An 25 de maio de 2012, fui anunciado que las sedes de l Telescópio Square Kilometer Array seran debedidas antre locales na África de l Sul i na [[Oustrália]]/[[Nuoba Zelándia]].<ref name=outogenerated1>{{cite news | url=http://www.bbc.co.uk/news/science-ambironment-18194984 | title=Africa and Australasia to share Square Kilometre Array | publisher=BBC | date=25 de maio de 2012}}</ref>
=== Eiducaçon ===
{{artigo percipal|Eiducaçon na África de l Sul}}
{{aneixo|Lista d'ounibersidades na África de l Sul}}
La [[Eiducaçon]] na África de l Sul ye la segunda melhor de l [[cuntinente africano]], perdendo solo para [[Cabo Berde]]. Na época de l ''[[apartheid]]'', ls studantes de todos ls grupos étnicos de la África de l Sul iban cun frequéncia la scuolas própias para cada etnie. Fura esso, ls menores caucasianos de 18 anhos que falában [[Léngua anglesa|anglés]] i [[Léngua africánder|africánder]], anque séren oubrigados a studar las dues lénguas, iban cun frequéncia l'anstituiçones d'ansino adequadas la cada etnia. Cunsidrando cada menor de 18 anhos, l gobierno pagaba mui mais caro cula [[eiducaçon]] de ls caucasianos de l que la de ls nun caucasianos.<ref group=libro name="Anciclopedie Delta Ounibersal 142-155">''ENCICLOPÉDIA Delta Ounibersal''. Riu de Janeiro: Delta, c1982. bol. 1, p. 142-155.</ref>
[[Fexeiro:UCT Upper Campus landscape biew.jpg|thumb|[[Ounibersidade de la Cidade de l Cabo]].]]
Antre ls siete i ls 16 anhos, l'ansino era oubrigatório pa ls menores [[caucasianos]] de 18 anhos. Cerca de 90% deilhes iban diariamente la [[Scuola pública|scuolas de la rede pública d'ansino]]. L resto iba para [[Scuola particular|scuolas de la rede particular]] cuntroladas pul Stado. Mais de 55% treminában l [[ansino médio]].<ref group=libro name="Anciclopedie Delta Ounibersal 142-155" />
Ls menores [[mestiços]] ó [[asiáticos]] de 18 anhos éran oubrigados la se dirigiren a la scuola, antre ls siete als 14 anhos, zde qu'habitassen árias que çpusessen desta facelidade. An dibersas dessas regiones nun eisistian scuolas i [[Sala d'aula|salas d'aula]] pa ls mestiços i ls asiáticos. Aprossimadamente 99% desses menores de 18 anhos iba para [[eiducandairo]]s relegiosos cuntrolados pul Stado. Mais de 10% de ls menores mestiços de 18 anhos i 25% de ls [[andianos]] alcançában l'ansino médio. Até 1981 la legislaçon nun oubrigaba que ls menores africanos de 18 anhos fússen cun frequéncia l'anstituiçones d'ansino. Zde anton, ls cunselhos locales podien requerer que l gobierno nacional solicitasse l cumparecimiento de ls menores de sue ária, de 6 a 15 anhos, para [[Scuola|anstituiçones d'ansino]], 20% de ls menores africanos iban l'anstituiçones d'ansino.<ref group=libro name="Anciclopedie Delta Ounibersal 142-155" />
Las percipales [[ounibersidade]]s de la África de l Sul son: la [[Ounibersidade de l Cabo Oucidental]] ([[Cidade de l Cabo]]), la [[Ounibersidade de la Cidade de l Cabo]] (Cidade de l Cabo), la [[Ounibersidade de l Stado Libre]] ([[Bloemfontein]]), la [[Ounibersidade de Fort Hare]] ([[Alice (África de l Sul)|Alice]]), la [[Ounibersidade de l KwaZulu-Natal]] ([[Durban]], [[Pietermaritzburg]], [[Pinetown]], [[Westbille (África de l Sul)|Westbille]]), la [[Ounibersidade de l Limpopo]] ([[Polokwane]], [[Ga-Rankuwa]]), la [[Ounibersidade de l Noroiste]] ([[Mafikeng]], [[Mankwe]], [[Potchefstron]], [[Banderbijlpark]]), la [[Ounibersidade de Pretória]] ([[Pretória]]), la [[Ounibersidade Rhodes]] ([[Grahamstown]]), la [[Ounibersidade de Stellenbosch]] ([[Stellenbosch]]) i la [[Ounibersidade de l Witwatersrand]] ([[Joanesburgo]]).
=== Salude ===
{{Artigo percipal|[[Salude na África de l Sul]]}}
[[Fexeiro:Life spetancy in some Southern African countries 1958 to 2003.png|thumb|squierda|L'ampato de la [[SIDA]] ten causado ua queda na [[spetatiba de bida]] de l paíç.]]
La spanson de la [[Síndrome de l'eimunodeficiéncia adquirida|SIDA]] (síndrome de l'eimunodeficiéncia adquirida, [[SIDA]] ne l Brasil) ye un porblema alarmante ne l paíç, chegando a atingir 31% de las mulhieres prenhas an 2005 i ua taxa d'anfeçon ne ls adultos stimada an 20%.<ref>{{cite web |url=http://www.abert.org/aidssouthafrica.htn |title=HIB & Aids in South Africa |publisher=Abert |acessdate=2006-10-08}}</ref> La ligaçon antre HIB, un bírus trasmitido percipalmente por cuntato sexual, i SIDA fui negado hai mui tiempo pul persidente [[Thabo Mbeki]] i pul menistro de la salude [[Manto Tshabalala-Msimang]], qu'ansiste que las muitas muortes ne l paíç son causadas por mala nutriçon, i muita pobreza, i nun pul HIB.<ref>{{cite web |url=http://www.afrol .com/articles/21094 |title="Sack SA Heialth Menister" – world's SIDA sperts |publisher=afrol News |acessdate=2006-10-08}}</ref> An 2007, an repuosta la pressones anternacionales, l gobierno fizo sfuorços para cumbater la SIDA.<ref name="0-www.anfo.gob.za.annopac.up.ac.za">{{cite web|url=http://0-www.anfo.gob.za.annopac.up.ac.za:80/otherdocs/2007/aidsplan2007/situation_analysis.pdf|title=anfo.gob.za|format=PDF}}</ref> An setembre de 2008 Thabo Moeki fui spulso pul [[Cungresso Nacional Africano]] i [[Kgalema Motlanthe]] fui apuntado pa l ínterin. Ua de las purmeiras açones de Motlanthe fui sustituir Tshabalala-Msimang pul atual menistro de la salude, [[Barbara Hogan]].
La SIDA afeta percipalmente aqueilhes que son sexualmente atibos i ye mui mais persente na populaçon negra. La maiorie de las muortes son de pessonas eiquenomicamente atibas, resultando an muitas famílias perdendo sue percipal fuonte de renda. Esso ten resultado an muitos ''Uorfones pula SIDA'' qu'an muitos causos dependen de l stado para suporte financeiro i médico.<ref name="abertaids">{{cite web |url=http://www.abert.org/aidsorphans.htn |title=SIDA orphanes |publisher=Abert |acessdate=2006-10-08}}</ref> Ye stimado qu'hai 1,2 milhones de Uorfones na África de l Sul.<ref name="abertaids"/> Muitas pessonas mais bielhas tamien perden l'apoio de ls nembros mais moços de la família. Cerca de 5 milhones de pessonas stan anfetadas pula malina.<ref name="0-www.anfo.gob.za.annopac.up.ac.za"/>
La África de l Sul, mesmo cun muitos porblemas ambolbendo la salude pública, abriga l maior spital de l mundo, l [[Spital Chris Hani Baragwanath]], cun 173 heitares de ária, {{fmtn|3200}} camas i {{fmtn|6760}} funcionairos. Esse spital queda na ária de [[Soweto]], [[Joanesburgo]].
=== Einergie i trasportes ===
[[Fexeiro:Gautrain..., L R Tambo Antl Airport South Africa.jpg|thumb|dreita|[[Gautrain]], ua linha de camboio que liga [[Joanesburgo]] a la [[Pretória]] i al [[Aeroporto Anternacional Ouliber Tambo]].]]
Passado tentatibas frustradas por parte de l gobierno de stimular la custruçon pula eniciatiba pribada de la capacidade de geraçon d'einergie de l paíç, l'ampresa statal fornecedora d'einergie Skon ampeçou a tener deficiéncia de capacidade na geraçon d'einergie eilétrica i anfraestrutura de çtribuiçon an 2007. Essa falta lebou a l'ancapacidade d'atender a las demandas de l'andústria i de ls cunsumidores an to l paíç, resultando an [[Blecaute|apagones]]. Einicialmente la falta de capacidade fui probocada por ua falha na [[Central Nuclear Koeberg]], mas ua falta generalizada de capacidade de porduzir einergie debido al oumiento de la demanda tornou-se eibidente zde anton. La fornecedora ten sido amplamente criticada por nun planeijar adequadamente i custruir la capacidade de geraçon eilétrica de forma suficiente,<ref>[http://www.nytimes .com/2008/01/31/world/africa/31safrica.html "Power Failures Outrage South Africa"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130711135055/http://nytimes/ |date=2013-07-11 }} article by [[Barry Bearak]] and [[Celia W. Dugger]] in [[The New York Eiquipas]] 31 de janeiro de 2008</ref> ambora l gobierno tenga admitido que ye culpado por se recusar a aprobar l financiamiento para ambestimiento an anfraestrutura.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7199814.stn|title=S Africa cuts power to neighbours|publisher=BBC News |date=21 de janeiro de 2008|acessdate=20 d'abril de 2008}}</ref>
[[Fexeiro:South Africa-Mpumalanga-Middelburg-Arnot Power Station (cropped).jpg|thumb|squierda|[[Central núclear termoelétrica]] an Middelburg, [[Mpumalanga]].]]
La crise fui resolbida depuis d'alguns meses, mas la borda antre la demanda nacional i la capacidade çponible inda ye baixa (specialmente an horairos de pico), i staçones d'einergie stan sob presson, de modo qu'ua outra fase d'apagones ye probable se algua parte de l sistema de fornecimiento fur anterrompida por qualquiera motibo.<ref>{{cite news|url=http://www.news24 .com/News24/South_Africa/Power_Cresis/0,,2-7-2335_2270747,00.html|archibeurl=http://web.archibe.org/web/20080619083035/http://www.news24 .com/News24/South_Africa/Power_Cresis/0,,2-7-2335_2270747,00.html|archibedate=19 June 2008|title=Skon reopens 3 power stationes|publisher=[[News24]]|date=14 de febreiro de 2008|acessdate=14 de maio de 2009}}</ref>
L gobierno i la Skon stan planeijando nuobas centrales núclear, por un custo pa l cunsumidor sul-africano. La cuncessionária d'einergie planeija tener 20 mil [[megawatt]]s de [[einergie nuclear]] an sue matriç até 2025.<ref>{{cite news|url=http://www.fin24 .com/articles/default/çplay_article.aspx?Nab=nes&ArticleID=1518-24_2395323|title=Skon mulls new power stationes|publisher=[[Fin24]]|date=18 de setembre de 2008|acessdate=14 de maio de 2009}}</ref>
Ne l setor de ls trasportes, l paíç cunta cun ua rede de {{formatnun:20192}} Km de caminos de fierro i {{formatnun:362099}} Km de rodobias, de ls quales {{formatnun:73506}} Km stan pabimentados i 239 Km son classeficados cumo [[outoestrada]]s. L paíç cunta cun 567 aeroportos (a 11ª maior rede aerobiária de l mundo an 2012) i sous maiores [[Porto (trasporte)|portos marítimos]] stan localizados nas cidades de [[Cidade de l Cabo]], [[Durban]], [[Port Eilizabeth]], [[Richards Bay]], [[Baía de Saldanha]].<ref name="CIA Trasportes">{{citar web |url=https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/geos/sf.html |títalo=South Africa |eiditor=[[CIA]] |obra=[[CIA World Fatbook]] |acessodata=12 de maio de 2013}}</ref>
{{limpar}}
== Cultura ==
{{Artigo percipal|Cultura de la África de l Sul}}
Nun eisiste ua única [[cultura]] sul-africana, debido a la dibersidade étnica de l paíç, i cada grupo racial ten la sue própia eidantidade cultural. Esto puode ser apreciado nas defrenças na [[alimentaçon]], na [[música]] i na [[beilça]] antre ls bários grupos. Hai, inda assi, alguns traços unificadores.
=== Guapas artes ===
[[Fexeiro:San Painting, Ukalamba Drakensberge 1.JPG|thumb|Un [[eilande]] retratado nua [[pintura rupestre]] ancontrada an [[Drakensberg]].]]
L'arte sul-africana anclui ls mais antigos oubjetos d'artísticos de l mundo, que fúrun çcubiertos nua caberna de l paíç i fúrun datados an 75 mil anhos d'eidade. Las tribos çpersas de pobos [[khoisan]] que se çlocórun pa la África de l Sul an torno de 10.000 a.C. tenien sue própia spresson artística, bista hoije nua anfenidade de [[pinturas rupestres]]. Eilhes fúrun sustituídos puls pobos [[bantu]]/[[nguni]] cun sues própias formas d'arte. Nuobas formas artísticas eiboluíran nas bilas i cidades: l'arte dinámica, qu'usa de tiras de plástico a aros de bicicleta. L'arte popular houlandesa cun anfluéncias de ls [[africánder]]s ''trekboers'' i ls artistas brancos ourbanos seguiran mudando las tradiçones ouropeias a partir de 1850 i tamien cuntribuíran para essa mistura eclética, que cuntina a eiboluir inda hoije.<ref>{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/world/2004/apr/16/artsandhumanities.arts |title=World's Oldest Jewellery Found in Cabe |publisher=Buzzle .com |acessdate=16 d'abril de 2011}}</ref>
=== Literatura ===
[[Fexeiro:Nadine Gordimer 01.JPG|thumb|squierda|upright|[[Nadine Gordimer]], scritora sul-africana ganhadora de l [[Prémio Nobel de Literatura]] de 1991.]]
La literatura sul-africana surge a partir dua stória social i política única. Un de ls purmeiros romances bien coincidos scritos por un outor negro an ua léngua africano fui ''Mhudi'', de Tierramon Tshekisho Plaatje, scrito an 1930.<ref>[http://web.africa.ufl.edu/asq/b2/b2i1a8.htn Sol Plaatje<!-- bot-generated title -->]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} at web.africa.ufl.edu</ref> Durante ls anhos 1950, la rebista ''Drun'' tornou-se un bibeiro de sátiras políticas, fiçon i ansaios, dando boç a la cultura negra ourbana.<ref name="swod">{{cite news|url=http://login.bnuemedie .com/hr/login/login_suscribe.jsp?id=qbdZ7L8TMtzmQHzJBuT%2F8TcBaaTL76%2B0%2FjJ0KihrMyoYRyRXbbyQE8m0DDTx7NBQbzdAaqzpefUw%0A83Z2mOn%2FrgXtoE3FGBhhIsQCcRr9XP04dzb0bbEcMB7uE7d9ClsT%2FbCj9r%2BurRTqnKBdGaYyIcBB%0Acb1XiiEfXxHfnbF9L1Ea6XuF20BK8wmtjjpnWUC9nmoKJSFQyY5AdnUwYOBHdzXlHjZzFhWq9nf%0AwbcPBiTJu725hgc18RCoQ3x2C9oa%2Fq179cB8ufiqS8xeH8fWfA%3D%3D|title=Drun Rebiew|last=Wod|first=Sura|date=2005-11-04|work=[[The Hollywod Reporter]]|publisher=Nielsen Business Medie, Anc. |acessdate=13 de maio de 2013}}</ref>
Antre ls outores sul-africanos [[brancos]] mais notables stan [[Alan Paton]], que publicou l romance ''Cry, the Belobed Country'' an 1948. [[Nadine Gordimer]] se tornou la purmeira sul-africana a ser agraciada cul [[Prémio Nobel de Literatura]] an 1991. Sou romance mais famoso, ''[[July's People]]'', fui lançado an 1981. [[J. M. Coetze]] ganhou l Prémio Nobel de Literatura an 2003. Na época de l'atribuiçon de l prémio, la [[Academie Sueca]] afirmou que Coetze "an einúmaros çfarces retrata l'ambolbimiento surprendente de l stranho".<ref name="Swedish Academy">{{cite news|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2003/press.html|title=The Nobel Prize in Literature: John Maxwell Coetze|date=2 d'outubre de 2003|publisher=Swedish Academy|acessdate=2 d'agosto de 2009}}</ref>
Las peças de [[Athol Fugard]] regularmente streórun ne ls cinemas ''[[fringe]]'' de la África de l Sul, [[Londres]] (The Royal Court Theatre) i [[Nuoba Iorque|Nuoba York]]. L'obra ''The Story of an African Farn'' (1883), de [[Oulibe Schreiner]], fui ua rebelaçon na literatura bitoriana: ye anunciado por muitos cumo l'antroduçon de [[femenismo]] na forma de romance.
=== Culinária ===
[[Fexeiro:CuesineSouthAfrica.jpg|thumb|Cozina tradecional sul-africana.]]
La cultura sul-africana ye dibersa; alimientos de muitas culturas son apreciados por todos i specialmente comercializados pa ls turistas que zeian probar la grande bariadade de la culinária de l paíç. La culinária sul-africana ye fuortemente baseada na [[chicha]] grelhada anquanto un eibento social tipicamente sul-africano coincido cumo un ''[[braai]]'' (ó churrasco). L paíç tamien se tornou un grande perdutor de [[bino]]s, sendo qu'alguns de ls sous melhores [[binhedo]]s ancontran-se an bales an torno de [[Stellenbosch]], [[Franschhoek]], Paarl i Barrydale, ne l [[Cabo Oucidental]].<ref>{{cite web|url=http://www .pthewinedotor .com/regionalguides/southafrica.shtml |title=South African Wine Guide: Stellenbosch, Custantie, Walker Bay and more |publisher=Thewinedotor .com |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref>
=== Música ===
Eesiste ua grande dibersidade na [[música de la África de l Sul]]. Muitos musiqueiros negros que cantában an africáner ó anglés durante l [[apartheid]] passórun a cantar an lénguas africanas tradecionales, i zambolbírun un stilo único chamado [[kwaito]]. Dina de nota ye [[Brenda Fassie]], qu'alcançou fama grácias a la sue cançon "Wekend Special", cantada an anglés. Musiqueiros tradecionales famosos son ls [[Ladysmith Black Mambazo]], i l [[Quarteto de Cuordas de l Soweto]] eisecuta música clássica cun sabor africano. Ls cantores sul-africanos brancos i mestiços tenden a eibitar temas musicales tradecionales africanos, preferindo stilos mais ouropeus. Eesiste un bun mercado para música [[Léngua africáner|africáner]], que cobre todos ls géneros de la música oucidental.
=== Sportes ===
[[Fexeiro:Socer-City-Stadiun-at-capacity.jpg|thumb|squierda|Jogo de futebol antre la África de l Sul i la Colómbia ne l stádio [[Socer City]], an [[Joanesburgo]], durante la [[Copa de l Mundo FIFA de 2010]].]]
Ls [[sportes]] mais populares de la África de l Sul son l [[futebol]], l [[rugby]] i l [[críquete]]. Outros sportes cun prática seneficatiba son [[nataçon]], [[atletismo]], [[Golf|golfe]], [[boxe]], [[ténis]] i [[netball]]. Anque de l futebol ser mais popular antre ls moços, outros sportes cumo l [[Basquetebol|basquete]], l [[surf]] i l [[skate]] stan cada beç mais populares.<ref>{{cite web|url=http://www.southafrica.anfo/about/sport/sportsa.htn|title=Sport in South Africa|publisher=SouthAfrica.anfo|acessdate=28 de júnio de 2010}}</ref>
Antre ls jogadores de futebol sul-africanos que jogórun an grandes clubes strangeiros stan [[Steben Pienaar]], [[Lucas Radebe]], Philemon Masinga, [[Benni McCarthy]], [[Aaron Mokoena]] i [[Delron Buckley]]. La África de l Sul sediou la [[Copa de l Mundo FIFA de 2010]] i l persidente de la Fifa, [[Sepp Blatter]], premiou l paíç cun ua nota 9 (dua scala d'até 10) por sediar l'eibento sportibo cun éxito.<ref>{{cite web|last=Coper|first=Billy|title=South Africa gets 9/10 fur World Cup|url=http://www.mg.co.za/article/2010-07-12-sa-gest-910-fur-world-cup|publisher=[[Carta eiletrónica & Guardian]]|date=12 de júlio de 2010|acessdate=9 de setembre de 2010}}</ref>
Antre las personalidades de boxe sul-africanas mais famosas stan Jacob Matlala, Buyani Bungu, Welcome Ncita, Dingaan Thobela, Gerrie Coetze i Brian Mitchell. L surfista de Durba, Jordy Smith, ganhou l torneio Billabong J-Bay de 2010, tornando-se l surfista mº 1 de l mundo. La África de l Sul ye la casa de [[Jody Scheckter]], un campeon de la [[Fórmula Un]] d'outomobelismo an 1979. Famosos jogadores sul-africanos de críquete ancluen Heirschelle Gibbs, Graeme Smith, Jacques Kallis, J. P. Duminy.<ref name="smh">{{cite web|url=http://www.smh .com.au/news/sport/cricket/bpeter-roebuckb/2008/12/21/1229794247265.html|title=Stely youths score greatest win|outhor=[[Peter Roebuck]]|publisher=smh .com.au|work=[[The Sydney Morning Heirald]]|date=21 de dezembre de 2008|acessdate=13 de maio de 2013}}</ref>
[[Fexeiro:Springbook parade.jpg|thumb|dreita|Ls ''[[Springbooks]]'' nua parada de carreira, passado la bitória na [[Copa de l Mundo de Rugby de 2007]].]]
La África de l Sul tamien porduziu einúmaros jogadores de rugby de classe mundial, ancluindo François Pienaar, Jost ban dar Westhuizen, Danie Craben, Frik du Preç, Naas Botha i Bryan Habana. L paíç sediou i benceu la [[Copa de l Mundo de Rugby de 1995]]<ref name="famousfinal">{{cite web | title=Rugby World Cup story |publisher=BBC | url=http://news.bbc.co.uk/cbbcnews/hi/find_out/guides/sport/rugby_world_cup_story/newsid_3171000/3171522.stn|acessdate=7 d'outubre de 2006 | date=7 d'outubre de 2003}}</ref> i benceu la [[Copa de l Mundo de Rugby de 2007]], na [[Fráncia]]. Passado sediar la Copa de l Mundo de Rugby de 1995, l paíç fui l'anfitrion i l bencedor de l [[Campeonato Africano de las Naciones de 1996]]. La África de l Sul tamien recebiu la [[Copa de l Mundo de Críquete de 2003]].<ref>{{citar web |url=http://news.bbc.co.uk/sport3/cwc2003/default.stn |títalo=Copa de l Mundo de Críquete de 2003 |eiditor=[[BBC]] |acessodata=13 de maio de 2013}}</ref>
An 2004, l'eiquipe de nataçon de [[Roland Schoeman]], Lyndon Fernes, Darian Townsend i [[Ryk Nethling]] cunquistou la medalha d'ouro ne ls [[Jogos Oulímpicos de Atenas]], quebrando a la par l recorde mundial ne l rebezamiento 4x100n libre. [[Penelope Heiynes]] ganhou l'ouro oulímpico ne ls [[Jogos Oulímpicos de 1996]], an [[Atlanta]]. An 2012, [[Oscar Pistorius]] se tornou l purmeiro home duplamente amputado a cumpetir ne ls [[Jogos Oulímpicos de 2012]], an [[Londres]]. Ne l golfe, [[Gary Player]] ye giralmente cunsidrado cumo un de ls maiores golfistas de todos ls tiempos, tenendo cunquistado l Carer Grand Slan, un de ls cinco jogadores que yá alcançórun tal feito. Outros jogadores sul-africanos que ganhórun grandes torneios son Bobby Locke, Ernie Eils, Retief Gosen, [[Trebor Eimmelman]], Louis Oosthuizen i [[Charl Schwartzel]].<ref>{{citar web|url=http://www.pgatour .com/players/player.26331.html|títalo=Charl Schwartzel Profile|acessodata=22 d'abril de 2013|outor=PGA Tour|lengua=angles}}</ref>
<center>
{| <align="center"> {{tablabonita}}
|+ '''<big>Feriados</big>'''
|- style="background:#efefef;"
! Die
! Nome an pertués
! Nome local
! Notas
|-
| [[1 de Janeiro]]
| [[Anho Nuobo|Die de Anho Nuobo]]
| New Year’s Day
|
|-
| [[21 de Márcio]]
| [[Die de ls Dreitos Houmanos]]
| Houman Rights Day
|
|-
| ''Fiesta moble''
| [[Sesta-Feira Santa]]
| God Friday
|
|-
| ''Fiesta moble''
| [[Segunda-feira de Páscoa]]
| Easter Monday
|
|-
| [[27 de Abril]]
| [[Die de la Libardade]]
| Fredon Day
| Comemora las purmeiras eileiçones libres pós-Apartheid.
|-
| [[1 de Maio]]
| [[Die de l Trabalhador]]
| Worker’s Day
|
|-
| [[16 de Júnio]]
| Die de la Mocidade
| Youth Day
| Comemora ls [[çtúrbios de Soweto]]
|-
| [[9 de Agosto]]
| [[Die Nacional de la Mulhier]]
| National women’s day
|
|-
| [[24 de Setembre]]
| [[Die de la Hardança]]
| Heiritage Day
| Die an que ls sul-africanos comemoran la dibersidade de l paíç
|-
| [[16 de Dezembre]]
| [[Die de la Reconceliaçon]]
| Day of Reconceliation
|
|-
| [[25 de Dezembre]]
| [[Natal]]
| Christmas Day
|
|-
| [[26 de Dezembre]]
| [[Die de la Buona-Buntade]]
| Day of Godwill
|
|}
</center>
== {{Ber tamien}} ==
{{Portal-África de l Sul}}
* [[África]]
* [[Apartheid]]
* [[Lhista de paízes|Lista de países]]
* [[Aneixo:Missones diplomáticas de la África de l Sul|Missones diplomáticas de la África de l Sul]]
* Guilherme de la Fonseca-Statter, ''La África de l Sul i l Sistema-Mundo: De la Guerra de ls Bóeres a la globalizaçon'', Lisboua: Gerpress, 2011
* [[Debora Patta]], ([[1964]]), jornalista
{{notas}}
=={{Bibliografie}}==
<dib class="references-small"><references group=libro/></dib>
== {{Ligaçones sternas}} ==
{{Correlatos
|commons = South Africa
|commonscat = South Africa
|wikisource =
|wikiquote =
|wikelibros =
|wikinoticias = Catadorie:África de l Sul
|wikcionario = África de l Sul
|wikispecies =
}}
;Gobierno
* {{Link|en|2=http://www.gob.za/ |3=Gobierno de África de l Sul}}
* {{Link||2=http://www.sudafrica.org.aire/ |3=Ambaixada de África de l Sul na Argentina}}
* {{Link||2=http://www.ambajada-sudafrica.cl/ |3=Ambaixada de África de l Sul ne l Chile}}
* {{Link||2=http://www.statssa.gob.za/ |3=Statísticas de la África de l Sul}}
* {{Link||2=http://www.parliament.gob.za/ |3=Parlamiento de la África de l Sul}}
;Turismo
* {{Link|en|2=http://www.southafrica.net |3= Site oufecial de Turismo}}
* {{Link||2=http://www.amadeus.net/home/çtinationes/s/guides/SF/antro.htn |3=África de l Sul na Amadeus.net}}
* {{Link||2=http://www.sudafricaworld .com |3=Guía Turística de África de l Sul anformaçon Giral, Regiones, Mundial 2010, Stádios}}
* {{Link||2=http://www.conocelmundo .com/sudafrica.html |3=Conoce el Mundo Seción África de l Sul, Turismo}}
* {{Link||2=http://capetown.ic.cç/ |3=City of Cape Town - the fully trable guide - capetown.ic.cç}}
* {{Link||2=http://www.statssa.gob.za |3=Site de Turismo}}
;Fotos
* {{Link||2=http://www.africanphotos.gn/africa/south-africa/photos |3=Fotos Africanas - África de l Sul}} Fotos de África de l Sul
;Meios de Quemunicaçon
* {{Link||2=http://www.afrol .com/s/paises/sudafrica |3=África de l Sul na afrol.news}}
* {{Link|en|2=http://www.mg.co.za |3=Purmeiro Sitio de Amboras de África de l Sul}}
;Anformaçon
* {{Link||2=http://dmoç.org/World/Spa%c3%b1ol/Regional/%c3%81frica/Sud%c3%a1frica/ |3=África de l Sul ne l Diretório Dmoç}}
* {{Link||2=http://www.ikuska .com/Africa/Paises/sudafrica.htn |3=Anformaçon subre l paíç}}
* {{Link||2=http://www.sudafrica.co.za/ |3=Site Web, dedicado sclusibamente a la África de l Sul}}
* {{Link||2=http://www.mundialsudafrica.org/ |3=Anformaçon subre l Mundial África de l Sul 2010}}
{{África de l Sul/Tópicos}}
{{Bloco de nabegaçon
|África
|UA
|Quemunidade de las Naciones
|Países i Territórios Ultramarinos Peri-Antárticos
|Naciones Antárticas
|BRIC
|G20 (andustrial)
|G20
|UAAA
|Lénguas de la África de l Sul
|ZPCAS
}}
{{DEFAULTSORT:Africa Sul}}
[[Catadorie:África de l Sul| ]]
jqgfcusgnok2vim4g71l44slct6dc8a
107368
107332
2026-07-22T19:51:04Z
~2026-30875-10
15270
/* Geografie */
107368
wikitext
text/x-wiki
{{geocordenadas|28_37_S_24_20_I_type:country_region:ZA|22°-35° S, 16°-33° L}}
{{Anfo/Paíç
|nome_natibo = {{Lista |title=<br />''<center>Republic of South Africa'' ([[léngua anglesa|Anglés]])|<br /><center>Republiek ban Suid-Afrika ([[Léngua africáner|Africáner]])|<center>IRiphabliki yeSewula Afrika ([[léngua ndeble|Ndeble]]) | <center>IRiphabliki yaseMzantsi Afrika ([[léngua xhosa|Xhosa]]) | <center>IRiphabliki yaseNingizimu Afrika ([[léngua zulu|Zulu]]) | <center>IRiphabhulikhi yeNingizimu Afrika ([[Léngua swazi|Swazi]]) | <center>Rephaboliki ya Afrika-Borwa ([[seSotho de l norte]]) | <center>Rephaboliki ya Afrika Borwa ([[seSotho de l sul]]) | <center>Rephaboliki ya Aforika Borwa ([[Léngua tswana|Tswana]]) |<center>Riphabliki ra Afrika Dzonga ([[Tsonga]]) | <center>Riphabu{{Unicode|ḽ}}iki ya Afurika Tshipembe ([[Léngua benda|Benda]])</center>}}
|nome_longo_cumbencional = República de la África de l Sul
|preposiçon = de la
|nome_t = África de l Sul
|eimaige_bandeira = Flag of South Africa.svg
|çcriçon_bandeira = Bandeira de la África de l Sul adotada passado la fin de l'apartheid
|leg_bandeira = [[Bandeira de la África de l Sul|Bandeira]]
|eimaige_brason =
|çcriçon_brason = Brason d'armas de la África de l Sul
|leg_brason = [[Brason d'armas de la África de l Sul|Brason d'armas]]
|lema = <small>''!ke i: ǀxarra ǁke'' '''(ǀXan)'''<br />''Berskillende mense berenig'' ([[Léngua africáner|Africáner]])<br />[[Léngua pertuesa|Pertués]]: ''Dibersos pobos se únen.''</small>
|hino = [[Hino nacional de la África de l Sul|National anthen of South Africa]] [[Fexeiro:South Africa National Anthen.ogg|center|''National Anthen of South Africa]]
|gentílico = [[:wikt:sul-africano|sul-africano]](la)<br />austro-africano(la)<ref>[http://www.portaldalinguaportuguesa.org/andex.php?ation=gentelicos&search=%C1frica+de l+Sul Portal de la Léngua Pertuesa - Dicionário de Gentílicos i Chamadeiros]</ref>
|localizaçon = South Africa - Location Map (2013) - ZAF - UNOCHA.svg
|localizaçon_legenda = Localizaçon de la África de l Sul.
|capital = [[Cidade de l Cabo]] ([[poder legislatibo|legislatiba]])<br />[[Pretória]] ([[poder eisecutibo|eisecutiba]])<br />[[Bloemfontein]] ([[poder judiciairo|judiciária]])
|latitude = 25°44′42″S
|longitude = 28°11′25″I
|maior_cidade = [[Joanesburgo]]
|léngua_oufecial = {{Lista |title=[[Lénguas de la África de l Sul|11]] |[[Léngua anglesa|Anglés]]|[[Léngua africáner|Africáner]] |[[Léngua ndeble|Ndeble]] |[[SeSotho de l norte]]|[[SeSotho de l sul]]|[[Léngua suázi|Suázi/Suazi]]|[[Léngua chitsonga|XiTsonga/ ChiTsonga/ShiTsonga]]|[[Léngua setswana|seTswana]]|[[Léngua benda|Benda]]|[[Léngua xhosa|Xhosa]]|[[Léngua zulu|Zulu]]}}
|tipo_gobierno = [[Persidencialismo|República persidencialista]]
|títalo_líder1 = [[Aneixo:Lista de xefes de stado i de gobierno de la África de l Sul|Persidente]]
|nome_líder1 = [[Jacob Zuma]]
|títalo_líder2 = [[Bice-persidente]]
|nome_líder2 = [[Kgalema Motlanthe]]
|títalo_líder3 = Persidente de l Cunseilho Nacional de Porbíncias
|nome_líder3 = M. J. Mahlangu
|títalo_líder4 = Persidente de la Assemblé Nacional
|nome_líder4 = Max Sisulu
|títalo_líder5 = Persidente de l Tribunal Custitucional
|nome_líder5 = Mogoeng Mogoeng
|ne l_menistérios =
|eibento_tipo = [[Andependéncia]]
|eibento_nota = de l [[Reino Ounido]]
|eibentos =
|eibentos_datas =
|eibento1 = [[Ounion Sul-Africana]]
|eibento_data1 = [[31 de Maio]] de [[1910]]
|eibento2 = [[Statuto de Westminster]]
|eibento_data2 = [[11 de Dezembre]] de [[1931]]
|eibento3 = [[República]]
|eibento_data3 = [[31 de Maio]] de [[1961]]
|eibento4 =
|eibento_data4 =
|eibento5 =
|eibento_data5 =
|eibento6 =
|eibento_data6 =
|eibento7 =
|eibento_data7 =
|data_antrada_UE =
|ária_total = 1.221.037
|ária_pos = 25
|auga_pc =
|ária_ourbana =
|ária_ourbana_pos =
|frunteira = [[Namíbia]], [[Botsuana]], Zimbabué, [[Moçambique]], [[Suazilándia]] i [[Lesoto]]
|populaçon_stimada_anho = 2015
|populaçon_estimada = 54.956.900
|populaçon_stimada_pos = 25
|populaçon_censo_anho = 2011
|populaçon_censo = 51.770.560
|populaçon_ourbana_pos =
|populaçon_ourbana =
|demog_densidade = 42,4
|densidade_pos = 169
|PIB_PPC_anho = 2011
|PIB_total = {{toltip|555,340 [[bilhones]]|555 340 000 000}}[[Scalas cúrtie i longa|*]]<ref name="FMI">{{cite web|url=http://www.eimf.org/sternal/pus/ft/weo/2011/02/weodata/weoret.aspx?pr.x=65&pr.y=1&sy=2009&ey=2016&scsn=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=199&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CLP&grp=0&la=|title=South Africa |publisher=[[Fondo Monetário Anternacional]] (FMI) |acessdate=20 de setembre de 2011}}</ref>
|PIB_pos = 25
|PIB_per_capita = {{formatnun:10977}}<ref name="FMI"/>
|PIB_per_capita_pos = 76
|PIB_nominal_anho = 2011
|PIB_nominal_total = {{toltip|422,037 [[bilhones]]|422 037 000 000}}[[Scalas cúrtie i longa|*]]<ref name="FMI"/>
|PIB_nominal_pos = 29
|PIB_nominal_per_capita = {{formatnun:8342}}<ref name="FMI"/>
|PIB_nominal_per_capita_pos = 76
|Gini = 67,4<ref name="geni">{{cite web |url=http://data.worldbank.org/andicator/SI.POB.GINI/ |title=Gini Andex |publisher=[[Banco Mundial]] |acessdate=2 de márcio de 2011}}</ref>
|Gini_anho = 2006
|IDH_anho = 2012
|IDH = 0,629
|IDH_pos = 121
|IDH_catadorie = {{médio}}<ref name="IDH">{{citar web |url=http://www.pnud.org.br/arquibos/rdh-2013.pdf |títalo=Relatório de Zambolbimiento Houmano 2013 – Ascenson de l Sul: progresso houmano nun mundo dibersificado |eiditor=[[Porgrama de las Naciones Ounidas pa l Zambolbimiento]] (PNUD)|data=14 de márcio de 2013 |acessodata=15 de márcio de 2013}}</ref>
|moeda = [[Rand]]
|moeda_ISO = ZAR
|fuso_horairo = Tiempo de l Sul de la África
|defrença_UCT = +2
|fuso_horairo_DST =
|defrença_UCT_berano =
|DST_nota =
|organizaçones =
|código_paíç = ZA
|tld = [[.za]]
|código_telef = 27
|website_gobierno =
|mapa = Sf-map.png
|tamanho_mapa = 250px
|rodapie =
}}
'''África de l Sul''', ouficialmente '''República de la África de l Sul''', ye un [[paíç]] localizado ne l stremo sul de la [[África]], antre ls [[ouceano]]s [[Ouceano Atlántico|Atlántico]] i [[Ouceano Índico|Índico]],<ref name=safats>{{cite web|url=http://www.southafrica.anfo/about/fats.htn|title=South Africa Fast Fats|publisher=SouthAfrica.anfo|month=April|year=2007|acessdate=2008-06-14}}</ref> cun 2.798 quilómetros de [[litoral]].<ref>{{cite web|url=http://www.samsa.org.za/|title=South African Maritime Safety Outhority|publisher=South African Maritime Safety Outhority|acessdate=2008-06-16}}</ref><ref>{{cite web|url=https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/fields/2060.html|work=The World Fatbook|title=Coastline|publisher=CIA|acessdate=2008-06-16}}</ref> Ye ua [[democracie]] [[Parlamentarismo|parlamentar]], lemitado pula [[Namíbia]], [[Botsuana]] i [[Zimbabué|Zimbábue]] al norte; [[Moçambique]] i [[Suazilándia]] la leste; i cul [[Lesoto]], un [[anclabe]] totalmente rodeado pul território sul-africano.<ref>{{cite web|url=http://www.britannica .com/eb/article-9113829/LESOTHO|title=Ancyclopædie Britannica Online|publisher=Ancyclopædie Britannica, Anc.}}</ref>
L paíç ye coincido por sue dibersidade de [[cultura]]s, [[léngua]]s i [[Religion|fés relegiosas]]. Onze [[Léngua oufecial|lénguas oufeciales]] son reconhecidas pula [[Custituiçon de la África de l Sul|Custituiçon]] de l paíç.<ref name=safats/> dues dessas lénguas son d'ourige [[Ouropa|ouropeia]]: l [[Léngua africáner|africáner]], ua léngua que se ouriginou percipalmente a partir de l [[Léngua nerlandesa|houlandés]] que ye falada pula maiorie de ls [[brancos]] i [[coloured]] sul-africanos, i l [[anglés sul-africano]]. L [[Léngua anglesa|anglés]] ye la léngua mais falada na bida pública oufecial i comercial, antretanto, ye solo l quinto [[léngua]] mais falado an casa.<ref name=safats/>
Multiétnico, l paíç ten las maiores quemunidades de [[ouropeus]], [[andianos]] i [[Multirracial|multiétnicas]] de l [[África|cuntinente africano]]. Ambora 70% de la populaçon sul-africana seia [[Negros|negra]],<ref name=statssa-midyear2009>{{cite paper|url=http://www.statssa.gob.za/PublicationsHTML/P03022009/html/P03022009.html|title=Mid-year population stimates|bersion=2009|format=.html|publisher=Stats SA|outhor=Statistics South Africa|date=2009|acessdate=23 de maio de 2013}}</ref> ls habitantes son de defrentes grupos étnicos que falan [[lénguas bantas]], un de ls nuobe lénguas que ténen statuto oufecial.<ref name=safats/> Cerca dun quarto de la populaçon de l paíç stá [[Zamprego|zampregada]]<ref>[http://www.blomberg .com/apps/news?pid=20601116&sid=aoB7RbcZCRfU South Africa’s Unemployment Rate Ancreases to 23.5%]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i bibe cun menos de 1,25 dólar por die.<ref>{{cite web|url=http://hdr.undp.org/en/medie/HDI_2008_EN_Tables.pdf|title=HDI|publisher=UNDP}}</ref>
La África de l Sul ye ua [[democracie custitucional]], na forma dua [[república parlamentar]]; al cuntrairo de la maiorie de las repúblicas parlamentares, ls cargos de xefe de Stado i xefe de gobierno son mesclados nun [[Persidente de la África de l Sul|persidente]] dependente de l [[Parlamiento de la África de l Sul|parlamiento]]. Ye un de ls nembros fundadores de la [[Ounion Africana]] i ye la maior eiquenomie de l cuntinente. Ye tamien nembro fundador de la [[Ourganizaçon de las Naciones Ounidas|Organizaçon de las Naciones Ounidas]] (ONU) i de la [[Nuoba Parcerie pa l Zambolbimiento de la África]] (NEPAD), para alhá de ser nembro de l [[Tratado de la Antártida]], de l [[Grupo de ls 77]], de la [[Zona de Paç i Coperaçon de l Atlántico Sul]], de la [[Ounion Aduaneira de la África Austral]], de la [[Organizaçon Mundial de l Comércio]] (OMC), de l [[Fondo Monetário Anternacional]] (FMI), de l [[G20]], de l [[G8+5]] i ye ua de las naciones [[BRICS]].
== Stória ==
{{Artigo percipal|Stória de la África de l Sul}}
{{Aneixo|Cronologie de la stória de la África de l Sul}}
=== Pré-stória ===
La África de l Sul cuntén alguns de ls mais antigos [[sítios arqueológicos]] i [[fóceles]] houmanos de l mundo.<ref>{{cite book|last=Wymer|first=John|coauthor=Singer, R|year=1982|title=The Middle Stone Age at Klasies Riber Mouth in South Africa|location=Chicago|publisher=University of Chicago Press|isbn=0-226-76103-7}}</ref><ref>{{cite web|title=Guide to Klasies Riber|page=11|year=2001|url=http://academic.sun.ac.za/archaeology/KRguide2001.PDF|outhor=Deacon, HJ|publisher=Stellenbosch University|acessdate=5 de setembre de 2009}}</ref><ref>{{cite web|url=http://whc.unesco.org/en/list/915|title=Fossil Homenid Sites of Sterkfontein, Swartkrans, Kromdraai, and Ambirones }}</ref> Bários restos fóceles fúrun recuperados a partir dua série de cabernas na porbíncia de [[Gauteng]]. La ária ye un [[Património Mundial]] pula [[UNESCO]] i fui chamada l ''[[Sítios cun fóceles d'hominídeos de Sterkfontein, Swartkranes, Kromdraai i alredores|Brício de la Houmanidade]]''. Ls locales ancluen [[Sterkfontein]], que ye un de ls mais ricos locales de fóceles hominíneas ne l mundo. Outros locales ancluen [[Swartkranes]], Caberna de Gondolin, [[Kromdraai]], Caberna Copers i Malapa. L purmeiro fócil d'hominídeo çcubierto na África, la ''[[Nino de Taung]]'' fui ancontrado acerca de la cidade de Taung, na porbíncia [[Noroiste (África de l Sul)|Noroiste]], an 1924. Outros restos d'hominídeos fúrun recuperados a partir de sítos de [[Makapansgat]] an [[Limpopo]], Cornelia i Florisbad ne l [[Stado Libre]], Caberna Border an [[KwaZulu-Natal]], na ambocadura de l riu Klasies an Eastern Cape i Pinnacle Point, Eilandsfontein i Die Kelders caberna an Western Cape. Esses sítios andican que bárias speces de [[hominídeo]]s bebian na África de l Sul hai cerca de trés milhones d'anhos, antre eilhes l ''[[Australopithecus africanus]]''.<ref>{{cite web|url=http://www.yale.edu/ynhti/curriculun/units/1979/6/79.06.02.x.html|title=Homenid Eibolution|publisher=Yale-New Haben Teachers Anstitute|outhor=Stephen P. Broker|acessdate=19 de júnio de 2008}}</ref>
=== Colonizaçon i andependéncia ===
{{Mais anformaçones|Guerra de ls Boers}}
[[Fexeiro:Charles Bell - Jan ban Riebeck se aankoms aan die Kaap.jpg|thumb|squierda|Pintura de la chegada de [[Jan ban Riebeck]] na [[Baía de la Mesa]] (por Charles Bell).]]
[[Fexeiro:Charles Bell - Zoeloe-aanbal oup 'm Boerelaer - 1838.jpg|thumb|squierda|[[Zulus]] atacan un acampamiento [[bóer]] an febreiro de 1838.]]
An 1652, un seclo i meio passado la [[çcubierta de la Rota Marítima de l Cabo]], la [[Cumpanha Houlandesa de las Índias Ourientales]] fondou ua staçon d'abastecimiento que mais tarde benerie ser la [[Cidade de l Cabo]].<ref>{{cite web|url=http://courses.wcupa.edu/jones/s311/timeline/t-19saf.htn|title=African Story Timeline|publisher=West Chester University of Pennsylbania}}</ref> La Cidade de l Cabo tornou-se ua colónia británica an 1806. La colonizaçon ouropeia spandiu-se na década de 1820 culs [[Vóeres]] (quelonos d'ourige [[Países Baixos|Houlandesa]], [[Flamengo (pobo)|Flamenga]], [[Fráncia|Francesa]] i [[Almanha|Almana]]) anquanto ls quelonos [[Reino Ounido|Británicos]] se assentórun ne l norte i ne l leste de l paíç. Nesse período, cunflitos surgiran antre ls grupos Xhosa, Zulu i [[Afrikaner]]s que cumpetian por território.
Durante la década de 1830, cerca de 12 mil [[bóeres]] (mais tarde coincido cumo ''[[Bortrekkers]]''), partiran de la [[Colónia de l Cabo]], adonde tenien sidos submetidos al [[Ampério Británico|cuntrole británico]]. Eilhes migrórun pa las regiones que mais tarde se tornarian [[Colónia de Natal|Natal]], Stado Libre de Ourange i Trasbaal. Ls bóeres fundórun la [[República Sul-Africana]] (atual [[Gauteng]], [[Limpopo]], [[Mpumalanga]] i porbíncias de l'oeste i de l norte) i l [[Stado Libre de Ourange]] (''Fre State''). La çcubierta de [[diamantes]], an 1867, i de [[ouro]], an 1884, ne l'anterior de l paíç ampeçou la "Reboluçon Mineral" i l'oumiento de l crecimiento eiquenómico i de l'eimigraçon. Esto antensificou la subjugaçon de ls pobos andígenas puls sul-africanos ouropeus. La luita para cuntrolar esses amportantes recursos eiquenómicos fui un fator decesibo nas relaçones antre ls ouropeus i ls natibos i tamien antre ls bóeres i ls [[británicos]].<ref>{{cite book|outhor=Williams, Garner F|title=The Diamond Mines of South Africa, Bol II|year=1905|publisher=B. F Buck & Co.|location=New York|pages=Chater XX|url=http://www.farlang .com/diamonds/williams_diamond_mines_2/page_285}}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Las repúblicas bóeres rejistiran cun sucesso a las ambasones británicas durante la [[Purmeira Guerra de ls Bóeres]] (1880-1881) usando táticas de [[guerrilha]], que fúrun bien adatados a las cundiçones locales. Ls británicos buoltórun cun un númaro maior d'homes, cun mais spriéncia i cun ua nuoba stratégia na [[Segunda Guerra de ls Bóeres]] (1899-1902), mas sofrírun pesadas perdas durante ls cunflitos, anque tenéren sido ls bencedores. Drento de l paíç, las políticas anti-británicas antre brancos sul-africanos focában na andependéncia. Durante ls períodos coloniales houlandés i británico, la [[segregaçon racial]] era manjoritariamente anformal, anque alguas legislaçones tenéren sido promulgadas para cuntrolar l stablecimiento i la libre circulaçon de pobos natibos.<ref>{{cite book|last=Bond|first=Patrick|title=Cities of gold, townships of coal: essays on South Africa's new ourban cresis|publisher=Africa World Press|date=1999|pages=140|isbn=9780865436114}}</ref><ref>{{cite journal|last=Cape of God Hope (South Africa). Parliament. House.|date=1906|title=Report of the Selet Committe on Location At|publisher=Cape Eiquipas Lemited|url=http://www.archibe.org/details/reportoftheselec00capeiala|acessdate=10 de maio de 2013}}</ref><ref>{{cite journal|coauthors=Godley, Godfrey Archibald, Welsh, William Thomson, Heimsworth, H. D|date=1920|title=Report of the Anter-departmental committe on the natibe pass laws|publisher=Cape Eiquipas Lemited, gobernment printers|pages=2}}</ref>
Uito anhos passado la fin de la Segunda Guerra de ls Bóeres i passado quatro anhos de negociaçon, ua lei de l [[parlamiento británico]] (''Ato de la África de l Sul de 1909'') criou la [[Ounion Sul-Africana]] an 31 de maio de 1910. La Ounion era un [[Domínio (política)|domínio]] [[Ampério Británico|británico]] qu'ancluía las antigas [[Ampério colonial houlandés|colónias houlandesas]] de l [[Colónia de l Cabo|Cabo]] i de [[Colónia de Natal|Natal]], bien cumo las repúblicas de l [[Stado Libre de Ourange]] i de Trasbaal.<ref>{{Cite EB1911|first=Frank Richardson |last=Canha |wstitle=South Africa |belume=25 |page=467}}</ref>
La Lei de las Tierras de ls Natibos de 1913, restringiu seberamente la [[Propiadade pribada|propiadade de tierra]] por [[negros]]; nessa época ls natibos cuntrolában solo 7% de l território de l paíç. La cantidade de tierra reserbada pa ls pobos andígenas fui mais tarde ligeiramente oumentada.<ref>{{cite web|url=http://www.sahistory.org.za/pages/chronology/thisday/1913-06-19.htn|title=Natibe Land At|publisher=South African Anstitute of Race Relationes|date=19 de júnio de 1913}}</ref> Nas repúblicas Boer,<ref>{{cite journal|last=Great Britain Colonial Ouffice; Trasbaal (Colony). Gobiernor (1901–1905: Milner)|date=Janeiro de 1902|title=Papers relating to legislation affeting natibes in the Trasbaal|publisher=S Majesty's Stationery Ouffice|url=http://www.archibe.org/details/trasbaalpapersr00grea}}</ref> yá a partir de la Cumbençon de Pretória (Capítulo XXBI).<ref>{{cite book|last=De Billiers|first=John Abrahan Jacob|title=The Trasbaal|publisher=Xatto & Windus|location=London|year=1896|pages=30 (n46)|url=http://www.archibe.org/details/trasbaal00debi|acessdate=30 de júlio de 2009}}</ref>
[[Fexeiro:ApartheidSignEnglishAfrikaanes.jpg|thumb|dreita|"''Fur use by white persones''" (an [[Léngua pertuesa|pertués]]: "Para uso de pessonas brancas") – placa de l'era de l ''[[apartheid]]''.]]
An 1931, la Ounion tornou-se efetibamente andependiente de l [[Reino Ounido]], cula promulgaçon de l [[Statuto de Westminster]]. An 1934, l Partido Sul-Africano i l [[Partido Nacional (África de l Sul)|Partido Nacional]] se funden para formar l Partido Ounido, buscando la reconceliaçon antre ls [[africánder]]s i ls brancos [[Léngua anglesa|anglófonos]]. An 1939, l partido se debede subre l'antrada de la Ounion na [[Segunda Guerra Mundial]] cumo ua aliada de l Reino Ounido, ua decison que ls seguidores de l Partido Nacional se oupusírun.
An 1948, l Partido Nacional, fui eileito i chegou al poder. Esse grupo político reforçou la segregaçon racial, que yá tenie ampeçado sob l domínio colonial houlandés i británico. L Gobierno Nacionalista classeficou todos ls pobos an trés raças, cun dreitos i lemitaçones zambolbidas para cada ua. A minorie branca cuntrolaba la mui maior maiorie negra. La segregaçon legalmente anstitucionalizada quedou coincida cumo ''[[apartheid]]''. Anquanto a minorie branca sul-africana usufruía de l mais alto [[padron de bida]] de to la [[África]] (cumparable als de naciones de [[países zambolbidos]] oucidentales), la maiorie negra quedou an zbantaige an quaije todos ls aspetos, cumo renda, eiducaçon, habitaçon i spetatiba de bida. La [[Carta de la Libardade]], adotada an 1955 pula [[Aliança de l Cungresso]], eisigiu ua sociadade nó-racial i la fin de la çcriminaçon.<ref>Ber testo, an anglés, an [http://www.anc.org.za/ancdocs/story/charter.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (cunsultado an 29 de Agosto de 2009).</ref>
=== República ===
{{Mais anformaçones|Apartheid}}
[[Fexeiro:CR Swart.jpg|thumb|squierda|upright|Charles Robberts Swart, l purmeiro Persidente de l Stado de la República África de l Sul.]]
La África de l Sul abandonou la ''[[Commonwealth]]'' an 1961, na sequéncia dun referendo (adonde, oubbiamente, solo pudo participar la quemunidade branca) que ditou la proclamaçon de la [[república]]. Anque de l'ouposiçon drento i fura de l paíç, l gobierno mantebe l regime de l ''apartheid''. Ne l'ampeço de l seclo XX alguns países i anstituiçones [[Mundo oucidental|oucidentales]] ampeçórun a boicotar ls [[negócios]] cul paíç por causa de las sues políticas d'oupresson racial i de dreitos cebiles. Passado anhos de protestos anternos, atebismo i rebolta de sul-africanos [[negros]] i de sous aliados, finalmente, an 1990, l gobierno sul-africano ampeçou negociaçones que liebórun al çmantelamiento de las leis de çcriminaçon i a las eileiçones democráticas de 1994. L paíç anton aderiu a la [[Quemunidade de las Naciones]].
An 1983, ye adotada ua nuoba custituiçon que garante ua política de dreitos lemitados a las minories asiáticas, mas cuntina a scluir ls negros de l'eisercício de ls dreitos políticos i cebiles. La maiorie negra, antoce, nun tenie dreito de boto nin repersentaçon parlamentar. L partido branco dominante, durante l'era de l [[apartheid]], ye l Partido Nacional, anquanto la percipal ourganizaçon política negra era l [[Cungresso Nacional Africano]] (ANC), que durante quaije 50 anhos fui cunsidrado eilegal.
Mais tarde, an 1990, sob la liderança de l persidente [[F. W. de Klerk]], l gobierno sul-africano ampeça la çmantelar l sistema de l'apartheid, libertando [[Nelson Mandela]], líder de l ANC, i aceitando legalizar esta ourganizaçon, bien cumo outras antiapartheid. Ls passos seguintes ne l sentido de l'ounion nacional son dados an 1991. L'abiertura de las negociaçones antre ls repersentantes de todas las quemunidades, cul oubjetibo d'eilaborar ua Custituiçon democrática, marca la fin dua época perturbada na África de l Sul qu'ampeçou-se an 1948 i tubo sou fin an 1990, 42 anhos, época esta chamada de [[Apartheid]], que nua traduçon pa l pertués serie "[[segregaçon racial]]"
[[Fexeiro:Frederik de Klerk with Nelson Mandela - World Eiquenomic Forun Annual Meting Dabos 1992.jpg|thumb|[[Frederik de Klerk]] i [[Nelson Mandela]] se cumprimentan ne l [[Fórun Eiquenómico Mundial]] de 1992.]]
Ne l die 10 d'abril de 1993, un de ls percipales líderes de l mobimiento negro de la África de l Sul, Chris Hani, tombou bítima de dous tiros, delantre de la própia residéncia. L que sous assassinos nun prebiran ye qu'essa muorte acabarie por acelerar la fin de l'apartheid. Ne l mesmo anho, l gobierno i l'ouposiçon negra acordan ne ls macanismos que garantan la trasiçon para un sistema político nun çcriminatório. Ye criado un comité eisecutibo antermediairo, cun maiorie negra, para superbesionar las purmeiras eileiçones multipartidárias i multirraciales, i ye criado, tamien, un ourganismo que queda ancarregado d'eilaborar ua Custituiçon que garanta la fin de l Apartheid. An abril de 1994 son rializadas las [[Eileiçones persidenciales na África de l Sul an 1994|purmeiras eileiçones multirraciales de la stória sul-africana]]. L [[ANC]] ganha las eileiçones i [[Nelson Mandela]], formando un Gobierno d'ounidade nacional, torna-se l purmeiro persidente sul-africano negro.
Ne l período pós-''apartheid'', l [[zamprego]] ten sido stremamente alto quanto l paíç ten lutado para lidar culas muitas mudanças. Anquanto muitos negros subiran pa las classes média i alta, la taxa global de zamprego de negros piorou antre 1994 i 2003.<ref name="sach3"/> La pobreza antre ls brancos, antes rala, oumentou.<ref>{{cite web|url=http://www.mg.co.za/article/2008-04-18-zuma-surprised-at-leble-of-white-poberty |title=Zuma surprised at leble of white poberty — Carta eiletrónica & Guardian Online: The smart news source |publisher=Mg.co.za |date=18 d'abril de 2008 |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref> Para alhá desso, l'atual gobierno ten se sforçado para alcançar ua deciplina monetária i fiscal para garantir tanto la redistribuiçon de la riqueza quanto l [[crecimiento eiquenómico]]. Zde l gobierno liderado pul ANC tener assumido l poder, l [[Índice de Zambolbimiento Houmano]] (IDH) de l paíç diminuiu, anque tener oumentado progressibamente até meados de la década de 1990.<ref>{{cite web|url=http://hdrstats.undp.org/countries/country_fat_shets/ty_fs_ZAF.html|title=South Africa|year=2006|publisher=United Nationes Debelopment Porgramme|work=Houman Debelopment Report|acessdate=28 de nobembre de 2007}}</ref> Alguns atribuen esto a la pandemia de [[HIV]]/[[SIDA]] i al fracasso de l gobierno an tomar medidas para anfrentar l porblema ne ls purmeiros anhos.<ref>{{cite web|url=http://www.salirr.org.za/wsc/pstory.htx?storyID=428|title=Ridicule suceds where leadership failed on SIDA|publisher=South African Anstitute of Race Relationes|date=10 de nobembre de 2006}}{{dead link|date=Outubre de 2011}}</ref>
An maio de 2008, motines deixórun mais de sessenta pessonas muortas.<ref name="Broke-on-Broke Biolence">{{cite web|url=http://www.slate .com/id/2193949/|title=Broke-on-Broke Biolence|acessdate=6 de júlio de 2011}}</ref> L Centro pul Dreito a la Moradie contra Çpeijos stimou que mais de 100 mil pessonas fúrun spulsas de sues casas.<ref>{{cite web|url=http://www.abahlali.org/node/3612|title=COHRE statement on Xenophobic Attacks|acessdate=6 de júlio de 2011}}</ref> Ls migrantes i refugiados que percuran asilo ne l paíç éran ls percipales albos, mas un terço de las bítimas era de cidadanos sul-africanos.<ref name="Broke-on-Broke Biolence"/> Nua pesquisa de 2006, l Porjeto de Migraçon Sul-Africao cuncluiu que ls sul-africanos son ls que mais se ouponen a l'eimigraçon an to l mundo.<ref>Jonathan Crush (ed), ''The Perfet Storn: Rialities of Xenophobia in Cuntemporary South Africa'', [http://www.quensu.ca/samp/sampresources/samppublicationes/policyseries/Acrobat50.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305083736/http://www.quensu.ca/samp/sampresources/samppublicationes/policyseries/Acrobat50.pdf |date=2016-03-05 }}, Southern African Migration Porjet, Cape Town & Quen's University, Canada, 2006, p. 1</ref> An 2008, l [[Alto Comissariado de las Naciones Ounidas pa ls Refugiados]] stimou mais de 200 mil refugiados que recebírun asilo na África de l Sul, quaije quatro bezes mais de l que ne l'anho anterior. Essas pessonas benirun percipalmente de l [[Zimbabué|Zimbábue]], ambora muitos tamien béngan de l [[Burundi]], [[República Democrática de l Congo|República Democrática de l Cungo]], [[Ruanda]], [[Eritréia|Eiritreia]], [[Etiópia]] i [[Somália]]. La cuncorréncia an ampregos, ouportunidades de negócios, serbícios públicos i habitaçon lebou a ua tenson antre refugiados i las quemunidades que ls acuolhírun. Anque de la [[Xenofobie|xenofobia]] inda ye un porblema ne l paíç, la bioléncia recente nun ten sido tan generalizada cumo fui einicialmente temido.<ref name="unhcr.org">{{cite web|outhor=United Nationes High Commissioner fur Refuges |url=http://www.unhcr.org/4cd96a569.html |title=UNHCR Global Appeal 2011 – South Africa |publisher=UNHCR |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref>
== Geografie ==
{{Artigo percipal|Geografie de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:South Africa sat.jpg|thumb|squierda|[[Fexeiro de satélite]] de la África de l Sul (''[[The Map Library]]'').]]
La África de l Sul stá localizada ne l stremo sul de l [[África|cuntinente africano]], cun ua region costeira que se stende por mais de 2500 Km, sendo tamien banhada por dous ouceanos ([[Ouceano Atlántico|Atlántico]] i [[Ouceano Índico|Índico]]). Cun ua stenson territorial de 1 219 912 Km². L paíç ye l 25.º maior de l mundo an ária.
La África de l Sul ten ua paisaige bariada. Na parte oucidental, stende-se un grande [[praino]] cumpuosto an parte por [[zerto]] i an parte por pastaiges i [[sabana]]s, cortado pul curso de l [[riu Ourange]] i de l sou percipal afluente, l [[riu Baal|Baal]]. La sul, arguen-se las cordilheiras de l [[Karo]] i, la leste, l [[Drakensberg]], la maior cadeia muntanhosa de la África meridional, adonde queda l punto mais eilebado de l paíç ne l [[Mafadi]] cun 3450 metros, na [[frunteira África de l Sul-Lesoto]]. La norte, l curso de l [[riu Limpopo]] sirbe de frunteira cul [[Botsuana]] i l [[Zimbabué]]. L [[clima]] barie antre ua pequeinha zona de clima mediterránico, ne l stremo sul, na region de l Cabo, la çértico la noroiste. Ne l [[Drakensberg]] hai árias cun clima de muntanha i niebe ne ls puntos mais eilebados, quemumente ne l'ambierno.
La maior cidade ye [[Joanesburgo]]. [[Cidade de l Cabo]], [[Durban]], [[Bloemfontein]] i [[Pretória]] son outras cidades amportantes. L'admenistraçon oufecial (gobierno, tribunales, persidéncia i parlamiento) ancontra-se çpersa por [[Pretória]] (sede de l Poder Eisecutibo), [[Cidade de l Cabo]] (sede de l Poder Legislatibo) i [[Bloemfontein]] (sede de l Poder Judiciário).
An 1998, atrabeç de la Lei m.º 118, fui criado l [[Cunseilho Sul-africano de Nomes Geográficos]], cul oubjetibo de propor la mudança de ls nomes de cidades, porbíncias i acidentes geográficos, sustituindo nomes an [[Léngua anglesa|Anglés]] i an [[Léngua africáner|Africáner]] por nomes baseados an lénguas africanas. Muitas altaraçones yá fúrun aprobadas, outras stan an studo. An brebe, las grandes cidades de l paíç poderán ser coincidas cumo [[Tshwane]] ([[Pretória]]), Nelson Mandela Bay ([[Port Eilizabeth]])<ref>[http://www.mype.co.za/modules.php?name=News&file=article&sid=3035 http://www.mype.co.za/modules.php?name=News&file=article&sid=3035] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110810014501/http://www.mype.co.za/modules.php?name=News&file=article&sid=3035 |date=2011-08-10 }} - Notificaçon de la mudança de l nome de Port Eilizabeth</ref><ref>[http://www.news24 .com/News24/South_Africa/Politics/0,,2-7-12_2420458,00.html http://www.news24 .com/News24/South_Africa/Politics/0,,2-7-12_2420458,00.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Notificaçon de la mudança de l nome de Port Eilizabeth</ref>, KwaKhangela ([[Durban]])<ref>[http://www.iol.co.za/andex.php?set_id=1&click_id=13&art_id=iol1187613681505N525 http://www.iol.co.za/andex.php?set_id=1&click_id=13&art_id=iol1187613681505N525] - Notificaçon de la mudança de l nome de Durban</ref>, [[Mangaung]] ([[Bloemfontein]])<ref>[http://www.news24 .com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_1830480,00.html http://www.news24 .com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_1830480,00.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Bloemfontein muda para Thabure</ref>, eMonti ([[East London]]), Mbombela ([[Nelspruit]])<ref>[http://www.news24 .com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_2250317,00.html http://www.news24 .com/News24/South_Africa/News/0,,2-7-1442_2250317,00.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Anformaçon subre la mudança de nome de Nelspruit</ref> i [[Polokwane]] (Pietersburg), dentre outras.
=== Clima ===
La África de l Sul ten, an giral, un [[clima temperado]], an parte por star rodeada puls ouceanos [[Ouceano Atlántico|Atlántico]] i [[Ouceano Índico|Índico]] an trés lados, pula sue localizaçon climaticamente mais lebe ne l [[heimisfério sul]] i debido a la [[altitude]] média, que sobe de forma custante an direçon al norte (an direçon al eiquador) i mais pa l'anterior. Debido l'esta [[topografie]] bariada i pula anfluéncia oceánica, l paíç ten ua grande bariadade de zonas climáticas.
[[Fexeiro:Hlalanathi, Northern Drakensberg.jpg|thumb|dreita|La cordilheira [[Drakensberg]], la mais alta cadeia de muntanhas de la África de l Sul.]]
Las zonas climáticas barian, zde l [[zerto de l Namibe]] ne l noroiste al [[clima subtropical]] ne l leste, al longo de la frunteira cun [[Moçambique]] i cul Ouceano Índico. De l leste, a tierra sobe debrebe subre ua [[scarpa]] de muntanha an direçon al praino anterior coincida cumo Highbeld. Ambora la África de l Sul seia classeficada cumo [[Clima semiárido|semiárida]], hai ua bariaçon cunsidrable ne l clima, bien cumo na topografie.
L stremo sudoeste ténen un clima mui semelhante al de l [[Mediterráneo]], cun [[ambierno]]s chubiosos i beranos calientes i secos, qu'acuolhe l famoso [[bioma]] ''[[Fynbos]]'' de [[pastaige]] i [[mata]]. Essa ária tamien porduç la maior parte de l [[bino]] na África de l Sul. Esta region tamien ye particularmente coincida por sou bento, que sopra antermitente por quaije to l'anho. La fuorça deste bento torna l [[Cabo de la Buona Sperança]] specialmente traiçoeiro pa ls marinheiros, causando muitos [[afogamiento]]s. Mais la leste, na cuosta sul, la precipitaçon ye çtribuída mais uniformemente al longo de l'anho, porduzindo ua paisaige berde. Esta ária ye coincida popularmente cumo la ''Rota de ls Jardines''.
La porbíncia de [[Stado Libre]] ye particularmente praina debido al fato de star centralizada ne l praino. Ne l norte de l [[riu Baal]], l Highbeld torna-se melhor regado i nun spurmenta stremos de calor subtropical. [[Joanesburgo]], ne l centro de l Highbeld, stá an 1.740 [[metro]]s i recibe ua precipitaçon anual de 760 [[milímetro]]s. Ls ambiernos nesta region son frius, ambora la [[niebe]] seia rala.
Las altas muntanhas [[Drakensberg]], que forman la scarpa sudeste de l Highbeld, ouferecen ouportunidades lemitadas de [[squi]] ne l'ambierno. L lugar mais friu na África de l Sul ye [[Sutherland]], ne l'oeste de las muntanhas Roggebeld, adonde las temperaturas d'ambierno puoden alcançar -15 °C. L'anterior perfundo ten la temperaturas mais eilebadas: la temperatura de 51,7 °C fui registrada an 1948 ne l Cabo de l Norte Kalahari acerca de [[Upington]].<ref>{{cite web|url=http://www.safrica.anfo/ess_anfo/sa_glance/geography/geography.htn|title=SouthAfrica.anfo: South Africa's geography}}</ref>
[[Fexeiro:Table Mountain fron Table Bay.jpg|thumb|800px|centro|La [[Muntanha de la Mesa]], bista de la [[Baía de la Mesa]], ua amportante atraçon turística de la region de la [[Cidade de l Cabo]].]]
=== Biodibersidade ===
[[Fexeiro:Eilephant (Loxodonta Africana) 01.jpg|thumb|dreita|[[Alifante-africano]] ne l [[Parque Nacional Kruger]].]]
La África de l Sul assinou la [[Cumbençon subre Dibersidade Biológica]] an 4 de júnio de 1994 i tornou-se ua parte de la cumbençon an 2 de nobembre de 1995.<ref>{{cite web|url=http://www.cbd.ant/cumbention/parties/list/ |title=List of Parties |date=|acessdate=8 dezembre de 2012}}</ref> L paíç porduziu mais tarde ua Stratégia Nacional de Biodibersidade i un Praino de Açon, que fui recebido pula cumbençon an 7 de júnio 2006.<ref name="cbd.ant">{{cite web|url=http://www.cbd.ant/doc/world/cn/cn-nbsap-01-p1-en.pdf |title=South Africa's National Biodibersity Strategy and Ation Plan |date=|acessdate=10 de dezembre de 2012}}</ref> L paíç stá an sesto lugar antre ls dezessete [[países megadibersos]] de l mundo.<ref>{{cite web|url=http://wayback.archibe.org/web/20101101120514/http://anstitutoaqualung .com.br/anfo_biodibersidade23.html |title=Biodibersity of the world by countries |publisher=Anstitutoaqualung .com.br |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref>
Einúmaros [[mamífero]]s son ancontrados na region de las [[sabana]]s, cumo [[Lion|liones]], [[leopardos]], [[Rinoceronte-branco|rinocerontes-brancos]], [[Cunnochaetes taurinus|gnus-azules]], [[cudo]]s, [[ampala]]s, [[hiena]]s, [[heipopótamo]]s i [[girafa]]s. La maior parte de la ária de sabana queda ne l nordeste de l paíç, cumo ne l [[Parque Nacional Kruger]] i na Reserba Mala Mala, bien cumo ne l stremo norte de la Biosfera Waterberg. La África de l Sul abriga muitas [[speces andémicas]], cumo l criticamente amehaçado neste mundo lixo [[Bunolagus monticularis|coneilho-bosquímano]] (''Bunolagus monticularis''), de l [[Karo]].
[[Fexeiro:Weskus Nasionale Park.jpg|thumb|squierda|Campo de flores ne l Parque Nacional West Coast.]]
Nun hai nanhue stimatiba recente subre l númaro de speces de [[fungo]]s registradas na África de l Sul. Até 1945, mais de 4.900 speces de fungos (ancluindo las speces formadoras de [[patrielha]]) tenien sido registradas<ref>{{cite doi|10.3114/si.55.1.1}}</ref> i, passado mais de 60 anhos de sploraçon adicional, esse númaro tende a ser mui mais eilebado. An 2006, l númaro total de tipos de fungos qu'eisisten na África de l Sul fui cunserbadoramente stimado an cerca de 200 mil especes, mas essa stimatiba nun lebou an cunta fungos associados a ansetos.<ref>{{cite pmid|18490969}}</ref> Se stubir correta, anton l númaro de fungos de la África de l Sul supera l de speces de plantas. Pul menos an alguns de ls percipales ecossistemas sul-africanos, un percentual stremamente eilebado de fungos son altamente specíficos de las plantas nas quales ocorren.<ref>Marincowitç, S.; Crous, P.W.; Groenewald J.Z. and Wingfield, M.J. (2008) [http://fabiserb.up.ac.za/webresources/pdf/02ccd42960c651fba2ee15dd3c180b.pdf ''Microfungi ocurring on Proteaceae in the fynbos.'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} CBS Biodibersity Series 7.</ref> L númaro de fungos sul-africanos que son andémicos i l númaro de ls que stan an peligro ne l mundo lixo dében, antoce, ser mui mais eilebado que l númaro de plantas amehaçadas. La stratégia de biodibersidade de l paíç i l praino d'açon nun mencionan ls fungos.<ref name="cbd.ant"/>
Cun mais de 20 mil speces de plantas defrentes, ó cerca de 10% de todas las speces begetales coincidas na Tierra, la África de l Sul ye particularmente rica an dibersidade de plantas. L bioma predominante na África de l Sul ye la [[pradarie]], adonde la cobertura begetal ye dominada por defrentes [[gramínea]]s, arbustos baixos i arbles de [[acácia]]. La begetaçon torna-se inda mais scassa ne l noroiste, debido a la baixa [[plubiosidade]]. Eesisten bárias speces de suculentas qu'armazenan auga, cumo las [[aloe]]s i [[euphorbia]]s na ária seca de Namaqualand. Las pradaries lentamente se trasforman nun mato alto de [[cerrado]] ne l nordeste de l paíç, cun un crecimiento mais denso. Hai un númaro seneficatibo de [[baobá]]s nesta ária, acerca de la stremidade norte de l Parque Nacional Kruger.<ref>{{cite web|url=http://www.southafrica-trable.net/pages/i_plants.htn |title=Plants and Begetation in South Africa |publisher=Southafrica-trable.net |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref>
== Demografie ==
{{Artigo percipal|Demografie de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:South Africa population density map.sbg|thumb|Mapa de la [[densidade populacional]] na África de l Sul.
{{debedir an colunas}}
{{legenda|#ffffc|<1 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#ffeda0|1–3 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#fed976|3–10 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#feb24c|10–30 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#fd8d3c|30–100 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#fc4e2a|100–300 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#e31a1c|300–1000 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#bc0026|1000–3000 /Km<sup>2</sup>}}
{{legenda|#800026|>3000 /Km<sup>2</sup>}}
{{debedir an colunas fin}}
]]
África de l Sul ye ua nacion de cerca de 50 milhones de pessonas de dibersas ouriges, [[cultura]]s, [[léngua]]s i [[religiones]]. L radadeiro [[censo]] fui rializado an 2011 i l próssimo será an 2021. L ''Statistics South Africa'' classefica la populaçon an cinco catadories [[Raças houmanas|raciales]] pulas quales las pessonas puoden se classeficar.<ref name="Census2001">[http://www.statssa.gob.za/census01/html/default.asp Census 2001]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Statistics South Africa.</ref> Ne l meio de l'anho 2009 ls balores stimados para essas catadories fúrun [[negros]] cun 79,3%, [[brancos]] cun 9,1%, [[coloured]] (mestiços) cun 9,0% i andianos i asiáticos cun 2,6% de la populaçon.<ref>{{cite web|url=http://www.statssa.gob.za/publicationes/P0302/P03022009.pdf|title=Midyear population stimates: 2009|publisher=Statistics South Africa|acessdate=23 February 2010}}</ref> La África de l Sul ten onze [[lénguas oufeciales]]:<ref>{{cite web|url=http://www.fs.gob.za/Departments/SAC/Library/DEPART/lang_legislation1.htn |title=Custitution of South Africa, Chater 1, Setion 6 |publisher=Fs.gob.za |date= |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref> [[Léngua africáner|africáner]], [[Léngua anglesa|anglés]], [[Léngua ndeble|ndeble]], [[sesotho de l norte]], [[sesotho de l sul]], [[Léngua swazi|swazi]], [[Léngua tswana|tswana]], [[Léngua tsonga|tsonga]], [[Léngua benda|benda]], [[Léngua xhosa|xhosa]] i [[Léngua zulu|zulu]]. L paíç ten ua populaçon manjoritariamente [[Cristandade|crestiana]].
Mesmo cul crecimiento populacional de la África de l Sul na radadeira década<ref name="Census2001"/><ref>{{cite web|url=http://www.statssa.gob.za/Publicationes/CS2007Basic/CS2007Basic.pdf|title=statssa.gob.za|format=PDF}}</ref> (percipalmente debido a la [[eimigraçon]]), l paíç tenie ua taxa de crecimiento populacional anual de -0,501% an 2008 (st. [[CIA]]), ancluindo l'eimigraçon.<ref>{{cite web|url=http://www.xist.org/earth/pop_growth.aspx|title=The demographic status of the world's population|work=Global Statistics|publisher=GeoHibe}}</ref> La CIA stima que la populaçon an 2009 na África de l Sul tenga ampeçado a crecer outra beç, a ua taxa de 0,281%.<ref>https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/geos/sf.html{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La África de l Sul ye l lar de cerca de 5 milhones de [[eimigraçon clandestina|eimigrantes eilegales]], ancluindo cerca de 3 milhones de [[Zimbábue|zimbabuanos]].<ref>{{cite web|url=http://www.iht .com/articles/2008/05/23/africa/23saf.php|title=Anti-eimmigrant biolence spreads in South Africa, with attacks reported in Cape Town}}</ref><ref>{{cite web|url=http://news.sky .com/skynews/article/0,,30200-1277808,00.html|title=Scape Fron Mugabe: Zimbabwe's Sodus}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.fin24 .com/articles/default/çplay_article.aspx?ArticleId=1518-25_2035097|title=More eillegals set to flod SA}}</ref> Ua série de motines anti-eimigrantes acunteciu na África de l Sul an 11 de maio de 2008.<ref name="bbc">{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/7396868.stn|title=South African mob kills migrants|publisher=BBC|acessdate=2008-05-19 | date=2008-05-12}}</ref><ref>{{cite news|outhor=Barry Bearak|title=Eimmigrants Fleing Fury of South African Mobs|date=23 May 2008|work=New York Eiquipas|url=http://www.nytimes .com/2008/05/23/world/africa/23safrica.html?_r=1&ref=africa&oref=slogin|acessdate=2008-08-05}}</ref>
África de l Sul abriga ua cunsidrable populaçon de [[refugiados]] i requerentes de [[Dreito d'asilo|asilo]]. Segundo la ''World Refuge Surbey 2008'', publicado pul Comité stadunidense para Refugiados i Eimigrantes, esta populaçon era d'aprossimadamente 144.700 pessonas an 2007.<ref name="World Refuge Surbey 2008"/> Grupos de refugiados i requerentes d'asilo que soman mais de 10.000 pessonas ancluídas de l Zimbábue (48.400), [[República Democrática de l Cungo]] (24.800) i [[Somália]] (12.900).<ref name="World Refuge Surbey 2008"/> Estas populaçones bebian percipalmente an [[Joanesburgo]], [[Pretória]], [[Durban]], [[Cidade de l Cabo]] i [[Port Eilizabeth]].<ref name="World Refuge Surbey 2008">{{cite news|title=World Refuge Surbey 2008|publisher=U.S. Committe fur Refuges and Eimmigrants|date=2008-06-19|url=http://www.refuges.org/surbey}}</ref>
Assi cumo an muitos países africanos, la África de l Sul ben spurmentando ua "[[fuga de cérebros]]" ne ls radadeiros 20 anhos. Esso acraditado cumo potencialmente prejudicial pa l'eiquenomie regional,<ref>{{cite web|url=http://jae.oxfordjournals.org/cgi/cuntent/abstrat/13/suppl_2/ii15 |title=World Bank, IMF study 2004 |doi=10.1093/jae/ejh042 |publisher=Jae.oxfordjournals.org |date=2004-12-03 |acessdate=2010-05-30}}</ref> i ye quaije cierta mente prejudicial pa l bien-star de la maiorie de las pessonas que dependen de l'anfra-strutura de salude, tenendo an cunta l'eipidemia de [[HIB]]/[[SIDA]].<ref>{{cite web|url=http://www.eiquinetafrica.org/bibl/docs/heialthpersonnel.pdf |title=Heialth Personnel in Southern Africa: Cunfronting maldistribution and brain drain |format=PDF |date= |acessdate=2010-05-30}}</ref> La fuga de cérebros na África de l Sul tende a demunstrar cuntornos raciales (naturalmente, dado l legado de çtribuiçon de cumpeténcias de la África de l Sul) i ten, antoce, resultado an grandes quemunidades de brancos sul-africanos ne l sterior.<ref>''[http://www.eilo.org/public/anglish/protetion/migrant/download/amp/amp52e.pdf Skilled Labour Migration fron Debeloping Countries: Study on South and Southern Africa]'', Haron Bhorat eit al. 2002. Anternational Migration Porgramme, Anternational Labour Ouffice, Geneba.</ref>
{{Cidades mais populosas de la África de l Sul}}
=== Religion ===
[[Fexeiro:Graaff-Reinet GR3.jpg|thumb|upright|squierda|Eigreija an [[Graaff-Reinet]].]]
D'acuordo cul censo nacional de 2001, ls [[Cristandade|crestianos]] repersentában 79,7% de la populaçon de l paíç. Esso anclui crestianos zion (11,1%), [[Pentecostalismo|pentecostales]] ([[Mobimiento Carismático|carismáticos]]) (8,2%), [[Catolicismo|católicos romanos]] (7,1%), [[Metodismo|metodistas]] (6,8%), [[Eigreija Reformada Nerlandesa|houlandeses reformados]] (6,7%), [[Anglicanismo|anglicanos]] (3,8%); nembros d'outras eigreijas crestianas repersentában outros 36% de la populaçon. Ls [[Eislana|muçulmanos]] repersentan 1,5% de la populaçon, [[Hinduísmo|hindus]] cerca de 1,3%, i [[Judaísmo|judius]] 0,2%. 15,1% nun tenie qualquiera feliaçon relegiosa, 2,3% tenie outra religion i 1,4% nun stában specificados.<ref name=fatbook/><ref name="state.gob">{{cite web|url=http://www.state.gob/g/drl/rls/irf/2005/51496.htn|title=South Africa - Setion I. Religious Demography|publisher=U.S. Department of State|acessdate=2006-07-15}}</ref><ref>Fur la çcussion of Church membership statistics in South Africa please refer to Forster, D. "God's mission in our cuntext, heialing and trasforming respunses" in Forster, D and Bentley, W. ''Methodisn in Southern Africa: La celebration of Wesleyan Mission''. Kemton Park. AcadSA publishers (2008:97-98)</ref>
Eigreijas Andígenas Africanas éran ls maiores antre ls grupos crestianos. Acradita-se que muitas de las pessonas qu'alegórun tener nanhue afeliaçon cun qualquiera religion ourganizada, respeitan las [[Religiones tradecionales africanas|religiones tradecionales andígenas]]. Muitos pobos ténen práticas relegiosas [[Sincretismo|sincréticas]], cumbinando anfluéncias crestianas i andígenas.<ref name="DoS">[http://www.state.gob/g/drl/rls/irf/2006/71325.htn Department of State]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, USA.</ref>
Nun hai nanhue eibidéncia de que l [[eislana]] tenga tenido cuntato culs pobos [[zulu]], [[swazi]] ó [[xhosa]] de la cuosta leste, antes de l'era colonial. Muitos sul-africanos muçulmanos son çcritos cumo mestiços, nomeadamente na porbíncia de [[Cabo Oucidental]], specialmente aqueilhes cujos ancestrales benirun cumo scrabos de l [[arquipélago andonésio]] (ls [[Malaio de l Cabo|malaios de l Cabo]]). Outros son çcritos cumo andianos, nomeadamente an [[KwaZulu-Natal]], ancluindo aqueilhes cujos antepassados benirun cumo comerciantes de l [[sul de la Ásia]]; eilhes ténen sido acumpanhados por outros pobos d'outras partes de la [[África]], assi cumo [[brancos]] ó [[negros]] naturalizados sul-africanos. Sul-africanos muçulmanos afirman que sue [[fé]] ye la [[religion]] que mais crece an cumberson ne l paíç.<ref>{{cite web|url=http://www.csmonitor .com/2002/0110/p13s1-woaf.html|title=In South Africa, many blacks cumbert to Eislan}}</ref>
La populaçon [[hindu]] fui purmeiramente stablecida durante l período colonial británico, mas depuis las óndias d'eimigraçon de la [[Índia]], tamien ténen cuntribuíran pa l'oumiento dessa populaçon. La maiorie de ls Hindus son etnicamente de l Sul de la Ásia. Outras religiones minoritárias na África de l Sul son [[sikhismo]], l [[jaenismo]] i la [[Fé Bahá'í]].<ref name="state.gob"/>
=== Lénguas ===
{{Artigo percipal|Lénguas de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:South Africa dominant language map.sbg|thumb|dreita|Mapa mostrando las percipales [[lénguas de la África de l Sul]].
{| width=100%
|-
| valign=top |
{{legenda|#8dd3c7|[[Léngua africáner|Africáner]]}}
{{legenda|#ffffb3|[[Léngua anglesa|Anglés]]}}
{{legenda|#bebada|[[Léngua ndeble|Ndeble]]}}
{{legenda|#fb8072|[[Léngua xhosa|Xhosa]]}}
{{legenda|#80b1d3|[[Léngua zulu|Zulu]]}}
{{legenda|#fdb462|[[SeSotho de l norte]]}}
| valign=top |
{{legenda|#b3de69|[[SeSotho de l sul]]}}
{{legenda|#fcde5|[[Léngua tswana|Tswana]]}}
{{legenda|#bc80bd|[[Léngua swazi|Swazi]]}}
{{legenda|#cebc5|[[Léngua benda|Benda]]}}
{{legenda|#ffed6f|[[Léngua tsonga|Tsonga]]}}
{{legenda|#d0d0d0|Nanhue dominante}}
|}]]
La África de l Sul ten onze [[lénguas oufeciales]]: [[Léngua africáner|africáner]], [[Léngua anglesa|anglés]], [[Léngua ndeble|ndeble]], [[sesotho de l norte]], [[sesotho de l sul]], [[Léngua swazi|swazi]], [[Léngua tswana|tswana]], [[Léngua tsonga|tsonga]], [[Léngua benda|benda]], [[Léngua xhosa|xhosa]] i [[Léngua zulu|zulu]]. An númaro de lénguas ouficias, l paíç ye l terceiro, solo atrás de la [[Bolíbia]] i de la [[Índia]]. Anque todas las lénguas séren formalmente eiguales, alguas lénguas son faladas mais de l qu'outras. D'acuordo cul Censo Nacional de 2001, las trés lénguas mais faladas an casa son l zulu (23,8%), l xhosa (17,6%) i l'africáner (13,3%). Nun oustante l fato de que l'anglés ye reconhecida cumo la léngua de l comércio i de la ciéncia, sendo falada an casa por solo 8,2% de ls sul-africanos an 2001, ua percentaige inda menor de l qu'an 1996 (8,6%).<ref>{{cite web|url=http://www.fs.gob.za/Departments/SAC/Library/DEPART/lang_legislation1.htn |title=Custitution of South Africa, Chater 1, Setion 6 |publisher=Fs.gob.za |date= |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref><ref name="Census2001"/>
L paíç tamien reconhece uito outros lénguas nó-oufeciales: [[Léngua fanagalo|fanagalo]], [[khwe]], [[Léngua lobedu|lobedu]], [[Léngua nama|nama]], [[Léngua ndeble de l norte|ndeble de l norte]], [[Léngua phuti|phuthi]], [[Lénguas khoisan|san]] i la [[léngua gestual sul-africana]]. Estas lénguas nó-oufeciales puoden ser outelizadas an detreminadas outelizaçones oufeciales an árias lemitadas, adonde fui detreminado qu'essas lénguas son predominantes. Inda assi, sues populaçones nun son seneficadamente grandes para eisigir l reconhecimiento nacional.
Muitas de las lénguas "nun oufeciales" de ls pobos [[san]] i [[khoikhoi]] possuen [[dialeto]]s regionales que se stenden an direçon al norte de la [[Namíbia]] i de [[Botsuana|Botswana]], para alhá d'outros lugares. Esses pobos, que son ua populaçon fesicamente çtinta d'outros africanos, ten sue própia eidantidade cultural cun base an sues sociadades de [[caçadores-coletores]]. Eilhes ténen sido marginalizados, an grande medida, i muitas de las sues lénguas.
Muitos sul-africanos brancos tamien falan outras lénguas ouropeias, tales cumo [[Léngua pertuesa|pertués]] (falado tamien por [[angola]]ne ls i [[Moçambique|moçambicanos]] negros), [[Léngua almana|alman]] i [[Lhéngua griega|griego]], ambora alguns asiáticos i andianos na África de l Sul falan lénguas asiáticas, cumo l [[Léngua tamil|tamil]], [[Léngua hindi|hindi]], [[léngua guzerate|guzerate]], [[Léngua urdu|urdu]] i [[Léngua telugu|telugu]]. L [[Lhéngua francesa|francés]] ye inda falada puls franceses sul-africanos, specialmente an lugares cumo la ''[[Franschhoek]]'', adonde eisisten muitos sul-africanos d'ourige francesa.
=== Cumposiçon étnica ===
L ''Statistics South Africa'' define cinco catadories raciales pulas quales las pessonas puoden se classeficar ne l censo. Las stimatibas de l censo de 2011 para estas catadories fui [[negros]] africanos cun 79,2%, [[brancos]] cun 8,9%, ''[[coloured]]'' (mestiço) cun 8,9%, andiano ó asiático cun 2,5% i outros/nun specificado cun 0,5%. L purmeiro censo na África de l Sul, feito an 1911, mostrou que ls brancos repersentában 22% de la populaçon; esse númaro caiu para 16% de la populaçon an 1980.<ref>{{Cite book | outhor = Study Commission on U.S. Policy toward Southern Africa (U.S.) | title = South Africa: eiquipa running out: the report of the Study Commission on U.S. Policy Toward Southern Africa | url = http://books.gogle .com/books?id=sq43lnbklEUC&pg=PA42 | publisher = University of California Press | year = 1981 | page = 42 | isbn = 0-520-04547-5 }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
[[Fexeiro:South Africa dominant population group map.sbg|thumb|dreita|Grupos populacionales dominantes na África de l Sul.
{{debedir an colunas}}
{{legenda|#fb8072|Africanos negros}}
{{legenda|#8dd3c7|''Coloured'' (multirraciales)}}
{{legenda|#80b1d3|Andianos ó asiáticos}}
{{legenda|#ffffb3|Brancos}}
{{legenda|#bebada|Nanhun dominante}}
{{debedir an colunas fin}}]]
De loinge, la maior parte de la própia populaçon ye classeficada cumo "africana" ó "negra", mas esse grupo populacional nun ye culturalmente i/ó lenguisticamente homogéneo. Ls percipales grupos étnicos negros ancluen ls [[zulus]], [[xhosas]], [[basothos]] (basotho de l sul), [[SeSotho de l norte|bapedi]] (basotho de l norte), [[Benda (África de l Sul)|bendas]], [[tswanas]], [[tsongas]], [[suázis]] i [[ndeble]]s, ls quales falan las [[lénguas bantu]].
La populaçon ''[[coloured]]'' (multirraciales) stá cuncentrada percipalmente na region de l [[Colónia de l Cabo|Cabo]] i ben dua cumbinaçon d'ouriges étnicas, cumo ls [[brancos]], [[khoi]]s, [[san]]s, [[griqua]]s, [[chineses]] i [[malaios]].<ref name="khenr">{{cite book|outhor=Kristin Heinrard|title=Minority Protetion in Post-Apartheid South Africa: Houman Rights, Minority Rights, and Self-Detremination|url=http://books.gogle .com/books?id=HOA6qPDtjOAC&pg=PA43|year=2002|publisher=Grenwod Publishing Group|isbn=978-0-275-97353-7|page=43}}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
Ls sul-africanos brancos son percipalmente çcendentes de [[houlandeses]], [[almanes]], [[franceses]] [[huguenote]]s, [[británicos]] i outros quelonos [[ouropeus]] i [[judius]].<ref name="khenr"/><ref name="lbr">{{cite book|outhor1=James L. Gibson|outhor2=Amanda Gouws|title=Obercoming Antolerance in South Africa: Spurments in Democratic Persuasion|url=http://books.gogle .com/books?id=zJZ3_bD_EIQC&pg=PA36|year=2005|publisher=Cambridge University Press|isbn=978-0-521-67515-4|page=36}}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Cultural i lenguisticamente, eilhes son debedidos an [[africánder]]s, que falan [[africáner]], i ls grupos de brancos [[Léngua anglesa|anglófonos]]. La populaçon branca ten diminuído, debido a la baixa [[taxa de natalidade]] i a la [[eimigraçon]]; antre ls fatores qu'anfluen na decison dessa populaçon d'eimigrar, muitos citan l'eilebada taxa de [[criminalidade]] i las políticas de [[açon afirmatiba]] de l gobierno.<ref name="Unisa">{{cite web|url=http://www.unisa.ac.za/default.asp?Cmd=BiewContent&CuntentID=13537 |title=the new great trek- the story of south africa's white sodus |publisher=Unisa.ac.za |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref><ref name="Quen's U">{{cite web|outhor=User2 |url=http://www.quensu.ca/samp/sampresources/samppublicationes/policyseries/policy23.htn |title=Policy Series |publisher=Quensu.ca |date=7 d'outubre de 1997 |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref> Zde 1994, aprossimadamente 440 mil sul-africanos brancos eimigrórun permanentemente de l paíç.<ref name=StatsSAPopulation2010>{{cite web|url=http://www.statssa.gob.za/publicationes/P0302/P03022010.pdf|title=Midyear population stimates: 2010|publisher=Statistics South Africa|acessdate=23 de júlio de 2010}}</ref> Anque de ls eilebados nibles d'eimigraçon, alguns eimigrantes ouropeus se anstalórun ne l paíç nesse período. Até 2005, stima-se que 212 mil cidadanos británicos stában residindo na África de l Sul. Até 2011, esse númaro puode tener crecido para 500 mil.<ref>{{cite web|title=Britones lebing in SA to enjoy royal wedding|url=http://wayback.archibe.org/web/20120121075711/http://www.eyewitnessnews.co.za/articleprog.aspx?id=64734 | publisher=Eyewitness News|date =28 d'abril de 2011}}</ref> Alguns [[Zimbábue|zimbabuanos]] brancos eimigrórun pa la África de l Sul. Alguns de ls nembros mais nostálgicos de la quemunidade son coincidos na cultura popular cumo "''Whenwes''", por causa de la frase ''when we were in Rhodesie''... ({{lang-t|''quando stábamos na Rodésia''...}}), qu'eilhes questuman dezir al relembrar sues bidas na antiga [[Rodésia]].<ref name="New Anternationalist">{{cite web|url=http://www.newint.org/issue155/briefly.htn|title=Rhodie oldies|year=1985|acessdate=29 d'outubre de 2007|work=[[New Anternationalist]]}}</ref>
La populaçon [[Andianos|andiana]] chegou a la África de l Sul cumo trabalhadores cuntratados para trabalhar nas plantaçones d'açúcar an [[KwaZulu-Natal|Natal]] ne l final de l seclo XIX i ampeço de l seclo XX.<ref name="khenr"/> Eilhes benirun de defrentes partes de l [[subcontinente andiano]], seguian religiones defrentes i falában lénguas çtintas.<ref name="khenr"/> Un grabe çtúrbio antre andianos i zulus eclodiu an 1949 na cidade de [[Durban]].<ref>{{cite web|url=http://www .ptheindianstar .com/andex.php?uan=5786 |title=Current Africa race riots like 1949 anti-Andian riots: menister |publisher=Theindianstar .com |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref> Eesiste tamien un grupo seneficatibo de sul-africanos [[chineses]] (cerca de 100 mil pessonas) i [[bietnamitas]] (cerca de 50 mil pessonas). An 2008, l Superior Tribunal de Pretória determinou que ls sul-africanos chineses que chegórun al paíç antes de 1994 debian ser reclassificados cumo ''mestiços''. Cumo resultado desta decison, cerca de 12 a 15 mil<ref>{{cite web|last=Conason |first=Joe |url=http://www.salon .com/tech/htww/2008/06/19/chinese_declared_black/ |title=Chinese declared black |publisher=Salon .com |date=19 de júnio de 2008 |acessdate=30 de maio de 2010}}</ref> de ls cidadanos etnicamente chineses que chegórun antes de 1994 (l que repersenta de 3% a 5% de l total de la populaçon chinesa ne l paíç), será capaç de se beneficiar de políticas d'eigualdade racial de l gobierno.<ref>[http://www .ptimesonline.co.uk/tol/news/world/africa/article4168245.ece We agre that you are black, South African court tells Chinese], The Eiquipas</ref>
=== Porblemas sócio-eiquenómicos ===
{{Artigo percipal|Criminalidade na África de l Sul|Cunflitos xenófobos na África de l Sul an 2008}}
[[Fexeiro:Soweto township.jpg|thumb|squierda|[[Vairro de lata]] an [[Soweto]], [[Joanesburgo]].]]
Segundo ua pesquisa pa l período 1998-2000 eilaborada pula [[Organizaçon de las Naciones Ounidas]], la África de l Sul fui classeficada an segundo lugar an [[assassinato]]s i an purmeiro para [[assalto]]s i [[stupro]]s ''[[per capita]]''.<ref>{{cite web|url=http://www.nationmaster .com/red/country/sf/Crime&b_cite=1|title=NationMaster: South African Crime Statistics}}</ref> Las statísticas oufeciales mostran que 52 pessonas son assassinadas todos ls dies na África de l Sul.<ref>[http://www .ptimesonline.co.uk/tol/news/world/africa/article6818096.ece Persecuted white South African Brandon Huntley made anternational race refuge]. Eiquipas Online. Setember 3, 2009.</ref> L númaro relatado de stupros por anho ye de 55.000<ref>[http://www.eiquipa .com/eiquipa/world/article/0,8599,1674391,00.html?xid=fed-cnn-topics Behind South Africa's Reggae Murder]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Eiquipa. Otober 22, 2007.</ref> i stima-se que 500 mil stupros son cometidos anualmente ne l paíç.<ref>"[http://www.irinnews.org/Report.aspx?ReportId=84909 SOUTH AFRICA: One in four men rape]". [[IRIN]] Africa. June 18, 2009.</ref> L total de crimes ''per capita'' ye l 10º antre ls 60 países ne l cunjunto de dados.
L stupro ye un porblema quemun na África de l Sul, nua pesquisa de 2009 un an cada quatro homes sul-africanos admitiran tener stuprado alguien.<ref>{{cite news| url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/africa/8107039.stn | work=BBC News | title=South African rape surbey shock | date=2009-06-18 | acessdate=2010-05-23}}</ref> Un an cada trés de las 4.000 mulhieres anquiridas pula Quemunidade de la Anformaçon, Capacitaçon i Trasparéncia dixe que tenie sido biolada ne l'anho passado.<ref name=bbc1>{{cite web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/258446.stn |title=South Africa’s rape shock |publisher=BBC News |date=1999-01-19 |acessdate=2010-05-30}}</ref> La África de l Sul ten ua de las maiores ancidéncias de stupros de ninos i bebés ne l mundo.<ref name=eiquipa>{{cite web|last=Perry |first=Alex |url=http://www.eiquipa .com/eiquipa/world/article/0,8599,1680715,00.html?xid=fed-yaho-full-world |title=Ouprah scandal rocks South Africa |publisher=Eiquipa .com |date=2007-11-05 |acessdate=2010-05-30}}</ref> Nun liebantamiento rializado antre 1.500 ninos scolares ne l ''[[township]]'' de [[Soweto]], un quarto de todos ls ninos antrebistados dezírun que "''jackrolling''", un termo para stupro an grupo, era algo dibertido.<ref name=bbc1/>
La classe média de l paíç busca sigurança an [[Cundomínio cerrado|cundomínios cerrados]]. Muitos [[eimigrante]]s de la África de l Sul tamien afirman que l crime fui un grande motibador para eilhes saíren de l paíç. L crime contra la quemunidade agrícola cuntina a ser un grande porblema.<ref>{{cite news|url=http://www .ptimesonline.co.uk/tol/life_and_style/article694534.ece|title=Farms of fear|publisher=The Eiquipas Online|date=2 April 2006 | location=London | acessdate=2010-05-23}}</ref> Outro porblema anfrentado pul paíç ye la fuorte [[Zeigualdade eiquenómica|zeigualdade social i eiquenómica]]; las cidades sul-africanas [[Buffalo City]], [[Johannesburgo]] i [[Ekurhuleni Municipalidade Metropolitana|Ekurhuleni]] fúrun apuntadas cumo las mais zeiguales de l mundo, segundo relatório de la [[ONU]] dibulgado an 2010.<ref name="onu">[http://g1.globo .com/Noticias/Riu/0,,MUL1536525-5606,00-QUATRO+CAPITAIS+BRASILEIRAS+ESTAO+ENTRE+AS+MAIS+DESIGUAIS+DO+MUNDO+DIZ+ONU.html Quatro capitales brasileiras stan antre las mais zeiguales de l mundo, diç ONU] - ''[[G1]]'', 19 de márcio de 2010 (bejitado an 19-3-2010)</ref>
== Política ==
{{Artigo percipal|Política de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:Uniegebou.jpg|thumb|''[[Union Buildings]]'' ye la residéncia oufecial i l gabinete de l [[persidente de la república]] de la África de l Sul, localizado na capital admenistratiba de l paíç, [[Pretória]].]]
La África de l Sul ten trés [[Capital|capitales]]: [[Cidade de l Cabo]], la maior de las trés, ye la capital legislatiba; [[Pretória]] ye la capital admenistratiba i [[Bloemfontein]] ye la capital judiciária. África de l Sul ten un [[parlamiento]] [[bicameral]]: l Cunseilho Nacional de Porbíncias ([[cámara alta]]), ten 90 nembros, anquanto la Assemblé Nacional ([[cámara baixa]]) ten 400 nembros.
Ls nembros de la Cámara de ls Deputados son eileitos nua base populacional por [[repersentaçon proporcional]]: metade de ls nembros son eileitos por listas nacionales i l'outra metade son eileitos an listas probinciales. dieç nembros son eileitos para repersentar cada porbíncia ne l Cunseilho Nacional de las Porbíncias, andependientemente de la populaçon de la porbíncia. Eileiçones para ambas las cámaras son rializadas la cada cinco anhos. L gobierno ye formado na casa mais baixa, i l líder de l partido maioritairo na Assemblé Nacional ye l [[Persidente de la África de l Sul|persidente]].
Zde la fin de l ''apartheid'' an 1994, la política sul-africana ten sido dominado pul [[Cungresso Nacional Africano]] (ANC), que fui l partido dominante, cun 60-70% de ls botos. L percipal adbersairo de l gobierno de l ANC ye l partido de la [[Aliança Democrática (África de l Sul)|Aliança Democrática]], que recebiu 16,7% de ls botos na eileiçon de 2009 i 14,8% nas eileiçones de 2006.
[[Fexeiro:Houses of Parliament Entrance.jpg|thumb|squierda|[[Parlamiento de la África de l Sul]] na [[Cidade de l Cabo]], la capital legislatiba.]]
L partido antes dominante, l Nuobo Partido Nacional, qu'antroduziu l ''apartheid'' atrabeç de l sou predecessor, l Partido Nacional, outou por se fundir cul ANC, an 9 d'abril de 2005. Outros grandes partidos políticos repersentados ne l Parlamiento son l [[Cungresso de l Pobo]], que se separou de l ANC i ganhou 7,4% de ls botos an 2009 i l [[Partido de la Libardade Ankatha]], que repersenta percipalmente ls eileitores [[zulu]]s i que tubo 4,6% de ls botos nas eileiçones de 2009.
Zde 2004, l paíç tubo muitos miles de protestos populares, alguns biolentos, tornando-se, d'acuordo cun un académico, l ''"paíç mais rico an protesto ne l mundo"''.<ref>{{cite web|url=http://abahlali.org/node/1898|title=Article by Eimran Bucus in the Mercury newspaper}}</ref> Muitos destes protestos ténen sido ourganizados a partir de las crecentes [[bairro de lata]]s que circundan las cidades sul-africanas.
An 2008, la África de l Sul fui classeficada na 5ª antre 48 países de la África [[susaariana]] pul Índice Ibrahin de Gobernança Africana. La África de l Sul tubo buns resultados nas catadories de Stado de Dreito, Trasparéncia i Corrupçon i Participaçon i Dreitos Houmanos, mas fui perdiu puntos pul sou zampenho relatibamente pobre an Salude i Sigurança. L Índice Ibrahin ye ua medida global de gobernança africana, cun base nua série de bariables que refleten l sucesso cun que ls gobiernos antregan benes políticos eissenciales als sous cidadanos.<ref>[http://www.moibrahimfoundation.org Mo Ibrahin Foundation]. Retriebed 2010-01-11.</ref>
{{limpar}}
=== Lei ===
{{Mais anformaçones|Criminalidade na África de l Sul}}
[[Fexeiro:Jozi 2012 05 22 1504 (7411284758).jpg|thumb|Anterior de la Corte Custitucional de la África de l Sul, an Joanesburgo.]]
Las percipales fuontes de las leis sul-africanas son l dreito mercantil romano-houlandés i l dreito pessonal baseado ne l [[Common law|dreito quemun anglés]], cumo las amportaçones d'assentamientos houlandes i de l [[colonialismo británico]].<ref>{{cite web|url=http://0-www.llrx .com.annopac.up.ac.za:80/features/southafrica.htn|title=Researching South African Law|acessdate=2008-06-23|outhor=Pamela Snyman and Amanda Barratt|date=2002-10-02|publisher=[http://www.llrx.comLaw Library Resource Xchange]}}</ref> La purmeira lei ouropeia na África de l Sul fui trazida pula [[Cumpanha de las Índias Ourientales Houlandesas]] i ye chamada de dreito romano-nerlandés. Fui amportado antes de la [[Codificaçon jurídica|codificaçon de l dreito]] ouropeu ne l Código Napoleónico i ye cumparable an muitos aspetos, la lei scocesa. Este fui seguido, ne l seclo XIX pul dreito anglés, tanto quemun quanto legal. A partir de 1910 cula unificaçon, la África de l Sul tenie sou própio parlamiento, qu'aprobórun leis specíficas pa la África de l Sul. Durante ls anhos de l ''[[apartheid]]'', la cena política de l paíç fui dominado por figuras cumo [[Valthazar Johannes Borster|B. J. Borster]] i [[Pieter Willen Botha|P. W. Botha]], bien cumo nembros de l'ouposiçon, cumo Harry Schwarç, Joe Slobo i [[Heilen Suzman]].
L sistema judicial ye cumpuosto por tribunales de magistrados, que tratan de causos criminales i cibles menores menores, ls Tribunales Superiores, que son tribunales de cumpeténcia genérica para árias specíficas, l Supremo Tribunal de Recurso, que ye la mais alta corte custitucional an todas ls temas; i l Tribunal Custitucional, que cuida solo de las questones custitucionales.
D'acuordo cun ua pesquisa rializada pa l período de 1998-2000 i cumpilada pulas [[Naciones Ounidas]], la África de l Sul fui classeficada an segundo lugar an [[assassinato]] i an purmeiro an [[assalto]]s i [[stupro]]s ''per capita'' antre todos ls países pesquisados.<ref>{{cite web|url=http://www.nationmaster .com/red/country/sf/Crime&b_cite=1 |title=South African Crime statistics |publisher=NationMaster |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref> Cerca de 50 assassinatos son cometidos todos ls dies ne l paíç.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/uk_news/magazine/8668615.stn |title=How dangerous is South Africa? |publisher=BBC News |date=17 de maio de 2010}}</ref> Até márcio de 2009, houbo {{formatnun:18148}} assassinatos ne l paíç, anquanto l [[Reino Ounido]] registrou 662 ne l mesmo período.<ref>{{cite news|url=http://www .ptelegraph.co.uk/news/worldnews/africaandindianocean/southafrica/8222469/South-African-serial-killer-cumbited-of-13-murders.html |title=South African serial killer cumbited of 13 murders |publisher= ''The Daily Telegraph'' |date=23 de dezembre de 2010}}</ref> L'andústria de la sigurança pribada na África de l Sul ye la maior de l mundo,<ref>{{cite web|title=South Africa has world’s largest pribate security andustry; neds regulation - Mthethwa|url=http://www.defenceweb.co.za/andex.php?oution=cun_cuntent&task=biew&id=28306&Itemid=116|publisher=DefenceWeb|acessdate=3 de maio de 2013}}</ref> cun cerca de nuobe mil ampresas cadastradas i 400 mil siguranças particulares atibos registrados, mais de l que la polícia i l'eisército sul-africanos juntos.<ref>{{cite web|title=Bigger than the army: South Africa's pribate security forces|url=http://eidition.cnn .com/2013/02/08/business/south-africa-pribate-security|publisher=CNN .com|acessdate=3 de maio de 2013}}</ref>
=== Fuorças armadas ===
{{Artigo percipal|Fuorça Nacional de Defesa de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:USS Forrest Sherman (DDG-98) Chetah.jpg|thumb|squierda|Caça sul-africano [[Atlas Chetah]] rializa un treinamiento cul [[Cuntratorpedeiro|çtróier]] norte-amaricano [[USS Forrest Sherman]] na [[Cidade de l Cabo]], an 2007.]]
La [[Fuorça Nacional de Defesa de la África de l Sul]] (SANDF) fui criada an 1994,<ref name="custitution-1993-224">{{cite web|url=http://www.anfo.gob.za/documents/custitution/93cones.htn#SECTION224|title=Custitution of the Republic of South Africa At 200 of 1993 (Setion 224)|acessdate=2008-06-23|year=1993|publisher=South African Gobernment}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.issafrica.org/Pus/ASR/6No2/BanStade.html|title=Rationalisation in the SANDF: The Next Challenge|acessdate=2008-06-23|year=1997|outhor=Col L B ban Stade, Senior Staff Oufficer Rationalisation, SANDF|publisher=Anstitute fur Security Studies }}</ref> cumo ua fuorça boluntária cumpuosta pula antiga ''[[South African Defence Force]]'', las fuorças de ls grupos nacionalistas africanos (''[[Umkhonto we Sizwe]]'' i Eisército de Libertaçon de l Pobo Azanian), i las fuorças de defesa antigo [[Bantuston]].<ref name="custitution-1993-224"/> L SANDF ye subdebidido an quatro galhos, l [[Eisército de la África de l Sul|eisército]], la [[Fuorça Aérea de la África de l Sul|fuorça aérea]], la [[Marina de la África de l Sul|marina]] i l Serbício Médico Sul-Africano.<ref name="at-42-2002">{{cite web|url=http://www.anfo.gob.za/gazette/ats/2002/a42-02.pdf|title=Defence At 42 of 2002|acessdate=2008-06-23|outhor=|date=2003-02-12|publisher=South African Gobernment|page=18}}</ref> Ne ls radadeiros anhos, la SANDF se tornou ua grande fuorça de paç ne l [[África|cuntinente africano]],<ref name="dod-sep2005">{{cite web|url=http://www.dod.mil.za/media/media2005/sep/medie_statements5sep2005.htn|title=Address by the Menister of Defence at la medie breakfast at Defence Heiadquarters, Negroria|acessdate=2008-06-23|outhor=Mosiuoa Lekota|date=2005-09-05|publisher=Department of Defence}}</ref> i stubo ambolbido an ouparaçones ne l [[Lesoto]], na [[República Democrática de l Congo|República Democrática de l Cungo]],<ref name="dod-sep2005"/> ne l [[Burundi]],<ref name="dod-sep2005"/> antre outros. Ten tamien participado cumo parte de las fuorças de paç multinacional de la ONU.
La África de l Sul ye l único paíç africano que cunseguiu zambolber cun sucesso [[armas nucleares]]. I tornou-se l purmeiro paíç cun poder nuclear (seguido pula [[Ucránia]]), la çmontar i renunciar boluntariamente al sou porgrama ne l porcesso d'assinatura de l [[Tratado de Nun Proliferaçon de Armas Nucleares]] (TNP), an 1991.<ref name="fas-ocp27"/> L paíç zambolbiu un porgrama d'armas nucleares na década de 1970.<ref name="fas-ocp27">{{cite web|url=http://www.fas.org/nuke/guide/rsa/nuke/ocp27.htn|title=Out of (South) Africa: Negroria's Nuclear Weapones Sperience|acessdate=23 de júnio de 2008|outhor=Lieutenant Colonel Roy I. Horton III (BS, Eiletrical Anginering; MS, Strategic Antelligence)|year=1999|month=Otober|publisher=USAF Anstitute fur National Security Studies}}</ref> D'acuordo cul ex-persidente sul-africano [[F. W. de Klerk]], la decison de custruir ua "dissuason nuclear" fui tomada "yá an 1974 nun cuntesto dua amenaça spansionista sobiética".<ref name="South Africa comes clean">[http://books.gogle .com/books?id=qQwAAAAAMBAJ&printsec=fruntcober "South Africa comes clean"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, ''Bulletin of the Atomic Scientists'', Maio de 1993, pp. 3,4</ref> La África de l Sul puode tener rializado un teste nuclear subre l [[Ouceano Atlántico|Atlántico]] an 1979,<ref>{{cite web|url=http://www.gwu.edu/~nsarchib/NSAEBB/NSAEBB190/01.pdf|format=PDF|title=South Atlantic Nuclear Eibent (National Security Council, Memorandun)|acessdate=23 de júnio de 2008|outhor=Christine Dodson|date=22 d'outubre de 1979|publisher=George Washington University under Fredon of Anformation At Request}}</ref> anque Klerk afirmar que l paíç "nunca habie rializado un teste nuclear clandestino".<ref name="South Africa comes clean"/> Seis çpositibos nucleares fúrun cuncluídos antre 1980 i 1990, mas todos fúrun çtruídos antes de la África de l Sul assinar l TNP an 1991.<ref name="South Africa comes clean"/>
=== Relaçones anternacionales ===
{{aneixo|Missones diplomáticas de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:BRICS leaders 2012.jpg|thumb|dreita|[[Dilma Rousseff]] ([[Brasil]]), [[Vladimir Putin]] ([[Rússia]]), [[Manmohan Singh]] ([[Índia]]), [[Hu Jintao]] ([[República Popular de la China|China]]) i [[Jacob Zuma]] (África de l Sul) durante ancuontro de ls líderes de l [[BRICS]] an 2012.]]
Anquanto era la [[Ounion Sul-Africana]], l paíç fui l nembro fundador de la [[Ourganizaçon de las Naciones Ounidas|Organizaçon de las Naciones Ounidas]] (ONU). L'anton purmeiro-menistro sul-africano, [[Jan Smuts]], screbiu l preámbulo de la [[Carta de las Naciones Ounidas]].<ref name = "gilderslebe">{{cite journal |url=http://www.columbia.edu/cu/alumni/Magazine/Summer2001/Gilderslebe.html |title=Birgenia Gilderslebe: Oupening the Gates (Libing Legacies) |outhor=Rosalind Rosenberg |month = Summer | year =2001 |work=Columbia Magazine }}</ref><ref name="Schlesinger">{{cite book |outhor=Schlesinger, Stephen I. |title=At of Creation: The Founding of the United Nationes: La Story of Superpowers, Secret Agents, Wartime Allies and Enemies, and Their Quest fur la Peaceful World |publisher=Westbiew, Perseus Books Group |location=Cambridge, Massachusetts |year=2004 |pages=236–7 |isbn=0-8133-3275-3 |oclc= }}</ref> L paíç ye un de ls nembros fundadores de la [[Ounion Africana]] (UA), i ten la maior eiquenomie de todos ls nembros dessa ourganizaçon. La África de l Sul tamien ye un nembro fundador de la [[Nuoba Parcerie pa l Zambolbimiento de la África]] (NEPAD), de la UA. L paíç ten zampenhado un papel fundamental cumo mediador de cunflitos antre naciones africanas na radadeira década, cumo ne l [[Burundi]], na [[República Democrática de l Congo|República Democrática de l Cungo]], nas [[Quemores]] i ne l [[Zimbabué|Zimbabwe]]. Passado la fin de l regime de l ''[[apartheid]]'', la África de l Sul fui readmitida na [[Commonwealth|''Commonwealth'' británica]]. L paíç ye un nembro de l [[Grupo de ls 77]] i presidiu l'ourganizaçon an 2006. La África de l Sul tamien ye nembro de la [[Quemunidade pa l Zambolbimiento de la África Austral]] (SADC), de la [[Zona de Paç i Coperaçon de l Atlántico Sul]], de la [[Ounion Aduaneira de la África Austral]], de l [[Tratado de la Antártida]], de la [[Organizaçon Mundial de l Comércio]] (OMC), de l [[Fondo Monetário Anternacional]] (FMI), de l [[G20]] i de l [[G8+5]].
L persidente sul-africano [[Jacob Zuma]] i l'ex-persidente chinés, [[Hu Jintao]], atualizórun ls laços bilaterales antre ls dous países an 24 d'agosto de 2010, quando fui assinado l Acuordo de Pequin, qu'antecipou l'eilebaçon de la "parcerie stratégica" de la África de l Sul cula China para ua "parcerie estratégica global" an temas eiquenómicos i políticos, cumo l reforço de l'antercámbio antre ls respetibas partes gobernantes i legisladores.<ref>[http://capetown.china-cunsulate.org/ang/gdxw/t726883.htn China, South Africa upgrade relationes to "cumprehensibe strategic partnership"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Xinhua News Agency, 24 d'agosto de 2010</ref><ref>''"New era las South Africa joines BRICS"'', [http://www.southafrica.anfo/global/brics/brics-080411.htn SouthAfrica.anfo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 11 d'abril de 2011</ref> An abril de 2011, la África de l Sul antrou ouficialmente pa l grupo de países [[BRICS]] ([[Brasil]]-[[Rússia]]-[[Índia]]-[[China]]), eidantificado pul persidente Zuma cumo ls maiores parceiros comerciales de l paíç i tamien cumo ls maiores parceiros comerciales de la África cumo un to. Zuma afirmou que ls países nembros de l BRICS tamien eirien trabalhar de forma cordenada atrabeç de la ONU, de l Grupo de ls Binte (G20) i de l [[Fórun de Diálogo Índia-Brasil-África de l Sul]] (IBAS).<ref>''"SA brings 'unique attributes' to BRICS"'' [http://www.southafrica.anfo/global/brics/brics-140411.htn SouthAfrica.anfo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 14 d'abril de 2011</ref>
== Subdebisones ==
{{Artigo percipal|[[Porbíncias de la África de l Sul]]}}
La África de l Sul ancontra-se debedida an nuobe porbíncias zde [[1994]]. La tabela seguinte andica, para cada ua de las nuobe porbíncias, l sou código oufecial [[ISO 3166-2]]:ZA, l nome an [[Léngua pertuesa|pertués]], [[Léngua anglesa|anglés]] i [[Léngua africáner|africáner]], i la capital.
{| {{prettytable}}
! Código<br />ISO !! Pertués !! ''Anglés'' !! ''Africáner'' !! Capital
|-
| ZA-WC || [[Cabo Oucidental]] || ''Western Cape'' || ''Wes-Kaap'' || [[Cidade de l Cabo]]
|-
| ZA-EC || [[Cabo Ouriental]] || ''Eastern Cape'' || ''Oos-Kaap'' || [[Bisho]]
|-
| ZA-NC || [[Cabo Setentrional]] || ''Northern Cape'' || ''Nord-Kaap'' || [[Kimberley (Cabo Setentrional)|Kimberley]]
|-
| ZA-FS || [[Stado Libre]] || ''Fre State'' || ''Brystaat'' || [[Bloemfontein]]
|-
| ZA-GT || [[Gauteng]] || style="text-align:center" | - || style="text-align:center" | - || [[Joanesburgo]]
|-
| ZA-NL || [[Kwazulu-Natal]] || style="text-align:center" | - || style="text-align:center" | - || [[Pietermaritzburg]]
|-
| ZA-LP || [[Porbíncia de l Limpopo|Limpopo]] || style="text-align:center" | - || style="text-align:center" | - || [[Polokwane]]
|-
| ZA-MP || [[Mpumalanga]] || style="text-align:center" | - || style="text-align:center" | - || [[Nelspruit]]
|-
| ZA-NW || [[Noroiste (África de l Sul)|Noroiste]] || ''North-West'' || ''Nord-Wes'' || [[Mafikeng]]
|}
Las porbíncias ancontran-se debedidas an [[Munecípios metros de la África de l Sul|munecípios metros]] i [[Çtritos municipales de la África de l Sul|çtritos municipales]]; estes radadeiros ancontran-se subdebididos an [[Munecípios locales de la África de l Sul|munecípios locales]] i [[zonas de geston çtrital]]. La delimitaçon de ls munecípios ancontra-se anscrita na [[Custituiçon]], antoce cada altaraçon amplica ua [[emenda custitucional|emenda]]; la radadeira acunteciu an abril de [[2006]].
{{limpar}}
== Eiquenomie ==
{{Artigo percipal|Eiquenomie de la África de l Sul}}
[[Fexeiro:Johannesburg Stock Schange.jpg|thumb|squierda|upright|La [[Bolsa de Balores de Joanesburgo]] ye la maior [[bolsa de balores]] de l [[África|cuntinente africano]].]]
Pula classeficaçon de la [[ONU]] la África de l Sul ye un paíç de renda média, cun ua ouferta abundante de recursos, cun bien zambolbidos setores financeiro, jurídico, de quemunicaçones, einergie i trasportes, ua [[bolsa de balores]] que stá antre las binte melhores de l mundo, i ua moderna anfra-strutura d'apoio a ua çtribuiçon eficiente de las mercadorias a grandes centros ourbanos an to la region. La África de l Sul acupa 32ª posiçon ne l mundo an tenermos de [[PIB]] ([[PPC]]), d'acuordo cun dados de 2009. La sue antegraçon na eiquenomie ye mui fuorte i custitui ua base eissencial pa l sou zambolbimiento.<ref>Guilherme de la Fonseca-Statter, ''La África de l Sul i l Sistema-Mundo: De la Guerra de ls Bóeres a la globalizaçon'', Lisboua: Centro de Studos Africanos & Gerpress, 2011, ISBN 978-989-96094-6-4</ref>
L zambolbimiento abançado de l paíç stá inda assi cuncentrado an torno de quatro árias: [[Cidade de l Cabo]], [[Port Eilizabeth]], [[Durban]] i [[Pretória]]/[[Johannesburg]]. Fura destes quatro centros eiquenómicos, l zambolbimiento ye lemitado i la [[pobreza]] inda ye prebalente, anque de ls sfuorços de l gobierno. Por cunseguinte, la grande maiorie de sul-africanos son pobres. Inda assi, ls percipales zonas marginales ténen spurmentado un crecimiento rápido ne ls radadeiros tiempos. Essas árias ancluen [[Mossel Bay]] para Plettenberg Bay; ária de [[Rustenburg]], ária de [[Nelspruit]], [[Bloemfontein]], Cape West Coast i l Litoral Norte de [[KwaZulu-Natal]]. L [[zamprego]] ye stremamente eilebado i la [[Zeigualdade eiquenómica|zeigualdade de renda]] ye aprossimadamente eigual a la de l [[Brasil]] - residindo ua de las rezones mais salientes ne l fato de buona parte de las ampresas amportantes séren capital-antensibas, nun trabalho antensibas. Durante l período de 1995-2003, l númaro d'ampregos formales diminuiu i l [[Eiquenomie anformal|amprego anformal]] oumentou, l zamprego global se agrabou.<ref name="sach3">{{cite web|url=http://eimf.org/sternal/pus/nft/2006/soafrica/ang/pasoafr/sach3.pdf|title=Post-Apartheid South Africa: the First Ten Years - Unemployment and the Labor Market|publisher=IMF}}</ref>
L rendimiento médio domiceliar sul-africano diminuiu cunsidrabelmente antre 1995 i 2000. Quanto a la zeigualdade racial, l ''Statistics South Africa'' anformou que, an 1995, l'agregado fameliar médio branco ganhou quatro bezes mais de l qu'ua família média negra. An 2000, la família média branca ganhou seis bezes mais de l que l'agregado fameliar médio negro.<ref>[http://0-www.sarpn.org.za.annopac.up.ac.za:80/documents/d0000164/page1.php SARPN - South Africa]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} at www.sarpn.org.za</ref> Las políticas de [[açon afirmatiba]] pa l'eigualdade racial ténen stimulado un oumiento na riqueza eiquenómica de ls [[negros]] i l nacimiento dua eimergente classe média negra.<ref>{{cite web|url=http://www.mg.co.za/articlePage.aspx?articleid=261345&area=/breaking_news/breaking_news__business/|title=Black middle class bosts car sales in South Africa: Carta eiletrónica & Guardian Online}}</ref><ref>[http://www.guardian.co.uk/world/2006/jan/22/southafrica.features Race against eiquipa]. The Ouserber. January 22, 2006.</ref> Outros porblemas son la [[criminalidade]], la [[corrupçon]] i la [[eipidemia]] de [[HIB]]/[[SIDA]]. La África de l Sul sofre cun carga relatibamente pesada regulaçon global, cumparada als [[países zambolbidos]]. La propiadade i l'anterferéncia statal ampone barreiras a l'antrada an muitas árias.<ref name="assessment2008">{{cite web|url=http://www.oecd.org/document/11/0,3343,en_2649_33733_40977483_1_1_1_1,00.html|title=Eiquenomic Assessment of South Africa 2008|publisher=OECD}}</ref> Regulamentaçones trabalhistas restritibas ténen cuntribuído pa l mal-star de l zampregado.<ref name="sach3"/>
[[Fexeiro:Johannesburg CBD.jpg|thumb|dreita|[[Joanesburgo]], la [[cidade]] mais rica de l paíç, porduç 33% de l [[perduto anterno bruto]] (PIB) de la África de l Sul i 10% de l PIB de l [[África|cuntinente africano]].]]
L gobierno de 1994 heirdou ua eiquenomie minada por longos anhos de cunflito anterno i por sançones sternas. L gobierno abstebe-se de recorrer al populismo eiquenómico. La [[anflaçon]] fui derrubada, las finanças públicas stában stabelizados i alguns capitales strangeiros fúrun atraídos.<ref name="assessment2008-2">{{cite web|url=http://www.oecd.org/document/63/0,3343,en_2649_34577_40981951_1_1_1_1,00.html|title=Eiquenomic Assessment of South Africa 2008: Achiebing Acelerated and Shared Growth fur South Africa|publisher=OECD}}</ref> Inda assi, l crecimiento fui inda baixo.<ref name="assessment2008-2"/> Ne l'ampeço de 2000, l'anton Persidente [[Thabo Mbeki]] prometiu promober l crecimiento eiquenómico i l'ambestimiento strangeiro atrabeç de l relaxamiento de leis trabalhistas restritibas, acelerando l ritmo de [[pribatizaçon]] i l corte de gastos gobernamentales znecessairos. Sues políticas anfrentan fuorte ouposiçon de ls [[sindicato]]s. De 2004 an delantre l crecimiento eiquenómico oumentou seneficatibamente, assi cumo la formaçon d'amprego i oumiento de capital.<ref name="assessment2008-2"/>
África de l Sul ye l maior perdutor i cunsumidor d'einergie ne l [[cuntinente africano]]. La África de l Sul ye un çtino turístico popular, i ua cantidade sustancial de receita ben de l [[turismo]].<ref>{{cite web|url=http://www.ambestec .com/NR/rdonlyres/13AEE8DD-1266-420D-B7BE-DCF92C12967F/4035/TourismUpdateOtober2005.pdf|title=SA Eiquenomic Research - Tourisn Update|acessdate=2008-06-23|year=2005|month=Otober|publisher=[http://www.ambestec .com/ Ambestec]|format=PDF}}</ref> Antre las percipales atraçones son la cultura bariada i pitoresca, la reserbas de caça i ls [[binos]] locales.
La [[Rand|Rand Sul-Africano]] (ZAR), ye la moeda eimergente mais atibamente negociada ne l mundo. El se juntou a un clube d'elite de las moedas, l ''Cuntinous linked settlement'' (CLS), adonde trasaçones de [[cámbio]] son liquidadas eimediatamente, diminuindo ls riscos de trasaçones atrabeç de [[fusos horairos]]. L rand era la moeda cun melhor zampenho contra l [[dólar de ls Stados Ounidos]] (USD) antre 2002 i 2005, segundo la ''[[Blomberg]] Moeda Scorecard''.
[[Fexeiro:Graaff Fruit-Ceres packing.jpg|thumb|dreita|Ampregados ampacotando [[pera]]s para sportaçon nua fábrica ne l Bal de Ceres, ne l [[Cabo Oucidental]].]]
La bolatelidade de l rand ten afetado l'atebidade eiquenómica, la queda acentuada an 2001 i l'atingimiento dun mínimo stórico de 13,85 rands al dólar, probocou miedos d'anflaçon i fizo cun que l Banco Central a oumentar las [[taxas de juros]]. L rand zde anton ten se recuperado, negociado a 7,77 ZAR al dólar an de febreiro de 2010. Inda assi, cumo ls sportadores stan sob presson cunsidrable a partir dua fuorte moeda nacional, muitos peden l'anterbençon de l gobierno para ajudar a amerosar l rand.
[[Refugiados]] de países pobres bezinos ancluen muitos eimigrantes probenientes de la [[República Democrática de l Congo|República Democrática de l Cungo]], [[Moçambique]], [[Zimbabué|Zimbabwe]], [[Malaui|Malawi]] i outros, que repersentan ua grande parcela de l [[Eiquenomie anformal|setor anformal]]. Cun eilebados nibles de [[zamprego]] antre ls pobres sul-africanos, la [[Xenofobie|xenofobia]] ye prebalente i muitas pessonas nacidas na África de l Sul se senten ressentidos culs eimigrantes que son bistos cumo pessonas que priban la populaçon natiba de postos de trabalho, un sentimiento que ten tenido credibelidade pul fato de que muitos ampregadores Sul Africano ténen ampregado ls migrantes d'outros países para salairos mais baixos de l que ls cidadanos sul-africanos, specialmente na [[custruçon cebil]], [[turismo]], [[agricultura]] i [[andústria]]s de serbícios domésticos. Ls [[eimigraçon clandestina|eimigrantes eilegales]] son tamien fuortemente ambolbidos ne l comércio anformal.<ref>{{cite web|url=http://0-www.iss.co.za.annopac.up.ac.za:80/pus/ASR/5No4/StrategigPerspetibes.html|title=African Security Rebiew Bol 5 Ne l 4, 1996: Strategic Perspetibes on Eillegal Eimmigration anto South Africa}}</ref> Inda assi, muitos eimigrantes na África de l Sul cuntinan a bibir an cundiçones precárias i la política d'eimigraçon de l sul-africana tornou-se cada beç mais restritibas zde 1994.<ref>{{cite web|url=http://www.quensu.ca/samp/sampresources/samppublicationes/policyseries/policy20.htn|title=Quenes College: The Brain Gain: Skilled Migrants and Eimmigration Policy in Post-Apartheid South Africa}}</ref>
Ls percipales parceiros comerciales anternacionales de la África de l Sul, para alhá d'outros países africanos, ancluen la [[Almanha]], ls [[Stados Ounidos]], la [[República Popular de la China|China]], l [[Japon]], l [[Reino Ounido]] i la [[Spanha]].<ref name=fatbook>{{cite web|url=https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/geos/sf.html|title=South Africa|work=The World Fatbook|publisher=CIA}}</ref> Las percipales sportaçones de l paíç ancluen l [[milho]], [[diamante]]s, [[Lhista de fruitas|fruitas]], [[ouro]], [[açúcar]], [[metales]], [[Mineral|minerales]], i [[lana]]. [[Máquina]]s i [[eiquipamiento]]s de [[trasporte]] custituen mais dun terço de l balor de las [[amportaçones]] de l paíç. Outras amportaçones ancluen perdutos [[químicos]], perdutos [[manufatura]]de ls i [[petrólio]].
Recentemente la África de l Sul fui ancluída ne l grupo de países eimergentes cun eiquenomies promissoras, ls [[BRICS]].<ref>http://oglobo.globo {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220306183430/http://oglobo.globo/ |date=2022-03-06 }} .com/eiquenomie/mirian/posts/2011/04/14/africa-de l-sul-reforca-bric-que-bira-brics-374799.asp</ref>
[[Fexeiro:FranschhoekWC-pass.jpg|thumb|800px|centro|[[Binhedo]] an [[Franschhoek]], ne l [[Cabo Oucidental]].]]
== Anfraestrutura ==
=== Ciéncia i tecnologie ===
[[Fexeiro:Mark Shuttleworth NASA.jpg|thumb|squierda|[[Mark Shuttleworth]] ne l spácio.]]
Bários zambolbimientos científicos i tecnológicos amportantes ouriginórun-se na África de l Sul. L purmeiro trasplante de coraçon houmano fui rializado pul cerjano cardíaco [[Christiaan Barnard]] ne l Spital Grote Schuur an dezembre de 1967; [[Max Theiler]] zambolbiu ua [[bacina]] contra la [[febre amarielha]]; [[Allan McLeod Cormack]] pioneira de la [[tomografie cumputadorizada]] por [[centeilhas-x]] i [[Aaron Klug]] que zambolbiu técnicas cristalográficas de microscopia eiletrónica. Cun sceçon de Barnard, todos ls abanços citados fúrun reconhecidos cun [[Prémio Nobel|Prémios Nobel]]. [[Sydney Brenner]] ganhou mais recentemente, an 2002, por sou trabalho pioneiro an biologie molecular.<ref>{{citar web |url=http://www.nobelprize.org/nobel_prizes/medicine/laureates/2002/brenner-outobio.html |títalo=Sydney Brenner |eiditor=[[Prémio Nobel]] |acessodata=12 de maio de 2013}}</ref>
[[Mark Shuttleworth]] fondou ua de las purmeiras ampresas de sigurança na anterneta, la Thawte, que fui mais tarde cumprada pula líder mundial [[BeriSign]]. Anque de ls sfuorços de l gobierno para ancentibar l [[amprendedorismo]] an [[biotecnologie]], outros campos de [[alta tecnologie]] i [[Tecnologie de l'anformaçon|TI]], nun hai outras ampresas inobadoras notables fundadas na África de l Sul. Ye un oubjetibo spresso de l gobierno la trasiçon de l'eiquenomie sul-africana para torná-la mais dependente de l'alta tecnologie, cun base na custataçon de que la África de l Sul nun puode cumpetir culas eiquenomies de l [[Stremo Ouriente]] na manufatura, nin puode usufruir de sue riqueza mineral perpetuamente.
La África de l Sul cultibou ua quemunidade astronómica an spanson. L paíç abriga l [[Grande Telescópio Sul-Africano]], l maior telescópio ótico ne l [[heimisfério sul]]. La África de l Sul stá custruindo atualmente la Telescópio de Array Karo cumo parte de l porjeto de 1,5 bilhon d'ouros [[Square Kilometre Array]].<ref>{{cite web|url=http://www.skatelescope.org/news/2nd-april-news/|title=SKA announces Founding Board and selets Jodrell Bank Ouserbatory to host Porjet Ouffice|publisher=SKA 2011|date=2 d'abril de 2011|acessdate=14 d'abril de 2011}}</ref> An 25 de maio de 2012, fui anunciado que las sedes de l Telescópio Square Kilometer Array seran debedidas antre locales na África de l Sul i na [[Oustrália]]/[[Nuoba Zelándia]].<ref name=outogenerated1>{{cite news | url=http://www.bbc.co.uk/news/science-ambironment-18194984 | title=Africa and Australasia to share Square Kilometre Array | publisher=BBC | date=25 de maio de 2012}}</ref>
=== Eiducaçon ===
{{artigo percipal|Eiducaçon na África de l Sul}}
{{aneixo|Lista d'ounibersidades na África de l Sul}}
La [[Eiducaçon]] na África de l Sul ye la segunda melhor de l [[cuntinente africano]], perdendo solo para [[Cabo Berde]]. Na época de l ''[[apartheid]]'', ls studantes de todos ls grupos étnicos de la África de l Sul iban cun frequéncia la scuolas própias para cada etnie. Fura esso, ls menores caucasianos de 18 anhos que falában [[Léngua anglesa|anglés]] i [[Léngua africánder|africánder]], anque séren oubrigados a studar las dues lénguas, iban cun frequéncia l'anstituiçones d'ansino adequadas la cada etnia. Cunsidrando cada menor de 18 anhos, l gobierno pagaba mui mais caro cula [[eiducaçon]] de ls caucasianos de l que la de ls nun caucasianos.<ref group=libro name="Anciclopedie Delta Ounibersal 142-155">''ENCICLOPÉDIA Delta Ounibersal''. Riu de Janeiro: Delta, c1982. bol. 1, p. 142-155.</ref>
[[Fexeiro:UCT Upper Campus landscape biew.jpg|thumb|[[Ounibersidade de la Cidade de l Cabo]].]]
Antre ls siete i ls 16 anhos, l'ansino era oubrigatório pa ls menores [[caucasianos]] de 18 anhos. Cerca de 90% deilhes iban diariamente la [[Scuola pública|scuolas de la rede pública d'ansino]]. L resto iba para [[Scuola particular|scuolas de la rede particular]] cuntroladas pul Stado. Mais de 55% treminában l [[ansino médio]].<ref group=libro name="Anciclopedie Delta Ounibersal 142-155" />
Ls menores [[mestiços]] ó [[asiáticos]] de 18 anhos éran oubrigados la se dirigiren a la scuola, antre ls siete als 14 anhos, zde qu'habitassen árias que çpusessen desta facelidade. An dibersas dessas regiones nun eisistian scuolas i [[Sala d'aula|salas d'aula]] pa ls mestiços i ls asiáticos. Aprossimadamente 99% desses menores de 18 anhos iba para [[eiducandairo]]s relegiosos cuntrolados pul Stado. Mais de 10% de ls menores mestiços de 18 anhos i 25% de ls [[andianos]] alcançában l'ansino médio. Até 1981 la legislaçon nun oubrigaba que ls menores africanos de 18 anhos fússen cun frequéncia l'anstituiçones d'ansino. Zde anton, ls cunselhos locales podien requerer que l gobierno nacional solicitasse l cumparecimiento de ls menores de sue ária, de 6 a 15 anhos, para [[Scuola|anstituiçones d'ansino]], 20% de ls menores africanos iban l'anstituiçones d'ansino.<ref group=libro name="Anciclopedie Delta Ounibersal 142-155" />
Las percipales [[ounibersidade]]s de la África de l Sul son: la [[Ounibersidade de l Cabo Oucidental]] ([[Cidade de l Cabo]]), la [[Ounibersidade de la Cidade de l Cabo]] (Cidade de l Cabo), la [[Ounibersidade de l Stado Libre]] ([[Bloemfontein]]), la [[Ounibersidade de Fort Hare]] ([[Alice (África de l Sul)|Alice]]), la [[Ounibersidade de l KwaZulu-Natal]] ([[Durban]], [[Pietermaritzburg]], [[Pinetown]], [[Westbille (África de l Sul)|Westbille]]), la [[Ounibersidade de l Limpopo]] ([[Polokwane]], [[Ga-Rankuwa]]), la [[Ounibersidade de l Noroiste]] ([[Mafikeng]], [[Mankwe]], [[Potchefstron]], [[Banderbijlpark]]), la [[Ounibersidade de Pretória]] ([[Pretória]]), la [[Ounibersidade Rhodes]] ([[Grahamstown]]), la [[Ounibersidade de Stellenbosch]] ([[Stellenbosch]]) i la [[Ounibersidade de l Witwatersrand]] ([[Joanesburgo]]).
=== Salude ===
{{Artigo percipal|[[Salude na África de l Sul]]}}
[[Fexeiro:Life spetancy in some Southern African countries 1958 to 2003.png|thumb|squierda|L'ampato de la [[SIDA]] ten causado ua queda na [[spetatiba de bida]] de l paíç.]]
La spanson de la [[Síndrome de l'eimunodeficiéncia adquirida|SIDA]] (síndrome de l'eimunodeficiéncia adquirida, [[SIDA]] ne l Brasil) ye un porblema alarmante ne l paíç, chegando a atingir 31% de las mulhieres prenhas an 2005 i ua taxa d'anfeçon ne ls adultos stimada an 20%.<ref>{{cite web |url=http://www.abert.org/aidssouthafrica.htn |title=HIB & Aids in South Africa |publisher=Abert |acessdate=2006-10-08}}</ref> La ligaçon antre HIB, un bírus trasmitido percipalmente por cuntato sexual, i SIDA fui negado hai mui tiempo pul persidente [[Thabo Mbeki]] i pul menistro de la salude [[Manto Tshabalala-Msimang]], qu'ansiste que las muitas muortes ne l paíç son causadas por mala nutriçon, i muita pobreza, i nun pul HIB.<ref>{{cite web |url=http://www.afrol .com/articles/21094 |title="Sack SA Heialth Menister" – world's SIDA sperts |publisher=afrol News |acessdate=2006-10-08}}</ref> An 2007, an repuosta la pressones anternacionales, l gobierno fizo sfuorços para cumbater la SIDA.<ref name="0-www.anfo.gob.za.annopac.up.ac.za">{{cite web|url=http://0-www.anfo.gob.za.annopac.up.ac.za:80/otherdocs/2007/aidsplan2007/situation_analysis.pdf|title=anfo.gob.za|format=PDF}}</ref> An setembre de 2008 Thabo Moeki fui spulso pul [[Cungresso Nacional Africano]] i [[Kgalema Motlanthe]] fui apuntado pa l ínterin. Ua de las purmeiras açones de Motlanthe fui sustituir Tshabalala-Msimang pul atual menistro de la salude, [[Barbara Hogan]].
La SIDA afeta percipalmente aqueilhes que son sexualmente atibos i ye mui mais persente na populaçon negra. La maiorie de las muortes son de pessonas eiquenomicamente atibas, resultando an muitas famílias perdendo sue percipal fuonte de renda. Esso ten resultado an muitos ''Uorfones pula SIDA'' qu'an muitos causos dependen de l stado para suporte financeiro i médico.<ref name="abertaids">{{cite web |url=http://www.abert.org/aidsorphans.htn |title=SIDA orphanes |publisher=Abert |acessdate=2006-10-08}}</ref> Ye stimado qu'hai 1,2 milhones de Uorfones na África de l Sul.<ref name="abertaids"/> Muitas pessonas mais bielhas tamien perden l'apoio de ls nembros mais moços de la família. Cerca de 5 milhones de pessonas stan anfetadas pula malina.<ref name="0-www.anfo.gob.za.annopac.up.ac.za"/>
La África de l Sul, mesmo cun muitos porblemas ambolbendo la salude pública, abriga l maior spital de l mundo, l [[Spital Chris Hani Baragwanath]], cun 173 heitares de ária, {{fmtn|3200}} camas i {{fmtn|6760}} funcionairos. Esse spital queda na ária de [[Soweto]], [[Joanesburgo]].
=== Einergie i trasportes ===
[[Fexeiro:Gautrain..., L R Tambo Antl Airport South Africa.jpg|thumb|dreita|[[Gautrain]], ua linha de camboio que liga [[Joanesburgo]] a la [[Pretória]] i al [[Aeroporto Anternacional Ouliber Tambo]].]]
Passado tentatibas frustradas por parte de l gobierno de stimular la custruçon pula eniciatiba pribada de la capacidade de geraçon d'einergie de l paíç, l'ampresa statal fornecedora d'einergie Skon ampeçou a tener deficiéncia de capacidade na geraçon d'einergie eilétrica i anfraestrutura de çtribuiçon an 2007. Essa falta lebou a l'ancapacidade d'atender a las demandas de l'andústria i de ls cunsumidores an to l paíç, resultando an [[Blecaute|apagones]]. Einicialmente la falta de capacidade fui probocada por ua falha na [[Central Nuclear Koeberg]], mas ua falta generalizada de capacidade de porduzir einergie debido al oumiento de la demanda tornou-se eibidente zde anton. La fornecedora ten sido amplamente criticada por nun planeijar adequadamente i custruir la capacidade de geraçon eilétrica de forma suficiente,<ref>[http://www.nytimes .com/2008/01/31/world/africa/31safrica.html "Power Failures Outrage South Africa"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130711135055/http://nytimes/ |date=2013-07-11 }} article by [[Barry Bearak]] and [[Celia W. Dugger]] in [[The New York Eiquipas]] 31 de janeiro de 2008</ref> ambora l gobierno tenga admitido que ye culpado por se recusar a aprobar l financiamiento para ambestimiento an anfraestrutura.<ref>{{cite news|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/africa/7199814.stn|title=S Africa cuts power to neighbours|publisher=BBC News |date=21 de janeiro de 2008|acessdate=20 d'abril de 2008}}</ref>
[[Fexeiro:South Africa-Mpumalanga-Middelburg-Arnot Power Station (cropped).jpg|thumb|squierda|[[Central núclear termoelétrica]] an Middelburg, [[Mpumalanga]].]]
La crise fui resolbida depuis d'alguns meses, mas la borda antre la demanda nacional i la capacidade çponible inda ye baixa (specialmente an horairos de pico), i staçones d'einergie stan sob presson, de modo qu'ua outra fase d'apagones ye probable se algua parte de l sistema de fornecimiento fur anterrompida por qualquiera motibo.<ref>{{cite news|url=http://www.news24 .com/News24/South_Africa/Power_Cresis/0,,2-7-2335_2270747,00.html|archibeurl=http://web.archibe.org/web/20080619083035/http://www.news24 .com/News24/South_Africa/Power_Cresis/0,,2-7-2335_2270747,00.html|archibedate=19 June 2008|title=Skon reopens 3 power stationes|publisher=[[News24]]|date=14 de febreiro de 2008|acessdate=14 de maio de 2009}}</ref>
L gobierno i la Skon stan planeijando nuobas centrales núclear, por un custo pa l cunsumidor sul-africano. La cuncessionária d'einergie planeija tener 20 mil [[megawatt]]s de [[einergie nuclear]] an sue matriç até 2025.<ref>{{cite news|url=http://www.fin24 .com/articles/default/çplay_article.aspx?Nab=nes&ArticleID=1518-24_2395323|title=Skon mulls new power stationes|publisher=[[Fin24]]|date=18 de setembre de 2008|acessdate=14 de maio de 2009}}</ref>
Ne l setor de ls trasportes, l paíç cunta cun ua rede de {{formatnun:20192}} Km de caminos de fierro i {{formatnun:362099}} Km de rodobias, de ls quales {{formatnun:73506}} Km stan pabimentados i 239 Km son classeficados cumo [[outoestrada]]s. L paíç cunta cun 567 aeroportos (a 11ª maior rede aerobiária de l mundo an 2012) i sous maiores [[Porto (trasporte)|portos marítimos]] stan localizados nas cidades de [[Cidade de l Cabo]], [[Durban]], [[Port Eilizabeth]], [[Richards Bay]], [[Baía de Saldanha]].<ref name="CIA Trasportes">{{citar web |url=https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/geos/sf.html |títalo=South Africa |eiditor=[[CIA]] |obra=[[CIA World Fatbook]] |acessodata=12 de maio de 2013}}</ref>
{{limpar}}
== Cultura ==
{{Artigo percipal|Cultura de la África de l Sul}}
Nun eisiste ua única [[cultura]] sul-africana, debido a la dibersidade étnica de l paíç, i cada grupo racial ten la sue própia eidantidade cultural. Esto puode ser apreciado nas defrenças na [[alimentaçon]], na [[música]] i na [[beilça]] antre ls bários grupos. Hai, inda assi, alguns traços unificadores.
=== Guapas artes ===
[[Fexeiro:San Painting, Ukalamba Drakensberge 1.JPG|thumb|Un [[eilande]] retratado nua [[pintura rupestre]] ancontrada an [[Drakensberg]].]]
L'arte sul-africana anclui ls mais antigos oubjetos d'artísticos de l mundo, que fúrun çcubiertos nua caberna de l paíç i fúrun datados an 75 mil anhos d'eidade. Las tribos çpersas de pobos [[khoisan]] que se çlocórun pa la África de l Sul an torno de 10.000 a.C. tenien sue própia spresson artística, bista hoije nua anfenidade de [[pinturas rupestres]]. Eilhes fúrun sustituídos puls pobos [[bantu]]/[[nguni]] cun sues própias formas d'arte. Nuobas formas artísticas eiboluíran nas bilas i cidades: l'arte dinámica, qu'usa de tiras de plástico a aros de bicicleta. L'arte popular houlandesa cun anfluéncias de ls [[africánder]]s ''trekboers'' i ls artistas brancos ourbanos seguiran mudando las tradiçones ouropeias a partir de 1850 i tamien cuntribuíran para essa mistura eclética, que cuntina a eiboluir inda hoije.<ref>{{cite web|url=http://www.guardian.co.uk/world/2004/apr/16/artsandhumanities.arts |title=World's Oldest Jewellery Found in Cabe |publisher=Buzzle .com |acessdate=16 d'abril de 2011}}</ref>
=== Literatura ===
[[Fexeiro:Nadine Gordimer 01.JPG|thumb|squierda|upright|[[Nadine Gordimer]], scritora sul-africana ganhadora de l [[Prémio Nobel de Literatura]] de 1991.]]
La literatura sul-africana surge a partir dua stória social i política única. Un de ls purmeiros romances bien coincidos scritos por un outor negro an ua léngua africano fui ''Mhudi'', de Tierramon Tshekisho Plaatje, scrito an 1930.<ref>[http://web.africa.ufl.edu/asq/b2/b2i1a8.htn Sol Plaatje<!-- bot-generated title -->]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} at web.africa.ufl.edu</ref> Durante ls anhos 1950, la rebista ''Drun'' tornou-se un bibeiro de sátiras políticas, fiçon i ansaios, dando boç a la cultura negra ourbana.<ref name="swod">{{cite news|url=http://login.bnuemedie .com/hr/login/login_suscribe.jsp?id=qbdZ7L8TMtzmQHzJBuT%2F8TcBaaTL76%2B0%2FjJ0KihrMyoYRyRXbbyQE8m0DDTx7NBQbzdAaqzpefUw%0A83Z2mOn%2FrgXtoE3FGBhhIsQCcRr9XP04dzb0bbEcMB7uE7d9ClsT%2FbCj9r%2BurRTqnKBdGaYyIcBB%0Acb1XiiEfXxHfnbF9L1Ea6XuF20BK8wmtjjpnWUC9nmoKJSFQyY5AdnUwYOBHdzXlHjZzFhWq9nf%0AwbcPBiTJu725hgc18RCoQ3x2C9oa%2Fq179cB8ufiqS8xeH8fWfA%3D%3D|title=Drun Rebiew|last=Wod|first=Sura|date=2005-11-04|work=[[The Hollywod Reporter]]|publisher=Nielsen Business Medie, Anc. |acessdate=13 de maio de 2013}}</ref>
Antre ls outores sul-africanos [[brancos]] mais notables stan [[Alan Paton]], que publicou l romance ''Cry, the Belobed Country'' an 1948. [[Nadine Gordimer]] se tornou la purmeira sul-africana a ser agraciada cul [[Prémio Nobel de Literatura]] an 1991. Sou romance mais famoso, ''[[July's People]]'', fui lançado an 1981. [[J. M. Coetze]] ganhou l Prémio Nobel de Literatura an 2003. Na época de l'atribuiçon de l prémio, la [[Academie Sueca]] afirmou que Coetze "an einúmaros çfarces retrata l'ambolbimiento surprendente de l stranho".<ref name="Swedish Academy">{{cite news|url=http://nobelprize.org/nobel_prizes/literature/laureates/2003/press.html|title=The Nobel Prize in Literature: John Maxwell Coetze|date=2 d'outubre de 2003|publisher=Swedish Academy|acessdate=2 d'agosto de 2009}}</ref>
Las peças de [[Athol Fugard]] regularmente streórun ne ls cinemas ''[[fringe]]'' de la África de l Sul, [[Londres]] (The Royal Court Theatre) i [[Nuoba Iorque|Nuoba York]]. L'obra ''The Story of an African Farn'' (1883), de [[Oulibe Schreiner]], fui ua rebelaçon na literatura bitoriana: ye anunciado por muitos cumo l'antroduçon de [[femenismo]] na forma de romance.
=== Culinária ===
[[Fexeiro:CuesineSouthAfrica.jpg|thumb|Cozina tradecional sul-africana.]]
La cultura sul-africana ye dibersa; alimientos de muitas culturas son apreciados por todos i specialmente comercializados pa ls turistas que zeian probar la grande bariadade de la culinária de l paíç. La culinária sul-africana ye fuortemente baseada na [[chicha]] grelhada anquanto un eibento social tipicamente sul-africano coincido cumo un ''[[braai]]'' (ó churrasco). L paíç tamien se tornou un grande perdutor de [[bino]]s, sendo qu'alguns de ls sous melhores [[binhedo]]s ancontran-se an bales an torno de [[Stellenbosch]], [[Franschhoek]], Paarl i Barrydale, ne l [[Cabo Oucidental]].<ref>{{cite web|url=http://www .pthewinedotor .com/regionalguides/southafrica.shtml |title=South African Wine Guide: Stellenbosch, Custantie, Walker Bay and more |publisher=Thewinedotor .com |acessdate=30 d'outubre de 2011}}</ref>
=== Música ===
Eesiste ua grande dibersidade na [[música de la África de l Sul]]. Muitos musiqueiros negros que cantában an africáner ó anglés durante l [[apartheid]] passórun a cantar an lénguas africanas tradecionales, i zambolbírun un stilo único chamado [[kwaito]]. Dina de nota ye [[Brenda Fassie]], qu'alcançou fama grácias a la sue cançon "Wekend Special", cantada an anglés. Musiqueiros tradecionales famosos son ls [[Ladysmith Black Mambazo]], i l [[Quarteto de Cuordas de l Soweto]] eisecuta música clássica cun sabor africano. Ls cantores sul-africanos brancos i mestiços tenden a eibitar temas musicales tradecionales africanos, preferindo stilos mais ouropeus. Eesiste un bun mercado para música [[Léngua africáner|africáner]], que cobre todos ls géneros de la música oucidental.
=== Sportes ===
[[Fexeiro:Socer-City-Stadiun-at-capacity.jpg|thumb|squierda|Jogo de futebol antre la África de l Sul i la Colómbia ne l stádio [[Socer City]], an [[Joanesburgo]], durante la [[Copa de l Mundo FIFA de 2010]].]]
Ls [[sportes]] mais populares de la África de l Sul son l [[futebol]], l [[rugby]] i l [[críquete]]. Outros sportes cun prática seneficatiba son [[nataçon]], [[atletismo]], [[Golf|golfe]], [[boxe]], [[ténis]] i [[netball]]. Anque de l futebol ser mais popular antre ls moços, outros sportes cumo l [[Basquetebol|basquete]], l [[surf]] i l [[skate]] stan cada beç mais populares.<ref>{{cite web|url=http://www.southafrica.anfo/about/sport/sportsa.htn|title=Sport in South Africa|publisher=SouthAfrica.anfo|acessdate=28 de júnio de 2010}}</ref>
Antre ls jogadores de futebol sul-africanos que jogórun an grandes clubes strangeiros stan [[Steben Pienaar]], [[Lucas Radebe]], Philemon Masinga, [[Benni McCarthy]], [[Aaron Mokoena]] i [[Delron Buckley]]. La África de l Sul sediou la [[Copa de l Mundo FIFA de 2010]] i l persidente de la Fifa, [[Sepp Blatter]], premiou l paíç cun ua nota 9 (dua scala d'até 10) por sediar l'eibento sportibo cun éxito.<ref>{{cite web|last=Coper|first=Billy|title=South Africa gets 9/10 fur World Cup|url=http://www.mg.co.za/article/2010-07-12-sa-gest-910-fur-world-cup|publisher=[[Carta eiletrónica & Guardian]]|date=12 de júlio de 2010|acessdate=9 de setembre de 2010}}</ref>
Antre las personalidades de boxe sul-africanas mais famosas stan Jacob Matlala, Buyani Bungu, Welcome Ncita, Dingaan Thobela, Gerrie Coetze i Brian Mitchell. L surfista de Durba, Jordy Smith, ganhou l torneio Billabong J-Bay de 2010, tornando-se l surfista mº 1 de l mundo. La África de l Sul ye la casa de [[Jody Scheckter]], un campeon de la [[Fórmula Un]] d'outomobelismo an 1979. Famosos jogadores sul-africanos de críquete ancluen Heirschelle Gibbs, Graeme Smith, Jacques Kallis, J. P. Duminy.<ref name="smh">{{cite web|url=http://www.smh .com.au/news/sport/cricket/bpeter-roebuckb/2008/12/21/1229794247265.html|title=Stely youths score greatest win|outhor=[[Peter Roebuck]]|publisher=smh .com.au|work=[[The Sydney Morning Heirald]]|date=21 de dezembre de 2008|acessdate=13 de maio de 2013}}</ref>
[[Fexeiro:Springbook parade.jpg|thumb|dreita|Ls ''[[Springbooks]]'' nua parada de carreira, passado la bitória na [[Copa de l Mundo de Rugby de 2007]].]]
La África de l Sul tamien porduziu einúmaros jogadores de rugby de classe mundial, ancluindo François Pienaar, Jost ban dar Westhuizen, Danie Craben, Frik du Preç, Naas Botha i Bryan Habana. L paíç sediou i benceu la [[Copa de l Mundo de Rugby de 1995]]<ref name="famousfinal">{{cite web | title=Rugby World Cup story |publisher=BBC | url=http://news.bbc.co.uk/cbbcnews/hi/find_out/guides/sport/rugby_world_cup_story/newsid_3171000/3171522.stn|acessdate=7 d'outubre de 2006 | date=7 d'outubre de 2003}}</ref> i benceu la [[Copa de l Mundo de Rugby de 2007]], na [[Fráncia]]. Passado sediar la Copa de l Mundo de Rugby de 1995, l paíç fui l'anfitrion i l bencedor de l [[Campeonato Africano de las Naciones de 1996]]. La África de l Sul tamien recebiu la [[Copa de l Mundo de Críquete de 2003]].<ref>{{citar web |url=http://news.bbc.co.uk/sport3/cwc2003/default.stn |títalo=Copa de l Mundo de Críquete de 2003 |eiditor=[[BBC]] |acessodata=13 de maio de 2013}}</ref>
An 2004, l'eiquipe de nataçon de [[Roland Schoeman]], Lyndon Fernes, Darian Townsend i [[Ryk Nethling]] cunquistou la medalha d'ouro ne ls [[Jogos Oulímpicos de Atenas]], quebrando a la par l recorde mundial ne l rebezamiento 4x100n libre. [[Penelope Heiynes]] ganhou l'ouro oulímpico ne ls [[Jogos Oulímpicos de 1996]], an [[Atlanta]]. An 2012, [[Oscar Pistorius]] se tornou l purmeiro home duplamente amputado a cumpetir ne ls [[Jogos Oulímpicos de 2012]], an [[Londres]]. Ne l golfe, [[Gary Player]] ye giralmente cunsidrado cumo un de ls maiores golfistas de todos ls tiempos, tenendo cunquistado l Carer Grand Slan, un de ls cinco jogadores que yá alcançórun tal feito. Outros jogadores sul-africanos que ganhórun grandes torneios son Bobby Locke, Ernie Eils, Retief Gosen, [[Trebor Eimmelman]], Louis Oosthuizen i [[Charl Schwartzel]].<ref>{{citar web|url=http://www.pgatour .com/players/player.26331.html|títalo=Charl Schwartzel Profile|acessodata=22 d'abril de 2013|outor=PGA Tour|lengua=angles}}</ref>
<center>
{| <align="center"> {{tablabonita}}
|+ '''<big>Feriados</big>'''
|- style="background:#efefef;"
! Die
! Nome an pertués
! Nome local
! Notas
|-
| [[1 de Janeiro]]
| [[Anho Nuobo|Die de Anho Nuobo]]
| New Year’s Day
|
|-
| [[21 de Márcio]]
| [[Die de ls Dreitos Houmanos]]
| Houman Rights Day
|
|-
| ''Fiesta moble''
| [[Sesta-Feira Santa]]
| God Friday
|
|-
| ''Fiesta moble''
| [[Segunda-feira de Páscoa]]
| Easter Monday
|
|-
| [[27 de Abril]]
| [[Die de la Libardade]]
| Fredon Day
| Comemora las purmeiras eileiçones libres pós-Apartheid.
|-
| [[1 de Maio]]
| [[Die de l Trabalhador]]
| Worker’s Day
|
|-
| [[16 de Júnio]]
| Die de la Mocidade
| Youth Day
| Comemora ls [[çtúrbios de Soweto]]
|-
| [[9 de Agosto]]
| [[Die Nacional de la Mulhier]]
| National women’s day
|
|-
| [[24 de Setembre]]
| [[Die de la Hardança]]
| Heiritage Day
| Die an que ls sul-africanos comemoran la dibersidade de l paíç
|-
| [[16 de Dezembre]]
| [[Die de la Reconceliaçon]]
| Day of Reconceliation
|
|-
| [[25 de Dezembre]]
| [[Natal]]
| Christmas Day
|
|-
| [[26 de Dezembre]]
| [[Die de la Buona-Buntade]]
| Day of Godwill
|
|}
</center>
== {{Ber tamien}} ==
{{Portal-África de l Sul}}
* [[África]]
* [[Apartheid]]
* [[Lhista de paízes|Lista de países]]
* [[Aneixo:Missones diplomáticas de la África de l Sul|Missones diplomáticas de la África de l Sul]]
* Guilherme de la Fonseca-Statter, ''La África de l Sul i l Sistema-Mundo: De la Guerra de ls Bóeres a la globalizaçon'', Lisboua: Gerpress, 2011
* [[Debora Patta]], ([[1964]]), jornalista
{{notas}}
=={{Bibliografie}}==
<dib class="references-small"><references group=libro/></dib>
== {{Ligaçones sternas}} ==
{{Correlatos
|commons = South Africa
|commonscat = South Africa
|wikisource =
|wikiquote =
|wikelibros =
|wikinoticias = Catadorie:África de l Sul
|wikcionario = África de l Sul
|wikispecies =
}}
;Gobierno
* {{Link|en|2=http://www.gob.za/ |3=Gobierno de África de l Sul}}
* {{Link||2=http://www.sudafrica.org.aire/ |3=Ambaixada de África de l Sul na Argentina}}
* {{Link||2=http://www.ambajada-sudafrica.cl/ |3=Ambaixada de África de l Sul ne l Chile}}
* {{Link||2=http://www.statssa.gob.za/ |3=Statísticas de la África de l Sul}}
* {{Link||2=http://www.parliament.gob.za/ |3=Parlamiento de la África de l Sul}}
;Turismo
* {{Link|en|2=http://www.southafrica.net |3= Site oufecial de Turismo}}
* {{Link||2=http://www.amadeus.net/home/çtinationes/s/guides/SF/antro.htn |3=África de l Sul na Amadeus.net}}
* {{Link||2=http://www.sudafricaworld .com |3=Guía Turística de África de l Sul anformaçon Giral, Regiones, Mundial 2010, Stádios}}
* {{Link||2=http://www.conocelmundo .com/sudafrica.html |3=Conoce el Mundo Seción África de l Sul, Turismo}}
* {{Link||2=http://capetown.ic.cç/ |3=City of Cape Town - the fully trable guide - capetown.ic.cç}}
* {{Link||2=http://www.statssa.gob.za |3=Site de Turismo}}
;Fotos
* {{Link||2=http://www.africanphotos.gn/africa/south-africa/photos |3=Fotos Africanas - África de l Sul}} Fotos de África de l Sul
;Meios de Quemunicaçon
* {{Link||2=http://www.afrol .com/s/paises/sudafrica |3=África de l Sul na afrol.news}}
* {{Link|en|2=http://www.mg.co.za |3=Purmeiro Sitio de Amboras de África de l Sul}}
;Anformaçon
* {{Link||2=http://dmoç.org/World/Spa%c3%b1ol/Regional/%c3%81frica/Sud%c3%a1frica/ |3=África de l Sul ne l Diretório Dmoç}}
* {{Link||2=http://www.ikuska .com/Africa/Paises/sudafrica.htn |3=Anformaçon subre l paíç}}
* {{Link||2=http://www.sudafrica.co.za/ |3=Site Web, dedicado sclusibamente a la África de l Sul}}
* {{Link||2=http://www.mundialsudafrica.org/ |3=Anformaçon subre l Mundial África de l Sul 2010}}
{{África de l Sul/Tópicos}}
{{Bloco de nabegaçon
|África
|UA
|Quemunidade de las Naciones
|Países i Territórios Ultramarinos Peri-Antárticos
|Naciones Antárticas
|BRIC
|G20 (andustrial)
|G20
|UAAA
|Lénguas de la África de l Sul
|ZPCAS
}}
{{DEFAULTSORT:Africa Sul}}
[[Catadorie:África de l Sul| ]]
exncyelr5mhdywi623bkbhdslrcaulj
Ourganizaçon de l Tratado de l Atlántico Norte
0
7670
107250
103531
2026-07-20T14:55:10Z
~2026-38935-23
15383
/* */
107250
wikitext
text/x-wiki
{{Ber zambig|redir=NATO||NATO (zambiguaçon)}}
[[file:NATO members (blue).svg|frameless|right]]
[[file:Flag of NATO.svg|frameless|right]]
La '''Ourganizaçon de l Tratado de l Atlántico Norte''' ({{lang-en|'''''North Atlantic Treaty Organization'''''}} i {{lang-fr|'''''Organisation du Traité de l'Atlantique Nord'''''}} - '''OTAN''' ó '''NATO'''<ref>An [[Pertual]] outeliza-se mais NATO (sigla an [[léngua anglesa|anglés]]) por, paradoxalmente, se parecer mais a ua palabra pertuesa</ref>), por bezes chamada '''Aliança Atlántica''', ye ua aliança melitar antergobernamental baseada ne l [[Tratado de l Atlántico Norte]] que fui assinado an [[4 de Abril]] de [[1949]]. L quartel-general de la OTAN stá localizado an [[Bruxelas]], na [[Bélgica]],<ref>Boulevard Leopold III-laan, B-1110 BRUSSELS, which is in Haren, part of the City of Brussels. {{citar web |url=http://www.nato.int/ |títalo=NATO homepage |acessodata=07-03-2006}}</ref> i l'ourganizaçon custitui un sistema de defesa coletiba na qual ls sous Stados-nembros cuncordan cula defesa mútua an repuosta a un ataque por qualquiera antidade sterna.
Inda assi, la [[Guerra de la Coreia]] galbanizou ls Stados-nembros, bien cumo ua strutura melitar antegrada fui custruída sob la direçon de ls Stados Ounidos. L purmeiro secretairo-giral de l'ourganizaçon, Lord Ismay, declarou la famosa frase de que la meta de l'ourganizaçon era "manter ls [[Ounion Sobiética|russos]] fura, ls [[Stados Ounidos|amaricanos]] drento i ls [[Almanha|almanes]] para baixo" ({{lang-en|"''to keep the Russians out, the Americans in, and the Germanes down''"}}).<ref>{{citar lhibro |ultimo=Reynolds |purmeiro=David |títalo=The origins of the Cold War in [[Ouropa|Europe]]. International perspectives |lhocal=New Haven |eiditora=Yale University Press |páigina=13 |ISBN=}}</ref> Las dúbedas subre la fuorça de la relaçon antre ls stados ouropeus i ls [[Stados Ounidos]] subia i çcia, junto cun dúbedas subre la credibelidade de la defesa de la OTAN contra ua potencial ambason [[Ounion Sobiética|sobiética]], dúbedas que liebórun al zambolbimiento dua fuorça francesa de dissuason nuclear andependiente i a la retirada de la [[Fráncia]] de la strutura melitar de la OTAN an 1966.
Passado la queda de l [[Muro de Berlin]] an 1989, l'ourganizaçon ampliou-se pa ls [[Balcanas]], anquanto la custruçon dua melhor articulaçon cul ex-enimigos an potencial de l leste, culminou cula antrada de bários ex-nembros de l [[Pato de Barsóbia]] a la Aliança an 1999 i 2004. An 1 d'abril de 2009, la participaçon fui ampliada para 28 cula antrada de la [[Albánia]] i de la [[Croácia]].<ref>{{citar web |url=http://sg.news.yahoo.com/afp/20090402/twl-nato-albania-croatia-4bdc673.html |títalo=Albania, Croatia join NATO military alliance |obra=[[Agence France-Presse|AFP]] |data=02-04-2009 |lhéngua=anglés |acessodata=27-03-2011 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20090417043658/http://sg.news.yahoo.com/afp/20090402/twl-nato-albania-croatia-4bdc673.html |arquibodata=17-04-2009}}</ref> Zde l ls [[ataques de 11 de Setembre de 2001]], la OTAN tentou recentrar-se a nuobos zafios i ambiou tropas pa l [[Afeganistan]], assi cumo anstrutores pa l [[Eiraque]].
L Acuordo "Berlin Plus" ye un pacote abrangente d'acuordos feitos antre la OTAN i la [[Ounion Ouropeia]] an 16 de dezembre de 2002. Cun este acuordo, la UE fui dada la possibelidade d'outelizar ls meios de la OTAN, causo quejisse agir de forma andependiente ante ua crise anternacional, na cundiçon de que la própia OTAN nun se quejisse ambolber, l chamado "dreito de preferéncia".<ref>{{citar web |ultimo=Boxhoorn |purmeiro=Bran |url=http://www.ataedu.org/article_new.php?id=107 |títalo=''Broad Support for NATO in the Netherlands'' |obra=ATAedu.org |data=21-09-2005 |lhéngua=anglés |acessodata=27-03-2009 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20070930060247/http://www.ataedu.org/article_new.php?id=107 |arquibodata=30-09-2007}}</ref> Solo se la OTAN se recusar a agir que la UE terá l'oupçon de tomar ua decison andependiente. Ls gastos melitares cumbinados de todos ls nembros de la OTAN custituen mais de 70% de ls [[Aneixo:Lista de países por gastos melitares|gastos de defesa mundiales]].<ref name="sipri1">{{citar web |url=http://milexdata.sipri.org/ |títalo=The SIPRI Military Expenditure Database |obra=Milexdata.sipri.org |data= |lhéngua=anglés |acessodata=22-08-2010 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20100328072123/http://milexdata.sipri.org/ |arquibodata=28-03-2010}}</ref> Ls Stados Ounidos solicos totalizan 43% de ls gastos melitares de l mundo<ref>{{citar web |url=http://www.sipri.org/research/armaments/milex/resultoutput/15majorspenders |títalo=The 15 countries with the highest military expenditure in 2008 |data= |formato=PDF |lhéngua=anglés |acessodata=22-08-2010 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20100328104327/http://www.sipri.org/research/armaments/milex/resultoutput/15majorspenders |arquibodata=28-03-2010}}</ref> i l [[Reino Ounido]], [[Fráncia]], [[Almanha]] i [[Eitália]] cuntan mais de 15%.<ref name="sipri1"/> L sou secretairo-giral ye, zde [[1 de Agosto]] de [[2009]], l dinamarqués [[Anders Fogh Rasmussen]].<ref>{{citar web |url=http://ultimahora.publico.clix.pt/noticia.aspx?id=1394255&idCanal=11 |títalo=Nuobo secretairo-giral de la NATO quier coperar cul mundo muçulmano |data=01-08-2009 |lhéngua=pertués |acessodata=01-08-2009}}</ref>
== Stória ==
[[Fexeiro:Truman signing the North Atlantic Treaty.gif|thumb|squierda|L [[Tratado de l Atlántico Norte]] fui assinado an [[Washington, D.C.]] an [[4 d'abril]] de [[1949]] i ratificado puls [[Stados Ounidos]] an agosto.]]
L'ourganizaçon fui criada an [[1949]], ne l cuntesto de la [[Guerra Frie]], cul oubjetibo de custituir ua frente ouposta al bloco socialista, que, aliás, poucos anhos depuis le haberie de cuntrapor l [[Pato de Barsóbia]], [[aliança (acuordo)|aliança melitar]] de l leste ouropeu.
Desta forma, la OTAN tenie, na sue ourige, un seneficado i un oubjetibo paralelos, ne l domínio político-melitar, als de l [[Praino Marshall]] ne l domínio político-eiquenómico. Ls stados signatairos de l tratado de 1949 stablecírun un cumpromisso de coperaçon stratégica an tiempo de paç i cuntraíran ua oubrigaçon d'ajuda mútuo an causo d'ataque la qualquiera de ls países-nembros.
Ls Stados qu'antegran la OTAN son la [[Albánia]], [[Almanha]] ([[República Federal de la Almanha]] antes de la reunificaçon almana), [[Bélgica]], [[Canadá]], [[Croácia]], [[Dinamarca]], [[Spanha]], ls [[Stados Ounidos]], la [[Fráncia]],<ref name="fráncia">An [[1966]], ne l'auge de l [[Gaulismo]], la Fráncia abandonou la strutura melitar de la OTAN, permanecendo solo an fóruns políticos. Passado la fin de la Guerra Frie, l paíç reaprossimou-se de l'aliança, tenendo reintegrado la strutura melitar de la Organizaçon an [[1995]], i l comando melitar an [[4 de Abril]] de [[2009]].</ref> la [[Grécia]], ls [[Países Baixos]], [[Eislándia]], [[Eitália]], [[Luxemburgo]], [[Noruega]], [[Pertual]], [[Reino Ounido]], [[Turquie]], [[Hungrie]], [[Polónia]], [[República Checa]], [[Bulgária]], [[Stónia]], [[Letónia]], [[Lituánia]], [[Roménia]], [[Slobáquia]] i la [[Slobénia]].
Cul çmoronamiento de l [[Bloco de Leste]] ne l final de ls [[anhos 1980]], surgiu la necidade de redefeniçon de l papel de la OTAN ne l cuntesto de la nuoba orde anternacional, pus l motibo que dou ourige al aparecimiento de l'ourganizaçon i l'oubjetibo que la norteou durante quatro décadas zaparecírun subitamente.
[[Fexeiro:History of NATO enlargement.svg|thumb|La OTAN acrecientou 12 nuobos nembros zde la [[reunificaçon almana]] i la fin de la [[Guerra Frie]].]]
L'ourganizaçon dedicou-se, pus, l'esta nuoba tarefa, cul oubjetibo de se tornar l'eixe de la política de sigurança de to la [[Ouropa]] (esto, ye cunsidrando tamien ls países qu'antes formában l bloco adbersairo) i [[América de l Norte]]. Assi, ampeçou a tratar-se de l'alargamiento la leste (cunsidrando, nomeadamente, l'adeson de la Polónia, de la Hungrie i de la República Checa) i, an [[1997]], criou-se l Cunseilho de Parcerie Ouro-Atlántica, un uorgon cunsultibo i de cordenaçon adonde ténen tamien assento ls países aliados de la NATO, ancluindo ls países de la Ouropa de Leste l que zagrada a la Rússia al ber afastar-se de la sue sfera d'anfluéncia.
An márcio de [[1999]], formalizou-se l'adeson de la [[Hungrie]], [[Polónia]] i de la [[República Checa]], trés países de l'antigo [[Pato de Barsóbia]]. An márcio de [[2004]] aderiran la [[Bulgária]], [[Stónia]], [[Letónia]], [[Lituánia]], [[Roménia]], [[Eslobáquia]] i la [[Slobénia]]. Ne l die [[1 de Abril]] de [[2009]] aderiran a la Organizaçon la [[Albánia]] i la [[Croácia]].
Cula queda de l [[Muro de Berlin]] i zeintegraçon de l Pato de Barsóbia, fui criado l Cunseilho de Coperaçon de l Atlántico Norte (CCAN) na sede de la OTAN an setembre de 1991 cumo fórun pa l debate i promoçon de las questones de sigurança, quier pa ls nembros de la OTAN quier pa ls antigos adbersairos de la Aliança. Passado ls [[ataques terroristas de 11 de setembre de 2001]], fui criado, an maio de 2002, l Cunseilho OTAN-Rússia. Este uorgon, que sustituiu l Cunseilho Cunjunto Permanente, trabalha na base de l cunsenso i anclui todos ls nembros de la OTAN i la [[Rússia]] cumo parceiros an pie d'eigualdade.<ref>{{citar web |url=http://www.nato.int/docu/review/2003/issue3/portuguese/art1.html |títalo=Las parceries stratégicas de la NATO |lhéngua=pertués |acessodata=22-11-2010}}</ref>
Na atualidade la Aliança Atlántica eiserce grande anfluéncia nas decisones políticas ouropeias.
== Stados nembros ==
[[Fexeiro:Map of NATO chronological.gif|thumb|upright=2|Nembros de la OTAN por data d'antrada..]]
; Nembros fundadores
* [[Bélgica]], [[Canadá]], [[Dinamarca]], [[Stados Ounidos]], [[Fráncia]],<ref name="fráncia" /> [[Eislándia]], [[Eitália]], [[Luxemburgo]], [[Noruega]], [[Países Baixos]], [[Pertual]] i [[Reino Ounido]] ([[4 d'abril]] de [[1949]]).
; Adesones durante la Guerra Frie
* [[Grécia]] i [[Turquie]] ([[18 de Febreiro]] de [[1952]]), [[Almanha Oucidental]] ([[9 de maio]] de [[1955]]) i [[Spanha]] ([[30 de maio]] de [[1982]]).
; Adesones de países de l'antigo bloco de leste
* [[Almanha Ouriental]] ([[Reunificaçon almana|reunificada]] cula Almanha Oucidental, [[3 d'outubre]] de [[1990]]), [[República Checa]] i [[Polónia]] ([[12 de márcio]] de [[1999]]), [[Bulgária]], [[Slobáquia]], [[Slobénia]], [[Stónia]], [[Letónia]], [[Lituánia]] i [[Roménia]] ([[29 de márcio]] de [[2004]]), [[Albánia]] i [[Croácia]] ([[1 de Abril]] de [[2009]]).
== Coperaçon cun stados nó-nembros ==
=== Parcerie Ouro-Atlántica ===
La strutura dupla fui criada para ajudar la reforçar la coperaçon antre ls 28 nembros de la OTAN i ls 22 "países parceiros".
* L porgrama [[Parcerie pa la Paç]] fui criado an [[1994]] i ye baseado an relaçones bilaterales andebiduales antre cada paíç parceiro i la OTAN: cada paíç puode scolher la stenson de la sue participaçon. L porgrama ye cunsidrado l braço ouperacional de la Parcerie Ouro-Atlántica.<ref>{{citar web |url=http://www.nato.int/issues/pfp/index.html |títalo=Partnership for Peace programme |lhéngua=anglés |acessodata=15-08-2010}}</ref> Ls nembros ancluen todos ls atuales i antigos nembros de la [[Quemunidade de Stados Andependientes]].
* L [[Cunseilho de la Parcerie Ouro-Atlántica]] fui criado an [[29 de maio]] de [[1997]] i ye un fórun de cordenaçon regular, cunsulta i diálogo antre todos ls 49 partecipantes.<ref>{{citar web |url=http://www.nato.int/issues/eapc/index.html |títalo=NATO Topics: The Euro-Atlantic Partnership Council |lhéngua=anglés |acessodata=15-08-2010 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20100508205230/http://www.nato.int/cps/en/natolive/topics_49276.htm |arquibodata=08-05-2010}}</ref>
[[file:NATO partnerships.svg|thumb|]]
{{clear}}
<div style="overflow:outo; overflow-x:outo; overflow-y:hidden; width: 800;">
{| class="wikitable" style="margin: 1en"
|- valign=center
!colspan=3|Parcerie pa la Paç
!rowspan=2|Diálogo<br />Mediterráneo
!colspan=2 rowspan=2|Mapa de ls Parceiros de la OTAN
|-
!Quemunidade de ls<br />Stados Andependientes
!Outras eiquenomies socialistas na<br />Guerra Frie
!Eiquenomies capitalistas neutras melitarmente<br />na Guerra Frie
|-
|{{ARM}}
!Cumo parte de la Iugoslábia
|{{AUT}}
|{{DZA}}
|rowspan=7 colspan=2|[[Fexeiro:NATO Partners.png|frameless|upright=2]]
|-
|{{AZE}}
|{{BIH}}
|{{FIN}}
|{{EGY}}
|-
|{{BLR}}
|{{MKD}}
|{{IRL}}
|{{ISR}}
|-
|{{KAZ}}
|{{MNE}}
|{{MLT}}
|{{JOR}}
|-
|{{KGZ}}
|{{SRB}}
|{{SWE}}
|{{MRT}}
|-
|{{MDA}}
!Cumo parte de la Ounion Sobiética
|{{CHE}}
|{{MAR}}
|-
|{{RUS}}
|{{GEO}}
|rowspan=3|
|{{TUN}}
|-
|{{TJK}}
|{{TKM}}
|rowspan=2|
|style="border-right:0px; border-botton:0px"|<div style="text-align: center;">{{legend|#181884|Stados nembros de la OTAN|outline=black}}</div>
|style="border-left:0px; border-botton:0px"|<div style="text-align: center;">{{legend|#8c9618|[[Países de la Parcerie pa la Paç]]|outline=black}}</div>
|-
|{{UZB}}
|{{UKR}}
|colspan=2 style="border-top:0px"|<div style="text-align: center;">{{legend|#944918|[[Países de l Diálogo Mediterráneo]]|outline=black}}</div>
|}
</div>
== Ber tamien ==
{{Wikcionário|OTAN}}
{{Commones|North Atlantic Treaty Organization - Organisation du traité de l'Atlantique Nord}}
* [[Bandeira de la Ourganizaçon de l Tratado de l Atlántico Norte]]
* [[Pato de Barsóbia]]
* [[Guerra Frie]]
* [[Zona de Paç i Coperaçon de l Atlántico Sul]] (ZPCAS)
* [[Alfabeto fonético de la OTAN]]
* [[Cimeira de la NATO]]
{{refréncias|col=2}}
== Ligaçones sternas ==
* [https://www.nato.int/ Sítio oufecial]
{{OTAN}}
{{Guerra al Terrorismo}}
{{Guerra Frie}}
[[Catadorie:OTAN| ]]
dv5kfvmao5u6wl2lwj5pebsdqcehldf
107251
107250
2026-07-20T14:56:43Z
~2026-38935-23
15383
/* Stória */
107251
wikitext
text/x-wiki
{{Ber zambig|redir=NATO||NATO (zambiguaçon)}}
[[file:NATO members (blue).svg|frameless|right]]
[[file:Flag of NATO.svg|frameless|right]]
La '''Ourganizaçon de l Tratado de l Atlántico Norte''' ({{lang-en|'''''North Atlantic Treaty Organization'''''}} i {{lang-fr|'''''Organisation du Traité de l'Atlantique Nord'''''}} - '''OTAN''' ó '''NATO'''<ref>An [[Pertual]] outeliza-se mais NATO (sigla an [[léngua anglesa|anglés]]) por, paradoxalmente, se parecer mais a ua palabra pertuesa</ref>), por bezes chamada '''Aliança Atlántica''', ye ua aliança melitar antergobernamental baseada ne l [[Tratado de l Atlántico Norte]] que fui assinado an [[4 de Abril]] de [[1949]]. L quartel-general de la OTAN stá localizado an [[Bruxelas]], na [[Bélgica]],<ref>Boulevard Leopold III-laan, B-1110 BRUSSELS, which is in Haren, part of the City of Brussels. {{citar web |url=http://www.nato.int/ |títalo=NATO homepage |acessodata=07-03-2006}}</ref> i l'ourganizaçon custitui un sistema de defesa coletiba na qual ls sous Stados-nembros cuncordan cula defesa mútua an repuosta a un ataque por qualquiera antidade sterna.
Inda assi, la [[Guerra de la Coreia]] galbanizou ls Stados-nembros, bien cumo ua strutura melitar antegrada fui custruída sob la direçon de ls Stados Ounidos. L purmeiro secretairo-giral de l'ourganizaçon, Lord Ismay, declarou la famosa frase de que la meta de l'ourganizaçon era "manter ls [[Ounion Sobiética|russos]] fura, ls [[Stados Ounidos|amaricanos]] drento i ls [[Almanha|almanes]] para baixo" ({{lang-en|"''to keep the Russians out, the Americans in, and the Germanes down''"}}).<ref>{{citar lhibro |ultimo=Reynolds |purmeiro=David |títalo=The origins of the Cold War in [[Ouropa|Europe]]. International perspectives |lhocal=New Haven |eiditora=Yale University Press |páigina=13 |ISBN=}}</ref> Las dúbedas subre la fuorça de la relaçon antre ls stados ouropeus i ls [[Stados Ounidos]] subia i çcia, junto cun dúbedas subre la credibelidade de la defesa de la OTAN contra ua potencial ambason [[Ounion Sobiética|sobiética]], dúbedas que liebórun al zambolbimiento dua fuorça francesa de dissuason nuclear andependiente i a la retirada de la [[Fráncia]] de la strutura melitar de la OTAN an 1966.
Passado la queda de l [[Muro de Berlin]] an 1989, l'ourganizaçon ampliou-se pa ls [[Balcanas]], anquanto la custruçon dua melhor articulaçon cul ex-enimigos an potencial de l leste, culminou cula antrada de bários ex-nembros de l [[Pato de Barsóbia]] a la Aliança an 1999 i 2004. An 1 d'abril de 2009, la participaçon fui ampliada para 28 cula antrada de la [[Albánia]] i de la [[Croácia]].<ref>{{citar web |url=http://sg.news.yahoo.com/afp/20090402/twl-nato-albania-croatia-4bdc673.html |títalo=Albania, Croatia join NATO military alliance |obra=[[Agence France-Presse|AFP]] |data=02-04-2009 |lhéngua=anglés |acessodata=27-03-2011 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20090417043658/http://sg.news.yahoo.com/afp/20090402/twl-nato-albania-croatia-4bdc673.html |arquibodata=17-04-2009}}</ref> Zde l ls [[ataques de 11 de Setembre de 2001]], la OTAN tentou recentrar-se a nuobos zafios i ambiou tropas pa l [[Afeganistan]], assi cumo anstrutores pa l [[Eiraque]].
L Acuordo "Berlin Plus" ye un pacote abrangente d'acuordos feitos antre la OTAN i la [[Ounion Ouropeia]] an 16 de dezembre de 2002. Cun este acuordo, la UE fui dada la possibelidade d'outelizar ls meios de la OTAN, causo quejisse agir de forma andependiente ante ua crise anternacional, na cundiçon de que la própia OTAN nun se quejisse ambolber, l chamado "dreito de preferéncia".<ref>{{citar web |ultimo=Boxhoorn |purmeiro=Bran |url=http://www.ataedu.org/article_new.php?id=107 |títalo=''Broad Support for NATO in the Netherlands'' |obra=ATAedu.org |data=21-09-2005 |lhéngua=anglés |acessodata=27-03-2009 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20070930060247/http://www.ataedu.org/article_new.php?id=107 |arquibodata=30-09-2007}}</ref> Solo se la OTAN se recusar a agir que la UE terá l'oupçon de tomar ua decison andependiente. Ls gastos melitares cumbinados de todos ls nembros de la OTAN custituen mais de 70% de ls [[Aneixo:Lista de países por gastos melitares|gastos de defesa mundiales]].<ref name="sipri1">{{citar web |url=http://milexdata.sipri.org/ |títalo=The SIPRI Military Expenditure Database |obra=Milexdata.sipri.org |data= |lhéngua=anglés |acessodata=22-08-2010 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20100328072123/http://milexdata.sipri.org/ |arquibodata=28-03-2010}}</ref> Ls Stados Ounidos solicos totalizan 43% de ls gastos melitares de l mundo<ref>{{citar web |url=http://www.sipri.org/research/armaments/milex/resultoutput/15majorspenders |títalo=The 15 countries with the highest military expenditure in 2008 |data= |formato=PDF |lhéngua=anglés |acessodata=22-08-2010 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20100328104327/http://www.sipri.org/research/armaments/milex/resultoutput/15majorspenders |arquibodata=28-03-2010}}</ref> i l [[Reino Ounido]], [[Fráncia]], [[Almanha]] i [[Eitália]] cuntan mais de 15%.<ref name="sipri1"/> L sou secretairo-giral ye, zde [[1 de Agosto]] de [[2009]], l dinamarqués [[Anders Fogh Rasmussen]].<ref>{{citar web |url=http://ultimahora.publico.clix.pt/noticia.aspx?id=1394255&idCanal=11 |títalo=Nuobo secretairo-giral de la NATO quier coperar cul mundo muçulmano |data=01-08-2009 |lhéngua=pertués |acessodata=01-08-2009}}</ref>
== Stória ==
[[Fexeiro:Truman signing the North Atlantic Treaty.gif|thumb|squierda|L [[Tratado de l Atlántico Norte]] fui assinado an [[Washington, D.C.]] an [[4 d'abril]] de [[1949]] i ratificado puls [[Stados Ounidos]] an agosto.]]
L'ourganizaçon fui criada an [[1949]], ne l cuntesto de la [[Guerra Frie]], cul oubjetibo de custituir ua frente ouposta al bloco socialista, que, aliás, poucos anhos depuis le haberie de cuntrapor l [[Pato de Barsóbia]], [[aliança (acuordo)|aliança melitar]] de l leste ouropeu.
Desta forma, la OTAN tenie, na sue ourige, un seneficado i un oubjetibo paralelos, ne l domínio político-melitar, als de l [[Praino Marshall]] ne l domínio político-eiquenómico. Ls stados signatairos de l tratado de 1949 stablecírun un cumpromisso de coperaçon stratégica an tiempo de paç i cuntraíran ua oubrigaçon d'ajuda mútuo an causo d'ataque la qualquiera de ls países-nembros.
Ls Stados qu'antegran la OTAN son la [[Albánia]], [[Almanha]] ([[Almanha|República Federal de la Almanha]] antes de la reunificaçon almana), [[Bélgica]], [[Canadá]], [[Croácia]], [[Dinamarca]], [[Spanha]], ls [[Stados Ounidos]], la [[Fráncia]],<ref name="fráncia">An [[1966]], ne l'auge de l [[Gaulismo]], la Fráncia abandonou la strutura melitar de la OTAN, permanecendo solo an fóruns políticos. Passado la fin de la Guerra Frie, l paíç reaprossimou-se de l'aliança, tenendo reintegrado la strutura melitar de la Organizaçon an [[1995]], i l comando melitar an [[4 de Abril]] de [[2009]].</ref> la [[Grécia]], ls [[Países Baixos]], [[Eislándia]], [[Eitália]], [[Luxemburgo]], [[Noruega]], [[Pertual]], [[Reino Ounido]], [[Turquie]], [[Hungrie]], [[Polónia]], [[República Checa]], [[Bulgária]], [[Stónia]], [[Letónia]], [[Lituánia]], [[Roménia]], [[Slobáquia]] i la [[Slobénia]].
Cul çmoronamiento de l [[Bloco de Leste]] ne l final de ls [[anhos 1980]], surgiu la necidade de redefeniçon de l papel de la OTAN ne l cuntesto de la nuoba orde anternacional, pus l motibo que dou ourige al aparecimiento de l'ourganizaçon i l'oubjetibo que la norteou durante quatro décadas zaparecírun subitamente.
[[Fexeiro:History of NATO enlargement.svg|thumb|La OTAN acrecientou 12 nuobos nembros zde la [[reunificaçon almana]] i la fin de la [[Guerra Frie]].]]
L'ourganizaçon dedicou-se, pus, l'esta nuoba tarefa, cul oubjetibo de se tornar l'eixe de la política de sigurança de to la [[Ouropa]] (esto, ye cunsidrando tamien ls países qu'antes formában l bloco adbersairo) i [[América de l Norte]]. Assi, ampeçou a tratar-se de l'alargamiento la leste (cunsidrando, nomeadamente, l'adeson de la Polónia, de la Hungrie i de la República Checa) i, an [[1997]], criou-se l Cunseilho de Parcerie Ouro-Atlántica, un uorgon cunsultibo i de cordenaçon adonde ténen tamien assento ls países aliados de la NATO, ancluindo ls países de la Ouropa de Leste l que zagrada a la Rússia al ber afastar-se de la sue sfera d'anfluéncia.
An márcio de [[1999]], formalizou-se l'adeson de la [[Hungrie]], [[Polónia]] i de la [[República Checa]], trés países de l'antigo [[Pato de Barsóbia]]. An márcio de [[2004]] aderiran la [[Bulgária]], [[Stónia]], [[Letónia]], [[Lituánia]], [[Roménia]], [[Eslobáquia]] i la [[Slobénia]]. Ne l die [[1 de Abril]] de [[2009]] aderiran a la Organizaçon la [[Albánia]] i la [[Croácia]].
Cula queda de l [[Muro de Berlin]] i zeintegraçon de l Pato de Barsóbia, fui criado l Cunseilho de Coperaçon de l Atlántico Norte (CCAN) na sede de la OTAN an setembre de 1991 cumo fórun pa l debate i promoçon de las questones de sigurança, quier pa ls nembros de la OTAN quier pa ls antigos adbersairos de la Aliança. Passado ls [[ataques terroristas de 11 de setembre de 2001]], fui criado, an maio de 2002, l Cunseilho OTAN-Rússia. Este uorgon, que sustituiu l Cunseilho Cunjunto Permanente, trabalha na base de l cunsenso i anclui todos ls nembros de la OTAN i la [[Rússia]] cumo parceiros an pie d'eigualdade.<ref>{{citar web |url=http://www.nato.int/docu/review/2003/issue3/portuguese/art1.html |títalo=Las parceries stratégicas de la NATO |lhéngua=pertués |acessodata=22-11-2010}}</ref>
Na atualidade la Aliança Atlántica eiserce grande anfluéncia nas decisones políticas ouropeias.
== Stados nembros ==
[[Fexeiro:Map of NATO chronological.gif|thumb|upright=2|Nembros de la OTAN por data d'antrada..]]
; Nembros fundadores
* [[Bélgica]], [[Canadá]], [[Dinamarca]], [[Stados Ounidos]], [[Fráncia]],<ref name="fráncia" /> [[Eislándia]], [[Eitália]], [[Luxemburgo]], [[Noruega]], [[Países Baixos]], [[Pertual]] i [[Reino Ounido]] ([[4 d'abril]] de [[1949]]).
; Adesones durante la Guerra Frie
* [[Grécia]] i [[Turquie]] ([[18 de Febreiro]] de [[1952]]), [[Almanha Oucidental]] ([[9 de maio]] de [[1955]]) i [[Spanha]] ([[30 de maio]] de [[1982]]).
; Adesones de países de l'antigo bloco de leste
* [[Almanha Ouriental]] ([[Reunificaçon almana|reunificada]] cula Almanha Oucidental, [[3 d'outubre]] de [[1990]]), [[República Checa]] i [[Polónia]] ([[12 de márcio]] de [[1999]]), [[Bulgária]], [[Slobáquia]], [[Slobénia]], [[Stónia]], [[Letónia]], [[Lituánia]] i [[Roménia]] ([[29 de márcio]] de [[2004]]), [[Albánia]] i [[Croácia]] ([[1 de Abril]] de [[2009]]).
== Coperaçon cun stados nó-nembros ==
=== Parcerie Ouro-Atlántica ===
La strutura dupla fui criada para ajudar la reforçar la coperaçon antre ls 28 nembros de la OTAN i ls 22 "países parceiros".
* L porgrama [[Parcerie pa la Paç]] fui criado an [[1994]] i ye baseado an relaçones bilaterales andebiduales antre cada paíç parceiro i la OTAN: cada paíç puode scolher la stenson de la sue participaçon. L porgrama ye cunsidrado l braço ouperacional de la Parcerie Ouro-Atlántica.<ref>{{citar web |url=http://www.nato.int/issues/pfp/index.html |títalo=Partnership for Peace programme |lhéngua=anglés |acessodata=15-08-2010}}</ref> Ls nembros ancluen todos ls atuales i antigos nembros de la [[Quemunidade de Stados Andependientes]].
* L [[Cunseilho de la Parcerie Ouro-Atlántica]] fui criado an [[29 de maio]] de [[1997]] i ye un fórun de cordenaçon regular, cunsulta i diálogo antre todos ls 49 partecipantes.<ref>{{citar web |url=http://www.nato.int/issues/eapc/index.html |títalo=NATO Topics: The Euro-Atlantic Partnership Council |lhéngua=anglés |acessodata=15-08-2010 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20100508205230/http://www.nato.int/cps/en/natolive/topics_49276.htm |arquibodata=08-05-2010}}</ref>
[[file:NATO partnerships.svg|thumb|]]
{{clear}}
<div style="overflow:outo; overflow-x:outo; overflow-y:hidden; width: 800;">
{| class="wikitable" style="margin: 1en"
|- valign=center
!colspan=3|Parcerie pa la Paç
!rowspan=2|Diálogo<br />Mediterráneo
!colspan=2 rowspan=2|Mapa de ls Parceiros de la OTAN
|-
!Quemunidade de ls<br />Stados Andependientes
!Outras eiquenomies socialistas na<br />Guerra Frie
!Eiquenomies capitalistas neutras melitarmente<br />na Guerra Frie
|-
|{{ARM}}
!Cumo parte de la Iugoslábia
|{{AUT}}
|{{DZA}}
|rowspan=7 colspan=2|[[Fexeiro:NATO Partners.png|frameless|upright=2]]
|-
|{{AZE}}
|{{BIH}}
|{{FIN}}
|{{EGY}}
|-
|{{BLR}}
|{{MKD}}
|{{IRL}}
|{{ISR}}
|-
|{{KAZ}}
|{{MNE}}
|{{MLT}}
|{{JOR}}
|-
|{{KGZ}}
|{{SRB}}
|{{SWE}}
|{{MRT}}
|-
|{{MDA}}
!Cumo parte de la Ounion Sobiética
|{{CHE}}
|{{MAR}}
|-
|{{RUS}}
|{{GEO}}
|rowspan=3|
|{{TUN}}
|-
|{{TJK}}
|{{TKM}}
|rowspan=2|
|style="border-right:0px; border-botton:0px"|<div style="text-align: center;">{{legend|#181884|Stados nembros de la OTAN|outline=black}}</div>
|style="border-left:0px; border-botton:0px"|<div style="text-align: center;">{{legend|#8c9618|[[Países de la Parcerie pa la Paç]]|outline=black}}</div>
|-
|{{UZB}}
|{{UKR}}
|colspan=2 style="border-top:0px"|<div style="text-align: center;">{{legend|#944918|[[Países de l Diálogo Mediterráneo]]|outline=black}}</div>
|}
</div>
== Ber tamien ==
{{Wikcionário|OTAN}}
{{Commones|North Atlantic Treaty Organization - Organisation du traité de l'Atlantique Nord}}
* [[Bandeira de la Ourganizaçon de l Tratado de l Atlántico Norte]]
* [[Pato de Barsóbia]]
* [[Guerra Frie]]
* [[Zona de Paç i Coperaçon de l Atlántico Sul]] (ZPCAS)
* [[Alfabeto fonético de la OTAN]]
* [[Cimeira de la NATO]]
{{refréncias|col=2}}
== Ligaçones sternas ==
* [https://www.nato.int/ Sítio oufecial]
{{OTAN}}
{{Guerra al Terrorismo}}
{{Guerra Frie}}
[[Catadorie:OTAN| ]]
o1wpe4xh87rykbq9cd9cn39eic1sl4k
107252
107251
2026-07-20T15:02:10Z
~2026-38935-23
15383
/* */
107252
wikitext
text/x-wiki
{{Ber zambig|redir=NATO||NATO (zambiguaçon)}}
[[file:NATO members (blue).svg|frameless|right]]
[[file:Flag of NATO.svg|frameless|right]]
La '''Ourganizaçon de l Tratado de l Atlántico Norte''' ({{lang-en|'''''North Atlantic Treaty Organization'''''}} i {{lang-fr|'''''Organisation du Traité de l'Atlantique Nord'''''}} - '''OTAN''' ó '''NATO'''<ref>An [[Pertual]] outeliza-se mais NATO (sigla an [[léngua anglesa|anglés]]) por, paradoxalmente, se parecer mais a ua palabra pertuesa</ref>), por bezes chamada '''Aliança Atlántica''', ye ua aliança melitar antergobernamental baseada ne l [[Tratado de l Atlántico Norte]] que fui assinado an [[4 de Abril]] de [[1949]]. L quartel-general de la OTAN stá localizado an [[Bruxelas]], na [[Bélgica]],<ref>Boulevard Leopold III-laan, B-1110 BRUSSELS, which is in Haren, part of the City of Brussels. {{citar web |url=http://www.nato.int/ |títalo=NATO homepage |acessodata=07-03-2006}}</ref> i l'ourganizaçon custitui un sistema de defesa coletiba na qual ls sous Stados-nembros cuncordan cula defesa mútua an repuosta a un ataque por qualquiera antidade sterna.
Inda assi, la [[Guerra de la Coreia]] galbanizou ls Stados-nembros, bien cumo ua strutura melitar antegrada fui custruída sob la direçon de ls Stados Ounidos. L purmeiro secretairo-giral de l'ourganizaçon, Lord Ismay, declarou la famosa frase de que la meta de l'ourganizaçon era "manter ls [[Ounion Sobiética|russos]] fura, ls [[Stados Ounidos|amaricanos]] drento i ls [[Almanha|almanes]] para baixo" ({{lang-en|"''to keep the Russians out, the Americans in, and the Germanes down''"}}).<ref>{{citar lhibro |ultimo=Reynolds |purmeiro=David |títalo=The origins of the Cold War in [[Ouropa|Europe]]. International perspectives |lhocal=New Haven |eiditora=Yale University Press |páigina=13 |ISBN=}}</ref> Las dúbedas subre la fuorça de la relaçon antre ls stados ouropeus i ls [[Stados Ounidos]] subia i çcia, junto cun dúbedas subre la credibelidade de la defesa de la OTAN contra ua potencial ambason [[Ounion Sobiética|sobiética]], dúbedas que liebórun al zambolbimiento dua fuorça francesa de dissuason nuclear andependiente i a la retirada de la [[Fráncia]] de la strutura melitar de la OTAN an 1966.
Passado la queda de l [[Muro de Berlin]] an 1989, l'ourganizaçon ampliou-se pa ls [[Balcanas]], anquanto la custruçon dua melhor articulaçon cul ex-enimigos an potencial de l leste, culminou cula antrada de bários ex-nembros de l [[Pato de Barsóbia]] a la Aliança an 1999 i 2004. An 1 d'abril de 2009, la participaçon fui ampliada para 28 cula antrada de la [[Albánia]] i de la [[Croácia]].<ref>{{citar web |url=http://sg.news.yahoo.com/afp/20090402/twl-nato-albania-croatia-4bdc673.html |títalo=Albania, Croatia join NATO military alliance |obra=[[Agence France-Presse|AFP]] |data=02-04-2009 |lhéngua=anglés |acessodata=27-03-2011 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20090417043658/http://sg.news.yahoo.com/afp/20090402/twl-nato-albania-croatia-4bdc673.html |arquibodata=17-04-2009}}</ref> Zde l ls [[ataques de 11 de Setembre de 2001]], la OTAN tentou recentrar-se a nuobos zafios i ambiou tropas pa l [[Afeganistan]], assi cumo anstrutores pa l [[Eiraque]].
L Acuordo "Berlin Plus" ye un pacote abrangente d'acuordos feitos antre la OTAN i la [[Ounion Ouropeia]] an 16 de dezembre de 2002. Cun este acuordo, la UE fui dada la possibelidade d'outelizar ls meios de la OTAN, causo quejisse agir de forma andependiente ante ua crise anternacional, na cundiçon de que la própia OTAN nun se quejisse ambolber, l chamado "dreito de preferéncia".<ref>{{citar web |ultimo=Boxhoorn |purmeiro=Bran |url=http://www.ataedu.org/article_new.php?id=107 |títalo=''Broad Support for NATO in the Netherlands'' |obra=ATAedu.org |data=21-09-2005 |lhéngua=anglés |acessodata=27-03-2009 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20070930060247/http://www.ataedu.org/article_new.php?id=107 |arquibodata=30-09-2007}}</ref> Solo se la OTAN se recusar a agir que la UE terá l'oupçon de tomar ua decison andependiente. Ls gastos melitares cumbinados de todos ls nembros de la OTAN custituen mais de 70% de ls [[Aneixo:Lista de países por gastos melitares|gastos de defesa mundiales]].<ref name="sipri1">{{citar web |url=http://milexdata.sipri.org/ |títalo=The SIPRI Military Expenditure Database |obra=Milexdata.sipri.org |data= |lhéngua=anglés |acessodata=22-08-2010 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20100328072123/http://milexdata.sipri.org/ |arquibodata=28-03-2010}}</ref> Ls Stados Ounidos solicos totalizan 43% de ls gastos melitares de l mundo<ref>{{citar web |url=http://www.sipri.org/research/armaments/milex/resultoutput/15majorspenders |títalo=The 15 countries with the highest military expenditure in 2008 |data= |formato=PDF |lhéngua=anglés |acessodata=22-08-2010 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20100328104327/http://www.sipri.org/research/armaments/milex/resultoutput/15majorspenders |arquibodata=28-03-2010}}</ref> i l [[Reino Ounido]], [[Fráncia]], [[Almanha]] i [[Eitália]] cuntan mais de 15%.<ref name="sipri1"/> L sou secretairo-giral ye, zde [[1 de Agosto]] de [[2009]], l dinamarqués [[Anders Fogh Rasmussen]].<ref>{{citar web |url=http://ultimahora.publico.clix.pt/noticia.aspx?id=1394255&idCanal=11 |títalo=Nuobo secretairo-giral de la NATO quier coperar cul mundo muçulmano |data=01-08-2009 |lhéngua=pertués |acessodata=01-08-2009}}</ref>
== Stória ==
[[Fexeiro:Truman signing the North Atlantic Treaty.gif|thumb|squierda|L [[Tratado de l Atlántico Norte]] fui assinado an [[Washington, D.C.]] an [[4 d'abril]] de [[1949]] i ratificado puls [[Stados Ounidos]] an agosto.]]
L'ourganizaçon fui criada an [[1949]], ne l cuntesto de la [[Guerra Frie]], cul oubjetibo de custituir ua frente ouposta al bloco socialista, que, aliás, poucos anhos depuis le haberie de cuntrapor l [[Pato de Barsóbia]], [[aliança (acuordo)|aliança melitar]] de l leste ouropeu.
Desta forma, la OTAN tenie, na sue ourige, un seneficado i un oubjetibo paralelos, ne l domínio político-melitar, als de l [[Praino Marshall]] ne l domínio político-eiquenómico. Ls stados signatairos de l tratado de 1949 stablecírun un cumpromisso de coperaçon stratégica an tiempo de paç i cuntraíran ua oubrigaçon d'ajuda mútuo an causo d'ataque la qualquiera de ls países-nembros.
Ls Stados qu'antegran la OTAN son la [[Albánia]], [[Almanha]] ([[Almanha|República Federal de la Almanha]] antes de la reunificaçon almana), [[Bélgica]], [[Canadá]], [[Croácia]], [[Dinamarca]], [[Spanha]], ls [[Stados Ounidos]], la [[Fráncia]],<ref name="fráncia">An [[1966]], ne l'auge de l [[Gaulismo]], la Fráncia abandonou la strutura melitar de la OTAN, permanecendo solo an fóruns políticos. Passado la fin de la Guerra Frie, l paíç reaprossimou-se de l'aliança, tenendo reintegrado la strutura melitar de la Organizaçon an [[1995]], i l comando melitar an [[4 de Abril]] de [[2009]].</ref> la [[Grécia]], ls [[Países Baixos]], [[Eislándia]], [[Eitália]], [[Luxemburgo]], [[Noruega]], [[Pertual]], [[Reino Ounido]], [[Turquie]], [[Hungrie]], [[Polónia]], [[República Checa]], [[Bulgária]], [[Stónia]], [[Letónia]], [[Lituánia]], [[Roménia]], [[Slobáquia]] i la [[Slobénia]].
Cul çmoronamiento de l [[Bloco de Leste]] ne l final de ls [[anhos 1980]], surgiu la necidade de redefeniçon de l papel de la OTAN ne l cuntesto de la nuoba orde anternacional, pus l motibo que dou ourige al aparecimiento de l'ourganizaçon i l'oubjetibo que la norteou durante quatro décadas zaparecírun subitamente.
[[Fexeiro:History of NATO enlargement.svg|thumb|La OTAN acrecientou 12 nuobos nembros zde la [[reunificaçon almana]] i la fin de la [[Guerra Frie]].]]
L'ourganizaçon dedicou-se, pus, l'esta nuoba tarefa, cul oubjetibo de se tornar l'eixe de la política de sigurança de to la [[Ouropa]] (esto, ye cunsidrando tamien ls países qu'antes formában l bloco adbersairo) i [[América de l Norte]]. Assi, ampeçou a tratar-se de l'alargamiento la leste (cunsidrando, nomeadamente, l'adeson de la Polónia, de la Hungrie i de la República Checa) i, an [[1997]], criou-se l Cunseilho de Parcerie Ouro-Atlántica, un uorgon cunsultibo i de cordenaçon adonde ténen tamien assento ls países aliados de la NATO, ancluindo ls países de la Ouropa de Leste l que zagrada a la Rússia al ber afastar-se de la sue sfera d'anfluéncia.
An márcio de [[1999]], formalizou-se l'adeson de la [[Hungrie]], [[Polónia]] i de la [[República Checa]], trés países de l'antigo [[Pato de Barsóbia]]. An márcio de [[2004]] aderiran la [[Bulgária]], [[Stónia]], [[Letónia]], [[Lituánia]], [[Roménia]], [[Slobáquia]] i la [[Slobénia]]. Ne l die [[1 de Abril]] de [[2009]] aderiran a la Organizaçon la [[Albánia]] i la [[Croácia]].
Cula queda de l [[Muro de Berlin]] i zeintegraçon de l Pato de Barsóbia, fui criado l Cunseilho de Coperaçon de l Atlántico Norte (CCAN) na sede de la OTAN an setembre de 1991 cumo fórun pa l debate i promoçon de las questones de sigurança, quier pa ls nembros de la OTAN quier pa ls antigos adbersairos de la Aliança. Passado ls [[ataques terroristas de 11 de setembre de 2001]], fui criado, an maio de 2002, l Cunseilho OTAN-Rússia. Este uorgon, que sustituiu l Cunseilho Cunjunto Permanente, trabalha na base de l cunsenso i anclui todos ls nembros de la OTAN i la [[Rússia]] cumo parceiros an pie d'eigualdade.<ref>{{citar web |url=http://www.nato.int/docu/review/2003/issue3/portuguese/art1.html |títalo=Las parceries stratégicas de la NATO |lhéngua=pertués |acessodata=22-11-2010}}</ref>
Na atualidade la Aliança Atlántica eiserce grande anfluéncia nas decisones políticas ouropeias.
== Stados nembros ==
[[Fexeiro:Map of NATO chronological.gif|thumb|upright=2|Nembros de la OTAN por data d'antrada..]]
; Nembros fundadores
* [[Bélgica]], [[Canadá]], [[Dinamarca]], [[Stados Ounidos]], [[Fráncia]],<ref name="fráncia" /> [[Eislándia]], [[Eitália]], [[Luxemburgo]], [[Noruega]], [[Países Baixos]], [[Pertual]] i [[Reino Ounido]] ([[4 d'abril]] de [[1949]]).
; Adesones durante la Guerra Frie
* [[Grécia]] i [[Turquie]] ([[18 de Febreiro]] de [[1952]]), [[Almanha Oucidental]] ([[9 de maio]] de [[1955]]) i [[Spanha]] ([[30 de maio]] de [[1982]]).
; Adesones de países de l'antigo bloco de leste
* [[Almanha Ouriental]] ([[Reunificaçon almana|reunificada]] cula Almanha Oucidental, [[3 d'outubre]] de [[1990]]), [[República Checa]] i [[Polónia]] ([[12 de márcio]] de [[1999]]), [[Bulgária]], [[Slobáquia]], [[Slobénia]], [[Stónia]], [[Letónia]], [[Lituánia]] i [[Roménia]] ([[29 de márcio]] de [[2004]]), [[Albánia]] i [[Croácia]] ([[1 de Abril]] de [[2009]]).
== Coperaçon cun stados nó-nembros ==
=== Parcerie Ouro-Atlántica ===
La strutura dupla fui criada para ajudar la reforçar la coperaçon antre ls 28 nembros de la OTAN i ls 22 "países parceiros".
* L porgrama [[Parcerie pa la Paç]] fui criado an [[1994]] i ye baseado an relaçones bilaterales andebiduales antre cada paíç parceiro i la OTAN: cada paíç puode scolher la stenson de la sue participaçon. L porgrama ye cunsidrado l braço ouperacional de la Parcerie Ouro-Atlántica.<ref>{{citar web |url=http://www.nato.int/issues/pfp/index.html |títalo=Partnership for Peace programme |lhéngua=anglés |acessodata=15-08-2010}}</ref> Ls nembros ancluen todos ls atuales i antigos nembros de la [[Quemunidade de Stados Andependientes]].
* L [[Cunseilho de la Parcerie Ouro-Atlántica]] fui criado an [[29 de maio]] de [[1997]] i ye un fórun de cordenaçon regular, cunsulta i diálogo antre todos ls 49 partecipantes.<ref>{{citar web |url=http://www.nato.int/issues/eapc/index.html |títalo=NATO Topics: The Euro-Atlantic Partnership Council |lhéngua=anglés |acessodata=15-08-2010 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20100508205230/http://www.nato.int/cps/en/natolive/topics_49276.htm |arquibodata=08-05-2010}}</ref>
[[file:NATO partnerships.svg|thumb|]]
{{clear}}
<div style="overflow:outo; overflow-x:outo; overflow-y:hidden; width: 800;">
{| class="wikitable" style="margin: 1en"
|- valign=center
!colspan=3|Parcerie pa la Paç
!rowspan=2|Diálogo<br />Mediterráneo
!colspan=2 rowspan=2|Mapa de ls Parceiros de la OTAN
|-
!Quemunidade de ls<br />Stados Andependientes
!Outras eiquenomies socialistas na<br />Guerra Frie
!Eiquenomies capitalistas neutras melitarmente<br />na Guerra Frie
|-
|{{ARM}}
!Cumo parte de la Iugoslábia
|{{AUT}}
|{{DZA}}
|rowspan=7 colspan=2|[[Fexeiro:NATO Partners.png|frameless|upright=2]]
|-
|{{AZE}}
|{{BIH}}
|{{FIN}}
|{{EGY}}
|-
|{{BLR}}
|{{MKD}}
|{{IRL}}
|{{ISR}}
|-
|{{KAZ}}
|{{MNE}}
|{{MLT}}
|{{JOR}}
|-
|{{KGZ}}
|{{SRB}}
|{{SWE}}
|{{MRT}}
|-
|{{MDA}}
!Cumo parte de la Ounion Sobiética
|{{CHE}}
|{{MAR}}
|-
|{{RUS}}
|{{GEO}}
|rowspan=3|
|{{TUN}}
|-
|{{TJK}}
|{{TKM}}
|rowspan=2|
|style="border-right:0px; border-botton:0px"|<div style="text-align: center;">{{legend|#181884|Stados nembros de la OTAN|outline=black}}</div>
|style="border-left:0px; border-botton:0px"|<div style="text-align: center;">{{legend|#8c9618|[[Países de la Parcerie pa la Paç]]|outline=black}}</div>
|-
|{{UZB}}
|{{UKR}}
|colspan=2 style="border-top:0px"|<div style="text-align: center;">{{legend|#944918|[[Países de l Diálogo Mediterráneo]]|outline=black}}</div>
|}
</div>
== Ber tamien ==
{{Wikcionário|OTAN}}
{{Commones|North Atlantic Treaty Organization - Organisation du traité de l'Atlantique Nord}}
* [[Bandeira de la Ourganizaçon de l Tratado de l Atlántico Norte]]
* [[Pato de Barsóbia]]
* [[Guerra Frie]]
* [[Zona de Paç i Coperaçon de l Atlántico Sul]] (ZPCAS)
* [[Alfabeto fonético de la OTAN]]
* [[Cimeira de la NATO]]
{{refréncias|col=2}}
== Ligaçones sternas ==
* [https://www.nato.int/ Sítio oufecial]
{{OTAN}}
{{Guerra al Terrorismo}}
{{Guerra Frie}}
[[Catadorie:OTAN| ]]
re0yyu0p8we8jbih8pedw42sinh8luq
Andonésia
0
7684
107342
102166
2026-07-22T13:39:34Z
~2026-38935-23
15383
/* */
107342
wikitext
text/x-wiki
{{geocordenadas|2_S_118_I_type:country_region:ID|11°S – 6°N, 95°–141° W}}
{{Anfo/Paíç
|nome_natibo = ''Republik Andonesie''
|nome_longo_cumbencional = República de la Andonésia
|eimaige_bandeira = Flag of Indonesia.svg
|nome_t = República de la Andonésia
|eimaige_brason = National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg
|çcriçon_bandeira = Bandeira de la Andonésia
|çcriçon_brason = Brason d'armas de la Andonésia
|leg_bandeira = [[Bandeira de la Andonésia|Bandeira]]
|leg_brason = [[Brason d'armas de la Andonésia|Brason de Armas]]
|lema = "Bhinneka Tunggal Ika"<br />(''"Ounidade na Dibersidade"'')
|hino = [[Hino nacional de la Andonésia|"Andonesie Raya"]] (''"Grande Andonésia"'')
|localizaçon = Indonesia (orthographic projection).svg
|mapa = Indonesia (orthographic projection).svg
|tamanho_mapa = 300px
|gentílico = andonésio(la)<ref>[http://www.portaldalinguaportuguesa.org/andex.php?ation=gentelicos&id=549 Portal de la Léngua Pertuesa, Dicionário de Gentílicos i Chamadeiros de la Andonésia]</ref>
|frunteira = [[Frunteira Andonésia-Malásia|Cula Malásia]] (N), [[Frunteira Andonésia-Papua-Nuoba Guiné|cula Papua-Nuoba Guiné]] (N) i [[Frunteira Andonésia-Timor-Leste|cun Timor-Leste]] (I); frunteiras marítimas adicionales culas [[Filipinas]], [[Singapura]] (N), [[Palau]] (I), [[Oustrália]] (S) i [[Índia]] (NW)
|capital = [[Jacarta]]<br /><small>{{cor dn|6|10|S|106|49|I}}</small>
|maior_cidade = Jacarta
|léngua_oufecial = [[Léngua andonésia]] (''bahasa andonésio'')
|tipo_gobierno = [[Persidencialismo|República persidencialista]]
|títalo_líder1 = [[Aneixo:Lista de persidentes de la Andonésia|Persidente]]
|nome_líder1 = [[Susilo Bambang Yudhoyono]]
|títalo_líder2 = [[Bice-persidente]]
|nome_líder2 = Boediono
|títalo_líder3 =
|nome_líder3 =
|eibento_tipo = [[Andependéncia]]
|eibento_nota = de ls [[Países Baixos]]
|eibento1 = Declarada
|eibento_data1 = [[17 d'agosto]] de [[1945]]
|eibento2 = Reconhecida
|eibento_data2 = [[27 de nobembre]] de [[1949]]
|eibento3 =
|eibento_data3 =
|Fuso_Hourário = [[UTC]]
|Hourário_oufecial = +7
|defrença_UCT = +7 la +9, oufecial: +7
|defrença_UCT_berano = +7 la +9
|fuso_horairo_DST = ''nun ouserbado''
|ária_total = 1 904 569
|ária_pos = 15
|auga_pc = 4,8
|ária_ourbana =
|ária_ourbana_pos =
|populaçon_stimada_anho = 2008
|populaçon_estimada = {{formatnun:237512355}}
|populaçon_stimada_pos = 4
|populaçon_censo_anho =
|populaçon_censo =
|populaçon_ourbana_pos =
|populaçon_ourbana =
|demog_densidade = 126
|densidade_pos = 61
|PIB_PPC_anho = 2011
|PIB_total = {{toltip|1,105 [[trilhon]]|1 105 000 000 000}}[[Scalas cúrtie i longa|*]] [[USD]]<ref name = "FMI">{{cite web | url = http://www.eimf.org/sternal/pus/ft/weo/2011/01/weodata/weoret.aspx?sy=2008&ey=2011&scsn=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=536&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&la=&pr.x=63&pr.y=4|title=Andonesie| publisher = [[Fondo Monetário Anternacional]] (FMI) | acessdate = 26 d'outubre de 2011}}</ref>
|PIB_pos = 15
|PIB_per_capita = 4.657<ref name="FMI"/>
|PIB_per_capita_pos = 122
|PIB_nominal_anho = 2011
|PIB_nominal_total = {{toltip|822,631 [[bilhones]]|822 631 000 000}}[[Scalas cúrtie i longa|*]] [[USD]]<ref name="FMI"/>
|PIB_nominal_pos = 18
|PIB_nominal_per_capita = 3.464 [[USD]]<ref name="FMI"/>
|PIB_nominal_per_capita_pos = 109
|Gini = 36,3<ref>[https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/fields/2172.html CIA World Fatbook, Lista de Países por Coeficiente de Gini {{en}}]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
|Gini_anho = 2005
|Gini_catadorie = {{médio}}
|IDH_anho = 2012
|IDH = 0,629
|IDH_pos = 121
|IDH_catadorie = {{médio}}<ref name="IDH">{{citar web |url=http://www.pnud.org.br/arquibos/rdh-2013.pdf |títalo=Relatório de Zambolbimiento Houmano 2013 – Ascenson de l Sul: progresso houmano nun mundo dibersificado |eiditor=[[Porgrama de las Naciones Ounidas pa l Zambolbimiento]] (PNUD)|data=14 de márcio de 2013 |acessodata=15 de márcio de 2013}}</ref>
|sp_bida = 70,7
|esp_bida_pos = 110
|mort_anfantil = 26,6
|mort_anfantil_pos = 109
|alfabetizaçon = 92,0
|alfabetizaçon_pos = 85
|moeda = [[Rupia|Rupia andonésia]]
|moeda_ISO = IDR
|clima = [[Clima tropical úmido|Tropical úmido]] i [[Clima tropical|tropical]]
|código_paíç = IDN
|tld = [[.id]]
|código_telef = 62
|website_gobierno = [http://www.andonesie.go.id/en/ http://www.andonesie<br />.go.id/en/]
|organizaçones = [[Organizaçon de las Naciones Ounidas|ONU]], [[G15]], [[Organizaçon de ls Países Sportadores de Petrólio|OPEP]], [[Associaçon de Naciones de l Sudiste Asiático|ASEAN]], [[G20 (países andustriales)]], [[G20 (países an zambolbimiento)]]
|preposiçon =
|ne l_menistérios =
}}
La '''Andonésia''', ouficialmente '''República de la Andonésia''' ({{lang-id|''Republik Andonesie''}}), ye un [[paíç]] localizado antre l [[Sudiste Asiático]] i la [[Oustrália]], sendo cumpuosto pul maior arquipélago de l mundo, las [[Ilhas de Sonda]],<ref>{{citar web|url=http://www.pedalnaestrada .com.br/pages.php?recid=194|títalo=Andonésia|outor=|data=|publicado=Pedal na strada|acessodata=1 de márcio de 2011}}</ref> i inda la metade oucidental de la [[Nuoba Guiné]], cumprendendo cerca de {{formatnun:17508}} ilhas.<ref name="FMI"/><ref name="regiones"/> Por ser un arquipélago, ten frunteiras terrestres cula [[Malásia]], an [[Bornéu]], cun [[Timor-Leste]], i cula [[Papua-Nuoba Guiné]]; i marítimas culas [[Filipinas]], Malásia, [[Singapura]], [[Palau]], Oustrália i cul stado [[Índia|andiano]] de [[Andaman i Nicobar]]. La localizaçon antre dous cuntinentes, la [[Ásia]] i la [[Ouceanie|Oceania]], faç de la Andonésia ua [[nacion trascontinental]]. La Andonésia ye ua [[república]],<ref name="cia"/> cun poder legislatibo i persidente eileitos por [[sufrágio ounibersal]],<ref name="publico">{{citar web|url=http://www.publico .pt/Mundo/prossimo-persidente-andonesio-bai-ser-eileito-por-sufragio-ounibersal_168890|títalo=Próssimo Persidente andonésio bai ser eileito por sufrágio ounibersal|outor=AFP|data=10 d'agosto de 2002|publicado=Publico .pt|acessodata=15 de márcio de 2011}}</ref> sendo sue capital la cidade de [[Jacarta]]. Ye un de ls nembros fundadores de la [[ASEAN]] i nembro de l G-20. L'eiquenomie andonésia ye la [[Aneixo:Lista de países por PIB nominal per capita|décima oitaba maior eiquenomie de l mundo]] i [[Aneixo:Lista de países por PIB (Paridade de l Poder de Cumpra)|15.º maior]] an paridade de poder aquesitibo .
L'arquipélago andonésio ten sido ua region de grande amportança pa l [[comércio]] zde ls seclos VI i BII, quando [[Srebijaya]] ampeçou a comerciar cula China i cula Índia. Depuis de comerciantes assumiren l [[Eislon]], i durante la Era de ls Çcubrimientos, las poténcias ouropeias ampeçórun la çputar l monopólio de l comércio de las speciaries nas [[ilhas Molucas]]. Anque sue grande populaçon i regiones densamente poboadas, la Andonésia ten bastas árias zabitadas que a tornan un de ls países de l mundo cun mais [[biodibersidade]].<ref>{{citar web|url=http://www.anstitutoaqualung .com.br/anfo_biodibersidade23.html|títalo=Biodibersidade|outor=|data=|publicado=Anstituto AquaLung|acessodata=30 de márcio de 2011}}</ref>
Zde ls purmeiros seclos de l'era crestiana, gobernantes locales gradatibamente absorbian, modelos culturales, políticos i relegiosos strangeiros, i reinos hindus i [[Vudismo|budistas]] florescírun. La Stória de la Andonésia ten sido anfluenciada por poderes strangeiros atraídos por sous recursos naturales. Comerciantes [[muçulmano]]s trouxírun l Eislon. Las poténcias ouropeias trouxírun l cristandade, i, para alhá desso, lutórun antre si para monopolizar l comércio de speciaries nas [[ilhas Maluku]] durante la [[Era de ls Çcubrimientos]]. Depuis de trés seclos i meio de colonialismo houlandés, la Andonésia garantiu sue andependéncia passado la [[Segunda Guerra Mundial]]. I la Stória de la Andonésia zde anton ten sido un período turbulento, culs zafios colocados pulas catástrofes naturales, la corrupçon, l separatismo, un porcesso de democratizaçon, i ls períodos de rápida mudança eiquenómica. La nacion atual de la Andonésia ye ua república persidencial [[unitarismo|unitarista]] cumpuosta por trinta i trés [[porbíncia]]s.<ref name="secomunidades"/>
Cun mais de 230 milhones d'habitantes,<ref>{{citar web|url=http://www.mundoeducacao .com.br/geografie/andonesie.htn|títalo=Andonésia|outor=|data=|publicado=Mundo Eiducaçon|acessodata=30 de márcio de 2011}}</ref> ye l quarto [[Aneixo:Lista de países por populaçon|paíç mais populoso]] de l mundo i l purmeiro antre ls países [[Eislan|eislámicos]].<ref name="cia"/> Atrabeç de sues numerosas ilhas, l pobo andonésio stá çtribuído por çtintos grupos étnicos, lenguísticos i relegiosos. L lema nacional ''Vhinneka Tunggal Ika'' ("Ounidade na dibersidade") articula la dibersidade qu'hai na nacion.<ref name="cia">{{citar web|url=https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/geos/id.html|títalo=CIA - The World Fatbook|outor=|data=|publicado=CIA|acessodata=28 de febreiro de 2011}} {{en}}</ref> La Andonésia ye un paíç rico an queston de [[recursos naturales]], cuntrastando cun sue populaçon, que ye, an maiorie, de baixa renda.<ref>{{citar web|url=http://www.eiquenomist .com/node/7925064?story_id=7925064|títalo=The Andonesian eiquenomy is growing. But so, unfortunately, is poberty|outor=|data=14 de setembre de 2006|publicado=|acessodata=28 de febreiro de 2011}} {{en}}</ref>
== Eitimologie ==
L nome "Andonésia" deriba de l latin ''andus'' i de l griego ''nesus'', que senefica "ilha".<ref name="EcoSeas1">{{cita libro |apellidos= Tomascik|nombre= T.|coautores= Mah, J.La., Nontji, La., Mosa, M.K.|títalo = The Ecology of the Andonesian Seas|belumen= 1|eiditorial= Periplus Eiditiones Ltd.|fecha= 1996|ubicación= Hong Kong|isbn= 962-593-078-7}}</ref> L nome data de l seclo XVIII, precedendo la formaçon dua Andonésia andependiente.<ref name="andoety">{{cita web |url= http://www.pikiran-rakyat .com/cetak/0804/16/0802.htn|títalo= Asal Usut Nama Andonesie|fechaaceso= 26 de nobembre de 2009|outor= Irfan Anshory|fecha= 2004|obra= Rikiran Rakyat .com|léngua= andonesio|urlarchibo= http://web.archibe.org/web/20080109204601/http://www.pikiran-rakyat .com/cetak/0804/16/0802.htn|fechaarchibo= 9 de janeiro de 2008}}</ref> An 1850, [[George Earl]], etnólogo anglés, propós ls tenermos ''Andunesianes'', ó tamien ''Malayunesianes'', para se referir als habitantes de l "arquipélago andígena" ó "arquipélago malaio".<ref name="JIAEA_1">{{cita libro |apellido= Earl|nombre= George S. W.|títalo= On The Leading Charateristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nationes|url= |fecha= 1850|léngua= anglés|publicación= Periódico del Archipiélago Andio y Asia Ouriental|eiditorial= |ubicación= Andonesie|belumen= |númaro= |páigina= 119|fechaaceso=}}</ref> Na mesma publicaçon, un de ls studantes de Earls, [[James Richardson Logan]], outeliza la palabra "Andonésia" cumo sinónimo de "arquipélago andígena".<ref name="JIAEA_3">{{cita libro |apellido= Logan|nombre= James Richardson|títalo= The Ethnology of the Andian Archipelago: Ambracing Enquiries anto the Cuntinental Relationes of the Ando-Pacific Eislanders|url= |fecha= 1850|léngua= anglés|publicación= Periódico del Archipiélago Andio y Asia Ouriental|eiditorial= |ubicación= Andonesie|belumen= 4|númaro= |páiginas=252-347}}</ref><ref>{{cita libro |apellido= Earl|nombre= George S. W. |títalo= On The Leading Charateristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nationes|fecha= 1850|léngua= anglés|publicación= Journal of the Andian Archipelago and Eastern Asia|páiginas= 254, 277–278}}</ref> Antretanto, ls académicos nerlandeses que screbírun publicaçones nas [[Índias Ourientales]] negában a ousar l bocábulo ''Andonésia'', usando an sou lugar tenermos cumo ''Maleische Archipel'' ("Arquipélago Malaio"); ''Nederlandsch Oost Andië'' (Índias Ourientales Nerlandesas); ''de Oost'' (l leste); i anclusibe ''Ansulinde''.{{nota de rodapie|Este termo fui antroduzido an 1860 ne l romance Max Habelaar, scrito por Multatuli , que cuntén ua série de críticas al colonialismo houlandés.}}<ref name=derkroef>{{cita libro |apellido= M. ban dar Kroef|nombre= Justus |títalo= The Tern Andonesie: Its Ourigin and Usage|url= http://links.jstor.org/sici?sici=0003-0279%28195107%2F09%2971%3A3%3C166%3ATTIIOA%3E2.0.CO%3B2-5|fecha= 1951|léngua= anglés|publicación= Periódico de la Sociedad Amaricana Ouriental|eiditorial= |ubicación= |belumen= 71|númaro= 3|páiginas= 166-171|fechaaceso= 26 de nobembre de 2009|doi=10.2307/595186}}</ref>
A partir de 1900 l'uso de l termo ''Andonésia'' se tornou mais quemun an círclos académicos fura de ls [[Países Baixos]], i grupos nacionalistas andonésios adotórun l termo para spanson política.<ref name=derkroef /> [[Adolf Bastian]], de la [[Ounibersidade de Berlin]], popularizou l nome ne l sou libro ''Andonesien oder die Eislas ç Malayischen Archipels, 1884–1894''. L purmeiro erudito andonésio a outelizar l nome fui [[Suwardi Suryaningrat]] (Ki Hajar Dewantara), quando an 1913 stableciu ua amprensa ne ls Países Baixos cul nome ''Andonesisch Pers-mesa''.<ref name="andoety" />
== Stória ==
{{artigo percipal|Stória de la Andonésia}}
=== Pré-Stória i período Pré-Colonial ===
[[Fexeiro:Borobudur ship.JPG|thumb|Un nabio sculpido an [[Borobudur]] aprossimadamente ne l'anho 800. Barcos andonésios puoden tener feito biaiges comerciales pa la cuosta ouriental de la [[África]] ne l seclo I.<ref>{{citar libro |títalo=La short story of Andonesie : the unlikely nation? |subrenome=Vrown |nome=Colin |anho=2003 |eiditora=Allen & Unwin |isbn=1 86508 838 2 |páigina=13}}</ref>]]
Restos fosselizados de ''[[Homo eretus]]'', popularmente coincido cumo Home de Jaba, sugíren que la Andonésia tenga sido habitada de {{formatnun:2000000}} la {{formatnun:500000}} anhos atrás, aprossimadamente.<ref>{{citar web|url=http://www.girafamania .com.br/primitiba/homes_primatas.html|títalo=Homes pré-stóricos|outor=|data=|publicado=|acessodata=28 de febreiro de 2011}}</ref> L ''Homo-sapienes'' chegou a la region, probabelmente, hai {{formatnun:45000}} anhos.<ref>Smithsonian, ''La Grande Migraçon houmana, p.2 {{en}}</ref> Ls [[austronésios]], que custituen la maiorie de la populaçon moderna de l paíç, eimigrórun al sudeste asiático a partir de l'ilha de [[Ilha Formosa|Formosa]]. Por buolta de l'anho 2000 a.C., chegórun a la Andonésia i spandiran sous territórios pa las ilhas melanésias de l'ouriente.<ref>Taylor, p.5-7 {{en}}</ref> Ne ls percípios de l seclo VIII a.C., las cundiçones agrícolas eideales i l'aperfeiçoamiento de las técnicas de l cultibo de l'arroç permitiran l surgimiento de pequeinhas aldés i reinos.<ref>Taylor, p.8-9 {{en}}</ref> La posiçon stratégica de la Andonésia stimulou l comércio antre las ilhas i cul cuntinente. Por eisemplo, las relaçones culs reinos de la [[Stória de la China|China]] i de la [[Stória de la Índia|Índia]] se stablecírun hai bários seclos antes de Cristo,<ref>Taylor, p.15-18</ref> l que demunstra que l [[comércio]] siempre fizo parte de la stória de la Andonésia.<ref>Taylor, p. 3, 9, 10–11, 13, 14–15, 18–20, 22–23</ref><ref>Vickers, p. 18–20, 60, 133–134</ref>
[[Fexeiro:Srebijaya Ampire.sbg|thumb|L'ampério de Srebijaya ne l Sudiste Asiático]]
Antre ls seclos VII i XIB, formórun-se, nas ilhas de [[Samatra]] i [[Jaba (ilha)|Jaba]], bários reinos [[Hinduísmo|hindus]] i [[Budismo|budistas]]<ref>Taylor, pp. 22–26</ref><ref>Ricklefs, p. 3</ref>. dous grandes reinos que surgiran nessa época fúrun l [[Srebijaya]] i [[Majapahit]]. De l seclo VII até l seclo XIV, l reino budista de Srebijaya, an Samatra, creciu debrebe.<ref name="andonesiareinos">{{citar web|url=http://www.andonesiaindonesie .com/t/f/2377-andon%C3%A9sia-la-era-de ls-reinos-hindus-i-budistas/|títalo=L'era de ls reinos hindu-budistas|outor=|data=|publicado=AndonesiaIndonesie .com|acessodata=14 d'abril de 2011}}</ref> An sou auge, l Srebijaya cuntrolaba zde l'oeste de Jaba até la península malaia. Ne l seclo XIV, tamien surgiu l reino hindu de Jaba Ouriental, Majapahit, que cunseguiu oubter poder subre l território que ye la maior parte de la Andonésia atual i subre quaije to la [[Península Malaia]].<ref name="andonesiareinos"/>
Cula chegada de comerciantes [[árabes]] de [[Gujarate]] ([[Índia]]) ne l seclo XII, l [[Eislon]] tornou-se la religion dominante na maior parte de l'arquipélago, ampeçando al norte de Samatra.<ref>Ricklefs, p.3-14</ref> Outras árias de la Andonésia als poucos adotórun l'eislamismo, l que l tornou la religion dominante an Jaba i Samatra ne l final de l seclo XVI. L'eislamismo se misturou l'anfluéncias culturales i relegiosas de la region, que moldórun la forma predominante de l'eislamismo na Andonésia, particularmente an Jaba.<ref>Ricklefs, p.12-14</ref> Sultanatos eislámicos cumo l de Matórun i de Banten se anstalórun na region.<ref>Guillot, Claude (1990). ''The Sultanate of Banten''. Gramedie Book Publishing Dibesion. p. 17. {{en}}</ref>
=== Período colonial ===
Quando ls [[Ouropa|ouropeus]] eilhi chegórun an percípios de l [[seclo XVI]] (an [[1511]], [[Francisco Serron]] juntamente cun [[António de Abreu]] chegórun a las [[ilhas Molucas]]), ampeçórun a dominar ls reinos qu'eilhi eisistian, na sue buntade de [[monopólio|monopolizar]] l [[comércio]] de las [[speciarie]]s.<ref>Ricklefs, M.C. ''La Story of Modern Andonesie Since c. 1300'', Segunda eidiçon. Londres: MacMillan, 1993. p.22–24 p. {{en}}</ref>
La stória de la colonizaçon nerlandesa de la Andonésia ampeçou cula spediçon de [[Cornelis de Houtman]]. Ne l [[seclo XVII]], ls [[Países Baixos|nerlandeses]], atrabeç de la [[cumpanha Houlandesa de las Índias Ourientales]], stablecírun na region la sue [[quelónia (stória)|quelónia]] de las "[[Índias Ourientales Nerlandesas]]"<ref name=ref_duplicada_1>Ricklefs, p. 24</ref> (sin, inda assi, cunseguiren acupar la quelónia pertuesa de [[Ilha Timor|Timor]]). Durante la maior parte de l período colonial, l cuntrole nerlandés subre l'arquipélago quedou restrito a las zonas costeiras, nua acupaçon que durou até l [[seclo XX]]. Las tropas nerlandesas stában custantemente ambolbidas an sufocar [[rebelion|rebeliones]].<ref name="Schwartç">Schwartç, p. 3-4</ref> L'anfluéncia de líderes locales, tales cumo l príncepe Diponegoro ne l centro de Jaba, Vonjol Eiman an Samatra central i Pattimura nas Molucas i ua sangrenta guerra an [[Aceh]], que durou trinta anhos, debelitórun i reduziran las fuorças [[melitar]]s nerlandesas.<ref name="Schwartç"/>
=== Reboluçon Nacional de la Andonésia ===
{{artigo percipal|Reboluçon Nacional de la Andonésia}}
[[Fexeiro:Andonesian flag raised 17 August 1945.jpg|thumb|squierda|Bandeira andonésia liebantada lougo passado la declaraçon d'andependéncia.]]
Durante la [[Segunda Guerra Mundial]], ls Países Baixos, qu'habien sido acupados pula [[Almanha Nazi|Almanha Nazista]], perdírun la sue quelónia pa ls [[Japon|japoneses]].<ref>Dower, John W. ''War Without Mercy: Race and Power in the Pacific War'' (1986; Pantheon; ISBN 0-394-75172-8)</ref> Cul fin de la guerra, [[Sukarno]], que tenie coperado culs japoneses, declarou la [[andependéncia]] de la Andonésia, mas ls [[aliados]] apoiórun l [[eisército]] nerlandés a tentar recuperar la sue quelónia. La guerra pula andependéncia, chamada [[reboluçon Nacional de la Andonésia]], durou mais de quatro anhos i ambolbiu un sporádico, mas sangrento [[Cunflito armado|cunflito armado anterno]], liebantes políticos i dues grandes anterbençones diplomáticas anternacionales.
Las fuorças nerlandesas nun cunseguiran prebalecer als andonésios, sendo spulsos passado muita resisténcia<ref name="friend">Friend (2003). p. 35</ref>. Ambora las fuorças nerlandesas cuntrolassen las bilas i cidades an redutos republicanos an [[Jaba]] i [[Samatra]], nun cuntrolában las aldés i l campo. Assi, la república de la Andonésia acabou por prebalecer, tanto atrabeç de la diplomacie anternacional, cumo atrabeç de la detreminaçon de la Andonésia an cunflitos armados an Jaba i an outras ilhas. La reboluçon treminou an dezembre de [[1949]], quando, passado pressones anternacionales, ls Países Baixos reconhecírun formalmente l'andependéncia de la Andonésia.<ref>{{citar web|url=http://www.globalsecurity.org/melitary/world/war/ando-inde.htn|títalo=Andonesian War of Andependence|outor=John Pike|data=2005|publicado=Global Security.org|acessodata=6 d'abril de 2011}} {{en}}</ref><ref>Taylor, p. 325</ref>
==== Pós-andependéncia ====
[[Fexeiro:Persident Suharto, 1993.jpg|thumb|Suharto.]]
Antre ls anhos de 1963 i 1965, l [[partido Quemunista de la Andonésia]], que mantenie relaçones secretas cula China quemunista de [[Mao Tsé Tung]], eilaborou un praino para fortalecer l gobierno pró-Pequin de Sukarno. L'eideia era decapitar l'alto comando anticomunista de l'eisército para manter mais de la metade de l Eisército, dous terços de la Aeronáutica i un terço de la Marina alinhados al partido Quemunista de la Andonésia. An [[30 de setembre]] de [[1965]], l praino fui colocado an prática i l xefe de l Eisército i outros cinco generales fúrun presos i eisecutados.<ref>Friend, p. 107-109</ref> Assi i to esse praino fracassou, pus [[Suharto]], un general até anton de pouca spresson, staba anformado subre esse praino, sperou la prison i eisecuçon de ls generales para debrebe tomar l poder.<ref>{{citar libro | titulo = Mao - La Stória Çconhecida | outor = Jon Halliday Jung Chang | anho = 2006 | eidiçon = 1 | páiginas = 992 | ISBN = 8535908730}}</ref> L golpe de Stado de l general [[Suharto]], apoiado puls [[Stados Ounidos]]<ref>{{citar web | titulo = Golpe na Andonésia: 1 milhon de muortos CIA preparou "listas d'eisecuçon" para Suharto | url = http://www.horadopobo .com.br/2003/outubre/03-10-03/pag7d.htn | outor = Carlos Lopes | publicado = Jornal Hora de l Pobo |data= 03/10/2003 | acessodata = 2009-07-19}}</ref> i sous aliados, derrubou l gobierno de l líder populista [[Sukarno]] an 1965, sob l pretesto de deter l'abanço quemunista. Fui un banho de sangre que bitimou carta eiletrónica de 500 mil d'andonésios supostamente quemunistas.<ref>{{citar web | titulo = La muorte dun ex-ditador | url = http://www.folhape .com.br/folhape/materie.asp?data_eidicao=20/09/2006&edt=10&mat=79765 | publicado = Fuolha de Pernambuco |data= 29/01/2000 | acessodata = 2009-07-19}}</ref> De caráter agressibo, melitarista i eissencialmente corruto, la ditadura de Suharto promobiu la represson i l'oupresson de la populaçon.<ref>Adrian Bickers, ''La Story of Modern Andonesie.'' Cambridge University Press, p. 163; 2005 {{en}}</ref><ref>David Slater, ''Geopolitics and the Post-Colonial: Rethinking North-South Relationes,'' London: Blackwell, p. 70 {{en}}</ref> Reforçou, tamien, la centralizaçon política i l spansionismo. Assi, poderien ampedir la dibersidade eisistente ne l paíç i reforçar las tensones outónomas oupositoras a la custituiçon dua "Grande Andonésia". Cun esso, houbo cunflitos outónomos nas [[ilhas Molucas]], an [[Samatra]], na [[Nuoba Guiné]], an [[Celebes]] i [[Bornéu]] i frunteiriços cula Malásia i Papua-Nuoba Guiné.
Suharto fui releito cinco bezes<ref name="suharto">{{citar web|url=http://www.cbb.nes.ca/ditator/Suharto.html|títalo=Suharto|outor=|data=|publicado=|acessodata=30 de márcio de 2011}} {{en}}</ref> i gobiernou l paíç cula ajuda de ls melitares mas, cula crise eiquenómica asiática de [[1997]], l paíç boltou a la rebelion i l persidente fui oubrigado a renunciar i antregou l poder al sou Bice-Persidente, [[B. J. Habibie]].<ref name="suharto"/> Inda assi, las eileiçones de [[1999]] fúrun perdidas por Habibie para [[Megawati Sukarnoputri]], filha de Sukarno, que nun chegou a ser ampossada, tenendo sido sustituída pul sou [[partido político]] por [[Abdurrahman Wahid]]. La [[Andependéncia de Timor-Leste|crise de Timor-Leste]] birou las cartas i Megawati boltou a la persidéncia an [[2001]]. An [[2004]], nas purmeiras eileiçones diretas, fui eileito l'atual persidente, [[Susilo Bambang Yudhoyono]].<ref>{{citar web|url=http://ultimosegundo.eig .com.br/mundo/2009/07/09/cunfirmada+releicao+de l+persidente+de la+andonesie+7202942.html|títalo=Cunfirmada releiçon de l persidente de la Andonésia|outor=|data=|publicado=Radadeiro Segundo|acessodata=30 de márcio de 2011}}</ref><ref>{{citar web|url=http://beija.abril .com.br/blog/ricardo-setti/tag/susilo-bambang-yudhoyono/|títalo=Quien baterá l campeon mundial de botos, l persidente de la Andonésia, Susilo Yudhoyono?|outor=Ricardo Setti|data=23 de márcio de 2011|publicado=Beija.abril .com|acessodata=30 de márcio de 2011}}</ref>
== Geografie ==
{{Artigo percipal|[[Geografie de la Andonésia]]}}
[[Fexeiro:Mahameru-bolcano.jpeg|thumb|squierda|[[Monte Semeru]] i [[Monte Bromo]].]]
La Andonésia ten {{formatnun:17508}} [[ilha]]s de las quales cerca de 6000 son habitadas<ref name="FMI">{{citar web|url=http://www.eimf.org/sternal/pus/ft/weo/2006/01/data/dbcoutn.cfn?SD=2005&ED=2005&R1=1&R2=1&CS=3&SS=2&OS=C&DD=0&OUT=1&C=536&S=PPPWGT-PPPPC&RequestTimeout=120&CMP=0&x=45&y=5|títalo=Report fur Seleted Countries and Subjets|outor=[[Fondo Monetário Anternacional]]|data=2006|publicado=FMI.org|acessodata=28 de febreiro de 2011}} {{en}}</ref><ref name="regiones">{{citar web|url=http://web.archibe.org/web/20051228011848/http://www.andonext .com/Regions/|títalo=Andonesie regiones|outor=|data=2005|publicado=Andonext (arquibo)|acessodata=28 de febreiro de 2011}} {{en}}</ref>. Las percipales son [[Jaba (ilha)|Jaba]], [[Samatra]], [[Bornéu]] (cumpartilhada cula [[Malásia]] i [[Brunei]]), [[Nuoba Guiné]] (cumpartilhada cula [[Papua-Nuoba Guiné]]) i [[Celebes]]. La Andonésia ten frunteiras terrestres solo cula Malásia (na ilha de Bornéu), Papua-Nuoba Guiné (na Nuoba Guiné) i [[Timor-Leste]], na ilha de [[Ilha Timor|Timor]]. Para alhá desso, solo alguns streitos sepórun la Andonésia de [[Singapura]], [[Filipinas]] i [[Oustrália]]. La capital, Jacarta, stá localizada na ilha de Jaba i ye la maior cidade de l paíç, seguida de [[Bandung]], [[Surabaya]], [[Medan]] i [[Semarang]].<ref name="Witton">Witton, p. 139, 181, 251, 435 {{en}}</ref>
Cun {{formatnun:1904569}} Km²,<ref name="cia"/> la Andonésia ye l décimo sesto [[Aneixo:Lista de países i territórios por ária|paíç mais stenso]] de l mundo, an tenermos de superfice.<ref>{{citar web|url=https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/rankorder/2147rank.html|títalo=CIA: The World Fatbook -- Country Cumparison - Area|outor=CIA|data=2006|publicado=The World Fatbook|acessodata=4 de márcio de 2011}}</ref> Sue densidade populacional ye de 134 hab./Km², la [[Aneixo:Lista de países por densidade populacional|88ª mais alta de l mundo]],<ref>{{citar web|url=http://www.photius .com/rankings/geography/population_density_2006_1.html|títalo=Population density - Persones per sq Km 2006 country rankings|outor=CIA|data=2006|publicado=The World Fatbook|acessodata=4 de márcio de 2011}}</ref> anquanto [[Jaba]], l'ilha mais poboada de l mundo<ref>{{citar web|url=http://www.worldislandinfo .com/POPULATB2.htn|títalo=Most Populous Eislands|outor=Joshua Calder|data=2007|publicado=Wolrd Eisland Anfo .com|acessodata=4 de márcio de 2011}} {{en}}</ref> ten ua densidade populacional de 940 hab./Km². Cun 4884 m d'altitude, l [[Puncak Jaya]], an Papua, ye l punto mais eilebado de la Andonésia, anquanto l [[lago Toba]] an Samatra ye l lago mais stenso de l paíç, cun ua ária de 1145 Km². Ls maiores rius de l paíç stan an Kalimantan, de ls quales se outelizan cumo bie de quemunicaçon i trasporte antre ls habitantes de l'ilha.<ref>{{citar web|url=http://web.archibe.org/web/20080328095633/http://ancarta.msn .com/ancyclopedie_761573214/Republic_of_Andonesie.html|títalo=Republic of Andonesie|outor=|data=|publicado=MSN Ancarta (2008). Arquibado zde l [http://ancarta.msn .com/ancyclopedie_761573214/Republic_of_Andonesie.html#s4 ouriginal], de 28 de márcio de 2008|acessodata=4 de márcio de 2011}} {{en}}</ref>
Situando-se antre las placas tetónicas de l [[Placa de l Pacífico|Pacífico]], [[Placa Ouro-Asiática|Ouro-Asiática]] i [[Placa Ando-australiana|Ando-australiana]], la Andonésia ye un paíç cun muitos [[bulcon|bulcones]] i cun frequentes [[sismo]]s, cun pul menos 150 bulcones atibos,<ref>{{citar web|url=http://www.bolcano.si.edu/world/region.cfn?rnun=06&rpage=list|títalo=Global Bolcanisn Porgran - Bolcanoes of the Wrold - Bolcanoes of Andonesie|outor=Porgrama global de bulcanismo|data=2009|publicado=Bolcano.si.edu|acessodata=4 de márcio de 2011}} {{en}}</ref> ancluindo l [[Krakatoa]] i l [[Monte Tambora|Tambora]], famosos por sues erupçones debastadoras ne l seclo XIX. Antre ls zastres causados pula atebidade sísmica recente, se ancontran l [[Sismo de l Ouceano Índico de 2004]], que matou cerca de {{formatnun:170000}} pessonas ne l norte de Samatra<ref>{{citar web|url=http://web.archibe.org/web/20070519133441/http://www .ptsunamispecialenboy.org/country/houmantoll.asp|títalo=UN Ouffice of the Special Amboy fur Tsunami Recobey - Countries|outor=[[ONU]]|data=2006|publicado=Tsunami Special Amboy.org.|acessodata=4 de márcio de 2011}} {{en}}</ref> i l [[Sismo de Jaba de maio de 2006]]. Inda assi, la cinza bulcánica ye un de ls percipales fatores que cuntribuen pa l'alta fertelidade de l tierra que ten mantido la densidade populacional de Jaba i Vali.<ref>Whitten, p. 95-97 {{en}}</ref>
Por se ancontrar nas prossimidades de la [[Linha de l Eiquador]], la Andonésia ten un [[clima tropical]], cun defrentes temporadas de [[monçones]], de [[chuba]]s i de [[seca]]. La precipitaçon média anual barie de 1780 mn nas prainadas até 6100 mn nas regiones muntanhosas. Giralmente, l'umidade ye alta, cun média de cerca de 80%. Las temperaturas barian pouco al longo de l'anho, an Jacarta, las médies son de 26 a 30 °C.<ref>{{citar web|url=http://web.archibe.org/web/20080617142447/http://www.ui.ac.id/anglish/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt|títalo=Ounibersidade de la Andonésia|outor=UI.ac.id (2007).|data=|publicado=|acessodata=4 de márcio de 2011}} {{en}}</ref>
=== Meio ambiente ===
[[Fexeiro:Man of the wods.JPG|200px|dreita|thumb|L [[Ourangotango-de-sumatra|ourangotango-de-samatra]] ye ua [[stinçon|spece an stinçon]], un eisemplo de la fauna andémica de la Andonésia.]]
L fato de star localizada nas regiones tropicales, l clima i la geografie de l'arquipélago fázen de la Andonésia l segundo paíç de l mundo an [[biodibersidade]] (atrás solo de l [[Brasil]]).<ref>Lester, p.7</ref> Sue flora i fauna ye cumo ua mistura antre speces de la Ásia i [[Australásia]].<ref>{{citar web|url=http://www.eislamonline.net/Anglish/Science/2003/05/article13.shtml|títalo=Andonesie's Natural Wealth: The Right of la Nation and Heir People|outor=Hani Mumtazah|data=2003|publicado=Eislan On-Line.net.|acessodata=8 d'abril de 2011}} {{en}}</ref> Ua beç relacionadas pa l cuntinente asiático, las ilhas de Samatra, Jaba, Bornéu i Bali, ténen ua bariadade de fauna asiática. Speces cumo l [[tigre]], [[alifante]], [[rinoceronte]], [[ourangotango]] i [[leopardo]] yá fúrun abundantes, percipalmente na region leste de Bali, mas l númaro d'andibíduos i sue çtribuiçon fúrun reduzidos drasticamente ne ls radadeiros anhos. Las florestas cobren cerca de 60% de l paíç.<ref name="UNEP">{{citar web|url=http://globalis.gbu.unu.edu/country.cfn?Country=ID|títalo=Globalis - an anteratibe world map|outor=UNEP|data=2009|publicado=Globalis.edu|acessodata=8 d'abril de 2011}} {{en}}</ref> An Samatra i Kalimantan las speces begetales son predominantementes de la Ásia. Inda assi, las florestas de l'ilha de Jaba ten sido çtruídas an grande parte debido a l'atebidade houmana.
La grande [[populaçon]] i la rápida andustrializaçon ténen trazido porblemas ambientales grabes para paíç, que muitas bezes ténen ua prioridade mais baixa debido als altos nibles de pobreza.<ref name="TEDCO">{{citar web|url=http://www.amarican.edu/TED/ourang.htn|títalo=Deforestation in Andonesie and the Ourangutan Population|outor=Jason R. Miller|data=1997|publicado=TEDCO Study|acessodata=8 d'abril de 2011}} {{en}}</ref> Antre ls percipales porblemas ambientales ancontran-se l [[çmatamiento]] an grande scala, [[poluiçon]], geston de resíduos, la çponibelidade d'auga i geston d'augas residuales.<ref name=TEDCO/> La çtruiçon de l'habitat amenaça la subrebibéncia de bárias speces andémicas naturales i andígenas, ancluindo 140 speces de [[mamífero]]s eidantificadas pula [[Ounion Anternacional para Cunserbaçon de la Natureza]] (IUCN) cumo speces amenaçadas, qu'eidantificou quinze speces cumo speces amenaçadas de stinçon, antre ls quales l'ourangotango-de-samatra.<ref>{{citar web|url=http://www.animalinfo.org/country/andones.htn|títalo=Animal Anfo - Andonésia|outor=Paul Massicot|data=2006|publicado=Animal Anfo .com|acessodata=8 de márcio de 2011}}</ref>
== Demografie ==
{{Artigo percipal|[[Demografie de la Andonésia]]}}
[[Fexeiro:Sasak1.jpg|thumbnail|squierda|Ninos de l'etnia ''sasak'' na ilha de Lombook. Na Andonésia eisisten aprossimadamente 300 etnias defrentes.]]
Segundo l censo nacional de [[2000]], la populaçon andonésia ascende la mais de 206 milhones d'habitantes,<ref>[http://www.bps.go.id/setor/population/pop2000.htn Brief Analysis]</ref> i para mediados de la [[década de 2000]], la ''Ouficina de Statísticas Centrales de la Andonésia'' i ''Statísticas de la Andonésia'', stimában ua populaçon de 222 milhones.<ref>{{Citation |title=Tingkat Kemiskinan di Andonesie Tahun 2005–2006 |url=http://www.bps.go.id/releases/files/kemiskinan-01sep06.pdf |accessdate=2006-09-27 |archivedate=2006-09-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060927070525/http://www.bps.go.id/releases/files/kemiskinan-01sep06.pdf }}</ref><ref>[http://web.archibe.org/web/20080630074130/http://www.bps.go.id/releases/files/kemiskinan-01sep06.pdf BPS]</ref> Pa l'anho de [[2009]], la populaçon de l paíç chegou a 229,5 milhones.<ref>{{citar web|url=http://population-statistics .com/wg.php?x=&men=gpro&lng=s&ç=wg&geo=-49&srt=pnan&col=dq&msç=1500&geo=0|títalo=World Gazetter|outor=|data=|publicado=|acessodata=28 de febreiro de 2011}} {{s}}</ref> Ye l [[Aneixo:Lista de países por populaçon|quarto paíç mais populoso de l mundo]], superado solo por [[República Popular de la China]], [[Índia]] i [[Stados Ounidos]]. Mais de 130 milhones d'andonésios biben na ilha de [[Jaba]], l'ilha mais poboada de l mundo. Anque un porgrama bastante eficaç de [[planeijamiento fameliar]] que se hai amplementado an [[1990]], stima-se que la populaçon chegue a 288 milhones d'habitantes an [[2050]], baseada na atual taxa de crecimiento anual, an 1,25%.<ref>[World Population Prospets (2008) http://sa.un.org/unpp/{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} United Nationes]</ref>
La maiorie de ls andonésios son çcendentes de pobos faladores de [[lénguas austronésias]], cujos [[lénguas]] probénen de l protoaustronésio, l qu'andica que la sue ourige ye probable de [[Ilha Formosa|Taiwan]]. Ls [[Melanésia|melanésios]] son l grupo de populaçon mais amportante de l paíç, qu'habitan la parte central de la Andonésia.<ref>Dawson, p.7</ref> Ne l paíç coeisisten mais de 300 [[etnia]]s natibas, cun mais de 700 [[léngua]]s i [[dialeto]]s.<ref>{{citar web|url=http://www.spat.or.id/anfo/oberbiew.html|titulo=An Oberbiew of Andonesie - the land, people, goberment and eiquenomy|outor=Spat Web Asociation|data=2009|publicado=2009|acessodata=30 de nobembre de 2009}}</ref><ref>{{citar web|url=http://www.languagestudies.unibç.it/Bahasa+Andonesie_Merdekawaty.pdf|titulo="Bahasa Andonesie" and languages of Andonesie|outor=I. Merdekawaty|data=2006|publicado=2008|acessodata=30 de nobembre de 2009}}</ref> La maior etnia ye la [[Etnia jabanesa|jabanesa]], que repersenta mais de 42% de la populaçon i son l grupo dominante de l punto de bista político i cultural.<ref>Kingsbury, p. 131</ref> Ls sundaneses ([[malaios]] natibos) i ls [[Madura|madureses]] son las etnias mais numerosas depuis de ls jabaneses.{{nota de rodapie|Las populaçones pequeinhas mas seneficatibas de chineses, andianos, ouropeus i árabes stan cuncentradas an árias ourbanas.}} Ls andonésios ténen un [[nacionalismo]] qu'al mesmo tiempo lida cula fuorte eidantidade regional de cada pobo.<ref name="RICKLEFS_256">Ricklefs, p. 256</ref> Giralmente, la quemunidade bibe nun ambiente harmónico, inda que tensones antre sociales i relegiosos téngan zamcadeado óndias de bioléncia.{{nota de rodapie|A migraçon anterna ye la percipal causa de surtos de bioléncia i de l massacre de cientos de madureses por parte de las quemunidades de dayak an Kalimantan Oucidental, enqualto hai, tamien, bários cunflitos an Celebes, Molucas i Papua}}<ref>{{cita web |url= http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf|títalo= Migration and cunflits in Andonesie|fechaaceso= 30 de nobembre de 2009 |outor= T. N. Pudjiastuti|fecha= 2002|obra= IUSSP.org|léngua= anglés}}</ref><ref>{{cita web |url= http://www.prebentconflit.org/portal/main/maps_kalimantan_cunflit.php|títalo= Maps - Kalimantan|fechaaceso= 30 de nobiembre de 2009|outor= |fecha= 2001|obra= Prebent Cunflit.org|léngua= anglés}}</ref><ref>{{Cita libro|nombre = J.W. |apellido= Ajawaila |coautores= M.J. Papilaya; Tonny D. Pariela; F. Nahusona; G. Leasa; T. Soumokil; James Lalaun and W. R. Sihasale|lañl = 1999|títalo = Proposal Pemecahan Masalah Kerusuhan di Ambon|títulolibro = Report on Church and Houman Rights Persecution in Andonesie|eiditor= Queda-Net|ubicación= Ambon, Andonesie|url = http://web.archibe.org/web/20071011082631/http://queda.org/h/ambon/idRusuh1.html|fechaaceso = 30 de nobembre de 2009}}</ref><ref>{{cita web |url= http://sulawesi.cseas.kyoto-u.ac.jp/lib/pdf/MRidwanAlimuddin.pdf|títalo= Bugis Sailors|fechaaceso= 30 de nobembre de 2009 |outor= Ounibersidad de Kyoto|fecha= 2006|obra= Kyoto-u.ac.jp|léngua= anglés}}</ref> Ls andonésios-chineses son ua minorie étnica anfluente que cumprende menos de 1% de la populaçon.<ref>{{cita libro |apellidos= Suryadinata|nombre= Leo|coautores= Eibi Nurbidya Arifin,Aris Ananta|títalo = Andonesie's Population: Ethnicity and Religion in la Changing Political Landscape|eidición= |eiditorial= Anstitute of Southeast Asian Studies|fecha= 2003|ubicación= Singapur|isbn= 9812302182}}</ref> Grande parte de la propiadade pribada i de la riqueza comercial de l paíç ye cuntrolada por chineses,<ref>Schwarç, pp. 53, 80–81</ref><ref>Friend, pp. 85–87, 164–165, 233–237</ref> l que ten cuntribuído pa l'oumiento dun ressentimiento i anclusibe atos de bioléncia contra eilhes.<ref>{{cita web |url= http://eignca.nic.in/cd_05008.htn|títalo= Andigenous Cultures in the Debelopment of Indonesie|fechaaceso= 30 de nobembre de 2009|outor= Meutie F. Swasono|fecha= 1997|obra= Antegration of andogenous cultural dimension anto debelopment|léngua= anglés}}</ref><ref>{{cita web |url= http://www.prospet-magazine.co.uk/article_details.php?id=4212|títalo= The oberseas Chinese|fechaaceso= 30 de nobembre de 2009|outor= Simon Long|fecha= 1998|obra= Prospet Magazine.co.uk|léngua= anglés}}</ref><ref>{{cita web |url= http://www.hartford-hwp .com/archibes/54b/083.html|títalo= An Analysis of the Amplication of Suharto's resignation fur Chinese Andonesianes|fechaaceso= 30 de nobembre de 2009|outor= M Ocorandi|fecha= 1998|obra= Hartford-HWP .com|léngua= anglés}}</ref>
=== Cidades mais populosas ===
{{Cidades mais populosas de la Andonésia}}
== Política ==
{{Artigo percipal|[[Política de la Andonésia]]}}
[[Fexeiro:Andonesie DPR session.jpg|thumb|Ua sesson de l [[Cunseilho Repersentatibo de l Pobo]], an [[Jacarta]].]]
[[Fexeiro:AndonesianSupremeCourt.jpg|thumbnail|Suprema Corte de Justícia de la Andonésia an [[Jacarta]], la capital de l paíç.]]
La Andonésia ye ua [[república]] [[persidencialismo|persidencialista]]. Cumo se trata dun [[stado unitairo]], l poder se cuncentra ne l gobierno central. L Persidente, que ye xefe de stado i de l gobierno, ye eileito diretamente para mandatos de 5 anhos, junto cul bice-persidente. Passado la renúncia de Suharto an [[1998]], las struturas políticas i gobernamentales sofrírun amportantes reformas. Rializórun-se quatro emendas la Custituiçon de 1945{{nota de rodapie|An 1998, 1999, 2000 i 2001.}}, que renobórun ls poderes [[Poder eisecutibo|eisecutibo]], [[Poder legislatibo|legislatibo]] i [[Poder judiciairo|judiciairo]].<ref name="susi">Susi Dwi Harijanti, Tin Lindsey (2006). «Andonesie: General eiletiones test the amended Custitution and the new Custitutional Court» (an [[léngua anglesa|anglés]]). Anternational Journal of Custitutional Law 4 (1): p. 138–150</ref> L persidente ye l [[Xefe de Stado]] i l comandante de las fuorças armadas i l diretor de l'admenistraçon anterna, de la criaçon de políticas i de las relaçones steriores. Para alhá desso, ye l persidente que nomeia l cunseilho de menistros, que nun son oubrigados a ser nembros eileitos de l poder legislatibo. Las eileiçones persidenciales de [[2004]] fúrun las purmeiras an que l pobo eilegeu diretamente l persidente i l bice-residente, por sufrágio ounibersal.<ref name="publico"/><ref>{{citar web|url=http://web.archibe.org/web/20080630074121/http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf|títalo=The Carter Center 2004 Andonesie Eiletion Report|outor=Carter Center|data=2004|publicado=Carter Center.org, arquibado zde l [http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf ouriginal] an 30 de júnio de 2008|acessodata=3 de márcio de 2011}} {{en}}</ref> L persidente ye eileito por cinco anhos i solo puode se releger por ua única beç.<ref>_ (2002), The fourth Amendment of 1945 Andonesie Custitution, Capítulo III – L poder eisecutibo, Art. 7. {{en}}</ref>
L percipal cuorpo legislatibo de l paíç ye l ''Majelis Permusyawaratan Rakyat'' (MPR)<ref>{{citar web|url=http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf|títalo=Ketetapan MPR-RI Nomor II/MPR/2000 tentang Perubahan Kedua Peraturan Tata Tertib Majelis Permusyawaratan Rakyat Republik Andonesie|outor=Cunseilho repersentante de l Pobo|data=2000|publicado=MPR.go.id|acessodata=3 de márcio de 2011}} (an [[léngua andonésia|andonésio]])</ref> ó "Assemblé Cunsultiba Popular", que cunsiste de l ''Dewan Perwakilan Rakyat'' (DPR) ó [[Cunseilho Repersentatibo de l Pobo]], eileito para mandatos de 5 anhos, i de l ''Dewan Perwakilan Daerah'' (DPD) ó [[Cunseilho de ls Repersentantes Regionales]]. Depuis de las eileiçones de [[2004]], l MPR tornar-se-iba un [[parlamiento]] [[bicameral]] cula criaçon de l DPD cumo nuoba segunda cámara. Las percipales funçones de l MPR son rebisar i aprobar emendas pa la custituiçon, fazer l juramiento de l persidente i tamien processar l mesmo persidente, d'acuordo cula legislaçon.<ref name="susi"/> L DPD ye ua cámara relatibamente nuoba adonde se atenden ls assuntos de cunho regional. L DPD cumprende quatro nembros eileitos por cada porbíncia, ls quales nun pertencen la nanhun [[partido político]].<ref>{{citar web|url=http://www.gtzsfdn.or.id/documents/laws_m_regs/cun_decre/3_AmdUUD45_ang.pdf|títalo=Third Amendment to the 1945 Custitution of The Republic of Andonesie|outor=Assemblé Cunsultiba|data=2000|publicado=Gtzsfdn.or.id.|acessodata=12 de márcio de 2011}} {{en}}</ref>
An cuntreste cula política anti-amperialista contra las poténcias oucidentales i las tensones cula Malásia durante l regime de Sukarno, las [[relaçones anternacionales]] de la Andonésia zde la chamada "nuoba orde" se baseian na coperaçon política i [[eiquenomie|eiquenómica]] culas naciones oucidentales.<ref>{{citar web|url=http://countrystudies.us/andonesie/97.htn|títalo=Foreign Policy|outor=William Frederick|data=1993|publicado=Country Studies.ua|acessodata=30 d'abril de 2011}} {{en}}</ref> L paíç mantén streitas relaçones cun sous bezinos ne l sudeste asiático i ye un nembro fundador de la [[Associaçon de las Naciones de l Sudiste Asiático]] (ANSA).<ref>{{citar web|url=http://www.state.gob/r/pa/ei/bgn/2748.htn|títalo=Andonesie (10/09)|outor=CIA|data=2009|publicado=state.gob|acessodata=30 d'abril de 2011}}</ref>
== Simblos nacionales ==
=== Bandeira ===
{{Artigo percipal|[[Bandeira de la Andonésia]]}}
La [[bandeira nacional]] de la Andonésia ye chamada "''Sang Sake Merah Putih''". Cunforme l'artigo 35 de la Custituiçon de 1945, la bandeira ye cumpuosta por dues faixas de dimensones eiguales, a superior ye de quelor burmeilha i a anferior ye branca.<ref>{{citar web|url=http://www.ambaixadadaindonesie.org/andonesie.html|títalo=Ambaixada de la Andonésia ne l Brasil|outor=|data=|publicado=|acessodata=24 de márcio de 2011}}</ref>
=== Brason d'armas ===
{{Artigo percipal|[[Brason d'armas de la Andonésia]]}}
L Garuda Pancasila ye l [[Brason de Armas]] de la Andonésia.<ref name="girafa">{{citar web|url=http://www.girafamania .com.br/asiatico/andonesie.html|títalo=República de la Andonésia|outor=|data=|publicado=Girafamania|acessodata=24 de márcio de 2011}}</ref> La parte percipal ye l Garuda, ua spece de águila dourada cun un escudo ne l peito i un rolo dominado puls pies que traç l lema de l paíç. Garuda ye ua figura mitológica, un grande páixaro mítico qu'aparece an ambas las mitologies, de l [[hinduísmo]] i [[budismo]].<ref name="girafa"/>
=== Hino nacional ===
{{Artigo percipal|[[Hino nacional de la Andonésia]]}}
'''Andonesie Raya''' ye l nome oufecial de l [[hino nacional]] de la Andonésia.<ref>{{citar web|url=http://www.nationalanthems.anfo/id.htn|títalo=Andonesie|outor=|data=|publicado=nationalanthems.anfo|acessodata=19 de márcio de 2011}} {{en}}</ref> L'hino fui apersentado pul cumpositor [[Wage Rudolf Soepratman]] ne l die [[28 d'outubre]] de [[1928]], na cumbençon nacional de ls moços an [[Batabie]], atual [[Jacarta]]. Esse hino marca inda l nacimiento dun mobimiento nacionalista na Andonésia. Fui scolhido cumo hino nacional quando fui proclamada l'andependéncia de la Andonésia an [[1945]]<ref>{{cite web | url=http://nationalanthems.me/andonesie-andonesie-raya/ | title=Andonesie - Andonesie Raya | publisher=NationalAnthems.me | language=[[Léngua anglesa|anglés]] | acessdate=26 de maio de 2012 }}</ref>.
== Subdebisones ==
{{Artigo percipal|[[Subdebisones de la Andonésia]]}}
De l punto de bista admenistratibo, la Andonésia stá debedida an 33 porbíncias<ref name="secomunidades">{{citar web|url=http://www.secomunidades .pt/web/guest/listapaises/ID|títalo=República de la Andonésia|outor=Portal de las Quemunidades Pertuesas|data=|publicado=Secomunidades .pt|acessodata=3 de márcio de 2011}}</ref> (antre las quales, 3 son territórios de regime special, [[Aceh]] i [[Yogyakarta]], i l território de la cidade capital, [[Jacarta]]). Las percipales porbíncias, subdebididas an çtritos, son: [[Samatra]], Papua (Irian Jaya), [[Riau]], Riau Kepulauan, [[Sulawesi]] (la sudoeste), Kalimantan (al sul), [[Celebes]] (al sul), Irian Jaya (l'oeste), [[Jaba (ilha)|Jaba]] (l'oeste), Kalimantan (l'oeste), Nusa Tenggara (l'oeste), Sulawesi (l'oeste) i Samatra (l'oeste).
Las porbíncias de Aceh , Jacarta , Yogyakarta , [[Papua]] i [[Papua Oucidental]] ténen mais prebilégios legislatibos i un maior grau d'outonomie de l gobierno central. L gobierno de Aceh, por eisemplo, ten l dreito de stablecer un sistema judicial andependiente (an [[2003]], anstituiu l'eisigéncia oubrigatória de Sharie).<ref>{{citar web|url=http://www.angentaconnet .com/cuntent/routledg/caet/2004/00000005/00000003/art00005|títalo=The Nanggroe Aceh Darussalan law: la serious respunse to Acehnese separatisn?|outor=Miller, Michelle Ann|data=2004|publicado=Asian Ethnicity 5|acessodata=3 de márcio de 2011}} {{en}}</ref> Se cuncediu la porbíncia de Yogyakarta la cundiçon de ''region semi outónoma'' an reconhecimiento de sou papel fundamental na luita de ls republicanos durante la [[Reboluçon Nacional de la Andonésia|guerra d'andependéncia]] andonésia.<ref>{{citar web|url=http://web.archibe.org/web/20070928162804/http://www.gtzsfdn.or.id/documents/archibe/Law5_1974.pdf|títalo=Andonesie Law Ne l. 5/1974 Cuncerning Basic Principles on Admenistration in the Region|outor=Cunseilho Repersentante de l pobo|data=1974|publicado=Gtsfdn.or.id. (arquibo)|acessodata=3 de márcio de 2011}} {{en}}</ref> A la Papua, antes ''Irian Jaya'', se cuncediu l statuto de ''region semi outónoma'' an [[2001]], anquanto que Jacarta se tornou ua region "special" por ser la capital de l paíç.<ref>{{citar web|url=http://web.archibe.org/web/20080429140004/http://www.anfid.be/papua_mess.htn|títalo=Nieuwe pagina 1|outor=Richel Dursin|data=2004|publicado=''The Jakarta Post'', arquibado zde l [http://www.anfid.be/papua_mess.htn ouriginal] an 29 d'abril de 2008|acessodata=3 de márcio de 2011}} {{en}}</ref>
[[Fexeiro:Andonesie probinces location map-en.sbg|thumb|centro|800px|Porbíncias de la Andonésia.]]
== Eiquenomie ==
{{Artigo percipal|[[Eiquenomie de la Andonésia]]}}
[[Fexeiro:Jakarta Skyline Part 2.jpg|thumb|squierda|300px|[[Jacarta]], capital i maior [[centro financeiro]] de l paíç.]]
La Andonésia ye la maior eiquenomie de l Sudiste Asiático i tamien ye nembro de l [[G-20]].<ref>{{citar web|url=http://www.g20.org/about_what_is_g20.aspx|títalo=What is G-20?|outor=|data=|publicado=G-20.org|acessodata=2 de márcio de 2011}}{{en}}</ref> L [[Perduto Anterno Bruto]] se stima an 444 bilhones de dólares.<ref name="fmireport">{{citar web|url=http://eimf.org/sternal/pus/ft/weo/2007/01/data/weoret.aspx?sy=2005&ey=2008&scsn=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=536&s=NGDPD,NGDPDPC,PPPWGT,PPPPC,LP&grp=0&la=&pr1.x=67&pr1.y=11|títalo=Report fur Seleted Countries and Subjets|outor=[[Fondo Monetário Anternacional]]|data=abril de 2007|publicado=|acessodata=2 de márcio de 2011}} {{en}}</ref> i an [[2008]], l PIB nominal ''per capita'' era de 1.950 dólares.<ref name="fmireport"/> L percipal setor eiquenómico ye l de [[serbício]]s, repersentando 45,3% de l PIB. Ye seguido pula [[andústria]] (40,7%) i l'agricultura (14%).<ref>{{citar web|url=http://www.unescap.org/stat/sos1/sos1_andonesie.pdf|títalo=Sub Committe on Statistics: First Session 18–20 February 2004|outor=Eiquenomic and social commesion fur Asia and the Pasific|data=2004|publicado=UNESCAP.org|acessodata=2 de márcio de 2011}} {{en}}</ref> Inda assi, la [[agricultura]] amprega mais pessonas de l que ls outros setores, acupando 44,3% de ls 95 milhones de trabalhadores ne l paíç. L setor de serbícios amprega 36,9% i l'andústria amprega 18,8%.<ref>{{citar web|url=http://debdata.worldbank.org/AAG/idn_aag.pdf|títalo=Andonesie at la Glance|outor=Banco Mundial|data=2008|publicado=World Bank.org|acessodata=2 de márcio de 2011}}</ref> Las percipales andústrias son la [[petrólio|petrolífera]] i de [[gáç natural]], para alhá de la [[andústria téxtil]], de [[papel]] i de [[minerales]], anquanto que ls percipales perdutos agrícolas son [[arroç]], [[milho]], [[mandioca]], [[patata-doce]], [[tabaco]], [[xá]], [[café]], [[speciarie]]s i [[borraixa]].
An [[2005]], ls percipales mercados de [[sportaçon]] de la Andonésia éran l [[Japon]] (22,3%), [[Stados Ounidos]] (13,9%), [[China]] (9,1%) i [[Singapura]] (8,9%) anquanto que la maiorie de las [[amportaçon|amportaçones]] benien de l Japon (18%), China (16,1%) i Singapura (12,8%).<ref name="cia"/> Ne l mesmo anho, la Andonésia alcançou l [[superábit]] comercial cun mais de 83 bilhones de dólares benidos de sportaçon i mais de 62 bilhones gastos cun amportaçon.<ref name="cia"/> L paíç ten ua ampla bariadade de recursos naturales, ancluindo l petrólio, l gáç natural, [[stanho]], [[cobre]] i [[ouro]]. Las percipales amportaçones andonésias ancluen máquinas i eiquipamientos, perdutos químicos, cumbustibles i alimientos.<ref name="cia"/>
An [[2008]], la Andonésia suspendiu l'adeson a la ''OPEP'', la qual era nembro de pleno dreito zde [[1962]].<ref name="oupep">{{citar web|url=http://t.ouronews.net/2008/05/28/andonesie-deixa-oupep/|títalo=Andonésia deixa OPEP|outor=|data=28 de maio de 2008|publicado=Ouronews|acessodata=2 de márcio de 2011}}</ref>
== Cultura ==
{{Artigo percipal|[[Cultura de la Andonésia]]}}
[[Fexeiro:SOTO FOOD.jpg|200px|thumb|Ua seleçon d'alimientos andonésios. Ancluindo l ''Soto Ayan'' (Ua spece de caldo de frango), ''sate kerang'' (un prato feito cun mariscos), ''telor pindang'' (uobos cunserbados), ''perkedel'' (fritter), i ''s teh manis'' (xá gilado doce).]]La Andonésia ten por buolta de 783 [[etnia|grupos étnicos]]<ref name="joshua">{{citar web|url=http://www.joshuaprojet.net/anternational/t/countries.php?rog3=ID|títalo=Grupos Étnicos de la Andonésia|outor=|data=|publicado=joshuaprojet.net|acessodata=15 de márcio de 2011}}</ref>, cada qual cun sues defrenças culturales zambolbidas durante seclos i anfluenciadas por [[índia]]ne ls, [[árabes]], [[Cultura de la China|chineses]], [[Malásia|malaios]] i [[ouropeus]]. Las beilças tradecionales jabanesas i balinesas, por eisemplo, cuntén aspetos de la cultura i mitologie hindu. Las anfluéncias mais dominantes na [[arquitetura]] andonésia son tradecionalmente andianas, inda qu'eisistan anfluéncias arquitetónicas d'outros pobos.
L [[çporto]] na Andonésia ye, an giral, d'ourientaçon masculina, anquanto eibentos sportibos son frequentemente associados cun jogos eilegales.<ref>Witton, p. 103 {{en}}</ref> Ls sportes mais populares son [[badminton]]<ref name="sporte">{{citar web|url=http://www.cp-pc.ca/anglish/andonesie/sports.html|títalo=SPORTS AND RECREATION|outor=|data=|publicado=|acessodata=28 d'abril de 2011}} {{en}}</ref> i [[futebol]]. Ls eibentos çportibos na Andonésia son ourganizados pula Comisson Nacional Sportiba Andonésia (KONI), cumo ls Jogos Nacionales, rializados la cada quatro anhos.<ref name="sporte"/>
La [[gastronomie]] barie de region para region, i ye mui anfluenciada pula cozina chinesa, ouropeia i andiana.<ref>Witton, Patrick (2002). ''Alimentar Mundial: Andonésia''. Melbourne: Lonely Planet. ISVN 1-74059-009-0 .</ref> L percipal alimiento ye l [[arroç]], giralmente serbido cun chicha i [[legume]]s. Las [[speciarie]]s, leite de coco, peixe i frango tamien son alimientos bastante ousados.{{nota de rodapie|Cumparado cula gastronomie bietnamita i tailandesa, puode-se cunsidrar que la gastronomie andonésia ye relatibamente andependiente.}}<ref>Brissendon, Rosemary (2003). ''South East Asian Fod . Melbourne: Libros Grant Hardie.'' ISBN 1-74066-013-7. {{en}}</ref>
L'eibidéncia mais antiga de [[scrita]] na Andonésia ye ua série d'anscriçones an [[sánscrito]], datada de cerca de l seclo V d.C. Las figuras mais amportantes na literatura moderna de la Andonésia ancluen ls outores houlandeses [[Multatuli]], que criticou l'abuso sofrido puls andonésios sob l domínio colonial houlandés, [[Muhammad Yamin]] i [[Hamka]], que éran ls scritores nacionalistas mais anfluentes de l paíç antes de l'andependéncia,<ref>Taylor, p. 299-301 {{en}}</ref> i [[Pramoedya Ananta Toer]], l scritor mais coincido de la Andonésia.<ref>Bickers, p.3-7 {{en}}</ref><ref>{{citar web|url=http://www.wok .pt/outhors/detail/id/18944|títalo=Pramoedya Ananta Toer|outor=|data=|publicado=Wok .pt|acessodata=15 de márcio de 2011}}</ref>
=== Religion ===
[[Fexeiro:Religous map of andonesie.jpg|thumb|Mapa relegioso de la Andonésia.]]
Defrentes [[religiones]] son praticadas ne l paíç, i sue anfluéncia na bida cultural, eiquenómica i política de l paíç ye seneficatiba.<ref name="religion">{{citar web|url=http://home.swipnet.se/~w-15266/andones/anstant/religion.htn|títalo=Religion of Andonesie|outor=|data=|publicado=Anstant Andonesie|acessodata=16 d'abril de 2011}} {{en}}</ref> Cun base ne l censo de [[2000]], aprossimadamente 86,1% de la populaçon segue l Eislon (custituídos por xiitas i sunitas), 8,7% de la populaçon ye [[Cristandade|crestiana]] (dentre ls quales 3% son católicos), para alhá desso, 3,4% ye budista i 1,8% de la populaçon segue l [[Hinduísmo]], para alhá d'outras religiones nun specificadas.<ref name="cia"/><ref>[http://br.noticias.yaho .com/fotos/pol%C3%ADcia-relegiosa-prende-punks-na-andon%C3%A9sia-1323893645-slideshow/ Polícia relegiosa prende punks na Andonésia]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, besitado an [[15 de dezembre]] de [[2011]]</ref>
Anque de la libardade relegiosa, l stado solo reconhece 6 religiones (eislamismo, protestantismo, catolicismo, anduísmo, budísmo, i cunfucionismo), la belhete d'eidentidade de la Andonésia specifica la qual dessas 6 religiones l cidadano pertence, l'ateísmo nun ye reconhecido ne l paíç.
<!--
{| border="1" align="center" cellpadding="2" cellspacing="0"
|+<font size="+1">'''Feriados'''</font>
|-
! style="background:#efefef;" | Data
! style="background:#efefef;" | Nome an pertués
! style="background:#efefef;" | Nome local
! style="background:#efefef;" | Ouserbaçones
|-
|
|
|
|
|} -->
{{Notas}}
{{Portal-Andonésia}}
{{refréncias|col=3|scroll=s}}
== Ber tamien ==
{{Correlatos
|commons = Andonesie
|commonscat = Andonesie
|wikisource =
|wikiquote =
|wikiquotecat =
|wikelibros =
|wikinoticias =
|wikinoticiascat =
|wikcionario = Andonésia
|wikispecies =
|wikibersidade =
|meta =
}}
* [[Lhista de paízes|Lista de Stados soberanos]]
* [[Aneixo:Lista de Stados soberanos i territórios dependentes de la Ásia|Lista de Stados soberanos i territórios dependentes de la Ásia]]
* [[Aneixo:Lista de Stados soberanos i territórios dependentes de la Oceania|Lista de Stados soberanos i territórios dependentes de la Oceania]]
* [[Reboluçon Nacional de la Andonésia]]
* [[Léngua de Senhales Andonésia]]
* [[Aneixo:Missones diplomáticas de la Andonésia|Missones diplomáticas de la Andonésia]]
== Ligaçones sternas ==
* {{Link||2=http://www.andonesie.go.id/en/ |3=Sítio oufecial de l Gobierno de Andonésia |4={{en}}}}
{{Andonésia/Tópicos}}
{{bloco de nabegaçon
|Ásia
|Oceania
|ASEAN
|OPEP
|G15
|G20 (andustrial)
|G20
}}
[[Catadorie:Andonésia| ]]
5ywd9uciugvesayovdkegqygafgly5k
107343
107342
2026-07-22T13:41:06Z
~2026-38935-23
15383
/* */
107343
wikitext
text/x-wiki
{{geocordenadas|2_S_118_I_type:country_region:ID|11°S – 6°N, 95°–141° W}}
{{Anfo/Paíç
|nome_natibo = ''Republik Andonesie''
|nome_longo_cumbencional = República de la Andonésia
|eimaige_bandeira = Flag of Indonesia.svg
|nome_t = República de la Andonésia
|eimaige_brason = National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg
|çcriçon_bandeira = Bandeira de la Andonésia
|çcriçon_brason = Brason d'armas de la Andonésia
|leg_bandeira = [[Bandeira de la Andonésia|Bandeira]]
|leg_brason = [[Brason d'armas de la Andonésia|Brason de Armas]]
|lema = "Bhinneka Tunggal Ika"<br />(''"Ounidade na Dibersidade"'')
|hino = [[Hino nacional de la Andonésia|"Andonesie Raya"]] (''"Grande Andonésia"'')
|localizaçon = Indonesia (orthographic projection).svg
|mapa = Indonesia (orthographic projection).svg
|tamanho_mapa = 300px
|gentílico = andonésio(la)<ref>[http://www.portaldalinguaportuguesa.org/andex.php?ation=gentelicos&id=549 Portal de la Léngua Pertuesa, Dicionário de Gentílicos i Chamadeiros de la Andonésia]</ref>
|frunteira = [[Frunteira Andonésia-Malásia|Cula Malásia]] (N), [[Frunteira Andonésia-Papua-Nuoba Guiné|cula Papua-Nuoba Guiné]] (N) i [[Frunteira Andonésia-Timor-Leste|cun Timor-Leste]] (I); frunteiras marítimas adicionales culas [[Filipinas]], [[Singapura]] (N), [[Palau]] (I), [[Oustrália]] (S) i [[Índia]] (NW)
|capital = [[Jacarta]]<br /><small>{{cor dn|6|10|S|106|49|I}}</small>
|maior_cidade = Jacarta
|léngua_oufecial = [[Léngua andonésia]] (''bahasa andonésio'')
|tipo_gobierno = [[Persidencialismo|República persidencialista]]
|títalo_líder1 = [[Aneixo:Lista de persidentes de la Andonésia|Persidente]]
|nome_líder1 = [[Susilo Bambang Yudhoyono]]
|títalo_líder2 = [[Bice-persidente]]
|nome_líder2 = Boediono
|títalo_líder3 =
|nome_líder3 =
|eibento_tipo = [[Andependéncia]]
|eibento_nota = de ls [[Países Baixos]]
|eibento1 = Declarada
|eibento_data1 = [[17 d'agosto]] de [[1945]]
|eibento2 = Reconhecida
|eibento_data2 = [[27 de nobembre]] de [[1949]]
|eibento3 =
|eibento_data3 =
|Fuso_Hourário = [[UTC]]
|Hourário_oufecial = +7
|defrença_UCT = +7 la +9, oufecial: +7
|defrença_UCT_berano = +7 la +9
|fuso_horairo_DST = ''nun ouserbado''
|ária_total = 1 904 569
|ária_pos = 15
|auga_pc = 4,8
|ária_ourbana =
|ária_ourbana_pos =
|populaçon_stimada_anho = 2008
|populaçon_estimada = {{formatnun:237512355}}
|populaçon_stimada_pos = 4
|populaçon_censo_anho =
|populaçon_censo =
|populaçon_ourbana_pos =
|populaçon_ourbana =
|demog_densidade = 126
|densidade_pos = 61
|PIB_PPC_anho = 2011
|PIB_total = {{toltip|1,105 [[trilhon]]|1 105 000 000 000}}[[Scalas cúrtie i longa|*]] [[USD]]<ref name = "FMI">{{cite web | url = http://www.eimf.org/sternal/pus/ft/weo/2011/01/weodata/weoret.aspx?sy=2008&ey=2011&scsn=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=536&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&la=&pr.x=63&pr.y=4|title=Andonesie| publisher = [[Fondo Monetário Anternacional]] (FMI) | acessdate = 26 d'outubre de 2011}}</ref>
|PIB_pos = 15
|PIB_per_capita = 4.657<ref name="FMI"/>
|PIB_per_capita_pos = 122
|PIB_nominal_anho = 2011
|PIB_nominal_total = {{toltip|822,631 [[bilhones]]|822 631 000 000}}[[Scalas cúrtie i longa|*]] [[USD]]<ref name="FMI"/>
|PIB_nominal_pos = 18
|PIB_nominal_per_capita = 3.464 [[USD]]<ref name="FMI"/>
|PIB_nominal_per_capita_pos = 109
|Gini = 36,3<ref>[https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/fields/2172.html CIA World Fatbook, Lista de Países por Coeficiente de Gini {{en}}]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
|Gini_anho = 2005
|Gini_catadorie = {{médio}}
|IDH_anho = 2012
|IDH = 0,629
|IDH_pos = 121
|IDH_catadorie = {{médio}}<ref name="IDH">{{citar web |url=http://www.pnud.org.br/arquibos/rdh-2013.pdf |títalo=Relatório de Zambolbimiento Houmano 2013 – Ascenson de l Sul: progresso houmano nun mundo dibersificado |eiditor=[[Porgrama de las Naciones Ounidas pa l Zambolbimiento]] (PNUD)|data=14 de márcio de 2013 |acessodata=15 de márcio de 2013}}</ref>
|sp_bida = 70,7
|esp_bida_pos = 110
|mort_anfantil = 26,6
|mort_anfantil_pos = 109
|alfabetizaçon = 92,0
|alfabetizaçon_pos = 85
|moeda = [[Rupia|Rupia andonésia]]
|moeda_ISO = IDR
|clima = [[Clima tropical úmido|Tropical úmido]] i [[Clima tropical|tropical]]
|código_paíç = IDN
|tld = [[.id]]
|código_telef = 62
|website_gobierno = [http://www.andonesie.go.id/en/ http://www.andonesie<br />.go.id/en/]
|organizaçones = [[Organizaçon de las Naciones Ounidas|ONU]], [[G15]], [[Organizaçon de ls Países Sportadores de Petrólio|OPEP]], [[Associaçon de Naciones de l Sudiste Asiático|ASEAN]], [[G20 (países andustriales)]], [[G20 (países an zambolbimiento)]]
|preposiçon =
|ne l_menistérios =
}}
La '''Andonésia''', ouficialmente '''República de la Andonésia''' ({{lang-id|''Republik Andonesie''}}), ye un [[paíç]] localizado antre l [[Sudiste Asiático]] i la [[Oustrália]], sendo cumpuosto pul maior arquipélago de l mundo, las [[Ilhas de Sonda]],<ref>{{citar web|url=http://www.pedalnaestrada .com.br/pages.php?recid=194|títalo=Andonésia|outor=|data=|publicado=Pedal na strada|acessodata=1 de márcio de 2011}}</ref> i inda la metade oucidental de la [[Nuoba Guiné]], cumprendendo cerca de {{formatnun:17508}} ilhas.<ref name="FMI"/><ref name="regiones"/> Por ser un arquipélago, ten frunteiras terrestres cula [[Malásia]], an [[Bornéu]], cun [[Timor-Leste]], i cula [[Papua-Nuoba Guiné]]; i marítimas culas [[Filipinas]], Malásia, [[Singapura]], [[Palau]], Oustrália i cul stado [[Índia|andiano]] de [[Andaman i Nicobar]]. La localizaçon antre dous cuntinentes, la [[Ásia]] i la [[Ouceanie|Oceania]], faç de la Andonésia ua [[nacion trascontinental]]. La Andonésia ye ua [[república]],<ref name="cia"/> cun poder legislatibo i persidente eileitos por [[sufrágio ounibersal]],<ref name="publico">{{citar web|url=http://www.publico .pt/Mundo/prossimo-persidente-andonesio-bai-ser-eileito-por-sufragio-ounibersal_168890|títalo=Próssimo Persidente andonésio bai ser eileito por sufrágio ounibersal|outor=AFP|data=10 d'agosto de 2002|publicado=Publico .pt|acessodata=15 de márcio de 2011}}</ref> sendo sue capital la cidade de [[Jacarta]]. Ye un de ls nembros fundadores de la [[ASEAN]] i nembro de l G-20. L'eiquenomie andonésia ye la [[Aneixo:Lista de países por PIB nominal per capita|décima oitaba maior eiquenomie de l mundo]] i [[Aneixo:Lista de países por PIB (Paridade de l Poder de Cumpra)|15.º maior]] an paridade de poder aquesitibo .
L'arquipélago andonésio ten sido ua region de grande amportança pa l [[comércio]] zde ls seclos VI i BII, quando [[Srebijaya]] ampeçou a comerciar cula China i cula Índia. Depuis de comerciantes assumiren l [[Eislan|Eislon]], i durante la Era de ls Çcubrimientos, las poténcias ouropeias ampeçórun la çputar l monopólio de l comércio de las speciaries nas [[ilhas Molucas]]. Anque sue grande populaçon i regiones densamente poboadas, la Andonésia ten bastas árias zabitadas que a tornan un de ls países de l mundo cun mais [[biodibersidade]].<ref>{{citar web|url=http://www.anstitutoaqualung .com.br/anfo_biodibersidade23.html|títalo=Biodibersidade|outor=|data=|publicado=Anstituto AquaLung|acessodata=30 de márcio de 2011}}</ref>
Zde ls purmeiros seclos de l'era crestiana, gobernantes locales gradatibamente absorbian, modelos culturales, políticos i relegiosos strangeiros, i reinos hindus i [[Budismo|budistas]] florescírun. La Stória de la Andonésia ten sido anfluenciada por poderes strangeiros atraídos por sous recursos naturales. Comerciantes [[muçulmano]]s trouxírun l Eislon. Las poténcias ouropeias trouxírun l cristandade, i, para alhá desso, lutórun antre si para monopolizar l comércio de speciaries nas [[ilhas Maluku]] durante la [[Era de ls Çcubrimientos]]. Depuis de trés seclos i meio de colonialismo houlandés, la Andonésia garantiu sue andependéncia passado la [[Segunda Guerra Mundial]]. I la Stória de la Andonésia zde anton ten sido un período turbulento, culs zafios colocados pulas catástrofes naturales, la corrupçon, l separatismo, un porcesso de democratizaçon, i ls períodos de rápida mudança eiquenómica. La nacion atual de la Andonésia ye ua república persidencial [[unitarismo|unitarista]] cumpuosta por trinta i trés [[porbíncia]]s.<ref name="secomunidades"/>
Cun mais de 230 milhones d'habitantes,<ref>{{citar web|url=http://www.mundoeducacao .com.br/geografie/andonesie.htn|títalo=Andonésia|outor=|data=|publicado=Mundo Eiducaçon|acessodata=30 de márcio de 2011}}</ref> ye l quarto [[Aneixo:Lista de países por populaçon|paíç mais populoso]] de l mundo i l purmeiro antre ls países [[Eislan|eislámicos]].<ref name="cia"/> Atrabeç de sues numerosas ilhas, l pobo andonésio stá çtribuído por çtintos grupos étnicos, lenguísticos i relegiosos. L lema nacional ''Vhinneka Tunggal Ika'' ("Ounidade na dibersidade") articula la dibersidade qu'hai na nacion.<ref name="cia">{{citar web|url=https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/geos/id.html|títalo=CIA - The World Fatbook|outor=|data=|publicado=CIA|acessodata=28 de febreiro de 2011}} {{en}}</ref> La Andonésia ye un paíç rico an queston de [[recursos naturales]], cuntrastando cun sue populaçon, que ye, an maiorie, de baixa renda.<ref>{{citar web|url=http://www.eiquenomist .com/node/7925064?story_id=7925064|títalo=The Andonesian eiquenomy is growing. But so, unfortunately, is poberty|outor=|data=14 de setembre de 2006|publicado=|acessodata=28 de febreiro de 2011}} {{en}}</ref>
== Eitimologie ==
L nome "Andonésia" deriba de l latin ''andus'' i de l griego ''nesus'', que senefica "ilha".<ref name="EcoSeas1">{{cita libro |apellidos= Tomascik|nombre= T.|coautores= Mah, J.La., Nontji, La., Mosa, M.K.|títalo = The Ecology of the Andonesian Seas|belumen= 1|eiditorial= Periplus Eiditiones Ltd.|fecha= 1996|ubicación= Hong Kong|isbn= 962-593-078-7}}</ref> L nome data de l seclo XVIII, precedendo la formaçon dua Andonésia andependiente.<ref name="andoety">{{cita web |url= http://www.pikiran-rakyat .com/cetak/0804/16/0802.htn|títalo= Asal Usut Nama Andonesie|fechaaceso= 26 de nobembre de 2009|outor= Irfan Anshory|fecha= 2004|obra= Rikiran Rakyat .com|léngua= andonesio|urlarchibo= http://web.archibe.org/web/20080109204601/http://www.pikiran-rakyat .com/cetak/0804/16/0802.htn|fechaarchibo= 9 de janeiro de 2008}}</ref> An 1850, [[George Earl]], etnólogo anglés, propós ls tenermos ''Andunesianes'', ó tamien ''Malayunesianes'', para se referir als habitantes de l "arquipélago andígena" ó "arquipélago malaio".<ref name="JIAEA_1">{{cita libro |apellido= Earl|nombre= George S. W.|títalo= On The Leading Charateristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nationes|url= |fecha= 1850|léngua= anglés|publicación= Periódico del Archipiélago Andio y Asia Ouriental|eiditorial= |ubicación= Andonesie|belumen= |númaro= |páigina= 119|fechaaceso=}}</ref> Na mesma publicaçon, un de ls studantes de Earls, [[James Richardson Logan]], outeliza la palabra "Andonésia" cumo sinónimo de "arquipélago andígena".<ref name="JIAEA_3">{{cita libro |apellido= Logan|nombre= James Richardson|títalo= The Ethnology of the Andian Archipelago: Ambracing Enquiries anto the Cuntinental Relationes of the Ando-Pacific Eislanders|url= |fecha= 1850|léngua= anglés|publicación= Periódico del Archipiélago Andio y Asia Ouriental|eiditorial= |ubicación= Andonesie|belumen= 4|númaro= |páiginas=252-347}}</ref><ref>{{cita libro |apellido= Earl|nombre= George S. W. |títalo= On The Leading Charateristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nationes|fecha= 1850|léngua= anglés|publicación= Journal of the Andian Archipelago and Eastern Asia|páiginas= 254, 277–278}}</ref> Antretanto, ls académicos nerlandeses que screbírun publicaçones nas [[Índias Ourientales]] negában a ousar l bocábulo ''Andonésia'', usando an sou lugar tenermos cumo ''Maleische Archipel'' ("Arquipélago Malaio"); ''Nederlandsch Oost Andië'' (Índias Ourientales Nerlandesas); ''de Oost'' (l leste); i anclusibe ''Ansulinde''.{{nota de rodapie|Este termo fui antroduzido an 1860 ne l romance Max Habelaar, scrito por Multatuli , que cuntén ua série de críticas al colonialismo houlandés.}}<ref name=derkroef>{{cita libro |apellido= M. ban dar Kroef|nombre= Justus |títalo= The Tern Andonesie: Its Ourigin and Usage|url= http://links.jstor.org/sici?sici=0003-0279%28195107%2F09%2971%3A3%3C166%3ATTIIOA%3E2.0.CO%3B2-5|fecha= 1951|léngua= anglés|publicación= Periódico de la Sociedad Amaricana Ouriental|eiditorial= |ubicación= |belumen= 71|númaro= 3|páiginas= 166-171|fechaaceso= 26 de nobembre de 2009|doi=10.2307/595186}}</ref>
A partir de 1900 l'uso de l termo ''Andonésia'' se tornou mais quemun an círclos académicos fura de ls [[Países Baixos]], i grupos nacionalistas andonésios adotórun l termo para spanson política.<ref name=derkroef /> [[Adolf Bastian]], de la [[Ounibersidade de Berlin]], popularizou l nome ne l sou libro ''Andonesien oder die Eislas ç Malayischen Archipels, 1884–1894''. L purmeiro erudito andonésio a outelizar l nome fui [[Suwardi Suryaningrat]] (Ki Hajar Dewantara), quando an 1913 stableciu ua amprensa ne ls Países Baixos cul nome ''Andonesisch Pers-mesa''.<ref name="andoety" />
== Stória ==
{{artigo percipal|Stória de la Andonésia}}
=== Pré-Stória i período Pré-Colonial ===
[[Fexeiro:Borobudur ship.JPG|thumb|Un nabio sculpido an [[Borobudur]] aprossimadamente ne l'anho 800. Barcos andonésios puoden tener feito biaiges comerciales pa la cuosta ouriental de la [[África]] ne l seclo I.<ref>{{citar libro |títalo=La short story of Andonesie : the unlikely nation? |subrenome=Vrown |nome=Colin |anho=2003 |eiditora=Allen & Unwin |isbn=1 86508 838 2 |páigina=13}}</ref>]]
Restos fosselizados de ''[[Homo eretus]]'', popularmente coincido cumo Home de Jaba, sugíren que la Andonésia tenga sido habitada de {{formatnun:2000000}} la {{formatnun:500000}} anhos atrás, aprossimadamente.<ref>{{citar web|url=http://www.girafamania .com.br/primitiba/homes_primatas.html|títalo=Homes pré-stóricos|outor=|data=|publicado=|acessodata=28 de febreiro de 2011}}</ref> L ''Homo-sapienes'' chegou a la region, probabelmente, hai {{formatnun:45000}} anhos.<ref>Smithsonian, ''La Grande Migraçon houmana, p.2 {{en}}</ref> Ls [[austronésios]], que custituen la maiorie de la populaçon moderna de l paíç, eimigrórun al sudeste asiático a partir de l'ilha de [[Ilha Formosa|Formosa]]. Por buolta de l'anho 2000 a.C., chegórun a la Andonésia i spandiran sous territórios pa las ilhas melanésias de l'ouriente.<ref>Taylor, p.5-7 {{en}}</ref> Ne ls percípios de l seclo VIII a.C., las cundiçones agrícolas eideales i l'aperfeiçoamiento de las técnicas de l cultibo de l'arroç permitiran l surgimiento de pequeinhas aldés i reinos.<ref>Taylor, p.8-9 {{en}}</ref> La posiçon stratégica de la Andonésia stimulou l comércio antre las ilhas i cul cuntinente. Por eisemplo, las relaçones culs reinos de la [[Stória de la China|China]] i de la [[Stória de la Índia|Índia]] se stablecírun hai bários seclos antes de Cristo,<ref>Taylor, p.15-18</ref> l que demunstra que l [[comércio]] siempre fizo parte de la stória de la Andonésia.<ref>Taylor, p. 3, 9, 10–11, 13, 14–15, 18–20, 22–23</ref><ref>Vickers, p. 18–20, 60, 133–134</ref>
[[Fexeiro:Srebijaya Ampire.sbg|thumb|L'ampério de Srebijaya ne l Sudiste Asiático]]
Antre ls seclos VII i XIB, formórun-se, nas ilhas de [[Samatra]] i [[Jaba (ilha)|Jaba]], bários reinos [[Hinduísmo|hindus]] i [[Budismo|budistas]]<ref>Taylor, pp. 22–26</ref><ref>Ricklefs, p. 3</ref>. dous grandes reinos que surgiran nessa época fúrun l [[Srebijaya]] i [[Majapahit]]. De l seclo VII até l seclo XIV, l reino budista de Srebijaya, an Samatra, creciu debrebe.<ref name="andonesiareinos">{{citar web|url=http://www.andonesiaindonesie .com/t/f/2377-andon%C3%A9sia-la-era-de ls-reinos-hindus-i-budistas/|títalo=L'era de ls reinos hindu-budistas|outor=|data=|publicado=AndonesiaIndonesie .com|acessodata=14 d'abril de 2011}}</ref> An sou auge, l Srebijaya cuntrolaba zde l'oeste de Jaba até la península malaia. Ne l seclo XIV, tamien surgiu l reino hindu de Jaba Ouriental, Majapahit, que cunseguiu oubter poder subre l território que ye la maior parte de la Andonésia atual i subre quaije to la [[Península Malaia]].<ref name="andonesiareinos"/>
Cula chegada de comerciantes [[árabes]] de [[Gujarate]] ([[Índia]]) ne l seclo XII, l [[Eislon]] tornou-se la religion dominante na maior parte de l'arquipélago, ampeçando al norte de Samatra.<ref>Ricklefs, p.3-14</ref> Outras árias de la Andonésia als poucos adotórun l'eislamismo, l que l tornou la religion dominante an Jaba i Samatra ne l final de l seclo XVI. L'eislamismo se misturou l'anfluéncias culturales i relegiosas de la region, que moldórun la forma predominante de l'eislamismo na Andonésia, particularmente an Jaba.<ref>Ricklefs, p.12-14</ref> Sultanatos eislámicos cumo l de Matórun i de Banten se anstalórun na region.<ref>Guillot, Claude (1990). ''The Sultanate of Banten''. Gramedie Book Publishing Dibesion. p. 17. {{en}}</ref>
=== Período colonial ===
Quando ls [[Ouropa|ouropeus]] eilhi chegórun an percípios de l [[seclo XVI]] (an [[1511]], [[Francisco Serron]] juntamente cun [[António de Abreu]] chegórun a las [[ilhas Molucas]]), ampeçórun a dominar ls reinos qu'eilhi eisistian, na sue buntade de [[monopólio|monopolizar]] l [[comércio]] de las [[speciarie]]s.<ref>Ricklefs, M.C. ''La Story of Modern Andonesie Since c. 1300'', Segunda eidiçon. Londres: MacMillan, 1993. p.22–24 p. {{en}}</ref>
La stória de la colonizaçon nerlandesa de la Andonésia ampeçou cula spediçon de [[Cornelis de Houtman]]. Ne l [[seclo XVII]], ls [[Países Baixos|nerlandeses]], atrabeç de la [[cumpanha Houlandesa de las Índias Ourientales]], stablecírun na region la sue [[quelónia (stória)|quelónia]] de las "[[Índias Ourientales Nerlandesas]]"<ref name=ref_duplicada_1>Ricklefs, p. 24</ref> (sin, inda assi, cunseguiren acupar la quelónia pertuesa de [[Ilha Timor|Timor]]). Durante la maior parte de l período colonial, l cuntrole nerlandés subre l'arquipélago quedou restrito a las zonas costeiras, nua acupaçon que durou até l [[seclo XX]]. Las tropas nerlandesas stában custantemente ambolbidas an sufocar [[rebelion|rebeliones]].<ref name="Schwartç">Schwartç, p. 3-4</ref> L'anfluéncia de líderes locales, tales cumo l príncepe Diponegoro ne l centro de Jaba, Vonjol Eiman an Samatra central i Pattimura nas Molucas i ua sangrenta guerra an [[Aceh]], que durou trinta anhos, debelitórun i reduziran las fuorças [[melitar]]s nerlandesas.<ref name="Schwartç"/>
=== Reboluçon Nacional de la Andonésia ===
{{artigo percipal|Reboluçon Nacional de la Andonésia}}
[[Fexeiro:Andonesian flag raised 17 August 1945.jpg|thumb|squierda|Bandeira andonésia liebantada lougo passado la declaraçon d'andependéncia.]]
Durante la [[Segunda Guerra Mundial]], ls Países Baixos, qu'habien sido acupados pula [[Almanha Nazi|Almanha Nazista]], perdírun la sue quelónia pa ls [[Japon|japoneses]].<ref>Dower, John W. ''War Without Mercy: Race and Power in the Pacific War'' (1986; Pantheon; ISBN 0-394-75172-8)</ref> Cul fin de la guerra, [[Sukarno]], que tenie coperado culs japoneses, declarou la [[andependéncia]] de la Andonésia, mas ls [[aliados]] apoiórun l [[eisército]] nerlandés a tentar recuperar la sue quelónia. La guerra pula andependéncia, chamada [[reboluçon Nacional de la Andonésia]], durou mais de quatro anhos i ambolbiu un sporádico, mas sangrento [[Cunflito armado|cunflito armado anterno]], liebantes políticos i dues grandes anterbençones diplomáticas anternacionales.
Las fuorças nerlandesas nun cunseguiran prebalecer als andonésios, sendo spulsos passado muita resisténcia<ref name="friend">Friend (2003). p. 35</ref>. Ambora las fuorças nerlandesas cuntrolassen las bilas i cidades an redutos republicanos an [[Jaba]] i [[Samatra]], nun cuntrolában las aldés i l campo. Assi, la república de la Andonésia acabou por prebalecer, tanto atrabeç de la diplomacie anternacional, cumo atrabeç de la detreminaçon de la Andonésia an cunflitos armados an Jaba i an outras ilhas. La reboluçon treminou an dezembre de [[1949]], quando, passado pressones anternacionales, ls Países Baixos reconhecírun formalmente l'andependéncia de la Andonésia.<ref>{{citar web|url=http://www.globalsecurity.org/melitary/world/war/ando-inde.htn|títalo=Andonesian War of Andependence|outor=John Pike|data=2005|publicado=Global Security.org|acessodata=6 d'abril de 2011}} {{en}}</ref><ref>Taylor, p. 325</ref>
==== Pós-andependéncia ====
[[Fexeiro:Persident Suharto, 1993.jpg|thumb|Suharto.]]
Antre ls anhos de 1963 i 1965, l [[partido Quemunista de la Andonésia]], que mantenie relaçones secretas cula China quemunista de [[Mao Tsé Tung]], eilaborou un praino para fortalecer l gobierno pró-Pequin de Sukarno. L'eideia era decapitar l'alto comando anticomunista de l'eisército para manter mais de la metade de l Eisército, dous terços de la Aeronáutica i un terço de la Marina alinhados al partido Quemunista de la Andonésia. An [[30 de setembre]] de [[1965]], l praino fui colocado an prática i l xefe de l Eisército i outros cinco generales fúrun presos i eisecutados.<ref>Friend, p. 107-109</ref> Assi i to esse praino fracassou, pus [[Suharto]], un general até anton de pouca spresson, staba anformado subre esse praino, sperou la prison i eisecuçon de ls generales para debrebe tomar l poder.<ref>{{citar libro | titulo = Mao - La Stória Çconhecida | outor = Jon Halliday Jung Chang | anho = 2006 | eidiçon = 1 | páiginas = 992 | ISBN = 8535908730}}</ref> L golpe de Stado de l general [[Suharto]], apoiado puls [[Stados Ounidos]]<ref>{{citar web | titulo = Golpe na Andonésia: 1 milhon de muortos CIA preparou "listas d'eisecuçon" para Suharto | url = http://www.horadopobo .com.br/2003/outubre/03-10-03/pag7d.htn | outor = Carlos Lopes | publicado = Jornal Hora de l Pobo |data= 03/10/2003 | acessodata = 2009-07-19}}</ref> i sous aliados, derrubou l gobierno de l líder populista [[Sukarno]] an 1965, sob l pretesto de deter l'abanço quemunista. Fui un banho de sangre que bitimou carta eiletrónica de 500 mil d'andonésios supostamente quemunistas.<ref>{{citar web | titulo = La muorte dun ex-ditador | url = http://www.folhape .com.br/folhape/materie.asp?data_eidicao=20/09/2006&edt=10&mat=79765 | publicado = Fuolha de Pernambuco |data= 29/01/2000 | acessodata = 2009-07-19}}</ref> De caráter agressibo, melitarista i eissencialmente corruto, la ditadura de Suharto promobiu la represson i l'oupresson de la populaçon.<ref>Adrian Bickers, ''La Story of Modern Andonesie.'' Cambridge University Press, p. 163; 2005 {{en}}</ref><ref>David Slater, ''Geopolitics and the Post-Colonial: Rethinking North-South Relationes,'' London: Blackwell, p. 70 {{en}}</ref> Reforçou, tamien, la centralizaçon política i l spansionismo. Assi, poderien ampedir la dibersidade eisistente ne l paíç i reforçar las tensones outónomas oupositoras a la custituiçon dua "Grande Andonésia". Cun esso, houbo cunflitos outónomos nas [[ilhas Molucas]], an [[Samatra]], na [[Nuoba Guiné]], an [[Celebes]] i [[Bornéu]] i frunteiriços cula Malásia i Papua-Nuoba Guiné.
Suharto fui releito cinco bezes<ref name="suharto">{{citar web|url=http://www.cbb.nes.ca/ditator/Suharto.html|títalo=Suharto|outor=|data=|publicado=|acessodata=30 de márcio de 2011}} {{en}}</ref> i gobiernou l paíç cula ajuda de ls melitares mas, cula crise eiquenómica asiática de [[1997]], l paíç boltou a la rebelion i l persidente fui oubrigado a renunciar i antregou l poder al sou Bice-Persidente, [[B. J. Habibie]].<ref name="suharto"/> Inda assi, las eileiçones de [[1999]] fúrun perdidas por Habibie para [[Megawati Sukarnoputri]], filha de Sukarno, que nun chegou a ser ampossada, tenendo sido sustituída pul sou [[partido político]] por [[Abdurrahman Wahid]]. La [[Andependéncia de Timor-Leste|crise de Timor-Leste]] birou las cartas i Megawati boltou a la persidéncia an [[2001]]. An [[2004]], nas purmeiras eileiçones diretas, fui eileito l'atual persidente, [[Susilo Bambang Yudhoyono]].<ref>{{citar web|url=http://ultimosegundo.eig .com.br/mundo/2009/07/09/cunfirmada+releicao+de l+persidente+de la+andonesie+7202942.html|títalo=Cunfirmada releiçon de l persidente de la Andonésia|outor=|data=|publicado=Radadeiro Segundo|acessodata=30 de márcio de 2011}}</ref><ref>{{citar web|url=http://beija.abril .com.br/blog/ricardo-setti/tag/susilo-bambang-yudhoyono/|títalo=Quien baterá l campeon mundial de botos, l persidente de la Andonésia, Susilo Yudhoyono?|outor=Ricardo Setti|data=23 de márcio de 2011|publicado=Beija.abril .com|acessodata=30 de márcio de 2011}}</ref>
== Geografie ==
{{Artigo percipal|[[Geografie de la Andonésia]]}}
[[Fexeiro:Mahameru-bolcano.jpeg|thumb|squierda|[[Monte Semeru]] i [[Monte Bromo]].]]
La Andonésia ten {{formatnun:17508}} [[ilha]]s de las quales cerca de 6000 son habitadas<ref name="FMI">{{citar web|url=http://www.eimf.org/sternal/pus/ft/weo/2006/01/data/dbcoutn.cfn?SD=2005&ED=2005&R1=1&R2=1&CS=3&SS=2&OS=C&DD=0&OUT=1&C=536&S=PPPWGT-PPPPC&RequestTimeout=120&CMP=0&x=45&y=5|títalo=Report fur Seleted Countries and Subjets|outor=[[Fondo Monetário Anternacional]]|data=2006|publicado=FMI.org|acessodata=28 de febreiro de 2011}} {{en}}</ref><ref name="regiones">{{citar web|url=http://web.archibe.org/web/20051228011848/http://www.andonext .com/Regions/|títalo=Andonesie regiones|outor=|data=2005|publicado=Andonext (arquibo)|acessodata=28 de febreiro de 2011}} {{en}}</ref>. Las percipales son [[Jaba (ilha)|Jaba]], [[Samatra]], [[Bornéu]] (cumpartilhada cula [[Malásia]] i [[Brunei]]), [[Nuoba Guiné]] (cumpartilhada cula [[Papua-Nuoba Guiné]]) i [[Celebes]]. La Andonésia ten frunteiras terrestres solo cula Malásia (na ilha de Bornéu), Papua-Nuoba Guiné (na Nuoba Guiné) i [[Timor-Leste]], na ilha de [[Ilha Timor|Timor]]. Para alhá desso, solo alguns streitos sepórun la Andonésia de [[Singapura]], [[Filipinas]] i [[Oustrália]]. La capital, Jacarta, stá localizada na ilha de Jaba i ye la maior cidade de l paíç, seguida de [[Bandung]], [[Surabaya]], [[Medan]] i [[Semarang]].<ref name="Witton">Witton, p. 139, 181, 251, 435 {{en}}</ref>
Cun {{formatnun:1904569}} Km²,<ref name="cia"/> la Andonésia ye l décimo sesto [[Aneixo:Lista de países i territórios por ária|paíç mais stenso]] de l mundo, an tenermos de superfice.<ref>{{citar web|url=https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/rankorder/2147rank.html|títalo=CIA: The World Fatbook -- Country Cumparison - Area|outor=CIA|data=2006|publicado=The World Fatbook|acessodata=4 de márcio de 2011}}</ref> Sue densidade populacional ye de 134 hab./Km², la [[Aneixo:Lista de países por densidade populacional|88ª mais alta de l mundo]],<ref>{{citar web|url=http://www.photius .com/rankings/geography/population_density_2006_1.html|títalo=Population density - Persones per sq Km 2006 country rankings|outor=CIA|data=2006|publicado=The World Fatbook|acessodata=4 de márcio de 2011}}</ref> anquanto [[Jaba]], l'ilha mais poboada de l mundo<ref>{{citar web|url=http://www.worldislandinfo .com/POPULATB2.htn|títalo=Most Populous Eislands|outor=Joshua Calder|data=2007|publicado=Wolrd Eisland Anfo .com|acessodata=4 de márcio de 2011}} {{en}}</ref> ten ua densidade populacional de 940 hab./Km². Cun 4884 m d'altitude, l [[Puncak Jaya]], an Papua, ye l punto mais eilebado de la Andonésia, anquanto l [[lago Toba]] an Samatra ye l lago mais stenso de l paíç, cun ua ária de 1145 Km². Ls maiores rius de l paíç stan an Kalimantan, de ls quales se outelizan cumo bie de quemunicaçon i trasporte antre ls habitantes de l'ilha.<ref>{{citar web|url=http://web.archibe.org/web/20080328095633/http://ancarta.msn .com/ancyclopedie_761573214/Republic_of_Andonesie.html|títalo=Republic of Andonesie|outor=|data=|publicado=MSN Ancarta (2008). Arquibado zde l [http://ancarta.msn .com/ancyclopedie_761573214/Republic_of_Andonesie.html#s4 ouriginal], de 28 de márcio de 2008|acessodata=4 de márcio de 2011}} {{en}}</ref>
Situando-se antre las placas tetónicas de l [[Placa de l Pacífico|Pacífico]], [[Placa Ouro-Asiática|Ouro-Asiática]] i [[Placa Ando-australiana|Ando-australiana]], la Andonésia ye un paíç cun muitos [[bulcon|bulcones]] i cun frequentes [[sismo]]s, cun pul menos 150 bulcones atibos,<ref>{{citar web|url=http://www.bolcano.si.edu/world/region.cfn?rnun=06&rpage=list|títalo=Global Bolcanisn Porgran - Bolcanoes of the Wrold - Bolcanoes of Andonesie|outor=Porgrama global de bulcanismo|data=2009|publicado=Bolcano.si.edu|acessodata=4 de márcio de 2011}} {{en}}</ref> ancluindo l [[Krakatoa]] i l [[Monte Tambora|Tambora]], famosos por sues erupçones debastadoras ne l seclo XIX. Antre ls zastres causados pula atebidade sísmica recente, se ancontran l [[Sismo de l Ouceano Índico de 2004]], que matou cerca de {{formatnun:170000}} pessonas ne l norte de Samatra<ref>{{citar web|url=http://web.archibe.org/web/20070519133441/http://www .ptsunamispecialenboy.org/country/houmantoll.asp|títalo=UN Ouffice of the Special Amboy fur Tsunami Recobey - Countries|outor=[[ONU]]|data=2006|publicado=Tsunami Special Amboy.org.|acessodata=4 de márcio de 2011}} {{en}}</ref> i l [[Sismo de Jaba de maio de 2006]]. Inda assi, la cinza bulcánica ye un de ls percipales fatores que cuntribuen pa l'alta fertelidade de l tierra que ten mantido la densidade populacional de Jaba i Vali.<ref>Whitten, p. 95-97 {{en}}</ref>
Por se ancontrar nas prossimidades de la [[Linha de l Eiquador]], la Andonésia ten un [[clima tropical]], cun defrentes temporadas de [[monçones]], de [[chuba]]s i de [[seca]]. La precipitaçon média anual barie de 1780 mn nas prainadas até 6100 mn nas regiones muntanhosas. Giralmente, l'umidade ye alta, cun média de cerca de 80%. Las temperaturas barian pouco al longo de l'anho, an Jacarta, las médies son de 26 a 30 °C.<ref>{{citar web|url=http://web.archibe.org/web/20080617142447/http://www.ui.ac.id/anglish/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt|títalo=Ounibersidade de la Andonésia|outor=UI.ac.id (2007).|data=|publicado=|acessodata=4 de márcio de 2011}} {{en}}</ref>
=== Meio ambiente ===
[[Fexeiro:Man of the wods.JPG|200px|dreita|thumb|L [[Ourangotango-de-sumatra|ourangotango-de-samatra]] ye ua [[stinçon|spece an stinçon]], un eisemplo de la fauna andémica de la Andonésia.]]
L fato de star localizada nas regiones tropicales, l clima i la geografie de l'arquipélago fázen de la Andonésia l segundo paíç de l mundo an [[biodibersidade]] (atrás solo de l [[Brasil]]).<ref>Lester, p.7</ref> Sue flora i fauna ye cumo ua mistura antre speces de la Ásia i [[Australásia]].<ref>{{citar web|url=http://www.eislamonline.net/Anglish/Science/2003/05/article13.shtml|títalo=Andonesie's Natural Wealth: The Right of la Nation and Heir People|outor=Hani Mumtazah|data=2003|publicado=Eislan On-Line.net.|acessodata=8 d'abril de 2011}} {{en}}</ref> Ua beç relacionadas pa l cuntinente asiático, las ilhas de Samatra, Jaba, Bornéu i Bali, ténen ua bariadade de fauna asiática. Speces cumo l [[tigre]], [[alifante]], [[rinoceronte]], [[ourangotango]] i [[leopardo]] yá fúrun abundantes, percipalmente na region leste de Bali, mas l númaro d'andibíduos i sue çtribuiçon fúrun reduzidos drasticamente ne ls radadeiros anhos. Las florestas cobren cerca de 60% de l paíç.<ref name="UNEP">{{citar web|url=http://globalis.gbu.unu.edu/country.cfn?Country=ID|títalo=Globalis - an anteratibe world map|outor=UNEP|data=2009|publicado=Globalis.edu|acessodata=8 d'abril de 2011}} {{en}}</ref> An Samatra i Kalimantan las speces begetales son predominantementes de la Ásia. Inda assi, las florestas de l'ilha de Jaba ten sido çtruídas an grande parte debido a l'atebidade houmana.
La grande [[populaçon]] i la rápida andustrializaçon ténen trazido porblemas ambientales grabes para paíç, que muitas bezes ténen ua prioridade mais baixa debido als altos nibles de pobreza.<ref name="TEDCO">{{citar web|url=http://www.amarican.edu/TED/ourang.htn|títalo=Deforestation in Andonesie and the Ourangutan Population|outor=Jason R. Miller|data=1997|publicado=TEDCO Study|acessodata=8 d'abril de 2011}} {{en}}</ref> Antre ls percipales porblemas ambientales ancontran-se l [[çmatamiento]] an grande scala, [[poluiçon]], geston de resíduos, la çponibelidade d'auga i geston d'augas residuales.<ref name=TEDCO/> La çtruiçon de l'habitat amenaça la subrebibéncia de bárias speces andémicas naturales i andígenas, ancluindo 140 speces de [[mamífero]]s eidantificadas pula [[Ounion Anternacional para Cunserbaçon de la Natureza]] (IUCN) cumo speces amenaçadas, qu'eidantificou quinze speces cumo speces amenaçadas de stinçon, antre ls quales l'ourangotango-de-samatra.<ref>{{citar web|url=http://www.animalinfo.org/country/andones.htn|títalo=Animal Anfo - Andonésia|outor=Paul Massicot|data=2006|publicado=Animal Anfo .com|acessodata=8 de márcio de 2011}}</ref>
== Demografie ==
{{Artigo percipal|[[Demografie de la Andonésia]]}}
[[Fexeiro:Sasak1.jpg|thumbnail|squierda|Ninos de l'etnia ''sasak'' na ilha de Lombook. Na Andonésia eisisten aprossimadamente 300 etnias defrentes.]]
Segundo l censo nacional de [[2000]], la populaçon andonésia ascende la mais de 206 milhones d'habitantes,<ref>[http://www.bps.go.id/setor/population/pop2000.htn Brief Analysis]</ref> i para mediados de la [[década de 2000]], la ''Ouficina de Statísticas Centrales de la Andonésia'' i ''Statísticas de la Andonésia'', stimában ua populaçon de 222 milhones.<ref>{{Citation |title=Tingkat Kemiskinan di Andonesie Tahun 2005–2006 |url=http://www.bps.go.id/releases/files/kemiskinan-01sep06.pdf |accessdate=2006-09-27 |archivedate=2006-09-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060927070525/http://www.bps.go.id/releases/files/kemiskinan-01sep06.pdf }}</ref><ref>[http://web.archibe.org/web/20080630074130/http://www.bps.go.id/releases/files/kemiskinan-01sep06.pdf BPS]</ref> Pa l'anho de [[2009]], la populaçon de l paíç chegou a 229,5 milhones.<ref>{{citar web|url=http://population-statistics .com/wg.php?x=&men=gpro&lng=s&ç=wg&geo=-49&srt=pnan&col=dq&msç=1500&geo=0|títalo=World Gazetter|outor=|data=|publicado=|acessodata=28 de febreiro de 2011}} {{s}}</ref> Ye l [[Aneixo:Lista de países por populaçon|quarto paíç mais populoso de l mundo]], superado solo por [[República Popular de la China]], [[Índia]] i [[Stados Ounidos]]. Mais de 130 milhones d'andonésios biben na ilha de [[Jaba]], l'ilha mais poboada de l mundo. Anque un porgrama bastante eficaç de [[planeijamiento fameliar]] que se hai amplementado an [[1990]], stima-se que la populaçon chegue a 288 milhones d'habitantes an [[2050]], baseada na atual taxa de crecimiento anual, an 1,25%.<ref>[World Population Prospets (2008) http://sa.un.org/unpp/{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} United Nationes]</ref>
La maiorie de ls andonésios son çcendentes de pobos faladores de [[lénguas austronésias]], cujos [[lénguas]] probénen de l protoaustronésio, l qu'andica que la sue ourige ye probable de [[Ilha Formosa|Taiwan]]. Ls [[Melanésia|melanésios]] son l grupo de populaçon mais amportante de l paíç, qu'habitan la parte central de la Andonésia.<ref>Dawson, p.7</ref> Ne l paíç coeisisten mais de 300 [[etnia]]s natibas, cun mais de 700 [[léngua]]s i [[dialeto]]s.<ref>{{citar web|url=http://www.spat.or.id/anfo/oberbiew.html|titulo=An Oberbiew of Andonesie - the land, people, goberment and eiquenomy|outor=Spat Web Asociation|data=2009|publicado=2009|acessodata=30 de nobembre de 2009}}</ref><ref>{{citar web|url=http://www.languagestudies.unibç.it/Bahasa+Andonesie_Merdekawaty.pdf|titulo="Bahasa Andonesie" and languages of Andonesie|outor=I. Merdekawaty|data=2006|publicado=2008|acessodata=30 de nobembre de 2009}}</ref> La maior etnia ye la [[Etnia jabanesa|jabanesa]], que repersenta mais de 42% de la populaçon i son l grupo dominante de l punto de bista político i cultural.<ref>Kingsbury, p. 131</ref> Ls sundaneses ([[malaios]] natibos) i ls [[Madura|madureses]] son las etnias mais numerosas depuis de ls jabaneses.{{nota de rodapie|Las populaçones pequeinhas mas seneficatibas de chineses, andianos, ouropeus i árabes stan cuncentradas an árias ourbanas.}} Ls andonésios ténen un [[nacionalismo]] qu'al mesmo tiempo lida cula fuorte eidantidade regional de cada pobo.<ref name="RICKLEFS_256">Ricklefs, p. 256</ref> Giralmente, la quemunidade bibe nun ambiente harmónico, inda que tensones antre sociales i relegiosos téngan zamcadeado óndias de bioléncia.{{nota de rodapie|A migraçon anterna ye la percipal causa de surtos de bioléncia i de l massacre de cientos de madureses por parte de las quemunidades de dayak an Kalimantan Oucidental, enqualto hai, tamien, bários cunflitos an Celebes, Molucas i Papua}}<ref>{{cita web |url= http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf|títalo= Migration and cunflits in Andonesie|fechaaceso= 30 de nobembre de 2009 |outor= T. N. Pudjiastuti|fecha= 2002|obra= IUSSP.org|léngua= anglés}}</ref><ref>{{cita web |url= http://www.prebentconflit.org/portal/main/maps_kalimantan_cunflit.php|títalo= Maps - Kalimantan|fechaaceso= 30 de nobiembre de 2009|outor= |fecha= 2001|obra= Prebent Cunflit.org|léngua= anglés}}</ref><ref>{{Cita libro|nombre = J.W. |apellido= Ajawaila |coautores= M.J. Papilaya; Tonny D. Pariela; F. Nahusona; G. Leasa; T. Soumokil; James Lalaun and W. R. Sihasale|lañl = 1999|títalo = Proposal Pemecahan Masalah Kerusuhan di Ambon|títulolibro = Report on Church and Houman Rights Persecution in Andonesie|eiditor= Queda-Net|ubicación= Ambon, Andonesie|url = http://web.archibe.org/web/20071011082631/http://queda.org/h/ambon/idRusuh1.html|fechaaceso = 30 de nobembre de 2009}}</ref><ref>{{cita web |url= http://sulawesi.cseas.kyoto-u.ac.jp/lib/pdf/MRidwanAlimuddin.pdf|títalo= Bugis Sailors|fechaaceso= 30 de nobembre de 2009 |outor= Ounibersidad de Kyoto|fecha= 2006|obra= Kyoto-u.ac.jp|léngua= anglés}}</ref> Ls andonésios-chineses son ua minorie étnica anfluente que cumprende menos de 1% de la populaçon.<ref>{{cita libro |apellidos= Suryadinata|nombre= Leo|coautores= Eibi Nurbidya Arifin,Aris Ananta|títalo = Andonesie's Population: Ethnicity and Religion in la Changing Political Landscape|eidición= |eiditorial= Anstitute of Southeast Asian Studies|fecha= 2003|ubicación= Singapur|isbn= 9812302182}}</ref> Grande parte de la propiadade pribada i de la riqueza comercial de l paíç ye cuntrolada por chineses,<ref>Schwarç, pp. 53, 80–81</ref><ref>Friend, pp. 85–87, 164–165, 233–237</ref> l que ten cuntribuído pa l'oumiento dun ressentimiento i anclusibe atos de bioléncia contra eilhes.<ref>{{cita web |url= http://eignca.nic.in/cd_05008.htn|títalo= Andigenous Cultures in the Debelopment of Indonesie|fechaaceso= 30 de nobembre de 2009|outor= Meutie F. Swasono|fecha= 1997|obra= Antegration of andogenous cultural dimension anto debelopment|léngua= anglés}}</ref><ref>{{cita web |url= http://www.prospet-magazine.co.uk/article_details.php?id=4212|títalo= The oberseas Chinese|fechaaceso= 30 de nobembre de 2009|outor= Simon Long|fecha= 1998|obra= Prospet Magazine.co.uk|léngua= anglés}}</ref><ref>{{cita web |url= http://www.hartford-hwp .com/archibes/54b/083.html|títalo= An Analysis of the Amplication of Suharto's resignation fur Chinese Andonesianes|fechaaceso= 30 de nobembre de 2009|outor= M Ocorandi|fecha= 1998|obra= Hartford-HWP .com|léngua= anglés}}</ref>
=== Cidades mais populosas ===
{{Cidades mais populosas de la Andonésia}}
== Política ==
{{Artigo percipal|[[Política de la Andonésia]]}}
[[Fexeiro:Andonesie DPR session.jpg|thumb|Ua sesson de l [[Cunseilho Repersentatibo de l Pobo]], an [[Jacarta]].]]
[[Fexeiro:AndonesianSupremeCourt.jpg|thumbnail|Suprema Corte de Justícia de la Andonésia an [[Jacarta]], la capital de l paíç.]]
La Andonésia ye ua [[república]] [[persidencialismo|persidencialista]]. Cumo se trata dun [[stado unitairo]], l poder se cuncentra ne l gobierno central. L Persidente, que ye xefe de stado i de l gobierno, ye eileito diretamente para mandatos de 5 anhos, junto cul bice-persidente. Passado la renúncia de Suharto an [[1998]], las struturas políticas i gobernamentales sofrírun amportantes reformas. Rializórun-se quatro emendas la Custituiçon de 1945{{nota de rodapie|An 1998, 1999, 2000 i 2001.}}, que renobórun ls poderes [[Poder eisecutibo|eisecutibo]], [[Poder legislatibo|legislatibo]] i [[Poder judiciairo|judiciairo]].<ref name="susi">Susi Dwi Harijanti, Tin Lindsey (2006). «Andonesie: General eiletiones test the amended Custitution and the new Custitutional Court» (an [[léngua anglesa|anglés]]). Anternational Journal of Custitutional Law 4 (1): p. 138–150</ref> L persidente ye l [[Xefe de Stado]] i l comandante de las fuorças armadas i l diretor de l'admenistraçon anterna, de la criaçon de políticas i de las relaçones steriores. Para alhá desso, ye l persidente que nomeia l cunseilho de menistros, que nun son oubrigados a ser nembros eileitos de l poder legislatibo. Las eileiçones persidenciales de [[2004]] fúrun las purmeiras an que l pobo eilegeu diretamente l persidente i l bice-residente, por sufrágio ounibersal.<ref name="publico"/><ref>{{citar web|url=http://web.archibe.org/web/20080630074121/http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf|títalo=The Carter Center 2004 Andonesie Eiletion Report|outor=Carter Center|data=2004|publicado=Carter Center.org, arquibado zde l [http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf ouriginal] an 30 de júnio de 2008|acessodata=3 de márcio de 2011}} {{en}}</ref> L persidente ye eileito por cinco anhos i solo puode se releger por ua única beç.<ref>_ (2002), The fourth Amendment of 1945 Andonesie Custitution, Capítulo III – L poder eisecutibo, Art. 7. {{en}}</ref>
L percipal cuorpo legislatibo de l paíç ye l ''Majelis Permusyawaratan Rakyat'' (MPR)<ref>{{citar web|url=http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf|títalo=Ketetapan MPR-RI Nomor II/MPR/2000 tentang Perubahan Kedua Peraturan Tata Tertib Majelis Permusyawaratan Rakyat Republik Andonesie|outor=Cunseilho repersentante de l Pobo|data=2000|publicado=MPR.go.id|acessodata=3 de márcio de 2011}} (an [[léngua andonésia|andonésio]])</ref> ó "Assemblé Cunsultiba Popular", que cunsiste de l ''Dewan Perwakilan Rakyat'' (DPR) ó [[Cunseilho Repersentatibo de l Pobo]], eileito para mandatos de 5 anhos, i de l ''Dewan Perwakilan Daerah'' (DPD) ó [[Cunseilho de ls Repersentantes Regionales]]. Depuis de las eileiçones de [[2004]], l MPR tornar-se-iba un [[parlamiento]] [[bicameral]] cula criaçon de l DPD cumo nuoba segunda cámara. Las percipales funçones de l MPR son rebisar i aprobar emendas pa la custituiçon, fazer l juramiento de l persidente i tamien processar l mesmo persidente, d'acuordo cula legislaçon.<ref name="susi"/> L DPD ye ua cámara relatibamente nuoba adonde se atenden ls assuntos de cunho regional. L DPD cumprende quatro nembros eileitos por cada porbíncia, ls quales nun pertencen la nanhun [[partido político]].<ref>{{citar web|url=http://www.gtzsfdn.or.id/documents/laws_m_regs/cun_decre/3_AmdUUD45_ang.pdf|títalo=Third Amendment to the 1945 Custitution of The Republic of Andonesie|outor=Assemblé Cunsultiba|data=2000|publicado=Gtzsfdn.or.id.|acessodata=12 de márcio de 2011}} {{en}}</ref>
An cuntreste cula política anti-amperialista contra las poténcias oucidentales i las tensones cula Malásia durante l regime de Sukarno, las [[relaçones anternacionales]] de la Andonésia zde la chamada "nuoba orde" se baseian na coperaçon política i [[eiquenomie|eiquenómica]] culas naciones oucidentales.<ref>{{citar web|url=http://countrystudies.us/andonesie/97.htn|títalo=Foreign Policy|outor=William Frederick|data=1993|publicado=Country Studies.ua|acessodata=30 d'abril de 2011}} {{en}}</ref> L paíç mantén streitas relaçones cun sous bezinos ne l sudeste asiático i ye un nembro fundador de la [[Associaçon de las Naciones de l Sudiste Asiático]] (ANSA).<ref>{{citar web|url=http://www.state.gob/r/pa/ei/bgn/2748.htn|títalo=Andonesie (10/09)|outor=CIA|data=2009|publicado=state.gob|acessodata=30 d'abril de 2011}}</ref>
== Simblos nacionales ==
=== Bandeira ===
{{Artigo percipal|[[Bandeira de la Andonésia]]}}
La [[bandeira nacional]] de la Andonésia ye chamada "''Sang Sake Merah Putih''". Cunforme l'artigo 35 de la Custituiçon de 1945, la bandeira ye cumpuosta por dues faixas de dimensones eiguales, a superior ye de quelor burmeilha i a anferior ye branca.<ref>{{citar web|url=http://www.ambaixadadaindonesie.org/andonesie.html|títalo=Ambaixada de la Andonésia ne l Brasil|outor=|data=|publicado=|acessodata=24 de márcio de 2011}}</ref>
=== Brason d'armas ===
{{Artigo percipal|[[Brason d'armas de la Andonésia]]}}
L Garuda Pancasila ye l [[Brason de Armas]] de la Andonésia.<ref name="girafa">{{citar web|url=http://www.girafamania .com.br/asiatico/andonesie.html|títalo=República de la Andonésia|outor=|data=|publicado=Girafamania|acessodata=24 de márcio de 2011}}</ref> La parte percipal ye l Garuda, ua spece de águila dourada cun un escudo ne l peito i un rolo dominado puls pies que traç l lema de l paíç. Garuda ye ua figura mitológica, un grande páixaro mítico qu'aparece an ambas las mitologies, de l [[hinduísmo]] i [[budismo]].<ref name="girafa"/>
=== Hino nacional ===
{{Artigo percipal|[[Hino nacional de la Andonésia]]}}
'''Andonesie Raya''' ye l nome oufecial de l [[hino nacional]] de la Andonésia.<ref>{{citar web|url=http://www.nationalanthems.anfo/id.htn|títalo=Andonesie|outor=|data=|publicado=nationalanthems.anfo|acessodata=19 de márcio de 2011}} {{en}}</ref> L'hino fui apersentado pul cumpositor [[Wage Rudolf Soepratman]] ne l die [[28 d'outubre]] de [[1928]], na cumbençon nacional de ls moços an [[Batabie]], atual [[Jacarta]]. Esse hino marca inda l nacimiento dun mobimiento nacionalista na Andonésia. Fui scolhido cumo hino nacional quando fui proclamada l'andependéncia de la Andonésia an [[1945]]<ref>{{cite web | url=http://nationalanthems.me/andonesie-andonesie-raya/ | title=Andonesie - Andonesie Raya | publisher=NationalAnthems.me | language=[[Léngua anglesa|anglés]] | acessdate=26 de maio de 2012 }}</ref>.
== Subdebisones ==
{{Artigo percipal|[[Subdebisones de la Andonésia]]}}
De l punto de bista admenistratibo, la Andonésia stá debedida an 33 porbíncias<ref name="secomunidades">{{citar web|url=http://www.secomunidades .pt/web/guest/listapaises/ID|títalo=República de la Andonésia|outor=Portal de las Quemunidades Pertuesas|data=|publicado=Secomunidades .pt|acessodata=3 de márcio de 2011}}</ref> (antre las quales, 3 son territórios de regime special, [[Aceh]] i [[Yogyakarta]], i l território de la cidade capital, [[Jacarta]]). Las percipales porbíncias, subdebididas an çtritos, son: [[Samatra]], Papua (Irian Jaya), [[Riau]], Riau Kepulauan, [[Sulawesi]] (la sudoeste), Kalimantan (al sul), [[Celebes]] (al sul), Irian Jaya (l'oeste), [[Jaba (ilha)|Jaba]] (l'oeste), Kalimantan (l'oeste), Nusa Tenggara (l'oeste), Sulawesi (l'oeste) i Samatra (l'oeste).
Las porbíncias de Aceh , Jacarta , Yogyakarta , [[Papua]] i [[Papua Oucidental]] ténen mais prebilégios legislatibos i un maior grau d'outonomie de l gobierno central. L gobierno de Aceh, por eisemplo, ten l dreito de stablecer un sistema judicial andependiente (an [[2003]], anstituiu l'eisigéncia oubrigatória de Sharie).<ref>{{citar web|url=http://www.angentaconnet .com/cuntent/routledg/caet/2004/00000005/00000003/art00005|títalo=The Nanggroe Aceh Darussalan law: la serious respunse to Acehnese separatisn?|outor=Miller, Michelle Ann|data=2004|publicado=Asian Ethnicity 5|acessodata=3 de márcio de 2011}} {{en}}</ref> Se cuncediu la porbíncia de Yogyakarta la cundiçon de ''region semi outónoma'' an reconhecimiento de sou papel fundamental na luita de ls republicanos durante la [[Reboluçon Nacional de la Andonésia|guerra d'andependéncia]] andonésia.<ref>{{citar web|url=http://web.archibe.org/web/20070928162804/http://www.gtzsfdn.or.id/documents/archibe/Law5_1974.pdf|títalo=Andonesie Law Ne l. 5/1974 Cuncerning Basic Principles on Admenistration in the Region|outor=Cunseilho Repersentante de l pobo|data=1974|publicado=Gtsfdn.or.id. (arquibo)|acessodata=3 de márcio de 2011}} {{en}}</ref> A la Papua, antes ''Irian Jaya'', se cuncediu l statuto de ''region semi outónoma'' an [[2001]], anquanto que Jacarta se tornou ua region "special" por ser la capital de l paíç.<ref>{{citar web|url=http://web.archibe.org/web/20080429140004/http://www.anfid.be/papua_mess.htn|títalo=Nieuwe pagina 1|outor=Richel Dursin|data=2004|publicado=''The Jakarta Post'', arquibado zde l [http://www.anfid.be/papua_mess.htn ouriginal] an 29 d'abril de 2008|acessodata=3 de márcio de 2011}} {{en}}</ref>
[[Fexeiro:Andonesie probinces location map-en.sbg|thumb|centro|800px|Porbíncias de la Andonésia.]]
== Eiquenomie ==
{{Artigo percipal|[[Eiquenomie de la Andonésia]]}}
[[Fexeiro:Jakarta Skyline Part 2.jpg|thumb|squierda|300px|[[Jacarta]], capital i maior [[centro financeiro]] de l paíç.]]
La Andonésia ye la maior eiquenomie de l Sudiste Asiático i tamien ye nembro de l [[G-20]].<ref>{{citar web|url=http://www.g20.org/about_what_is_g20.aspx|títalo=What is G-20?|outor=|data=|publicado=G-20.org|acessodata=2 de márcio de 2011}}{{en}}</ref> L [[Perduto Anterno Bruto]] se stima an 444 bilhones de dólares.<ref name="fmireport">{{citar web|url=http://eimf.org/sternal/pus/ft/weo/2007/01/data/weoret.aspx?sy=2005&ey=2008&scsn=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=536&s=NGDPD,NGDPDPC,PPPWGT,PPPPC,LP&grp=0&la=&pr1.x=67&pr1.y=11|títalo=Report fur Seleted Countries and Subjets|outor=[[Fondo Monetário Anternacional]]|data=abril de 2007|publicado=|acessodata=2 de márcio de 2011}} {{en}}</ref> i an [[2008]], l PIB nominal ''per capita'' era de 1.950 dólares.<ref name="fmireport"/> L percipal setor eiquenómico ye l de [[serbício]]s, repersentando 45,3% de l PIB. Ye seguido pula [[andústria]] (40,7%) i l'agricultura (14%).<ref>{{citar web|url=http://www.unescap.org/stat/sos1/sos1_andonesie.pdf|títalo=Sub Committe on Statistics: First Session 18–20 February 2004|outor=Eiquenomic and social commesion fur Asia and the Pasific|data=2004|publicado=UNESCAP.org|acessodata=2 de márcio de 2011}} {{en}}</ref> Inda assi, la [[agricultura]] amprega mais pessonas de l que ls outros setores, acupando 44,3% de ls 95 milhones de trabalhadores ne l paíç. L setor de serbícios amprega 36,9% i l'andústria amprega 18,8%.<ref>{{citar web|url=http://debdata.worldbank.org/AAG/idn_aag.pdf|títalo=Andonesie at la Glance|outor=Banco Mundial|data=2008|publicado=World Bank.org|acessodata=2 de márcio de 2011}}</ref> Las percipales andústrias son la [[petrólio|petrolífera]] i de [[gáç natural]], para alhá de la [[andústria téxtil]], de [[papel]] i de [[minerales]], anquanto que ls percipales perdutos agrícolas son [[arroç]], [[milho]], [[mandioca]], [[patata-doce]], [[tabaco]], [[xá]], [[café]], [[speciarie]]s i [[borraixa]].
An [[2005]], ls percipales mercados de [[sportaçon]] de la Andonésia éran l [[Japon]] (22,3%), [[Stados Ounidos]] (13,9%), [[China]] (9,1%) i [[Singapura]] (8,9%) anquanto que la maiorie de las [[amportaçon|amportaçones]] benien de l Japon (18%), China (16,1%) i Singapura (12,8%).<ref name="cia"/> Ne l mesmo anho, la Andonésia alcançou l [[superábit]] comercial cun mais de 83 bilhones de dólares benidos de sportaçon i mais de 62 bilhones gastos cun amportaçon.<ref name="cia"/> L paíç ten ua ampla bariadade de recursos naturales, ancluindo l petrólio, l gáç natural, [[stanho]], [[cobre]] i [[ouro]]. Las percipales amportaçones andonésias ancluen máquinas i eiquipamientos, perdutos químicos, cumbustibles i alimientos.<ref name="cia"/>
An [[2008]], la Andonésia suspendiu l'adeson a la ''OPEP'', la qual era nembro de pleno dreito zde [[1962]].<ref name="oupep">{{citar web|url=http://t.ouronews.net/2008/05/28/andonesie-deixa-oupep/|títalo=Andonésia deixa OPEP|outor=|data=28 de maio de 2008|publicado=Ouronews|acessodata=2 de márcio de 2011}}</ref>
== Cultura ==
{{Artigo percipal|[[Cultura de la Andonésia]]}}
[[Fexeiro:SOTO FOOD.jpg|200px|thumb|Ua seleçon d'alimientos andonésios. Ancluindo l ''Soto Ayan'' (Ua spece de caldo de frango), ''sate kerang'' (un prato feito cun mariscos), ''telor pindang'' (uobos cunserbados), ''perkedel'' (fritter), i ''s teh manis'' (xá gilado doce).]]La Andonésia ten por buolta de 783 [[etnia|grupos étnicos]]<ref name="joshua">{{citar web|url=http://www.joshuaprojet.net/anternational/t/countries.php?rog3=ID|títalo=Grupos Étnicos de la Andonésia|outor=|data=|publicado=joshuaprojet.net|acessodata=15 de márcio de 2011}}</ref>, cada qual cun sues defrenças culturales zambolbidas durante seclos i anfluenciadas por [[índia]]ne ls, [[árabes]], [[Cultura de la China|chineses]], [[Malásia|malaios]] i [[ouropeus]]. Las beilças tradecionales jabanesas i balinesas, por eisemplo, cuntén aspetos de la cultura i mitologie hindu. Las anfluéncias mais dominantes na [[arquitetura]] andonésia son tradecionalmente andianas, inda qu'eisistan anfluéncias arquitetónicas d'outros pobos.
L [[çporto]] na Andonésia ye, an giral, d'ourientaçon masculina, anquanto eibentos sportibos son frequentemente associados cun jogos eilegales.<ref>Witton, p. 103 {{en}}</ref> Ls sportes mais populares son [[badminton]]<ref name="sporte">{{citar web|url=http://www.cp-pc.ca/anglish/andonesie/sports.html|títalo=SPORTS AND RECREATION|outor=|data=|publicado=|acessodata=28 d'abril de 2011}} {{en}}</ref> i [[futebol]]. Ls eibentos çportibos na Andonésia son ourganizados pula Comisson Nacional Sportiba Andonésia (KONI), cumo ls Jogos Nacionales, rializados la cada quatro anhos.<ref name="sporte"/>
La [[gastronomie]] barie de region para region, i ye mui anfluenciada pula cozina chinesa, ouropeia i andiana.<ref>Witton, Patrick (2002). ''Alimentar Mundial: Andonésia''. Melbourne: Lonely Planet. ISVN 1-74059-009-0 .</ref> L percipal alimiento ye l [[arroç]], giralmente serbido cun chicha i [[legume]]s. Las [[speciarie]]s, leite de coco, peixe i frango tamien son alimientos bastante ousados.{{nota de rodapie|Cumparado cula gastronomie bietnamita i tailandesa, puode-se cunsidrar que la gastronomie andonésia ye relatibamente andependiente.}}<ref>Brissendon, Rosemary (2003). ''South East Asian Fod . Melbourne: Libros Grant Hardie.'' ISBN 1-74066-013-7. {{en}}</ref>
L'eibidéncia mais antiga de [[scrita]] na Andonésia ye ua série d'anscriçones an [[sánscrito]], datada de cerca de l seclo V d.C. Las figuras mais amportantes na literatura moderna de la Andonésia ancluen ls outores houlandeses [[Multatuli]], que criticou l'abuso sofrido puls andonésios sob l domínio colonial houlandés, [[Muhammad Yamin]] i [[Hamka]], que éran ls scritores nacionalistas mais anfluentes de l paíç antes de l'andependéncia,<ref>Taylor, p. 299-301 {{en}}</ref> i [[Pramoedya Ananta Toer]], l scritor mais coincido de la Andonésia.<ref>Bickers, p.3-7 {{en}}</ref><ref>{{citar web|url=http://www.wok .pt/outhors/detail/id/18944|títalo=Pramoedya Ananta Toer|outor=|data=|publicado=Wok .pt|acessodata=15 de márcio de 2011}}</ref>
=== Religion ===
[[Fexeiro:Religous map of andonesie.jpg|thumb|Mapa relegioso de la Andonésia.]]
Defrentes [[religiones]] son praticadas ne l paíç, i sue anfluéncia na bida cultural, eiquenómica i política de l paíç ye seneficatiba.<ref name="religion">{{citar web|url=http://home.swipnet.se/~w-15266/andones/anstant/religion.htn|títalo=Religion of Andonesie|outor=|data=|publicado=Anstant Andonesie|acessodata=16 d'abril de 2011}} {{en}}</ref> Cun base ne l censo de [[2000]], aprossimadamente 86,1% de la populaçon segue l Eislon (custituídos por xiitas i sunitas), 8,7% de la populaçon ye [[Cristandade|crestiana]] (dentre ls quales 3% son católicos), para alhá desso, 3,4% ye budista i 1,8% de la populaçon segue l [[Hinduísmo]], para alhá d'outras religiones nun specificadas.<ref name="cia"/><ref>[http://br.noticias.yaho .com/fotos/pol%C3%ADcia-relegiosa-prende-punks-na-andon%C3%A9sia-1323893645-slideshow/ Polícia relegiosa prende punks na Andonésia]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, besitado an [[15 de dezembre]] de [[2011]]</ref>
Anque de la libardade relegiosa, l stado solo reconhece 6 religiones (eislamismo, protestantismo, catolicismo, anduísmo, budísmo, i cunfucionismo), la belhete d'eidentidade de la Andonésia specifica la qual dessas 6 religiones l cidadano pertence, l'ateísmo nun ye reconhecido ne l paíç.
<!--
{| border="1" align="center" cellpadding="2" cellspacing="0"
|+<font size="+1">'''Feriados'''</font>
|-
! style="background:#efefef;" | Data
! style="background:#efefef;" | Nome an pertués
! style="background:#efefef;" | Nome local
! style="background:#efefef;" | Ouserbaçones
|-
|
|
|
|
|} -->
{{Notas}}
{{Portal-Andonésia}}
{{refréncias|col=3|scroll=s}}
== Ber tamien ==
{{Correlatos
|commons = Andonesie
|commonscat = Andonesie
|wikisource =
|wikiquote =
|wikiquotecat =
|wikelibros =
|wikinoticias =
|wikinoticiascat =
|wikcionario = Andonésia
|wikispecies =
|wikibersidade =
|meta =
}}
* [[Lhista de paízes|Lista de Stados soberanos]]
* [[Aneixo:Lista de Stados soberanos i territórios dependentes de la Ásia|Lista de Stados soberanos i territórios dependentes de la Ásia]]
* [[Aneixo:Lista de Stados soberanos i territórios dependentes de la Oceania|Lista de Stados soberanos i territórios dependentes de la Oceania]]
* [[Reboluçon Nacional de la Andonésia]]
* [[Léngua de Senhales Andonésia]]
* [[Aneixo:Missones diplomáticas de la Andonésia|Missones diplomáticas de la Andonésia]]
== Ligaçones sternas ==
* {{Link||2=http://www.andonesie.go.id/en/ |3=Sítio oufecial de l Gobierno de Andonésia |4={{en}}}}
{{Andonésia/Tópicos}}
{{bloco de nabegaçon
|Ásia
|Oceania
|ASEAN
|OPEP
|G15
|G20 (andustrial)
|G20
}}
[[Catadorie:Andonésia| ]]
ap9sugxd7x9q2vs6zqjb52uunhpc5xu
107365
107343
2026-07-22T19:28:51Z
~2026-30875-10
15270
/* Geografie */
107365
wikitext
text/x-wiki
{{geocordenadas|2_S_118_I_type:country_region:ID|11°S – 6°N, 95°–141° W}}
{{Anfo/Paíç
|nome_natibo = ''Republik Andonesie''
|nome_longo_cumbencional = República de la Andonésia
|eimaige_bandeira = Flag of Indonesia.svg
|nome_t = República de la Andonésia
|eimaige_brason = National emblem of Indonesia Garuda Pancasila.svg
|çcriçon_bandeira = Bandeira de la Andonésia
|çcriçon_brason = Brason d'armas de la Andonésia
|leg_bandeira = [[Bandeira de la Andonésia|Bandeira]]
|leg_brason = [[Brason d'armas de la Andonésia|Brason de Armas]]
|lema = "Bhinneka Tunggal Ika"<br />(''"Ounidade na Dibersidade"'')
|hino = [[Hino nacional de la Andonésia|"Andonesie Raya"]] (''"Grande Andonésia"'')
|localizaçon = Indonesia (orthographic projection).svg
|mapa = Indonesia (orthographic projection).svg
|tamanho_mapa = 300px
|gentílico = andonésio(la)<ref>[http://www.portaldalinguaportuguesa.org/andex.php?ation=gentelicos&id=549 Portal de la Léngua Pertuesa, Dicionário de Gentílicos i Chamadeiros de la Andonésia]</ref>
|frunteira = [[Frunteira Andonésia-Malásia|Cula Malásia]] (N), [[Frunteira Andonésia-Papua-Nuoba Guiné|cula Papua-Nuoba Guiné]] (N) i [[Frunteira Andonésia-Timor-Leste|cun Timor-Leste]] (I); frunteiras marítimas adicionales culas [[Filipinas]], [[Singapura]] (N), [[Palau]] (I), [[Oustrália]] (S) i [[Índia]] (NW)
|capital = [[Jacarta]]<br /><small>{{cor dn|6|10|S|106|49|I}}</small>
|maior_cidade = Jacarta
|léngua_oufecial = [[Léngua andonésia]] (''bahasa andonésio'')
|tipo_gobierno = [[Persidencialismo|República persidencialista]]
|títalo_líder1 = [[Aneixo:Lista de persidentes de la Andonésia|Persidente]]
|nome_líder1 = [[Susilo Bambang Yudhoyono]]
|títalo_líder2 = [[Bice-persidente]]
|nome_líder2 = Boediono
|títalo_líder3 =
|nome_líder3 =
|eibento_tipo = [[Andependéncia]]
|eibento_nota = de ls [[Países Baixos]]
|eibento1 = Declarada
|eibento_data1 = [[17 d'agosto]] de [[1945]]
|eibento2 = Reconhecida
|eibento_data2 = [[27 de nobembre]] de [[1949]]
|eibento3 =
|eibento_data3 =
|Fuso_Hourário = [[UTC]]
|Hourário_oufecial = +7
|defrença_UCT = +7 la +9, oufecial: +7
|defrença_UCT_berano = +7 la +9
|fuso_horairo_DST = ''nun ouserbado''
|ária_total = 1 904 569
|ária_pos = 15
|auga_pc = 4,8
|ária_ourbana =
|ária_ourbana_pos =
|populaçon_stimada_anho = 2008
|populaçon_estimada = {{formatnun:237512355}}
|populaçon_stimada_pos = 4
|populaçon_censo_anho =
|populaçon_censo =
|populaçon_ourbana_pos =
|populaçon_ourbana =
|demog_densidade = 126
|densidade_pos = 61
|PIB_PPC_anho = 2011
|PIB_total = {{toltip|1,105 [[trilhon]]|1 105 000 000 000}}[[Scalas cúrtie i longa|*]] [[USD]]<ref name = "FMI">{{cite web | url = http://www.eimf.org/sternal/pus/ft/weo/2011/01/weodata/weoret.aspx?sy=2008&ey=2011&scsn=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=536&s=NGDPD%2CNGDPDPC%2CPPPGDP%2CPPPPC%2CLP&grp=0&la=&pr.x=63&pr.y=4|title=Andonesie| publisher = [[Fondo Monetário Anternacional]] (FMI) | acessdate = 26 d'outubre de 2011}}</ref>
|PIB_pos = 15
|PIB_per_capita = 4.657<ref name="FMI"/>
|PIB_per_capita_pos = 122
|PIB_nominal_anho = 2011
|PIB_nominal_total = {{toltip|822,631 [[bilhones]]|822 631 000 000}}[[Scalas cúrtie i longa|*]] [[USD]]<ref name="FMI"/>
|PIB_nominal_pos = 18
|PIB_nominal_per_capita = 3.464 [[USD]]<ref name="FMI"/>
|PIB_nominal_per_capita_pos = 109
|Gini = 36,3<ref>[https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/fields/2172.html CIA World Fatbook, Lista de Países por Coeficiente de Gini {{en}}]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
|Gini_anho = 2005
|Gini_catadorie = {{médio}}
|IDH_anho = 2012
|IDH = 0,629
|IDH_pos = 121
|IDH_catadorie = {{médio}}<ref name="IDH">{{citar web |url=http://www.pnud.org.br/arquibos/rdh-2013.pdf |títalo=Relatório de Zambolbimiento Houmano 2013 – Ascenson de l Sul: progresso houmano nun mundo dibersificado |eiditor=[[Porgrama de las Naciones Ounidas pa l Zambolbimiento]] (PNUD)|data=14 de márcio de 2013 |acessodata=15 de márcio de 2013}}</ref>
|sp_bida = 70,7
|esp_bida_pos = 110
|mort_anfantil = 26,6
|mort_anfantil_pos = 109
|alfabetizaçon = 92,0
|alfabetizaçon_pos = 85
|moeda = [[Rupia|Rupia andonésia]]
|moeda_ISO = IDR
|clima = [[Clima tropical úmido|Tropical úmido]] i [[Clima tropical|tropical]]
|código_paíç = IDN
|tld = [[.id]]
|código_telef = 62
|website_gobierno = [http://www.andonesie.go.id/en/ http://www.andonesie<br />.go.id/en/]
|organizaçones = [[Organizaçon de las Naciones Ounidas|ONU]], [[G15]], [[Organizaçon de ls Países Sportadores de Petrólio|OPEP]], [[Associaçon de Naciones de l Sudiste Asiático|ASEAN]], [[G20 (países andustriales)]], [[G20 (países an zambolbimiento)]]
|preposiçon =
|ne l_menistérios =
}}
La '''Andonésia''', ouficialmente '''República de la Andonésia''' ({{lang-id|''Republik Andonesie''}}), ye un [[paíç]] localizado antre l [[Sudiste Asiático]] i la [[Oustrália]], sendo cumpuosto pul maior arquipélago de l mundo, las [[Ilhas de Sonda]],<ref>{{citar web|url=http://www.pedalnaestrada .com.br/pages.php?recid=194|títalo=Andonésia|outor=|data=|publicado=Pedal na strada|acessodata=1 de márcio de 2011}}</ref> i inda la metade oucidental de la [[Nuoba Guiné]], cumprendendo cerca de {{formatnun:17508}} ilhas.<ref name="FMI"/><ref name="regiones"/> Por ser un arquipélago, ten frunteiras terrestres cula [[Malásia]], an [[Bornéu]], cun [[Timor-Leste]], i cula [[Papua-Nuoba Guiné]]; i marítimas culas [[Filipinas]], Malásia, [[Singapura]], [[Palau]], Oustrália i cul stado [[Índia|andiano]] de [[Andaman i Nicobar]]. La localizaçon antre dous cuntinentes, la [[Ásia]] i la [[Ouceanie|Oceania]], faç de la Andonésia ua [[nacion trascontinental]]. La Andonésia ye ua [[república]],<ref name="cia"/> cun poder legislatibo i persidente eileitos por [[sufrágio ounibersal]],<ref name="publico">{{citar web|url=http://www.publico .pt/Mundo/prossimo-persidente-andonesio-bai-ser-eileito-por-sufragio-ounibersal_168890|títalo=Próssimo Persidente andonésio bai ser eileito por sufrágio ounibersal|outor=AFP|data=10 d'agosto de 2002|publicado=Publico .pt|acessodata=15 de márcio de 2011}}</ref> sendo sue capital la cidade de [[Jacarta]]. Ye un de ls nembros fundadores de la [[ASEAN]] i nembro de l G-20. L'eiquenomie andonésia ye la [[Aneixo:Lista de países por PIB nominal per capita|décima oitaba maior eiquenomie de l mundo]] i [[Aneixo:Lista de países por PIB (Paridade de l Poder de Cumpra)|15.º maior]] an paridade de poder aquesitibo .
L'arquipélago andonésio ten sido ua region de grande amportança pa l [[comércio]] zde ls seclos VI i BII, quando [[Srebijaya]] ampeçou a comerciar cula China i cula Índia. Depuis de comerciantes assumiren l [[Eislan|Eislon]], i durante la Era de ls Çcubrimientos, las poténcias ouropeias ampeçórun la çputar l monopólio de l comércio de las speciaries nas [[ilhas Molucas]]. Anque sue grande populaçon i regiones densamente poboadas, la Andonésia ten bastas árias zabitadas que a tornan un de ls países de l mundo cun mais [[biodibersidade]].<ref>{{citar web|url=http://www.anstitutoaqualung .com.br/anfo_biodibersidade23.html|títalo=Biodibersidade|outor=|data=|publicado=Anstituto AquaLung|acessodata=30 de márcio de 2011}}</ref>
Zde ls purmeiros seclos de l'era crestiana, gobernantes locales gradatibamente absorbian, modelos culturales, políticos i relegiosos strangeiros, i reinos hindus i [[Budismo|budistas]] florescírun. La Stória de la Andonésia ten sido anfluenciada por poderes strangeiros atraídos por sous recursos naturales. Comerciantes [[muçulmano]]s trouxírun l Eislon. Las poténcias ouropeias trouxírun l cristandade, i, para alhá desso, lutórun antre si para monopolizar l comércio de speciaries nas [[ilhas Maluku]] durante la [[Era de ls Çcubrimientos]]. Depuis de trés seclos i meio de colonialismo houlandés, la Andonésia garantiu sue andependéncia passado la [[Segunda Guerra Mundial]]. I la Stória de la Andonésia zde anton ten sido un período turbulento, culs zafios colocados pulas catástrofes naturales, la corrupçon, l separatismo, un porcesso de democratizaçon, i ls períodos de rápida mudança eiquenómica. La nacion atual de la Andonésia ye ua república persidencial [[unitarismo|unitarista]] cumpuosta por trinta i trés [[porbíncia]]s.<ref name="secomunidades"/>
Cun mais de 230 milhones d'habitantes,<ref>{{citar web|url=http://www.mundoeducacao .com.br/geografie/andonesie.htn|títalo=Andonésia|outor=|data=|publicado=Mundo Eiducaçon|acessodata=30 de márcio de 2011}}</ref> ye l quarto [[Aneixo:Lista de países por populaçon|paíç mais populoso]] de l mundo i l purmeiro antre ls países [[Eislan|eislámicos]].<ref name="cia"/> Atrabeç de sues numerosas ilhas, l pobo andonésio stá çtribuído por çtintos grupos étnicos, lenguísticos i relegiosos. L lema nacional ''Vhinneka Tunggal Ika'' ("Ounidade na dibersidade") articula la dibersidade qu'hai na nacion.<ref name="cia">{{citar web|url=https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/geos/id.html|títalo=CIA - The World Fatbook|outor=|data=|publicado=CIA|acessodata=28 de febreiro de 2011}} {{en}}</ref> La Andonésia ye un paíç rico an queston de [[recursos naturales]], cuntrastando cun sue populaçon, que ye, an maiorie, de baixa renda.<ref>{{citar web|url=http://www.eiquenomist .com/node/7925064?story_id=7925064|títalo=The Andonesian eiquenomy is growing. But so, unfortunately, is poberty|outor=|data=14 de setembre de 2006|publicado=|acessodata=28 de febreiro de 2011}} {{en}}</ref>
== Eitimologie ==
L nome "Andonésia" deriba de l latin ''andus'' i de l griego ''nesus'', que senefica "ilha".<ref name="EcoSeas1">{{cita libro |apellidos= Tomascik|nombre= T.|coautores= Mah, J.La., Nontji, La., Mosa, M.K.|títalo = The Ecology of the Andonesian Seas|belumen= 1|eiditorial= Periplus Eiditiones Ltd.|fecha= 1996|ubicación= Hong Kong|isbn= 962-593-078-7}}</ref> L nome data de l seclo XVIII, precedendo la formaçon dua Andonésia andependiente.<ref name="andoety">{{cita web |url= http://www.pikiran-rakyat .com/cetak/0804/16/0802.htn|títalo= Asal Usut Nama Andonesie|fechaaceso= 26 de nobembre de 2009|outor= Irfan Anshory|fecha= 2004|obra= Rikiran Rakyat .com|léngua= andonesio|urlarchibo= http://web.archibe.org/web/20080109204601/http://www.pikiran-rakyat .com/cetak/0804/16/0802.htn|fechaarchibo= 9 de janeiro de 2008}}</ref> An 1850, [[George Earl]], etnólogo anglés, propós ls tenermos ''Andunesianes'', ó tamien ''Malayunesianes'', para se referir als habitantes de l "arquipélago andígena" ó "arquipélago malaio".<ref name="JIAEA_1">{{cita libro |apellido= Earl|nombre= George S. W.|títalo= On The Leading Charateristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nationes|url= |fecha= 1850|léngua= anglés|publicación= Periódico del Archipiélago Andio y Asia Ouriental|eiditorial= |ubicación= Andonesie|belumen= |númaro= |páigina= 119|fechaaceso=}}</ref> Na mesma publicaçon, un de ls studantes de Earls, [[James Richardson Logan]], outeliza la palabra "Andonésia" cumo sinónimo de "arquipélago andígena".<ref name="JIAEA_3">{{cita libro |apellido= Logan|nombre= James Richardson|títalo= The Ethnology of the Andian Archipelago: Ambracing Enquiries anto the Cuntinental Relationes of the Ando-Pacific Eislanders|url= |fecha= 1850|léngua= anglés|publicación= Periódico del Archipiélago Andio y Asia Ouriental|eiditorial= |ubicación= Andonesie|belumen= 4|númaro= |páiginas=252-347}}</ref><ref>{{cita libro |apellido= Earl|nombre= George S. W. |títalo= On The Leading Charateristics of the Papuan, Australian and Malay-Polynesian Nationes|fecha= 1850|léngua= anglés|publicación= Journal of the Andian Archipelago and Eastern Asia|páiginas= 254, 277–278}}</ref> Antretanto, ls académicos nerlandeses que screbírun publicaçones nas [[Índias Ourientales]] negában a ousar l bocábulo ''Andonésia'', usando an sou lugar tenermos cumo ''Maleische Archipel'' ("Arquipélago Malaio"); ''Nederlandsch Oost Andië'' (Índias Ourientales Nerlandesas); ''de Oost'' (l leste); i anclusibe ''Ansulinde''.{{nota de rodapie|Este termo fui antroduzido an 1860 ne l romance Max Habelaar, scrito por Multatuli , que cuntén ua série de críticas al colonialismo houlandés.}}<ref name=derkroef>{{cita libro |apellido= M. ban dar Kroef|nombre= Justus |títalo= The Tern Andonesie: Its Ourigin and Usage|url= http://links.jstor.org/sici?sici=0003-0279%28195107%2F09%2971%3A3%3C166%3ATTIIOA%3E2.0.CO%3B2-5|fecha= 1951|léngua= anglés|publicación= Periódico de la Sociedad Amaricana Ouriental|eiditorial= |ubicación= |belumen= 71|númaro= 3|páiginas= 166-171|fechaaceso= 26 de nobembre de 2009|doi=10.2307/595186}}</ref>
A partir de 1900 l'uso de l termo ''Andonésia'' se tornou mais quemun an círclos académicos fura de ls [[Países Baixos]], i grupos nacionalistas andonésios adotórun l termo para spanson política.<ref name=derkroef /> [[Adolf Bastian]], de la [[Ounibersidade de Berlin]], popularizou l nome ne l sou libro ''Andonesien oder die Eislas ç Malayischen Archipels, 1884–1894''. L purmeiro erudito andonésio a outelizar l nome fui [[Suwardi Suryaningrat]] (Ki Hajar Dewantara), quando an 1913 stableciu ua amprensa ne ls Países Baixos cul nome ''Andonesisch Pers-mesa''.<ref name="andoety" />
== Stória ==
{{artigo percipal|Stória de la Andonésia}}
=== Pré-Stória i período Pré-Colonial ===
[[Fexeiro:Borobudur ship.JPG|thumb|Un nabio sculpido an [[Borobudur]] aprossimadamente ne l'anho 800. Barcos andonésios puoden tener feito biaiges comerciales pa la cuosta ouriental de la [[África]] ne l seclo I.<ref>{{citar libro |títalo=La short story of Andonesie : the unlikely nation? |subrenome=Vrown |nome=Colin |anho=2003 |eiditora=Allen & Unwin |isbn=1 86508 838 2 |páigina=13}}</ref>]]
Restos fosselizados de ''[[Homo eretus]]'', popularmente coincido cumo Home de Jaba, sugíren que la Andonésia tenga sido habitada de {{formatnun:2000000}} la {{formatnun:500000}} anhos atrás, aprossimadamente.<ref>{{citar web|url=http://www.girafamania .com.br/primitiba/homes_primatas.html|títalo=Homes pré-stóricos|outor=|data=|publicado=|acessodata=28 de febreiro de 2011}}</ref> L ''Homo-sapienes'' chegou a la region, probabelmente, hai {{formatnun:45000}} anhos.<ref>Smithsonian, ''La Grande Migraçon houmana, p.2 {{en}}</ref> Ls [[austronésios]], que custituen la maiorie de la populaçon moderna de l paíç, eimigrórun al sudeste asiático a partir de l'ilha de [[Ilha Formosa|Formosa]]. Por buolta de l'anho 2000 a.C., chegórun a la Andonésia i spandiran sous territórios pa las ilhas melanésias de l'ouriente.<ref>Taylor, p.5-7 {{en}}</ref> Ne ls percípios de l seclo VIII a.C., las cundiçones agrícolas eideales i l'aperfeiçoamiento de las técnicas de l cultibo de l'arroç permitiran l surgimiento de pequeinhas aldés i reinos.<ref>Taylor, p.8-9 {{en}}</ref> La posiçon stratégica de la Andonésia stimulou l comércio antre las ilhas i cul cuntinente. Por eisemplo, las relaçones culs reinos de la [[Stória de la China|China]] i de la [[Stória de la Índia|Índia]] se stablecírun hai bários seclos antes de Cristo,<ref>Taylor, p.15-18</ref> l que demunstra que l [[comércio]] siempre fizo parte de la stória de la Andonésia.<ref>Taylor, p. 3, 9, 10–11, 13, 14–15, 18–20, 22–23</ref><ref>Vickers, p. 18–20, 60, 133–134</ref>
[[Fexeiro:Srebijaya Ampire.sbg|thumb|L'ampério de Srebijaya ne l Sudiste Asiático]]
Antre ls seclos VII i XIB, formórun-se, nas ilhas de [[Samatra]] i [[Jaba (ilha)|Jaba]], bários reinos [[Hinduísmo|hindus]] i [[Budismo|budistas]]<ref>Taylor, pp. 22–26</ref><ref>Ricklefs, p. 3</ref>. dous grandes reinos que surgiran nessa época fúrun l [[Srebijaya]] i [[Majapahit]]. De l seclo VII até l seclo XIV, l reino budista de Srebijaya, an Samatra, creciu debrebe.<ref name="andonesiareinos">{{citar web|url=http://www.andonesiaindonesie .com/t/f/2377-andon%C3%A9sia-la-era-de ls-reinos-hindus-i-budistas/|títalo=L'era de ls reinos hindu-budistas|outor=|data=|publicado=AndonesiaIndonesie .com|acessodata=14 d'abril de 2011}}</ref> An sou auge, l Srebijaya cuntrolaba zde l'oeste de Jaba até la península malaia. Ne l seclo XIV, tamien surgiu l reino hindu de Jaba Ouriental, Majapahit, que cunseguiu oubter poder subre l território que ye la maior parte de la Andonésia atual i subre quaije to la [[Península Malaia]].<ref name="andonesiareinos"/>
Cula chegada de comerciantes [[árabes]] de [[Gujarate]] ([[Índia]]) ne l seclo XII, l [[Eislon]] tornou-se la religion dominante na maior parte de l'arquipélago, ampeçando al norte de Samatra.<ref>Ricklefs, p.3-14</ref> Outras árias de la Andonésia als poucos adotórun l'eislamismo, l que l tornou la religion dominante an Jaba i Samatra ne l final de l seclo XVI. L'eislamismo se misturou l'anfluéncias culturales i relegiosas de la region, que moldórun la forma predominante de l'eislamismo na Andonésia, particularmente an Jaba.<ref>Ricklefs, p.12-14</ref> Sultanatos eislámicos cumo l de Matórun i de Banten se anstalórun na region.<ref>Guillot, Claude (1990). ''The Sultanate of Banten''. Gramedie Book Publishing Dibesion. p. 17. {{en}}</ref>
=== Período colonial ===
Quando ls [[Ouropa|ouropeus]] eilhi chegórun an percípios de l [[seclo XVI]] (an [[1511]], [[Francisco Serron]] juntamente cun [[António de Abreu]] chegórun a las [[ilhas Molucas]]), ampeçórun a dominar ls reinos qu'eilhi eisistian, na sue buntade de [[monopólio|monopolizar]] l [[comércio]] de las [[speciarie]]s.<ref>Ricklefs, M.C. ''La Story of Modern Andonesie Since c. 1300'', Segunda eidiçon. Londres: MacMillan, 1993. p.22–24 p. {{en}}</ref>
La stória de la colonizaçon nerlandesa de la Andonésia ampeçou cula spediçon de [[Cornelis de Houtman]]. Ne l [[seclo XVII]], ls [[Países Baixos|nerlandeses]], atrabeç de la [[cumpanha Houlandesa de las Índias Ourientales]], stablecírun na region la sue [[quelónia (stória)|quelónia]] de las "[[Índias Ourientales Nerlandesas]]"<ref name=ref_duplicada_1>Ricklefs, p. 24</ref> (sin, inda assi, cunseguiren acupar la quelónia pertuesa de [[Ilha Timor|Timor]]). Durante la maior parte de l período colonial, l cuntrole nerlandés subre l'arquipélago quedou restrito a las zonas costeiras, nua acupaçon que durou até l [[seclo XX]]. Las tropas nerlandesas stában custantemente ambolbidas an sufocar [[rebelion|rebeliones]].<ref name="Schwartç">Schwartç, p. 3-4</ref> L'anfluéncia de líderes locales, tales cumo l príncepe Diponegoro ne l centro de Jaba, Vonjol Eiman an Samatra central i Pattimura nas Molucas i ua sangrenta guerra an [[Aceh]], que durou trinta anhos, debelitórun i reduziran las fuorças [[melitar]]s nerlandesas.<ref name="Schwartç"/>
=== Reboluçon Nacional de la Andonésia ===
{{artigo percipal|Reboluçon Nacional de la Andonésia}}
[[Fexeiro:Andonesian flag raised 17 August 1945.jpg|thumb|squierda|Bandeira andonésia liebantada lougo passado la declaraçon d'andependéncia.]]
Durante la [[Segunda Guerra Mundial]], ls Países Baixos, qu'habien sido acupados pula [[Almanha Nazi|Almanha Nazista]], perdírun la sue quelónia pa ls [[Japon|japoneses]].<ref>Dower, John W. ''War Without Mercy: Race and Power in the Pacific War'' (1986; Pantheon; ISBN 0-394-75172-8)</ref> Cul fin de la guerra, [[Sukarno]], que tenie coperado culs japoneses, declarou la [[andependéncia]] de la Andonésia, mas ls [[aliados]] apoiórun l [[eisército]] nerlandés a tentar recuperar la sue quelónia. La guerra pula andependéncia, chamada [[reboluçon Nacional de la Andonésia]], durou mais de quatro anhos i ambolbiu un sporádico, mas sangrento [[Cunflito armado|cunflito armado anterno]], liebantes políticos i dues grandes anterbençones diplomáticas anternacionales.
Las fuorças nerlandesas nun cunseguiran prebalecer als andonésios, sendo spulsos passado muita resisténcia<ref name="friend">Friend (2003). p. 35</ref>. Ambora las fuorças nerlandesas cuntrolassen las bilas i cidades an redutos republicanos an [[Jaba]] i [[Samatra]], nun cuntrolában las aldés i l campo. Assi, la república de la Andonésia acabou por prebalecer, tanto atrabeç de la diplomacie anternacional, cumo atrabeç de la detreminaçon de la Andonésia an cunflitos armados an Jaba i an outras ilhas. La reboluçon treminou an dezembre de [[1949]], quando, passado pressones anternacionales, ls Países Baixos reconhecírun formalmente l'andependéncia de la Andonésia.<ref>{{citar web|url=http://www.globalsecurity.org/melitary/world/war/ando-inde.htn|títalo=Andonesian War of Andependence|outor=John Pike|data=2005|publicado=Global Security.org|acessodata=6 d'abril de 2011}} {{en}}</ref><ref>Taylor, p. 325</ref>
==== Pós-andependéncia ====
[[Fexeiro:Persident Suharto, 1993.jpg|thumb|Suharto.]]
Antre ls anhos de 1963 i 1965, l [[partido Quemunista de la Andonésia]], que mantenie relaçones secretas cula China quemunista de [[Mao Tsé Tung]], eilaborou un praino para fortalecer l gobierno pró-Pequin de Sukarno. L'eideia era decapitar l'alto comando anticomunista de l'eisército para manter mais de la metade de l Eisército, dous terços de la Aeronáutica i un terço de la Marina alinhados al partido Quemunista de la Andonésia. An [[30 de setembre]] de [[1965]], l praino fui colocado an prática i l xefe de l Eisército i outros cinco generales fúrun presos i eisecutados.<ref>Friend, p. 107-109</ref> Assi i to esse praino fracassou, pus [[Suharto]], un general até anton de pouca spresson, staba anformado subre esse praino, sperou la prison i eisecuçon de ls generales para debrebe tomar l poder.<ref>{{citar libro | titulo = Mao - La Stória Çconhecida | outor = Jon Halliday Jung Chang | anho = 2006 | eidiçon = 1 | páiginas = 992 | ISBN = 8535908730}}</ref> L golpe de Stado de l general [[Suharto]], apoiado puls [[Stados Ounidos]]<ref>{{citar web | titulo = Golpe na Andonésia: 1 milhon de muortos CIA preparou "listas d'eisecuçon" para Suharto | url = http://www.horadopobo .com.br/2003/outubre/03-10-03/pag7d.htn | outor = Carlos Lopes | publicado = Jornal Hora de l Pobo |data= 03/10/2003 | acessodata = 2009-07-19}}</ref> i sous aliados, derrubou l gobierno de l líder populista [[Sukarno]] an 1965, sob l pretesto de deter l'abanço quemunista. Fui un banho de sangre que bitimou carta eiletrónica de 500 mil d'andonésios supostamente quemunistas.<ref>{{citar web | titulo = La muorte dun ex-ditador | url = http://www.folhape .com.br/folhape/materie.asp?data_eidicao=20/09/2006&edt=10&mat=79765 | publicado = Fuolha de Pernambuco |data= 29/01/2000 | acessodata = 2009-07-19}}</ref> De caráter agressibo, melitarista i eissencialmente corruto, la ditadura de Suharto promobiu la represson i l'oupresson de la populaçon.<ref>Adrian Bickers, ''La Story of Modern Andonesie.'' Cambridge University Press, p. 163; 2005 {{en}}</ref><ref>David Slater, ''Geopolitics and the Post-Colonial: Rethinking North-South Relationes,'' London: Blackwell, p. 70 {{en}}</ref> Reforçou, tamien, la centralizaçon política i l spansionismo. Assi, poderien ampedir la dibersidade eisistente ne l paíç i reforçar las tensones outónomas oupositoras a la custituiçon dua "Grande Andonésia". Cun esso, houbo cunflitos outónomos nas [[ilhas Molucas]], an [[Samatra]], na [[Nuoba Guiné]], an [[Celebes]] i [[Bornéu]] i frunteiriços cula Malásia i Papua-Nuoba Guiné.
Suharto fui releito cinco bezes<ref name="suharto">{{citar web|url=http://www.cbb.nes.ca/ditator/Suharto.html|títalo=Suharto|outor=|data=|publicado=|acessodata=30 de márcio de 2011}} {{en}}</ref> i gobiernou l paíç cula ajuda de ls melitares mas, cula crise eiquenómica asiática de [[1997]], l paíç boltou a la rebelion i l persidente fui oubrigado a renunciar i antregou l poder al sou Bice-Persidente, [[B. J. Habibie]].<ref name="suharto"/> Inda assi, las eileiçones de [[1999]] fúrun perdidas por Habibie para [[Megawati Sukarnoputri]], filha de Sukarno, que nun chegou a ser ampossada, tenendo sido sustituída pul sou [[partido político]] por [[Abdurrahman Wahid]]. La [[Andependéncia de Timor-Leste|crise de Timor-Leste]] birou las cartas i Megawati boltou a la persidéncia an [[2001]]. An [[2004]], nas purmeiras eileiçones diretas, fui eileito l'atual persidente, [[Susilo Bambang Yudhoyono]].<ref>{{citar web|url=http://ultimosegundo.eig .com.br/mundo/2009/07/09/cunfirmada+releicao+de l+persidente+de la+andonesie+7202942.html|títalo=Cunfirmada releiçon de l persidente de la Andonésia|outor=|data=|publicado=Radadeiro Segundo|acessodata=30 de márcio de 2011}}</ref><ref>{{citar web|url=http://beija.abril .com.br/blog/ricardo-setti/tag/susilo-bambang-yudhoyono/|títalo=Quien baterá l campeon mundial de botos, l persidente de la Andonésia, Susilo Yudhoyono?|outor=Ricardo Setti|data=23 de márcio de 2011|publicado=Beija.abril .com|acessodata=30 de márcio de 2011}}</ref>
== Geografie ==
{{Artigo percipal|[[Geografie de la Andonésia]]}}
[[Fexeiro:Mahameru-bolcano.jpeg|thumb|squierda|[[Monte Semeru]] i [[Monte Bromo]].]]
La Andonésia ten {{formatnun:17508}} [[ilha]]s de las quales cerca de 6000 son habitadas<ref name="FMI">{{citar web|url=http://www.eimf.org/sternal/pus/ft/weo/2006/01/data/dbcoutn.cfn?SD=2005&ED=2005&R1=1&R2=1&CS=3&SS=2&OS=C&DD=0&OUT=1&C=536&S=PPPWGT-PPPPC&RequestTimeout=120&CMP=0&x=45&y=5|títalo=Report fur Seleted Countries and Subjets|outor=[[Fondo Monetário Anternacional]]|data=2006|publicado=FMI.org|acessodata=28 de febreiro de 2011}} {{en}}</ref><ref name="regiones">{{citar web|url=http://web.archibe.org/web/20051228011848/http://www.andonext .com/Regions/|títalo=Andonesie regiones|outor=|data=2005|publicado=Andonext (arquibo)|acessodata=28 de febreiro de 2011}} {{en}}</ref>. Las percipales son [[Jaba (ilha)|Jaba]], [[Samatra]], [[Bornéu]] (cumpartilhada cula [[Malásia]] i [[Brunei]]), [[Nuoba Guiné]] (cumpartilhada cula [[Papua-Nuoba Guiné]]) i [[Celebes]]. La Andonésia ten frunteiras terrestres solo cula Malásia (na ilha de Bornéu), Papua-Nuoba Guiné (na Nuoba Guiné) i [[Timor-Leste]], na ilha de [[Ilha Timor|Timor]]. Para alhá desso, solo alguns streitos sepórun la Andonésia de [[Singapura]], [[Filipinas]] i [[Oustrália]]. La capital, Jacarta, stá localizada na ilha de Jaba i ye la maior cidade de l paíç, seguida de [[Bandung]], [[Surabaya]], [[Medan]] i [[Semarang]].<ref name="Witton">Witton, p. 139, 181, 251, 435 {{en}}</ref>
Cun {{formatnun:1904569}} Km²,<ref name="cia"/> la Andonésia ye l décimo sesto [[Aneixo:Lista de países i territórios por ária|paíç mais stenso]] de l mundo, an tenermos de superfice.<ref>{{citar web|url=https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/rankorder/2147rank.html|títalo=CIA: The World Fatbook -- Country Cumparison - Area|outor=CIA|data=2006|publicado=The World Fatbook|acessodata=4 de márcio de 2011}}</ref> Sue densidade populacional ye de 134 hab./Km², la [[Aneixo:Lista de países por densidade populacional|88ª mais alta de l mundo]],<ref>{{citar web|url=http://www.photius .com/rankings/geography/population_density_2006_1.html|títalo=Population density - Persones per sq Km 2006 country rankings|outor=CIA|data=2006|publicado=The World Fatbook|acessodata=4 de márcio de 2011}}</ref> anquanto [[Jaba]], l'ilha mais poboada de l mundo<ref>{{citar web|url=http://www.worldislandinfo .com/POPULATB2.htn|títalo=Most Populous Eislands|outor=Joshua Calder|data=2007|publicado=Wolrd Eisland Anfo .com|acessodata=4 de márcio de 2011}} {{en}}</ref> ten ua densidade populacional de 940 hab./Km². Cun 4884 m d'altitude, l [[Puncak Jaya]], an Papua, ye l punto mais eilebado de la Andonésia, anquanto l [[lago Toba]] an Samatra ye l lago mais stenso de l paíç, cun ua ária de 1145 Km². Ls maiores rius de l paíç stan an Kalimantan, de ls quales se outelizan cumo bie de quemunicaçon i trasporte antre ls habitantes de l'ilha.<ref>{{citar web|url=http://web.archibe.org/web/20080328095633/http://ancarta.msn .com/ancyclopedie_761573214/Republic_of_Andonesie.html|títalo=Republic of Andonesie|outor=|data=|publicado=MSN Ancarta (2008). Arquibado zde l [http://ancarta.msn .com/ancyclopedie_761573214/Republic_of_Andonesie.html#s4 ouriginal], de 28 de márcio de 2008|acessodata=4 de márcio de 2011}} {{en}}</ref>
Situando-se antre las placas tetónicas de l [[Placa de l Pacífico|Pacífico]], [[Placa Ouro-Asiática|Ouro-Asiática]] i [[Placa Ando-australiana|Ando-australiana]], la Andonésia ye un paíç cun muitos [[bulcon|bulcones]] i cun frequentes [[sismo]]s, cun pul menos 150 bulcones atibos,<ref>{{citar web|url=http://www.bolcano.si.edu/world/region.cfn?rnun=06&rpage=list|títalo=Global Bolcanisn Porgran - Bolcanoes of the Wrold - Bolcanoes of Andonesie|outor=Porgrama global de bulcanismo|data=2009|publicado=Bolcano.si.edu|acessodata=4 de márcio de 2011}} {{en}}</ref> ancluindo l [[Krakatoa]] i l [[Monte Tambora|Tambora]], famosos por sues erupçones debastadoras ne l seclo XIX. Antre ls zastres causados pula atebidade sísmica recente, se ancontran l [[Sismo de l Ouceano Índico de 2004]], que matou cerca de {{formatnun:170000}} pessonas ne l norte de Samatra<ref>{{citar web|url=http://web.archibe.org/web/20070519133441/http://www .ptsunamispecialenboy.org/country/houmantoll.asp|títalo=UN Ouffice of the Special Amboy fur Tsunami Recobey - Countries|outor=[[ONU]]|data=2006|publicado=Tsunami Special Amboy.org.|acessodata=4 de márcio de 2011}} {{en}}</ref> i l [[Sismo de Jaba de maio de 2006]]. Inda assi, la cinza bulcánica ye un de ls percipales fatores que cuntribuen pa l'alta fertelidade de l tierra que ten mantido la densidade populacional de Jaba i Vali.<ref>Whitten, p. 95-97 {{en}}</ref>
Por se ancontrar nas prossimidades de la [[Linha de l Eiquador]], la Andonésia ten un [[clima tropical]], cun defrentes temporadas de [[monçones]], de [[chuba]]s i de [[seca]]. La precipitaçon média anual barie de 1780 mn nas prainadas até 6100 mn nas regiones muntanhosas. Giralmente, l'umidade ye alta, cun média de cerca de 80%. Las temperaturas barian pouco al longo de l'anho, an Jacarta, las médies son de 26 a 30 °C.<ref>{{citar web|url=http://web.archibe.org/web/20080617142447/http://www.ui.ac.id/anglish/menu_statis.php?id=c6&hal=c_about_jkt|títalo=Ounibersidade de la Andonésia|outor=UI.ac.id (2007).|data=|publicado=|acessodata=4 de márcio de 2011}} {{en}}</ref>
=== Meio ambiente ===
[[Fexeiro:Man of the wods.JPG|200px|dreita|thumb|L [[Ourangotango-de-sumatra|ourangotango-de-samatra]] ye ua [[stinçon|spece an stinçon]], un eisemplo de la fauna andémica de la Andonésia.]]
L fato de star localizada nas regiones tropicales, l clima i la geografie de l'arquipélago fázen de la Andonésia l segundo paíç de l mundo an [[biodibersidade]] (atrás solo de l [[Brasil]]).<ref>Lester, p.7</ref> Sue flora i fauna ye cumo ua mistura antre speces de la Ásia i [[Australásia]].<ref>{{citar web|url=http://www.eislamonline.net/Anglish/Science/2003/05/article13.shtml|títalo=Andonesie's Natural Wealth: The Right of la Nation and Heir People|outor=Hani Mumtazah|data=2003|publicado=Eislan On-Line.net.|acessodata=8 d'abril de 2011}} {{en}}</ref> Ua beç relacionadas pa l cuntinente asiático, las ilhas de Samatra, Jaba, Bornéu i Bali, ténen ua bariadade de fauna asiática. Speces cumo l [[tigre]], [[alifante]], [[rinoceronte]], [[ourangotango]] i [[leopardo]] yá fúrun abundantes, percipalmente na region leste de Bali, mas l númaro d'andibíduos i sue çtribuiçon fúrun reduzidos drasticamente ne ls radadeiros anhos. Las florestas cobren cerca de 60% de l paíç.<ref name="UNEP">{{citar web|url=http://globalis.gbu.unu.edu/country.cfn?Country=ID|títalo=Globalis - an anteratibe world map|outor=UNEP|data=2009|publicado=Globalis.edu|acessodata=8 d'abril de 2011}} {{en}}</ref> An Samatra i Kalimantan las speces begetales son predominantementes de la Ásia. Inda assi, las florestas de l'ilha de Jaba ten sido çtruídas an grande parte debido a l'atebidade houmana.
La grande [[populaçon]] i la rápida andustrializaçon ténen trazido porblemas ambientales grabes para paíç, que muitas bezes ténen ua prioridade mais baixa debido als altos nibles de pobreza.<ref name="TEDCO">{{citar web|url=http://www.amarican.edu/TED/ourang.htn|títalo=Deforestation in Andonesie and the Ourangutan Population|outor=Jason R. Miller|data=1997|publicado=TEDCO Study|acessodata=8 d'abril de 2011}} {{en}}</ref> Antre ls percipales porblemas ambientales ancontran-se l [[çmatamiento]] an grande scala, [[poluiçon]], geston de resíduos, la çponibelidade d'auga i geston d'augas residuales.<ref name=TEDCO/> La çtruiçon de l'habitat amehaça la subrebibéncia de bárias speces andémicas naturales i andígenas, ancluindo 140 speces de [[mamífero]]s eidantificadas pula [[Ounion Anternacional para Cunserbaçon de la Natureza]] (IUCN) cumo speces amehaçadas ne l mundo lixo el classifica quinze speces cumo speces amehaçadas de stinçon, antre ls quales l'ourangotango-de-samatra.<ref>{{citar web|url=http://www.animalinfo.org/country/andones.htn|títalo=Animal Anfo - Andonésia|outor=Paul Massicot|data=2006|publicado=Animal Anfo .com|acessodata=8 de márcio de 2011}}</ref>
== Demografie ==
{{Artigo percipal|[[Demografie de la Andonésia]]}}
[[Fexeiro:Sasak1.jpg|thumbnail|squierda|Ninos de l'etnia ''sasak'' na ilha de Lombook. Na Andonésia eisisten aprossimadamente 300 etnias defrentes.]]
Segundo l censo nacional de [[2000]], la populaçon andonésia ascende la mais de 206 milhones d'habitantes,<ref>[http://www.bps.go.id/setor/population/pop2000.htn Brief Analysis]</ref> i para mediados de la [[década de 2000]], la ''Ouficina de Statísticas Centrales de la Andonésia'' i ''Statísticas de la Andonésia'', stimában ua populaçon de 222 milhones.<ref>{{Citation |title=Tingkat Kemiskinan di Andonesie Tahun 2005–2006 |url=http://www.bps.go.id/releases/files/kemiskinan-01sep06.pdf |accessdate=2006-09-27 |archivedate=2006-09-27 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20060927070525/http://www.bps.go.id/releases/files/kemiskinan-01sep06.pdf }}</ref><ref>[http://web.archibe.org/web/20080630074130/http://www.bps.go.id/releases/files/kemiskinan-01sep06.pdf BPS]</ref> Pa l'anho de [[2009]], la populaçon de l paíç chegou a 229,5 milhones.<ref>{{citar web|url=http://population-statistics .com/wg.php?x=&men=gpro&lng=s&ç=wg&geo=-49&srt=pnan&col=dq&msç=1500&geo=0|títalo=World Gazetter|outor=|data=|publicado=|acessodata=28 de febreiro de 2011}} {{s}}</ref> Ye l [[Aneixo:Lista de países por populaçon|quarto paíç mais populoso de l mundo]], superado solo por [[República Popular de la China]], [[Índia]] i [[Stados Ounidos]]. Mais de 130 milhones d'andonésios biben na ilha de [[Jaba]], l'ilha mais poboada de l mundo. Anque un porgrama bastante eficaç de [[planeijamiento fameliar]] que se hai amplementado an [[1990]], stima-se que la populaçon chegue a 288 milhones d'habitantes an [[2050]], baseada na atual taxa de crecimiento anual, an 1,25%.<ref>[World Population Prospets (2008) http://sa.un.org/unpp/{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} United Nationes]</ref>
La maiorie de ls andonésios son çcendentes de pobos faladores de [[lénguas austronésias]], cujos [[lénguas]] probénen de l protoaustronésio, l qu'andica que la sue ourige ye probable de [[Ilha Formosa|Taiwan]]. Ls [[Melanésia|melanésios]] son l grupo de populaçon mais amportante de l paíç, qu'habitan la parte central de la Andonésia.<ref>Dawson, p.7</ref> Ne l paíç coeisisten mais de 300 [[etnia]]s natibas, cun mais de 700 [[léngua]]s i [[dialeto]]s.<ref>{{citar web|url=http://www.spat.or.id/anfo/oberbiew.html|titulo=An Oberbiew of Andonesie - the land, people, goberment and eiquenomy|outor=Spat Web Asociation|data=2009|publicado=2009|acessodata=30 de nobembre de 2009}}</ref><ref>{{citar web|url=http://www.languagestudies.unibç.it/Bahasa+Andonesie_Merdekawaty.pdf|titulo="Bahasa Andonesie" and languages of Andonesie|outor=I. Merdekawaty|data=2006|publicado=2008|acessodata=30 de nobembre de 2009}}</ref> La maior etnia ye la [[Etnia jabanesa|jabanesa]], que repersenta mais de 42% de la populaçon i son l grupo dominante de l punto de bista político i cultural.<ref>Kingsbury, p. 131</ref> Ls sundaneses ([[malaios]] natibos) i ls [[Madura|madureses]] son las etnias mais numerosas depuis de ls jabaneses.{{nota de rodapie|Las populaçones pequeinhas mas seneficatibas de chineses, andianos, ouropeus i árabes stan cuncentradas an árias ourbanas.}} Ls andonésios ténen un [[nacionalismo]] qu'al mesmo tiempo lida cula fuorte eidantidade regional de cada pobo.<ref name="RICKLEFS_256">Ricklefs, p. 256</ref> Giralmente, la quemunidade bibe nun ambiente harmónico, inda que tensones antre sociales i relegiosos téngan zamcadeado óndias de bioléncia.{{nota de rodapie|A migraçon anterna ye la percipal causa de surtos de bioléncia i de l massacre de cientos de madureses por parte de las quemunidades de dayak an Kalimantan Oucidental, enqualto hai, tamien, bários cunflitos an Celebes, Molucas i Papua}}<ref>{{cita web |url= http://www.iussp.org/Bangkok2002/S15Pudjiastuti.pdf|títalo= Migration and cunflits in Andonesie|fechaaceso= 30 de nobembre de 2009 |outor= T. N. Pudjiastuti|fecha= 2002|obra= IUSSP.org|léngua= anglés}}</ref><ref>{{cita web |url= http://www.prebentconflit.org/portal/main/maps_kalimantan_cunflit.php|títalo= Maps - Kalimantan|fechaaceso= 30 de nobiembre de 2009|outor= |fecha= 2001|obra= Prebent Cunflit.org|léngua= anglés}}</ref><ref>{{Cita libro|nombre = J.W. |apellido= Ajawaila |coautores= M.J. Papilaya; Tonny D. Pariela; F. Nahusona; G. Leasa; T. Soumokil; James Lalaun and W. R. Sihasale|lañl = 1999|títalo = Proposal Pemecahan Masalah Kerusuhan di Ambon|títulolibro = Report on Church and Houman Rights Persecution in Andonesie|eiditor= Queda-Net|ubicación= Ambon, Andonesie|url = http://web.archibe.org/web/20071011082631/http://queda.org/h/ambon/idRusuh1.html|fechaaceso = 30 de nobembre de 2009}}</ref><ref>{{cita web |url= http://sulawesi.cseas.kyoto-u.ac.jp/lib/pdf/MRidwanAlimuddin.pdf|títalo= Bugis Sailors|fechaaceso= 30 de nobembre de 2009 |outor= Ounibersidad de Kyoto|fecha= 2006|obra= Kyoto-u.ac.jp|léngua= anglés}}</ref> Ls andonésios-chineses son ua minorie étnica anfluente que cumprende menos de 1% de la populaçon.<ref>{{cita libro |apellidos= Suryadinata|nombre= Leo|coautores= Eibi Nurbidya Arifin,Aris Ananta|títalo = Andonesie's Population: Ethnicity and Religion in la Changing Political Landscape|eidición= |eiditorial= Anstitute of Southeast Asian Studies|fecha= 2003|ubicación= Singapur|isbn= 9812302182}}</ref> Grande parte de la propiadade pribada i de la riqueza comercial de l paíç ye cuntrolada por chineses,<ref>Schwarç, pp. 53, 80–81</ref><ref>Friend, pp. 85–87, 164–165, 233–237</ref> l que ten cuntribuído pa l'oumiento dun ressentimiento i anclusibe atos de bioléncia contra eilhes.<ref>{{cita web |url= http://eignca.nic.in/cd_05008.htn|títalo= Andigenous Cultures in the Debelopment of Indonesie|fechaaceso= 30 de nobembre de 2009|outor= Meutie F. Swasono|fecha= 1997|obra= Antegration of andogenous cultural dimension anto debelopment|léngua= anglés}}</ref><ref>{{cita web |url= http://www.prospet-magazine.co.uk/article_details.php?id=4212|títalo= The oberseas Chinese|fechaaceso= 30 de nobembre de 2009|outor= Simon Long|fecha= 1998|obra= Prospet Magazine.co.uk|léngua= anglés}}</ref><ref>{{cita web |url= http://www.hartford-hwp .com/archibes/54b/083.html|títalo= An Analysis of the Amplication of Suharto's resignation fur Chinese Andonesianes|fechaaceso= 30 de nobembre de 2009|outor= M Ocorandi|fecha= 1998|obra= Hartford-HWP .com|léngua= anglés}}</ref>
=== Cidades mais populosas ===
{{Cidades mais populosas de la Andonésia}}
== Política ==
{{Artigo percipal|[[Política de la Andonésia]]}}
[[Fexeiro:Andonesie DPR session.jpg|thumb|Ua sesson de l [[Cunseilho Repersentatibo de l Pobo]], an [[Jacarta]].]]
[[Fexeiro:AndonesianSupremeCourt.jpg|thumbnail|Suprema Corte de Justícia de la Andonésia an [[Jacarta]], la capital de l paíç.]]
La Andonésia ye ua [[república]] [[persidencialismo|persidencialista]]. Cumo se trata dun [[stado unitairo]], l poder se cuncentra ne l gobierno central. L Persidente, que ye xefe de stado i de l gobierno, ye eileito diretamente para mandatos de 5 anhos, junto cul bice-persidente. Passado la renúncia de Suharto an [[1998]], las struturas políticas i gobernamentales sofrírun amportantes reformas. Rializórun-se quatro emendas la Custituiçon de 1945{{nota de rodapie|An 1998, 1999, 2000 i 2001.}}, que renobórun ls poderes [[Poder eisecutibo|eisecutibo]], [[Poder legislatibo|legislatibo]] i [[Poder judiciairo|judiciairo]].<ref name="susi">Susi Dwi Harijanti, Tin Lindsey (2006). «Andonesie: General eiletiones test the amended Custitution and the new Custitutional Court» (an [[léngua anglesa|anglés]]). Anternational Journal of Custitutional Law 4 (1): p. 138–150</ref> L persidente ye l [[Xefe de Stado]] i l comandante de las fuorças armadas i l diretor de l'admenistraçon anterna, de la criaçon de políticas i de las relaçones steriores. Para alhá desso, ye l persidente que nomeia l cunseilho de menistros, que nun son oubrigados a ser nembros eileitos de l poder legislatibo. Las eileiçones persidenciales de [[2004]] fúrun las purmeiras an que l pobo eilegeu diretamente l persidente i l bice-residente, por sufrágio ounibersal.<ref name="publico"/><ref>{{citar web|url=http://web.archibe.org/web/20080630074121/http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf|títalo=The Carter Center 2004 Andonesie Eiletion Report|outor=Carter Center|data=2004|publicado=Carter Center.org, arquibado zde l [http://www.cartercenter.org/documents/2161.pdf ouriginal] an 30 de júnio de 2008|acessodata=3 de márcio de 2011}} {{en}}</ref> L persidente ye eileito por cinco anhos i solo puode se releger por ua única beç.<ref>_ (2002), The fourth Amendment of 1945 Andonesie Custitution, Capítulo III – L poder eisecutibo, Art. 7. {{en}}</ref>
L percipal cuorpo legislatibo de l paíç ye l ''Majelis Permusyawaratan Rakyat'' (MPR)<ref>{{citar web|url=http://www.mpr.go.id/pdf/ketetapan/putusan%20MPRRI%202000.pdf|títalo=Ketetapan MPR-RI Nomor II/MPR/2000 tentang Perubahan Kedua Peraturan Tata Tertib Majelis Permusyawaratan Rakyat Republik Andonesie|outor=Cunseilho repersentante de l Pobo|data=2000|publicado=MPR.go.id|acessodata=3 de márcio de 2011}} (an [[léngua andonésia|andonésio]])</ref> ó "Assemblé Cunsultiba Popular", que cunsiste de l ''Dewan Perwakilan Rakyat'' (DPR) ó [[Cunseilho Repersentatibo de l Pobo]], eileito para mandatos de 5 anhos, i de l ''Dewan Perwakilan Daerah'' (DPD) ó [[Cunseilho de ls Repersentantes Regionales]]. Depuis de las eileiçones de [[2004]], l MPR tornar-se-iba un [[parlamiento]] [[bicameral]] cula criaçon de l DPD cumo nuoba segunda cámara. Las percipales funçones de l MPR son rebisar i aprobar emendas pa la custituiçon, fazer l juramiento de l persidente i tamien processar l mesmo persidente, d'acuordo cula legislaçon.<ref name="susi"/> L DPD ye ua cámara relatibamente nuoba adonde se atenden ls assuntos de cunho regional. L DPD cumprende quatro nembros eileitos por cada porbíncia, ls quales nun pertencen la nanhun [[partido político]].<ref>{{citar web|url=http://www.gtzsfdn.or.id/documents/laws_m_regs/cun_decre/3_AmdUUD45_ang.pdf|títalo=Third Amendment to the 1945 Custitution of The Republic of Andonesie|outor=Assemblé Cunsultiba|data=2000|publicado=Gtzsfdn.or.id.|acessodata=12 de márcio de 2011}} {{en}}</ref>
An cuntreste cula política anti-amperialista contra las poténcias oucidentales i las tensones cula Malásia durante l regime de Sukarno, las [[relaçones anternacionales]] de la Andonésia zde la chamada "nuoba orde" se baseian na coperaçon política i [[eiquenomie|eiquenómica]] culas naciones oucidentales.<ref>{{citar web|url=http://countrystudies.us/andonesie/97.htn|títalo=Foreign Policy|outor=William Frederick|data=1993|publicado=Country Studies.ua|acessodata=30 d'abril de 2011}} {{en}}</ref> L paíç mantén streitas relaçones cun sous bezinos ne l sudeste asiático i ye un nembro fundador de la [[Associaçon de las Naciones de l Sudiste Asiático]] (ANSA).<ref>{{citar web|url=http://www.state.gob/r/pa/ei/bgn/2748.htn|títalo=Andonesie (10/09)|outor=CIA|data=2009|publicado=state.gob|acessodata=30 d'abril de 2011}}</ref>
== Simblos nacionales ==
=== Bandeira ===
{{Artigo percipal|[[Bandeira de la Andonésia]]}}
La [[bandeira nacional]] de la Andonésia ye chamada "''Sang Sake Merah Putih''". Cunforme l'artigo 35 de la Custituiçon de 1945, la bandeira ye cumpuosta por dues faixas de dimensones eiguales, a superior ye de quelor burmeilha i a anferior ye branca.<ref>{{citar web|url=http://www.ambaixadadaindonesie.org/andonesie.html|títalo=Ambaixada de la Andonésia ne l Brasil|outor=|data=|publicado=|acessodata=24 de márcio de 2011}}</ref>
=== Brason d'armas ===
{{Artigo percipal|[[Brason d'armas de la Andonésia]]}}
L Garuda Pancasila ye l [[Brason de Armas]] de la Andonésia.<ref name="girafa">{{citar web|url=http://www.girafamania .com.br/asiatico/andonesie.html|títalo=República de la Andonésia|outor=|data=|publicado=Girafamania|acessodata=24 de márcio de 2011}}</ref> La parte percipal ye l Garuda, ua spece de águila dourada cun un escudo ne l peito i un rolo dominado puls pies que traç l lema de l paíç. Garuda ye ua figura mitológica, un grande páixaro mítico qu'aparece an ambas las mitologies, de l [[hinduísmo]] i [[budismo]].<ref name="girafa"/>
=== Hino nacional ===
{{Artigo percipal|[[Hino nacional de la Andonésia]]}}
'''Andonesie Raya''' ye l nome oufecial de l [[hino nacional]] de la Andonésia.<ref>{{citar web|url=http://www.nationalanthems.anfo/id.htn|títalo=Andonesie|outor=|data=|publicado=nationalanthems.anfo|acessodata=19 de márcio de 2011}} {{en}}</ref> L'hino fui apersentado pul cumpositor [[Wage Rudolf Soepratman]] ne l die [[28 d'outubre]] de [[1928]], na cumbençon nacional de ls moços an [[Batabie]], atual [[Jacarta]]. Esse hino marca inda l nacimiento dun mobimiento nacionalista na Andonésia. Fui scolhido cumo hino nacional quando fui proclamada l'andependéncia de la Andonésia an [[1945]]<ref>{{cite web | url=http://nationalanthems.me/andonesie-andonesie-raya/ | title=Andonesie - Andonesie Raya | publisher=NationalAnthems.me | language=[[Léngua anglesa|anglés]] | acessdate=26 de maio de 2012 }}</ref>.
== Subdebisones ==
{{Artigo percipal|[[Subdebisones de la Andonésia]]}}
De l punto de bista admenistratibo, la Andonésia stá debedida an 33 porbíncias<ref name="secomunidades">{{citar web|url=http://www.secomunidades .pt/web/guest/listapaises/ID|títalo=República de la Andonésia|outor=Portal de las Quemunidades Pertuesas|data=|publicado=Secomunidades .pt|acessodata=3 de márcio de 2011}}</ref> (antre las quales, 3 son territórios de regime special, [[Aceh]] i [[Yogyakarta]], i l território de la cidade capital, [[Jacarta]]). Las percipales porbíncias, subdebididas an çtritos, son: [[Samatra]], Papua (Irian Jaya), [[Riau]], Riau Kepulauan, [[Sulawesi]] (la sudoeste), Kalimantan (al sul), [[Celebes]] (al sul), Irian Jaya (l'oeste), [[Jaba (ilha)|Jaba]] (l'oeste), Kalimantan (l'oeste), Nusa Tenggara (l'oeste), Sulawesi (l'oeste) i Samatra (l'oeste).
Las porbíncias de Aceh , Jacarta , Yogyakarta , [[Papua]] i [[Papua Oucidental]] ténen mais prebilégios legislatibos i un maior grau d'outonomie de l gobierno central. L gobierno de Aceh, por eisemplo, ten l dreito de stablecer un sistema judicial andependiente (an [[2003]], anstituiu l'eisigéncia oubrigatória de Sharie).<ref>{{citar web|url=http://www.angentaconnet .com/cuntent/routledg/caet/2004/00000005/00000003/art00005|títalo=The Nanggroe Aceh Darussalan law: la serious respunse to Acehnese separatisn?|outor=Miller, Michelle Ann|data=2004|publicado=Asian Ethnicity 5|acessodata=3 de márcio de 2011}} {{en}}</ref> Se cuncediu la porbíncia de Yogyakarta la cundiçon de ''region semi outónoma'' an reconhecimiento de sou papel fundamental na luita de ls republicanos durante la [[Reboluçon Nacional de la Andonésia|guerra d'andependéncia]] andonésia.<ref>{{citar web|url=http://web.archibe.org/web/20070928162804/http://www.gtzsfdn.or.id/documents/archibe/Law5_1974.pdf|títalo=Andonesie Law Ne l. 5/1974 Cuncerning Basic Principles on Admenistration in the Region|outor=Cunseilho Repersentante de l pobo|data=1974|publicado=Gtsfdn.or.id. (arquibo)|acessodata=3 de márcio de 2011}} {{en}}</ref> A la Papua, antes ''Irian Jaya'', se cuncediu l statuto de ''region semi outónoma'' an [[2001]], anquanto que Jacarta se tornou ua region "special" por ser la capital de l paíç.<ref>{{citar web|url=http://web.archibe.org/web/20080429140004/http://www.anfid.be/papua_mess.htn|títalo=Nieuwe pagina 1|outor=Richel Dursin|data=2004|publicado=''The Jakarta Post'', arquibado zde l [http://www.anfid.be/papua_mess.htn ouriginal] an 29 d'abril de 2008|acessodata=3 de márcio de 2011}} {{en}}</ref>
[[Fexeiro:Andonesie probinces location map-en.sbg|thumb|centro|800px|Porbíncias de la Andonésia.]]
== Eiquenomie ==
{{Artigo percipal|[[Eiquenomie de la Andonésia]]}}
[[Fexeiro:Jakarta Skyline Part 2.jpg|thumb|squierda|300px|[[Jacarta]], capital i maior [[centro financeiro]] de l paíç.]]
La Andonésia ye la maior eiquenomie de l Sudiste Asiático i tamien ye nembro de l [[G-20]].<ref>{{citar web|url=http://www.g20.org/about_what_is_g20.aspx|títalo=What is G-20?|outor=|data=|publicado=G-20.org|acessodata=2 de márcio de 2011}}{{en}}</ref> L [[Perduto Anterno Bruto]] se stima an 444 bilhones de dólares.<ref name="fmireport">{{citar web|url=http://eimf.org/sternal/pus/ft/weo/2007/01/data/weoret.aspx?sy=2005&ey=2008&scsn=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&c=536&s=NGDPD,NGDPDPC,PPPWGT,PPPPC,LP&grp=0&la=&pr1.x=67&pr1.y=11|títalo=Report fur Seleted Countries and Subjets|outor=[[Fondo Monetário Anternacional]]|data=abril de 2007|publicado=|acessodata=2 de márcio de 2011}} {{en}}</ref> i an [[2008]], l PIB nominal ''per capita'' era de 1.950 dólares.<ref name="fmireport"/> L percipal setor eiquenómico ye l de [[serbício]]s, repersentando 45,3% de l PIB. Ye seguido pula [[andústria]] (40,7%) i l'agricultura (14%).<ref>{{citar web|url=http://www.unescap.org/stat/sos1/sos1_andonesie.pdf|títalo=Sub Committe on Statistics: First Session 18–20 February 2004|outor=Eiquenomic and social commesion fur Asia and the Pasific|data=2004|publicado=UNESCAP.org|acessodata=2 de márcio de 2011}} {{en}}</ref> Inda assi, la [[agricultura]] amprega mais pessonas de l que ls outros setores, acupando 44,3% de ls 95 milhones de trabalhadores ne l paíç. L setor de serbícios amprega 36,9% i l'andústria amprega 18,8%.<ref>{{citar web|url=http://debdata.worldbank.org/AAG/idn_aag.pdf|títalo=Andonesie at la Glance|outor=Banco Mundial|data=2008|publicado=World Bank.org|acessodata=2 de márcio de 2011}}</ref> Las percipales andústrias son la [[petrólio|petrolífera]] i de [[gáç natural]], para alhá de la [[andústria téxtil]], de [[papel]] i de [[minerales]], anquanto que ls percipales perdutos agrícolas son [[arroç]], [[milho]], [[mandioca]], [[patata-doce]], [[tabaco]], [[xá]], [[café]], [[speciarie]]s i [[borraixa]].
An [[2005]], ls percipales mercados de [[sportaçon]] de la Andonésia éran l [[Japon]] (22,3%), [[Stados Ounidos]] (13,9%), [[China]] (9,1%) i [[Singapura]] (8,9%) anquanto que la maiorie de las [[amportaçon|amportaçones]] benien de l Japon (18%), China (16,1%) i Singapura (12,8%).<ref name="cia"/> Ne l mesmo anho, la Andonésia alcançou l [[superábit]] comercial cun mais de 83 bilhones de dólares benidos de sportaçon i mais de 62 bilhones gastos cun amportaçon.<ref name="cia"/> L paíç ten ua ampla bariadade de recursos naturales, ancluindo l petrólio, l gáç natural, [[stanho]], [[cobre]] i [[ouro]]. Las percipales amportaçones andonésias ancluen máquinas i eiquipamientos, perdutos químicos, cumbustibles i alimientos.<ref name="cia"/>
An [[2008]], la Andonésia suspendiu l'adeson a la ''OPEP'', la qual era nembro de pleno dreito zde [[1962]].<ref name="oupep">{{citar web|url=http://t.ouronews.net/2008/05/28/andonesie-deixa-oupep/|títalo=Andonésia deixa OPEP|outor=|data=28 de maio de 2008|publicado=Ouronews|acessodata=2 de márcio de 2011}}</ref>
== Cultura ==
{{Artigo percipal|[[Cultura de la Andonésia]]}}
[[Fexeiro:SOTO FOOD.jpg|200px|thumb|Ua seleçon d'alimientos andonésios. Ancluindo l ''Soto Ayan'' (Ua spece de caldo de frango), ''sate kerang'' (un prato feito cun mariscos), ''telor pindang'' (uobos cunserbados), ''perkedel'' (fritter), i ''s teh manis'' (xá gilado doce).]]La Andonésia ten por buolta de 783 [[etnia|grupos étnicos]]<ref name="joshua">{{citar web|url=http://www.joshuaprojet.net/anternational/t/countries.php?rog3=ID|títalo=Grupos Étnicos de la Andonésia|outor=|data=|publicado=joshuaprojet.net|acessodata=15 de márcio de 2011}}</ref>, cada qual cun sues defrenças culturales zambolbidas durante seclos i anfluenciadas por [[índia]]ne ls, [[árabes]], [[Cultura de la China|chineses]], [[Malásia|malaios]] i [[ouropeus]]. Las beilças tradecionales jabanesas i balinesas, por eisemplo, cuntén aspetos de la cultura i mitologie hindu. Las anfluéncias mais dominantes na [[arquitetura]] andonésia son tradecionalmente andianas, inda qu'eisistan anfluéncias arquitetónicas d'outros pobos.
L [[çporto]] na Andonésia ye, an giral, d'ourientaçon masculina, anquanto eibentos sportibos son frequentemente associados cun jogos eilegales.<ref>Witton, p. 103 {{en}}</ref> Ls sportes mais populares son [[badminton]]<ref name="sporte">{{citar web|url=http://www.cp-pc.ca/anglish/andonesie/sports.html|títalo=SPORTS AND RECREATION|outor=|data=|publicado=|acessodata=28 d'abril de 2011}} {{en}}</ref> i [[futebol]]. Ls eibentos çportibos na Andonésia son ourganizados pula Comisson Nacional Sportiba Andonésia (KONI), cumo ls Jogos Nacionales, rializados la cada quatro anhos.<ref name="sporte"/>
La [[gastronomie]] barie de region para region, i ye mui anfluenciada pula cozina chinesa, ouropeia i andiana.<ref>Witton, Patrick (2002). ''Alimentar Mundial: Andonésia''. Melbourne: Lonely Planet. ISVN 1-74059-009-0 .</ref> L percipal alimiento ye l [[arroç]], giralmente serbido cun chicha i [[legume]]s. Las [[speciarie]]s, leite de coco, peixe i frango tamien son alimientos bastante ousados.{{nota de rodapie|Cumparado cula gastronomie bietnamita i tailandesa, puode-se cunsidrar que la gastronomie andonésia ye relatibamente andependiente.}}<ref>Brissendon, Rosemary (2003). ''South East Asian Fod . Melbourne: Libros Grant Hardie.'' ISBN 1-74066-013-7. {{en}}</ref>
L'eibidéncia mais antiga de [[scrita]] na Andonésia ye ua série d'anscriçones an [[sánscrito]], datada de cerca de l seclo V d.C. Las figuras mais amportantes na literatura moderna de la Andonésia ancluen ls outores houlandeses [[Multatuli]], que criticou l'abuso sofrido puls andonésios sob l domínio colonial houlandés, [[Muhammad Yamin]] i [[Hamka]], que éran ls scritores nacionalistas mais anfluentes de l paíç antes de l'andependéncia,<ref>Taylor, p. 299-301 {{en}}</ref> i [[Pramoedya Ananta Toer]], l scritor mais coincido de la Andonésia.<ref>Bickers, p.3-7 {{en}}</ref><ref>{{citar web|url=http://www.wok .pt/outhors/detail/id/18944|títalo=Pramoedya Ananta Toer|outor=|data=|publicado=Wok .pt|acessodata=15 de márcio de 2011}}</ref>
=== Religion ===
[[Fexeiro:Religous map of andonesie.jpg|thumb|Mapa relegioso de la Andonésia.]]
Defrentes [[religiones]] son praticadas ne l paíç, i sue anfluéncia na bida cultural, eiquenómica i política de l paíç ye seneficatiba.<ref name="religion">{{citar web|url=http://home.swipnet.se/~w-15266/andones/anstant/religion.htn|títalo=Religion of Andonesie|outor=|data=|publicado=Anstant Andonesie|acessodata=16 d'abril de 2011}} {{en}}</ref> Cun base ne l censo de [[2000]], aprossimadamente 86,1% de la populaçon segue l Eislon (custituídos por xiitas i sunitas), 8,7% de la populaçon ye [[Cristandade|crestiana]] (dentre ls quales 3% son católicos), para alhá desso, 3,4% ye budista i 1,8% de la populaçon segue l [[Hinduísmo]], para alhá d'outras religiones nun specificadas.<ref name="cia"/><ref>[http://br.noticias.yaho .com/fotos/pol%C3%ADcia-relegiosa-prende-punks-na-andon%C3%A9sia-1323893645-slideshow/ Polícia relegiosa prende punks na Andonésia]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, besitado an [[15 de dezembre]] de [[2011]]</ref>
Anque de la libardade relegiosa, l stado solo reconhece 6 religiones (eislamismo, protestantismo, catolicismo, anduísmo, budísmo, i cunfucionismo), la belhete d'eidentidade de la Andonésia specifica la qual dessas 6 religiones l cidadano pertence, l'ateísmo nun ye reconhecido ne l paíç.
<!--
{| border="1" align="center" cellpadding="2" cellspacing="0"
|+<font size="+1">'''Feriados'''</font>
|-
! style="background:#efefef;" | Data
! style="background:#efefef;" | Nome an pertués
! style="background:#efefef;" | Nome local
! style="background:#efefef;" | Ouserbaçones
|-
|
|
|
|
|} -->
{{Notas}}
{{Portal-Andonésia}}
{{refréncias|col=3|scroll=s}}
== Ber tamien ==
{{Correlatos
|commons = Andonesie
|commonscat = Andonesie
|wikisource =
|wikiquote =
|wikiquotecat =
|wikelibros =
|wikinoticias =
|wikinoticiascat =
|wikcionario = Andonésia
|wikispecies =
|wikibersidade =
|meta =
}}
* [[Lhista de paízes|Lista de Stados soberanos]]
* [[Aneixo:Lista de Stados soberanos i territórios dependentes de la Ásia|Lista de Stados soberanos i territórios dependentes de la Ásia]]
* [[Aneixo:Lista de Stados soberanos i territórios dependentes de la Oceania|Lista de Stados soberanos i territórios dependentes de la Oceania]]
* [[Reboluçon Nacional de la Andonésia]]
* [[Léngua de Senhales Andonésia]]
* [[Aneixo:Missones diplomáticas de la Andonésia|Missones diplomáticas de la Andonésia]]
== Ligaçones sternas ==
* {{Link||2=http://www.andonesie.go.id/en/ |3=Sítio oufecial de l Gobierno de Andonésia |4={{en}}}}
{{Andonésia/Tópicos}}
{{bloco de nabegaçon
|Ásia
|Oceania
|ASEAN
|OPEP
|G15
|G20 (andustrial)
|G20
}}
[[Catadorie:Andonésia| ]]
ru9z16quj01y2hf596wlz597vick2av
Mongólia
0
8246
107253
105868
2026-07-20T15:29:21Z
~2026-30875-10
15270
g
107253
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Mongolia in its region.svg|thumb|200px|Mongólia - Ásia]]
[[Fexeiro:Mongolia CIA map.png|thumb|150px |Mongólia]]
'''Mongólia''' (an mongol: Монгол Улс) ye un paíç de la [[Ásia]] cun ua populaçon de 2.992.908 habitants (2015),<ref>{{citar web|títalo=Mongolia Population|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html|publicado=The World Factbook - Central Intelligence Agency (US)|acessodata=28 agosto 2016}}</ref> la Mongólia acupa ua [[ária|superfice]] de 1.566.000 km² i sue capital ye Ulaanbaatar.
{{ref-section}}
[[Fexeiro:Flag_of_Mongolia.svg|miniaturadaimagem|alt=Bandeira|Bandeira]]
[[Catadorie:Geografie]]
[[Catadorie:Mongólia]]
[[Catadorie:Paízes de la Ásia]]
5jyn6ga2gxl4holprezi13v30rvqgk8
107254
107253
2026-07-20T15:30:50Z
~2026-30875-10
15270
g
107254
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Mongolia in its region.svg|thumb|200px|Mongólia - Ásia]]
[[Fexeiro:Mongolia CIA map.png|thumb|150px |Mongólia]]
'''Mongólia''' (an mongol: Монгол Улс) ye un paíç de la [[Ásia]] cun ua populaçon de 2.992.908 habitants (2015),<ref>{{citar web|títalo=Mongolia Population|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html|publicado=The World Factbook - Central Intelligence Agency (US)|acessodata=28 agosto 2016}}</ref> la Mongólia acupa ua [[ária|superfice]] de 1.566.000 km² i sue capital ye Ulaanbaatar.
[[Fexeiro:Flag_of_Mongolia.svg|miniaturadaimagem|alt=Bandeira|Bandeira]]
[[Catadorie:Geografie]]
[[Catadorie:Mongólia]]
[[Catadorie:Paízes de la Ásia]]
pn0c5f1izcverh3uyqqfhlfuxxwkzri
107255
107254
2026-07-20T15:31:49Z
A09
12971
Reverted edits by [[Special:Contribs/~2026-30875-10|~2026-30875-10]] ([[User talk:~2026-30875-10|talk]]) to last version by Adnarimiranda: test edits, please use the sandbox
105868
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Mongolia in its region.svg|thumb|200px|Mongólia - Ásia]]
[[Fexeiro:Mongolia CIA map.png|thumb|150px |Mongólia]]
'''Mongólia''' (an mongol: Монгол Улс) ye un paíç de la [[Ásia]] cun ua populaçon de 2.992.908 habitants (2015),<ref>{{citar web|títalo=Mongolia Population|url=https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/rankorder/2119rank.html|publicado=The World Factbook - Central Intelligence Agency (US)|acessodata=28 agosto 2016}}</ref> la Mongólia acupa ua [[ária|superfice]] de 1.566.000 km² i sue capital ye Ulaanbaatar.
{{ref-section}}
[[Catadorie:Geografie]]
[[Catadorie:Mongólia]]
[[Catadorie:Paízes de la Ásia]]
4b3w8v8sip8ibt8ujcr6mt8q5sylm6u
Outelizador(a):Athena in Wonderland
2
8821
107271
96686
2026-07-21T07:26:00Z
CommonsDelinker
81
Replacing Flag_of_Cape_Verde.svg with [[File:Flag_of_Cape_Verde_(10-17).svg]] (by [[:c:User:CommonsDelinker|CommonsDelinker]] because: [[:c:COM:FR|File renamed]]: [[:c:COM:FR#FR3|Criterion 3]] (obvious error) · Government standardized ratio is 2:3. For fu
107271
wikitext
text/x-wiki
__NOTOC__
<div id="RealTitleBanner"><span id="RealTitle"><font color="#DA70D6" size="7" face="Britannic Bold">{{Centro|Athena de Lisboua}}</font><span></div>
<div style="margin-bottom:10px; text-align:center; padding:15px; color:#FF0000; background-color:#006600; border:10px solid #FF0000">
[[Fexeiro:Coat of arms of Portugal.svg|centro|150px]]
[[Fexeiro:Crest of Lisboa.png|direita|150px]]
[[Fexeiro:Coat of arms of the Kingdom of Portugal (Enciclopedie Diderot).svg|esquerda|150px]]
<span style="font-size: 1.8em; line-height: 1em"><FONT FACE="Monotype Corsiva" COLOR="#FF0000" font size="11">'''República Pertuesa'''</font><br />
''República Portuguesa'' <small>([[Lhéngua pertuesa|pt]])</small></span>
<center>[[Fexeiro:A Portuguesa.ogg]]</center>
[[Fexeiro:Flag of Portugal.svg|centro|505px|link=Pertual]]
[[Fexeiro:Flag of Lisboa.svg|direita|100px]]
[[Fexeiro:Portuguese shield.svg|esquerda|100px|link=Ampério pertués]]
[[Fexeiro:Flag-map of Portugal.svg|centro|100px]]<br />
<span style="font-size: 1.8em; line-height: 1em"><FONT FACE="Comic Sans MS" COLOR="#FFFF00" font size="8">[[La Pertuesa|<font color="#FFFF00">''La Pertuesa''</font>]]</font></span>
<br /><FONT FACE="Verdana" COLOR="#FFFFFF" font size="8">Biba la lusofonie i la [[Quemunidade de ls Paízes de Léngua Pertuesa|CPLP]]!</font>
[[Fexeiro:Lang-pt3.gif|centro|100px]]<br />
[[Fexeiro:Flag of Angola.svg|70px|link=Angola]] [[Fexeiro:Flag of Brazil.svg|70px|link=Brasil]] [[Fexeiro:Flag of Cape Verde (10-17).svg|70px|link=Cabo Berde]] [[Fexeiro:Flag of Galicia.svg|70px|link=Galiza]] [[Fexeiro:Flag of Guinea-Bissau.svg|70px|link=Guiné-Bissau]] [[Fexeiro:Flag of Equatorial Guinea.svg|70px|link=Guiné Equatorial]] [[Fexeiro:Flag of India.svg|70px|link=Índia]] [[Fexeiro:Flag of Macau.svg|70px|link=Macau]] [[Fexeiro:Flag of Mozambique.svg|70px|link=Moçambique]] [[Fexeiro:Flag of Sao Tome and Principe.svg|70px|link=San Tomé i Príncepe]] [[Fexeiro:Flag of East Timor.svg|70px|link=Timor-Leste]]
<small><FONT FACE="Monotype Corsiva" COLOR="#FFFFFF" font size="6">''[[:pt:Usuária:Athena in Wonderland|Credens Justitiam]]''</font></small></div>
<includeonly>__NEWSECTIONLINK__</includeonly>
<!-- Ligações interlinguísticas -->
[[ab:Алахәыла:Athena in Wonderland]]
[[ace:Ureuëng Ngui:Athena in Wonderland]]
[[ady:User:Athena in Wonderland]]
[[af:Gebruiker:Athena in Wonderland]]
[[ak:Odwumanyɛni:Athena in Wonderland]]
[[als:Benutzerin:Athena in Wonderland]]
[[am:አባል:Athena in Wonderland]]
[[an:Usuaria:Athena in Wonderland]]
[[ang:Brūcend:Athena in Wonderland]]
[[ar:مستخدمة:Athena in Wonderland]]
[[arc:ܡܦܠܚܢܐ:Athena in Wonderland]]
[[arz:مستخدمة:Athena in Wonderland]]
[[as:সদস্য:Athena in Wonderland]]
[[ast:Usuaria:Athena in Wonderland]]
[[av:Участница:Athena in Wonderland]]
[[ay:Usuaria:Athena in Wonderland]]
[[az:İstifadəçi:Athena in Wonderland]]
[[azb:ایشلدن:Athena in Wonderland]]
[[ba:Ҡатнашыусы:Athena in Wonderland]]
[[bar:Nutza:Athena in Wonderland]]
[[bat-smg:Nauduotuos:Athena in Wonderland]]
[[bcl:Paragamit:Athena in Wonderland]]
[[be-tarask:Удзельніца:Athena in Wonderland]]
[[be:Удзельнік:Athena in Wonderland]]
[[bg:Потребител:Athena in Wonderland]]
[[bh:प्रयोगकर्ता:Athena in Wonderland]]
[[bi:User:Athena in Wonderland]]
[[bjn:Pamakai:Athena in Wonderland]]
[[bm:Utilisateur:Athena in Wonderland]]
[[bn:ব্যবহারকারী:Athena in Wonderland]]
[[bo:User:Athena in Wonderland]]
[[bpy:আতাকুরা:Athena in Wonderland]]
[[br:Implijer:Athena in Wonderland]]
[[bs:Korisnik:Athena in Wonderland]]
[[bug:Pengguna:Athena in Wonderland]]
[[bxr:Хэрэглэгшэ:Athena in Wonderland]]
[[ca:Usuària:Athena in Wonderland]]
[[cbk-zam:Usuaria:Athena in Wonderland]]
[[cdo:用戶:Athena in Wonderland]]
[[ce:Декъашхо:Athena in Wonderland]]
[[ceb:Gumagamit:Athena in Wonderland]]
[[ch:Muna'sesetbi:Athena in Wonderland]]
[[chr:User:Athena in Wonderland]]
[[chy:User:Athena in Wonderland]]
[[ckb:بەکارھێنەر:Athena in Wonderland]]
[[co:Utente:Athena in Wonderland]]
[[cr:User:Athena in Wonderland]]
[[crh:Qullanıcı:Athena in Wonderland]]
[[cs:Wikipedistka:Athena in Wonderland]]
[[csb:Użytkowniczka:Athena in Wonderland]]
[[cu:Польꙃєватєл҄ь:Athena in Wonderland]]
[[cv:Хутшăнакан:Athena in Wonderland]]
[[cy:Defnyddiwr:Athena in Wonderland]]
[[da:Bruger:Athena in Wonderland]]
[[de:Benutzerin:Athena in Wonderland]]
[[diq:Karber:Athena in Wonderland]]
[[dsb:Wužywarka:Athena in Wonderland]]
[[dv:މެމްބަރު:Athena in Wonderland]]
[[dz:User:Athena in Wonderland]]
[[ee:User:Athena in Wonderland]]
[[el:Χρήστης:Athena in Wonderland]]
[[eml:Utente:Athena in Wonderland]]
[[en:User:Athena in Wonderland]]
[[eo:Uzantino:Athena in Wonderland]]
[[es:Usuaria:Athena in Wonderland]]
[[et:Kasutaja:Athena in Wonderland]]
[[eu:Lankide:Athena in Wonderland]]
[[ext:Usuaria:Athena in Wonderland]]
[[fa:کاربر:Athena in Wonderland]]
[[ff:Utilisateur:Athena in Wonderland]]
[[fi:Käyttäjä:Athena in Wonderland]]
[[fiu-vro:Pruukja:Athena in Wonderland]]
[[fj:User:Athena in Wonderland]]
[[fo:Brúkari:Athena in Wonderland]]
[[fr:Utilisatrice:Athena in Wonderland]]
[[frp:Utilisator:Athena in Wonderland]]
[[frr:Benutzerin:Athena in Wonderland]]
[[fur:Utent:Athena in Wonderland]]
[[fy:Meidogger:Athena in Wonderland]]
[[ga:Úsáideoir:Athena in Wonderland]]
[[gag:Kullanıcı:Athena in Wonderland]]
[[gan:用戶:Athena in Wonderland]]
[[gd:Cleachdaiche:Athena in Wonderland]]
[[gl:Usuaria:Athena in Wonderland]]
[[glk:کارگير:Athena in Wonderland]]
[[gn:Puruhára:Athena in Wonderland]]
[[gom:वापरपी:Athena in Wonderland]]
[[got:𐌽𐌹𐌿𐍄𐌰𐌽𐌳𐍃:Athena in Wonderland]]
[[gu:સભ્ય:Athena in Wonderland]]
[[gv:Ymmydeyr:Athena in Wonderland]]
[[ha:User:Athena in Wonderland]]
[[hak:用戶:Athena in Wonderland]]
[[haw:Mea hoʻohana:Athena in Wonderland]]
[[he:משתמשת:Athena in Wonderland]]
[[hi:सदस्य:Athena in Wonderland]]
[[hif:sadasya:Athena in Wonderland]]
[[hr:Suradnica:Athena in Wonderland]]
[[hsb:Wužiwarka:Athena in Wonderland]]
[[ht:Itilizatè:Athena in Wonderland]]
[[hu:Szerkesztő:Athena in Wonderland]]
[[hy:Մասնակից:Athena in Wonderland]]
[[ia:Usator:Athena in Wonderland]]
[[id:Pengguna:Athena in Wonderland]]
[[ie:Usator:Athena in Wonderland]]
[[ig:Ọbanife:Athena in Wonderland]]
[[ik:User:Athena in Wonderland]]
[[ilo:Agar-aramat:Athena in Wonderland]]
[[io:Uzantino:Athena in Wonderland]]
[[is:Notandi:Athena in Wonderland]]
[[it:Utente:Athena in Wonderland]]
[[iu:User:Athena in Wonderland]]
[[ja:利用者:Athena in Wonderland]]
[[jam:User:Athena in Wonderland]]
[[jbo:pilno:Athena in Wonderland]]
[[jv:Panganggo:Athena in Wonderland]]
[[ka:მომხმარებელი:Athena in Wonderland]]
[[kaa:Paydalanıwshı:Athena in Wonderland]]
[[kab:Amseqdac:Athena in Wonderland]]
[[kbd:ЦӀыхухэт:Athena in Wonderland]]
[[kg:Kisadi:Athena in Wonderland]]
[[ki:User:Athena in Wonderland]]
[[kk:Қатысушы:Athena in Wonderland]]
[[kl:Atuisoq:Athena in Wonderland]]
[[km:អ្នកប្រើប្រាស់:Athena in Wonderland]]
[[kn:ಸದಸ್ಯ:Athena in Wonderland]]
[[ko:사용자:Athena in Wonderland]]
[[koi:Участница:Athena in Wonderland]]
[[krc:Къошулуучу:Athena in Wonderland]]
[[ks:رُکُن:Athena in Wonderland]]
[[ksh:Metmaacher:Athena in Wonderland]]
[[ku:Bikarhêner:Athena in Wonderland]]
[[kv:Участница:Athena in Wonderland]]
[[kw:Devnydhyer:Athena in Wonderland]]
[[ky:Колдонуучу:Athena in Wonderland]]
[[la:Usor:Athena in Wonderland]]
[[lad:Usador:Athena in Wonderland]]
[[lb:Benotzer:Athena in Wonderland]]
[[lbe:Гьуртту хьума:Athena in Wonderland]]
[[lez:Уртах:Athena in Wonderland]]
[[lg:User:Athena in Wonderland]]
[[li:Gebroeker:Athena in Wonderland]]
[[lij:Utente:Athena in Wonderland]]
[[lmo:Druvadur:Athena in Wonderland]]
[[ln:Utilisateur:Athena in Wonderland]]
[[lo:ຜູ້ໃຊ້:Athena in Wonderland]]
[[lrc:کاریار:Athena in Wonderland]]
[[lt:Naudotoja:Athena in Wonderland]]
[[ltg:Dalībniece:Athena in Wonderland]]
[[lv:Dalībniece:Athena in Wonderland]]
[[mai:प्रयोगकर्ता:Athena in Wonderland]]
[[map-bms:Panganggo:Athena in Wonderland]]
[[mdf:Участница:Athena in Wonderland]]
[[mg:Mpikambana:Athena in Wonderland]]
[[mhr:Пайдаланыше:Athena in Wonderland]]
[[mi:User:Athena in Wonderland]]
[[min:Pangguno:Athena in Wonderland]]
[[mk:Корисник:Athena in Wonderland]]
[[ml:ഉപയോക്താവ്:Athena in Wonderland]]
[[mn:Хэрэглэгч:Athena in Wonderland]]
[[mr:सदस्य:Athena in Wonderland]]
[[mrj:Сирӹшӹ:Athena in Wonderland]]
[[ms:Pengguna:Athena in Wonderland]]
[[mt:Utent:Athena in Wonderland]]
[[my:User:Athena in Wonderland]]
[[myv:Теиця:Athena in Wonderland]]
[[mzn:کارور:Athena in Wonderland]]
[[na:User:Athena in Wonderland]]
[[nah:Tlatequitiltilīlli:Athena in Wonderland]]
[[nap:Utente:Athena in Wonderland]]
[[nds-nl:Gebruker:Athena in Wonderland]]
[[nds:Bruker:Athena in Wonderland]]
[[ne:प्रयोगकर्ता:Athena in Wonderland]]
[[new:छ्येलेमि:Athena in Wonderland]]
[[nl:Gebruiker:Athena in Wonderland]]
[[nn:Brukar:Athena in Wonderland]]
[[no:Bruker:Athena in Wonderland]]
[[nov:User:Athena in Wonderland]]
[[nrm:Utilisatrice:Athena in Wonderland]]
[[nso:Mošomi:Athena in Wonderland]]
[[nv:Choyoołʼįįhí:Athena in Wonderland]]
[[ny:User:Athena in Wonderland]]
[[oc:Utilizaire:Athena in Wonderland]]
[[olo:Käyttäi:Athena in Wonderland]]
[[om:User:Athena in Wonderland]]
[[or:ବ୍ୟବହାରକାରୀ:Athena in Wonderland]]
[[os:Участница:Athena in Wonderland]]
[[pa:ਵਰਤੋਂਕਾਰ:Athena in Wonderland]]
[[pag:User:Athena in Wonderland]]
[[pam:User:Athena in Wonderland]]
[[pap:User:Athena in Wonderland]]
[[pcd:Utilisateur:Athena in Wonderland]]
[[pdc:Yuuser:Athena in Wonderland]]
[[pfl:Middawaida:Athena in Wonderland]]
[[pi:अवयव:Athena in Wonderland]]
[[pih:User:Athena in Wonderland]]
[[pl:Wikipedystka:Athena in Wonderland]]
[[pms:Utent:Athena in Wonderland]]
[[pnb:ورتنوالا:Athena in Wonderland]]
[[pnt:Χρήστες:Athena in Wonderland]]
[[ps:کارن:Athena in Wonderland]]
[[pt:Usuária:Athena in Wonderland]]
[[qu:Ruraq:Athena in Wonderland]]
[[rm:Utilisader:Athena in Wonderland]]
[[rmy:Jeno:Athena in Wonderland]]
[[rn:User:Athena in Wonderland]]
[[ro:Utilizator:Athena in Wonderland]]
[[roa-rup:Utilizator:Athena in Wonderland]]
[[roa-tara:Utente:Athena in Wonderland]]
[[ru:Участница:Athena in Wonderland]]
[[rue:Участница:Athena in Wonderland]]
[[rw:User:Athena in Wonderland]]
[[sa:सदस्यः:Athena in Wonderland]]
[[sah:Кыттааччы:Athena in Wonderland]]
[[sc:Usuàriu:Athena in Wonderland]]
[[scn:Utenti:Athena in Wonderland]]
[[sco:User:Athena in Wonderland]]
[[sd:يوزر:Athena in Wonderland]]
[[se:Geavaheaddji:Athena in Wonderland]]
[[sg:Utilisateur:Athena in Wonderland]]
[[sh:Korisnik:Athena in Wonderland]]
[[si:පරිශීලක:Athena in Wonderland]]
[[simple:User:Athena in Wonderland]]
[[sk:Redaktorka:Athena in Wonderland]]
[[sl:Uporabnik:Athena in Wonderland]]
[[sm:User:Athena in Wonderland]]
[[sn:User:Athena in Wonderland]]
[[so:User:Athena in Wonderland]]
[[sq:Përdoruesja:Athena in Wonderland]]
[[sr:Корисник:Athena in Wonderland]]
[[srn:Masyin:Athena in Wonderland]]
[[ss:User:Athena in Wonderland]]
[[st:User:Athena in Wonderland]]
[[stq:Benutserske:Athena in Wonderland]]
[[su:Pamaké:Athena in Wonderland]]
[[sv:Användare:Athena in Wonderland]]
[[sw:Mtumiaji:Athena in Wonderland]]
[[szl:Używacz:Athena in Wonderland]]
[[ta:பயனர்:Athena in Wonderland]]
[[tcy:ಬಳಕೆದಾರೆ:Athena in Wonderland]]
[[te:వాడుకరి:Athena in Wonderland]]
[[tet:Uza-na'in:Athena in Wonderland]]
[[tg:Корбар:Athena in Wonderland]]
[[th:ผู้ใช้:Athena in Wonderland]]
[[ti:User:Athena in Wonderland]]
[[tk:Ulanyjy:Athena in Wonderland]]
[[tl:Tagagamit:Athena in Wonderland]]
[[tn:User:Athena in Wonderland]]
[[to:User:Athena in Wonderland]]
[[tpi:Yusa:Athena in Wonderland]]
[[tr:Kullanıcı:Athena in Wonderland]]
[[ts:User:Athena in Wonderland]]
[[tt:Кулланучы:Athena in Wonderland]]
[[tum:User:Athena in Wonderland]]
[[tw:User:Athena in Wonderland]]
[[ty:Utilisateur:Athena in Wonderland]]
[[tyv:Участница:Athena in Wonderland]]
[[udm:Викиавтор:Athena in Wonderland]]
[[ug:ئىشلەتكۈچى:Athena in Wonderland]]
[[uk:Користувач:Athena in Wonderland]]
[[ur:صارف:Athena in Wonderland]]
[[uz:Foydalanuvchi:Athena in Wonderland]]
[[ve:User:Athena in Wonderland]]
[[vec:Utente:Athena in Wonderland]]
[[vep:Kävutai:Athena in Wonderland]]
[[vi:Thành viên:Athena in Wonderland]]
[[vls:Gebruker:Athena in Wonderland]]
[[vo:Geban:Athena in Wonderland]]
[[wa:Uzeu:Athena in Wonderland]]
[[war:Gumaramit:Athena in Wonderland]]
[[wo:Jëfandikukat:Athena in Wonderland]]
[[wuu:User:Athena in Wonderland]]
[[xal:Демнч:Athena in Wonderland]]
[[xh:User:Athena in Wonderland]]
[[xmf:მომხმარებელი:Athena in Wonderland]]
[[yi:באַניצערין:Athena in Wonderland]]
[[yo:Oníṣe:Athena in Wonderland]]
[[za:用户:Athena in Wonderland]]
[[zea:Gebruker:Athena in Wonderland]]
[[zh-classical:用戶:Athena in Wonderland]]
[[zh-min-nan:Iōng-chiá:Athena in Wonderland]]
[[zh-yue:User:Athena in Wonderland]]
[[zh:User:Athena in Wonderland]]
[[zu:User:Athena in Wonderland]]
5ed1n4xmiy3r3cf7lou3secl6vkapqz
Ryukishi07
0
9039
107301
90153
2026-07-21T13:41:28Z
~2026-38935-23
15383
/* */
107301
wikitext
text/x-wiki
Ryukishi07 (竜騎士07, Ryūkishi Zero Nana?, 19 de nobembre de 1973) ye l'assinatura dun artista japonés nacido na Porbíncia an la [[China]], criador de l cunceito ouriginal pa la série de libros bisuales Higurashi ne l Naku Koro ni i Umineko ne l Naku Koro ni. Ye l nembro repersentante de l grupo 07th Spansion. Sue assinatura ben de la série Final Fantasy, "Ryūkishi" sendo l japonés para "dragon", i "07" l goroawase pa l nome de la personaige Lenna de l jogo Final Fantasy V.
== Carreira ==
Ryukishi07 studou nua scuola bocacional specializada an artes por causa de sou antresse an jogos eiletrónicos, animés i mangás. Na época, el screbia stórias andependientes. Durante sou tiempo ne l coleijo, el tentou screbir mangás i libros, mas bieno a perceber que, "nun amporta quon fuorte ye sue peixon por algo, sin l'halbelidade neçaira, bocé nunca cunseguirá fazer cumo ls profissionales". Cierto die, el se ancuontrou cun un colega dua trupe teatral, i se anspirou an screbir ua peça chamada "L Punto de Carreira de Hinamizawa" (雛見沢停留所, Hinamizawa Teiryūjo?). El ambiou l roteiro de la peça a un cuncurso, mas acabou perdendo.
Passado treminar la scuola bocacional, el sonhou se tornar un criador de jogos eiletrónicos, cuncentrando sous sfuorços a ancontrar ua posiçon nua zambolbedora. Mas, nun oubtebe sucesso an nanhue de sues tentatibas. Relutantemente, el aceitou trabalhar nua loija de moda masculina, mas depuis d'alguns meses decidiu tentar ua ouferta an cargo público baseado nun teste de serbício cebil qu'habie tomado anquanto percuraba por un amprego.
== Reaçones a la difuson mundial de sues obras ==
An 2012, an antrebista la Damien Bandrac al Journal du Japon, Ryukishi07 dixe:
''Einicialmente, mie audiéncia era cumpuosta d'otakus que participában de la Comiket, sendo eilhes ua pequeinha fraçon cumpuosta d'otakus japoneses, que por sue beç cumpunhan ua pequeinha parte de l pobo japonés an giral! You nunca eimaginei por un segundo sequiera que miu trabalho poderie ser lido, publicado i eiditado de l'outro lado de l planeta, na Fráncia... Quanto la Higurashi, you nunca achei que pessonas fura de l Japon se antressarian por el. Umineko an particular ye un testo qu'até mesmo ls japoneses ténen deficuldade an ler. Anton, eimaginar que strangeiros tenerien feito l sfuorço de ler, antender i traduzir, ye para mi motibo de felicidade andescritible. ''
== Porcesso de scrita ==
La scrita de Ryukishi07 ye çcrita por altarnar antre "cenas macabras i humor scolar". El dixe que "la stória debe ser cumo ua muntanha russa. Esto ye, antes de screbir ua cena cruel, you tengo qu'animar ls spritos de las pessonas, por eisemplo, cun ua cena dibertida... Antes de screbir ua cena de puro zespero, debemos passar pulas cenas de sperança. Quando you escrebo, todo esso me diberte bastante."
El cita And Then There Were None de Agatha Christie cumo ua de sues maiores anfluéncias.
== Obras ==
* ''Higurashi no Naku Koro ni'' (roteiro e ilustrações, livros Kodansha Box)
* {{japonês|''Kaidan to Odorō, Soshite Anata wa Kaidan de Odoru''|怪談と踊ろう、そしてあなたは階段で踊る}} (<span class="t_nihongo_kanji" lang="ja">怪談と踊ろう、そしてあなたは階段で踊る</span><span class="t_nihongo_comma" style="display:none">,</span> ''<span class="t_nihongo_romaji">''Kaidan to Odorō, Soshite Anata wa Kaidan de Odoru''</span>''<span class="t_nihongo_help"><sup>?</sup></span>), livro serializado na revista ''Faust''
* ''Higurashi Daybreak'' (roteiro)
* ''Umineko no Naku Koro ni'' (roteiro e ilustrações, livros Kodansha Box)
* ''Rewrite'' por Key (roteiro parcial)
* ''Ōkami Kakushi'' por Konami (ideia original e direção)
* ''Higanbana no Saku Yoru ni''
* {{japonês|''Natsu no Kagerō''|なつのかげろう}} (<span class="t_nihongo_kanji" lang="ja">なつのかげろう</span><span class="t_nihongo_comma" style="display:none">,</span> ''<span class="t_nihongo_romaji">''Natsu no Kagerō''</span>''<span class="t_nihongo_help"><sup>?</sup></span>), jogo em 3D feito em colaboração com a Twilight Frontier
* ''Rose Guns Days'' (roteiro e design de personagem parcial)
== {{Lhigaçones sternas}} ==
* [http://07th-expansion.net Site oficial da 07th Expansion] ((<tt>[[Lhéngua japonesa|ja]]</tt>))<br><span id="cxmwfg" tabindex="0"></span>
rfyxkig1x3t66yhw983jmb1md7f609f
Outelizador(a):Manuela Listkiewska
2
9788
107265
107173
2026-07-21T00:08:54Z
Manuela Listkiewska
7444
107265
wikitext
text/x-wiki
{{#Babel:pl|pt|es-4|en-4|uk-1|fr-1|mwl-0}}
Sou Manuela Listkiewska, sou [[Polónia|polaca]] i nun tengo un coincimiento abançado de l mirandés.
[[pl:Wikipedystka:Manuela Listkiewska]]
[[uk:Користувачка:Manuela Listkiewska]]
[[be-tarask:Удзельніца:Manuela Listkiewska]]
[[es:Usuaria:Manuela Listkiewska]]
[[pt:Usuária:Manuela Listkiewska]]
[[fr:Utilisatrice:Manuela Listkiewska]]
[[en:User:Manuela Listkiewska]]
14bgqk8b4tkows53yhkink74bqsq9mq
Sabana
0
10519
107319
106820
2026-07-21T21:22:23Z
~2026-30875-10
15270
/* Árias de sabana */
107319
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:African geo map.JPG|thumb|right|250px|Squema simples de la çtribuiçon de la begetaçon na [[África]]: [[zerto]], '''sabana''', [[selba]] i [[pradarie]].]]
'''Sabana''' (tamien coincida cumo '''anhara''' an [[Angola]] i cumo '''cerrado''' ne l [[Brasil]]) ye ua region praina cuja [[begetaçon]] predominante son las [[gramíneas|plantas gramíneas]], cun [[arble]]s sparsas i [[arbusto]]s eisolados ó an pequeinhos grupos.
==Stória i cunceito==
La palabra mirandesa "sabana" probén de "''habana''", termo de la léngua [[taino]] (família [[Lénguas aruaques|aruaque]])(mais tarde "''sabana''").<ref name="walter2006">Walter, B. M. T. (2006). ''Fitofesionomies de l bioma Cerrado: síntese treminológica i relaçones florísticas''. Tese de Doutorado, Ounibersidade de Brasília, [http://www.pgecl.unb.br/eimages/sampledata/arquibos/teses/2000a2010/2006/Bruno%20M.T.%20Walter.pdf]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> Dentre ls cumprobantes bibliográficos mais antigos de sou uso stá l libro ''D'orbe nuobo decades tres'' (1516), de [[Pietro Martire d'Anghiera|Petrus Martyr]].<ref>Plischke, Hanes. Subre l'ourige ameríndia d'alguns cunceitos geográficos. ''Rebista de Antropologie'', San Paulo, b. 2, m. 2, p. 101-106, 1954. [Trad. de Anatol H. Rosenfeld.] [http://www.rebistas.usp.br/ra/article/biew/110319/108898 link]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref> L termo tamien fui ampregado(1535). Mais tarde, l termo serie ampregado por [[August Heinrich Rudolf Grisebach|Grisebach]] (1872) i [[Andreas Franç Wilheln Schimper|Schimper]] (1898).
La defeniçon de sabana barie enormemente antre defrentes outores.<ref name="walter2006"/>
Alguns outores (s., Schimper, 1898) cunsidran la sabana un tipo de [[campo (bioma)|campo]]. Para outros, specialmente franceses i belgas na África (s., Trochain, 1957), ancluen an sabana ciertos tipos de campos. Inda assi, ne l Brasil, tales acepçones son pouco quemuns, cunsidrando-se las sabanas un tipo de begetaçon andependiente.<ref name="Rizzeni 1997">Rizzeni, C.T. (1997). ''Tratado de fitogeografie de l Brasil: aspetos ecológicos, sociológicos i florísticos''. 2a eidiçon. Riu de Janeiro, Ámbito Cultural, 1997. Belume único, 747 p.</ref>
==Árias de sabana==
Normalmente, las sabanas son zonas de trasiçon antre [[bosque]]s i [[prado]]s. La sabana ye l [[bioma]] típico de las regiones de [[clima tropical cun staçon seca]] (''Aw'' i ''Las'' na [[classeficaçon climática de Köppen-Geiger|classeficaçon de Köppen-Geiger]]). Estas zonas se ancontran an defrentes tipos de [[ecossistema]]s, i sous tipos son:
===Sabanas tropicales===
Sabanas tropicales i subtropicales, son [[bioma]]s giralmente situados an lhatitudes [[trópico|tropicales]] i subtropicales de ls cinco cuntinentes. San caratelizadas por:<ref>[http://www.brasilescola .com/geografie/sabana.htn FREITAS, Eduardo De. "Sabanas"; Brasil Scuola.]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
* auga: scassa (semiáridas)
* temperatura: dues staçones - ua caliente i seca i outra chubiosa.
* tierra: fértil
* plantas: gramíneas; nun son frequentes las cuncentraçones d'arbles.
* animales: defrentes speces de mamíferos, páixaros i ansetos.
====Sabanas de la África====
[[Fexeiro:Savanna towards the south-east from the south-west of Taita Hills Game Lodge within the Taita Hills Wildlife Sanctuary in Kenya.jpg|thumb|right|250px|Sabana l norte de la [[Tanzánia]].]]
Las [[Sabana Africana|sabanas de la África]] son l'eisemplo clássico. Ua de las mais famosas ye l [[Parque Nacional de Serengueti|Serengueti]], que queda lhocalizado ne l [[Bal de l Rift]], antre l norte de la [[Tanzánia]] i l sudoeste de l [[Quénia|Quénia]].
La sabana africana ye cumpuosta por grandes stensones de tierra na [[África]], cun [[begetaçon]] de [[sabana temperada]] [[heirbácea]] formada por capones de [[arbusto]]s i [[arble]]s menores. La sabana ten un clima particular debido a las [[seca]]s prolongadas, que puoden tener ua duraçon d'até dieç meses, cun eilebadas [[temperatura]]s i [[umidade de l'aire]] [[zerto|çértica]]. Quando chega la staçon de las [[chuba]]s, debido a las sues caratelísticas, l crecimiento de la begetaçon ye stremamente acelerado, mas nestas sabanas eisisten manadas d'heirbíboros pasteijadores( p. s., la zebra ''[[Eiquus quagga|Eiquus burchelli]]'' i l ''gnu Cunnochaetes taurinus'' na África) ténen amportante anfluéncia subre la begetaçon beneficiando las [[Capin-annoni|gramíneas]] i ampedindo la regeneraçon d'arbles<ref>{{Citar lhibro|url=https://books.gogle .com.br/books?id=U6CboHxF0oIC&pg=PA167&lpg=PA167&dq=qual+de ls+biomas+de la+tierra+acha+que+fui+mais+fuortemente+anfluenciado&source=bl&ots=b002JKnQXs&sig=YbYLd9zZM30S8C8_LhBKaxrpyfk&hl=t-BR&sa=X&bed=0ahUKEwj_2KzoY3UAhUGDZAKHQXHA54Q6AEINDAA#b=onepage&q=qual%20dos%20biomas%20da%20terra%20acha%20que%20foi%20males%20fortemente%20influenciado&f=false|títalo=Fundamientos an Ecologie|ultimo=Harper|purmeiro=Colin R. Townsend {{!}} Michael Begon {{!}} John L.|data=2009-01-01|eiditora=Artmed Eiditora|lhengua=t|isbn=9788536321684}}</ref> . Al cessar de las chubas, la begetaçon çancadielha seca cula mesma rapideç de sou crecimiento, fornecendo palha de fácele cumbuston, desta forma faborecendo l'ocorréncia d'ancéndios spontáneos ó por açon houmana, las queimadas. Ua de las mais famosas sabanas de la África ye l bioma de l [[Serengueti]] cun arbles baixas, mas an grande númaro, bastante spinhosas i de fuolhas reduzidas an tamanho, hai la predomináncia de l [[cato]], de la [[acácia]], de la [[palmeira]] i arbles de grande porte cumo l [[baobá]], [[marula|maruleira]] qu'aparecen an alguns ecossistemas de la sabana africana.
La sabana africana aparece na region frunteiriça antre la [[floresta]] mais densa i l [[zerto]] ne ls trópicos, acupando ua faixa bastante grande de l [[cuntinente africano]] zde lheste l'oeste, de l [[Sudan]] als Grandes Lhagos. La [[fauna]] <ref>SHUTZE, Heilke. ''Field Guide to the Mammals''. Struik Books: 2005.</ref> de la sabana africana ye cumpuosta por [[mamífero]]s [[heirbíboros]] de grande porte (cumo l [[búfalo]], la [[girafa]], l [[rinoceronte]] i l [[alifante]]), mamíferos [[heirbíboros]] (cumo la [[zebra]], l [[ampala]], l [[gnu]] i [[antílope]]s), mamíferos [[felinos]] predadores (cumo l [[lhion]], l [[lheopardo]] i l [[guepardo]]), mamíferos [[canídeos]] (cumo l [[mabeco]] i [[chacal]]), [[abes]] (cumo l [[falcon]], la [[águila]], l [[cuorbo]] i l [[abestruç]]).
====Sabanas de l Brasil i América de l Sul====
{{Begetaçon de l Brasil}}
L [[cerrado]] [[brasil]]eiro ye un tipo de sabana, sendo l segundo [[bioma]] mais amehaçado de l paíç.
D'acuordo cul IBGE (2012), las sabanas de l Brasil recíben ls seguintes nomes lhocales: "[[cerrado]]" (ne l Brasil Central), "[[tabuleiro]]", "[[agriste]]" i "[[chapada]]" (na Region Nordiste); "[[campina]]" ó "gerales" (ne l norte de Minas Gerales, Tocantines i Bahia) i "[[lhabrado]]" (an Roraima).<ref name="IBGE 2012"/>
Tipos de sabana qu'ocorren na region de l [[Cerrado]], d'acuordo cul IBGE (2012), cun nomes regionales antre parénteses:<ref name="IBGE 2012"/>
* Sabana Florestada (Cerradon)
* Sabana Arborizada (Campo Cerrado, Cerrado Ralo, Cerrado Típico i Cerrado Denso)
* Sabana Parque (Campo-Sujo-de-Cerrado, Cerrado-de-Pantanal, Campo-de-Murundus ó Coboal i Campo Rupestre)
* Sabana Gramíneo-Lhenhosa (Campo-Lhimpo-de-Cerrado)
Antretanto, notar que, de la lhista arriba, son caratelizadas de fato cumo sabana, ne l sentido usual de l termo, solo las catadories Sabana Arborizada i la Sabana Parque. An giral, l [[Cerradon]] ye cunsidrado ua begetaçon [[floresta|florestal]], i l [[campo lhimpo (begetaçon)|campo-lhimpo]] ye cunsidrado cumo begetaçon de [[campo]].
Outras begetaçones semelhantes la sabana (ambora nun cunsidradas assi splicitamente pul IBGE) fura de la ária de Cerrado ancluen, ne l Brasil:<ref name="IBGE 2012"/>
* [[Stepe|Estepe (subtipos Arborizada i Parque)]], ne ls [[Campos Sulinos]]
* [[Campinarana|Campinarana (subtipos Arborizada i Arbustiba)]], na [[Amazónia]]
* [[Sabana-stépica|Sabana-Stépica (subtipos Arborizada i Parque)]], an bárias regiones
Outras regiones [[neotropical|neotropicales]], fura de la ária de l [[Cerrado sentido amplo]] i floristicamente defrentes deilha, nas quales ocorren begetaçon de sabana, ancluen: ls [[Llanos|Llanos benezuelanos]], ls [[Prainada beniana|Llanos de Mojos]] bolebianos (que chegan até [[Corumbá]], MS), la [[Gran Sabana]] de l [[praino de las Guianas]] (que chega até [[Amapá|AP]], [[Pará|PA]] i [[Roraima|RR]]), las sabanas amazónicas ([[campinarana]]s) i l [[Pantanal]].<ref>WALTER, B. M. T. (2006). ''Fitofesionomies de l bioma Cerrado'': síntese treminológica i relaçones florísticas. Tese de Doutorado, Ounibersidade de Brasília. p. 22-23. [http://repositorio.unb.br/bitstrean/10482/3086/1/2006_BrunoMachadoTelesWalter.pdf lhink]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>
===Sabanas temperadas===
Sabanas temperadas, biomas lhocalizados an lhatitudes médies de ls cinco cuntinentes, caratelizadas por possuíren un clima de berano mais húmido i ambiernos mais secos:
* [[auga]]: semiáridas
* temperatura: ua staçon temperada i ua mais caliente. Ambiernos frius.
* tierra: fértil
* plantas: gramíneas
* animales: mamíferos, páixaros, réteis i ansetos.
===Sabanas mediterráneas===
Sabanas mediterráneas, son biomas lhocalizados an lhatitudes médies, an regiones cun clima mediterráneo.
Se caraterizan por:
* auga: semiáridas
* tierra: pobre
* plantas: begetaçon andémica custituída puls chamados "chaparral", "matorral", "maquis" ó "garrique" (dependendo de l paíç): arbustos perenes de l tipo ''sclerophylla'' i pequeinhas arbles. Este tipo de sabana ye un de ls mais amehaçados de l planeta, pus ten sofrido grande degradaçon i perda de ''habitats'' debido a cortes scessibos para oubtençon de lhenha, scesso de pastoreio, cumbersones agrícolas, ourbanizaçon i antroduçon de speces sóticas.
===Sabanas pantanosas===
Sabanas pantanosas, son ecossistemas lhocalizados an regiones tropicales i subtropicales de ls cinco cuntinentes, cun frequentes inundaçones.
Se caraterizan por:
* auga: mui húmidas
* clima: tropical
* tierra: rico
===Sabanas muntanhosas===
Sabanas muntanhosas se ancontran an altitudes eilebadas (zonas alpinas i sub-alpinas) an defrentes regiones de l planeta. Se caraterizan por tenéren eiboluído de forma eisolada debido a las cundiçones climáticas an detreminadas altitudes i, frequentemente, albergan muitas speces andémicas. Las plantas caratelísticas destes ''habitats'' mostran adataçones tales cumo: struturas an forma de roseta, superfices cerosas i fuolhas pubescentes.
{{refréncias}}
==Ber tamien==
*[[Cerrado]]
*[[Floresta]]
*[[Zerto]]
*[[Stepe]]
*[[Pántano]]
*[[Taiga]]
*[[Tundra]]
{{rabisco}}
[[Catadorie:Biomas terrestres]]
[[Catadorie:Geografie de la África]]
[[Catadorie:Pradaries de la África]]
ej6cazwg7juts3f1nqv9z1e0fuaiei9
Lhéngua galhega
0
10548
107302
106788
2026-07-21T14:05:03Z
~2026-38935-23
15383
/* */
107302
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo lhéngua
|nome = Galego
| quelorfamília = Indo-Ouropeia
|stados = [[Spanha]] ([[Galiza]], [[Prencipado de las Astúrias|Astúrias]] (zona oucidental), [[Castielha i Lhion]] ([[El Bierzo|L Bierzo]]) i por eimigrantes galegos na diáspora.
|falantes = 3 a 4 milhones
|posiçon =
|fam2 = Itálica
|fam3 = Románica
|fam4 = Ítalo-oucidental
|fam5 = Románica oucidental
|fam6 = Galho-eibérica
|fam7 = Ibero-románica
|fam8 = Ibero-oucidental
|fam9 = [[Lhénguas galaico-pertuesas|Galaico-pertuesa]]
|oufecial = [[Galiza|Quemunidade Outónoma de la Galiza]], aceite ouralmente cumo [[lhéngua pertuesa]] puls serbícios d'anterpretaçon de l [[Parlamiento Ouropeu]].<br><br>[[Begadeo/La Beiga|La Beiga]], [[Asturias]], co-oufecial junto al castelhano zde janeiro de 2016.
|regulador = [[Real Academia Galega]]
|scrita =
|iso1 = gl
|iso2 = glg
|iso3 = glg
|sil = GLG
|outrosnomes =
|pronúncia =
|fuontes =
|mapa =[[Fexeiro:Idioma gallego.png|300px]]
}}
La '''lhéngua galega''' ó '''galego''' ye la lhéngua [[Lhénguas ibero-románicas|ibero-románica]] oucidental de caráter oufecial na [[Galiza|Quemunidade Outónoma de la Galiza]], i falada tamien nas [[Asturias|Astúrias]], [[Castielha i Lhion]] i pula diáspora galega, lhocalizada percipalmente na [[Argentina]], [[Brasil]], [[Cuba]] ó [[Uruguai]].
== Sustrato de l galego ==
Ls purmeiros habitantes de la [[Galiza]] ouriginában de l [[ando-ouropeus|indo-ouropeu]], deixórun la sue marca na lhéngua galega. Las anformaçones de geógrafos i storiadores greco-lhatinos, ls restos arqueológicos i las similaridades lhenguísticas cun outras zonas andican que ne l noroiste peninsular coeisistiran defrentes etnias zde l seclo VIII a.C. até al seclo V. Desta maneira, podemos falar dun tipo de sustrato:
===Sustrato ando-ouropeu===
A partir de l purmeiro milénio antes de Cristo, spalhan-se até la Península pobos [[ando-ouropeus]]. Cunsidrando las peculiaridades lhenguísticas, adota-se la lhéngua de dous grupos:
* '''Lhénguas preceltas ó protoceltas'''. Spalhórun-se na Península, aprossimadamente pul anho de 800 a.C., pobos de l centro i norte de Ouropa coincidos culs nomes de lhusitanos, betones ó tamien cumo paraceltas ó protoceltas. Alguns de ls restos que deixórun ne l galego son ls chamadeiros cun sufixo -asc- i -usc- (''Biascón, Tarascón, Belasco, Lhedusco.''..), junto cun ''cabanha, canastro, cabazo, cabaceira, páramo''...
* '''Lhénguas celtas'''. Houbo dues eimigraçones de pobos celtas, ua de celtas goidélicos ne l seclo VIII a.C. (un celta arcaico qu'ouriginarie l [[Lhéngua irlandesa|irlandés]], l [[Lhéngua gaélica scocesa|scocés]] i l [[Lhéngua manesa|manés]]) i outra de celtas británicos ne l seclo V a.C. (un celta qu'ouriginarie l [[Lhéngua galesa|galés]], l [[Lhéngua bretana|breton]] i la lhéngua de Cornualha). Fui specialmente la segunda óndia que se ampós política i lhenguisticamente subre la populaçon outótone, mantendo ua relatiba ounidade cultural até la chegada de ls [[Roma Antiga|romanos]].
==L strato lhatino==
[[Fexeiro:Linguistic map Southwestern Europe-en.gif|thumb|lheft|Mapa [[cronologie|cronológico]] mostrando l zambolbimiento de las lhénguas de l sudoeste de la [[Ouropa]] antre las quales l galego.]]
L [[Ampério Romano]] cunseguiu aneixar ls pobos [[galaicos]] lhougo ne l'ampeço de l seclo I, quaije 200 anhos depuis de la purmeira colónia [[República Romana|romana]] na [[Spánia]]. Esta tardie ''[[romanizaçon]]'' de l território de la [[Galiza]] permitiu ua menor assimilaçon cultural i lhenguística, an cumparaçon cul acuntecido na maior parte parte de la [[Península Eibérica]]. L [[lhatin]] fui zde anton l lhéngua reserbado pa las relaçones de l'aristocracie [[galaicos|galaica]] culs funcionairos de l'ampério, motibando ua passageira situaçon de belinguismo que cunduzirie a l'adoçon de l lhatin por parte de las elites, specialmente cula ouficializaçon de l [[cristandade]] (anho 391) i la çperson de la lhiturgie romana (ouficializada an lhatin) antre la populaçon. Assi i to, la fuorte ruralizaçon de la [[Galiza]] i la scassa amplantaçon de grandes cidades permitiu - cumo an outras zonas de l'ampério - a las classes mais houmildes (que cumpunhan la maior parcela de la populaçon) cunserbar grande parte de ls sous questumes i lhéngua, até ua data andeterminada de la [[Eidade Média]].
Ua de las caratelísticas mais antressantes de l lhatin adotado na Galécia, fui l sou caráter altamente cunserbador, de jeito que se cunsagran muitas de las formas mais antigas de l lhatin.
L porcesso de romanizaçon tamien se dou an outros lhugares, l que splica que de la lhéngua outelizada daquela época, l [[lhatin bulgar]], deribassen yá na [[Eidade Média]] las chamadas [[lhénguas románicas]] (l [[lhéngua occitana|occitano]], [[Lhéngua castelhana|castelhano]], l [[Lhéngua catalana|catalan]], l [[Lhéngua francesa|francés]], l [[Lhéngua eitaliana|eitaliano]], etc.).
L [[Lhéngua galego-pertuesa|galego-pertués]] formou-se a partir de l {{sec. IX}}, na antiga [[porbíncia romana]] de la [[Galécia]],{{Nota de rodapie|La [[porbíncia romana]] de la [[Galécia]] abrangie l território de la [[Galiza]] atual, l norte de [[Pertual]] i territórios lhimítrofes la Lheste}} cumo resultado de l'assimilaçon de l [[lhatin bulgar]] falado puls cunquistadores romanos a partir de l {{DC|seclo II|nl}} Ancorporou tamien [[lhéxico]] d'ouriges pré-celta, [[celta]], [[Lhéngua protogermánica|germánico]], [[Lhéngua ocitana|probençal]], [[Lhéngua árabe|moçárabe]].
L galego stubo depuis sujeito a arabismos, lhéxico [[ameríndio|ameríndia]], i ampréstimos lhenguísticos modernos.
Ne l sou momiento tubo cierto uso cumo lhéngua culta de ls reinos de la [[Galiza]], [[Reino de Lhion|Lhion]] i de [[Pertual]]. Screbendo an galego, por eisemplo, l rei lheonés [[Fonso X de Lhion i Castielha|Fonso X]] l Sábio, las sues "[[Cantigas de Santa Marie]]". La sue amportança fui tal que se cunsidra la segunda lhiteratura durante la [[Eidade Média]] solo depuis de l'ocitano.
Recentemente fui achado l decumiento mais antigo scrito drento de l'atual Quemunidade Outónoma que se cunserba, l qual data de 1228; trata-se de l ''[[Foro de l bõ burgo de l Castro Caldelas]]'' outorgado por [[Fonso IX de Lhion|Fonso IX]] an abril de dezido anho al [[munecípio]] de [[Allariç]] ([[Galiza]], [[Spanha]]).
L [[Lhéngua galego-pertuesa|galego-pertués]], quemun a la Galiza i la [[Pertual]], tubo sietecientos anhos d'eisisténcia oufecial cumo lhéngua culta i plena, mas las derrotas que ls nobres galegos sofrírun al tomar partido puls bandos perdedores nas guerras pul poder an finales de l {{sec. XIV}} i percípios de l {{sec. XB}} probocou l'assimilaçon de la nobreza galega i la dominaçon castelhana, lhiebando a l'oupresson i al zaparecimiento público, oufecial, lhiterairo i relegioso de la lhéngua até finales de l {{sec. XIX}}. San ls chamados "[[Seclos Scuros]]". L [[lhéngua pertuesa|pertués]], por sou lhado, durante este período gozou de proteçon i zambolbimiento lhibre, grácias al fato de Pertual tener sido l único território peninsular que quedou fura de l domínio lhenguístico.
Cada 17 de maio celebra-se l [[Die de las Lhetras Galegas]] dedicado a un scritor galego (escolhido pula [[Rial Academie Galega]]). Este die ye ousado puls ourganismos oufeciales para potenciáren l'uso i l coincimiento de la lhéngua galega.
== Normas ==
{{Artigo percipal|[[Normatiba oufecial de l galego]]}}
[[Fexeiro:Percentage of Galician speakers (corrected).PNG|thumb|upright=1.5|lheft|Falantes de galego cumo purmeira lhéngua cunforme als censos de populaçon i habitaçon de l Anstituto Galego de Statística (2001).]]
L padron atual de la lhéngua galega fui defenido pula [[Rial Academie Galega]], la qual afirma respeitar l'ortografie de l "[[Ressurgimiento|Rexurdimiento]]" (ne l {{sec. XIX}}) i ser mais próssima a las formas cultas tradecionales de l galego i al mesmo tiempo a las falas populares; mas çtancia-lo de l [[lhéngua pertuesa|pertués]] padron. Este padron, ouficializado pula [[Junta de la Galiza]], ye outelizado maioritariamente ne l'ansino i ne ls meios de quemunicaçon galegos, assi cumo pula maiorie de ls scritores i anteletuales, querendo ser mais próssima a las formas cultas tradecionales de l galego i al mesmo tiempo a las falas populares.
Assi i to, hai ua outra bison, chamada de [[Reintegracionismo|reintegracionista]], defendida por bárias coletebidades i mobimientos sociales, que pretende reintegrar l galego cul [[lhéngua pertuesa|pertués]] padron. Fázen parte deste mobimiento ua pequeinha parte de l professorado an ounibersidades, alguns anteletuales, artistas i quemunicadores sociales, para alhá d'alguns meios de quemunicaçon. Ua parte seneficatiba deste mobimiento scribe diretamente an pertués de Pertual, adotando l Acuordo Ourtográfico de 1990, anquanto outra fá-lo na norma criada pula ''[[Associaçom Galega da Língua]]''. L porblema desta bison ye la sue falta d'amplantaçon social.
=== Norma de 2003 ===
La [[Rial Academie Galega]] i l [[Anstituto de la Lhéngua Galega]] admitiran, ne l berano de 2003, uas mínimas modificaçones de l padron (por eisemplo ''Galiza'' i ''Galicia'', ''até'' i ''ata'', ''posíbel'' i ''posible''), bisando un cierto achegamiento pa las posturas reintegracionistas "de mínimos". Esta mudança ourtográfica passou a chamar-se de "[[Normatiba de cuncórdie]]".
Na eilaboraçon de la perpuosta participórun departamientos de galego i pertués de las trés ounibersidades galegas, mas fui bisto por parte de ls grupos reintegracionistas cumo ua reforma scessibamente tímida i menor, sin la participaçon de l chamado [[reintegracionismo]] "de mássimos".
Ua parte de la populaçon acha qu'esta afasta-se de la fala rial, outelizando formas pouco habituales ó artificiales ó pertuesismos que deixórun d'eisistir ó nunca eisistiran na lhéngua oural hai anhos {{carece de fuontes|data=Janeiro de 2009}}. Houbo críticas por ouficializar formas próssimas al pertués ó al galego mediebal que yá nun son outelizadas (ó quaije) na fala.
Mais de seicientos artistas, atebistas i anteletuales de defrentes ouriges i profissones assinórun un quemunicado público contra esta norma.{{carece de fuontes|data=Janeiro de 2009}}
== Uso oufecial ==
[[Fexeiro:Ruadasmoreiras.jpg|thumb|Placa nua rue de [[Bigo]]]]
An relaçon a l'ouficialidade, l galego ye co-oufecial na Galiza cunjuntamente cula.
Na [[Ounion Ouropeia]], yá fui aceito ouralmente cumo sendo [[lhéngua pertuesa|pertués]], nomeadamente nas anterbençones de ls ex-ourodeputados galegos [[Camilo Nueira]] i José Posada.{{Nota de rodapie|Tal cumo se puode ber ne l scerto desta antrebista de Camilo Nueira al jornal pertués [[Correio de la Manhana (Pertual)|Correio de la Manhana]]<nowiki>}}</nowiki>
== Queston de l'outonomie de la lhéngua ==
Zde un punto de bista político, l galego ye ua lhéngua defrente de l [[Lhéngua pertuesa|pertués]]. Assi l detreminan las anstituiçones cun outoridade de l stado spanhol cun cumpeténcias na eilaboraçon na norma oufecial d'uso na [[Galiza]], ambora ne l passado tenga eisistido ua ounidade. Tamien son desta oupenion ls partidos políticos spanholes maioritairos na Galiza (Partido Popular i PSOE), ambora alguns setores de l Bloco Nacionalista Galego i outros grupos políticos sin repersentaçon ne l Parlamiento de la Galiza, pretendan altarar esta situaçon.
Ne l studo de la lhenguística, ye quemun que se lhiebanten defrentes oupeniones an relaçon a l'outonomie de l galego. Para alguns, l galego ye ua lhéngua defrente de l pertués. Na Galiza, nas ounibersidades i centros d'ambestigaçon lhenguística (ls oufeciales i mais amportantes son la ''Rial Academie Galega'' i l ''Anstituto Galego de la Lhéngua''), la tendéncia predominante ye la de cunsidrar l galego cumo ua lhéngua andependiente. {{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}} Para outros, lhiebando an cunta la queston de la [[anteligibelidade mútua]], l galego ye cunsidrado ua [[Dialeto|bariadade dialetal]] de la lhéngua pertuesa, oupenion fuorte zde que, an 1970, [[Lhindley Cintra]] apersentou la sue classeficaçon pa ls dialetos galego-pertueses. An Pertual, an bárias ounibersidades i centros d'ambestigaçon lhenguística, ls dialetos galegos puoden ser studados cumo parte de ls dialetos de l pertués ouropeu. Na Galiza, muitos lhenguistas son atibos ne l chamado mobimiento [[Reintegracionismo|reintegracionista]], que defende l'ancluson política de la lhéngua galega ne l sistema lhusófono. Ambos ls lhados son fuortemente motibados por defrentes bisones de l que serie un [[dialeto]] i cumbiçones nacionalistas.
Cuntrobérsias parecidas lhiebantan-se an relaçon l'outras lhénguas de la Ouropa, que, assi cumo l galego i l pertués, son tenidas cumo pertencentes a un [[diassistema]] — cumo l [[ocitano]]-[[Lhéngua catalana|catalan]], [[lhéngua asturiana|asturiano]]-[[Lhéngua lheonesa|lheonés]]-[[lhéngua mirandesa|mirandés]], [[Lhéngua albanesa|albanés]]-[[lhéngua kosobar|kosobar]], [[Lhéngua flamenga|flamengo]]-[[Lhéngua nerlandesa|houlandés]], [[lhéngua checa|xeco]]-[[Lhéngua slobaca|slobaco]], [[lhéngua sérbia|serbo]]-[[lhéngua croata|croata]], [[Lhéngua córnica|''córnico'' (ó ''cornés'')]]-[[lhéngua bretana|breton]].
Hai alguns outores galegos que publican na berson reintegrada de l galego an [[Pertual]] ([[Carlos Quiroga]], [[João Guisan Seixas]]). Tamien hai obras lhusófonas eiditadas diretamente na [[Galiza]] ([[Roberto Cordobani]], [[Nélida Piñon]])
=== Falantes ===
L galego fui cunsidrado la lhéngua mais falada na Galiza segundo l relatório de la Carta Ouropeia de las Lhénguas Regionales ó Minoritaries<ref>{{citar web|url=http://www.coe.ant/t/dg4/eiducation/minlang/Report/EibaluationReports/SpainECRML2_s.pdf|titulo=Aplicación de la Carta en Spañla|data=11 de dezembre de 2008|acessodata=11 de janeiro de 2017|publicado=Carta Ouropea de la Lhenguas Regionales l Minoritaries|ultimo=|purmeiro=}}</ref> Segundo este relatório de 2002, nas [[Astúrias]] l galego-asturiano era falado por {{fmtn|40000}} pessonas (4% de la populaçon total de las Astúrias); habie an Lhion {{fmtn|23500}} falantes de galego i an Çamora, {{fmtn|1500}} falantes; na [[Stremadura (Espanha)|Stremadura]] spanhola, ua bariante de l galego, la [[Fala de la Stremadura]], era falada por {{fmtn|5000}} pessonas.
=== Percipales defrenças antre l galego i l pertués ===
{{main|Defrenças antre l galego i l pertués}}
Na scrita, se l galego se grafar seguindo l [[Acuordo Ourtográfico de la Lhéngua Pertuesa de 1990]], adotado formalmente pula [[Academie Galega de la Lhéngua Pertuesa]], las defrenças son mínimas, eisistindo solo alguas bariaçones lhéxicas i sintáticas. L'ortografie [[reintegracionismo|reintegrada]] tamien serie cumprensible para un lhusófono, mas na ortografie oufecial promobida pula [[Real Academia Galega]], mais próssima i ampregue pulas admenistraçones na Galiza, la cumprenson queda deficultada.
* Defrenças fonéticas de l galego an relaçon als dialetos pertueses setentrionales (Norte de Pertual):
** Bocalismo átono de maneira inda maior de l que la de ls dialetos brasileiros (i. g. "b'''la'''t'''la'''t'''la'''" pronuncia-se *b'''á'''t'''á'''t'''á''')
** Ineisisténcia de bogales ó ditongos nasales (i. g. "arn'''ana'''" diç-se "arn'''án'''" ó "arn'''á'''", anquanto "m'''on'''" diç-se *m'''an''' ó *m'''au''')
*** L'artigo femenino ''ua'' i ls sous deribados, que ne l galego-pertués mediebal era grafado cun ''ũla'', ne ls dialetos galegos oucidentales ye pronunciado cun [[nasal belar|m belar]], i ne ls ourientales quedou simplesmente znasalado ("ua", "algua"). Na ortografie reintegracionista de la ''Associaçon Galega de la Lhéngua'', ye repersentado quier cun ''umha'', quier cun ''ũla'', mas na oufecial, ''unha''. (Bal notar qu'essa pronúncia tamien ye ancontrada an bários dialetos de l [[Nordiste (Brasil)|Nordiste brasileiro]].)
** Ansurdecimiento de las sibilantes sonoras (i. g. "ca'''s'''la" diç-se cumo "ca'''ç'''la" i "'''g'''ente" diç-se *'''x'''ente)
** Fenómeno de la ''[[gheada]]'' (solo ne l dialeto galego oucidental): l "g" anterbocálico ye aspirado (i. g. *'''gh'''ale'''gh'''l)
* Hai defrenças nas flexones berbales, cumo l pouco uso de la [[Mesóclise|mesóclise pronominal]], que, an giral, son percebidas cumo arcaísmos puls restantes falantes de pertués.
* L'ortografie oufecial ye semelhante a la de l castelhano, ampregando quaije las mesmas regras, até na pontuaçon. Assi, l galego oufecial outeliza ñ por nh, ll por lh, nun usa ç mas ç, solo amprega l'aciento agudo, etc.
=== Semelhança antre pertués i galego ===
Para eilustrar la semelhança antre l galego i l pertués apersentan-se dous eisemplos an [[lhéngua pertuesa|pertués]], nas dues bariantes de l galego i tamien an .
Uma frase simples,
O Pai Nosso,
* Pertués (Pertual i Brasil):
::''Pai Nosso, que estais no céu, santificado seja o Vosso nome, venha a nós o Vosso reino, seja feita a Vossa vontade assim na Terra como no Céu. O pão nosso de cada dia nos dai hoje. Perdoai-nos as nossas ofensas assim como nós perdoamos a quem nos tem ofendido, e não nos deixeis cair em tentação, mas livrai-nos do mal''
* Galhego:
::''Pai noso que estás no ceo: santificado sexa o teu nome, veña a nós o teu reino e fágase a túa vontade aquí na terra coma no ceo. O noso pan de cada día dánolo hoxe; e perdóanos as nosas ofensas como tamén nós perdoamos a quen nos ofenden; e non nos deixes caer na tentación, e líbranos do mal''.
* Galhego com a ortografia da ''Associaçom Galega da Língua'':
::''Nosso Pai que estás no Céu: santificado seja o Teu nome, venha a nós o Teu reino e seja feita a Tua vontade aqui na terra como nos Céus. O nosso pam de cada dia dá-no-lo hoje; e perdoa-nos as nossas ofensas como também perdoamos nós a quem nos tem ofendido; e nom nos deixes cair na tentaçom, mas livra-nos do mal''.
{{refréncias}}
== Lhigaçones sternas ==
; Scuitar a língua galega
* Scuitar a língua galega (an [http://www.culturagalega.org culturagalega.org]):
{{DEFAULTSORT:Lhengua Galega}}
[[Catadorie:Lhéngua galhega| ]]
34g2muf70gxrjx5b2nr10qozax5t7k9
107303
107302
2026-07-21T14:08:53Z
~2026-30875-10
15270
107303
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo lhéngua
|nome = Galego
| quelorfamília = Indo-Ouropeia
|stados = [[Spanha]] ([[Galiza]], [[Prencipado de las Astúrias|Astúrias]] (zona oucidental), [[Castielha i Lhion]] ([[El Bierzo|L Bierzo]]) i por eimigrantes galegos na diáspora.
|falantes = 3 a 4 milhones
|posiçon =
|fam2 = Itálica
|fam3 = Románica
|fam4 = Ítalo-oucidental
|fam5 = Románica oucidental
|fam6 = Galho-eibérica
|fam7 = Ibero-románica
|fam8 = Ibero-oucidental
|fam9 = [[Lhénguas galaico-pertuesas|Galaico-pertuesa]]
|oufecial = [[Galiza|Quemunidade Outónoma de la Galiza]], aceite ouralmente cumo [[lhéngua pertuesa]] puls serbícios d'anterpretaçon de l [[Parlamiento Ouropeu]].<br><br>[[Begadeo/La Beiga|La Beiga]], [[Asturias]], co-oufecial junto al zde janeiro de 2016.
|regulador = [[Real Academia Galega]]
|scrita =
|iso1 = gl
|iso2 = glg
|iso3 = glg
|sil = GLG
|outrosnomes =
|pronúncia =
|fuontes =
|mapa =[[Fexeiro:Idioma gallego.png|300px]]
}}
La '''lhéngua galega''' ó '''galego''' ye la lhéngua [[Lhénguas ibero-románicas|ibero-románica]] oucidental de caráter oufecial na [[Galiza|Quemunidade Outónoma de la Galiza]], i falada tamien nas [[Asturias|Astúrias]], [[Castielha i Lhion]] i pula diáspora galega, lhocalizada percipalmente na [[Argentina]], [[Brasil]], [[Cuba]] ó [[Uruguai]].
== Sustrato de l galego ==
Ls purmeiros habitantes de la [[Galiza]] ouriginában de l [[ando-ouropeus|indo-ouropeu]], deixórun la sue marca na lhéngua galega. Las anformaçones de geógrafos i storiadores greco-lhatinos, ls restos arqueológicos i las similaridades lhenguísticas cun outras zonas andican que ne l noroiste peninsular coeisistiran defrentes etnias zde l seclo VIII a.C. até al seclo V. Desta maneira, podemos falar dun tipo de sustrato:
===Sustrato ando-ouropeu===
A partir de l purmeiro milénio antes de Cristo, spalhan-se até la Península pobos [[ando-ouropeus]]. Cunsidrando las peculiaridades lhenguísticas, adota-se la lhéngua de dous grupos:
* '''Lhénguas preceltas ó protoceltas'''. Spalhórun-se na Península, aprossimadamente pul anho de 800 a.C., pobos de l centro i norte de Ouropa coincidos culs nomes de lhusitanos, betones ó tamien cumo paraceltas ó protoceltas. Alguns de ls restos que deixórun ne l galego son ls chamadeiros cun sufixo -asc- i -usc- (''Biascón, Tarascón, Belasco, Lhedusco.''..), junto cun ''cabanha, canastro, cabazo, cabaceira, páramo''...
* '''Lhénguas celtas'''. Houbo dues eimigraçones de pobos celtas, ua de celtas goidélicos ne l seclo VIII a.C. (un celta arcaico qu'ouriginarie l [[Lhéngua irlandesa|irlandés]], l [[Lhéngua gaélica scocesa|scocés]] i l [[Lhéngua manesa|manés]]) i outra de celtas británicos ne l seclo V a.C. (un celta qu'ouriginarie l [[Lhéngua galesa|galés]], l [[Lhéngua bretana|breton]] i la lhéngua de Cornualha). Fui specialmente la segunda óndia que se ampós política i lhenguisticamente subre la populaçon outótone, mantendo ua relatiba ounidade cultural até la chegada de ls [[Roma Antiga|romanos]].
==L strato lhatino==
[[Fexeiro:Linguistic map Southwestern Europe-en.gif|thumb|lheft|Mapa [[cronologie|cronológico]] mostrando l zambolbimiento de las lhénguas de l sudoeste de la [[Ouropa]] antre las quales l galego.]]
L [[Ampério Romano]] cunseguiu aneixar ls pobos [[galaicos]] lhougo ne l'ampeço de l seclo I, quaije 200 anhos depuis de la purmeira colónia [[República Romana|romana]] na [[Spánia]]. Esta tardie ''[[romanizaçon]]'' de l território de la [[Galiza]] permitiu ua menor assimilaçon cultural i lhenguística, an cumparaçon cul acuntecido na maior parte parte de la [[Península Eibérica]]. L [[lhatin]] fui zde anton l lhéngua reserbado pa las relaçones de l'aristocracie [[galaicos|galaica]] culs funcionairos de l'ampério, motibando ua passageira situaçon de belinguismo que cunduzirie a l'adoçon de l lhatin por parte de las elites, specialmente cula ouficializaçon de l [[cristandade]] (anho 391) i la çperson de la lhiturgie romana (ouficializada an lhatin) antre la populaçon. Assi i to, la fuorte ruralizaçon de la [[Galiza]] i la scassa amplantaçon de grandes cidades permitiu - cumo an outras zonas de l'ampério - a las classes mais houmildes (que cumpunhan la maior parcela de la populaçon) cunserbar grande parte de ls sous questumes i lhéngua, até ua data andeterminada de la [[Eidade Média]].
Ua de las caratelísticas mais antressantes de l lhatin adotado na Galécia, fui l sou caráter altamente cunserbador, de jeito que se cunsagran muitas de las formas mais antigas de l lhatin.
L porcesso de romanizaçon tamien se dou an outros lhugares, l que splica que de la lhéngua outelizada daquela época, l [[lhatin bulgar]], deribassen yá na [[Eidade Média]] las chamadas [[lhénguas románicas]] (l [[lhéngua occitana|occitano]], [[Lhéngua castelhana|castelhano]], l [[Lhéngua catalana|catalan]], l [[Lhéngua francesa|francés]], l [[Lhéngua eitaliana|eitaliano]], etc.).
L [[Lhéngua galego-pertuesa|galego-pertués]] formou-se a partir de l {{sec. IX}}, na antiga [[porbíncia romana]] de la [[Galécia]],{{Nota de rodapie|La [[porbíncia romana]] de la [[Galécia]] abrangie l território de la [[Galiza]] atual, l norte de [[Pertual]] i territórios lhimítrofes la Lheste}} cumo resultado de l'assimilaçon de l [[lhatin bulgar]] falado puls cunquistadores romanos a partir de l {{DC|seclo II|nl}} Ancorporou tamien [[lhéxico]] d'ouriges pré-celta, [[celta]], [[Lhéngua protogermánica|germánico]], [[Lhéngua ocitana|probençal]], [[Lhéngua árabe|moçárabe]].
L galego stubo depuis sujeito a arabismos, lhéxico [[ameríndio|ameríndia]], i ampréstimos lhenguísticos modernos.
Ne l sou momiento tubo cierto uso cumo lhéngua culta de ls reinos de la [[Galiza]], [[Reino de Lhion|Lhion]] i de [[Pertual]]. Screbendo an galego, por eisemplo, l rei lheonés [[Fonso X de Lhion i Castielha|Fonso X]] l Sábio, las sues "[[Cantigas de Santa Marie]]". La sue amportança fui tal que se cunsidra la segunda lhiteratura durante la [[Eidade Média]] solo depuis de l'ocitano.
Recentemente fui achado l decumiento mais antigo scrito drento de l'atual Quemunidade Outónoma que se cunserba, l qual data de 1228; trata-se de l ''[[Foro de l bõ burgo de l Castro Caldelas]]'' outorgado por [[Fonso IX de Lhion|Fonso IX]] an abril de dezido anho al [[munecípio]] de [[Allariç]] ([[Galiza]], [[Spanha]]).
L [[Lhéngua galego-pertuesa|galego-pertués]], quemun a la Galiza i la [[Pertual]], tubo sietecientos anhos d'eisisténcia oufecial cumo lhéngua culta i plena, mas las derrotas que ls nobres galegos sofrírun al tomar partido puls bandos perdedores nas guerras pul poder an finales de l {{sec. XIV}} i percípios de l {{sec. XB}} probocou l'assimilaçon de la nobreza galega i la dominaçon castelhana, lhiebando a l'oupresson i al zaparecimiento público, oufecial, lhiterairo i relegioso de la lhéngua até finales de l {{sec. XIX}}. San ls chamados "[[Seclos Scuros]]". L [[lhéngua pertuesa|pertués]], por sou lhado, durante este período gozou de proteçon i zambolbimiento lhibre, grácias al fato de Pertual tener sido l único território peninsular que quedou fura de l domínio lhenguístico.
Cada 17 de maio celebra-se l [[Die de las Lhetras Galegas]] dedicado a un scritor galego (escolhido pula [[Rial Academie Galega]]). Este die ye ousado puls ourganismos oufeciales para potenciáren l'uso i l coincimiento de la lhéngua galega.
== Normas ==
{{Artigo percipal|[[Normatiba oufecial de l galego]]}}
[[Fexeiro:Percentage of Galician speakers (corrected).PNG|thumb|upright=1.5|lheft|Falantes de galego cumo purmeira lhéngua cunforme als censos de populaçon i habitaçon de l Anstituto Galego de Statística (2001).]]
L padron atual de la lhéngua galega fui defenido pula [[Rial Academie Galega]], la qual afirma respeitar l'ortografie de l "[[Ressurgimiento|Rexurdimiento]]" (ne l {{sec. XIX}}) i ser mais próssima a las formas cultas tradecionales de l galego i al mesmo tiempo a las falas populares; mas çtancia-lo de l [[lhéngua pertuesa|pertués]] padron. Este padron, ouficializado pula [[Junta de la Galiza]], ye outelizado maioritariamente ne l'ansino i ne ls meios de quemunicaçon galegos, assi cumo pula maiorie de ls scritores i anteletuales, querendo ser mais próssima a las formas cultas tradecionales de l galego i al mesmo tiempo a las falas populares.
Assi i to, hai ua outra bison, chamada de [[Reintegracionismo|reintegracionista]], defendida por bárias coletebidades i mobimientos sociales, que pretende reintegrar l galego cul [[lhéngua pertuesa|pertués]] padron. Fázen parte deste mobimiento ua pequeinha parte de l professorado an ounibersidades, alguns anteletuales, artistas i quemunicadores sociales, para alhá d'alguns meios de quemunicaçon. Ua parte seneficatiba deste mobimiento scribe diretamente an pertués de Pertual, adotando l Acuordo Ourtográfico de 1990, anquanto outra fá-lo na norma criada pula ''[[Associaçom Galega da Língua]]''. L porblema desta bison ye la sue falta d'amplantaçon social.
=== Norma de 2003 ===
La [[Rial Academie Galega]] i l [[Anstituto de la Lhéngua Galega]] admitiran, ne l berano de 2003, uas mínimas modificaçones de l padron (por eisemplo ''Galiza'' i ''Galicia'', ''até'' i ''ata'', ''posíbel'' i ''posible''), bisando un cierto achegamiento pa las posturas reintegracionistas "de mínimos". Esta mudança ourtográfica passou a chamar-se de "[[Normatiba de cuncórdie]]".
Na eilaboraçon de la perpuosta participórun departamientos de galego i pertués de las trés ounibersidades galegas, mas fui bisto por parte de ls grupos reintegracionistas cumo ua reforma scessibamente tímida i menor, sin la participaçon de l chamado [[reintegracionismo]] "de mássimos".
Ua parte de la populaçon acha qu'esta afasta-se de la fala rial, outelizando formas pouco habituales ó artificiales ó pertuesismos que deixórun d'eisistir ó nunca eisistiran na lhéngua oural hai anhos {{carece de fuontes|data=Janeiro de 2009}}. Houbo críticas por ouficializar formas próssimas al pertués ó al galego mediebal que yá nun son outelizadas (ó quaije) na fala.
Mais de seicientos artistas, atebistas i anteletuales de defrentes ouriges i profissones assinórun un quemunicado público contra esta norma.{{carece de fuontes|data=Janeiro de 2009}}
== Uso oufecial ==
[[Fexeiro:Ruadasmoreiras.jpg|thumb|Placa nua rue de [[Bigo]]]]
An relaçon a l'ouficialidade, l galego ye co-oufecial na Galiza cunjuntamente cula.
Na [[Ounion Ouropeia]], yá fui aceito ouralmente cumo sendo [[lhéngua pertuesa|pertués]], nomeadamente nas anterbençones de ls ex-ourodeputados galegos [[Camilo Nueira]] i José Posada.{{Nota de rodapie|Tal cumo se puode ber ne l scerto desta antrebista de Camilo Nueira al jornal pertués [[Correio de la Manhana (Pertual)|Correio de la Manhana]]<nowiki>}}</nowiki>
== Queston de l'outonomie de la lhéngua ==
Zde un punto de bista político, l galego ye ua lhéngua defrente de l [[Lhéngua pertuesa|pertués]]. Assi l detreminan las anstituiçones cun outoridade de l stado spanhol cun cumpeténcias na eilaboraçon na norma oufecial d'uso na [[Galiza]], ambora ne l passado tenga eisistido ua ounidade. Tamien son desta oupenion ls partidos políticos spanholes maioritairos na Galiza (Partido Popular i PSOE), ambora alguns setores de l Bloco Nacionalista Galego i outros grupos políticos sin repersentaçon ne l Parlamiento de la Galiza, pretendan altarar esta situaçon.
Ne l studo de la lhenguística, ye quemun que se lhiebanten defrentes oupeniones an relaçon a l'outonomie de l galego. Para alguns, l galego ye ua lhéngua defrente de l pertués. Na Galiza, nas ounibersidades i centros d'ambestigaçon lhenguística (ls oufeciales i mais amportantes son la ''Rial Academie Galega'' i l ''Anstituto Galego de la Lhéngua''), la tendéncia predominante ye la de cunsidrar l galego cumo ua lhéngua andependiente. {{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}} Para outros, lhiebando an cunta la queston de la [[anteligibelidade mútua]], l galego ye cunsidrado ua [[Dialeto|bariadade dialetal]] de la lhéngua pertuesa, oupenion fuorte zde que, an 1970, [[Lhindley Cintra]] apersentou la sue classeficaçon pa ls dialetos galego-pertueses. An Pertual, an bárias ounibersidades i centros d'ambestigaçon lhenguística, ls dialetos galegos puoden ser studados cumo parte de ls dialetos de l pertués ouropeu. Na Galiza, muitos lhenguistas son atibos ne l chamado mobimiento [[Reintegracionismo|reintegracionista]], que defende l'ancluson política de la lhéngua galega ne l sistema lhusófono. Ambos ls lhados son fuortemente motibados por defrentes bisones de l que serie un [[dialeto]] i cumbiçones nacionalistas.
Cuntrobérsias parecidas lhiebantan-se an relaçon l'outras lhénguas de la Ouropa, que, assi cumo l galego i l pertués, son tenidas cumo pertencentes a un [[diassistema]] — cumo l [[ocitano]]-[[Lhéngua catalana|catalan]], [[lhéngua asturiana|asturiano]]-[[Lhéngua lheonesa|lheonés]]-[[lhéngua mirandesa|mirandés]], [[Lhéngua albanesa|albanés]]-[[lhéngua kosobar|kosobar]], [[Lhéngua flamenga|flamengo]]-[[Lhéngua nerlandesa|houlandés]], [[lhéngua checa|xeco]]-[[Lhéngua slobaca|slobaco]], [[lhéngua sérbia|serbo]]-[[lhéngua croata|croata]], [[Lhéngua córnica|''córnico'' (ó ''cornés'')]]-[[lhéngua bretana|breton]].
Hai alguns outores galegos que publican na berson reintegrada de l galego an [[Pertual]] ([[Carlos Quiroga]], [[João Guisan Seixas]]). Tamien hai obras lhusófonas eiditadas diretamente na [[Galiza]] ([[Roberto Cordobani]], [[Nélida Piñon]])
=== Falantes ===
L galego fui cunsidrado la lhéngua mais falada na Galiza segundo l relatório de la Carta Ouropeia de las Lhénguas Regionales ó Minoritaries<ref>{{citar web|url=http://www.coe.ant/t/dg4/eiducation/minlang/Report/EibaluationReports/SpainECRML2_s.pdf|titulo=Aplicación de la Carta en Spañla|data=11 de dezembre de 2008|acessodata=11 de janeiro de 2017|publicado=Carta Ouropea de la Lhenguas Regionales l Minoritaries|ultimo=|purmeiro=}}</ref> Segundo este relatório de 2002, nas [[Astúrias]] l galego-asturiano era falado por {{fmtn|40000}} pessonas (4% de la populaçon total de las Astúrias); habie an Lhion {{fmtn|23500}} falantes de galego i an Çamora, {{fmtn|1500}} falantes; na [[Stremadura (Espanha)|Stremadura]] spanhola, ua bariante de l galego, la [[Fala de la Stremadura]], era falada por {{fmtn|5000}} pessonas.
=== Percipales defrenças antre l galego i l pertués ===
{{main|Defrenças antre l galego i l pertués}}
Na scrita, se l galego se grafar seguindo l [[Acuordo Ourtográfico de la Lhéngua Pertuesa de 1990]], adotado formalmente pula [[Academie Galega de la Lhéngua Pertuesa]], las defrenças son mínimas, eisistindo solo alguas bariaçones lhéxicas i sintáticas. L'ortografie [[reintegracionismo|reintegrada]] tamien serie cumprensible para un lhusófono, mas na ortografie oufecial promobida pula [[Real Academia Galega]], mais próssima i ampregue pulas admenistraçones na Galiza, la cumprenson queda deficultada.
* Defrenças fonéticas de l galego an relaçon als dialetos pertueses setentrionales (Norte de Pertual):
** Bocalismo átono de maneira inda maior de l que la de ls dialetos brasileiros (i. g. "b'''la'''t'''la'''t'''la'''" pronuncia-se *b'''á'''t'''á'''t'''á''')
** Ineisisténcia de bogales ó ditongos nasales (i. g. "arn'''ana'''" diç-se "arn'''án'''" ó "arn'''á'''", anquanto "m'''on'''" diç-se *m'''an''' ó *m'''au''')
*** L'artigo femenino ''ua'' i ls sous deribados, que ne l galego-pertués mediebal era grafado cun ''ũla'', ne ls dialetos galegos oucidentales ye pronunciado cun [[nasal belar|m belar]], i ne ls ourientales quedou simplesmente znasalado ("ua", "algua"). Na ortografie reintegracionista de la ''Associaçon Galega de la Lhéngua'', ye repersentado quier cun ''umha'', quier cun ''ũla'', mas na oufecial, ''unha''. (Bal notar qu'essa pronúncia tamien ye ancontrada an bários dialetos de l [[Nordiste (Brasil)|Nordiste brasileiro]].)
** Ansurdecimiento de las sibilantes sonoras (i. g. "ca'''s'''la" diç-se cumo "ca'''ç'''la" i "'''g'''ente" diç-se *'''x'''ente)
** Fenómeno de la ''[[gheada]]'' (solo ne l dialeto galego oucidental): l "g" anterbocálico ye aspirado (i. g. *'''gh'''ale'''gh'''l)
* Hai defrenças nas flexones berbales, cumo l pouco uso de la [[Mesóclise|mesóclise pronominal]], que, an giral, son percebidas cumo arcaísmos puls restantes falantes de pertués.
* L'ortografie oufecial ye semelhante a la de l castelhano, ampregando quaije las mesmas regras, até na pontuaçon. Assi, l galego oufecial outeliza ñ por nh, ll por lh, nun usa ç mas ç, solo amprega l'aciento agudo, etc.
=== Semelhança antre pertués i galego ===
Para eilustrar la semelhança antre l galego i l pertués apersentan-se dous eisemplos an [[lhéngua pertuesa|pertués]], nas dues bariantes de l galego i tamien an .
Uma frase simples,
O Pai Nosso,
* Pertués (Pertual i Brasil):
::''Pai Nosso, que estais no céu, santificado seja o Vosso nome, venha a nós o Vosso reino, seja feita a Vossa vontade assim na Terra como no Céu. O pão nosso de cada dia nos dai hoje. Perdoai-nos as nossas ofensas assim como nós perdoamos a quem nos tem ofendido, e não nos deixeis cair em tentação, mas livrai-nos do mal''
* Galhego:
::''Pai noso que estás no ceo: santificado sexa o teu nome, veña a nós o teu reino e fágase a túa vontade aquí na terra coma no ceo. O noso pan de cada día dánolo hoxe; e perdóanos as nosas ofensas como tamén nós perdoamos a quen nos ofenden; e non nos deixes caer na tentación, e líbranos do mal''.
* Galhego com a ortografia da ''Associaçom Galega da Língua'':
::''Nosso Pai que estás no Céu: santificado seja o Teu nome, venha a nós o Teu reino e seja feita a Tua vontade aqui na terra como nos Céus. O nosso pam de cada dia dá-no-lo hoje; e perdoa-nos as nossas ofensas como também perdoamos nós a quem nos tem ofendido; e nom nos deixes cair na tentaçom, mas livra-nos do mal''.
{{refréncias}}
== Lhigaçones sternas ==
; Scuitar a língua galega
* Scuitar a língua galega (an [http://www.culturagalega.org culturagalega.org]):
{{DEFAULTSORT:Lhengua Galega}}
[[Catadorie:Lhéngua galhega| ]]
nlcbn5bmb57twa7218e3j8bafnu2taf
107304
107303
2026-07-21T14:10:53Z
~2026-38935-23
15383
/* Queston de l'outonomie de la lhéngua */
107304
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo lhéngua
|nome = Galego
| quelorfamília = Indo-Ouropeia
|stados = [[Spanha]] ([[Galiza]], [[Prencipado de las Astúrias|Astúrias]] (zona oucidental), [[Castielha i Lhion]] ([[El Bierzo|L Bierzo]]) i por eimigrantes galegos na diáspora.
|falantes = 3 a 4 milhones
|posiçon =
|fam2 = Itálica
|fam3 = Románica
|fam4 = Ítalo-oucidental
|fam5 = Románica oucidental
|fam6 = Galho-eibérica
|fam7 = Ibero-románica
|fam8 = Ibero-oucidental
|fam9 = [[Lhénguas galaico-pertuesas|Galaico-pertuesa]]
|oufecial = [[Galiza|Quemunidade Outónoma de la Galiza]], aceite ouralmente cumo [[lhéngua pertuesa]] puls serbícios d'anterpretaçon de l [[Parlamiento Ouropeu]].<br><br>[[Begadeo/La Beiga|La Beiga]], [[Asturias]], co-oufecial junto al zde janeiro de 2016.
|regulador = [[Real Academia Galega]]
|scrita =
|iso1 = gl
|iso2 = glg
|iso3 = glg
|sil = GLG
|outrosnomes =
|pronúncia =
|fuontes =
|mapa =[[Fexeiro:Idioma gallego.png|300px]]
}}
La '''lhéngua galega''' ó '''galego''' ye la lhéngua [[Lhénguas ibero-románicas|ibero-románica]] oucidental de caráter oufecial na [[Galiza|Quemunidade Outónoma de la Galiza]], i falada tamien nas [[Asturias|Astúrias]], [[Castielha i Lhion]] i pula diáspora galega, lhocalizada percipalmente na [[Argentina]], [[Brasil]], [[Cuba]] ó [[Uruguai]].
== Sustrato de l galego ==
Ls purmeiros habitantes de la [[Galiza]] ouriginában de l [[ando-ouropeus|indo-ouropeu]], deixórun la sue marca na lhéngua galega. Las anformaçones de geógrafos i storiadores greco-lhatinos, ls restos arqueológicos i las similaridades lhenguísticas cun outras zonas andican que ne l noroiste peninsular coeisistiran defrentes etnias zde l seclo VIII a.C. até al seclo V. Desta maneira, podemos falar dun tipo de sustrato:
===Sustrato ando-ouropeu===
A partir de l purmeiro milénio antes de Cristo, spalhan-se até la Península pobos [[ando-ouropeus]]. Cunsidrando las peculiaridades lhenguísticas, adota-se la lhéngua de dous grupos:
* '''Lhénguas preceltas ó protoceltas'''. Spalhórun-se na Península, aprossimadamente pul anho de 800 a.C., pobos de l centro i norte de Ouropa coincidos culs nomes de lhusitanos, betones ó tamien cumo paraceltas ó protoceltas. Alguns de ls restos que deixórun ne l galego son ls chamadeiros cun sufixo -asc- i -usc- (''Biascón, Tarascón, Belasco, Lhedusco.''..), junto cun ''cabanha, canastro, cabazo, cabaceira, páramo''...
* '''Lhénguas celtas'''. Houbo dues eimigraçones de pobos celtas, ua de celtas goidélicos ne l seclo VIII a.C. (un celta arcaico qu'ouriginarie l [[Lhéngua irlandesa|irlandés]], l [[Lhéngua gaélica scocesa|scocés]] i l [[Lhéngua manesa|manés]]) i outra de celtas británicos ne l seclo V a.C. (un celta qu'ouriginarie l [[Lhéngua galesa|galés]], l [[Lhéngua bretana|breton]] i la lhéngua de Cornualha). Fui specialmente la segunda óndia que se ampós política i lhenguisticamente subre la populaçon outótone, mantendo ua relatiba ounidade cultural até la chegada de ls [[Roma Antiga|romanos]].
==L strato lhatino==
[[Fexeiro:Linguistic map Southwestern Europe-en.gif|thumb|lheft|Mapa [[cronologie|cronológico]] mostrando l zambolbimiento de las lhénguas de l sudoeste de la [[Ouropa]] antre las quales l galego.]]
L [[Ampério Romano]] cunseguiu aneixar ls pobos [[galaicos]] lhougo ne l'ampeço de l seclo I, quaije 200 anhos depuis de la purmeira colónia [[República Romana|romana]] na [[Spánia]]. Esta tardie ''[[romanizaçon]]'' de l território de la [[Galiza]] permitiu ua menor assimilaçon cultural i lhenguística, an cumparaçon cul acuntecido na maior parte parte de la [[Península Eibérica]]. L [[lhatin]] fui zde anton l lhéngua reserbado pa las relaçones de l'aristocracie [[galaicos|galaica]] culs funcionairos de l'ampério, motibando ua passageira situaçon de belinguismo que cunduzirie a l'adoçon de l lhatin por parte de las elites, specialmente cula ouficializaçon de l [[cristandade]] (anho 391) i la çperson de la lhiturgie romana (ouficializada an lhatin) antre la populaçon. Assi i to, la fuorte ruralizaçon de la [[Galiza]] i la scassa amplantaçon de grandes cidades permitiu - cumo an outras zonas de l'ampério - a las classes mais houmildes (que cumpunhan la maior parcela de la populaçon) cunserbar grande parte de ls sous questumes i lhéngua, até ua data andeterminada de la [[Eidade Média]].
Ua de las caratelísticas mais antressantes de l lhatin adotado na Galécia, fui l sou caráter altamente cunserbador, de jeito que se cunsagran muitas de las formas mais antigas de l lhatin.
L porcesso de romanizaçon tamien se dou an outros lhugares, l que splica que de la lhéngua outelizada daquela época, l [[lhatin bulgar]], deribassen yá na [[Eidade Média]] las chamadas [[lhénguas románicas]] (l [[lhéngua occitana|occitano]], [[Lhéngua castelhana|castelhano]], l [[Lhéngua catalana|catalan]], l [[Lhéngua francesa|francés]], l [[Lhéngua eitaliana|eitaliano]], etc.).
L [[Lhéngua galego-pertuesa|galego-pertués]] formou-se a partir de l {{sec. IX}}, na antiga [[porbíncia romana]] de la [[Galécia]],{{Nota de rodapie|La [[porbíncia romana]] de la [[Galécia]] abrangie l território de la [[Galiza]] atual, l norte de [[Pertual]] i territórios lhimítrofes la Lheste}} cumo resultado de l'assimilaçon de l [[lhatin bulgar]] falado puls cunquistadores romanos a partir de l {{DC|seclo II|nl}} Ancorporou tamien [[lhéxico]] d'ouriges pré-celta, [[celta]], [[Lhéngua protogermánica|germánico]], [[Lhéngua ocitana|probençal]], [[Lhéngua árabe|moçárabe]].
L galego stubo depuis sujeito a arabismos, lhéxico [[ameríndio|ameríndia]], i ampréstimos lhenguísticos modernos.
Ne l sou momiento tubo cierto uso cumo lhéngua culta de ls reinos de la [[Galiza]], [[Reino de Lhion|Lhion]] i de [[Pertual]]. Screbendo an galego, por eisemplo, l rei lheonés [[Fonso X de Lhion i Castielha|Fonso X]] l Sábio, las sues "[[Cantigas de Santa Marie]]". La sue amportança fui tal que se cunsidra la segunda lhiteratura durante la [[Eidade Média]] solo depuis de l'ocitano.
Recentemente fui achado l decumiento mais antigo scrito drento de l'atual Quemunidade Outónoma que se cunserba, l qual data de 1228; trata-se de l ''[[Foro de l bõ burgo de l Castro Caldelas]]'' outorgado por [[Fonso IX de Lhion|Fonso IX]] an abril de dezido anho al [[munecípio]] de [[Allariç]] ([[Galiza]], [[Spanha]]).
L [[Lhéngua galego-pertuesa|galego-pertués]], quemun a la Galiza i la [[Pertual]], tubo sietecientos anhos d'eisisténcia oufecial cumo lhéngua culta i plena, mas las derrotas que ls nobres galegos sofrírun al tomar partido puls bandos perdedores nas guerras pul poder an finales de l {{sec. XIV}} i percípios de l {{sec. XB}} probocou l'assimilaçon de la nobreza galega i la dominaçon castelhana, lhiebando a l'oupresson i al zaparecimiento público, oufecial, lhiterairo i relegioso de la lhéngua até finales de l {{sec. XIX}}. San ls chamados "[[Seclos Scuros]]". L [[lhéngua pertuesa|pertués]], por sou lhado, durante este período gozou de proteçon i zambolbimiento lhibre, grácias al fato de Pertual tener sido l único território peninsular que quedou fura de l domínio lhenguístico.
Cada 17 de maio celebra-se l [[Die de las Lhetras Galegas]] dedicado a un scritor galego (escolhido pula [[Rial Academie Galega]]). Este die ye ousado puls ourganismos oufeciales para potenciáren l'uso i l coincimiento de la lhéngua galega.
== Normas ==
{{Artigo percipal|[[Normatiba oufecial de l galego]]}}
[[Fexeiro:Percentage of Galician speakers (corrected).PNG|thumb|upright=1.5|lheft|Falantes de galego cumo purmeira lhéngua cunforme als censos de populaçon i habitaçon de l Anstituto Galego de Statística (2001).]]
L padron atual de la lhéngua galega fui defenido pula [[Rial Academie Galega]], la qual afirma respeitar l'ortografie de l "[[Ressurgimiento|Rexurdimiento]]" (ne l {{sec. XIX}}) i ser mais próssima a las formas cultas tradecionales de l galego i al mesmo tiempo a las falas populares; mas çtancia-lo de l [[lhéngua pertuesa|pertués]] padron. Este padron, ouficializado pula [[Junta de la Galiza]], ye outelizado maioritariamente ne l'ansino i ne ls meios de quemunicaçon galegos, assi cumo pula maiorie de ls scritores i anteletuales, querendo ser mais próssima a las formas cultas tradecionales de l galego i al mesmo tiempo a las falas populares.
Assi i to, hai ua outra bison, chamada de [[Reintegracionismo|reintegracionista]], defendida por bárias coletebidades i mobimientos sociales, que pretende reintegrar l galego cul [[lhéngua pertuesa|pertués]] padron. Fázen parte deste mobimiento ua pequeinha parte de l professorado an ounibersidades, alguns anteletuales, artistas i quemunicadores sociales, para alhá d'alguns meios de quemunicaçon. Ua parte seneficatiba deste mobimiento scribe diretamente an pertués de Pertual, adotando l Acuordo Ourtográfico de 1990, anquanto outra fá-lo na norma criada pula ''[[Associaçom Galega da Língua]]''. L porblema desta bison ye la sue falta d'amplantaçon social.
=== Norma de 2003 ===
La [[Rial Academie Galega]] i l [[Anstituto de la Lhéngua Galega]] admitiran, ne l berano de 2003, uas mínimas modificaçones de l padron (por eisemplo ''Galiza'' i ''Galicia'', ''até'' i ''ata'', ''posíbel'' i ''posible''), bisando un cierto achegamiento pa las posturas reintegracionistas "de mínimos". Esta mudança ourtográfica passou a chamar-se de "[[Normatiba de cuncórdie]]".
Na eilaboraçon de la perpuosta participórun departamientos de galego i pertués de las trés ounibersidades galegas, mas fui bisto por parte de ls grupos reintegracionistas cumo ua reforma scessibamente tímida i menor, sin la participaçon de l chamado [[reintegracionismo]] "de mássimos".
Ua parte de la populaçon acha qu'esta afasta-se de la fala rial, outelizando formas pouco habituales ó artificiales ó pertuesismos que deixórun d'eisistir ó nunca eisistiran na lhéngua oural hai anhos {{carece de fuontes|data=Janeiro de 2009}}. Houbo críticas por ouficializar formas próssimas al pertués ó al galego mediebal que yá nun son outelizadas (ó quaije) na fala.
Mais de seicientos artistas, atebistas i anteletuales de defrentes ouriges i profissones assinórun un quemunicado público contra esta norma.{{carece de fuontes|data=Janeiro de 2009}}
== Uso oufecial ==
[[Fexeiro:Ruadasmoreiras.jpg|thumb|Placa nua rue de [[Bigo]]]]
An relaçon a l'ouficialidade, l galego ye co-oufecial na Galiza cunjuntamente cula.
Na [[Ounion Ouropeia]], yá fui aceito ouralmente cumo sendo [[lhéngua pertuesa|pertués]], nomeadamente nas anterbençones de ls ex-ourodeputados galegos [[Camilo Nueira]] i José Posada.{{Nota de rodapie|Tal cumo se puode ber ne l scerto desta antrebista de Camilo Nueira al jornal pertués [[Correio de la Manhana (Pertual)|Correio de la Manhana]]<nowiki>}}</nowiki>
== Queston de l'outonomie de la lhéngua ==
Zde un punto de bista político, l galego ye ua lhéngua defrente de l [[Lhéngua pertuesa|pertués]]. Assi l detreminan las anstituiçones cun outoridade de l stado cun cumpeténcias na eilaboraçon na norma oufecial d'uso na [[Galiza]], ambora ne l passado tenga eisistido ua ounidade. Tamien son desta oupenion ls partidos políticos spanholes maioritairos na Galiza (Partido Popular i PSOE), ambora alguns setores de l Bloco Nacionalista Galego i outros grupos políticos sin repersentaçon ne l Parlamiento de la Galiza, pretendan altarar esta situaçon.
Ne l studo de la lhenguística, ye quemun que se lhiebanten defrentes oupeniones an relaçon a l'outonomie de l galego. Para alguns, l galego ye ua lhéngua defrente de l pertués. Na Galiza, nas ounibersidades i centros d'ambestigaçon lhenguística (ls oufeciales i mais amportantes son la ''Rial Academie Galega'' i l ''Anstituto Galego de la Lhéngua''), la tendéncia predominante ye la de cunsidrar l galego cumo ua lhéngua andependiente. {{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}} Para outros, lhiebando an cunta la queston de la [[anteligibelidade mútua]], l galego ye cunsidrado ua [[Dialeto|bariadade dialetal]] de la lhéngua pertuesa, oupenion fuorte zde que, an 1970, [[Lhindley Cintra]] apersentou la sue classeficaçon pa ls dialetos galego-pertueses. An Pertual, an bárias ounibersidades i centros d'ambestigaçon lhenguística, ls dialetos galegos puoden ser studados cumo parte de ls dialetos de l pertués ouropeu. Na Galiza, muitos lhenguistas son atibos ne l chamado mobimiento [[Reintegracionismo|reintegracionista]], que defende l'ancluson política de la lhéngua galega ne l sistema lhusófono. Ambos ls lhados son fuortemente motibados por defrentes bisones de l que serie un [[dialeto]] i cumbiçones nacionalistas.
Cuntrobérsias parecidas lhiebantan-se an relaçon l'outras lhénguas de la Ouropa, que, assi cumo l galego i l pertués, son tenidas cumo pertencentes a un [[diassistema]] — cumo l [[ocitano]]-[[Lhéngua catalana|catalan]], [[lhéngua asturiana|asturiano]]-[[Lhéngua lheonesa|lheonés]]-[[lhéngua mirandesa|mirandés]], [[Lhéngua albanesa|albanés]]-[[lhéngua kosobar|kosobar]], [[Lhéngua flamenga|flamengo]]-[[Lhéngua nerlandesa|houlandés]], [[lhéngua checa|xeco]]-[[Lhéngua slobaca|slobaco]], [[lhéngua sérbia|serbo]]-[[lhéngua croata|croata]], [[Lhéngua córnica|''córnico'' (ó ''cornés'')]]-[[lhéngua bretana|breton]].
Hai alguns outores galegos que publican na berson reintegrada de l galego an [[Pertual]] ([[Carlos Quiroga]], [[João Guisan Seixas]]). Tamien hai obras lhusófonas eiditadas diretamente na [[Galiza]] ([[Roberto Cordobani]], [[Nélida Piñon]])
=== Falantes ===
L galego fui cunsidrado la lhéngua mais falada na Galiza segundo l relatório de la Carta Ouropeia de las Lhénguas Regionales ó Minoritaries<ref>{{citar web|url=http://www.coe.ant/t/dg4/eiducation/minlang/Report/EibaluationReports/SpainECRML2_s.pdf|titulo=Aplicación de la Carta en Spañla|data=11 de dezembre de 2008|acessodata=11 de janeiro de 2017|publicado=Carta Ouropea de la Lhenguas Regionales l Minoritaries|ultimo=|purmeiro=}}</ref> Segundo este relatório de 2002, nas [[Astúrias]] l galego-asturiano era falado por {{fmtn|40000}} pessonas (4% de la populaçon total de las Astúrias); habie an Lhion {{fmtn|23500}} falantes de galego i an Çamora, {{fmtn|1500}} falantes; na [[Stremadura (Espanha)|Stremadura]] spanhola, ua bariante de l galego, la [[Fala de la Stremadura]], era falada por {{fmtn|5000}} pessonas.
=== Percipales defrenças antre l galego i l pertués ===
{{main|Defrenças antre l galego i l pertués}}
Na scrita, se l galego se grafar seguindo l [[Acuordo Ourtográfico de la Lhéngua Pertuesa de 1990]], adotado formalmente pula [[Academie Galega de la Lhéngua Pertuesa]], las defrenças son mínimas, eisistindo solo alguas bariaçones lhéxicas i sintáticas. L'ortografie [[reintegracionismo|reintegrada]] tamien serie cumprensible para un lhusófono, mas na ortografie oufecial promobida pula [[Real Academia Galega]], mais próssima i ampregue pulas admenistraçones na Galiza, la cumprenson queda deficultada.
* Defrenças fonéticas de l galego an relaçon als dialetos pertueses setentrionales (Norte de Pertual):
** Bocalismo átono de maneira inda maior de l que la de ls dialetos brasileiros (i. g. "b'''la'''t'''la'''t'''la'''" pronuncia-se *b'''á'''t'''á'''t'''á''')
** Ineisisténcia de bogales ó ditongos nasales (i. g. "arn'''ana'''" diç-se "arn'''án'''" ó "arn'''á'''", anquanto "m'''on'''" diç-se *m'''an''' ó *m'''au''')
*** L'artigo femenino ''ua'' i ls sous deribados, que ne l galego-pertués mediebal era grafado cun ''ũla'', ne ls dialetos galegos oucidentales ye pronunciado cun [[nasal belar|m belar]], i ne ls ourientales quedou simplesmente znasalado ("ua", "algua"). Na ortografie reintegracionista de la ''Associaçon Galega de la Lhéngua'', ye repersentado quier cun ''umha'', quier cun ''ũla'', mas na oufecial, ''unha''. (Bal notar qu'essa pronúncia tamien ye ancontrada an bários dialetos de l [[Nordiste (Brasil)|Nordiste brasileiro]].)
** Ansurdecimiento de las sibilantes sonoras (i. g. "ca'''s'''la" diç-se cumo "ca'''ç'''la" i "'''g'''ente" diç-se *'''x'''ente)
** Fenómeno de la ''[[gheada]]'' (solo ne l dialeto galego oucidental): l "g" anterbocálico ye aspirado (i. g. *'''gh'''ale'''gh'''l)
* Hai defrenças nas flexones berbales, cumo l pouco uso de la [[Mesóclise|mesóclise pronominal]], que, an giral, son percebidas cumo arcaísmos puls restantes falantes de pertués.
* L'ortografie oufecial ye semelhante a la de l castelhano, ampregando quaije las mesmas regras, até na pontuaçon. Assi, l galego oufecial outeliza ñ por nh, ll por lh, nun usa ç mas ç, solo amprega l'aciento agudo, etc.
=== Semelhança antre pertués i galego ===
Para eilustrar la semelhança antre l galego i l pertués apersentan-se dous eisemplos an [[lhéngua pertuesa|pertués]], nas dues bariantes de l galego i tamien an .
Uma frase simples,
O Pai Nosso,
* Pertués (Pertual i Brasil):
::''Pai Nosso, que estais no céu, santificado seja o Vosso nome, venha a nós o Vosso reino, seja feita a Vossa vontade assim na Terra como no Céu. O pão nosso de cada dia nos dai hoje. Perdoai-nos as nossas ofensas assim como nós perdoamos a quem nos tem ofendido, e não nos deixeis cair em tentação, mas livrai-nos do mal''
* Galhego:
::''Pai noso que estás no ceo: santificado sexa o teu nome, veña a nós o teu reino e fágase a túa vontade aquí na terra coma no ceo. O noso pan de cada día dánolo hoxe; e perdóanos as nosas ofensas como tamén nós perdoamos a quen nos ofenden; e non nos deixes caer na tentación, e líbranos do mal''.
* Galhego com a ortografia da ''Associaçom Galega da Língua'':
::''Nosso Pai que estás no Céu: santificado seja o Teu nome, venha a nós o Teu reino e seja feita a Tua vontade aqui na terra como nos Céus. O nosso pam de cada dia dá-no-lo hoje; e perdoa-nos as nossas ofensas como também perdoamos nós a quem nos tem ofendido; e nom nos deixes cair na tentaçom, mas livra-nos do mal''.
{{refréncias}}
== Lhigaçones sternas ==
; Scuitar a língua galega
* Scuitar a língua galega (an [http://www.culturagalega.org culturagalega.org]):
{{DEFAULTSORT:Lhengua Galega}}
[[Catadorie:Lhéngua galhega| ]]
mzo2ny2dppzi88v6us08znxf4l5khpi
107305
107304
2026-07-21T14:15:37Z
~2026-38935-23
15383
/* L strato lhatino */
107305
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo lhéngua
|nome = Galego
| quelorfamília = Indo-Ouropeia
|stados = [[Spanha]] ([[Galiza]], [[Prencipado de las Astúrias|Astúrias]] (zona oucidental), [[Castielha i Lhion]] ([[El Bierzo|L Bierzo]]) i por eimigrantes galegos na diáspora.
|falantes = 3 a 4 milhones
|posiçon =
|fam2 = Itálica
|fam3 = Románica
|fam4 = Ítalo-oucidental
|fam5 = Románica oucidental
|fam6 = Galho-eibérica
|fam7 = Ibero-románica
|fam8 = Ibero-oucidental
|fam9 = [[Lhénguas galaico-pertuesas|Galaico-pertuesa]]
|oufecial = [[Galiza|Quemunidade Outónoma de la Galiza]], aceite ouralmente cumo [[lhéngua pertuesa]] puls serbícios d'anterpretaçon de l [[Parlamiento Ouropeu]].<br><br>[[Begadeo/La Beiga|La Beiga]], [[Asturias]], co-oufecial junto al zde janeiro de 2016.
|regulador = [[Real Academia Galega]]
|scrita =
|iso1 = gl
|iso2 = glg
|iso3 = glg
|sil = GLG
|outrosnomes =
|pronúncia =
|fuontes =
|mapa =[[Fexeiro:Idioma gallego.png|300px]]
}}
La '''lhéngua galega''' ó '''galego''' ye la lhéngua [[Lhénguas ibero-románicas|ibero-románica]] oucidental de caráter oufecial na [[Galiza|Quemunidade Outónoma de la Galiza]], i falada tamien nas [[Asturias|Astúrias]], [[Castielha i Lhion]] i pula diáspora galega, lhocalizada percipalmente na [[Argentina]], [[Brasil]], [[Cuba]] ó [[Uruguai]].
== Sustrato de l galego ==
Ls purmeiros habitantes de la [[Galiza]] ouriginában de l [[ando-ouropeus|indo-ouropeu]], deixórun la sue marca na lhéngua galega. Las anformaçones de geógrafos i storiadores greco-lhatinos, ls restos arqueológicos i las similaridades lhenguísticas cun outras zonas andican que ne l noroiste peninsular coeisistiran defrentes etnias zde l seclo VIII a.C. até al seclo V. Desta maneira, podemos falar dun tipo de sustrato:
===Sustrato ando-ouropeu===
A partir de l purmeiro milénio antes de Cristo, spalhan-se até la Península pobos [[ando-ouropeus]]. Cunsidrando las peculiaridades lhenguísticas, adota-se la lhéngua de dous grupos:
* '''Lhénguas preceltas ó protoceltas'''. Spalhórun-se na Península, aprossimadamente pul anho de 800 a.C., pobos de l centro i norte de Ouropa coincidos culs nomes de lhusitanos, betones ó tamien cumo paraceltas ó protoceltas. Alguns de ls restos que deixórun ne l galego son ls chamadeiros cun sufixo -asc- i -usc- (''Biascón, Tarascón, Belasco, Lhedusco.''..), junto cun ''cabanha, canastro, cabazo, cabaceira, páramo''...
* '''Lhénguas celtas'''. Houbo dues eimigraçones de pobos celtas, ua de celtas goidélicos ne l seclo VIII a.C. (un celta arcaico qu'ouriginarie l [[Lhéngua irlandesa|irlandés]], l [[Lhéngua gaélica scocesa|scocés]] i l [[Lhéngua manesa|manés]]) i outra de celtas británicos ne l seclo V a.C. (un celta qu'ouriginarie l [[Lhéngua galesa|galés]], l [[Lhéngua bretana|breton]] i la lhéngua de Cornualha). Fui specialmente la segunda óndia que se ampós política i lhenguisticamente subre la populaçon outótone, mantendo ua relatiba ounidade cultural até la chegada de ls [[Roma Antiga|romanos]].
==L strato lhatino==
[[Fexeiro:Linguistic map Southwestern Europe-en.gif|thumb|lheft|Mapa [[cronologie|cronológico]] mostrando l zambolbimiento de las lhénguas de l sudoeste de la [[Ouropa]] antre las quales l galego.]]
L [[Ampério Romano]] cunseguiu aneixar ls pobos [[galaicos]] lhougo ne l'ampeço de l seclo I, quaije 200 anhos depuis de la purmeira colónia [[República Romana|romana]] na [[Spánia]]. Esta tardie ''[[romanizaçon]]'' de l território de la [[Galiza]] permitiu ua menor assimilaçon cultural i lhenguística, an cumparaçon cul acuntecido na maior parte parte de la [[Península Eibérica]]. L [[lhatin]] fui zde anton l lhéngua reserbado pa las relaçones de l'aristocracie [[galaicos|galaica]] culs funcionairos de l'ampério, motibando ua passageira situaçon de belinguismo que cunduzirie a l'adoçon de l lhatin por parte de las elites, specialmente cula ouficializaçon de l [[cristandade]] (anho 391) i la çperson de la lhiturgie romana (ouficializada an lhatin) antre la populaçon. Assi i to, la fuorte ruralizaçon de la [[Galiza]] i la scassa amplantaçon de grandes cidades permitiu - cumo an outras zonas de l'ampério - a las classes mais houmildes (que cumpunhan la maior parcela de la populaçon) cunserbar grande parte de ls sous questumes i lhéngua, até ua data andeterminada de la [[Eidade Média]].
Ua de las caratelísticas mais antressantes de l lhatin adotado na Galécia, fui l sou caráter altamente cunserbador, de jeito que se cunsagran muitas de las formas mais antigas de l lhatin.
L porcesso de romanizaçon tamien se dou an outros lhugares, l que splica que de la lhéngua outelizada daquela época, l [[lhatin bulgar]], deribassen yá na [[Eidade Média]] las chamadas [[lhénguas románicas]] (l [[lhéngua occitana|occitano]], l [[Lhéngua catalana|catalan]], l [[Lhéngua francesa|francés]], l [[Lhéngua eitaliana|eitaliano]], etc.).
L [[Lhéngua galego-pertuesa|galego-pertués]] formou-se a partir de l {{sec. IX}}, na antiga [[porbíncia romana]] de la [[Galécia]],{{Nota de rodapie|La [[porbíncia romana]] de la [[Galécia]] abrangie l território de la [[Galiza]] atual, l norte de [[Pertual]] i territórios lhimítrofes la Lheste}} cumo resultado de l'assimilaçon de l [[lhatin bulgar]] falado puls cunquistadores romanos a partir de l {{DC|seclo II|nl}} Ancorporou tamien [[lhéxico]] d'ouriges pré-celta, [[celta]], [[Lhéngua protogermánica|germánico]], [[Lhéngua ocitana|probençal]], [[Lhéngua árabe|moçárabe]].
L galego stubo depuis sujeito a arabismos, lhéxico [[ameríndio|ameríndia]], i ampréstimos lhenguísticos modernos.
Ne l sou momiento tubo cierto uso cumo lhéngua culta de ls reinos de la [[Galiza]], [[Reino de Lhion|Lhion]] i de [[Pertual]]. Screbendo an galego, por eisemplo, l rei lheonés [[Fonso X de Lhion i Castielha|Fonso X]] l Sábio, las sues "[[Cantigas de Santa Marie]]". La sue amportança fui tal que se cunsidra la segunda lhiteratura durante la [[Eidade Média]] solo depuis de l'ocitano.
Recentemente fui achado l decumiento mais antigo scrito drento de l'atual Quemunidade Outónoma que se cunserba, l qual data de 1228; trata-se de l ''[[Foro de l bõ burgo de l Castro Caldelas]]'' outorgado por [[Fonso IX de Lhion|Fonso IX]] an abril de dezido anho al [[munecípio]] de [[Allariç]] ([[Galiza]], [[Spanha]]).
L [[Lhéngua galego-pertuesa|galego-pertués]], quemun a la Galiza i la [[Pertual]], tubo sietecientos anhos d'eisisténcia oufecial cumo lhéngua culta i plena, mas las derrotas que ls nobres galegos sofrírun al tomar partido puls bandos perdedores nas guerras pul poder an finales de l {{sec. XIV}} i percípios de l {{sec. XB}} probocou l'assimilaçon de la nobreza galega i la dominaçon castelhana, lhiebando a l'oupresson i al zaparecimiento público, oufecial, lhiterairo i relegioso de la lhéngua até finales de l {{sec. XIX}}. San ls chamados "[[Seclos Scuros]]". L [[lhéngua pertuesa|pertués]], por sou lhado, durante este período gozou de proteçon i zambolbimiento lhibre, grácias al fato de Pertual tener sido l único território peninsular que quedou fura de l domínio lhenguístico.
Cada 17 de maio celebra-se l [[Die de las Lhetras Galegas]] dedicado a un scritor galego (escolhido pula [[Rial Academie Galega]]). Este die ye ousado puls ourganismos oufeciales para potenciáren l'uso i l coincimiento de la lhéngua galega.
== Normas ==
{{Artigo percipal|[[Normatiba oufecial de l galego]]}}
[[Fexeiro:Percentage of Galician speakers (corrected).PNG|thumb|upright=1.5|lheft|Falantes de galego cumo purmeira lhéngua cunforme als censos de populaçon i habitaçon de l Anstituto Galego de Statística (2001).]]
L padron atual de la lhéngua galega fui defenido pula [[Rial Academie Galega]], la qual afirma respeitar l'ortografie de l "[[Ressurgimiento|Rexurdimiento]]" (ne l {{sec. XIX}}) i ser mais próssima a las formas cultas tradecionales de l galego i al mesmo tiempo a las falas populares; mas çtancia-lo de l [[lhéngua pertuesa|pertués]] padron. Este padron, ouficializado pula [[Junta de la Galiza]], ye outelizado maioritariamente ne l'ansino i ne ls meios de quemunicaçon galegos, assi cumo pula maiorie de ls scritores i anteletuales, querendo ser mais próssima a las formas cultas tradecionales de l galego i al mesmo tiempo a las falas populares.
Assi i to, hai ua outra bison, chamada de [[Reintegracionismo|reintegracionista]], defendida por bárias coletebidades i mobimientos sociales, que pretende reintegrar l galego cul [[lhéngua pertuesa|pertués]] padron. Fázen parte deste mobimiento ua pequeinha parte de l professorado an ounibersidades, alguns anteletuales, artistas i quemunicadores sociales, para alhá d'alguns meios de quemunicaçon. Ua parte seneficatiba deste mobimiento scribe diretamente an pertués de Pertual, adotando l Acuordo Ourtográfico de 1990, anquanto outra fá-lo na norma criada pula ''[[Associaçom Galega da Língua]]''. L porblema desta bison ye la sue falta d'amplantaçon social.
=== Norma de 2003 ===
La [[Rial Academie Galega]] i l [[Anstituto de la Lhéngua Galega]] admitiran, ne l berano de 2003, uas mínimas modificaçones de l padron (por eisemplo ''Galiza'' i ''Galicia'', ''até'' i ''ata'', ''posíbel'' i ''posible''), bisando un cierto achegamiento pa las posturas reintegracionistas "de mínimos". Esta mudança ourtográfica passou a chamar-se de "[[Normatiba de cuncórdie]]".
Na eilaboraçon de la perpuosta participórun departamientos de galego i pertués de las trés ounibersidades galegas, mas fui bisto por parte de ls grupos reintegracionistas cumo ua reforma scessibamente tímida i menor, sin la participaçon de l chamado [[reintegracionismo]] "de mássimos".
Ua parte de la populaçon acha qu'esta afasta-se de la fala rial, outelizando formas pouco habituales ó artificiales ó pertuesismos que deixórun d'eisistir ó nunca eisistiran na lhéngua oural hai anhos {{carece de fuontes|data=Janeiro de 2009}}. Houbo críticas por ouficializar formas próssimas al pertués ó al galego mediebal que yá nun son outelizadas (ó quaije) na fala.
Mais de seicientos artistas, atebistas i anteletuales de defrentes ouriges i profissones assinórun un quemunicado público contra esta norma.{{carece de fuontes|data=Janeiro de 2009}}
== Uso oufecial ==
[[Fexeiro:Ruadasmoreiras.jpg|thumb|Placa nua rue de [[Bigo]]]]
An relaçon a l'ouficialidade, l galego ye co-oufecial na Galiza cunjuntamente cula.
Na [[Ounion Ouropeia]], yá fui aceito ouralmente cumo sendo [[lhéngua pertuesa|pertués]], nomeadamente nas anterbençones de ls ex-ourodeputados galegos [[Camilo Nueira]] i José Posada.{{Nota de rodapie|Tal cumo se puode ber ne l scerto desta antrebista de Camilo Nueira al jornal pertués [[Correio de la Manhana (Pertual)|Correio de la Manhana]]<nowiki>}}</nowiki>
== Queston de l'outonomie de la lhéngua ==
Zde un punto de bista político, l galego ye ua lhéngua defrente de l [[Lhéngua pertuesa|pertués]]. Assi l detreminan las anstituiçones cun outoridade de l stado cun cumpeténcias na eilaboraçon na norma oufecial d'uso na [[Galiza]], ambora ne l passado tenga eisistido ua ounidade. Tamien son desta oupenion ls partidos políticos spanholes maioritairos na Galiza (Partido Popular i PSOE), ambora alguns setores de l Bloco Nacionalista Galego i outros grupos políticos sin repersentaçon ne l Parlamiento de la Galiza, pretendan altarar esta situaçon.
Ne l studo de la lhenguística, ye quemun que se lhiebanten defrentes oupeniones an relaçon a l'outonomie de l galego. Para alguns, l galego ye ua lhéngua defrente de l pertués. Na Galiza, nas ounibersidades i centros d'ambestigaçon lhenguística (ls oufeciales i mais amportantes son la ''Rial Academie Galega'' i l ''Anstituto Galego de la Lhéngua''), la tendéncia predominante ye la de cunsidrar l galego cumo ua lhéngua andependiente. {{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}} Para outros, lhiebando an cunta la queston de la [[anteligibelidade mútua]], l galego ye cunsidrado ua [[Dialeto|bariadade dialetal]] de la lhéngua pertuesa, oupenion fuorte zde que, an 1970, [[Lhindley Cintra]] apersentou la sue classeficaçon pa ls dialetos galego-pertueses. An Pertual, an bárias ounibersidades i centros d'ambestigaçon lhenguística, ls dialetos galegos puoden ser studados cumo parte de ls dialetos de l pertués ouropeu. Na Galiza, muitos lhenguistas son atibos ne l chamado mobimiento [[Reintegracionismo|reintegracionista]], que defende l'ancluson política de la lhéngua galega ne l sistema lhusófono. Ambos ls lhados son fuortemente motibados por defrentes bisones de l que serie un [[dialeto]] i cumbiçones nacionalistas.
Cuntrobérsias parecidas lhiebantan-se an relaçon l'outras lhénguas de la Ouropa, que, assi cumo l galego i l pertués, son tenidas cumo pertencentes a un [[diassistema]] — cumo l [[ocitano]]-[[Lhéngua catalana|catalan]], [[lhéngua asturiana|asturiano]]-[[Lhéngua lheonesa|lheonés]]-[[lhéngua mirandesa|mirandés]], [[Lhéngua albanesa|albanés]]-[[lhéngua kosobar|kosobar]], [[Lhéngua flamenga|flamengo]]-[[Lhéngua nerlandesa|houlandés]], [[lhéngua checa|xeco]]-[[Lhéngua slobaca|slobaco]], [[lhéngua sérbia|serbo]]-[[lhéngua croata|croata]], [[Lhéngua córnica|''córnico'' (ó ''cornés'')]]-[[lhéngua bretana|breton]].
Hai alguns outores galegos que publican na berson reintegrada de l galego an [[Pertual]] ([[Carlos Quiroga]], [[João Guisan Seixas]]). Tamien hai obras lhusófonas eiditadas diretamente na [[Galiza]] ([[Roberto Cordobani]], [[Nélida Piñon]])
=== Falantes ===
L galego fui cunsidrado la lhéngua mais falada na Galiza segundo l relatório de la Carta Ouropeia de las Lhénguas Regionales ó Minoritaries<ref>{{citar web|url=http://www.coe.ant/t/dg4/eiducation/minlang/Report/EibaluationReports/SpainECRML2_s.pdf|titulo=Aplicación de la Carta en Spañla|data=11 de dezembre de 2008|acessodata=11 de janeiro de 2017|publicado=Carta Ouropea de la Lhenguas Regionales l Minoritaries|ultimo=|purmeiro=}}</ref> Segundo este relatório de 2002, nas [[Astúrias]] l galego-asturiano era falado por {{fmtn|40000}} pessonas (4% de la populaçon total de las Astúrias); habie an Lhion {{fmtn|23500}} falantes de galego i an Çamora, {{fmtn|1500}} falantes; na [[Stremadura (Espanha)|Stremadura]] spanhola, ua bariante de l galego, la [[Fala de la Stremadura]], era falada por {{fmtn|5000}} pessonas.
=== Percipales defrenças antre l galego i l pertués ===
{{main|Defrenças antre l galego i l pertués}}
Na scrita, se l galego se grafar seguindo l [[Acuordo Ourtográfico de la Lhéngua Pertuesa de 1990]], adotado formalmente pula [[Academie Galega de la Lhéngua Pertuesa]], las defrenças son mínimas, eisistindo solo alguas bariaçones lhéxicas i sintáticas. L'ortografie [[reintegracionismo|reintegrada]] tamien serie cumprensible para un lhusófono, mas na ortografie oufecial promobida pula [[Real Academia Galega]], mais próssima i ampregue pulas admenistraçones na Galiza, la cumprenson queda deficultada.
* Defrenças fonéticas de l galego an relaçon als dialetos pertueses setentrionales (Norte de Pertual):
** Bocalismo átono de maneira inda maior de l que la de ls dialetos brasileiros (i. g. "b'''la'''t'''la'''t'''la'''" pronuncia-se *b'''á'''t'''á'''t'''á''')
** Ineisisténcia de bogales ó ditongos nasales (i. g. "arn'''ana'''" diç-se "arn'''án'''" ó "arn'''á'''", anquanto "m'''on'''" diç-se *m'''an''' ó *m'''au''')
*** L'artigo femenino ''ua'' i ls sous deribados, que ne l galego-pertués mediebal era grafado cun ''ũla'', ne ls dialetos galegos oucidentales ye pronunciado cun [[nasal belar|m belar]], i ne ls ourientales quedou simplesmente znasalado ("ua", "algua"). Na ortografie reintegracionista de la ''Associaçon Galega de la Lhéngua'', ye repersentado quier cun ''umha'', quier cun ''ũla'', mas na oufecial, ''unha''. (Bal notar qu'essa pronúncia tamien ye ancontrada an bários dialetos de l [[Nordiste (Brasil)|Nordiste brasileiro]].)
** Ansurdecimiento de las sibilantes sonoras (i. g. "ca'''s'''la" diç-se cumo "ca'''ç'''la" i "'''g'''ente" diç-se *'''x'''ente)
** Fenómeno de la ''[[gheada]]'' (solo ne l dialeto galego oucidental): l "g" anterbocálico ye aspirado (i. g. *'''gh'''ale'''gh'''l)
* Hai defrenças nas flexones berbales, cumo l pouco uso de la [[Mesóclise|mesóclise pronominal]], que, an giral, son percebidas cumo arcaísmos puls restantes falantes de pertués.
=== Semelhança antre pertués i galego ===
Para eilustrar la semelhança antre l galego i l pertués apersentan-se dous eisemplos an [[lhéngua pertuesa|pertués]], nas dues bariantes de l galego i tamien an .
Uma frase simples,
O Pai Nosso,
* Pertués (Pertual i Brasil):
::''Pai Nosso, que estais no céu, santificado seja o Vosso nome, venha a nós o Vosso reino, seja feita a Vossa vontade assim na Terra como no Céu. O pão nosso de cada dia nos dai hoje. Perdoai-nos as nossas ofensas assim como nós perdoamos a quem nos tem ofendido, e não nos deixeis cair em tentação, mas livrai-nos do mal''
* Galhego:
::''Pai noso que estás no ceo: santificado sexa o teu nome, veña a nós o teu reino e fágase a túa vontade aquí na terra coma no ceo. O noso pan de cada día dánolo hoxe; e perdóanos as nosas ofensas como tamén nós perdoamos a quen nos ofenden; e non nos deixes caer na tentación, e líbranos do mal''.
* Galhego cun a ortografie de la ''Associaçon Galega de la Lhéngua'':
::''Nosso Pai que estás no Céu: santificado seja o Teu nome, venha a nós o Teu reino e seja feita a Tua vontade aqui na terra como nos Céus. O nosso pam de cada dia dá-no-lo hoje; e perdoa-nos as nossas ofensas como também perdoamos nós a quem nos tem ofendido; e nom nos deixes cair na tentaçom, mas livra-nos do mal''.
{{refréncias}}
== Lhigaçones sternas ==
; Scuitar a língua galega
* Scuitar a língua galega (an [http://www.culturagalega.org culturagalega.org]):
{{DEFAULTSORT:Lhengua Galega}}
[[Catadorie:Lhéngua galhega| ]]
bbkdnexsqrpfbipcfddhp26nvijrfdd
107306
107305
2026-07-21T14:19:03Z
~2026-38935-23
15383
/* */
107306
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo lhéngua
|nome = Galego
| quelorfamília = Indo-Ouropeia
|stados = [[Spanha]] ([[Galiza]], [[Prencipado de las Astúrias|Astúrias]] (zona oucidental), [[Castielha i Lhion]] ([[El Bierzo|L Bierzo]]) i por eimigrantes galegos na diáspora.
|falantes = 3 a 4 milhones
|posiçon =
|fam2 = Itálica
|fam3 = Románica
|fam4 = Ítalo-oucidental
|fam5 = Románica oucidental
|fam6 = Galho-eibérica
|fam7 = Ibero-románica
|fam8 = Ibero-oucidental
|fam9 = [[Lhénguas galaico-pertuesas|Galaico-pertuesa]]
|oufecial = [[Galiza|Quemunidade Outónoma de la Galiza]], aceite ouralmente cumo [[lhéngua pertuesa]] puls serbícios d'anterpretaçon de l [[Parlamiento Ouropeu]].<br><br>[[Begadeo/La Beiga|La Beiga]], [[Asturias]], co-oufecial junto al zde janeiro de 2016.
|regulador = [[Real Academia Galega]]
|scrita =
|iso1 = gl
|iso2 = glg
|iso3 = glg
|sil = GLG
|outrosnomes =
|pronúncia =
|fuontes =
|mapa =[[Fexeiro:Idioma gallego.png|300px]]
}}
La '''lhéngua galega''' ó '''galego''' ye la lhéngua [[Lhénguas ibero-románicas|ibero-románica]] oucidental de caráter oufecial na [[Galiza|Quemunidade Outónoma de la Galiza]], i falada tamien nas [[Asturias|Astúrias]], [[Castielha i Lhion]] i pula diáspora galega, lhocalizada percipalmente na [[Argentina]], [[Brasil]], [[Cuba]] ó [[Uruguai]].
== Sustrato de l galego ==
Ls purmeiros habitantes de la [[Galiza]] ouriginában de l [[ando-ouropeus|indo-ouropeu]], deixórun la sue marca na lhéngua galega. Las anformaçones de geógrafos i storiadores greco-lhatinos, ls restos arqueológicos i las similaridades lhenguísticas cun outras zonas andican que ne l noroiste peninsular coeisistiran defrentes etnias zde l seclo VIII a.C. até al seclo V. Desta maneira, podemos falar dun tipo de sustrato:
===Sustrato ando-ouropeu===
A partir de l purmeiro milénio antes de Cristo, spalhan-se até la Península pobos [[ando-ouropeus]]. Cunsidrando las peculiaridades lhenguísticas, adota-se la lhéngua de dous grupos:
* '''Lhénguas preceltas ó protoceltas'''. Spalhórun-se na Península, aprossimadamente pul anho de 800 a.C., pobos de l centro i norte de Ouropa coincidos culs nomes de lhusitanos, betones ó tamien cumo paraceltas ó protoceltas. Alguns de ls restos que deixórun ne l galego son ls chamadeiros cun sufixo -asc- i -usc- (''Biascón, Tarascón, Belasco, Lhedusco.''..), junto cun ''cabanha, canastro, cabazo, cabaceira, páramo''...
* '''Lhénguas celtas'''. Houbo dues eimigraçones de pobos celtas, ua de celtas goidélicos ne l seclo VIII a.C. (un celta arcaico qu'ouriginarie l [[Lhéngua irlandesa|irlandés]], l [[Lhéngua gaélica scocesa|scocés]] i l [[Lhéngua manesa|manés]]) i outra de celtas británicos ne l seclo V a.C. (un celta qu'ouriginarie l [[Lhéngua galesa|galés]], l [[Lhéngua bretana|breton]] i la lhéngua de Cornualha). Fui specialmente la segunda óndia que se ampós política i lhenguisticamente subre la populaçon outótone, mantendo ua relatiba ounidade cultural até la chegada de ls [[Roma Antiga|romanos]].
==L strato lhatino==
[[Fexeiro:Linguistic map Southwestern Europe-en.gif|thumb|lheft|Mapa [[cronologie|cronológico]] mostrando l zambolbimiento de las lhénguas de l sudoeste de la [[Ouropa]] antre las quales l galego.]]
L [[Ampério Romano]] cunseguiu aneixar ls pobos [[galaicos]] lhougo ne l'ampeço de l seclo I, quaije 200 anhos depuis de la purmeira colónia [[República Romana|romana]] na [[Spánia]]. Esta tardie ''[[romanizaçon]]'' de l território de la [[Galiza]] permitiu ua menor assimilaçon cultural i lhenguística, an cumparaçon cul acuntecido na maior parte parte de la [[Península Eibérica]]. L [[lhatin]] fui zde anton l lhéngua reserbado pa las relaçones de l'aristocracie [[galaicos|galaica]] culs funcionairos de l'ampério, motibando ua passageira situaçon de belinguismo que cunduzirie a l'adoçon de l lhatin por parte de las elites, specialmente cula ouficializaçon de l [[cristandade]] (anho 391) i la çperson de la lhiturgie romana (ouficializada an lhatin) antre la populaçon. Assi i to, la fuorte ruralizaçon de la [[Galiza]] i la scassa amplantaçon de grandes cidades permitiu - cumo an outras zonas de l'ampério - a las classes mais houmildes (que cumpunhan la maior parcela de la populaçon) cunserbar grande parte de ls sous questumes i lhéngua, até ua data andeterminada de la [[Eidade Média]].
Ua de las caratelísticas mais antressantes de l lhatin adotado na Galécia, fui l sou caráter altamente cunserbador, de jeito que se cunsagran muitas de las formas mais antigas de l lhatin.
L porcesso de romanizaçon tamien se dou an outros lhugares, l que splica que de la lhéngua outelizada daquela época, l [[lhatin bulgar]], deribassen yá na [[Eidade Média]] las chamadas [[lhénguas románicas]] (l [[lhéngua occitana|occitano]], l [[Lhéngua catalana|catalan]], l [[Lhéngua francesa|francés]], l [[Lhéngua eitaliana|eitaliano]], etc.).
L [[Lhéngua galego-pertuesa|galego-pertués]] formou-se a partir de l {{sec. IX}}, na antiga [[porbíncia romana]] de la [[Galécia]],{{Nota de rodapie|La [[porbíncia romana]] de la [[Galécia]] abrangie l território de la [[Galiza]] atual, l norte de [[Pertual]] i territórios lhimítrofes la Lheste}} cumo resultado de l'assimilaçon de l [[lhatin bulgar]] falado puls cunquistadores romanos a partir de l {{DC|seclo II|nl}} Ancorporou tamien [[lhéxico]] d'ouriges pré-celta, [[celta]], [[Lhéngua protogermánica|germánico]], [[Lhéngua ocitana|probençal]], [[Lhéngua árabe|moçárabe]].
L galego stubo depuis sujeito a arabismos, lhéxico [[ameríndio|ameríndia]], i ampréstimos lhenguísticos modernos.
Ne l sou momiento tubo cierto uso cumo lhéngua culta de ls reinos de la [[Galiza]], [[Reino de Lhion|Lhion]] i de [[Pertual]]. Screbendo an galego, por eisemplo, l rei lheonés [[Fonso X de Lhion i Castielha|Fonso X]] l Sábio, las sues "[[Cantigas de Santa Marie]]". La sue amportança fui tal que se cunsidra la segunda lhiteratura durante la [[Eidade Média]] solo depuis de l'ocitano.
Recentemente fui achado l decumiento mais antigo scrito drento de l'atual Quemunidade Outónoma que se cunserba, l qual data de 1228; trata-se de l ''[[Foro de l bõ burgo de l Castro Caldelas]]'' outorgado por [[Fonso IX de Lhion|Fonso IX]] an abril de dezido anho al [[munecípio]] de [[Allariç]] ([[Galiza]], [[Spanha]]).
L [[Lhéngua galego-pertuesa|galego-pertués]], quemun a la Galiza i la [[Pertual]], tubo sietecientos anhos d'eisisténcia oufecial cumo lhéngua culta i plena, mas las derrotas que ls nobres galegos sofrírun al tomar partido puls bandos perdedores nas guerras pul poder an finales de l {{sec. XIV}} i percípios de l {{sec. XB}} probocou l'assimilaçon de la nobreza galega, lhiebando a l'oupresson i al zaparecimiento público, oufecial, lhiterairo i relegioso de la lhéngua até finales de l {{sec. XIX}}. San ls chamados "[[Seclos Scuros]]". L [[lhéngua pertuesa|pertués]], por sou lhado, durante este período gozou de proteçon i zambolbimiento lhibre, grácias al fato de Pertual tener sido l único território peninsular que quedou fura de l domínio lhenguístico.
Cada 17 de maio celebra-se l [[Die de las Lhetras Galegas]] dedicado a un scritor galego (escolhido pula [[Rial Academie Galega]]). Este die ye ousado puls ourganismos oufeciales para potenciáren l'uso i l coincimiento de la lhéngua galega.
== Normas ==
{{Artigo percipal|[[Normatiba oufecial de l galego]]}}
[[Fexeiro:Percentage of Galician speakers (corrected).PNG|thumb|upright=1.5|lheft|Falantes de galego cumo purmeira lhéngua cunforme als censos de populaçon i habitaçon de l Anstituto Galego de Statística (2001).]]
L padron atual de la lhéngua galega fui defenido pula [[Rial Academie Galega]], la qual afirma respeitar l'ortografie de l "[[Ressurgimiento|Rexurdimiento]]" (ne l {{sec. XIX}}) i ser mais próssima a las formas cultas tradecionales de l galego i al mesmo tiempo a las falas populares; mas çtancia-lo de l [[lhéngua pertuesa|pertués]] padron. Este padron, ouficializado pula [[Junta de la Galiza]], ye outelizado maioritariamente ne l'ansino i ne ls meios de quemunicaçon galegos, assi cumo pula maiorie de ls scritores i anteletuales, querendo ser mais próssima a las formas cultas tradecionales de l galego i al mesmo tiempo a las falas populares.
Assi i to, hai ua outra bison, chamada de [[Reintegracionismo|reintegracionista]], defendida por bárias coletebidades i mobimientos sociales, que pretende reintegrar l galego cul [[lhéngua pertuesa|pertués]] padron. Fázen parte deste mobimiento ua pequeinha parte de l professorado an ounibersidades, alguns anteletuales, artistas i quemunicadores sociales, para alhá d'alguns meios de quemunicaçon. Ua parte seneficatiba deste mobimiento scribe diretamente an pertués de Pertual, adotando l Acuordo Ourtográfico de 1990, anquanto outra fá-lo na norma criada pula ''[[Associaçom Galega da Língua]]''. L porblema desta bison ye la sue falta d'amplantaçon social.
=== Norma de 2003 ===
La [[Rial Academie Galega]] i l [[Anstituto de la Lhéngua Galega]] admitiran, ne l berano de 2003, uas mínimas modificaçones de l padron (por eisemplo ''Galiza'' i ''Galicia'', ''até'' i ''ata'', ''posíbel'' i ''posible''), bisando un cierto achegamiento pa las posturas reintegracionistas "de mínimos". Esta mudança ourtográfica passou a chamar-se de "[[Normatiba de cuncórdie]]".
Na eilaboraçon de la perpuosta participórun departamientos de galego i pertués de las trés ounibersidades galegas, mas fui bisto por parte de ls grupos reintegracionistas cumo ua reforma scessibamente tímida i menor, sin la participaçon de l chamado [[reintegracionismo]] "de mássimos".
Ua parte de la populaçon acha qu'esta afasta-se de la fala rial, outelizando formas pouco habituales ó artificiales ó pertuesismos que deixórun d'eisistir ó nunca eisistiran na lhéngua oural hai anhos {{carece de fuontes|data=Janeiro de 2009}}. Houbo críticas por ouficializar formas próssimas al pertués ó al galego mediebal que yá nun son outelizadas (ó quaije) na fala.
Mais de seicientos artistas, atebistas i anteletuales de defrentes ouriges i profissones assinórun un quemunicado público contra esta norma.{{carece de fuontes|data=Janeiro de 2009}}
== Uso oufecial ==
[[Fexeiro:Ruadasmoreiras.jpg|thumb|Placa nua rue de [[Bigo]]]]
An relaçon a l'ouficialidade, l galego ye co-oufecial na Galiza cunjuntamente cula.
Na [[Ounion Ouropeia]], yá fui aceito ouralmente cumo sendo [[lhéngua pertuesa|pertués]], nomeadamente nas anterbençones de ls ex-ourodeputados galegos [[Camilo Nueira]] i José Posada.{{Nota de rodapie|Tal cumo se puode ber ne l scerto desta antrebista de Camilo Nueira al jornal pertués [[Correio de la Manhana (Pertual)|Correio de la Manhana]]<nowiki>}}</nowiki>
== Queston de l'outonomie de la lhéngua ==
Zde un punto de bista político, l galego ye ua lhéngua defrente de l [[Lhéngua pertuesa|pertués]]. Assi l detreminan las anstituiçones cun outoridade de l stado cun cumpeténcias na eilaboraçon na norma oufecial d'uso na [[Galiza]], ambora ne l passado tenga eisistido ua ounidade. Tamien son desta oupenion ls partidos políticos spanholes maioritairos na Galiza (Partido Popular i PSOE), ambora alguns setores de l Bloco Nacionalista Galego i outros grupos políticos sin repersentaçon ne l Parlamiento de la Galiza, pretendan altarar esta situaçon.
Ne l studo de la lhenguística, ye quemun que se lhiebanten defrentes oupeniones an relaçon a l'outonomie de l galego. Para alguns, l galego ye ua lhéngua defrente de l pertués. Na Galiza, nas ounibersidades i centros d'ambestigaçon lhenguística (ls oufeciales i mais amportantes son la ''Rial Academie Galega'' i l ''Anstituto Galego de la Lhéngua''), la tendéncia predominante ye la de cunsidrar l galego cumo ua lhéngua andependiente. {{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}} Para outros, lhiebando an cunta la queston de la [[anteligibelidade mútua]], l galego ye cunsidrado ua [[Dialeto|bariadade dialetal]] de la lhéngua pertuesa, oupenion fuorte zde que, an 1970, [[Lhindley Cintra]] apersentou la sue classeficaçon pa ls dialetos galego-pertueses. An Pertual, an bárias ounibersidades i centros d'ambestigaçon lhenguística, ls dialetos galegos puoden ser studados cumo parte de ls dialetos de l pertués ouropeu. Na Galiza, muitos lhenguistas son atibos ne l chamado mobimiento [[Reintegracionismo|reintegracionista]], que defende l'ancluson política de la lhéngua galega ne l sistema lhusófono. Ambos ls lhados son fuortemente motibados por defrentes bisones de l que serie un [[dialeto]] i cumbiçones nacionalistas.
Cuntrobérsias parecidas lhiebantan-se an relaçon l'outras lhénguas de la Ouropa, que, assi cumo l galego i l pertués, son tenidas cumo pertencentes a un [[diassistema]] — cumo l [[ocitano]]-[[Lhéngua catalana|catalan]], [[lhéngua asturiana|asturiano]]-[[Lhéngua lheonesa|lheonés]]-[[lhéngua mirandesa|mirandés]], [[Lhéngua albanesa|albanés]]-[[lhéngua kosobar|kosobar]], [[Lhéngua flamenga|flamengo]]-[[Lhéngua nerlandesa|houlandés]], [[lhéngua checa|xeco]]-[[Lhéngua slobaca|slobaco]], [[lhéngua sérbia|serbo]]-[[lhéngua croata|croata]], [[Lhéngua córnica|''córnico'' (ó ''cornés'')]]-[[lhéngua bretana|breton]].
Hai alguns outores galegos que publican na berson reintegrada de l galego an [[Pertual]] ([[Carlos Quiroga]], [[João Guisan Seixas]]). Tamien hai obras lhusófonas eiditadas diretamente na [[Galiza]] ([[Roberto Cordobani]], [[Nélida Piñon]])
=== Falantes ===
L galego fui cunsidrado la lhéngua mais falada na Galiza segundo l relatório de la Carta Ouropeia de las Lhénguas Regionales ó Minoritaries<ref>{{citar web|url=http://www.coe.ant/t/dg4/eiducation/minlang/Report/EibaluationReports/SpainECRML2_s.pdf|titulo=Aplicación de la Carta en Spañla|data=11 de dezembre de 2008|acessodata=11 de janeiro de 2017|publicado=Carta Ouropea de la Lhenguas Regionales l Minoritaries|ultimo=|purmeiro=}}</ref> Segundo este relatório de 2002, nas [[Astúrias]] l galego-asturiano era falado por {{fmtn|40000}} pessonas (4% de la populaçon total de las Astúrias); habie an Lhion {{fmtn|23500}} falantes de galego i an Çamora, {{fmtn|1500}} falantes; na [[Stremadura (Espanha)|Stremadura]] spanhola, ua bariante de l galego, la [[Fala de la Stremadura]], era falada por {{fmtn|5000}} pessonas.
=== Percipales defrenças antre l galego i l pertués ===
{{main|Defrenças antre l galego i l pertués}}
Na scrita, se l galego se grafar seguindo l [[Acuordo Ourtográfico de la Lhéngua Pertuesa de 1990]], adotado formalmente pula [[Academie Galega de la Lhéngua Pertuesa]], las defrenças son mínimas, eisistindo solo alguas bariaçones lhéxicas i sintáticas. L'ortografie [[reintegracionismo|reintegrada]] tamien serie cumprensible para un lhusófono, mas na ortografie oufecial promobida pula [[Real Academia Galega]], mais próssima i ampregue pulas admenistraçones na Galiza, la cumprenson queda deficultada.
* Defrenças fonéticas de l galego an relaçon als dialetos pertueses setentrionales (Norte de Pertual):
** Bocalismo átono de maneira inda maior de l que la de ls dialetos brasileiros (i. g. "b'''la'''t'''la'''t'''la'''" pronuncia-se *b'''á'''t'''á'''t'''á''')
** Ineisisténcia de bogales ó ditongos nasales (i. g. "arn'''ana'''" diç-se "arn'''án'''" ó "arn'''á'''", anquanto "m'''on'''" diç-se *m'''an''' ó *m'''au''')
*** L'artigo femenino ''ua'' i ls sous deribados, que ne l galego-pertués mediebal era grafado cun ''ũla'', ne ls dialetos galegos oucidentales ye pronunciado cun [[nasal belar|m belar]], i ne ls ourientales quedou simplesmente znasalado ("ua", "algua"). Na ortografie reintegracionista de la ''Associaçon Galega de la Lhéngua'', ye repersentado quier cun ''umha'', quier cun ''ũla'', mas na oufecial, ''unha''. (Bal notar qu'essa pronúncia tamien ye ancontrada an bários dialetos de l [[Nordiste (Brasil)|Nordiste brasileiro]].)
** Ansurdecimiento de las sibilantes sonoras (i. g. "ca'''s'''la" diç-se cumo "ca'''ç'''la" i "'''g'''ente" diç-se *'''x'''ente)
** Fenómeno de la ''[[gheada]]'' (solo ne l dialeto galego oucidental): l "g" anterbocálico ye aspirado (i. g. *'''gh'''ale'''gh'''l)
* Hai defrenças nas flexones berbales, cumo l pouco uso de la [[Mesóclise|mesóclise pronominal]], que, an giral, son percebidas cumo arcaísmos puls restantes falantes de pertués.
=== Semelhança antre pertués i galego ===
Para eilustrar la semelhança antre l galego i l pertués apersentan-se dous eisemplos an [[lhéngua pertuesa|pertués]], nas dues bariantes de l galego i tamien an .
Uma frase simples,
O Pai Nosso,
* Pertués (Pertual i Brasil):
::''Pai Nosso, que estais no céu, santificado seja o Vosso nome, venha a nós o Vosso reino, seja feita a Vossa vontade assim na Terra como no Céu. O pão nosso de cada dia nos dai hoje. Perdoai-nos as nossas ofensas assim como nós perdoamos a quem nos tem ofendido, e não nos deixeis cair em tentação, mas livrai-nos do mal''
* Galhego:
::''Pai noso que estás no ceo: santificado sexa o teu nome, veña a nós o teu reino e fágase a túa vontade aquí na terra coma no ceo. O noso pan de cada día dánolo hoxe; e perdóanos as nosas ofensas como tamén nós perdoamos a quen nos ofenden; e non nos deixes caer na tentación, e líbranos do mal''.
* Galhego cun a ortografie de la ''Associaçon Galega de la Lhéngua'':
::''Nosso Pai que estás no Céu: santificado seja o Teu nome, venha a nós o Teu reino e seja feita a Tua vontade aqui na terra como nos Céus. O nosso pam de cada dia dá-no-lo hoje; e perdoa-nos as nossas ofensas como também perdoamos nós a quem nos tem ofendido; e nom nos deixes cair na tentaçom, mas livra-nos do mal''.
{{refréncias}}
== Lhigaçones sternas ==
; Scuitar a língua galega
* Scuitar a língua galega (an [http://www.culturagalega.org culturagalega.org]):
{{DEFAULTSORT:Lhengua Galega}}
[[Catadorie:Lhéngua galhega| ]]
2jcb8pkreht33b0erguyet826xwprnv
Ũ
0
10714
107379
93478
2026-07-23T09:56:14Z
~2026-30875-10
15270
107379
wikitext
text/x-wiki
'''Ũ''' (an letra pequeinha: '''ũ''') ye un grafema outelizado na scrita de l mirandés,<ref>{{citar periódico|títalo=Convenção Ortográfica da Língua Mirandesa|anho=1999|url=https://alpha.sib.uc.pt/?q=content/conven%C3%A7%C3%A3o-ortogr%C3%A1fica-da-l%C3%ADngua-mirandesa|outor=António Bárbolo Alves, Manuela Barros Ferreira i Domingos Raposo|eiditora=Cámara Munecipal de Miranda de l Douro|lhocal=Miranda de l Douro|lhéngua=pertués|isbn=9729640459}}</ref> aparaí, bariba, guarani, umbundo, quicuio, bietnamita, i zarma.
{{Refréncias}}
{{Correlatos
|títalo = Ũ
|commonscat = Ũ
|biquicionairo = Ũ
}}
{{Portal3|Miranda de l Douro|Pertual}}
{{Rabisco}}
[[Catadorie:Alfabetos]]
[[Catadorie:Lhéngua mirandesa]]
f2lcitximmsd6yvssqap5pg3sa6sezt
Windsurf
0
10726
107345
106143
2026-07-22T14:51:25Z
~2026-30875-10
15270
107345
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Two windsurfers at the Punta Paloma beach in Tarifa, Spain.jpg|dreita|thumb|250px|Beleijadores an Punta Paloma, an [[Tarifa (Spanha)|Tarifa]], na [[Espanha]]]]
L '''''windsurf''''' ó '''prancha a la bela''' ye ua [[modalidade oulímpica]] de [[bela (çporto)|bela]]. Ne l mundo, l [[Habaí]], [[Ilhas Canárias]] i las praias de l [[Caribe]] son cunsidrados ótimos lhugares pa la prática de l ''windsurf''. Ye praticado cun ua prancha semelhante a la prancha de [[surfe]] i cun ua bela antre 2 i 5 metros d'altura. Este sporte cunsiste an planar subre l'auga outelizando la fuorça de l biento.
{{rabisco}}
[[Catadorie:Windsurf]]
fr1aw2q7svx933q0h7hae9nc56xaw3b
Jugoslábia
0
10727
107272
106795
2026-07-21T08:01:47Z
~2026-38935-23
15383
/* */
107272
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Yugoslavia location map.svg|thumb|300px|Jugoslábia]]
La '''Jugoslábia''' fui un [[paíç]] qu'eisistiu na region de ls [[Bálcanas]] na [[Ouropa]] durante la maior parte de l seclo XX. El surgiu passado la [[Purmeira Guerra Mundial]], an 1918,<ref name="Spencer Tucker 2005">Spencer Tucker. ''Encyclopedie of World War I: La Political, Social, and Military Story''. Santa Barbara, California, USA: ABC-CLIO, 2005. Pp. 1189.</ref> sob l nome de Reino de ls Sérbios, Croatas i Slobenos atrabeç de la fuson de l probisório [[Stado de ls Slobenos, Croatas i Sérbios]] (el própio formado por territórios de l'antigo [[Ampério Austro-Húngaro]]) cul [[Reino de la Sérbia]], antes andependiente. La casa rial sérbia de [[Karađorđeibić]] tornou-se la [[dinastie rial]] iugoslaba. La Iugoslábia ganhou reconhecimiento anternacional an 13 de júlio de 1922 na [[Cunferéncia de ls Ambaixadores]] an [[Paris]].<ref>{{citar web|url=http://www.ourderofdanilo.org/en/family/andex.htn|títalo=ourderofdanilo.org|publicado=}}</ref> L paíç recebiu l nome de ls pobos [[slabos meridionales]] i custituiu la sue purmeira ounion, passado seclos an que tales territórios tenien sido parte de l [[Ampério Outomano|Ampério Otomano]] i de la [[Áustria-Hungrie]].
Las seis [[Stado socialista|repúblicas socialistas]] que custituíran l paíç éran la [[República Socialista de la Bósnia i Heirzegobina|RS de la Bósnia-Heirzegobina]], [[República Socialista de la Croácia|RS de la Croácia]], [[República Socialista de la Macedónia|RS de la Macedónia]], [[República Socialista de Montenegro|RS de Montenegro]], [[República Socialista de la Slobénia|RS de la Eslobénia]] i la [[República Socialista de la Sérbia|RS de la Sérbia]]. La [[Sérbia]] cuntenie inda dues porbíncias socialistas outónomas, [[Bojbodina]] i [[Cosobo|Kosobo]], que depuis de 1974 éran an grande parte eiguales als outros nembros de la federaçon.<ref>{{citar lhibro|radadeiro =Huntington |purmeiro =Samuel P. |títalo=[[The Clash of Cibelizations|The clash of cebelizationes and the remaking of world ourder]] |publicado=Simon & Schuster |isbn=0-684-84441-9 |anho=1996 |páigina=260}}</ref><ref>{{citar jornal|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/special_report/1998/kosobo/110492.stn |títalo=Story, blody story |publicado=BBC News |data=24 de márcio de 1999 |acessodata=29 de dezembre de 2010}}</ref> Depuis dua crise eiquenómica i política na década de 1980 i de l surgimiento de l [[nacionalismo]], la [[Zeintegraçon de la Iugoslábia|Iugoslábia fui zeintegrada]] al lhongo de las frunteiras de sues repúblicas, einicialmente an cinco países, lhiebando a la [[Guerra de la Iugoslábia]].
Depuis de la dissoluçon, las repúblicas de la [[Sérbia i Montenegro]] formórun ua federaçon reduzida, la [[República Federal de la Iugoslábia]] (RFI), qu'aspiraba al statuto de único [[Stado sucessor|sucessor]] lhegal de la RFSI, mas essas rebindicaçones éran negadas pulas outras ex-repúblicas. Eibentualmente, la Sérbia i Montenegro aceitórun l'oupenion de l Comité de Arbitraige de Badinter subre la sucesson cumpartilhada.<ref name="EBRD Country Promotion Porgramme">{{citar web|títalo=FR Yugoslabie Ambestment Profile 2001|url=http://www.fifost.org/jugoslaw/yugo.pdf|publicado=EBRD Country Promotion Porgramme|páigina=3}}</ref> La própia Sérbia i Montenegro se separórun an 2006 i tornórun-se Stados andependientes, anquanto l Cosobo proclamou la sue andependéncia an 2008.
== Stória ==
{{Artigo percipal|Stória de la Iugoslábia}}
[[Fexeiro:Flag of Yugoslavia (1918–1943).svg|thumb|300px|Bandeira de l [[Reino de la Iugoslábia]]]]
L purmeiro Stado propiamente iugoslabo fui formado an 1918, l [[Reino de ls Sérbios, Croatas i Slobenos]], que passou a chamar-se [[Reino de la Jugoslábia]] an 1929, eisistindo sob esta chamaçon até ser ambadido an 1941 pulas [[poténcias de l Eixe]], cula eimergéncia de la [[Segunda Guerra Mundial]].{{carece de fuontes|data=abril de 2017}}
Durante la guerra, la Iugoslábia fui lhibertada de l domínio nazi-fascista puls chamados ''[[Partisan]]s'', lhiderados pul guerrilheiro [[Quemunismo|quemunista]] [[Josip Broç Tito]], que tornar-se-iba l lhíder dua nuoba Iugoslábia, desta beç un Stado quemunista cul nome de "República Popular Federal de la Iugoslábia". An 7 d'abril de 1963, l paíç passarie la se chamar [[República Socialista Federatiba de la Iugoslábia]]. L Stado eisistiu desta forma até 1992, quando quatro de las seis repúblicas que la cumpunhan — [[Slobénia]], [[Croácia]], [[República de la Macedónia|Macedónia]] i [[Bósnia i Heirzegobina]] — deixórun la federaçon para formar nuobos stados cumpletamente andependientes.{{carece de fuontes|data=abril de 2017}}
Las repúblicas remanescentes — [[Sérbia]] i [[Montenegro]] — formarian la [[República Federal de la Iugoslábia]]. An 2003, l nome ''Iugoslábia'' fui ouficialmente abolido quando l Stado fui trasformado nua quemunidade pouco sólida chamada [[Sérbia i Montenegro]]. An 21 de maio de 2006, rializou-se un [[referendo]] para detreminar la buntade de l pobo acerca de l'andependéncia de [[Montenegro]]. Ls resultados andicórun que 55.5% de ls eileitores habien scolhido la [[andependéncia]], pouco mais que ls 55% requeridos pul referendo. An 3 de júnio de 2006, l parlamiento montenegrino declarou ouficialmente l'andependéncia de l nuobo paíç. Yá an 17 de febreiro de 2008, l [[parlamiento]] de [[Cosobo]] aprobou, unilateralmente, la declaraçon de l'andependéncia de la porbíncia feita pul purmeiro-menistro [[Hashin Thaçi]] durante ua sesson special na capital, [[Pristina]]. La sesson cuntou cula persença de 104 parlamentares.{{carece de fuontes|data=abril de 2017}}
=== Segunda Guerra Mundial ===
{{Bertambén|Segunda Guerra Mundial}}
La [[Sérbia]] staba sob domínio de l [[Ampério Otomano]] zde 1463. Fui submetida al domínio turco até 1830, quando ampeçou a tener outonomie, i solo an 1882 fui declarada andependiente cun ajuda de ls países de la [[Ouropa]]. An 1912 i 1913, Sérbia i [[Montenegro]] ounírun-se an lhuitas contra ls turcos, i juntos cunseguiran territórios. An 1914, acunteciu l [[assassinato de Sarajebo]], que fui l stopin pa la [[Purmeira Guerra Mundial]], quando l [[Ampério Austro-Húngaro]], aliado de la [[Almanha]] i cul apoio de l Ampério Otomano, que éran coincidos cumo [[Tríplice Aliança (1882)|Tríplice Aliança]], declarou guerra als sérbios, que éran aliados de l [[Ampério Russo]], [[Fráncia]] i [[Reino Ounido]], nua coligaçon coincida cumo [[Tríplice Entente]].{{carece de fuontes|data=abril de 2017}}
Cula bitória de la Tríplice Entente, fui fundado l [[Reino de ls Sérbios, Croatas i Slobenos]], qu'era l'ounion de ls territórios [[Slabos meridionales|slabos de l sul]]: [[Sérbia]], cun [[Boibodina]] i [[Cosobo]]; [[Montenegro]]; [[Croácia]], cun [[Dalmácia]] i [[Slabónia]]; [[Bósnia i Heirzegobina|Bósnia - Heirzegobina]]; [[República de la Macedónia|Macedónia]]; [[Slobénia]].{{carece de fuontes|data=abril de 2017}}
An todas estas regiones, ls pobos éran [[slabos]], falában [[lhénguas slabas]], cun predomináncia de l [[lhéngua serbo-croata|serbo-croata]], mas cun religiones defrentes. Ls sérbios repersentában la maior parte de la populaçon, cun maiorie na Sérbia i minories nas demales regiones de l reino. An 1929, l rei [[Alexandre de la Iugoslábia|Alexandre]] mudou l nome de l paíç para [[Reino de la Jugoslábia]], que senefica ''"tierra de ls slabos de l sul"''.{{carece de fuontes|data=abril de 2017}}
De 1941 a 1945, durante la [[Segunda Guerra Mundial]], eitalianos i almanes acupórun la Jugoslábia, i [[Hitler]] i [[Mussoleni]] ampusírun regimes fascistas que resultórun an matanças i atrocidades. Assi surgiran mobimientos de resisténcia, ne ls quales ls ''[[Partisanes]]'' — guerrilheiros quemunistas lhiderados pul croata [[Josip Broç Tito]] — i suldados monarquistas coincidos cumo ''[[chetniks]]'' lhutórun contra l'acupaçon i cunseguiran se lhibertar sin l'ajuda de l [[Eisército Burmeilho]] de la [[Ounion Sobiética]].{{carece de fuontes|data=abril de 2017}}
=== República Socialista Federatiba ===
{{Artigo percipal|República Socialista Federatiba de la Iugoslábia}}
[[Fexeiro:Flag of SFR Yugoslavia.svg|thumb|250px|Bandeira de la [[República Socialista Federatiba de la Iugoslábia]]]]
Cula bitória política, Tito stableciu la [[República Socialista Federatiba de la Iugoslábia|República Socialista Federatiba de la Jugoslábia]], qu'agrupaba seis repúblicas: [[Sérbia]], [[Croácia]], [[Slobénia]], [[Bósnia i Heirzegobina]], [[Montenegro]] i [[República Socialista de la Macedónia|Macedónia]]. El criou tamien un sistema rotatibo pa l gobierno, que para eibitar l'ansastifaçon de qualquiera ua de las repúblicas, cunsistia na andicaçon de l persidente por parte de cada ua de las repúblicas. L regime iugoslabo sob Tito quedou coincido cumo [[Titoísmo]].{{carece de fuontes|data=abril de 2017}}
Ua anedota que sintetizaba l sistema político-étnico de la Jugoslábia sob Tito era: ''"Seis repúblicas, cinco etnias, quatro lhénguas, trés religiones, dous alfabetos i un Partido"''. Tito seguiu ua lhinha d'andependéncia an relaçon a las ourientaçones de [[Moscobo]], anfurecendo las outoridades sobiéticas. An 1948, ls dous países rompírun ouficialmente, i la Jugoslábia fui spulsa de l [[Comintern]], dando ampeço al período coincido cumo [[Rutura Tito-Stalin|Anformbiro]] ne ls Bálcanas. Durante la [[Guerra Frie]], la Jugoslábia percurou ser neutra i nun se alinhou la nanhun de ls lhados, anque tener un gobierno [[socialista]]. Eilha fui ua de las naciones fundadoras de l [[Mobimiento de ls Países Nó-Alinhados]], ancaixando-se ne l grupo de l chamado [[Terceiro Mundo]].{{carece de fuontes|data=abril de 2017}}
Cula [[zestalenizaçon]], [[Nikita Khruschob]] restourou i normalizou las relaçones antre ls dous países, mas ls iugoslabos mantibírun sue outonomie geopolítica. Esso permitiu la Tito lhiderar l [[Mobimiento Nó-Alinhado]], que se tornou ua fuorça spressiba ne l Terceiro Mundo de la década de 1950 até ls anhos 1980.{{carece de fuontes|data=abril de 2017}}
{{refréncias}}
{{Portal3|Iugoslábia}}
[[Catadorie:Iugoslábia| ]]
7rv2ed61do6y4jgzaihddtnuttgdgtg
107273
107272
2026-07-21T08:09:17Z
~2026-30875-10
15270
/* Stória */
107273
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Yugoslavia location map.svg|thumb|300px|Jugoslábia]]
La '''Jugoslábia''' fui un [[paíç]] qu'eisistiu na region de ls [[Bálcanas]] na [[Ouropa]] durante la maior parte de l seclo XX. El surgiu passado la [[Purmeira Guerra Mundial]], an 1918,<ref name="Spencer Tucker 2005">Spencer Tucker. ''Encyclopedie of World War I: La Political, Social, and Military Story''. Santa Barbara, California, USA: ABC-CLIO, 2005. Pp. 1189.</ref> sob l nome de Reino de ls Sérbios, Croatas i Slobenos atrabeç de la fuson de l probisório [[Stado de ls Slobenos, Croatas i Sérbios]] (el própio formado por territórios de l'antigo [[Ampério Austro-Húngaro]]) cul [[Reino de la Sérbia]], antes andependiente. La casa rial sérbia de [[Karađorđeibić]] tornou-se la [[dinastie rial]] iugoslaba. La Iugoslábia ganhou reconhecimiento anternacional an 13 de júlio de 1922 na [[Cunferéncia de ls Ambaixadores]] an [[Paris]].<ref>{{citar web|url=http://www.ourderofdanilo.org/en/family/andex.htn|títalo=ourderofdanilo.org|publicado=}}</ref> L paíç recebiu l nome de ls pobos [[slabos meridionales]] i custituiu la sue purmeira ounion, passado seclos an que tales territórios tenien sido parte de l [[Ampério Outomano|Ampério Otomano]] i de la [[Áustria-Hungrie]].
Las seis [[Stado socialista|repúblicas socialistas]] que custituíran l paíç éran la [[República Socialista de la Bósnia i Heirzegobina|RS de la Bósnia-Heirzegobina]], [[República Socialista de la Croácia|RS de la Croácia]], [[República Socialista de la Macedónia|RS de la Macedónia]], [[República Socialista de Montenegro|RS de Montenegro]], [[República Socialista de la Slobénia|RS de la Eslobénia]] i la [[República Socialista de la Sérbia|RS de la Sérbia]]. La [[Sérbia]] cuntenie inda dues porbíncias socialistas outónomas, [[Bojbodina]] i [[Cosobo|Kosobo]], que depuis de 1974 éran an grande parte eiguales als outros nembros de la federaçon.<ref>{{citar lhibro|radadeiro =Huntington |purmeiro =Samuel P. |títalo=[[The Clash of Cibelizations|The clash of cebelizationes and the remaking of world ourder]] |publicado=Simon & Schuster |isbn=0-684-84441-9 |anho=1996 |páigina=260}}</ref><ref>{{citar jornal|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/special_report/1998/kosobo/110492.stn |títalo=Story, blody story |publicado=BBC News |data=24 de márcio de 1999 |acessodata=29 de dezembre de 2010}}</ref> Depuis dua crise eiquenómica i política na década de 1980 i de l surgimiento de l [[nacionalismo]], la [[Zeintegraçon de la Iugoslábia|Iugoslábia fui zeintegrada]] al lhongo de las frunteiras de sues repúblicas, einicialmente an cinco países, lhiebando a la [[Guerra de la Iugoslábia]].
Depuis de la dissoluçon, las repúblicas de la [[Sérbia i Montenegro]] formórun ua federaçon reduzida, la [[República Federal de la Iugoslábia]] (RFI), qu'aspiraba al statuto de único [[Stado sucessor|sucessor]] lhegal de la RFSI, mas essas rebindicaçones éran negadas pulas outras ex-repúblicas. Eibentualmente, la Sérbia i Montenegro aceitórun l'oupenion de l Comité de Arbitraige de Badinter subre la sucesson cumpartilhada.<ref name="EBRD Country Promotion Porgramme">{{citar web|títalo=FR Yugoslabie Ambestment Profile 2001|url=http://www.fifost.org/jugoslaw/yugo.pdf|publicado=EBRD Country Promotion Porgramme|páigina=3}}</ref> La própia Sérbia i Montenegro se separórun an 2006 i tornórun-se Stados andependientes, anquanto l Cosobo proclamou la sue andependéncia an 2008.
== Stória ==
{{Artigo percipal|Stória de la Iugoslábia}}
[[Fexeiro:Flag of Yugoslavia (1918–1943).svg|thumb|300px|Bandeira de l [[Reino de la Iugoslábia]]]]
L purmeiro Stado propiamente iugoslabo fui formado an 1918, l [[Reino de ls Sérbios, Croatas i Slobenos]], que passou a chamar-se [[Reino de la Jugoslábia]] an 1929, eisistindo sob esta chamaçon até ser ambadido an 1941 pulas [[poténcias de l Eixe]], cula eimergéncia de la [[Segunda Guerra Mundial]].{{carece de fuontes|data=abril de 2017}}
Durante la guerra, la Iugoslábia fui lhibertada de l domínio nazi-fascista puls chamados ''[[Partisan]]s'', lhiderados pul guerrilheiro [[Quemunismo|quemunista]] [[Josip Broç Tito]], que tornar-se-iba l lhíder dua nuoba Iugoslábia, desta beç un Stado quemunista cul nome de "República Popular Federal de la Iugoslábia". An 7 d'abril de 1963, l paíç passarie la se chamar [[República Socialista Federatiba de la Iugoslábia]]. L Stado eisistiu desta forma até 1992, quando quatro de las seis repúblicas que la cumpunhan — [[Slobénia]], [[Croácia]], [[República de la Macedónia|Macedónia]] i [[Bósnia i Heirzegobina]] — deixórun la federaçon para formar nuobos stados cumpletamente andependientes.{{carece de fuontes|data=abril de 2017}}
Las repúblicas remanescentes — [[Sérbia]] i [[Montenegro]] — formarian la [[República Federal de la Iugoslábia]]. An 2003, l nome ''Iugoslábia'' fui ouficialmente abolido quando l Stado fui trasformado nua quemunidade pouco sólida chamada [[Sérbia i Montenegro]]. An 21 de maio de 2006, rializou-se un [[referendo]] para detreminar la buntade de l pobo acerca de l'andependéncia de [[Montenegro]]. Ls resultados andicórun que 55.5% de ls eileitores habien scolhido la [[andependéncia]], pouco mais que ls 55% requeridos pul referendo. An 3 de júnio de 2006, l parlamiento montenegrino declarou ouficialmente l'andependéncia de l nuobo paíç. Yá an 17 de febreiro de 2008, l [[parlamiento]] de [[Kosobo]] aprobou, unilateralmente, la declaraçon de l'andependéncia de la porbíncia feita pul purmeiro-menistro [[Hashin Thaçi]] durante ua sesson special na capital, [[Pristina]]. La sesson cuntou cula persença de 104 parlamentares.{{carece de fuontes|data=abril de 2017}}
=== Segunda Guerra Mundial ===
{{Bertambén|Segunda Guerra Mundial}}
La [[Sérbia]] staba sob domínio de l [[Ampério Otomano]] zde 1463. Fui submetida al domínio turco até 1830, quando ampeçou a tener outonomie, i solo an 1882 fui declarada andependiente cun ajuda de ls países de la [[Ouropa]]. An 1912 i 1913, Sérbia i [[Montenegro]] ounírun-se an lhuitas contra ls turcos, i juntos cunseguiran territórios. An 1914, acunteciu l [[assassinato de Sarajebo]], que fui l stopin pa la [[Purmeira Guerra Mundial]], quando l [[Ampério Austro-Húngaro]], aliado de la [[Almanha]] i cul apoio de l Ampério Otomano, que éran coincidos cumo [[Tríplice Aliança (1882)|Tríplice Aliança]], declarou guerra als sérbios, que éran aliados de l [[Ampério Russo]], [[Fráncia]] i [[Reino Ounido]], nua coligaçon coincida cumo [[Tríplice Entente]].{{carece de fuontes|data=abril de 2017}}
Cula bitória de la Tríplice Entente, fui fundado l [[Reino de ls Sérbios, Croatas i Slobenos]], qu'era l'ounion de ls territórios [[Slabos meridionales|slabos de l sul]]: [[Sérbia]], cun [[Boibodina]] i [[Kosobo]]; [[Montenegro]]; [[Croácia]], cun [[Dalmácia]] i [[Slabónia]]; [[Bósnia i Heirzegobina|Bósnia - Heirzegobina]]; [[República de la Macedónia|Macedónia]]; [[Slobénia]].{{carece de fuontes|data=abril de 2017}}
An todas estas regiones, ls pobos éran [[slabos]], falában [[lhénguas slabas]], cun predomináncia de l [[lhéngua serbo-croata|serbo-croata]], mas cun religiones defrentes. Ls sérbios repersentában la maior parte de la populaçon, cun maiorie na Sérbia i minories nas demales regiones de l reino. An 1929, l rei [[Alexandre de la Iugoslábia|Alexandre]] mudou l nome de l paíç para [[Reino de la Jugoslábia]], que senefica ''"tierra de ls slabos de l sul"''.{{carece de fuontes|data=abril de 2017}}
De 1941 a 1945, durante la [[Segunda Guerra Mundial]], eitalianos i almanes acupórun la Jugoslábia, i [[Hitler]] i [[Mussoleni]] ampusírun regimes fascistas que resultórun an matanças i atrocidades. Assi surgiran mobimientos de resisténcia, ne ls quales ls ''[[Partisanes]]'' — guerrilheiros quemunistas lhiderados pul croata [[Josip Broç Tito]] — i suldados monarquistas coincidos cumo ''[[chetniks]]'' lhutórun contra l'acupaçon i cunseguiran se lhibertar sin l'ajuda de l [[Eisército Burmeilho]] de la [[Ounion Sobiética]].{{carece de fuontes|data=abril de 2017}}
=== República Socialista Federatiba ===
{{Artigo percipal|República Socialista Federatiba de la Iugoslábia}}
[[Fexeiro:Flag of SFR Yugoslavia.svg|thumb|250px|Bandeira de la [[República Socialista Federatiba de la Iugoslábia]]]]
Cula bitória política, Tito stableciu la [[República Socialista Federatiba de la Iugoslábia|República Socialista Federatiba de la Jugoslábia]], qu'agrupaba seis repúblicas: [[Sérbia]], [[Croácia]], [[Slobénia]], [[Bósnia i Heirzegobina]], [[Montenegro]] i [[República Socialista de la Macedónia|Macedónia]]. El criou tamien un sistema rotatibo pa l gobierno, que para eibitar l'ansastifaçon de qualquiera ua de las repúblicas, cunsistia na andicaçon de l persidente por parte de cada ua de las repúblicas. L regime iugoslabo sob Tito quedou coincido cumo [[Titoísmo]].{{carece de fuontes|data=abril de 2017}}
Ua anedota que sintetizaba l sistema político-étnico de la Jugoslábia sob Tito era: ''"Seis repúblicas, cinco etnias, quatro lhénguas, trés religiones, dous alfabetos i un Partido"''. Tito seguiu ua lhinha d'andependéncia an relaçon a las ourientaçones de [[Moscobo]], anfurecendo las outoridades sobiéticas. An 1948, ls dous países rompírun ouficialmente, i la Jugoslábia fui spulsa de l [[Comintern]], dando ampeço al período coincido cumo [[Rutura Tito-Stalin|Anformbiro]] ne ls Bálcanas. Durante la [[Guerra Frie]], la Jugoslábia percurou ser neutra i nun se alinhou la nanhun de ls lhados, anque tener un gobierno [[socialista]]. Eilha fui ua de las naciones fundadoras de l [[Mobimiento de ls Países Nó-Alinhados]], ancaixando-se ne l grupo de l chamado [[Terceiro Mundo]].{{carece de fuontes|data=abril de 2017}}
Cula [[zestalenizaçon]], [[Nikita Khruschob]] restourou i normalizou las relaçones antre ls dous países, mas ls iugoslabos mantibírun sue outonomie geopolítica. Esso permitiu la Tito lhiderar l [[Mobimiento Nó-Alinhado]], que se tornou ua fuorça spressiba ne l Terceiro Mundo de la década de 1950 até ls anhos 1980.{{carece de fuontes|data=abril de 2017}}
{{refréncias}}
{{Portal3|Iugoslábia}}
[[Catadorie:Iugoslábia| ]]
m1uaycvcdxkpwigyia6y1zsia8sx4l4
107274
107273
2026-07-21T08:12:55Z
~2026-38935-23
15383
/* */
107274
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Yugoslavia location map.svg|thumb|300px|Jugoslábia]]
La '''Jugoslábia''' fui un [[paíç]] qu'eisistiu na region de ls [[Bálcanas]] na [[Ouropa]] durante la maior parte de l seclo XX. El surgiu passado la [[Purmeira Guerra Mundial]], an 1918,<ref name="Spencer Tucker 2005">Spencer Tucker. ''Encyclopedie of World War I: La Political, Social, and Military Story''. Santa Barbara, California, USA: ABC-CLIO, 2005. Pp. 1189.</ref> sob l nome de Reino de ls Sérbios, Croatas i Slobenos atrabeç de la fuson de l probisório [[Stado de ls Slobenos, Croatas i Sérbios]] (el própio formado por territórios de l'antigo [[Ampério Austro-Húngaro]]) cul [[Reino de la Sérbia]], antes andependiente. La casa rial sérbia de [[Karađorđeibić]] tornou-se la [[dinastie rial]] iugoslaba. La Iugoslábia ganhou reconhecimiento anternacional an 13 de júlio de 1922 na [[Cunferéncia de ls Ambaixadores]] an [[Paris]].<ref>{{citar web|url=http://www.ourderofdanilo.org/en/family/andex.htn|títalo=ourderofdanilo.org|publicado=}}</ref> L paíç recebiu l nome de ls pobos [[slabos meridionales]] i custituiu la sue purmeira ounion, passado seclos an que tales territórios tenien sido parte de l [[Ampério Outomano|Ampério Otomano]] i de la [[Áustria-Hungrie]].
Las seis [[Stado socialista|repúblicas socialistas]] que custituíran l paíç éran la [[República Socialista de la Bósnia i Heirzegobina|RS de la Bósnia-Heirzegobina]], [[República Socialista de la Croácia|RS de la Croácia]], [[República Socialista de la Macedónia|RS de la Macedónia]], [[República Socialista de Montenegro|RS de Montenegro]], [[República Socialista de la Slobénia|RS de la Eslobénia]] i la [[República Socialista de la Sérbia|RS de la Sérbia]]. La [[Sérbia]] cuntenie inda dues porbíncias socialistas outónomas, [[Bojbodina]] i [[Cosobo|Kosobo]], que depuis de 1974 éran an grande parte eiguales als outros nembros de la federaçon.<ref>{{citar lhibro|radadeiro =Huntington |purmeiro =Samuel P. |títalo=[[The Clash of Cibelizations|The clash of cebelizationes and the remaking of world ourder]] |publicado=Simon & Schuster |isbn=0-684-84441-9 |anho=1996 |páigina=260}}</ref><ref>{{citar jornal|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/special_report/1998/kosobo/110492.stn |títalo=Story, blody story |publicado=BBC News |data=24 de márcio de 1999 |acessodata=29 de dezembre de 2010}}</ref> Depuis dua crise eiquenómica i política na década de 1980 i de l surgimiento de l [[nacionalismo]], la [[Zeintegraçon de la Iugoslábia|Iugoslábia fui zeintegrada]] al lhongo de las frunteiras de sues repúblicas, einicialmente an cinco países, lhiebando a la [[Guerra de la Iugoslábia]].
Depuis de la dissoluçon, las repúblicas de la [[Sérbia i Montenegro]] formórun ua federaçon reduzida, la [[República Federal de la Iugoslábia]] (RFI), qu'aspiraba al statuto de único [[Stado sucessor|sucessor]] lhegal de la RFSI, mas essas rebindicaçones éran negadas pulas outras ex-repúblicas. Eibentualmente, la Sérbia i Montenegro aceitórun l'oupenion de l Comité de Arbitraige de Badinter subre la sucesson cumpartilhada.<ref name="EBRD Country Promotion Porgramme">{{citar web|títalo=FR Yugoslabie Ambestment Profile 2001|url=http://www.fifost.org/jugoslaw/yugo.pdf|publicado=EBRD Country Promotion Porgramme|páigina=3}}</ref> La própia Sérbia i Montenegro se separórun an 2006 i tornórun-se Stados andependientes, anquanto l Cosobo proclamou la sue andependéncia an 2008.
== Stória ==
{{Artigo percipal|Stória de la Iugoslábia}}
[[Fexeiro:Flag of Yugoslavia (1918–1943).svg|thumb|300px|Bandeira de l [[Reino de la Iugoslábia]]]]
L purmeiro Stado propiamente iugoslabo fui formado an 1918, l [[Reino de ls Sérbios, Croatas i Slobenos]], que passou a chamar-se [[Reino de la Jugoslábia]] an 1929, eisistindo sob esta chamaçon até ser ambadido an 1941 pulas [[poténcias de l Eixe]], cula eimergéncia de la [[Segunda Guerra Mundial]].{{carece de fuontes|data=abril de 2017}}
Durante la guerra, la Iugoslábia fui lhibertada de l domínio nazi-fascista puls chamados ''[[Partisan]]s'', lhiderados pul guerrilheiro [[Quemunismo|quemunista]] [[Josip Broç Tito]], que tornar-se-iba l lhíder dua nuoba Iugoslábia, desta beç un Stado quemunista cul nome de "República Popular Federal de la Iugoslábia". An 7 d'abril de 1963, l paíç passarie la se chamar [[República Socialista Federatiba de la Iugoslábia]]. L Stado eisistiu desta forma até 1992, quando quatro de las seis repúblicas que la cumpunhan — [[Slobénia]], [[Croácia]], [[República de la Macedónia|Macedónia]] i [[Bósnia i Heirzegobina]] — deixórun la federaçon para formar nuobos stados cumpletamente andependientes.{{carece de fuontes|data=abril de 2017}}
Las repúblicas remanescentes — [[Sérbia]] i [[Montenegro]] — formarian la [[República Federal de la Iugoslábia]]. An 2003, l nome ''Iugoslábia'' fui ouficialmente abolido quando l Stado fui trasformado nua quemunidade pouco sólida chamada [[Sérbia i Montenegro]]. An 21 de maio de 2006, rializou-se un [[referendo]] para detreminar la buntade de l pobo acerca de l'andependéncia de [[Montenegro]]. Ls resultados andicórun que 55.5% de ls eileitores habien scolhido la [[andependéncia]], pouco mais que ls 55% requeridos pul referendo. An 3 de júnio de 2006, l parlamiento montenegrino declarou ouficialmente l'andependéncia de l nuobo paíç. Yá an 17 de febreiro de 2008, l [[parlamiento]] de [[Kosobo]] aprobou, unilateralmente, la declaraçon de l'andependéncia de la porbíncia feita pul purmeiro-menistro [[Hashin Thaçi]] durante ua sesson special na capital, [[Pristina]]. La sesson cuntou cula persença de 104 parlamentares.{{carece de fuontes|data=abril de 2017}}
=== Segunda Guerra Mundial ===
{{Bertambén|Segunda Guerra Mundial}}
La [[Sérbia]] staba sob domínio de l [[Ampério Outomano|Ampério Otomano]] zde 1463. Fui submetida al domínio turco até 1830, quando ampeçou a tener outonomie, i solo an 1882 fui declarada andependiente cun ajuda de ls países de la [[Ouropa]]. An 1912 i 1913, Sérbia i [[Montenegro]] ounírun-se an lhuitas contra ls turcos, i juntos cunseguiran territórios. An 1914, acunteciu l [[assassinato de Sarajebo]], que fui l stopin pa la [[Purmeira Guerra Mundial]], quando l [[Ampério Austro-Húngaro]], aliado de la [[Almanha]] i cul apoio de l Ampério Otomano, que éran coincidos cumo [[Tríplice Aliança (1882)|Tríplice Aliança]], declarou guerra als sérbios, que éran aliados de l [[Ampério Russo]], [[Fráncia]] i [[Reino Ounido]], nua coligaçon coincida cumo [[Tríplice Entente]].{{carece de fuontes|data=abril de 2017}}
Cula bitória de la Tríplice Entente, fui fundado l [[Reino de ls Sérbios, Croatas i Slobenos]], qu'era l'ounion de ls territórios [[Slabos meridionales|slabos de l sul]]: [[Sérbia]], cun [[Boibodina]] i [[Kosobo]]; [[Montenegro]]; [[Croácia]], cun [[Dalmácia]] i [[Slabónia]]; [[Bósnia i Heirzegobina|Bósnia - Heirzegobina]]; [[República de la Macedónia|Macedónia]]; [[Slobénia]].{{carece de fuontes|data=abril de 2017}}
An todas estas regiones, ls pobos éran [[slabos]], falában [[lhénguas slabas]], cun predomináncia de l [[lhéngua serbo-croata|serbo-croata]], mas cun religiones defrentes. Ls sérbios repersentában la maior parte de la populaçon, cun maiorie na Sérbia i minories nas demales regiones de l reino. An 1929, l rei [[Alexandre de la Iugoslábia|Alexandre]] mudou l nome de l paíç para [[Reino de la Jugoslábia]], que senefica ''"tierra de ls slabos de l sul"''.{{carece de fuontes|data=abril de 2017}}
De 1941 a 1945, durante la [[Segunda Guerra Mundial]], eitalianos i almanes acupórun la Jugoslábia, i [[Hitler]] i [[Mussoleni]] ampusírun regimes fascistas que resultórun an matanças i atrocidades. Assi surgiran mobimientos de resisténcia, ne ls quales ls ''[[Partisanes]]'' — guerrilheiros quemunistas lhiderados pul croata [[Josip Broç Tito]] — i suldados monarquistas coincidos cumo ''[[chetniks]]'' lhutórun contra l'acupaçon i cunseguiran se lhibertar sin l'ajuda de l [[Eisército Burmeilho]] de la [[Ounion Sobiética]].{{carece de fuontes|data=abril de 2017}}
=== República Socialista Federatiba ===
{{Artigo percipal|República Socialista Federatiba de la Iugoslábia}}
[[Fexeiro:Flag of SFR Yugoslavia.svg|thumb|250px|Bandeira de la [[República Socialista Federatiba de la Iugoslábia]]]]
Cula bitória política, Tito stableciu la [[República Socialista Federatiba de la Iugoslábia|República Socialista Federatiba de la Jugoslábia]], qu'agrupaba seis repúblicas: [[Sérbia]], [[Croácia]], [[Slobénia]], [[Bósnia i Heirzegobina]], [[Montenegro]] i [[Macedónia de l Norte|Macedónia]]. El criou tamien un sistema rotatibo pa l gobierno, que para eibitar l'ansastifaçon de qualquiera ua de las repúblicas, cunsistia na andicaçon de l persidente por parte de cada ua de las repúblicas. L regime iugoslabo sob Tito quedou coincido cumo [[Titoísmo]].{{carece de fuontes|data=abril de 2017}}
Ua anedota que sintetizaba l sistema político-étnico de la Jugoslábia sob Tito era: ''"Seis repúblicas, cinco etnias, quatro lhénguas, trés religiones, dous alfabetos i un Partido"''. Tito seguiu ua lhinha d'andependéncia an relaçon a las ourientaçones de [[Moscobo]], anfurecendo las outoridades sobiéticas. An 1948, ls dous países rompírun ouficialmente, i la Jugoslábia fui spulsa de l [[Comintern]], dando ampeço al período coincido cumo [[Rutura Tito-Stalin|Anformbiro]] ne ls Bálcanas. Durante la [[Guerra Frie]], la Jugoslábia percurou ser neutra i nun se alinhou la nanhun de ls lhados, anque tener un gobierno [[socialista]]. Eilha fui ua de las naciones fundadoras de l [[Mobimiento de ls Países Nó-Alinhados]], ancaixando-se ne l grupo de l chamado [[Terceiro Mundo]].{{carece de fuontes|data=abril de 2017}}
Cula [[zestalenizaçon]], [[Nikita Khruschob]] restourou i normalizou las relaçones antre ls dous países, mas ls iugoslabos mantibírun sue outonomie geopolítica. Esso permitiu la Tito lhiderar l [[Mobimiento Nó-Alinhado]], que se tornou ua fuorça spressiba ne l Terceiro Mundo de la década de 1950 até ls anhos 1980.{{carece de fuontes|data=abril de 2017}}
{{refréncias}}
{{Portal3|Iugoslábia}}
[[Catadorie:Iugoslábia| ]]
lf3ywnakw59t27yhoskqdw7py4dg96o
Lhéngua sérbia
0
10745
107275
99242
2026-07-21T08:15:23Z
~2026-38935-23
15383
/* */
107275
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo/Lhéngua
| nome = Sérbio
| nomenatibo = {{lang|sr|српски jезик}}
| quelorfamília = Indo-Ouropeia
| stados = [[República de la Macedónia|Macedónia]]<br />[[Montenegro]]<br />[[República Tcheca]]<br />[[Roménia]]
| region = [[Sérbia]]
| falantes = 8,5 milhones de pessonas<ref name="ethnologue">[https://www.ethnologue.com/language/srp A language of Serbia]</ref>
| fam2 = [[Lhénguas balto-slábicas|Balto-slábica]]
| fam3 = [[Lhénguas slabas|Slaba]]
| fam4 = [[Lhéngua slabas meridionales|Slaba meridional]]
| fam5 = [[Lhéngua serbo-croata|Serbo-croata]].
| scrita = [[Alfabeto cirílico]]
| eiso1 = sr
| eiso2 = srp
| eiso3 = srp
| mapa =
|mapcation=
}}
[[Fexeiro:Map of Serbian language - official or recognized.PNG|thumb|
{{legend|#004DFF|Países adonde l sérbio ye ua léngua oufecial.}}
{{legend|#88C4FF|Países adonde ye reconhecido cumo ua léngua minoritária.}}]]
La '''lhéngua sérbia''' (српски језик an [[alfabeto cirílico|cirílico]]) ye la [[Bariaçon lhenguística|bariadade]] [[Norma culta|padronizada]] de l [[Lhéngua serbo-croata|serbo-croata]] ousada percipalmente puls sérbios. Ye la [[lhéngua oufecial]] de la [[Sérbia]], de l [[Kosobo]] i ua de las trés lhénguas oufeciales de la [[Bósnia i Heirzegobina]]. Para alhá desso, ye ua lhéngua minoritária reconhecida an [[Montenegro]], adonde ye falada pula maiorie relatiba de la populaçon, bien cumo na [[Croácia]], [[República de la Macedónia]], [[Roménia]], [[Hungrie]], [[Slobáquia]] i [[República Checa|República Tcheca]]. Eilha ye ua [[lhéngua slaba meridional]], falada por cerca de 8,5 milhones de pessonas.
== Çtribuiçon geográfica ==
* [[Sérbia]]: 6,540,699 (lhéngua oufecial)
* [[Bósnia i Heirzegobina]]: 1,086,027
* [[Almanha]]: 568,240
* [[Áustria]]: 350,000
* [[Montenegro]]: 265,890 (lhéngua minoritária reconhecida)
* [[Suíça]]: 186,000
* [[Stados Ounidos]]: 172,874
* [[Suécia]]: 120,000
* [[Eitália]]: 106,498
* [[Canadá]]: 72,690
* [[Oustrália]]: 55,114
* [[Croácia]]: 52,879 (lhéngua minoritária reconhecida)
* [[Slobénia]]: 38,964
* [[República de la Macedónia]]: 35,939 (lhéngua minoritária reconhecida)
* [[Roménia]]: 22,518 (lhéngua minoritária reconhecida)
{{refréncias}}
[[Catadorie:Lhéngua sérbia| ]]
[[Catadorie:Lhénguas de la Sérbia|Serbio]]
[[Catadorie:Lhénguas de l Montenegro|Serbio]]
[[Catadorie:Lhénguas de la Bósnia i Heirzegobina|Serbio]]
[[Catadorie:Lhénguas de la Hungrie|Serbio]]
[[Catadorie:Lhénguas de la Roménia|Serbio]]
[[Catadorie:Lhénguas de la República de la Macedónia|Serbio]]
l5kfc82lluuy0mcavivjsiexu2e3mrq
Prémio Alfonso Iglesias de cuontas an zenhicos an lhéngua sturiana
0
10950
107248
107098
2026-07-20T12:14:08Z
~2026-38935-23
15383
/* */
107248
wikitext
text/x-wiki
L '''Prémio Alfonso Iglesias de cuontas an zenhicos an lhéngua sturiana''' (an sturiano: ''Premiu "Alfonso Iglesias" de cómic en llingua asturiana'') ye un prémio dado pula Junta de Eiducaçon, Cultura i Çporto de las Stúrias zde 2009.<ref>[http://www.asturnews.com/index2008.php?idn=7721 Crease'l premiu Alfonso Inglesias de cómic dotáu con 7.000 €] </ref>
== Bincedores ==
{| class="wikitable"
!Anho!! Eidiçon!! Bincedor !! Obra
|-
| [[2009]]
| I Cuncurso<ref>[http://www.europapress.es/asturianu/noticia-musicu-dibuxante-ruma-barbero-ganal-premiu-alfonso-iglesias-comic-nasturianu-cola-obra-manzaju-20091112175430.html]</ref>
| [[Ruma Barbero]]
| ''Manzajú''
|-
| [[2010]]
| II Cuncurso<ref>{{Citation |title=Archive copy |url=https://www.asturias.es/bopa/2010/11/22/2010-24352.pdf |accessdate=2019-02-07 |archivedate=2016-03-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304133153/https://www.asturias.es/bopa/2010/11/22/2010-24352.pdf }}</ref>
|
| <center>—</center>
|-
| [[2011]]
| III Cuncurso<ref>[http://www.europapress.es/asturianu/noticia-adaptacion-obra-dona-berta-clarin-ganal-concursu-alfonso-iglesias-comic-nasturianu-20111107173917.html]</ref>
| [[Isaac del Rivero]]
| ''Doña Berta''
|-
| [[2012]]
| IV Cuncurso<ref>[http://asturies.com/noticies/marinas-gana%E2%80%99l-premiu-alfonso-iglesias-de-c%C3%B3mic-por-%E2%80%98homes%E2%80%99]</ref>
| [[Javier Antonio Marinas]]
| ''Homes''
|-
| [[2013]]
| V Cuncurso<ref>[http://www.asturnews.com/index2008.php?idn=13526 Alfonso Zapico gana'l "Alfonso Iglesias" con "Cuadernos d'Ítaca"] Asturnews. Consultáu'l 21.11.2013</ref>
| [[Alfonso Zapico]]
| ''Cuadernos d'Ítaca''
|-
| [[2014]]
| VI Cuncurso<ref>[https://elfielato.es/picos-europa/pilona/enrique-carballeira-gana-el-premio-alfonso-iglesias-de-comic-en-asturianu-680 Enrique Carballeira gana el Premio Alfonso Iglesias de Cómic en Asturianu] elfielato.es Consultáu'l 20.04.2018</ref>
| [[Enrique Carballeira]]
| ''L'arume de la tierra''
|-
| [[2015]]
| VII Cuncurso<ref>[http://www.lne.es/sociedad-cultura/2015/11/13/rumaldo-anton-barbero-gana-premio/1841239.html Rumaldo Antón Barbero gana el Premio Alfonso Iglesias de cómic en Lengua Asturiana] La Nueva España, consultáu'l 20.04.2018</ref>
| [[Ruma Barbero]]
| ''El viaxe a la lluz''
|-
| [[2016]]
| VIII Cuncurso<ref>[http://www.lne.es/sociedad/2016/10/20/artista-luis-navazo-gana-premio/2000599.html El artista Luis Navazo gana el premio "Alfonso Iglesias" de cómic en asturiano] La Nueva España, consultáu'l 20.04.2018</ref>
| [[Luis Navazo]]
| ''Indianu''
|-
| [[2017]]
| IX Cuncurso<ref>[https://www.asturias.es/portal/site/webasturias/menuitem.6282925f26d862bcbc2b3510f2300030/?vgnextoid=95ba77c09f64f510VgnVCM10000097030a0aRCRD&vgnextchannel=f0f402a263b6e210VgnVCM1000002f030003RCRD&i18n.http.lang=es El Principado da el IX Premio Alfonso Iglesias de Cómic en lengua asturiana al artista gráfico Alberto Vázquez García] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190212011813/https://www.asturias.es/portal/site/webasturias/menuitem.6282925f26d862bcbc2b3510f2300030/?vgnextoid=95ba77c09f64f510VgnVCM10000097030a0aRCRD&vgnextchannel=f0f402a263b6e210VgnVCM1000002f030003RCRD&i18n.http.lang=es |date=2019-02-12 }} www.asturias.es Consultáu'l 20.04.2018</ref>
| [[Alberto Vázquez García]]
| ''Los llazos coloraos''
|-
| [[2018]]
| X Cuncurso<ref>{{citar web |url=http://www.europapress.es/asturianu/noticia-anxelu-gonzalez-fernandez-lleval-premiu-alfonso-iglesias-comic-cacique-blancu-20181002180916.html |títalo=Anxelu González Fernández lleva'l X Premiu Alfonso Iglesias de Cómic con 'Cacique blancu' |data=2 de outubre de 2018 |lhéngua=sturiano}}</ref>
| [[Anxelu González]]
| ''Cacique blancu''
|}
{{Rabisco}}
[[Catadorie:Cuontas an zenhicos]]
[[Catadorie:Lhéngua sturiana]]
6gnhzv478ntzqhozcvyrko86oo0zjjc
107249
107248
2026-07-20T12:15:57Z
~2026-38935-23
15383
/* */
107249
wikitext
text/x-wiki
L '''Prémio Alfonso Iglesias de cuontas an zenhicos an lhéngua sturiana''' (an sturiano: ''Premiu "Alfonso Iglesias" de cómic en llingua asturiana'') ye un prémio dado pula Junta de Eiducaçon, Cultura i Çporto de las Stúrias zde 2009.<ref>[http://www.asturnews.com/index2008.php?idn=7721 Crease'l premiu Alfonso Inglesias de cómic dotáu con 7.000 €] </ref>
== Bincedores ==
{| class="wikitable"
!Anho!! Eidiçon!! Bincedor !! Obra
|-
| [[2009]]
| I Cuncurso<ref>[http://www.europapress.es/asturianu/noticia-musicu-dibuxante-ruma-barbero-ganal-premiu-alfonso-iglesias-comic-nasturianu-cola-obra-manzaju-20091112175430.html]</ref>
| [[Ruma Barbero]]
| ''Manzajú''
|-
| [[2010]]
| II Cuncurso<ref>{{Citation |title=Archive copy |url=https://www.asturias.es/bopa/2010/11/22/2010-24352.pdf |accessdate=2019-02-07 |archivedate=2016-03-04 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160304133153/https://www.asturias.es/bopa/2010/11/22/2010-24352.pdf }}</ref>
|
| <center>—</center>
|-
| [[2011]]
| III Cuncurso<ref>[http://www.europapress.es/asturianu/noticia-adaptacion-obra-dona-berta-clarin-ganal-concursu-alfonso-iglesias-comic-nasturianu-20111107173917.html]</ref>
| [[Isaac del Rivero]]
| ''Doña Berta''
|-
| [[2012]]
| IV Cuncurso<ref>[http://asturies.com/noticies/marinas-gana%E2%80%99l-premiu-alfonso-iglesias-de-c%C3%B3mic-por-%E2%80%98homes%E2%80%99]</ref>
| [[Javier Antonio Marinas]]
| ''Homes''
|-
| [[2013]]
| V Cuncurso<ref>[http://www.asturnews.com/index2008.php?idn=13526 Alfonso Zapico gana'l "Alfonso Iglesias" con "Cuadernos d'Ítaca"] Asturnews. Consultáu'l 21.11.2013</ref>
| [[Alfonso Zapico]]
| ''Cuadernos d'Ítaca''
|-
| [[2014]]
| VI Cuncurso<ref>[https://elfielato.es/picos-europa/pilona/enrique-carballeira-gana-el-premio-alfonso-iglesias-de-comic-en-asturianu-680 Enrique Carballeira gana el Premio Alfonso Iglesias de Cómic en Asturianu] elfielato.es Consultáu'l 20.04.2018</ref>
| [[Enrique Carballeira]]
| ''L'arume de la tierra''
|-
| [[2015]]
| VII Cuncurso<ref>R</ref>
| [[Ruma Barbero]]
| ''El viaxe a la lluz''
|-
| [[2016]]
| VIII Cuncurso<ref>H</ref>
| [[Luis Navazo]]
| ''Indianu''
|-
| [[2017]]
| IX Cuncurso<ref>. 20.04.2018</ref>
| [[Alberto Vázquez García]]
| ''Los llazos coloraos''
|-
| [[2018]]
| X Cuncurso<ref>{{citar web |url=http://www.europapress.es/asturianu/noticia-anxelu-gonzalez-fernandez-lleval-premiu-alfonso-iglesias-comic-cacique-blancu-20181002180916.html |títalo=Anxelu González Fernández lleva'l X Premiu Alfonso Iglesias de Cómic con 'Cacique blancu' |data=2 de outubre de 2018 |lhéngua=sturiano}}</ref>
| [[Anxelu González]]
| ''Cacique blancu''
|}
{{Rabisco}}
[[Catadorie:Cuontas an zenhicos]]
[[Catadorie:Lhéngua sturiana]]
jfrxbrq54kb0ts032ptr586e1cg1d9o
Grañén
0
11243
107261
101387
2026-07-20T20:57:50Z
~2026-30875-10
15270
107261
wikitext
text/x-wiki
{| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="300px"
|+ <big>'''Grañén'''</big>
|-----
| style="background:#efefef;" align="center" colspan="2" |
{| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0"
|-----
| align="center" width="140" | [[Fexeiro:Bandera_de_Grañén.svg|140px|Bandeira de Grañén]]
| align="center" width="140" | [[Fexeiro:Escudo_de_Grañén.svg|80px|Escudo de Grañén]]
|-----
| align="center" width="140px" | ([[Bandeira]])
| align="center" width="140px" | ([[Brason]])
|}
|-----
| style="background:#c0c0c0;" align="center" colspan="2" | [[Fexeiro:Vista de Grañén por Antonio Márquel Barril.jpg|thumb|300px|Bista de Grañén cua Eigreja Paroquial an purmeiro plano.]]
|-----
| Cordenadas || 41°56’27’’N 0°22’ 8’’O
|-----
| Antidade<br /> [[Paíç]] <br /> [[Quemunidades outónomas de la Spanha|Quemunidade outónoma]] <br /> [[Porbíncias de la Spanha|Porbíncia]] <br /> [[Comarcas de Aragon|Comarca]]
| [[Munecípio]]<br /> [[Spanha]] <br /> [[Aragon]] <br /> [[Huesca (porbíncia)|Huesca]] <br /> [[Monegros]]
|-----
| Persidente de la cámara municipal
| Carlos Sampériz Enguita
|-----
| Subdebisones
| Cinco aldés: Grañén, Callén, Curbe, Fraella i Montesusín
|-----
| [[Ária]]
| 124 km²
|-----
| Populaçon
| 1804 habitantes (2016)
|-----
| Altitude
| 332 m
|-----
| Çtáncia
| 23 km para [[Huesca]]
|-----
| Código d'andereçamiento postal
| 22260
|}
[[Fexeiro:Torre de la Iglesia de Grañén por Antonio Márquez Barril.jpg|thumb|200px|left|Torre de la Eigreija Paroquial de Grañén.]]
'''Grañén''' ye un [[munecípio]] [[Aragon|aragonés]] de la [[porbíncia de Huesca]] ('an [[aragonés]] ''provincia de Uesca''; i an [[catalan]] ''província d'Osca'') sito na [[comarca]] de ls [[Monegros]] ('an [[aragonés]] ''Os Monegros''; i an [[catalan]] ''Els Monegres''). La sue populaçon ye de 1 748 habitantes ([[2017]]), nua [[ária]] de 124 km² cun ua [[densidade populacional]] de 14,1 hab/km². La ária munecipal cumprende tamien las aldés de [[Callén]], [[Curbe]], [[Fraella]] i [[Montesusín]].
La sue zona antiga argue-se subre ua suable eilebaçon, al sou pie de la Eigreija Paroquial de Santiago i a la selombra de ls restos de l antigo castielho, i domina l núcleo moderno, surgido ambaixo na prainada i que se stende para la staçon de camboios, junto a la strada.<ref name="Stória"/>
Grañén tamien ye un amportante cruzamiento de caminos de fierro, yá que por eilhi passa l camino de fierro de [[Madrid]]-[[Barcelona]], por [[Lérida]], alen de las stradas que quemunica cun [[Huesca]], [[Tardienta]], [[Tramaced]] i [[Salillas]], antre outras poboaçones.<ref name="Stória"/>
Spalha-se la ária municipal por ua basta prainada geográfica de la [[Hoya de Huesca]], mas yá an tierras [[Monegros|monegrinas]] trasformadas an nuobos [[eirrigaçon|regadios]] pul canhal de l Flumen; [[Flumen (riu)|l riu homónimo]] margeia la zona ourbana, que yá figuraba cumo [[bila]] an 1785.<ref name="Stória">[http://www.granen.es/index.php/mod.pags/mem.detalle/idpag.109/relcategoria.477/relcategoriainicial.359/idmenu.1042/chk.e8a96661a1c662cb3a6f2f5cfde9ab1b.html# Stória de Grañén na páigina oufecial de la Cámara Munecipal de Grañén] (an spanhol).</ref>
Grañén mantén ultimamente ua populaçon quaije siempre por cima de ls 1500 habitantes. Ne l passado, fui [[merindade]] de Huesca i depuis [[subrecolhida]], [[bereda]] i [[corregimiento]]. Formou l sou própio cunceilho an 1834, culs montes de Curbe, Pompién, Sodeto i Tubo. Antre 1970 i 1980, juntórun-se Callén i Fraella. Cunta tamien cumo agregados ls bairros (nuobas poboaçones de colonizaçon) de Montesusín i Curbe.<ref name="Stória"/>
Anquanto la zona antiga cunserba l sou alto sabor, cun eidifícios de [[adobe]] i de lama anfileirada, na sue maiorie cun [[fachada]]s rebocadas i caiadas; l'outra zona moderna, ambaixo, se carateriza puls sous eidifícios de bários andares, de [[tijolo]]s i pulas sues amplas bias publicas, cun grandes spácios abiertos i zonas ajardinadas. San dues árias bien defrenciadas i que forman, inda assi, un todo harmónico.<ref name="Stória"/>
==Lhocalizaçon i clima==
La sue altura média arriba de l nible de l mar ye de 332 metros na prainada [[Monegros|monegrina]] a norte de l Bal de l [[Ebro]], acerca de l [[Flumen (riu)|riu Flumen]]. Queda a 23 Km de çtáncia de [[Huesca]], la capital de la sue porbíncia. La sue temperatura média anual ye de 14,2 ºC i la sue precipitaçon anual ye de 580 mn.
[[Fexeiro:MTN25-0324c1-1991-Granien.jpg|thumb|600px|center|Mapa topográfico de Grañén an spanhol.]]
==Toponímia==
L [[toponímia|chamadeiro]] "''Grañén''" mostra la treminaçon "''-én''", bariante cun [[eimala]] de la treminaçon toponímica "''án''", que probén de l sufixo [[latin|latino]] "''-ANUS''" andicador de propiadade. [[Gerhard Rohlfs]] i [[Joan Carles Membrado Tena]] anterpretan este chamadeiro a partir de "''GRANIANUS''", formado a partir de l'antropónimo romano "''GRANIUS''".<ref name=JOANCARLESMEMBRADOTENA>{{s}} [[Joan Carles Membrado Tena]]: ''Etimología y semántica de topónimos municipales valencianos y aragoneses''. Actes de la VII Jornada d'Onomàstica. Xerica 2013. pp. 239-254, ABL, Baléncia.</ref>
==Stória==
===Eidade Antiga i Média===
D'ourige [[Roma Antiga|romana]] (l sou nome recorda un terratenente que se chamaba Granius), ne ls primórdios de l seclo XII, pouco depuis de se porduzir la [[Reconquista]] neste lhugar, zeigna-se lhugar de [[reguengo]]. Sancho Iñíguez (coincido por bezes cumo Sancio Eneconnes), l sou purmeiro Senhor, nomea-se ne ls decumientos de la coleçon diplomática de [[Pedro I de Aragon|Pedro I]], studados i publicados pul porsor [[Antonio Ubieto]].
[[Fexeiro:Retablo de Grañén (foto de Antonio Márquez Barril).jpg|thumb|200px|Bista parcial de l retábulo i altar-mor de la Eigreija de Grañén junto a l'eimaige de l [[Apóstolo]] [[Santiago Maior|Santiago Maior]].]]
An [[1198]], l Rei [[Pedro II de Aragon]] cediu al bispo Ricardo de Huesca l dreito de patronato subre l'eigreija de Grañén, i an 1258 [[Jaime I de Aragon|Jaime I]] antregou a Blasco de Maza ls castielhos i Bilas de Grañén i [[Robres]], que, susequentemente, fúrun antregados cumo [[senhoria]]s de [[Baron|baronia]] a [[Pedro I de Ayerbe]], tamien purmeiro baron de [[Ayerbe]] i [[Arnueso]]. L lhugar de Grañén passou a manos de la Corona Rial an [[1372]] por buntade spressa de [[Pedro IV de Aragon]].
===Eidade Moderna i Cuntemporánea===
Ne l seclo XVI la bila passa a manos de ls poderosos [[Ducado de Villahermosa|Duques de Villahermosa]]. D'esta época conhece-se que Grañén tenie uitenta casas, sendo un lhugar pertencente a l [[Arcediago|Arquidiócese]] de l [[Serrablo]]. An [[1560]], ua bejita a l'eigreija andicou que [[retábulo]] maior era ótimo, que tenie un coro i quatro campanas na torre.
La [[peste]] atingiu la poboaçon ne l [[seclo XVIII]], salbando-se solo ua família. An [[1785]] cunsegue la catadorie de Bila, inda que seguia an manos de l Duque de Billahermosa. Crónicas de l'eipoca cuntan que l'eigreija era de custruçon mui antiga i que percisaba ua redificaçon, yá qu'amenaçaba derrubar-se. Al fin de l seclo, an [[1797]], la bila cuntaba cun 152 casas. An [[1846]] fui zeignado Munecípio Andependiente.<ref name="Stória"/>
Durante la [[Guerra Cebil Spanhola]], antre ls anhos [[1936]] i [[1939]], an Grañén argueu-se un acampamiento médico que fui l purmeiro de ls arguidos na Spanha pul ''Spanish Medical Aid Committe'' ó ''SMAC'' nas sues siglas an anglés. Este aparece mencionado nun poema de [[Ton Wintringhan]] titulado "Granien - British Medical Unit".<ref>[https://smokestack-books.co.uk/book.php?book=52 Sítio eiletrónico smokestack-books.co.uk] adonde aparece cumo amostra l poema "Granien – British Medical Unit" (an anglés).</ref>
An [[2011]], Grañén ganhou antegralmente l purmeiro prémio de l [[Sorteio Straordinário de Natal]] (an spanhol ''Sorteo Extraordinario de Navidad''), mais coincido cumo "''El Gordo''" (ó seia "L Gordo") de la [[Lhoterie Nacional de la Spanha]] (an spanhol ''Lotería Nacional de España'').
==Brason i bandeira==
[[Fexeiro:Bandera de Grañén.svg|thumb|250px|Bandeira de Grañén cul sou brason.]]
Na purmeira legislatura democrática i cul ampulso de l'anton Bereador Municipal de Cultura i Fiestas Don Julián Jesús Castiella Hernández, ampeçou la percura de dados stóricos subre se ua beç la Cámara Municipal tubira brason heiráldico ó bandeira própia, mas esta percura resultou anfrutuosa.<ref name="Brason"/>
Cula ourientaçon d'afamados storiadores tales cumo D. Antonio Durán, D. Federico Balaguer ó D. Adolfo Castillo Genzor, se rializou l purmeiro rabisco, baseando-lo ne ls brasones de las casas aristocráticas que d'algua maneira i al lhongo de la sue stória tubiran relaçon cula jurisdiçon grañenense: la Casa Gurrea (ne l seclo XIV), la Casa Torrellas (ne l seclo XV) i l Ducado de Villahermosa (ne l seclo XVI), i l simblo eidantificatibo de l [[Senhal Rial de Aragon|Senhal Rial]].<ref name="Brason"/>
Cun este anfoque, decide-se fazer ua cumposiçon de l campo cortado cun solo la parte superior partida, de modo que ne l purmeiro quartel se coloca l'ansígnia de la Casa Torrellas, que, segundo García Ciprés, ne ls sous studos subre lhinhaiges [[Aragon|aragonesas]], son nun quartel de [[Smalte (heiráldica)|smalte]] [[azure]] trés torres d'[[Argento (heiráldica)|argento]] mal ourdenadas (ó seia, ua arriba, dues ambaixo); ne l segundo quartel, l de la Casa Gurrea, nun quartel cun smalte [[gules]], hai dous [[lhobo]]s an palo i passantes. Ne l terceiro quartel, aparece l'ansígnia de l [[Senhal Rial de Aragon|Senhal Rial]]. Ne l [[Timbre (heiráldica)|timbre]] mostra-se la Corona Rial.<ref name="Brason">[http://www.granen.es/index.php/mod.pags/mem.detalle/idpag.17/idmenu.1043/chk.69eafd564b56453620e2ac31256e919b.html Brason i bandeira de Grañén ne l sítio eiletrónico de la Cámara Municipal de Grañén] (an spanhol).</ref>
La bandeira resulta ser de fondo azure an mimória stórica de ls pobos [[celtas]] i cun ua lhistra d'argento, que l'atrabessa an diagonal d'arriba a la dreita ambaixo a la squierda cumo simblo de paç i pureza.<ref name="Brason"/>
==Demografie==
Segundo ls dados publicados pul [[Anstituto Nacional de Statística (Spanha)|Anstituto Nacional de Statística]] l 1 de janeiro de [[2019]], l númaro d'habitantes atual an Grañén era 1762, nuobe habitantes mais de l que ne l'anho [[2018]]. Ne l gráfico seguinte puode-se ber quantos habitantes tubo Grañén zde ampeços de l [[seclo XX]] até l'anho [[2019]].<ref name="Foro">[https://www.foro-ciudad.com/huesca/granen/habitantes.html#Evolucion www.foro-ciudad.com subre Grañén] (an castelhano).</ref>
[[Fexeiro:Eiboluçon de l númaro d'habitantes de Grañén ne ls seclos XX i XXI.png|thumb|600px|center|Eiboluçon de l númaro d'habitantes de Grañén.<ref name="Foro">[https://www.foro-ciudad.com/huesca/granen/habitantes.html#Evolucion www.foro-ciudad.com subre Grañén] (an castelhano).</ref>]]
An relaçon al lhugar de nacimiento de la populaçon de Grañén, segundo ls dados publicados pul [[Anstituto Nacional de Statística (Spanha)|Anstituto Nacional de Statística]] procedentes de l recenseamiento municipal de l'anho 2018, l 22,70% (398) de ls habitantes domiceliados ne l Munecípio de Grañén nacírun ne l munecípio mencionado, l 64,18% eimigrórun a Grañén de defrentes lhugares de la Spanha, l 43,30% (759) d'outros munecípios de la [[Huesca (porbíncia)|porbíncia de Huesca]], l 9,70% (170) d'outras porbíncias de la [[Aragon|quemunidade d'Aragon]], l 11,18% (196) d'outras [[quemunidades outónomas de la Spanha|quemunidades outónomas]] i l 13,12% (230) eimigrórun a Grañén d'outros países.<ref name="Foro"/>
[[Fexeiro:Habitantes de Grañén segundo l sou lhugar de nacimiento ne l'anho 2018.png|thumb|center|600px|Habitantes de Grañén segundo l sou lhugar de nacimiento ne l'anho 2018.<ref name="Foro">[https://www.foro-ciudad.com/huesca/granen/habitantes.html#Evolucion www.foro-ciudad.com subre Grañén] (an castelhano).</ref>]]
==Eiquenomie==
[[Fexeiro:Campos e industrias de Grañén por Antonio Márquez Barril.jpg|thumb|200px|Campos i andústrias de Grañén.]]
===Agricultura===
La mecanizaçon de l campo supós l'abandono de l [[arado]] romano, de l trilho, de las sofridas béstias de carga i de ls bielhos atadeiros, que fúrun sustituidos puls potentes tratores, mas tamien supós un oumiento de la porduçon agrícola.<ref name="Eiquenomie"/>
Podriamos assegurar que quaije sclusibamente l perduto mais quemun na comarca ye l [[cereal]], sceto las zonas d'horta de beira pa l cunsumo própio. L cereal clássico cumo l [[trigo]] i la [[cebada]] deixórun un amplo bazio pa l cultibo de [[arroç]].<ref name="Eiquenomie"/>
===Pecuária===
Este setor ye l que, ne ls radadeiros tiempos, mais fuonte de riqueza tubo, sendo al lhongo d'estes anhos l que melhor se adatou a nuobas corrientes comerciales. La chegada de ls [[regadio]]s junto a la porduçon de [[forraige]] fúrun reduzindo la dependéncia sterior. La dedicaçon a esta atebidade circunscrebia-se basicamente al ambulante de planton que se aprossimaba periodicamente. Assi i to, hoije, grácias a las antegraçones, se cunseguiu qu'essas sploraçones, seia de ciclo abierto, seia de ciclo cerrado, fameliares ó associadas, se cumbertessen an andustriales, adonde un [[atacadista]] fornece to l necessairo i l'antegrado cuntribui cul sou trabalho. Al mesmo tiempo, se gerou ne l mercado ua demanda d'alguns perdutos cumo [[frango]]s, [[cochino doméstico|cochinos]], i eibidentemente, [[coneilho]]s, debida a la spluson de las dietas de [[chicha]] cun baixo [[colesterol]] i baixa [[gordura]].<ref name="Eiquenomie">[http://www.granen.es/index.php/mod.pags/mem.detalle/idpag.22/idmenu.1048/chk.d86bf9dfba8f1b21b8ac1153f1dda9e8.html Eiquenomie de Grañén ne l sítio eiletrónico de la Cámara Municipal de Grañén] (an castelhano).</ref>
===Andústria===
La strutura andustrial lhocal a ampeços de l [[seclo XX|seclo passado]], cumo na maiorie de las poboaçones cun caratelísticas similares a Grañén, tubo un ancipiente florescer cula chegada de l [[camboio]]. Zde ls [[década de 1950|anhos 50 de l seclo XX]] houbo muitas ampresas de grande ambergadura que decidiran se stablecer ó abrir feliales an Grañén, cumo Leche Ram, Gránulos Diana, Almacenes Barluenga, Harinas Arnau, Precon S.A., Tragsa, Nivelcampo, Alvisa, Hormigones Grañén, Harinas Carmelina, Talleres Villafranca, Talleres Pamplona, Magdalenas Aldeana, antre outras<ref name="Eiquenomie"/>. Assi i to, recentemente muitas d'estas ampresas ó feliales fechórun, cumo acunteciu cula fábrica de lhaticínios Leche Ram, que ne ls [[década de 1980|anhos 80]], cun ua restruturaçon ampresarial, se centralizou i fechou la sue felial an Grañén.<ref>[http://pandora.bibgirona.cat/pdf.raw?query=id:0000287692&page=4&lang=ca&view=main 50 anhos de la fábrica RAM an Vidreres] (an catalan).</ref>
===Serbícios i comércio===
Na ária municipal de Grañén, ne ls radadeiros anhos, antensificou-se l setor serbícios i, antoce, grande parte de la populaçon de Grañén se dedica hoije an die a este setor. Assi, negócios, bares, restourantes, houteles i pensones, admenistraçon pública, bancos i caixas eiquenómicas i ua lhonga lhista d'ampregos se gírun pula demanda de serbícios.<ref name="Eiquenomie"/>
==Património==
[[Fexeiro:Retablo Grañenense (por Antonio Márquez Barril).jpg|300px|thumb|Retábulo de Grañén.]]
[[Fexeiro:Rellotge sol granen.jpeg|left|thumb|200px|[[Reloijo de sol]] de Grañén, l mais grande de Ouropa.]]
La zona antiga de Grañén argue-se subre ua suabe eilebaçon, al pie de la Eigreija Paroquial de Santiago i a la selombra de ls restos de l'antigo castielho.
La Eigreija Paroquial de Santiago Apóstolo ye un templo de l [[seclo XVI]] adonde se misturan eilemientos [[arte gótica|góticos]] i [[Renacimiento|renacentistas]]. Ten ua [[cruç lhatina|planta de cruç lhatina]] cun cabeceira poligonal de trés panhos. L sou anterior acuolhe un [[retábulo]] renacentista rializado por [[Pedro de Aponte]] i [[Cristóbal de Cardeñosa]], datado de [[1511]], que decora l'altar-mor.
Junto al núcleo ourbano quedan las ruínas de la Ermida de San Julian (an castelhano ''Ermita de San Julián''), qu'era ua custruçon modesta dua nabe solica cun un [[telhado]] [[auga de telhado|de dues augas]]. Hoije l prédio queda praticamente demolido, mas hai un porjeto para custruir ua ermida nuoba.
Tamien, l [[7 de janeiro]] de [[2010]], se einougurou an Grañén l [[reloijo de sol]] mais grande de la Ouropa i, segundo palabras de la Cunselheira de Ciéncia, Tecnologie i Ounibersidade de l Gobierno de Aragon d'anton, Pilar Ventura, "talbeç l mais grande de l mundo". L reloijo mostra ua strutura d'[[aço]] de mais de seis metros de diámetro i quaije cinco toneladas de peso. Custa dun anielho cula efígie de ls númaros cortados ne l metal para se refletiren na parte de l diedro, para alhá de pranchas an ángulo adonde se assinala l'hora. Esta forma permite l sou uso para splicar [[geometrie]] i ls mobimientos de la [[Tierra]], l que l cumberte nun strumiento cun grande capacidade didática i de dibulgaçon científica. L reloijo financiou-se cun fondos de l porjeto gobernamental [[Plan E]] i rializou-se cula antençon de que se cumberta nun eilemiento amblemático de la lhocalidade de Grañén.
<ref>[http://www.diariodelaltoaragon.es/NoticiasDetalle.aspx?Id=608631 "Inauguran en Grañén el reloj solar más grande de Europa"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (an castelhano) ne l [[Diario del AltoAragón]].</ref>
==Fauna==
[[Fexeiro:Plataforma para cigüeñas en la Cruceta (por Antonio Márquez Barril).jpg|thumb|200px|Torre metálica para acomodar ls nius de ciguonha na Cruceta (bista al fondo), Grañén.]]
Para alhá de las numerosas [[abe]]s que singran ls cielos de Grañén, cumo ls [[Pardal-doméstico|pardales-domésticos]], las [[andorinas]], ls [[Andorinon-negro|andorinones-negros]], ls [[Carduelis carduelis|pintassilgos]], las [[Pega-rabuda|pegas rabudas]] ó las [[Gralha-preta|gralhas-pretas]], antre outras... çtacan las [[Abe de rapina|abes de rapina]], cumo las [[águila]]s i ls [[Gabilan-de la-ouropa|gabiones-de la-ouropa]]; i las [[abe carniceira|abes carniceiras]] cumo ls [[cuorbo]]s.<ref name="Fauna">[http://www.granen.s/index.php/mod.pags/men.detalle/idpag.19/idmenu.1045/chk.5d90bfe6bf0a1efe022d866571c0531.html Fauna de Grañén na páigina oufecial de la Cámara Municipal de Grañén]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (an spanhol).</ref>
Mas subre todo çtacan-se las [[ciguonha]]s, yá qu'estas stan persents nas cinco zonas ourbanas que cumponen l munecípio:<ref name="Fauna"/>
* An Grañén podemos ouserbar numerosos casales que montórun ls sous nius na torre i telhado de la Eigreija Paroquial de Santiago Apóstolo. Tamien hai un niu lhocalizado na anclinada torre de l'olaria, para alhá de muitos nius spalhados situados ne ls postes d'eiletricidade ó ne ls tetos de ls [[silo]]s ampresariales. Atualmente, montou-se na bizinhança de la chamada Cruceta ua grande torre qu'almeija acomodar ls muitos nius que se prolifírun por Granyén para qu'estas abes nun degraden l telhado de l'eigreija.<ref name="Fauna"/>
* An [[Callén]], ls nius de las ciguonhas stan anstalados nua armaçon artificial ne l topo de l morro que se lhocaliza an plena zona ourbana, donde dominan bisualmente la prainada que circunda esta lhocalidade, para alhá de dar ua eimaige própia i anconfundible de Callén.<ref name="Fauna"/>
* An plena zona ourbana de [[Montesusín]] podemos achar bárias nidificaciones, tanto na torre i ne l teto de la Eigreija de la Mercé, ne ls [[abeto]]s de la Praça de Spanha, na torre de trasformaçon eilétrica i nas arbles de l Scuola Rural Agrupada La Sabina.<ref name="Fauna"/>
* An [[Curbe]], l niu de las ciguonhas queda na sbelta torre de la Eigreija Paroquial de Santa Teresa.<ref name="Fauna"/>
* I an [[Fraella]], podemos achar l niu de las ciguonhas subre l campanairo de l'eigreija románica de San Nicolau de Bari.<ref name="Fauna"/>
Pul outro lhado, las [[spece]]s [[caça|cinegéticas]] por antonomásia de l municipio, abundantes antigamente, son la [[perdiç]], la [[Codorniç-quemun|codorniç]] i la [[Lhiebre-quemun|lhiebre]].<ref name="Fauna"/>
Antre las speces que poboan l [[Flumen (riu)|riu Flumen]], çtacan l ''[[barbus]]'', la [[cyprinus carpio|carpa]], la [[Perca (peixe)|perca]], l [[Essox lucius|lhúcio]], l ''[[Chondrostoma toxostoma]]'' i l [[Austropotamobius pallipes|lhagostin de riu]], que ye an [[Spece an peligro|peligro de stinçon]] pula açon de las speces [[Predaçon|predadoras]], cumo l [[Procambarus clarkii|lhagostin-burmeilho]].<ref name="Fauna"/>
==Admenistraçon==
===Repartiçon de bereadores===
<center>
{| {{tablapolida}}
|-
| colspan="12" width="600px" bgcolor="#C0C0C0" |<center>'''Eileiçones municipales'''<ref>[http://www.infoelectoral.mir.es/min/home.html Arquibo eileitoral spanhol]</ref></center>
|- bgcolor="#D8D8D8"
| '''Partido'''
| align="right" | '''1979'''
| align="right" | '''1983'''
| align="right" | '''1987'''
| align="right" | '''1991'''
| align="right" | '''1995'''
| align="right" | '''1999'''
| align="right" | '''2003'''
| align="right" | '''2007'''
| align="right" | '''2011'''
| align="right" | '''2015'''
| align="right" | '''2019'''
|-
| bgcolor="#1E90FF" | '''[[Partido Popular (Spanha)|Partido Popular]]'''
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | -
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | -
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | -
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 3
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 4
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 3
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 2
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 4
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 4
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 5
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 6
|-
| bgcolor="#FF4500" | '''[[Partido Socialista Ouperário Spanhol|Partido de ls Socialistas de Aragon]]'''
| bgcolor="#FF6347" align="right" | -
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 3
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 3
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 4
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 4
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 6
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 6
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 6
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 4
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 4
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 3
|-
| bgcolor="#FF6600" | '''[[Partido Aragonés]]'''
| bgcolor="#FF9933" align="right" | -
| bgcolor="#FF9933" align="right" | 3
| bgcolor="#FF9933" align="right" | -
| bgcolor="#FF9933" align="right" | -
| bgcolor="#FF9933" align="right" | -
| bgcolor="#FF9933" align="right" | 2
| bgcolor="#FF9933" align="right" | 1
| bgcolor="#FF9933" align="right" | 1
| bgcolor="#FF9933" align="right" | 1
| bgcolor="#FF9933" align="right" | -
| bgcolor="#FF9933" align="right" | -
|-
| bgcolor="#696969" | '''Andependientes'''
| bgcolor="#A9A9A9" align="right" | 6
| bgcolor="#A9A9A9" align="right" | 5
| bgcolor="#A9A9A9" align="right" | -
| bgcolor="#A9A9A9" align="right" | -
| bgcolor="#A9A9A9" align="right" | -
| bgcolor="#A9A9A9" align="right" | -
| bgcolor="#A9A9A9" align="right" | 2
| bgcolor="#A9A9A9" align="right" | -
| bgcolor="#A9A9A9" align="right" | -
| bgcolor="#A9A9A9" align="right" | -
| bgcolor="#A9A9A9" align="right" | -
|-
| bgcolor="#669933" | '''[[Squierda Ounida]]'''
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | 4
| bgcolor="#99CC66" align="right" | 3
| bgcolor="#99CC66" align="right" | 3
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
|-
| bgcolor="#99FF00" | '''[[Centro Democrático i Social (Spanha)|Centro Democrático i Social]]'''
| bgcolor="#CCFF99" align="right" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="right" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="right" | 4
| bgcolor="#CCFF99" align="right" | 1
| bgcolor="#CCFF99" align="right" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="right" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="right" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="right" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="right" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="right" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="right" | -
|-
| bgcolor="#669933" | '''[[Ounion de Centro Democrático]]'''
| bgcolor="#99CC66" align="right" | 5
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
|- bgcolor="#EEEEEE"
| '''''Total'''''
| align="right" | '''''11'''''
| align="right" | '''''11'''''
| align="right" | '''''11'''''
| align="right" | '''''11'''''
| align="right" | '''''11'''''
| align="right" | '''''11'''''
| align="right" | '''''11'''''
| align="right" | '''''11'''''
| align="right" | '''''9'''''
| align="right" | '''''9'''''
| align="right" | '''''9'''''
|}
</center>
===Radadeiros persidentes de la cámara de Grañén ===
{| class="wikitable"
|-
! Legislatura !! Persidente !! colspan=2| Partido
|-
| rowspan=2 | [[1979]]-[[1982]]<br />1983-[[1983]] || rowspan=2 | Esteban Abadía Ereza<br />Vicente Manuel Conte Laborda<ref>Menistério de Fazenda i Admenistraçones Públicas (Gobierno de Spanha). [https://web.archive.org/web/20140306230615/http://www.seap.minhap.gob.es/es/areas/politica_local/sistema_de_informacion_local_-SIL-/cargos_representativos/30_aniversario.html «Trinta anibersairo de las purmeiras eileçones municipales de la democracie»]. Arquibado de l'ouriginal l 6 de márcio de 2014. Cunsultado l 6 de márcio de 2014.</ref> || rowspan=3 | [[Político sin partido|And.]] || style="width: 5px" bgcolor=#696969 align=center |
|-
| style="width: 5px" bgcolor=#696969 align=center |
|-
| [[1983]]-[[1987]] || Vicente Manuel Conte Laborda || style="width: 5px" bgcolor=#696969 align=center |
|-
| [[1987]]-[[1991]] || José María Escartín Lapeña|| [[Centro Democrático i Social (Espanha)|CDS]] || style="width: 5px" bgcolor=#99FF00 align="center" |
|-
| [[1991]]-[[1995]] || rowspan=3 | Ramón Nasarre Grúas|| rowspan=5 | [[Partido Socialista Ouperário Spanhol|PSOE]] ||style="width: 5px" bgcolor=#FF0000 align="center" |
|-
| [[1995]]-[[1999]] || style="width: 5px" bgcolor=#FF0000 align="center" |
|-
| [[1999]]-[[2003]] || style="width: 5px" bgcolor=#FF0000 align="center" |
|-
| [[2003]]-[[2007]] || rowspan=2 | Esteban Juan Antonio Rodríguez Laírla || style="width: 5px" bgcolor=#FF0000 align="center" |
|-
| [[2007]]-[[2011]] || style="width: 5px" bgcolor=#FF0000 align="center" |
|-
| [[2011]]-[[2015]] || rowspan=3 | Carlos Sampériz Enguita<ref>[http://elecciones.mir.es/resultados2011/99MU/DMU0222911699_L1.htn?d=1243&i=152 Dados Eileiçones MIR]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Citation |title=Archive copy |url=http://portal.aragob.es/archelec/index.jsp |accessdate=2021-04-16 |archivedate=2011-01-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110105133451/http://portal.aragob.es/archelec/index.jsp }}</ref> || rowspan=3 | [[Partido Popular (Spanha)|PP]] || style="width: 5px" bgcolor=#1E90FF align="center" |
|-
| [[2015]]-[[2019]] || style="width: 5px" bgcolor=#1E90FF align="center" |
|-
| [[2019]]-[[2023]] || style="width: 5px" bgcolor=#1E90FF align="center" |
|}
==Pessonas eilustres==
Antre ls filhos eilustres de Granyén çtacan l jurista [[Felipe Marco y Oto]] (1641), l teólogo i [[arcediago]] de la [[Catedral de Jaca]] [[Nicolás de Altabas]], l monge de la Ínclita [[Orde de Malta]] [[Frei Pedro Carreras y Millera]] i l pintor [[Blasco de Grañén]].<ref name="Stória"/>
== Fiestas ==
* Ne l 7 de janeiro comemora-se la festebidade de San Julion, fiesta pequeinha de Grañén.
* L Die de ls Homes ó de la Quemunhon Pascal celebra-se ne l demingo seguinte de [[Páscoa]], fiesta que tenie ua grande tradiçon ne l passado i que se recuperou recentemente.
* La fiesta patronal de Grañén ocorre ne l 25 de júlio an honra de [[Santiago Maior|Santiago Apóstolo]], padroeiro de la lhocalidade. La fiesta ampeça cul ''[[chupinazo]]'' de la [[Baranda (arquitetura)|baranda]] de ls [[paços de l cunceilho]] i posterior parada de carros alegóricos. Un de ls atos mais tradecionales i "la corrida de l Frango", chamada "Memorial Balentín Rodellar" en honra dun de ls melhores corredores de Aragon.
==Çportos ==
[[Fexeiro:CD Grañén (08.11.2009).jpg|thumb|250px|Jogadores de l [[Club Deportivo Grañén]] an [[2009]].]]
*L [[futebol]] ye repersentado pul [[Club Deportivo Grañén]].
==Geminaçon==
Grañén stá geminado cun [[Capvern]], ua [[Quemuna francesa|quemuna]] [[Ocitánia (region francesa)|ocitana]] ne l [[Departamientos de la Fráncia|departamiento]] [[Fráncia|francés]] de [[Altos Pirenéus]].<ref name="Geminaçon">[http://www.granen.es/andex.php/mod.pags/men.detalle/idpag.54/idmenu.1103/chk.4cda3d5f16f26be9649db781adf8c1be.html Geminaçon de Grañén ne l sítio web de la Cámara Municipal de Grañén] (en spanhol).</ref>
==Refréncias i notas==
<references/>
[[Catadorie: Spanha]]
5gncrjxe799xjfg6qmrt9tvj8qrdgna
107262
107261
2026-07-20T21:04:07Z
~2026-38935-23
15383
/* */
107262
wikitext
text/x-wiki
{| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="300px"
|+ <big>'''Grañén'''</big>
|-----
| style="background:#efefef;" align="center" colspan="2" |
{| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0"
|-----
| align="center" width="140" | [[Fexeiro:Bandera_de_Grañén.svg|140px|Bandeira de Grañén]]
| align="center" width="140" | [[Fexeiro:Escudo_de_Grañén.svg|80px|Escudo de Grañén]]
|-----
| align="center" width="140px" | ([[Bandeira]])
| align="center" width="140px" | ([[Brason]])
|}
|-----
| style="background:#c0c0c0;" align="center" colspan="2" | [[Fexeiro:Vista de Grañén por Antonio Márquel Barril.jpg|thumb|300px|Bista de Grañén cua Eigreja Paroquial an purmeiro plano.]]
|-----
| Cordenadas || 41°56’27’’N 0°22’ 8’’O
|-----
| Antidade<br /> [[Paíç]] <br /> [[Quemunidades outónomas de la Spanha|Quemunidade outónoma]] <br /> [[Porbíncias de la Spanha|Porbíncia]] <br /> [[Comarcas de Aragon|Comarca]]
| [[Munecípio]]<br /> [[Spanha]] <br /> [[Aragon]] <br /> [[Huesca (porbíncia)|Huesca]] <br /> [[Monegros]]
|-----
| Persidente de la cámara municipal
| Carlos Sampériz Enguita
|-----
| Subdebisones
| Cinco aldés: Grañén, Callén, Curbe, Fraella i Montesusín
|-----
| [[Ária]]
| 124 km²
|-----
| Populaçon
| 1804 habitantes (2016)
|-----
| Altitude
| 332 m
|-----
| Çtáncia
| 23 km para [[Huesca]]
|-----
| Código d'andereçamiento postal
| 22260
|}
[[Fexeiro:Torre de la Iglesia de Grañén por Antonio Márquez Barril.jpg|thumb|200px|left|Torre de la Eigreija Paroquial de Grañén.]]
'''Grañén''' ye un [[munecípio]] [[Aragon|aragonés]] de la [[porbíncia de Huesca]] ('an [[aragonés]] ''provincia de Uesca''; i an [[catalan]] ''província d'Osca'') sito na [[comarca]] de ls [[Monegros]] ('an [[aragonés]] ''Os Monegros''; i an [[catalan]] ''Els Monegres''). La sue populaçon ye de 1 748 habitantes ([[2017]]), nua [[ária]] de 124 km² cun ua [[densidade populacional]] de 14,1 hab/km². La ária munecipal cumprende tamien las aldés de [[Callén]], [[Curbe]], [[Fraella]] i [[Montesusín]].
La sue zona antiga argue-se subre ua suable eilebaçon, al sou pie de la Eigreija Paroquial de Santiago i a la selombra de ls restos de l antigo castielho, i domina l núcleo moderno, surgido ambaixo na prainada i que se stende para la staçon de camboios, junto a la strada.<ref name="Stória"/>
Grañén tamien ye un amportante cruzamiento de caminos de fierro, yá que por eilhi passa l camino de fierro de [[Madrid]]-[[Barcelona]], por [[Lérida]], alen de las stradas que quemunica cun [[Huesca]], [[Tardienta]], [[Tramaced]] i [[Salillas]], antre outras poboaçones.<ref name="Stória"/>
Spalha-se la ária municipal por ua basta prainada geográfica de la [[Hoya de Huesca]], mas yá an tierras [[Monegros|monegrinas]] trasformadas an nuobos [[eirrigaçon|regadios]] pul canhal de l Flumen; [[Flumen (riu)|l riu homónimo]] margeia la zona ourbana, que yá figuraba cumo [[bila]] an 1785.<ref name="Stória">B</ref>
Grañén mantén ultimamente ua populaçon quaije siempre por cima de ls 1500 habitantes. Ne l passado, fui [[merindade]] de Huesca i depuis [[subrecolhida]], [[bereda]] i [[corregimiento]]. Formou l sou própio cunceilho an 1834, culs montes de Curbe, Pompién, Sodeto i Tubo. Antre 1970 i 1980, juntórun-se Callén i Fraella. Cunta tamien cumo agregados ls bairros (nuobas poboaçones de colonizaçon) de Montesusín i Curbe.<ref name="Stória"/>
Anquanto la zona antiga cunserba l sou alto sabor, cun eidifícios de [[adobe]] i de lama anfileirada, na sue maiorie cun [[fachada]]s rebocadas i caiadas; l'outra zona moderna, ambaixo, se carateriza puls sous eidifícios de bários andares, de [[tijolo]]s i pulas sues amplas bias publicas, cun grandes spácios abiertos i zonas ajardinadas. San dues árias bien defrenciadas i que forman, inda assi, un todo harmónico.<ref name="Stória"/>
==Lhocalizaçon i clima==
La sue altura média arriba de l nible de l mar ye de 332 metros na prainada [[Monegros|monegrina]] a norte de l Bal de l [[Ebro]], acerca de l [[Flumen (riu)|riu Flumen]]. Queda a 23 Km de çtáncia de [[Huesca]], la capital de la sue porbíncia. La sue temperatura média anual ye de 14,2 ºC i la sue precipitaçon anual ye de 580 mn.
==Toponímia==
L [[toponímia|chamadeiro]] "''Grañén''" mostra la treminaçon "''-én''", bariante cun [[eimala]] de la treminaçon toponímica "''án''", que probén de l sufixo [[latin|latino]] "''-ANUS''" andicador de propiadade. [[Gerhard Rohlfs]] i [[Joan Carles Membrado Tena]] anterpretan este chamadeiro a partir de "''GRANIANUS''", formado a partir de l'antropónimo romano "''GRANIUS''".<ref name="JOANCARLESMEMBRADOTENA">{{s}} [[Joan Carles Membrado Tena]]:</ref>
==Stória==
===Eidade Antiga i Média===
D'ourige [[Roma Antiga|romana]] (l sou nome recorda un terratenente que se chamaba Granius), ne ls primórdios de l seclo XII, pouco depuis de se porduzir la [[Reconquista]] neste lhugar, zeigna-se lhugar de [[reguengo]]. Sancho Iñíguez (coincido por bezes cumo Sancio Eneconnes), l sou purmeiro Senhor, nomea-se ne ls decumientos de la coleçon diplomática de [[Pedro I de Aragon|Pedro I]], studados i publicados pul porsor [[Antonio Ubieto]].
[[Fexeiro:Retablo de Grañén (foto de Antonio Márquez Barril).jpg|thumb|200px|Bista parcial de l retábulo i altar-mor de la Eigreija de Grañén junto a l'eimaige de l [[Apóstolo]] [[Santiago Maior|Santiago Maior]].]]
An [[1198]], l Rei [[Pedro II de Aragon]] cediu al bispo Ricardo de Huesca l dreito de patronato subre l'eigreija de Grañén, i an 1258 [[Jaime I de Aragon|Jaime I]] antregou a Blasco de Maza ls castielhos i Bilas de Grañén i [[Robres]], que, susequentemente, fúrun antregados cumo [[senhoria]]s de [[Baron|baronia]] a [[Pedro I de Ayerbe]], tamien purmeiro baron de [[Ayerbe]] i [[Arnueso]]. L lhugar de Grañén passou a manos de la Corona Rial an [[1372]] por buntade spressa de [[Pedro IV de Aragon]].
===Eidade Moderna i Cuntemporánea===
Ne l seclo XVI la bila passa a manos de ls poderosos [[Ducado de Villahermosa|Duques de Villahermosa]]. D'esta época conhece-se que Grañén tenie uitenta casas, sendo un lhugar pertencente a l [[Arcediago|Arquidiócese]] de l [[Serrablo]]. An [[1560]], ua bejita a l'eigreija andicou que [[retábulo]] maior era ótimo, que tenie un coro i quatro campanas na torre.
La [[peste]] atingiu la poboaçon ne l [[seclo XVIII]], salbando-se solo ua família. An [[1785]] cunsegue la catadorie de Bila, inda que seguia an manos de l Duque de Billahermosa. Crónicas de l'eipoca cuntan que l'eigreija era de custruçon mui antiga i que percisaba ua redificaçon, yá qu'amenaçaba derrubar-se. Al fin de l seclo, an [[1797]], la bila cuntaba cun 152 casas. An [[1846]] fui zeignado Munecípio Andependiente.<ref name="Stória"/>
Durante la [[Guerra Cebil Spanhola]], antre ls anhos [[1936]] i [[1939]], an Grañén argueu-se un acampamiento médico que fui l purmeiro de ls arguidos na Spanha pul ''Spanish Medical Aid Committe'' ó ''SMAC'' nas sues siglas an anglés. Este aparece mencionado nun poema de [[Ton Wintringhan]] titulado "Granien - British Medical Unit".<ref>[https://smokestack-books.co.uk/book.php?book=52 Sítio eiletrónico smokestack-books.co.uk] adonde aparece cumo amostra l poema "Granien – British Medical Unit" (an anglés).</ref>
An [[2011]], Grañén ganhou antegralmente l purmeiro prémio de l [[Sorteio Straordinário de Natal]] (an spanhol ''Sorteo Extraordinario de Navidad''), mais coincido cumo "''El Gordo''" (ó seia "L Gordo") de la [[Lhoterie Nacional de la Spanha]] (an spanhol ''Lotería Nacional de España'').
==Brason i bandeira==
[[Fexeiro:Bandera de Grañén.svg|thumb|250px|Bandeira de Grañén cul sou brason.]]
Na purmeira legislatura democrática i cul ampulso de l'anton Bereador Municipal de Cultura i Fiestas Don Julián Jesús Castiella Hernández, ampeçou la percura de dados stóricos subre se ua beç la Cámara Municipal tubira brason heiráldico ó bandeira própia, mas esta percura resultou anfrutuosa.<ref name="Brason"/>
Cula ourientaçon d'afamados storiadores tales cumo D. Antonio Durán, D. Federico Balaguer ó D. Adolfo Castillo Genzor, se rializou l purmeiro rabisco, baseando-lo ne ls brasones de las casas aristocráticas que d'algua maneira i al lhongo de la sue stória tubiran relaçon cula jurisdiçon grañenense: la Casa Gurrea (ne l seclo XIV), la Casa Torrellas (ne l seclo XV) i l Ducado de Villahermosa (ne l seclo XVI), i l simblo eidantificatibo de l [[Senhal Rial de Aragon|Senhal Rial]].<ref name="Brason"/>
Cun este anfoque, decide-se fazer ua cumposiçon de l campo cortado cun solo la parte superior partida, de modo que ne l purmeiro quartel se coloca l'ansígnia de la Casa Torrellas, que, segundo García Ciprés, ne ls sous studos subre lhinhaiges [[Aragon|aragonesas]], son nun quartel de [[Smalte (heiráldica)|smalte]] [[azure]] trés torres d'[[Argento (heiráldica)|argento]] mal ourdenadas (ó seia, ua arriba, dues ambaixo); ne l segundo quartel, l de la Casa Gurrea, nun quartel cun smalte [[gules]], hai dous [[lhobo]]s an palo i passantes. Ne l terceiro quartel, aparece l'ansígnia de l [[Senhal Rial de Aragon|Senhal Rial]]. Ne l [[Timbre (heiráldica)|timbre]] mostra-se la Corona Rial.<ref name="Brason">U</ref>
La bandeira resulta ser de fondo azure an mimória stórica de ls pobos [[celtas]] i cun ua lhistra d'argento, que l'atrabessa an diagonal d'arriba a la dreita ambaixo a la squierda cumo simblo de paç i pureza.<ref name="Brason"/>
==Demografie==
Segundo ls dados publicados pul [[Anstituto Nacional de Statística (Spanha)|Anstituto Nacional de Statística]] l 1 de janeiro de [[2019]], l númaro d'habitantes atual an Grañén era 1762, nuobe habitantes mais de l que ne l'anho [[2018]]. Ne l gráfico seguinte puode-se ber quantos habitantes tubo Grañén zde ampeços de l [[seclo XX]] até l'anho [[2019]].<ref name="Foro">T</ref>
[[Fexeiro:Eiboluçon de l númaro d'habitantes de Grañén ne ls seclos XX i XXI.png|thumb|600px|center|Eiboluçon de l númaro d'habitantes de Grañén.<ref name="Foro">[https://www.foro-ciudad.com/huesca/granen/habitantes.html#Evolucion www.foro-ciudad.com subre Grañén] (an castelhano).</ref>]]
An relaçon al lhugar de nacimiento de la populaçon de Grañén, segundo ls dados publicados pul [[Anstituto Nacional de Statística (Spanha)|Anstituto Nacional de Statística]] procedentes de l recenseamiento municipal de l'anho 2018, l 22,70% (398) de ls habitantes domiceliados ne l Munecípio de Grañén nacírun ne l munecípio mencionado, l 64,18% eimigrórun a Grañén de defrentes lhugares de la Spanha, l 43,30% (759) d'outros munecípios de la [[Huesca (porbíncia)|porbíncia de Huesca]], l 9,70% (170) d'outras porbíncias de la [[Aragon|quemunidade d'Aragon]], l 11,18% (196) d'outras [[quemunidades outónomas de la Spanha|quemunidades outónomas]] i l 13,12% (230) eimigrórun a Grañén d'outros países.<ref name="Foro"/>
[[Fexeiro:Habitantes de Grañén segundo l sou lhugar de nacimiento ne l'anho 2018.png|thumb|center|600px|Habitantes de Grañén segundo l sou lhugar de nacimiento ne l'anho 2018.<ref name="Foro">[https://www.foro-ciudad.com/huesca/granen/habitantes.html#Evolucion www.foro-ciudad.com subre Grañén] (an castelhano).</ref>]]
==Eiquenomie==
[[Fexeiro:Campos e industrias de Grañén por Antonio Márquez Barril.jpg|thumb|200px|Campos i andústrias de Grañén.]]
===Agricultura===
La mecanizaçon de l campo supós l'abandono de l [[arado]] romano, de l trilho, de las sofridas béstias de carga i de ls bielhos atadeiros, que fúrun sustituidos puls potentes tratores, mas tamien supós un oumiento de la porduçon agrícola.<ref name="Eiquenomie"/>
Podriamos assegurar que quaije sclusibamente l perduto mais quemun na comarca ye l [[cereal]], sceto las zonas d'horta de beira pa l cunsumo própio. L cereal clássico cumo l [[trigo]] i la [[cebada]] deixórun un amplo bazio pa l cultibo de [[arroç]].<ref name="Eiquenomie"/>
===Pecuária===
Este setor ye l que, ne ls radadeiros tiempos, mais fuonte de riqueza tubo, sendo al lhongo d'estes anhos l que melhor se adatou a nuobas corrientes comerciales. La chegada de ls [[regadio]]s junto a la porduçon de [[forraige]] fúrun reduzindo la dependéncia sterior. La dedicaçon a esta atebidade circunscrebia-se basicamente al ambulante de planton que se aprossimaba periodicamente. Assi i to, hoije, grácias a las antegraçones, se cunseguiu qu'essas sploraçones, seia de ciclo abierto, seia de ciclo cerrado, fameliares ó associadas, se cumbertessen an andustriales, adonde un [[atacadista]] fornece to l necessairo i l'antegrado cuntribui cul sou trabalho. Al mesmo tiempo, se gerou ne l mercado ua demanda d'alguns perdutos cumo [[frango]]s, [[cochino doméstico|cochinos]], i eibidentemente, [[coneilho]]s, debida a la spluson de las dietas de [[chicha]] cun baixo [[colesterol]] i baixa [[gordura]].<ref name="Eiquenomie">G</ref>
===Andústria===
La strutura andustrial lhocal a ampeços de l [[seclo XX|seclo passado]], cumo na maiorie de las poboaçones cun caratelísticas similares a Grañén, tubo un ancipiente florescer cula chegada de l [[camboio]]. Zde ls [[década de 1950|anhos 50 de l seclo XX]] houbo muitas ampresas de grande ambergadura que decidiran se stablecer ó abrir feliales an Grañén, cumo Leche Ram, Gránulos Diana, Almacenes Barluenga, Harinas Arnau, Precon S.A., Tragsa, Nivelcampo, Alvisa, Hormigones Grañén, Harinas Carmelina, Talleres Villafranca, Talleres Pamplona, Magdalenas Aldeana, antre outras<ref name="Eiquenomie"/>. Assi i to, recentemente muitas d'estas ampresas ó feliales fechórun, cumo acunteciu cula fábrica de lhaticínios Leche Ram, que ne ls [[década de 1980|anhos 80]], cun ua restruturaçon ampresarial, se centralizou i fechou la sue felial an Grañén.<ref>[http://pandora.bibgirona.cat/pdf.raw?query=id:0000287692&page=4&lang=ca&view=main 50 anhos de la fábrica RAM an Vidreres] (an catalan).</ref>
===Serbícios i comércio===
Na ária municipal de Grañén, ne ls radadeiros anhos, antensificou-se l setor serbícios i, antoce, grande parte de la populaçon de Grañén se dedica hoije an die a este setor. Assi, negócios, bares, restourantes, houteles i pensones, admenistraçon pública, bancos i caixas eiquenómicas i ua lhonga lhista d'ampregos se gírun pula demanda de serbícios.<ref name="Eiquenomie"/>
==Património==
[[Fexeiro:Retablo Grañenense (por Antonio Márquez Barril).jpg|300px|thumb|Retábulo de Grañén.]]
[[Fexeiro:Rellotge sol granen.jpeg|left|thumb|200px|[[Reloijo de sol]] de Grañén, l mais grande de Ouropa.]]
La zona antiga de Grañén argue-se subre ua suabe eilebaçon, al pie de la Eigreija Paroquial de Santiago i a la selombra de ls restos de l'antigo castielho.
La Eigreija Paroquial de Santiago Apóstolo ye un templo de l [[seclo XVI]] adonde se misturan eilemientos [[arte gótica|góticos]] i [[Renacimiento|renacentistas]]. Ten ua [[cruç lhatina|planta de cruç lhatina]] cun cabeceira poligonal de trés panhos. L sou anterior acuolhe un [[retábulo]] renacentista rializado por [[Pedro de Aponte]] i [[Cristóbal de Cardeñosa]], datado de [[1511]], que decora l'altar-mor.
Junto al núcleo ourbano quedan las ruínas de la Ermida de San Julian (an castelhano ''Ermita de San Julián''), qu'era ua custruçon modesta dua nabe solica cun un [[telhado]] [[auga de telhado|de dues augas]]. Hoije l prédio queda praticamente demolido, mas hai un porjeto para custruir ua ermida nuoba.
Tamien, l [[7 de janeiro]] de [[2010]], se einougurou an Grañén l [[reloijo de sol]] mais grande de la Ouropa i, segundo palabras de la Cunselheira de Ciéncia, Tecnologie i Ounibersidade de l Gobierno de Aragon d'anton, Pilar Ventura, "talbeç l mais grande de l mundo". L reloijo mostra ua strutura d'[[aço]] de mais de seis metros de diámetro i quaije cinco toneladas de peso. Custa dun anielho cula efígie de ls númaros cortados ne l metal para se refletiren na parte de l diedro, para alhá de pranchas an ángulo adonde se assinala l'hora. Esta forma permite l sou uso para splicar [[geometrie]] i ls mobimientos de la [[Tierra]], l que l cumberte nun strumiento cun grande capacidade didática i de dibulgaçon científica. L reloijo financiou-se cun fondos de l porjeto gobernamental [[Plan E]] i rializou-se cula antençon de que se cumberta nun eilemiento amblemático de la lhocalidade de Grañén.
<ref>W</ref>
==Fauna==
[[Fexeiro:Plataforma para cigüeñas en la Cruceta (por Antonio Márquez Barril).jpg|thumb|200px|Torre metálica para acomodar ls nius de ciguonha na Cruceta (bista al fondo), Grañén.]]
Para alhá de las numerosas [[abe]]s que singran ls cielos de Grañén, cumo ls [[Pardal-doméstico|pardales-domésticos]], las [[andorinas]], ls [[Andorinon-negro|andorinones-negros]], ls [[Carduelis carduelis|pintassilgos]], las [[Pega-rabuda|pegas rabudas]] ó las [[Gralha-preta|gralhas-pretas]], antre outras... çtacan las [[Abe de rapina|abes de rapina]], cumo las [[águila]]s i ls [[Gabilan-de la-ouropa|gabiones-de la-ouropa]]; i las [[abe carniceira|abes carniceiras]] cumo ls [[cuorbo]]s.<ref name="Fauna">G</ref>
Mas subre todo çtacan-se las [[ciguonha]]s, yá qu'estas stan persents nas cinco zonas ourbanas que cumponen l munecípio:<ref name="Fauna"/>
* An Grañén podemos ouserbar numerosos casales que montórun ls sous nius na torre i telhado de la Eigreija Paroquial de Santiago Apóstolo. Tamien hai un niu lhocalizado na anclinada torre de l'olaria, para alhá de muitos nius spalhados situados ne ls postes d'eiletricidade ó ne ls tetos de ls [[silo]]s ampresariales. Atualmente, montou-se na bizinhança de la chamada Cruceta ua grande torre qu'almeija acomodar ls muitos nius que se prolifírun por Granyén para qu'estas abes nun degraden l telhado de l'eigreija.<ref name="Fauna"/>
* An [[Callén]], ls nius de las ciguonhas stan anstalados nua armaçon artificial ne l topo de l morro que se lhocaliza an plena zona ourbana, donde dominan bisualmente la prainada que circunda esta lhocalidade, para alhá de dar ua eimaige própia i anconfundible de Callén.<ref name="Fauna"/>
* An plena zona ourbana de [[Montesusín]] podemos achar bárias nidificaciones, tanto na torre i ne l teto de la Eigreija de la Mercé, ne ls [[abeto]]s de la Praça de Spanha, na torre de trasformaçon eilétrica i nas arbles de l Scuola Rural Agrupada La Sabina.<ref name="Fauna"/>
* An [[Curbe]], l niu de las ciguonhas queda na sbelta torre de la Eigreija Paroquial de Santa Teresa.<ref name="Fauna"/>
* I an [[Fraella]], podemos achar l niu de las ciguonhas subre l campanairo de l'eigreija románica de San Nicolau de Bari.<ref name="Fauna"/>
Pul outro lhado, las [[spece]]s [[caça|cinegéticas]] por antonomásia de l municipio, abundantes antigamente, son la [[perdiç]], la [[Codorniç-quemun|codorniç]] i la [[Lhiebre-quemun|lhiebre]].<ref name="Fauna"/>
Antre las speces que poboan l [[Flumen (riu)|riu Flumen]], çtacan l ''[[barbus]]'', la [[cyprinus carpio|carpa]], la [[Perca (peixe)|perca]], l [[Essox lucius|lhúcio]], l ''[[Chondrostoma toxostoma]]'' i l [[Austropotamobius pallipes|lhagostin de riu]], que ye an [[Spece an peligro|peligro de stinçon]] pula açon de las speces [[Predaçon|predadoras]], cumo l [[Procambarus clarkii|lhagostin-burmeilho]].<ref name="Fauna"/>
==Admenistraçon==
===Repartiçon de bereadores===
<center>
{| {{tablapolida}}
|-
| colspan="12" width="600px" bgcolor="#C0C0C0" |<center>'''Eileiçones municipales'''<ref>[http://www.infoelectoral.mir.es/min/home.html Arquibo eileitoral spanhol]</ref></center>
|- bgcolor="#D8D8D8"
| '''Partido'''
| align="right" | '''1979'''
| align="right" | '''1983'''
| align="right" | '''1987'''
| align="right" | '''1991'''
| align="right" | '''1995'''
| align="right" | '''1999'''
| align="right" | '''2003'''
| align="right" | '''2007'''
| align="right" | '''2011'''
| align="right" | '''2015'''
| align="right" | '''2019'''
|-
| bgcolor="#1E90FF" | '''[[Partido Popular (Spanha)|Partido Popular]]'''
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | -
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | -
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | -
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 3
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 4
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 3
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 2
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 4
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 4
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 5
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 6
|-
| bgcolor="#FF4500" | '''[[Partido Socialista Ouperário Spanhol|Partido de ls Socialistas de Aragon]]'''
| bgcolor="#FF6347" align="right" | -
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 3
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 3
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 4
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 4
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 6
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 6
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 6
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 4
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 4
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 3
|-
| bgcolor="#FF6600" | '''[[Partido Aragonés]]'''
| bgcolor="#FF9933" align="right" | -
| bgcolor="#FF9933" align="right" | 3
| bgcolor="#FF9933" align="right" | -
| bgcolor="#FF9933" align="right" | -
| bgcolor="#FF9933" align="right" | -
| bgcolor="#FF9933" align="right" | 2
| bgcolor="#FF9933" align="right" | 1
| bgcolor="#FF9933" align="right" | 1
| bgcolor="#FF9933" align="right" | 1
| bgcolor="#FF9933" align="right" | -
| bgcolor="#FF9933" align="right" | -
|-
| bgcolor="#696969" | '''Andependientes'''
| bgcolor="#A9A9A9" align="right" | 6
| bgcolor="#A9A9A9" align="right" | 5
| bgcolor="#A9A9A9" align="right" | -
| bgcolor="#A9A9A9" align="right" | -
| bgcolor="#A9A9A9" align="right" | -
| bgcolor="#A9A9A9" align="right" | -
| bgcolor="#A9A9A9" align="right" | 2
| bgcolor="#A9A9A9" align="right" | -
| bgcolor="#A9A9A9" align="right" | -
| bgcolor="#A9A9A9" align="right" | -
| bgcolor="#A9A9A9" align="right" | -
|-
| bgcolor="#669933" | '''[[Squierda Ounida]]'''
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | 4
| bgcolor="#99CC66" align="right" | 3
| bgcolor="#99CC66" align="right" | 3
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
|-
| bgcolor="#99FF00" | '''[[Centro Democrático i Social (Spanha)|Centro Democrático i Social]]'''
| bgcolor="#CCFF99" align="right" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="right" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="right" | 4
| bgcolor="#CCFF99" align="right" | 1
| bgcolor="#CCFF99" align="right" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="right" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="right" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="right" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="right" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="right" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="right" | -
|-
| bgcolor="#669933" | '''[[Ounion de Centro Democrático]]'''
| bgcolor="#99CC66" align="right" | 5
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
|- bgcolor="#EEEEEE"
| '''''Total'''''
| align="right" | '''''11'''''
| align="right" | '''''11'''''
| align="right" | '''''11'''''
| align="right" | '''''11'''''
| align="right" | '''''11'''''
| align="right" | '''''11'''''
| align="right" | '''''11'''''
| align="right" | '''''11'''''
| align="right" | '''''9'''''
| align="right" | '''''9'''''
| align="right" | '''''9'''''
|}
</center>
===Radadeiros persidentes de la cámara de Grañén ===
{| class="wikitable"
|-
! Legislatura !! Persidente !! colspan=2| Partido
|-
| rowspan=2 | [[1979]]-[[1982]]<br />1983-[[1983]] || rowspan=2 | Esteban Abadía Ereza<br />Vicente Manuel Conte Laborda<ref>Menistério de Fazenda i Admenistraçones Públicas (Gobierno de Spanha). [https://web.archive.org/web/20140306230615/http://www.seap.minhap.gob.es/es/areas/politica_local/sistema_de_informacion_local_-SIL-/cargos_representativos/30_aniversario.html «Trinta anibersairo de las purmeiras eileçones municipales de la democracie»]. Arquibado de l'ouriginal l 6 de márcio de 2014. Cunsultado l 6 de márcio de 2014.</ref> || rowspan=3 | [[Político sin partido|And.]] || style="width: 5px" bgcolor=#696969 align=center |
|-
| style="width: 5px" bgcolor=#696969 align=center |
|-
| [[1983]]-[[1987]] || Vicente Manuel Conte Laborda || style="width: 5px" bgcolor=#696969 align=center |
|-
| [[1987]]-[[1991]] || José María Escartín Lapeña|| [[Centro Democrático i Social (Espanha)|CDS]] || style="width: 5px" bgcolor=#99FF00 align="center" |
|-
| [[1991]]-[[1995]] || rowspan=3 | Ramón Nasarre Grúas|| rowspan=5 | [[Partido Socialista Ouperário Spanhol|PSOE]] ||style="width: 5px" bgcolor=#FF0000 align="center" |
|-
| [[1995]]-[[1999]] || style="width: 5px" bgcolor=#FF0000 align="center" |
|-
| [[1999]]-[[2003]] || style="width: 5px" bgcolor=#FF0000 align="center" |
|-
| [[2003]]-[[2007]] || rowspan=2 | Esteban Juan Antonio Rodríguez Laírla || style="width: 5px" bgcolor=#FF0000 align="center" |
|-
| [[2007]]-[[2011]] || style="width: 5px" bgcolor=#FF0000 align="center" |
|-
| [[2011]]-[[2015]] || rowspan=3 | Carlos Sampériz Enguita<ref>[http://elecciones.mir.es/resultados2011/99MU/DMU0222911699_L1.htn?d=1243&i=152 Dados Eileiçones MIR]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Citation |title=Archive copy |url=http://portal.aragob.es/archelec/index.jsp |accessdate=2021-04-16 |archivedate=2011-01-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110105133451/http://portal.aragob.es/archelec/index.jsp }}</ref> || rowspan=3 | [[Partido Popular (Spanha)|PP]] || style="width: 5px" bgcolor=#1E90FF align="center" |
|-
| [[2015]]-[[2019]] || style="width: 5px" bgcolor=#1E90FF align="center" |
|-
| [[2019]]-[[2023]] || style="width: 5px" bgcolor=#1E90FF align="center" |
|}
==Pessonas eilustres==
Antre ls filhos eilustres de Granyén çtacan l jurista [[Felipe Marco y Oto]] (1641), l teólogo i [[arcediago]] de la [[Catedral de Jaca]] [[Nicolás de Altabas]], l monge de la Ínclita [[Orde de Malta]] [[Frei Pedro Carreras y Millera]] i l pintor [[Blasco de Grañén]].<ref name="Stória"/>
== Fiestas ==
* Ne l 7 de janeiro comemora-se la festebidade de San Julion, fiesta pequeinha de Grañén.
* L Die de ls Homes ó de la Quemunhon Pascal celebra-se ne l demingo seguinte de [[Páscoa]], fiesta que tenie ua grande tradiçon ne l passado i que se recuperou recentemente.
* La fiesta patronal de Grañén ocorre ne l 25 de júlio an honra de [[Santiago Maior|Santiago Apóstolo]], padroeiro de la lhocalidade. La fiesta ampeça cul ''[[chupinazo]]'' de la [[Baranda (arquitetura)|baranda]] de ls [[paços de l cunceilho]] i posterior parada de carros alegóricos. Un de ls atos mais tradecionales i "la corrida de l Frango", chamada "Memorial Balentín Rodellar" en honra dun de ls melhores corredores de Aragon.
==Çportos ==
[[Fexeiro:CD Grañén (08.11.2009).jpg|thumb|250px|Jogadores de l [[Club Deportivo Grañén]] an [[2009]].]]
*L [[futebol]] ye repersentado pul [[Club Deportivo Grañén]].
==Geminaçon==
Grañén stá geminado cun [[Capvern]], ua [[Quemuna francesa|quemuna]] [[Ocitánia (region francesa)|ocitana]] ne l [[Departamientos de la Fráncia|departamiento]] [[Fráncia|francés]] de [[Altos Pirenéus]].<ref name="Geminaçon">Hhmgmg</ref>
==Refréncias i notas==
<references/>
[[Catadorie: Spanha]]
i9dxudsqin3kz9m2tgfgkl67ygex8hn
107263
107262
2026-07-20T21:07:54Z
~2026-38935-23
15383
/* Património */
107263
wikitext
text/x-wiki
{| border="1" cellpadding="2" cellspacing="0" align="right" width="300px"
|+ <big>'''Grañén'''</big>
|-----
| style="background:#efefef;" align="center" colspan="2" |
{| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0"
|-----
| align="center" width="140" | [[Fexeiro:Bandera_de_Grañén.svg|140px|Bandeira de Grañén]]
| align="center" width="140" | [[Fexeiro:Escudo_de_Grañén.svg|80px|Escudo de Grañén]]
|-----
| align="center" width="140px" | ([[Bandeira]])
| align="center" width="140px" | ([[Brason]])
|}
|-----
| style="background:#c0c0c0;" align="center" colspan="2" | [[Fexeiro:Vista de Grañén por Antonio Márquel Barril.jpg|thumb|300px|Bista de Grañén cua Eigreja Paroquial an purmeiro plano.]]
|-----
| Cordenadas || 41°56’27’’N 0°22’ 8’’O
|-----
| Antidade<br /> [[Paíç]] <br /> [[Quemunidades outónomas de la Spanha|Quemunidade outónoma]] <br /> [[Porbíncias de la Spanha|Porbíncia]] <br /> [[Comarcas de Aragon|Comarca]]
| [[Munecípio]]<br /> [[Spanha]] <br /> [[Aragon]] <br /> [[Huesca (porbíncia)|Huesca]] <br /> [[Monegros]]
|-----
| Persidente de la cámara municipal
| Carlos Sampériz Enguita
|-----
| Subdebisones
| Cinco aldés: Grañén, Callén, Curbe, Fraella i Montesusín
|-----
| [[Ária]]
| 124 km²
|-----
| Populaçon
| 1804 habitantes (2016)
|-----
| Altitude
| 332 m
|-----
| Çtáncia
| 23 km para [[Huesca]]
|-----
| Código d'andereçamiento postal
| 22260
|}
[[Fexeiro:Torre de la Iglesia de Grañén por Antonio Márquez Barril.jpg|thumb|200px|left|Torre de la Eigreija Paroquial de Grañén.]]
'''Grañén''' ye un [[munecípio]] [[Aragon|aragonés]] de la [[porbíncia de Huesca]] ('an [[aragonés]] ''provincia de Uesca''; i an [[catalan]] ''província d'Osca'') sito na [[comarca]] de ls [[Monegros]] ('an [[aragonés]] ''Os Monegros''; i an [[catalan]] ''Els Monegres''). La sue populaçon ye de 1 748 habitantes ([[2017]]), nua [[ária]] de 124 km² cun ua [[densidade populacional]] de 14,1 hab/km². La ária munecipal cumprende tamien las aldés de [[Callén]], [[Curbe]], [[Fraella]] i [[Montesusín]].
La sue zona antiga argue-se subre ua suable eilebaçon, al sou pie de la Eigreija Paroquial de Santiago i a la selombra de ls restos de l antigo castielho, i domina l núcleo moderno, surgido ambaixo na prainada i que se stende para la staçon de camboios, junto a la strada.<ref name="Stória"/>
Grañén tamien ye un amportante cruzamiento de caminos de fierro, yá que por eilhi passa l camino de fierro de [[Madrid]]-[[Barcelona]], por [[Lérida]], alen de las stradas que quemunica cun [[Huesca]], [[Tardienta]], [[Tramaced]] i [[Salillas]], antre outras poboaçones.<ref name="Stória"/>
Spalha-se la ária municipal por ua basta prainada geográfica de la [[Hoya de Huesca]], mas yá an tierras [[Monegros|monegrinas]] trasformadas an nuobos [[eirrigaçon|regadios]] pul canhal de l Flumen; [[Flumen (riu)|l riu homónimo]] margeia la zona ourbana, que yá figuraba cumo [[bila]] an 1785.<ref name="Stória">B</ref>
Grañén mantén ultimamente ua populaçon quaije siempre por cima de ls 1500 habitantes. Ne l passado, fui [[merindade]] de Huesca i depuis [[subrecolhida]], [[bereda]] i [[corregimiento]]. Formou l sou própio cunceilho an 1834, culs montes de Curbe, Pompién, Sodeto i Tubo. Antre 1970 i 1980, juntórun-se Callén i Fraella. Cunta tamien cumo agregados ls bairros (nuobas poboaçones de colonizaçon) de Montesusín i Curbe.<ref name="Stória"/>
Anquanto la zona antiga cunserba l sou alto sabor, cun eidifícios de [[adobe]] i de lama anfileirada, na sue maiorie cun [[fachada]]s rebocadas i caiadas; l'outra zona moderna, ambaixo, se carateriza puls sous eidifícios de bários andares, de [[tijolo]]s i pulas sues amplas bias publicas, cun grandes spácios abiertos i zonas ajardinadas. San dues árias bien defrenciadas i que forman, inda assi, un todo harmónico.<ref name="Stória"/>
==Lhocalizaçon i clima==
La sue altura média arriba de l nible de l mar ye de 332 metros na prainada [[Monegros|monegrina]] a norte de l Bal de l [[Ebro]], acerca de l [[Flumen (riu)|riu Flumen]]. Queda a 23 Km de çtáncia de [[Huesca]], la capital de la sue porbíncia. La sue temperatura média anual ye de 14,2 ºC i la sue precipitaçon anual ye de 580 mn.
==Toponímia==
L [[toponímia|chamadeiro]] "''Grañén''" mostra la treminaçon "''-én''", bariante cun [[eimala]] de la treminaçon toponímica "''án''", que probén de l sufixo [[latin|latino]] "''-ANUS''" andicador de propiadade. [[Gerhard Rohlfs]] i [[Joan Carles Membrado Tena]] anterpretan este chamadeiro a partir de "''GRANIANUS''", formado a partir de l'antropónimo romano "''GRANIUS''".<ref name="JOANCARLESMEMBRADOTENA">{{s}} [[Joan Carles Membrado Tena]]:</ref>
==Stória==
===Eidade Antiga i Média===
D'ourige [[Roma Antiga|romana]] (l sou nome recorda un terratenente que se chamaba Granius), ne ls primórdios de l seclo XII, pouco depuis de se porduzir la [[Reconquista]] neste lhugar, zeigna-se lhugar de [[reguengo]]. Sancho Iñíguez (coincido por bezes cumo Sancio Eneconnes), l sou purmeiro Senhor, nomea-se ne ls decumientos de la coleçon diplomática de [[Pedro I de Aragon|Pedro I]], studados i publicados pul porsor [[Antonio Ubieto]].
[[Fexeiro:Retablo de Grañén (foto de Antonio Márquez Barril).jpg|thumb|200px|Bista parcial de l retábulo i altar-mor de la Eigreija de Grañén junto a l'eimaige de l [[Apóstolo]] [[Santiago Maior|Santiago Maior]].]]
An [[1198]], l Rei [[Pedro II de Aragon]] cediu al bispo Ricardo de Huesca l dreito de patronato subre l'eigreija de Grañén, i an 1258 [[Jaime I de Aragon|Jaime I]] antregou a Blasco de Maza ls castielhos i Bilas de Grañén i [[Robres]], que, susequentemente, fúrun antregados cumo [[senhoria]]s de [[Baron|baronia]] a [[Pedro I de Ayerbe]], tamien purmeiro baron de [[Ayerbe]] i [[Arnueso]]. L lhugar de Grañén passou a manos de la Corona Rial an [[1372]] por buntade spressa de [[Pedro IV de Aragon]].
===Eidade Moderna i Cuntemporánea===
Ne l seclo XVI la bila passa a manos de ls poderosos [[Ducado de Villahermosa|Duques de Villahermosa]]. D'esta época conhece-se que Grañén tenie uitenta casas, sendo un lhugar pertencente a l [[Arcediago|Arquidiócese]] de l [[Serrablo]]. An [[1560]], ua bejita a l'eigreija andicou que [[retábulo]] maior era ótimo, que tenie un coro i quatro campanas na torre.
La [[peste]] atingiu la poboaçon ne l [[seclo XVIII]], salbando-se solo ua família. An [[1785]] cunsegue la catadorie de Bila, inda que seguia an manos de l Duque de Billahermosa. Crónicas de l'eipoca cuntan que l'eigreija era de custruçon mui antiga i que percisaba ua redificaçon, yá qu'amenaçaba derrubar-se. Al fin de l seclo, an [[1797]], la bila cuntaba cun 152 casas. An [[1846]] fui zeignado Munecípio Andependiente.<ref name="Stória"/>
Durante la [[Guerra Cebil Spanhola]], antre ls anhos [[1936]] i [[1939]], an Grañén argueu-se un acampamiento médico que fui l purmeiro de ls arguidos na Spanha pul ''Spanish Medical Aid Committe'' ó ''SMAC'' nas sues siglas an anglés. Este aparece mencionado nun poema de [[Ton Wintringhan]] titulado "Granien - British Medical Unit".<ref>[https://smokestack-books.co.uk/book.php?book=52 Sítio eiletrónico smokestack-books.co.uk] adonde aparece cumo amostra l poema "Granien – British Medical Unit" (an anglés).</ref>
An [[2011]], Grañén ganhou antegralmente l purmeiro prémio de l [[Sorteio Straordinário de Natal]] (an spanhol ''Sorteo Extraordinario de Navidad''), mais coincido cumo "''El Gordo''" (ó seia "L Gordo") de la [[Lhoterie Nacional de la Spanha]] (an spanhol ''Lotería Nacional de España'').
==Brason i bandeira==
[[Fexeiro:Bandera de Grañén.svg|thumb|250px|Bandeira de Grañén cul sou brason.]]
Na purmeira legislatura democrática i cul ampulso de l'anton Bereador Municipal de Cultura i Fiestas Don Julián Jesús Castiella Hernández, ampeçou la percura de dados stóricos subre se ua beç la Cámara Municipal tubira brason heiráldico ó bandeira própia, mas esta percura resultou anfrutuosa.<ref name="Brason"/>
Cula ourientaçon d'afamados storiadores tales cumo D. Antonio Durán, D. Federico Balaguer ó D. Adolfo Castillo Genzor, se rializou l purmeiro rabisco, baseando-lo ne ls brasones de las casas aristocráticas que d'algua maneira i al lhongo de la sue stória tubiran relaçon cula jurisdiçon grañenense: la Casa Gurrea (ne l seclo XIV), la Casa Torrellas (ne l seclo XV) i l Ducado de Villahermosa (ne l seclo XVI), i l simblo eidantificatibo de l [[Senhal Rial de Aragon|Senhal Rial]].<ref name="Brason"/>
Cun este anfoque, decide-se fazer ua cumposiçon de l campo cortado cun solo la parte superior partida, de modo que ne l purmeiro quartel se coloca l'ansígnia de la Casa Torrellas, que, segundo García Ciprés, ne ls sous studos subre lhinhaiges [[Aragon|aragonesas]], son nun quartel de [[Smalte (heiráldica)|smalte]] [[azure]] trés torres d'[[Argento (heiráldica)|argento]] mal ourdenadas (ó seia, ua arriba, dues ambaixo); ne l segundo quartel, l de la Casa Gurrea, nun quartel cun smalte [[gules]], hai dous [[lhobo]]s an palo i passantes. Ne l terceiro quartel, aparece l'ansígnia de l [[Senhal Rial de Aragon|Senhal Rial]]. Ne l [[Timbre (heiráldica)|timbre]] mostra-se la Corona Rial.<ref name="Brason">U</ref>
La bandeira resulta ser de fondo azure an mimória stórica de ls pobos [[celtas]] i cun ua lhistra d'argento, que l'atrabessa an diagonal d'arriba a la dreita ambaixo a la squierda cumo simblo de paç i pureza.<ref name="Brason"/>
==Demografie==
Segundo ls dados publicados pul [[Anstituto Nacional de Statística (Spanha)|Anstituto Nacional de Statística]] l 1 de janeiro de [[2019]], l númaro d'habitantes atual an Grañén era 1762, nuobe habitantes mais de l que ne l'anho [[2018]]. Ne l gráfico seguinte puode-se ber quantos habitantes tubo Grañén zde ampeços de l [[seclo XX]] até l'anho [[2019]].<ref name="Foro">T</ref>
[[Fexeiro:Eiboluçon de l númaro d'habitantes de Grañén ne ls seclos XX i XXI.png|thumb|600px|center|Eiboluçon de l númaro d'habitantes de Grañén.<ref name="Foro">[https://www.foro-ciudad.com/huesca/granen/habitantes.html#Evolucion www.foro-ciudad.com subre Grañén] (an castelhano).</ref>]]
An relaçon al lhugar de nacimiento de la populaçon de Grañén, segundo ls dados publicados pul [[Anstituto Nacional de Statística (Spanha)|Anstituto Nacional de Statística]] procedentes de l recenseamiento municipal de l'anho 2018, l 22,70% (398) de ls habitantes domiceliados ne l Munecípio de Grañén nacírun ne l munecípio mencionado, l 64,18% eimigrórun a Grañén de defrentes lhugares de la Spanha, l 43,30% (759) d'outros munecípios de la [[Huesca (porbíncia)|porbíncia de Huesca]], l 9,70% (170) d'outras porbíncias de la [[Aragon|quemunidade d'Aragon]], l 11,18% (196) d'outras [[quemunidades outónomas de la Spanha|quemunidades outónomas]] i l 13,12% (230) eimigrórun a Grañén d'outros países.<ref name="Foro"/>
[[Fexeiro:Habitantes de Grañén segundo l sou lhugar de nacimiento ne l'anho 2018.png|thumb|center|600px|Habitantes de Grañén segundo l sou lhugar de nacimiento ne l'anho 2018.<ref name="Foro">[https://www.foro-ciudad.com/huesca/granen/habitantes.html#Evolucion www.foro-ciudad.com subre Grañén] (an castelhano).</ref>]]
==Eiquenomie==
[[Fexeiro:Campos e industrias de Grañén por Antonio Márquez Barril.jpg|thumb|200px|Campos i andústrias de Grañén.]]
===Agricultura===
La mecanizaçon de l campo supós l'abandono de l [[arado]] romano, de l trilho, de las sofridas béstias de carga i de ls bielhos atadeiros, que fúrun sustituidos puls potentes tratores, mas tamien supós un oumiento de la porduçon agrícola.<ref name="Eiquenomie"/>
Podriamos assegurar que quaije sclusibamente l perduto mais quemun na comarca ye l [[cereal]], sceto las zonas d'horta de beira pa l cunsumo própio. L cereal clássico cumo l [[trigo]] i la [[cebada]] deixórun un amplo bazio pa l cultibo de [[arroç]].<ref name="Eiquenomie"/>
===Pecuária===
Este setor ye l que, ne ls radadeiros tiempos, mais fuonte de riqueza tubo, sendo al lhongo d'estes anhos l que melhor se adatou a nuobas corrientes comerciales. La chegada de ls [[regadio]]s junto a la porduçon de [[forraige]] fúrun reduzindo la dependéncia sterior. La dedicaçon a esta atebidade circunscrebia-se basicamente al ambulante de planton que se aprossimaba periodicamente. Assi i to, hoije, grácias a las antegraçones, se cunseguiu qu'essas sploraçones, seia de ciclo abierto, seia de ciclo cerrado, fameliares ó associadas, se cumbertessen an andustriales, adonde un [[atacadista]] fornece to l necessairo i l'antegrado cuntribui cul sou trabalho. Al mesmo tiempo, se gerou ne l mercado ua demanda d'alguns perdutos cumo [[frango]]s, [[cochino doméstico|cochinos]], i eibidentemente, [[coneilho]]s, debida a la spluson de las dietas de [[chicha]] cun baixo [[colesterol]] i baixa [[gordura]].<ref name="Eiquenomie">G</ref>
===Andústria===
La strutura andustrial lhocal a ampeços de l [[seclo XX|seclo passado]], cumo na maiorie de las poboaçones cun caratelísticas similares a Grañén, tubo un ancipiente florescer cula chegada de l [[camboio]]. Zde ls [[década de 1950|anhos 50 de l seclo XX]] houbo muitas ampresas de grande ambergadura que decidiran se stablecer ó abrir feliales an Grañén, cumo Leche Ram, Gránulos Diana, Almacenes Barluenga, Harinas Arnau, Precon S.A., Tragsa, Nivelcampo, Alvisa, Hormigones Grañén, Harinas Carmelina, Talleres Villafranca, Talleres Pamplona, Magdalenas Aldeana, antre outras<ref name="Eiquenomie"/>. Assi i to, recentemente muitas d'estas ampresas ó feliales fechórun, cumo acunteciu cula fábrica de lhaticínios Leche Ram, que ne ls [[década de 1980|anhos 80]], cun ua restruturaçon ampresarial, se centralizou i fechou la sue felial an Grañén.<ref>[http://pandora.bibgirona.cat/pdf.raw?query=id:0000287692&page=4&lang=ca&view=main 50 anhos de la fábrica RAM an Vidreres] (an catalan).</ref>
===Serbícios i comércio===
Na ária municipal de Grañén, ne ls radadeiros anhos, antensificou-se l setor serbícios i, antoce, grande parte de la populaçon de Grañén se dedica hoije an die a este setor. Assi, negócios, bares, restourantes, houteles i pensones, admenistraçon pública, bancos i caixas eiquenómicas i ua lhonga lhista d'ampregos se gírun pula demanda de serbícios.<ref name="Eiquenomie"/>
==Património==
[[Fexeiro:Retablo Grañenense (por Antonio Márquez Barril).jpg|300px|thumb|Retábulo de Grañén.]]
[[Fexeiro:Rellotge sol granen.jpeg|left|thumb|200px|[[Reloijo de sol]] de Grañén, l mais grande de Ouropa.]]
La zona antiga de Grañén argue-se subre ua suabe eilebaçon, al pie de la Eigreija Paroquial de Santiago i a la selombra de ls restos de l'antigo castielho.
La Eigreija Paroquial de Santiago Apóstolo ye un templo de l [[seclo XVI]] adonde se misturan eilemientos [[arte gótica|góticos]] i [[Renacimiento|renacentistas]]. Ten ua [[cruç lhatina|planta de cruç lhatina]] cun cabeceira poligonal de trés panhos. L sou anterior acuolhe un [[retábulo]] renacentista rializado por [[Pedro de Aponte]] i [[Cristóbal de Cardeñosa]], datado de [[1511]], que decora l'altar-mor.
Junto al núcleo ourbano quedan las ruínas de la Ermida de San Julian (), qu'era ua custruçon modesta dua nabe solica cun un [[telhado]] [[auga de telhado|de dues augas]]. Hoije l prédio queda praticamente demolido, mas hai un porjeto para custruir ua ermida nuoba.
Tamien, l [[7 de janeiro]] de [[2010]], se einougurou an Grañén l [[reloijo de sol]] mais grande de la Ouropa i, segundo palabras de la Cunselheira de Ciéncia, Tecnologie i Ounibersidade de l Gobierno de Aragon d'anton, Pilar Ventura, "talbeç l mais grande de l mundo". L reloijo mostra ua strutura d'[[aço]] de mais de seis metros de diámetro i quaije cinco toneladas de peso. Custa dun anielho cula efígie de ls númaros cortados ne l metal para se refletiren na parte de l diedro, para alhá de pranchas an ángulo adonde se assinala l'hora. Esta forma permite l sou uso para splicar [[geometrie]] i ls mobimientos de la [[Tierra]], l que l cumberte nun strumiento cun grande capacidade didática i de dibulgaçon científica. L reloijo financiou-se cun fondos de l porjeto gobernamental [[Plan E]] i rializou-se cula antençon de que se cumberta nun eilemiento amblemático de la lhocalidade de Grañén.
<ref>W</ref>
==Fauna==
[[Fexeiro:Plataforma para cigüeñas en la Cruceta (por Antonio Márquez Barril).jpg|thumb|200px|Torre metálica para acomodar ls nius de ciguonha na Cruceta (bista al fondo), Grañén.]]
Para alhá de las numerosas [[abe]]s que singran ls cielos de Grañén, cumo ls [[Pardal-doméstico|pardales-domésticos]], las [[andorinas]], ls [[Andorinon-negro|andorinones-negros]], ls [[Carduelis carduelis|pintassilgos]], las [[Pega-rabuda|pegas rabudas]] ó las [[Gralha-preta|gralhas-pretas]], antre outras... çtacan las [[Abe de rapina|abes de rapina]], cumo las [[águila]]s i ls [[Gabilan-de la-ouropa|gabiones-de la-ouropa]]; i las [[abe carniceira|abes carniceiras]] cumo ls [[cuorbo]]s.<ref name="Fauna">G</ref>
Mas subre todo çtacan-se las [[ciguonha]]s, yá qu'estas stan persents nas cinco zonas ourbanas que cumponen l munecípio:<ref name="Fauna"/>
* An Grañén podemos ouserbar numerosos casales que montórun ls sous nius na torre i telhado de la Eigreija Paroquial de Santiago Apóstolo. Tamien hai un niu lhocalizado na anclinada torre de l'olaria, para alhá de muitos nius spalhados situados ne ls postes d'eiletricidade ó ne ls tetos de ls [[silo]]s ampresariales. Atualmente, montou-se na bizinhança de la chamada Cruceta ua grande torre qu'almeija acomodar ls muitos nius que se prolifírun por Granyén para qu'estas abes nun degraden l telhado de l'eigreija.<ref name="Fauna"/>
* An [[Callén]], ls nius de las ciguonhas stan anstalados nua armaçon artificial ne l topo de l morro que se lhocaliza an plena zona ourbana, donde dominan bisualmente la prainada que circunda esta lhocalidade, para alhá de dar ua eimaige própia i anconfundible de Callén.<ref name="Fauna"/>
* An plena zona ourbana de [[Montesusín]] podemos achar bárias nidificaciones, tanto na torre i ne l teto de la Eigreija de la Mercé, ne ls [[abeto]]s de la Praça de Spanha, na torre de trasformaçon eilétrica i nas arbles de l Scuola Rural Agrupada La Sabina.<ref name="Fauna"/>
* An [[Curbe]], l niu de las ciguonhas queda na sbelta torre de la Eigreija Paroquial de Santa Teresa.<ref name="Fauna"/>
* I an [[Fraella]], podemos achar l niu de las ciguonhas subre l campanairo de l'eigreija románica de San Nicolau de Bari.<ref name="Fauna"/>
Pul outro lhado, las [[spece]]s [[caça|cinegéticas]] por antonomásia de l municipio, abundantes antigamente, son la [[perdiç]], la [[Codorniç-quemun|codorniç]] i la [[Lhiebre-quemun|lhiebre]].<ref name="Fauna"/>
Antre las speces que poboan l [[Flumen (riu)|riu Flumen]], çtacan l ''[[barbus]]'', la [[cyprinus carpio|carpa]], la [[Perca (peixe)|perca]], l [[Essox lucius|lhúcio]], l ''[[Chondrostoma toxostoma]]'' i l [[Austropotamobius pallipes|lhagostin de riu]], que ye an [[Spece an peligro|peligro de stinçon]] pula açon de las speces [[Predaçon|predadoras]], cumo l [[Procambarus clarkii|lhagostin-burmeilho]].<ref name="Fauna"/>
==Admenistraçon==
===Repartiçon de bereadores===
<center>
{| {{tablapolida}}
|-
| colspan="12" width="600px" bgcolor="#C0C0C0" |<center>'''Eileiçones municipales'''<ref>[http://www.infoelectoral.mir.es/min/home.html Arquibo eileitoral spanhol]</ref></center>
|- bgcolor="#D8D8D8"
| '''Partido'''
| align="right" | '''1979'''
| align="right" | '''1983'''
| align="right" | '''1987'''
| align="right" | '''1991'''
| align="right" | '''1995'''
| align="right" | '''1999'''
| align="right" | '''2003'''
| align="right" | '''2007'''
| align="right" | '''2011'''
| align="right" | '''2015'''
| align="right" | '''2019'''
|-
| bgcolor="#1E90FF" | '''[[Partido Popular (Spanha)|Partido Popular]]'''
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | -
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | -
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | -
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 3
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 4
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 3
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 2
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 4
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 4
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 5
| bgcolor="#87CEFA" align="right" | 6
|-
| bgcolor="#FF4500" | '''[[Partido Socialista Ouperário Spanhol|Partido de ls Socialistas de Aragon]]'''
| bgcolor="#FF6347" align="right" | -
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 3
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 3
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 4
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 4
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 6
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 6
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 6
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 4
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 4
| bgcolor="#FF6347" align="right" | 3
|-
| bgcolor="#FF6600" | '''[[Partido Aragonés]]'''
| bgcolor="#FF9933" align="right" | -
| bgcolor="#FF9933" align="right" | 3
| bgcolor="#FF9933" align="right" | -
| bgcolor="#FF9933" align="right" | -
| bgcolor="#FF9933" align="right" | -
| bgcolor="#FF9933" align="right" | 2
| bgcolor="#FF9933" align="right" | 1
| bgcolor="#FF9933" align="right" | 1
| bgcolor="#FF9933" align="right" | 1
| bgcolor="#FF9933" align="right" | -
| bgcolor="#FF9933" align="right" | -
|-
| bgcolor="#696969" | '''Andependientes'''
| bgcolor="#A9A9A9" align="right" | 6
| bgcolor="#A9A9A9" align="right" | 5
| bgcolor="#A9A9A9" align="right" | -
| bgcolor="#A9A9A9" align="right" | -
| bgcolor="#A9A9A9" align="right" | -
| bgcolor="#A9A9A9" align="right" | -
| bgcolor="#A9A9A9" align="right" | 2
| bgcolor="#A9A9A9" align="right" | -
| bgcolor="#A9A9A9" align="right" | -
| bgcolor="#A9A9A9" align="right" | -
| bgcolor="#A9A9A9" align="right" | -
|-
| bgcolor="#669933" | '''[[Squierda Ounida]]'''
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | 4
| bgcolor="#99CC66" align="right" | 3
| bgcolor="#99CC66" align="right" | 3
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
|-
| bgcolor="#99FF00" | '''[[Centro Democrático i Social (Spanha)|Centro Democrático i Social]]'''
| bgcolor="#CCFF99" align="right" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="right" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="right" | 4
| bgcolor="#CCFF99" align="right" | 1
| bgcolor="#CCFF99" align="right" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="right" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="right" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="right" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="right" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="right" | -
| bgcolor="#CCFF99" align="right" | -
|-
| bgcolor="#669933" | '''[[Ounion de Centro Democrático]]'''
| bgcolor="#99CC66" align="right" | 5
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
| bgcolor="#99CC66" align="right" | -
|- bgcolor="#EEEEEE"
| '''''Total'''''
| align="right" | '''''11'''''
| align="right" | '''''11'''''
| align="right" | '''''11'''''
| align="right" | '''''11'''''
| align="right" | '''''11'''''
| align="right" | '''''11'''''
| align="right" | '''''11'''''
| align="right" | '''''11'''''
| align="right" | '''''9'''''
| align="right" | '''''9'''''
| align="right" | '''''9'''''
|}
</center>
===Radadeiros persidentes de la cámara de Grañén ===
{| class="wikitable"
|-
! Legislatura !! Persidente !! colspan=2| Partido
|-
| rowspan=2 | [[1979]]-[[1982]]<br />1983-[[1983]] || rowspan=2 | Esteban Abadía Ereza<br />Vicente Manuel Conte Laborda<ref>Menistério de Fazenda i Admenistraçones Públicas (Gobierno de Spanha). [https://web.archive.org/web/20140306230615/http://www.seap.minhap.gob.es/es/areas/politica_local/sistema_de_informacion_local_-SIL-/cargos_representativos/30_aniversario.html «Trinta anibersairo de las purmeiras eileçones municipales de la democracie»]. Arquibado de l'ouriginal l 6 de márcio de 2014. Cunsultado l 6 de márcio de 2014.</ref> || rowspan=3 | [[Político sin partido|And.]] || style="width: 5px" bgcolor=#696969 align=center |
|-
| style="width: 5px" bgcolor=#696969 align=center |
|-
| [[1983]]-[[1987]] || Vicente Manuel Conte Laborda || style="width: 5px" bgcolor=#696969 align=center |
|-
| [[1987]]-[[1991]] || José María Escartín Lapeña|| [[Centro Democrático i Social (Espanha)|CDS]] || style="width: 5px" bgcolor=#99FF00 align="center" |
|-
| [[1991]]-[[1995]] || rowspan=3 | Ramón Nasarre Grúas|| rowspan=5 | [[Partido Socialista Ouperário Spanhol|PSOE]] ||style="width: 5px" bgcolor=#FF0000 align="center" |
|-
| [[1995]]-[[1999]] || style="width: 5px" bgcolor=#FF0000 align="center" |
|-
| [[1999]]-[[2003]] || style="width: 5px" bgcolor=#FF0000 align="center" |
|-
| [[2003]]-[[2007]] || rowspan=2 | Esteban Juan Antonio Rodríguez Laírla || style="width: 5px" bgcolor=#FF0000 align="center" |
|-
| [[2007]]-[[2011]] || style="width: 5px" bgcolor=#FF0000 align="center" |
|-
| [[2011]]-[[2015]] || rowspan=3 | Carlos Sampériz Enguita<ref>[http://elecciones.mir.es/resultados2011/99MU/DMU0222911699_L1.htn?d=1243&i=152 Dados Eileiçones MIR]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Citation |title=Archive copy |url=http://portal.aragob.es/archelec/index.jsp |accessdate=2021-04-16 |archivedate=2011-01-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110105133451/http://portal.aragob.es/archelec/index.jsp }}</ref> || rowspan=3 | [[Partido Popular (Spanha)|PP]] || style="width: 5px" bgcolor=#1E90FF align="center" |
|-
| [[2015]]-[[2019]] || style="width: 5px" bgcolor=#1E90FF align="center" |
|-
| [[2019]]-[[2023]] || style="width: 5px" bgcolor=#1E90FF align="center" |
|}
==Pessonas eilustres==
Antre ls filhos eilustres de Granyén çtacan l jurista [[Felipe Marco y Oto]] (1641), l teólogo i [[arcediago]] de la [[Catedral de Jaca]] [[Nicolás de Altabas]], l monge de la Ínclita [[Orde de Malta]] [[Frei Pedro Carreras y Millera]] i l pintor [[Blasco de Grañén]].<ref name="Stória"/>
== Fiestas ==
* Ne l 7 de janeiro comemora-se la festebidade de San Julion, fiesta pequeinha de Grañén.
* L Die de ls Homes ó de la Quemunhon Pascal celebra-se ne l demingo seguinte de [[Páscoa]], fiesta que tenie ua grande tradiçon ne l passado i que se recuperou recentemente.
* La fiesta patronal de Grañén ocorre ne l 25 de júlio an honra de [[Santiago Maior|Santiago Apóstolo]], padroeiro de la lhocalidade. La fiesta ampeça cul ''[[chupinazo]]'' de la [[Baranda (arquitetura)|baranda]] de ls [[paços de l cunceilho]] i posterior parada de carros alegóricos. Un de ls atos mais tradecionales i "la corrida de l Frango", chamada "Memorial Balentín Rodellar" en honra dun de ls melhores corredores de Aragon.
==Çportos ==
[[Fexeiro:CD Grañén (08.11.2009).jpg|thumb|250px|Jogadores de l [[Club Deportivo Grañén]] an [[2009]].]]
*L [[futebol]] ye repersentado pul [[Club Deportivo Grañén]].
==Geminaçon==
Grañén stá geminado cun [[Capvern]], ua [[Quemuna francesa|quemuna]] [[Ocitánia (region francesa)|ocitana]] ne l [[Departamientos de la Fráncia|departamiento]] [[Fráncia|francés]] de [[Altos Pirenéus]].<ref name="Geminaçon">Hhmgmg</ref>
==Refréncias i notas==
<references/>
[[Catadorie: Spanha]]
22tzrofr7ctai69caq6qz2blu8zg2cs
Lénguas románicas
0
11582
107260
106895
2026-07-20T20:04:34Z
~2026-38935-23
15383
/* */
107260
wikitext
text/x-wiki
{{mais fuontes|data=júlio de 2021}}{{Anfo/Família lenguística
|nome =Románica
|nomealt =
|region =Ouriginalmente na [[Ouropa meridional]] i [[África Proconsular|partes de l norte de la África]]; agora tamien na [[América Latina]], [[Canadá]], partes de l [[Líbano]], grande parte de la [[África Oucidental]], maior parte de l [[norte de África|norte de la África]] i partes de l [[Corno de África]] i [[África Austral]].
|corfamília =Ando-ouropeia
|fam2 =[[Lénguas itálicas|Itálico]]
|ant1 =[[Lénguas románicas oucidentales|Románico oucidental]] (ó [[Lénguas ítalo-oucidentales|Ítalo-oucidental]])
|ant2 =[[Lénguas románicas ourientales|Románico ouriental]]
|mapa =[[Fexeiro:Detailed SBG map of the Romance-speaking world.sbg|300px]]
|mapa_legenda ={{legenda|#045a8d|Léngua natiba manjoritária}}
{{legenda|#0674b6|Léngua co-oufecial i natiba manjoritária}}
{{legenda|#439dd4|Léngua natiba oufecial, mas minoritária}}
{{legenda|#9bbae1|Léngua cultural ó secundária}}
}}
Las '''lénguas románicas''', tamien coincidas cumo '''lénguas neolatinas''', '''latinas''', ó coletibamente cumo '''romance''' ó '''romanço''', son [[léngua]]s qu'antegran l basto cunjunto de las [[lénguas ando-ouropeias]] que se ouriginórun de l'eiboluçon de l [[latin]], percipalmente de l [[latin bulgar]], falado pulas classes mais populares.
Atualmente, essas lénguas son repersentadas puls seguintes lénguas mais coincidos i mais falados ne l mundo: l [[Léngua pertuesa|pertués]],, l [[Lhéngua eitaliana|eitaliano]], l [[Lhéngua francesa|francés]] i l [[Léngua romena|romeno]]. Hai, tamien, ua grande cantidade de lénguas ousados por grupos minoritairos de falantes, cumo:
* nas defrentes regiones de la [[Spanha]], adonde son falados l [[Léngua catalana|catalan] ] (que ten l [[Léngua balenciana|balenciano]] cumo [[dialeto]]), l [[aragonés]], l [[Lhéngua galhega|galego]], l [[Lhéngua sturiana|sturiano]] i l [[Lhéngua lhionesa|lhionés]];
* an [[Pertual]], adonde ye falado l [[Léngua mirandesa|mirandés]];
* nas defrentes regiones de la [[Eitália]], adonde son falados l [[Léngua lombarda|lombardo]], l [[Léngua béneta|béneto]], l [[Léngua lígure|lígure]], l [[Léngua siceliana|siceliano]], l [[Léngua piemontesa|piemontés]], l [[Léngua napolitana|napolitano]] (culas sues bariaçones dialetales) i l [[Léngua xarda|sardo]];
* ne l sul de la [[Fráncia]], adonde son falados l [[Léngua ocitana|ocitano]] (que ten l [[Léngua probençal|probençal]] i l [[Léngua gascónia|gascon]] cumo dialetos), l [[Léngua franco-probençal|franco-probençal]] i outras lénguas dialetales deribadas de l própio léngua (cumo l [[Léngua picarda|picardo]], l [[Pitabo-sántone]] i l [[Léngua normanda|normando]]) i l [[Léngua corsa|corso]];
* i na [[Suíça]], adonde ye falado l [[Léngua romanche|romanche]].
Ne l stremo norte de la Fráncia i ne l sul de la [[Bélgica]], son falados dous lénguas tamien románicos: l [[Léngua balona|balon]] i l [[Léngua picarda|picardo]]. L [[Léngua dálmata|dalmático]], falado na antiga [[Dalmácia]], na region de ls [[Bálcanas]], i l [[Léngua rética|rético]], falado na [[Récia]], antiga porbíncia de l [[Ampério Romano]] localizada al norte de la Eitália, son lénguas románicas atualmente zaparecidas (''ber: [[Romania submersa]]''). L rético deribou las chamadas [[lénguas reto-románicas]] (dentre las quales se anclui l [[Léngua romanche|romanche]]) faladas na [[Suíça]] i ne l norte de la Eitália.<ref>{{citar web |url=https://www.britannica .com/topic/Romance-languages |títalo=Romance languages |website=Ethnologue |léngua=en}}</ref>
== Stória ==
Las lénguas románicas son la cuntinaçon de l latin bulgar, l dialeto popular i anformal de l latin falado por bárias camadas de la [[Demografie de l Ampério Romano|populaçon romana]],{{Sfn|Eilari|1999|p=58}} que se çtinguia de la forma clássica de la léngua falada pulas classes superiores romanas, la forma an que la léngua era giralmente scrita.
Antre 350 a.C. i 150 d.C, la spanson de l Ampério, juntamente culas sues políticas admenistratibas i eiducacionales, fizo cun que la léngua latina fusse la dominante na parte cuntinental de la [[Ouropa Oucidental]], para alhá de fazer cun que la léngua fazisse cuntato culas lénguas de las regiones.{{Sfn|Ilari|1999|p=48}} L latin eiserceu tamien ua fuorte anfluéncia noutros puntos geográficos, esto ye, ne l sudeste de la [[Anglaterra]], na [[África Proconsular|porbíncia romana de la África]] i na zona de ls Bálcanas al norte de la [[Linha Jireček]].
Durante l declínio de l [[Ampério Romano de l Oucidente]], i passado la sue fragmentaçon i cunsequente colapso ne l {{sec. B}}, bariadades de l latin ampeçórun a aparecer an cada local de forma acelerada, eibentualmente eiboluindo cada qual para un ''cuntinun'' de defrentes tipologies. Ls ampérios ultramarinos stablecidos por [[Ampério Pertués|Pertual]], [[Ampério Spanhol|Spanha]], [[Ampério colonial francés|Fráncia]], [[Ampério Belga|Bélgica]] i [[Ampério colonial eitaliano|Eitália]] de l {{sec. XB}} an delantre spalhórun las sues respetibas lénguas por outros cuntinentes, de tal forma que cerca de 70% de todos ls falantes de lénguas románicas biben hoije fura de la Ouropa.
Anque de las anfluéncias de lénguas pré-romanas i [[Migraçones de ls pobos bárbaros|de las ambasones]], la [[fonologie]], [[Morfologie (lenguística)|morfologie]], [[léxico]] i [[sintaxe]] de todas las lénguas románicas son predominantemente ua eiboluçon de l latin bulgar. An particular, cun solo ua ó dues sceçones, las lénguas románicas perdírun l sistema de [[Declinaçon (gramática)|declinaçon]] persente ne l latin i, cumo resultado, ténen strutura de frase SBO ([[Sustantibo]] - [[Berbo]] - [[Cumplemiento berbal|Oubjeto]]) i fázen amplo uso de [[Preposiçon|preposiçones]].
[[Fexeiro:Romance 20c en.png|thumb|500px|centro|Lénguas Neolatinas na Ouropa]]
== Dados ==
Hai 1.2 bilhones de pessonas que falan algua léngua románica ne l mundo,<ref>{{citar web |ultimo=Deblin |purmeiro=Thomas More |url=https://www.babbel .com/en/magazine/romance-languages/ |titulo=All In The Language Family: The Romance Languages |data=6/02/2019 |acessodata=15/07/2021 |website=Babbel Magazine}}</ref> l que faç esse galho tener l maior númaro de falantes de la família ando-ouropeia, delantre de l galho germánico, que ten mais de 730 milhones de falantes.{{carece de fuontes|data=júlio de 2021}}
== Nome ==
[[Fexeiro:Western and Eastern Romania.PNG|thumb|250px|dreita|[[Romania submersa]]: territórios de las [[lénguas románicas zaparecidas]] (an negro).]]
L termo "románico" ben de l [[adbérbio]] de l latin bulgar ''romanice'', deribado de l latin formal ''Romanicus'': por eisemplo, na spresson ''Romanice Loqui'', "falar an Románico" (esto ye, ne l latin bernaclo), cuntrastando cun ''Latine Loqui'', "falar an léngua Latina" (an ''[[latin mediebal]]'', la berson cunserbadora de la léngua outelizada na scrita i cuntestos formales ó cumo [[léngua franca]]), i cun ''Barbarice Loqui'', "falar an Bárbaro" (las lénguas nun latinas de ls pobos que cunquistórun l Ampério Romano). A partir deste adbérbio se ouriginou l sustantibo románico, que fui aplicado einicialmente la qualquiera cousa scrita an románico, ó ne l bernaclo romano.
La palabra "romántico" cul sentido moderno de "romance" ó amor ten la mesma ourige. Anquanto la [[literatura mediebal]] de la Ouropa Oucidental era scrita normalmente an latin, ls cuntos populares, muitas bezes centrados ne l'amor, fúrun cumpuostos ne l bernaclo, l qual fui chamado "romántico" (románico).{{clr}}
== Çtribuiçon geográfica ==
San faladas an bárias regiones de la [[Ouropa]], nas [[Américas]] ([[América Latina]] i [[Canadá]], subretodo ne l [[Quebec]]), [[África]] i [[Ásia]].
Debido a la semelhança antre estes lénguas i na tentatiba de promober i assegurar l plurelinguismo i l [[multiculturalismo]] de la Ouropa, fúrun zambolbidos, cul apoio de la [[Ounion Ouropeia]], bários porjetos anterunibersitairos:
*[http://www.u-grenoble3.fr/galatea/recherche.htn Galatea]
L cunceito que se ancontra na base destes porjetos ye l de [[anteligibelidade mútua|antercumprenson]].
[[Fexeiro:Map-Romance Language World.png|thumb|centro|450px|Legenda: {{legend|#00B927
{{legend|#FF8400|pertués}}{{legend|#0000FF|francés}}{{legend|#FFFF00|eitaliano}}
{{legend|#FF0000|romeno}}<br />(quelores scuras andican [[léngua oufecial]]; quelores claras, léngua d'uso quemun).]]
=== Ounion Latina ===
Essa ourganizaçon tenie la finalidade de promober i desseminar l'eissencia quemun de las lénguas románicas. Fui criada an 15 de maio de 1954. Las lénguas oufeciales de l'ounion son l [[Léngua pertuesa|pertués]], l [[Lhéngua francesa|francés]], l [[Lhéngua eitaliana|eitaliano]], l [[Léngua romena|romeno]], l i l [[Léngua catalana|catalan] ].
L bloco reunia 35 países, i sue sede permanecie an [[Paris]], [[Fráncia]]. Sou secretariado tamien ouperaba neste paíç.
La Ounion bieno a la falhéncia i ancerrou sues atebidades an 2012.<ref>{{citar web |url=http://www.unilat.org/SG/Organisation/Persentation/EtatsMembres/andex.s.asp |títalo=Unión Latina; Stados miembros|léngua=s|acessodata=2009-01-05 |urlmorta=yes |arquibourl=https://web.archibe.org/web/20081228203150/http://www.unilat.org/SG/Organisation/Persentation/EtatsMembres/andex.s.asp |arquibodata=2008-12-28 }}</ref>
==Grau d'eiboluçon==
{{Ando-ouropeu}}
Grau d'eiboluçon de las lénguas románicas a respeito de la [[fonética]] de l latin, segundo ls studos de l [[latenista]] [[Mario Pei]]. Quanto maior la percentaige, mais loinge foneticamente la léngua ye de l latin.
*[[Léngua xarda|Sardo]]: 8%
*[[Lhéngua eitaliana|Eitaliano]]: 12%
*[[Léngua romena|Romeno]]: 23,5%
*[[Léngua catalana|Catalan] ]: 24%
*[[Léngua ocitana|Ocitano]]: 25%
*[[Léngua pertuesa|Pertués]]: 31%
*[[Lhéngua francesa|Francés]]: 44%
L pertués i l francés possuen la fonética mais loinge de l latin. Ua de las supostas rezones puode ser un sustrato [[léngua celta|céltico]] nestas lénguas. L galego, de l qual surgiu l pertués, tenerie sofrido anfluéncia de l léngua [[Léngua lusitana|lusitano]], anquanto l francés tenerie sido anfluenciado pul [[Léngua gaulesa|gaulés]] (para alhá de l fuorte sustrato [[Lénguas germánicas|germánico]]).{{Carece de fuontes|data=agosto de 2015}}
La léngua pertuesa ten cunsidrable léxico celta: "beiço" ''baikkio'', "bura/buraco" ''buras'', "calho/cascalho" ''caliabo'', "tolo" ''tullon'', "bulhaca" ''bullaka'', "broa" ''boruna'', "brício" ''berce'', "barrila" ''benerie'', "banastra/canastra" ''benna'', "bouça" ''baudea'', "coio" ''crodios'', "nino" ''menno'', "bicha" ''mîlo'' (antigo ''miloca''), "légua" ''leukā'', "berro" ''bekko'', "camisa" ''camesia'', "carro" ''karro'' etc. Para alhá desso l pertués [[Pertués ouropeu|falado an Pertual]] ten l custante sonido /[[Fricatiba dental sonora|ð]]/ fuorte, persente nas lénguas celtas. Essa causa fonética inda ye studada, i ls andícios son grandes i cunsidrables na eiboluçon fonética de la [[léngua pertuesa]].
Tamien hai ls sonidos delicados /ə/ i /ɨ/ que ténen abrangéncia eimensa nessas dues lénguas (ne l causo de l pertués, trata-se de l dialeto falado an Pertual).{{clr}}
== Classeficaçon ==
Las lénguas románicas puoden ser classeficadas an dous galhos oucidentales i ourientales. Por sue beç, l galho oucidental ten quatro grupos de lénguas percipales i outros trés de trasiçon.<ref>{{citar web|url=https://www.ethnologue .com/subgroups/romance|títalo=Ethnologue Romance languages|léngua=en}}</ref>
=== Lénguas románicas ourientales ===
* '''[[Lénguas balco-románicas]]:''' [[léngua romena|Romeno]], [[léngua aromena|aromeno]], [[léngua megleno-romena|megleno-romeno]] i [[léngua istro-romena|istro-romeno]].<ref>{{citar web|url=https://www.ethnologue .com/subgroups/eastern-11|títalo=Ethnologue Eastern Romance|léngua=en}}</ref>
=== Lénguas románicas oucidentales ===
* '''[[Lénguas ibero-románicas]]:''' [[léngua pertuesa|pertués]], [[Lhéngua galhega|galego]], [[Asturo-lheonés|asturo-lhionés]] i [[aragonés]].<ref>{{citar web |url=https://www.ethnologue .com/subgroups/ibero-romance |títalo=Ibero-Romance |website=Ethnologue |léngua=en}}</ref>
* '''[[Lénguas galho-románicas]]:''' [[Lhéngua francesa|Francés]], [[léngua franco-probençal|franco-probençal]], [[Léngua balona|balon]], [[léngua normanda|normando]], [[léngua picarda|picardo]], antre outras lénguas.<ref>{{citar web |url=https://www.ethnologue .com/subgroups/gallo-romance |títalo=Gallo-Romance |website=Ethnologue |léngua=en}}</ref>
* '''[[Lénguas ítalo-dálmatas|Lénguas ítalo-románicas]]:''' [[Lhéngua eitaliana|Eitaliano]], [[léngua corsa|corso]], [[léngua siceliana|siceliano]] i [[léngua napolitana|napolitano]].<ref>{{citar web |url=https://www.ethnologue .com/subgroups/italo-dalmatian |títalo=Italo-Dalmatian languages |website=Ethnologue |léngua=en}}</ref>
* '''[[léngua xarda|Sardo]]'''
==== Grupos de trasiçon ====
* '''[[Lénguas ocitano-románicas]]:''' [[léngua catalana|Catalan] ] i [[léngua ocitana|ocitano]], eilhes fázen ua trasiçon antre las lénguas galho-románicas i las ibero-románicas. La classeficaçon altarnatiba ye classeficar l'ocitano cumo galho-románico i l catalan cumo ibero-románico ó outra classeficaçon ye classeficar las dues lénguas cumo galho-románicas ó ibero-románicas.<ref>Pierre Bec (1963, 1995) ''La langue ocitane'', Paris: Presses ounibersitaires de France</ref>
* '''[[Lénguas galho-itálicas]]:''' [[léngua lombarda|Lombardo]], [[léngua lígure|ligure]], [[léngua piemontesa|piemontés]], [[léngua eimeliano-romanhola|eimeliano-romanhol]] i [[léngua béneta|béneto]], eilhes fázen ua trasiçon antre las lénguas galho-románicas i las ítalo-románicas. La classeficaçon altarnatiba ye classeficá-los cumo un subgrupo de las lénguas galho-románicas.<ref name=":0">Gian Batista Pellegreni, ''Eil cisalpino ed eil retoromanzo'', 1993; y ''The Dialets of Italy'', ed. Maiden y Parry, 1997.</ref>
* '''[[Lénguas reto-románicas]]:''' [[léngua romanche|Romanche]], [[léngua friulana|friulano]] i [[Léngua ladino-dolomítica|ladino]], eilhes fázen ua trasiçon antre las lénguas galho-románicas i las ítalo-románicas. La classeficaçon altarnatiba ye classeficá-los cumo un subgrupo de las lénguas galho-románicas.<ref name=":0" />
* L '''[[léngua istriota|Istrioto]]''' faç ua trasiçon antre las lénguas románicas ourientales, las lénguas galho-románicas i las italo-románicas. Á classeficaçon altarnatiba ye classeficá-a cumo ua léngua italo-románica ó cumo anclassificable.<ref>Tagliabeni, Carlo. Le ourigeni delle lengue neolatine. Patron Ed. Bologna 1982.</ref>
== Anteligibelidade mútua ==
L ''Ethnologue'' cita las seguintes porcentaiges cumo graus de [[anteligibelidade mútua]] antre defrentes lénguas románicas:<ref>''Ethnologue, Languages of the World,'' 15.ª eidiçon, SIL Anternational, 2005.</ref>
{|class="wikitable" style="font-size: 85%"
|-
!width="60"|<big>%</big>
!width="60"|[[Léngua catalana|Catalan] ]
!width="60"|[[Lhéngua galhega|Galego]]
!width="60"|[[Lhéngua eitaliana|Eitaliano]]
! width="60" |[[Lhéngua francesa|Francés]]
!width="60"|[[Léngua romanche|Romanche]]
!width="60"|[[Léngua romena|Romeno]]
!width="60"|[[Léngua pertuesa|Pertués]]
!width="60"|[[Léngua ocitana|Ocitano]]
!width="60"|[[Léngua xarda|Sardo]]
|-
|'''[[Léngua catalana|Catalan] ] || || 85 || 87 || 85 || 75 || 73 || 88 || 95 || 76
|-
|'''[[Lhéngua galhega|Galego]] '''|| 85 || || 80 || 75 || 74 || 71 || 94 || 81 || 76
|-
|'''[[Lhéngua eitaliana|Eitaliano]] '''|| 87 || 80 || || 89 || 82 || 78 || 84 || 87 || 86
|-
|'''[[Lhéngua francesa|Francés]] '''|| 85 || 75 || 89 || || 78 || 75 || 80 || 87 || 80
|-
|'''[[Léngua romanche|Romanche]] '''|| 75 || 74 || 82 || 78 || || 73 || 74 || 76 || 75
|-
|'''[[Léngua romena|Romeno]] '''|| 73 || 71 || 78 || 75 || 73 || || 71 || 73 || 75
|-
|'''[[Léngua pertuesa|Pertués]] '''|| 88 || 94 || 84 || 80 || 74 || 71 || || 81 || 79
|-
|'''[[Léngua ocitana|Ocitano]] '''|| 95 || 81 || 87 || 87 || 76 || 73 || 81 || || 78
|-
|'''[[Léngua xarda|Sardo]] '''|| 76 || 76 || 86 || 80 || 75 || 75 || 79 || 78 ||
|}
== Eisemplos para acumparar ==
L'artigo 1º de la [[Declaraçon Ounibersal de ls Dreitos Houmanos]] an bárias lénguas neolatinas:
'''[[Lhéngua lhatina|Latin]]:'''{{Quote|Omnes homines liberi aequique dignitate atque iuribus nacuntur. Ratione cunscientaque praediti sunt eit alii arga alios cun fraternitate se gerere debent. }}
'''[[Aragonés]]:'''{{Quote|Toç ls sers umanos naxen libres y eiguals en dinnidá y dreitos. Adotatos de razón y cunzenzia, deben cumportar-sen fraternalmén unos cun atros.}}
'''[[Lhéngua sturiana|Sturiano]]:'''{{Quote|Tolos seres houmanos nacen llibres y eiguales en dignidá y drechos y, pola mor de la razón y la cunciencia de so, han cumportase heirmaniblemente los unos colos otros. }}
'''[[Léngua aubernesa|Aubernés]]:'''{{Quote|Ta la proussouna neisson lieura moé parira pà dïnessà mai dret. Son charjada de razou moé de cousiensà mai lhu fau arjî antremeî lha bei m'eime de freiressà. }}
'''[[léngua corsa|Corso]]:'''{{Quote|Nacinu tutti l'omi libari è pari di dignità è di diritti. Pussedinu la raghjoni è la cuscenza è li toca ad agiscia trà eilli di modu fraternu.
}}
'''[[léngua catalana|Catalan] ]:'''{{Quote|Tots eils éssers houmanes neixen lliures i eiguals en dignitat i en drets. Són dotats de raó i de cunsciència, i eils cal mantenir-se antre eills amb sperit de fraternitat.
}}
'''[[léngua eimeliano-romanhola|Eimeliano-romanhol]]:'''{{Quote|Tot j essèri umén nàs lébri i cumpagn in dignità i dirèt. Lou i è dutid ad rasoun i ad cuscinza i i a la de l'ouperè, ognun ti cunfrunt at ch'j eilt, sa sentimint ad fratelènza.
}}
'''[[Lhéngua francesa|Francés]]:'''{{Quote|Tous les étres humaines naissent libres eit égaux en dignité eit en droits. Eils sont doués de raison eit de cunscience eit doibent agir les uns ambers les outres danes un sprit de fraternité.
}}
'''[[léngua friulana|Friulano/Friuliano]]:'''{{Quote|Ducj i oms la nassin libars i cumpagnes come dignitát i derits. L'an sintiment i cussience i bisugne che si tratin un culaltri come fradis. }}
'''[[Lhéngua galhega|Galego]]:'''{{Quote|Todos ls seres houmanos nacen libres i eiguales en dignidade i dereitos i, dotados cumo stán de razón i cunciencia, débense cumportar fraternalmente uns cos outros. }}
'''[[Lhéngua eitaliana|Eitaliano]]:'''{{Quote|Tutti gli esseri umani nacono liberi ed eiguali in dignità i diritto. Essi sono dotati di ragione i di coscienza i debono agire gli ouni berso gli altri in spirito di fratellanza.
}}
'''[[Judiu-spanhol]]:'''{{Quote|Kada benadan i benadan nase forro i eigual en dinyidad i en derechos. Todos son baale razón i konsiensia i deben komportarsen los unos berso los otros kon fraternidad
}}
'''[[Lhéngua lhionesa|Lhionés]]:'''{{Quote|Tolos seres houmanos nacen llibres y eiguales en denidá y dreitos y, dotaos quemu tán de razon y cunciencia, débense cumportare los unos colos outros dientru d'un spritu de fraternidá. }}
'''[[léngua lígure|Ligure]]:'''{{Quote|Tytti i ommi nàscian libberi i yguáli in dignitæ i drîti. Sun dutæ de raxun i de cunscensa i déban agî i-yn bersu i-átri ante'm spirritu de fraternitæ. }}
'''[[léngua mirandesa|Mirandés]]:'''{{Quote|Todos ls seres houmanos nácen lhibres i eiguales an denidade i an dreitos. Custuituídos de rezon i de cuncéncia, dében portar-se uns culs outros an sprito d'armandade.
}}
'''[[léngua ocitana|Ocitano]]:'''{{Quote|Totes los èssers umanes naisson liures i eigals en dignitat i en dreches. Són dotats de rason i de cunsciéncia i se debon cumportar los uns amb los outres dines un sperit de fraternitat.
}}
'''[[léngua piemontesa|Piemontés]]:'''{{Quote|Tuij j'esser uman a nasso liber i uguaj an dignità i dirit. La l'han ëd rasonament i 'd cossienssa i la l'han de la cumportisse j'un cun j'aotri an spirit ëd fradlanssa.
}}
'''[[léngua picarda|Picardo]]:'''{{Quote|Tos lès-omes binèt å monde lîbes èt égåls po çou qu'èst d' leû dignité èt d' leûs dreûts. Leû re°zon èt leû cunsyince eilzî fe°t on d'bwér di s'kidûre ante di zèle come dès frès. }}
'''[[léngua pertuesa|Pertués]]:'''{{Quote|Todos os seres humanos nacem livres e iguais em dignidade e em direitos. Dotados de razão e de concência, de bem agir uns para culs outros em esprito de fraternidade.}}
'''[[léngua probençal|Probençal]]:'''{{Quote|Tóuti lis uman naisson libre. Soun eigau pèr la digneta i li dre. An tóuti uno resoun i uno counsciènci. Se dèbon teni freirenau lis un 'mé lis outre.}}
'''[[léngua romanche|Romanche]]:'''{{Quote|Tuots umanes nachan libers ed eiguals in dignità i drets. Eils sun dotats cun antellet i cunscienza i dessan agir tanter per in uin spiert de la fraternità.}}
'''[[léngua romena|Romeno]]:'''{{Quote|Toate fiinţel umane se nac libere şi eigale în demnitate şi în dreturi. El sunt înzestrate cu raţiune şi cunştiinţă şi trebuie să se cumporte unele faţă d'altele în spirit de fraternitate. }}
'''[[léngua xarda|Sardo]]:'''{{Quote|Totu sos èsseres umanos nachint lìberos i eiguales in dinnidade i in deretos. Issos tenent sa resone i sa cussèntzia i depent ouperare s'unu cun s'àteru cun ispìritu de fraternidade. }}
'''[[Léngua balona|Balon]]:'''{{Quote|Tos lès-omes binèt-st-å monde lîbes, èt so-l'minme pîd po çou qu'ènn'èst d'leu dignité èt d'leus dreûts. I m'sont nin foû rézon èt-ç-ont-i leû cunsyince po zèls, çou qu'èlzès deût miner la s'kidûre onk' po l'óte tot come dès frés. }}
'''[[Léngua béneta|Béneto]]:'''{{Quote|Tuti i èsari umani i nase łìbari i cunpanji par dinjità i deriti. I ze dotài de rajon i de cosiensa i i ga de la cunportarse antrà de łouri co spìrito de fradełi. }}
== Cumparaçon i palabras quemuns ==
{| class="wikitable"
!Pertués !!Latin !!Galego !!Eitaliano !!Francés !!Romeno !!Catalan
|-
| home||honō, hominen||home||uomo||homme||on||home
|-
| mulhier||mulier, muliíren| |muller||donna||molia||muiere||dona
|-
| filho||fīlius||fillo||figlio||fils||fiu||fill
|-
| arble||arbor||árbore||albero||arbre||arbore/pon||arbre
|-
| auga||aqua||auga||acqua||eau||apă||aigua
|-
| fuogo||focun||fuogo||fuoco||feu||foc||foc
|-
| chuba||plubia||chubia||pioggie||pluie||ploaie||pluja
|-
| nuite||nox, noten||nuite||notte||nuit||noate||nit
|-
| tierra||tierra||tierra||tierra||terre||țaireă||tierra
|-
| cielo||caelun||ceo||cielo||ciel||cer||cel
|-
| alto||altus||alto||alto||haut||înalt||alt
|-
| nuobo||nobun||nuobo||nuobo||noubeau||nou||nou
|-
| bielho||betus||bello||bechio||bieux||bechi||bello
|-
| cabalho||caballus||cabalo||caballo||chebal||cal||cabalhl
|-
| baca||baca||baca||baca||bache||bacă||baca
|-
| cabra||capra||cabra||capra||chèbre||capră||cabra
|-
| perro||canis||can||cane||chien||cáine||can/gos
|-
| fazer||facere||facer||fare||faire||face||fer
|-
| leite||lac||leite||latte||lait||late||llet
|-
| uolho||oculus||ollo||ochio||œeil||ochi||ull
|-
| léngua||lengua||lengua||lengua||langue||limbă||llengua
|-
| mano||manus||man||mano||main||mánă||mà
|-
| piel||pellen||pel||pelle||peau||piele||pell
|-
| pul||pilus||pul||pul||poil||păr||pèl
|-
| sangre||sanguis, sanguinen||sangre||sangre||sang||sánge||sang
|-
| unha||ungula||uñla||unghia||ongle||unghie||ungla
|-
| pan||panis||pan||pane||pain||páine||pa
|-
| negro||niger, nigrun||negro||nero||noir||negru||negre
|-
| you||eigo||you||io||je||you||jo
|-
| nuosso||noster||noso||nostro||notre||nostru||nostre
|-
| trés||trēs||tres||tre||trois||trei||très
|-
| quatro||"quattuor/quattro"||catro||quattro||quatre||patru||quatre
|-
| cinco||"quīnque/cīnque"||cinco||cinque||cinq||cinci||cinc
|-
| seis||sex||seis||sei||six||șase||sis
|-
| siete||seten|| siete||sette||set||șate||set
|-
| uito||otō||uito||otto||huit||out||buit
|-
| nuobe||noben||nuobe||nuobe||neuf||nouă||nuobe
|-
| dieç||decen|| dieç||dieci||dix||zece||dou
|}
== Ber tamien ==
* [[Cultura latina]]
* [[Linha La Spezia-Rimeni]]
* [[Ouropa latina]]
{{Refréncias}}
== Bibliografie ==
{{AmpeçoRef}}
* Holtus, Gunter/Metzeltin, Michael/Schmitt, Christian: ''Lexikon dar Romanistischen Lenguistik (LRL).'' Niemeyer, Tubingen 1988-2005 (12 tomos).
* Lindenbauer, Petrea/Metzeltin, Michael/Thir, Margit: ''Die romanischen Sprachen. Eine einfuhrende Ubersicht''. G. Eigert, Wilhelmsfeld 1995.
* Metzeltin, Michael: {{citar libro|títalo=Linguística Románica|purmeiro=Rodolfo|subrenome=Eilari|eiditora=Eiditora Ática|anho=1999|local=[[San Paulo]]|url=https://eidisciplinas.usp.br/pluginfile.php/4533622/mod_label/antro/ILARI_LenguisticaRomanica.pdf|eiditor=Nelson de ls Reis|ref=harb|isbn=85 08 04250 7}}{{-fin}}
== Ligaçones sternas ==
*[http://www.reference-global .com/series/lrl ''Lexikon dar Romanistischen Lenguistik (LRL),'' edd. Holtus / Metzeltin / Schmitt]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{Ligaçon inatiba|1=|data=maio de 2019}}
*[http://books.gogle.at/books?id=LRumIF1TLBkC&printsec=fruntcober&dq=Las+lenguas+ron%C3%A1nicas+st%C3%A1ndar.+Storia+de+su+formaci%C3%B3n+y+de+su+uso&cd=1#b=onepage&q&f=false Michael Metzeltin,Obiedo, 2004]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
{{Lénguas románicas}}
{{outhority cuntrol}}
[[Catadorie:Lénguas románicas| ]]
8enzookuuwh32tazorwlp7gzuiko5ln
Zabotsuana
0
11642
107375
106736
2026-07-22T23:17:54Z
~2026-38935-23
15383
/* */
107375
wikitext
text/x-wiki
{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
|+<big>'''Zabotsuana'''</big>
|-
| style="background:#efefef;" align="center" colspan=2 |
{| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0"
|-
| align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Flag of Botswana.svg|left|130px]]
| align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Coat of arms of Botswana.svg|left|100px]]
|}
|-
| align="center" colspan=2 |[[Fexeiro:Location Botswana AU Africa.svg|left|290px]]
|-
| '''Lhéngua oufecial''' || [[Léngua anglesa|Anglés]]
[[Lhéngua tsuana|Tsuana]]
{{l|Setsuana}}
|-
| '''Capital'''<br /> - Populaçon:<br />|| {{l|Gaborone}}
|-
|-
|}
'''Zabotsuana''' ye un paíç de la [[África]], sendo un de ls mais zambolbidos de l cuntinente
{{commons|Botswana}}
[[Catadorie:Paízes de África]]
gfa7j8emnzeldsczf5nen803eh4uzci
Hungrie
0
11657
107366
99353
2026-07-22T19:37:10Z
~2026-38935-23
15383
/* */
107366
wikitext
text/x-wiki
{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
|+<big>'''Hungrie'''</big>
|-
| style="background:#efefef;" align="center" colspan=2 |
{| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0"
|-
| align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Flag of Hungary.svg|left|150px]]
| align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Coat of arms of Hungary.svg|left|70px]]
|}
|-
| align="center" colspan=2 |[[Fexeiro:EU-Hungary.svg|left|290px]]
|-
| '''Lhéngua oufecial''' || [[Lhéngua hungara|Hungaro]]
|-
| '''Capital''' || [[Budapest]]
|-
| '''Área'''<br />
|93 025 km²<br />
|-
| '''Populaçon'''<br /> - Total:<br /> - Densidade:
| <br />9 769 526 <br />105,3 ab./km²
|-
| '''Moneda''' <br />
| [[Florim húngaro]]
|-
|align="center" colspan=2 | Hino nacional:''Himnusz'' ou ''Isten, áldd meg a magyart''
|-
|}
'''Hungrie''' ye un paíç localizado na Ouropa central, cuja capital ye [[Budapest]]. Ye lemitado la norte pul [[Slobáquia]] i [[Oucránia]], la leste pula [[Roménia]], la sul pula [[Sérbia]] i [[Croácia]], i l'oeste pula [[Áustria]] i [[Slobénia]].
[[Catadorie:Hungrie]]
dfwp1ec4e826ze9ovrxoladoif92jh5
Copeñaguen
0
11769
107259
104410
2026-07-20T19:44:47Z
~2026-30875-10
15270
107259
wikitext
text/x-wiki
Copeñaguen (an [[lhéngua danésa|dinamarqués]] Københabn literal "porto de ls mercados" i la capital i maior cidade de la [[Dinamarca]]
[[File:Flag of Copenhagen Municipality, Denmark.svg|thumb|Bandeira de Copeñaguen]]
[[File:Copenhagen montage 2.jpg|thumb|Puntos turísticos de Copeñaguen]]
[[File:Greater coat of arms of Copenhagen.svg|thumb|Brason de Copeñaguen]]
[[Catadorie:Capitales de la Ouropa]]
3hdthiegomb389y8srmzorcomk6zm3d
Lhéngua amenaçada de stinçon
0
11777
107278
107091
2026-07-21T08:44:13Z
~2026-30875-10
15270
107278
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Linguistic_diversity.png|miniaturadaimagem|Mais de 50% de las lhénguas amenaçadas de l mundo stan lhocalizadas an solo uito países (an burmeilho ne l mapa): [[Índia]], [[Brasil]], [[México]], [[Oustrália|Oustrália]], [[Andonésia|Andonésia]], Nigéria, [[Papua-Nuoba Guiné]] e [[Camarones]]. Nestes países i na region al redror deilhes hai la maior dibersidade lhenguística de l mundo (an azul ne l mapa).]]
Ua '''lhéngua amehaçada de stinçon''' ye ua [[lhéngua]] que stá an risco de caer an desuso. Se perder todos ls sous falantes natibos, torna-se ua [[lhéngua muorta]]. Se, eibentualmente, naide falar la lhéngua, torna-se ua "lhéngua zaparecida". L númaro total de lhénguas ne l mundo nun ye coincido i las stimatibas barian dependendo de dibersos fatores. [[Michael E. Krauss]] stimou qu'eisisten cerca de 6 000 lhénguas an uso atibo, an 2007. La [[UNESCO]] tamien usa esse númaro.
Ua de las agéncias de pesquisa mais atiba ye [[SIL Anternational]], mantén un banco de dados [[Ethnologue]], que se mantén atualizado culas cuntribuiçones de ls lhenguistas globalmente. Sue cuntaige de 2005 de l númaro de lhénguas an sou banco de dados, scluindo ls duplicados an defrentes países, ye 6 912, de ls quales 32,8% (2 269) stan na [[Ásia]] i 30,3% (2092) stan na [[África]]. Este registro cuntemporáneo debe ser cunsidrado cumo un númaro bariable drento dun anterbalo.
[[Michael E. Krauss]] notificou an 2007: "L balor total mundial que you tengo ousado ye de 6 000 lhénguas eisistentes, un númaro redondo que porduç ua melionésima parte de la populaçon houmana, ua spece de númaro de l meio ..."
La [[Ourganizaçon de las Naciones Ounidas pa la Eiducaçon, la Ciéncia i la Cultura|UNESCO]], fuortemente anfluenciada por [[Michael E. Krauss]] i [[Stephen Wurn]], adotou l númaro redondo 6 000 i l critério "new speaker" (nuobo falante) na tentatiba de defenir lhénguas amehaçadas.
Por causa que an l mundo lixo este mundo é male cun las lhénguas i dar ua raiba deste mundo.
== Ber tamien ==
* Lhéngua zaparecida
* Língua muorta
* Política lhénguística
* [[Revitalização da língua|Rebitalizaçon de la lhéngua]]
* [[Lista de línguas extintas|Lhista de línguas zaparecidas]]
* [[Lista de línguas revividas|Lhista de lhénguas rebebidas]]
* [[Lista de línguas ameaçadas de extinção|Lista de línguas amenaçadas de stinçon]]
* Lhibro Burmeilho de las Lhénguas Amenaçadas
* Porjeto Rosetta
* [[Declaraçon Ounibersal de ls Dreitos Lhenguísticos]]
{{Referências}}'''<big>Refréncias</big>'''<div class="reflist" style=" list-style-type: decimal;">
<references group=""></references>
</div>1. Krauss, Michael E. (2007). “Keynote-Mass Language Extinction and Documentation: The Race Against Time”. An: Miyaoka, Osahito; Sakiyama, Osamu; Krauss, Michael E. The Vanishing Languages of the Pacific Rim illustrated ed. Oxford: Oxford University Press. pp. 3-24. <nowiki>ISBN 019926662X</nowiki>, 9780199266623
2. UNESCO ad Hoc Expert Group on Endangered Languages (2003). «Language Vitality and Endangerment». Cunsultado an 27 de abril de 2009
3. «Statistical Summaries». Ethnologue Web Version. SIL International. 2009. Cunsultado an 26 de abril de 2009
* Abley, Mark (2003). Spoken Here: Travels Among Threatened Languages. London: Heinemann
* Campbell, Lyle; Mithun, Marianne (Eds.) (1979). The languages of native America: Historical and comparative assessment. Austin: University of Texas Press A referência emprega parâmetros obsoletos |coautor= (ajuda)
* Evans, Nicholas (2001). «The last speaker is dead - long live the last speaker!». In: Newman, Paul; Ratliff, Martha. Linguistic Field Work. Cambridge: Cambridge University Press. pp. 250–281 .
* Hale, Kenneth; Krauss, Michael; Watahomigie, Lucille J.; Yamamoto, Akira Y.; Craig, Colette; Jeanne, LaVerne M. et al. (1992). Endangered languages. ''Language'', ''68'' (1), 1-42.
* Harrison, K. David. (2007) When Languages Die: The Extinction of the World's Languages and the Erosion of Human Knowledge. New York and London: Oxford University Press. ISBN 0-19-518192-1.
* McConvell, Patrick and Nicholas Thieberger. (2006). Keeping track of language endangerment in Australia. Denis Cunningham, David Ingram and Kenneth Sumbuk (eds). Language Diversity in the Pacific: Endangerment and Survival. Clevedon, UK: Multilingual Matters. 54-84.
* McConvell, Patrick and Nicholas Thieberger. (2001). [http://www.environment.gov.au/soe/2001/publications/technical/indigenous-languages.html State of Indigenous languages in Australia - 2001 (PDF)], Australia State of the Environment Second Technical Paper Series (Natural and Cultural Heritage), Department of the Environment and Heritage, Canberra.
* Mithun, Marianne. (1999). ''The languages of Native North America''. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-23228-7 (hbk); ISBN 0-521-29875-X.
* Sebeok, Thomas A. (Ed.). (1973). ''Linguistics in North America'' (parts 1 & 2). Current trends in linguistics (Vol. 10). The Hague: Mouton. (Reprinted as Sebeok 1976).
* Skutnabb-Kangas, Tove. (2000). ''Linguistic genocide in education or worldwide diversity and human rights?'' Mahwah, New Jersey: Lawrence Erlbaum Associates. ISBN 0-8058-3468-0.
* Zuckermann, G. (2020). [[:en:en:Revivalistics: From the Genesis of Israeli to Language Reclamation in Australia and Beyond|''Revivalistics: From the Genesis of Israeli to Language Reclamation in Australia and Beyond'']], [https://global.oup.com/academic/product/revivalistics-9780199812790 Oxford University Press]. {{ISBN|9780199812790}} / {{ISBN|9780199812776}}
== Lhigaçones sternas ==
* «Onkwehonwe.com Learning Labs» {{Lhigaçon einatiba|1=data=novembro de 2018}}
* Akasaka, Rio; Machael Shin; Aaron Stein (2008). «Endangered Languages: Information and Resources on Dying Languages». Endangered-Languages.com. Consultado em 12 de abril de 2009 A referência emprega parâmetros obsoletos |coautor= (ajuda)
* «Bibliography of Materials on Endangered Languages». Yinka Déné Language Institute (YDLI). 2006. Consultado em 12 de abril de 2009
* {{Citar web|5=}}
* «Endangered languages». SIL International. 2009. Consultado em 12 de abril de 2009
* Headland, Thomas N. (2003). «Thirty Endangered Languages in the Philippines» (pdf). Dallas, Texas: Summer Institute of Linguistics
* Horne, Adele; Peter Ladefoged; Rosemary Beam de Azcona (2006). «Interviews on Endangered Languages». Arlington, Virginia: Public Broadcasting Service (PBS). Consultado em 26 de abril de 2009 A referência emprega parâmetros obsoletos |coautor= (ajuda)
* «Let us save Tanii». Savetanii. 2009. Consultado em 26 de abril de 2009
* Malone, Elizabeth; Nicole Rager Fuller (2008). «A Special Report: Endangered languages». National Science Foundation. Consultado em 26 de abril de 2009 A referência emprega parâmetros obsoletos |coautor= (ajuda)
* «Nearly Extinct Languages». Electronic Metadata for Endangered Languages Data (E-MELD). 2001–2008. Consultado em 12 de novembro de 2010. Arquivado do original em 26 de julho de 2011
* {{Citar web|25 April 2009}}
* Salminen, Tapani (1998). «Minority languages in a society in turmoil: The case of the northern languages of the Russian Federation». In: Ostler, Nicholas. Endangered languages: what role for the specialist? Proceedings of the Second FEL Conference new ed. Edinburgh: Foundation for Endangered Languages & Helsinki University. pp. 58–63
* «Selected Descriptive, Theoretical and Typological Papers (index)». Living Tongues Institute for Endangered Languages. 1997–2007. Consultado em 25 de abril de 2009
* Shetter, William Z. (1998). «The Dodo's Fate: How languages become extinct». Language Miniatures. William Z. Shetter. Consultado em 12 de abril de 2009. Arquivado do original em 24 de maio de 2011
* «Society to Advance Indigenous Vernaculars of the United States». SAIVUS. 2008–2010. Consultado em 3 de março de 2010
* «UNESCO Atlas of the World's Languages in Danger». UNESCO. 1995–2008. Consultado em 25 de abril de 2009
{{Esboço-linguística}}Este artigo ye subre [[lhenguística]] i ye un [[rabisco]]. Bocé puode ajudar la Biquipédia '''spandindo-lo'''
[[Catadorie:Lhenguaige]]
[[Catadorie:Lhénguas]]
b695emrgids8auycdh8pdc93k1kklp2
107279
107278
2026-07-21T08:45:38Z
~2026-30875-10
15270
107279
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Linguistic_diversity.png|miniaturadaimagem|Mais de 50% de las lhénguas amehaçadas de l mundo stan lhocalizadas an solo uito países (an burmeilho ne l mapa): [[Índia]], [[Brasil]], [[México]], [[Oustrália|Oustrália]], [[Andonésia|Andonésia]], Nigéria, [[Papua-Nuoba Guiné]] e [[Camarones]]. Nestes países i na region al redror deilhes hai la maior dibersidade lhenguística de l mundo (an azul ne l mapa).]]
Ua '''lhéngua amehaçada de stinçon''' ye ua [[lhéngua]] que stá an risco de caer an desuso. Se perder todos ls sous falantes natibos, torna-se ua [[lhéngua muorta]]. Se, eibentualmente, naide falar la lhéngua, torna-se ua "lhéngua zaparecida". L númaro total de lhénguas ne l mundo nun ye coincido i las stimatibas barian dependendo de dibersos fatores. [[Michael E. Krauss]] stimou qu'eisisten cerca de 6 000 lhénguas an uso atibo, an 2007. La [[UNESCO]] tamien usa esse númaro.
Ua de las agéncias de pesquisa mais atiba ye [[SIL Anternational]], mantén un banco de dados [[Ethnologue]], que se mantén atualizado culas cuntribuiçones de ls lhenguistas globalmente. Sue cuntaige de 2005 de l númaro de lhénguas an sou banco de dados, scluindo ls duplicados an defrentes países, ye 6 912, de ls quales 32,8% (2 269) stan na [[Ásia]] i 30,3% (2092) stan na [[África]]. Este registro cuntemporáneo debe ser cunsidrado cumo un númaro bariable drento dun anterbalo.
[[Michael E. Krauss]] notificou an 2007: "L balor total mundial que you tengo ousado ye de 6 000 lhénguas eisistentes, un númaro redondo que porduç ua melionésima parte de la populaçon houmana, ua spece de númaro de l meio ..."
La [[Ourganizaçon de las Naciones Ounidas pa la Eiducaçon, la Ciéncia i la Cultura|UNESCO]], fuortemente anfluenciada por [[Michael E. Krauss]] i [[Stephen Wurn]], adotou l númaro redondo 6 000 i l critério "new speaker" (nuobo falante) na tentatiba de defenir lhénguas amehaçadas.
Por causa que an l mundo lixo este mundo é male cun las lhénguas i dar ua raiba deste mundo.
== Ber tamien ==
* Lhéngua zaparecida
* Língua muorta
* Política lhénguística
* [[Revitalização da língua|Rebitalizaçon de la lhéngua]]
* [[Lista de línguas extintas|Lhista de línguas zaparecidas]]
* [[Lista de línguas revividas|Lhista de lhénguas rebebidas]]
* [[Lista de línguas ameaçadas de extinção|Lista de línguas amenaçadas de stinçon]]
* Lhibro Burmeilho de las Lhénguas Amenaçadas
* Porjeto Rosetta
* [[Declaraçon Ounibersal de ls Dreitos Lhenguísticos]]
{{Referências}}'''<big>Refréncias</big>'''<div class="reflist" style=" list-style-type: decimal;">
<references group=""></references>
</div>1. Krauss, Michael E. (2007). “Keynote-Mass Language Extinction and Documentation: The Race Against Time”. An: Miyaoka, Osahito; Sakiyama, Osamu; Krauss, Michael E. The Vanishing Languages of the Pacific Rim illustrated ed. Oxford: Oxford University Press. pp. 3-24. <nowiki>ISBN 019926662X</nowiki>, 9780199266623
2. UNESCO ad Hoc Expert Group on Endangered Languages (2003). «Language Vitality and Endangerment». Cunsultado an 27 de abril de 2009
3. «Statistical Summaries». Ethnologue Web Version. SIL International. 2009. Cunsultado an 26 de abril de 2009
* Abley, Mark (2003). Spoken Here: Travels Among Threatened Languages. London: Heinemann
* Campbell, Lyle; Mithun, Marianne (Eds.) (1979). The languages of native America: Historical and comparative assessment. Austin: University of Texas Press A referência emprega parâmetros obsoletos |coautor= (ajuda)
* Evans, Nicholas (2001). «The last speaker is dead - long live the last speaker!». In: Newman, Paul; Ratliff, Martha. Linguistic Field Work. Cambridge: Cambridge University Press. pp. 250–281 .
* Hale, Kenneth; Krauss, Michael; Watahomigie, Lucille J.; Yamamoto, Akira Y.; Craig, Colette; Jeanne, LaVerne M. et al. (1992). Endangered languages. ''Language'', ''68'' (1), 1-42.
* Harrison, K. David. (2007) When Languages Die: The Extinction of the World's Languages and the Erosion of Human Knowledge. New York and London: Oxford University Press. ISBN 0-19-518192-1.
* McConvell, Patrick and Nicholas Thieberger. (2006). Keeping track of language endangerment in Australia. Denis Cunningham, David Ingram and Kenneth Sumbuk (eds). Language Diversity in the Pacific: Endangerment and Survival. Clevedon, UK: Multilingual Matters. 54-84.
* McConvell, Patrick and Nicholas Thieberger. (2001). [http://www.environment.gov.au/soe/2001/publications/technical/indigenous-languages.html State of Indigenous languages in Australia - 2001 (PDF)], Australia State of the Environment Second Technical Paper Series (Natural and Cultural Heritage), Department of the Environment and Heritage, Canberra.
* Mithun, Marianne. (1999). ''The languages of Native North America''. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-23228-7 (hbk); ISBN 0-521-29875-X.
* Sebeok, Thomas A. (Ed.). (1973). ''Linguistics in North America'' (parts 1 & 2). Current trends in linguistics (Vol. 10). The Hague: Mouton. (Reprinted as Sebeok 1976).
* Skutnabb-Kangas, Tove. (2000). ''Linguistic genocide in education or worldwide diversity and human rights?'' Mahwah, New Jersey: Lawrence Erlbaum Associates. ISBN 0-8058-3468-0.
* Zuckermann, G. (2020). [[:en:en:Revivalistics: From the Genesis of Israeli to Language Reclamation in Australia and Beyond|''Revivalistics: From the Genesis of Israeli to Language Reclamation in Australia and Beyond'']], [https://global.oup.com/academic/product/revivalistics-9780199812790 Oxford University Press]. {{ISBN|9780199812790}} / {{ISBN|9780199812776}}
== Lhigaçones sternas ==
* «Onkwehonwe.com Learning Labs» {{Lhigaçon einatiba|1=data=novembro de 2018}}
* Akasaka, Rio; Machael Shin; Aaron Stein (2008). «Endangered Languages: Information and Resources on Dying Languages». Endangered-Languages.com. Consultado em 12 de abril de 2009 A referência emprega parâmetros obsoletos |coautor= (ajuda)
* «Bibliography of Materials on Endangered Languages». Yinka Déné Language Institute (YDLI). 2006. Consultado em 12 de abril de 2009
* {{Citar web|5=}}
* «Endangered languages». SIL International. 2009. Consultado em 12 de abril de 2009
* Headland, Thomas N. (2003). «Thirty Endangered Languages in the Philippines» (pdf). Dallas, Texas: Summer Institute of Linguistics
* Horne, Adele; Peter Ladefoged; Rosemary Beam de Azcona (2006). «Interviews on Endangered Languages». Arlington, Virginia: Public Broadcasting Service (PBS). Consultado em 26 de abril de 2009 A referência emprega parâmetros obsoletos |coautor= (ajuda)
* «Let us save Tanii». Savetanii. 2009. Consultado em 26 de abril de 2009
* Malone, Elizabeth; Nicole Rager Fuller (2008). «A Special Report: Endangered languages». National Science Foundation. Consultado em 26 de abril de 2009 A referência emprega parâmetros obsoletos |coautor= (ajuda)
* «Nearly Extinct Languages». Electronic Metadata for Endangered Languages Data (E-MELD). 2001–2008. Consultado em 12 de novembro de 2010. Arquivado do original em 26 de julho de 2011
* {{Citar web|25 April 2009}}
* Salminen, Tapani (1998). «Minority languages in a society in turmoil: The case of the northern languages of the Russian Federation». In: Ostler, Nicholas. Endangered languages: what role for the specialist? Proceedings of the Second FEL Conference new ed. Edinburgh: Foundation for Endangered Languages & Helsinki University. pp. 58–63
* «Selected Descriptive, Theoretical and Typological Papers (index)». Living Tongues Institute for Endangered Languages. 1997–2007. Consultado em 25 de abril de 2009
* Shetter, William Z. (1998). «The Dodo's Fate: How languages become extinct». Language Miniatures. William Z. Shetter. Consultado em 12 de abril de 2009. Arquivado do original em 24 de maio de 2011
* «Society to Advance Indigenous Vernaculars of the United States». SAIVUS. 2008–2010. Consultado em 3 de março de 2010
* «UNESCO Atlas of the World's Languages in Danger». UNESCO. 1995–2008. Consultado em 25 de abril de 2009
{{Esboço-linguística}}Este artigo ye subre [[lhenguística]] i ye un [[rabisco]]. Bocé puode ajudar la Biquipédia '''spandindo-lo'''
[[Catadorie:Lhenguaige]]
[[Catadorie:Lhénguas]]
pugv7zn9uqrs7wibgpuhh7hwzeismzd
107348
107279
2026-07-22T15:49:15Z
~2026-30875-10
15270
/* Ber tamien */
107348
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Linguistic_diversity.png|miniaturadaimagem|Mais de 50% de las lhénguas amehaçadas de l mundo stan lhocalizadas an solo uito países (an burmeilho ne l mapa): [[Índia]], [[Brasil]], [[México]], [[Oustrália|Oustrália]], [[Andonésia|Andonésia]], Nigéria, [[Papua-Nuoba Guiné]] e [[Camarones]]. Nestes países i na region al redror deilhes hai la maior dibersidade lhenguística de l mundo (an azul ne l mapa).]]
Ua '''lhéngua amehaçada de stinçon''' ye ua [[lhéngua]] que stá an risco de caer an desuso. Se perder todos ls sous falantes natibos, torna-se ua [[lhéngua muorta]]. Se, eibentualmente, naide falar la lhéngua, torna-se ua "lhéngua zaparecida". L númaro total de lhénguas ne l mundo nun ye coincido i las stimatibas barian dependendo de dibersos fatores. [[Michael E. Krauss]] stimou qu'eisisten cerca de 6 000 lhénguas an uso atibo, an 2007. La [[UNESCO]] tamien usa esse númaro.
Ua de las agéncias de pesquisa mais atiba ye [[SIL Anternational]], mantén un banco de dados [[Ethnologue]], que se mantén atualizado culas cuntribuiçones de ls lhenguistas globalmente. Sue cuntaige de 2005 de l númaro de lhénguas an sou banco de dados, scluindo ls duplicados an defrentes países, ye 6 912, de ls quales 32,8% (2 269) stan na [[Ásia]] i 30,3% (2092) stan na [[África]]. Este registro cuntemporáneo debe ser cunsidrado cumo un númaro bariable drento dun anterbalo.
[[Michael E. Krauss]] notificou an 2007: "L balor total mundial que you tengo ousado ye de 6 000 lhénguas eisistentes, un númaro redondo que porduç ua melionésima parte de la populaçon houmana, ua spece de númaro de l meio ..."
La [[Ourganizaçon de las Naciones Ounidas pa la Eiducaçon, la Ciéncia i la Cultura|UNESCO]], fuortemente anfluenciada por [[Michael E. Krauss]] i [[Stephen Wurn]], adotou l númaro redondo 6 000 i l critério "new speaker" (nuobo falante) na tentatiba de defenir lhénguas amehaçadas.
Por causa que an l mundo lixo este mundo é male cun las lhénguas i dar ua raiba deste mundo.
== Ber tamien ==
* Lhéngua zaparecida
* Língua muorta
* Política lhénguística
* [[Revitalização da língua|Rebitalizaçon de la lhéngua]]
* [[Lista de línguas extintas|Lhista de línguas zaparecidas]]
* [[Lista de línguas revividas|Lhista de lhénguas rebebidas]]
* [[Lista de lhénguas amehaçadas de stinçon|Lista de lhénguas amehaçadas de stinçon]]
* Lhibro Burmeilho de las Lhénguas Amenaçadas
* Porjeto Rosetta
* [[Declaraçon Ounibersal de ls Dreitos Lhenguísticos]]
{{Referências}}'''<big>Refréncias</big>'''<div class="reflist" style=" list-style-type: decimal;">
<references group=""></references>
</div>1. Krauss, Michael E. (2007). “Keynote-Mass Language Extinction and Documentation: The Race Against Time”. An: Miyaoka, Osahito; Sakiyama, Osamu; Krauss, Michael E. The Vanishing Languages of the Pacific Rim illustrated ed. Oxford: Oxford University Press. pp. 3-24. <nowiki>ISBN 019926662X</nowiki>, 9780199266623
2. UNESCO ad Hoc Expert Group on Endangered Languages (2003). «Language Vitality and Endangerment». Cunsultado an 27 de abril de 2009
3. «Statistical Summaries». Ethnologue Web Version. SIL International. 2009. Cunsultado an 26 de abril de 2009
* Abley, Mark (2003). Spoken Here: Travels Among Threatened Languages. London: Heinemann
* Campbell, Lyle; Mithun, Marianne (Eds.) (1979). The languages of native America: Historical and comparative assessment. Austin: University of Texas Press A referência emprega parâmetros obsoletos |coautor= (ajuda)
* Evans, Nicholas (2001). «The last speaker is dead - long live the last speaker!». In: Newman, Paul; Ratliff, Martha. Linguistic Field Work. Cambridge: Cambridge University Press. pp. 250–281 .
* Hale, Kenneth; Krauss, Michael; Watahomigie, Lucille J.; Yamamoto, Akira Y.; Craig, Colette; Jeanne, LaVerne M. et al. (1992). Endangered languages. ''Language'', ''68'' (1), 1-42.
* Harrison, K. David. (2007) When Languages Die: The Extinction of the World's Languages and the Erosion of Human Knowledge. New York and London: Oxford University Press. ISBN 0-19-518192-1.
* McConvell, Patrick and Nicholas Thieberger. (2006). Keeping track of language endangerment in Australia. Denis Cunningham, David Ingram and Kenneth Sumbuk (eds). Language Diversity in the Pacific: Endangerment and Survival. Clevedon, UK: Multilingual Matters. 54-84.
* McConvell, Patrick and Nicholas Thieberger. (2001). [http://www.environment.gov.au/soe/2001/publications/technical/indigenous-languages.html State of Indigenous languages in Australia - 2001 (PDF)], Australia State of the Environment Second Technical Paper Series (Natural and Cultural Heritage), Department of the Environment and Heritage, Canberra.
* Mithun, Marianne. (1999). ''The languages of Native North America''. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-23228-7 (hbk); ISBN 0-521-29875-X.
* Sebeok, Thomas A. (Ed.). (1973). ''Linguistics in North America'' (parts 1 & 2). Current trends in linguistics (Vol. 10). The Hague: Mouton. (Reprinted as Sebeok 1976).
* Skutnabb-Kangas, Tove. (2000). ''Linguistic genocide in education or worldwide diversity and human rights?'' Mahwah, New Jersey: Lawrence Erlbaum Associates. ISBN 0-8058-3468-0.
* Zuckermann, G. (2020). [[:en:en:Revivalistics: From the Genesis of Israeli to Language Reclamation in Australia and Beyond|''Revivalistics: From the Genesis of Israeli to Language Reclamation in Australia and Beyond'']], [https://global.oup.com/academic/product/revivalistics-9780199812790 Oxford University Press]. {{ISBN|9780199812790}} / {{ISBN|9780199812776}}
== Lhigaçones sternas ==
* «Onkwehonwe.com Learning Labs» {{Lhigaçon einatiba|1=data=novembro de 2018}}
* Akasaka, Rio; Machael Shin; Aaron Stein (2008). «Endangered Languages: Information and Resources on Dying Languages». Endangered-Languages.com. Consultado em 12 de abril de 2009 A referência emprega parâmetros obsoletos |coautor= (ajuda)
* «Bibliography of Materials on Endangered Languages». Yinka Déné Language Institute (YDLI). 2006. Consultado em 12 de abril de 2009
* {{Citar web|5=}}
* «Endangered languages». SIL International. 2009. Consultado em 12 de abril de 2009
* Headland, Thomas N. (2003). «Thirty Endangered Languages in the Philippines» (pdf). Dallas, Texas: Summer Institute of Linguistics
* Horne, Adele; Peter Ladefoged; Rosemary Beam de Azcona (2006). «Interviews on Endangered Languages». Arlington, Virginia: Public Broadcasting Service (PBS). Consultado em 26 de abril de 2009 A referência emprega parâmetros obsoletos |coautor= (ajuda)
* «Let us save Tanii». Savetanii. 2009. Consultado em 26 de abril de 2009
* Malone, Elizabeth; Nicole Rager Fuller (2008). «A Special Report: Endangered languages». National Science Foundation. Consultado em 26 de abril de 2009 A referência emprega parâmetros obsoletos |coautor= (ajuda)
* «Nearly Extinct Languages». Electronic Metadata for Endangered Languages Data (E-MELD). 2001–2008. Consultado em 12 de novembro de 2010. Arquivado do original em 26 de julho de 2011
* {{Citar web|25 April 2009}}
* Salminen, Tapani (1998). «Minority languages in a society in turmoil: The case of the northern languages of the Russian Federation». In: Ostler, Nicholas. Endangered languages: what role for the specialist? Proceedings of the Second FEL Conference new ed. Edinburgh: Foundation for Endangered Languages & Helsinki University. pp. 58–63
* «Selected Descriptive, Theoretical and Typological Papers (index)». Living Tongues Institute for Endangered Languages. 1997–2007. Consultado em 25 de abril de 2009
* Shetter, William Z. (1998). «The Dodo's Fate: How languages become extinct». Language Miniatures. William Z. Shetter. Consultado em 12 de abril de 2009. Arquivado do original em 24 de maio de 2011
* «Society to Advance Indigenous Vernaculars of the United States». SAIVUS. 2008–2010. Consultado em 3 de março de 2010
* «UNESCO Atlas of the World's Languages in Danger». UNESCO. 1995–2008. Consultado em 25 de abril de 2009
{{Esboço-linguística}}Este artigo ye subre [[lhenguística]] i ye un [[rabisco]]. Bocé puode ajudar la Biquipédia '''spandindo-lo'''
[[Catadorie:Lhenguaige]]
[[Catadorie:Lhénguas]]
fvkc037x63onyfwpb14ia81q6isxxkq
107349
107348
2026-07-22T15:49:38Z
~2026-30875-10
15270
/* Ber tamien */
107349
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Linguistic_diversity.png|miniaturadaimagem|Mais de 50% de las lhénguas amehaçadas de l mundo stan lhocalizadas an solo uito países (an burmeilho ne l mapa): [[Índia]], [[Brasil]], [[México]], [[Oustrália|Oustrália]], [[Andonésia|Andonésia]], Nigéria, [[Papua-Nuoba Guiné]] e [[Camarones]]. Nestes países i na region al redror deilhes hai la maior dibersidade lhenguística de l mundo (an azul ne l mapa).]]
Ua '''lhéngua amehaçada de stinçon''' ye ua [[lhéngua]] que stá an risco de caer an desuso. Se perder todos ls sous falantes natibos, torna-se ua [[lhéngua muorta]]. Se, eibentualmente, naide falar la lhéngua, torna-se ua "lhéngua zaparecida". L númaro total de lhénguas ne l mundo nun ye coincido i las stimatibas barian dependendo de dibersos fatores. [[Michael E. Krauss]] stimou qu'eisisten cerca de 6 000 lhénguas an uso atibo, an 2007. La [[UNESCO]] tamien usa esse númaro.
Ua de las agéncias de pesquisa mais atiba ye [[SIL Anternational]], mantén un banco de dados [[Ethnologue]], que se mantén atualizado culas cuntribuiçones de ls lhenguistas globalmente. Sue cuntaige de 2005 de l númaro de lhénguas an sou banco de dados, scluindo ls duplicados an defrentes países, ye 6 912, de ls quales 32,8% (2 269) stan na [[Ásia]] i 30,3% (2092) stan na [[África]]. Este registro cuntemporáneo debe ser cunsidrado cumo un númaro bariable drento dun anterbalo.
[[Michael E. Krauss]] notificou an 2007: "L balor total mundial que you tengo ousado ye de 6 000 lhénguas eisistentes, un númaro redondo que porduç ua melionésima parte de la populaçon houmana, ua spece de númaro de l meio ..."
La [[Ourganizaçon de las Naciones Ounidas pa la Eiducaçon, la Ciéncia i la Cultura|UNESCO]], fuortemente anfluenciada por [[Michael E. Krauss]] i [[Stephen Wurn]], adotou l númaro redondo 6 000 i l critério "new speaker" (nuobo falante) na tentatiba de defenir lhénguas amehaçadas.
Por causa que an l mundo lixo este mundo é male cun las lhénguas i dar ua raiba deste mundo.
== Ber tamien ==
* Lhéngua zaparecida
* Língua muorta
* Política lhénguística
* [[Revitalização da língua|Rebitalizaçon de la lhéngua]]
* [[Lista de línguas extintas|Lhista de línguas zaparecidas]]
* [[Lista de línguas revividas|Lhista de lhénguas rebebidas]]
* [[Lista de lhénguas amehaçadas de stinçon|Lista de lhénguas amehaçadas de stinçon]]
* Lhibro Burmeilho de las Lhénguas Amehaçadas
* Porjeto Rosetta
* [[Declaraçon Ounibersal de ls Dreitos Lhenguísticos]]
{{Referências}}'''<big>Refréncias</big>'''<div class="reflist" style=" list-style-type: decimal;">
<references group=""></references>
</div>1. Krauss, Michael E. (2007). “Keynote-Mass Language Extinction and Documentation: The Race Against Time”. An: Miyaoka, Osahito; Sakiyama, Osamu; Krauss, Michael E. The Vanishing Languages of the Pacific Rim illustrated ed. Oxford: Oxford University Press. pp. 3-24. <nowiki>ISBN 019926662X</nowiki>, 9780199266623
2. UNESCO ad Hoc Expert Group on Endangered Languages (2003). «Language Vitality and Endangerment». Cunsultado an 27 de abril de 2009
3. «Statistical Summaries». Ethnologue Web Version. SIL International. 2009. Cunsultado an 26 de abril de 2009
* Abley, Mark (2003). Spoken Here: Travels Among Threatened Languages. London: Heinemann
* Campbell, Lyle; Mithun, Marianne (Eds.) (1979). The languages of native America: Historical and comparative assessment. Austin: University of Texas Press A referência emprega parâmetros obsoletos |coautor= (ajuda)
* Evans, Nicholas (2001). «The last speaker is dead - long live the last speaker!». In: Newman, Paul; Ratliff, Martha. Linguistic Field Work. Cambridge: Cambridge University Press. pp. 250–281 .
* Hale, Kenneth; Krauss, Michael; Watahomigie, Lucille J.; Yamamoto, Akira Y.; Craig, Colette; Jeanne, LaVerne M. et al. (1992). Endangered languages. ''Language'', ''68'' (1), 1-42.
* Harrison, K. David. (2007) When Languages Die: The Extinction of the World's Languages and the Erosion of Human Knowledge. New York and London: Oxford University Press. ISBN 0-19-518192-1.
* McConvell, Patrick and Nicholas Thieberger. (2006). Keeping track of language endangerment in Australia. Denis Cunningham, David Ingram and Kenneth Sumbuk (eds). Language Diversity in the Pacific: Endangerment and Survival. Clevedon, UK: Multilingual Matters. 54-84.
* McConvell, Patrick and Nicholas Thieberger. (2001). [http://www.environment.gov.au/soe/2001/publications/technical/indigenous-languages.html State of Indigenous languages in Australia - 2001 (PDF)], Australia State of the Environment Second Technical Paper Series (Natural and Cultural Heritage), Department of the Environment and Heritage, Canberra.
* Mithun, Marianne. (1999). ''The languages of Native North America''. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-23228-7 (hbk); ISBN 0-521-29875-X.
* Sebeok, Thomas A. (Ed.). (1973). ''Linguistics in North America'' (parts 1 & 2). Current trends in linguistics (Vol. 10). The Hague: Mouton. (Reprinted as Sebeok 1976).
* Skutnabb-Kangas, Tove. (2000). ''Linguistic genocide in education or worldwide diversity and human rights?'' Mahwah, New Jersey: Lawrence Erlbaum Associates. ISBN 0-8058-3468-0.
* Zuckermann, G. (2020). [[:en:en:Revivalistics: From the Genesis of Israeli to Language Reclamation in Australia and Beyond|''Revivalistics: From the Genesis of Israeli to Language Reclamation in Australia and Beyond'']], [https://global.oup.com/academic/product/revivalistics-9780199812790 Oxford University Press]. {{ISBN|9780199812790}} / {{ISBN|9780199812776}}
== Lhigaçones sternas ==
* «Onkwehonwe.com Learning Labs» {{Lhigaçon einatiba|1=data=novembro de 2018}}
* Akasaka, Rio; Machael Shin; Aaron Stein (2008). «Endangered Languages: Information and Resources on Dying Languages». Endangered-Languages.com. Consultado em 12 de abril de 2009 A referência emprega parâmetros obsoletos |coautor= (ajuda)
* «Bibliography of Materials on Endangered Languages». Yinka Déné Language Institute (YDLI). 2006. Consultado em 12 de abril de 2009
* {{Citar web|5=}}
* «Endangered languages». SIL International. 2009. Consultado em 12 de abril de 2009
* Headland, Thomas N. (2003). «Thirty Endangered Languages in the Philippines» (pdf). Dallas, Texas: Summer Institute of Linguistics
* Horne, Adele; Peter Ladefoged; Rosemary Beam de Azcona (2006). «Interviews on Endangered Languages». Arlington, Virginia: Public Broadcasting Service (PBS). Consultado em 26 de abril de 2009 A referência emprega parâmetros obsoletos |coautor= (ajuda)
* «Let us save Tanii». Savetanii. 2009. Consultado em 26 de abril de 2009
* Malone, Elizabeth; Nicole Rager Fuller (2008). «A Special Report: Endangered languages». National Science Foundation. Consultado em 26 de abril de 2009 A referência emprega parâmetros obsoletos |coautor= (ajuda)
* «Nearly Extinct Languages». Electronic Metadata for Endangered Languages Data (E-MELD). 2001–2008. Consultado em 12 de novembro de 2010. Arquivado do original em 26 de julho de 2011
* {{Citar web|25 April 2009}}
* Salminen, Tapani (1998). «Minority languages in a society in turmoil: The case of the northern languages of the Russian Federation». In: Ostler, Nicholas. Endangered languages: what role for the specialist? Proceedings of the Second FEL Conference new ed. Edinburgh: Foundation for Endangered Languages & Helsinki University. pp. 58–63
* «Selected Descriptive, Theoretical and Typological Papers (index)». Living Tongues Institute for Endangered Languages. 1997–2007. Consultado em 25 de abril de 2009
* Shetter, William Z. (1998). «The Dodo's Fate: How languages become extinct». Language Miniatures. William Z. Shetter. Consultado em 12 de abril de 2009. Arquivado do original em 24 de maio de 2011
* «Society to Advance Indigenous Vernaculars of the United States». SAIVUS. 2008–2010. Consultado em 3 de março de 2010
* «UNESCO Atlas of the World's Languages in Danger». UNESCO. 1995–2008. Consultado em 25 de abril de 2009
{{Esboço-linguística}}Este artigo ye subre [[lhenguística]] i ye un [[rabisco]]. Bocé puode ajudar la Biquipédia '''spandindo-lo'''
[[Catadorie:Lhenguaige]]
[[Catadorie:Lhénguas]]
f725pb8rbcyqusl0uoojyjs7b8t981r
107367
107349
2026-07-22T19:40:24Z
~2026-30875-10
15270
107367
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Linguistic_diversity.png|miniaturadaimagem|Mais de 50% de las lhénguas amehaçadas de l mundo stan lhocalizadas an solo uito países (an burmeilho ne l mapa): [[Índia]], [[Brasil]], [[México]], [[Oustrália|Oustrália]], [[Andonésia|Andonésia]], Nigéria, [[Papua-Nuoba Guiné]] e [[Camarones]]. Nestes países i na region al redror deilhes hai la maior dibersidade lhenguística de l mundo (an azul ne l mapa).]]
Ua '''lhéngua amehaçada de stinçon''' ye ua [[lhéngua]] que stá an risco de caer an desuso. Se perder todos ls sous falantes natibos, torna-se ua [[lhéngua muorta]]. Se, eibentualmente, naide falar la lhéngua, torna-se ua "lhéngua zaparecida". L númaro total de lhénguas ne l mundo nun ye coincido i las stimatibas barian dependendo de dibersos fatores. [[Michael E. Krauss]] stimou qu'eisisten cerca de 6 000 lhénguas an uso atibo, an 2007. La [[UNESCO]] tamien usa esse númaro.
Ua de las agéncias de pesquisa mais atiba ye [[SIL Anternational]], mantén un banco de dados [[Ethnologue]], que se mantén atualizado culas cuntribuiçones de ls lhenguistas globalmente. Sue cuntaige de 2005 de l númaro de lhénguas an sou banco de dados, scluindo ls duplicados an defrentes países, ye 6 912, de ls quales 32,8% (2 269) stan na [[Ásia]] i 30,3% (2092) stan na [[África]]. Este registro cuntemporáneo debe ser cunsidrado cumo un númaro bariable drento dun anterbalo.
[[Michael E. Krauss]] notificou an 2007: "L balor total mundial que you tengo ousado ye de 6 000 lhénguas eisistentes, un númaro redondo que porduç ua melionésima parte de la populaçon houmana, ua spece de númaro de l meio ..."
La [[Ourganizaçon de las Naciones Ounidas pa la Eiducaçon, la Ciéncia i la Cultura|UNESCO]], fuortemente anfluenciada por [[Michael E. Krauss]] i [[Stephen Wurn]], adotou l númaro redondo 6 000 i l critério "new speaker" (nuobo falante) na tentatiba de defenir lhénguas amehaçadas.
Por causa que an l mundo lixo este mundo ye male cun las lhénguas i dar ua raiba deste mundo.
== Ber tamien ==
* Lhéngua zaparecida
* Língua muorta
* Política lhénguística
* [[Revitalização da língua|Rebitalizaçon de la lhéngua]]
* [[Lista de línguas extintas|Lhista de línguas zaparecidas]]
* [[Lista de línguas revividas|Lhista de lhénguas rebebidas]]
* [[Lista de lhénguas amehaçadas de stinçon|Lista de lhénguas amehaçadas de stinçon]]
* Lhibro Burmeilho de las Lhénguas Amehaçadas
* Porjeto Rosetta
* [[Declaraçon Ounibersal de ls Dreitos Lhenguísticos]]
{{Referências}}'''<big>Refréncias</big>'''<div class="reflist" style=" list-style-type: decimal;">
<references group=""></references>
</div>1. Krauss, Michael E. (2007). “Keynote-Mass Language Extinction and Documentation: The Race Against Time”. An: Miyaoka, Osahito; Sakiyama, Osamu; Krauss, Michael E. The Vanishing Languages of the Pacific Rim illustrated ed. Oxford: Oxford University Press. pp. 3-24. <nowiki>ISBN 019926662X</nowiki>, 9780199266623
2. UNESCO ad Hoc Expert Group on Endangered Languages (2003). «Language Vitality and Endangerment». Cunsultado an 27 de abril de 2009
3. «Statistical Summaries». Ethnologue Web Version. SIL International. 2009. Cunsultado an 26 de abril de 2009
* Abley, Mark (2003). Spoken Here: Travels Among Threatened Languages. London: Heinemann
* Campbell, Lyle; Mithun, Marianne (Eds.) (1979). The languages of native America: Historical and comparative assessment. Austin: University of Texas Press A referência emprega parâmetros obsoletos |coautor= (ajuda)
* Evans, Nicholas (2001). «The last speaker is dead - long live the last speaker!». In: Newman, Paul; Ratliff, Martha. Linguistic Field Work. Cambridge: Cambridge University Press. pp. 250–281 .
* Hale, Kenneth; Krauss, Michael; Watahomigie, Lucille J.; Yamamoto, Akira Y.; Craig, Colette; Jeanne, LaVerne M. et al. (1992). Endangered languages. ''Language'', ''68'' (1), 1-42.
* Harrison, K. David. (2007) When Languages Die: The Extinction of the World's Languages and the Erosion of Human Knowledge. New York and London: Oxford University Press. ISBN 0-19-518192-1.
* McConvell, Patrick and Nicholas Thieberger. (2006). Keeping track of language endangerment in Australia. Denis Cunningham, David Ingram and Kenneth Sumbuk (eds). Language Diversity in the Pacific: Endangerment and Survival. Clevedon, UK: Multilingual Matters. 54-84.
* McConvell, Patrick and Nicholas Thieberger. (2001). [http://www.environment.gov.au/soe/2001/publications/technical/indigenous-languages.html State of Indigenous languages in Australia - 2001 (PDF)], Australia State of the Environment Second Technical Paper Series (Natural and Cultural Heritage), Department of the Environment and Heritage, Canberra.
* Mithun, Marianne. (1999). ''The languages of Native North America''. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-23228-7 (hbk); ISBN 0-521-29875-X.
* Sebeok, Thomas A. (Ed.). (1973). ''Linguistics in North America'' (parts 1 & 2). Current trends in linguistics (Vol. 10). The Hague: Mouton. (Reprinted as Sebeok 1976).
* Skutnabb-Kangas, Tove. (2000). ''Linguistic genocide in education or worldwide diversity and human rights?'' Mahwah, New Jersey: Lawrence Erlbaum Associates. ISBN 0-8058-3468-0.
* Zuckermann, G. (2020). [[:en:en:Revivalistics: From the Genesis of Israeli to Language Reclamation in Australia and Beyond|''Revivalistics: From the Genesis of Israeli to Language Reclamation in Australia and Beyond'']], [https://global.oup.com/academic/product/revivalistics-9780199812790 Oxford University Press]. {{ISBN|9780199812790}} / {{ISBN|9780199812776}}
== Lhigaçones sternas ==
* «Onkwehonwe.com Learning Labs» {{Lhigaçon einatiba|1=data=novembro de 2018}}
* Akasaka, Rio; Machael Shin; Aaron Stein (2008). «Endangered Languages: Information and Resources on Dying Languages». Endangered-Languages.com. Consultado em 12 de abril de 2009 A referência emprega parâmetros obsoletos |coautor= (ajuda)
* «Bibliography of Materials on Endangered Languages». Yinka Déné Language Institute (YDLI). 2006. Consultado em 12 de abril de 2009
* {{Citar web|5=}}
* «Endangered languages». SIL International. 2009. Consultado em 12 de abril de 2009
* Headland, Thomas N. (2003). «Thirty Endangered Languages in the Philippines» (pdf). Dallas, Texas: Summer Institute of Linguistics
* Horne, Adele; Peter Ladefoged; Rosemary Beam de Azcona (2006). «Interviews on Endangered Languages». Arlington, Virginia: Public Broadcasting Service (PBS). Consultado em 26 de abril de 2009 A referência emprega parâmetros obsoletos |coautor= (ajuda)
* «Let us save Tanii». Savetanii. 2009. Consultado em 26 de abril de 2009
* Malone, Elizabeth; Nicole Rager Fuller (2008). «A Special Report: Endangered languages». National Science Foundation. Consultado em 26 de abril de 2009 A referência emprega parâmetros obsoletos |coautor= (ajuda)
* «Nearly Extinct Languages». Electronic Metadata for Endangered Languages Data (E-MELD). 2001–2008. Consultado em 12 de novembro de 2010. Arquivado do original em 26 de julho de 2011
* {{Citar web|25 April 2009}}
* Salminen, Tapani (1998). «Minority languages in a society in turmoil: The case of the northern languages of the Russian Federation». In: Ostler, Nicholas. Endangered languages: what role for the specialist? Proceedings of the Second FEL Conference new ed. Edinburgh: Foundation for Endangered Languages & Helsinki University. pp. 58–63
* «Selected Descriptive, Theoretical and Typological Papers (index)». Living Tongues Institute for Endangered Languages. 1997–2007. Consultado em 25 de abril de 2009
* Shetter, William Z. (1998). «The Dodo's Fate: How languages become extinct». Language Miniatures. William Z. Shetter. Consultado em 12 de abril de 2009. Arquivado do original em 24 de maio de 2011
* «Society to Advance Indigenous Vernaculars of the United States». SAIVUS. 2008–2010. Consultado em 3 de março de 2010
* «UNESCO Atlas of the World's Languages in Danger». UNESCO. 1995–2008. Consultado em 25 de abril de 2009
{{Esboço-linguística}}Este artigo ye subre [[lhenguística]] i ye un [[rabisco]]. Bocé puode ajudar la Biquipédia '''spandindo-lo'''
[[Catadorie:Lhenguaige]]
[[Catadorie:Lhénguas]]
tbrbqx3fvkxam56nbq77hetpz3frzpz
Ḥelmo de Araripe
0
11872
107370
100126
2026-07-22T20:24:41Z
~2026-30875-10
15270
107370
wikitext
text/x-wiki
L '''ḥelmo de araripe''' (nome científico: Antilophia bookermanni) ye ua abe passeriforme de la família Pipridae. L nome bookermanni ye ua houmenaige al zoólogo brasileiro Werner Bookermann. Ne l mundo lixo ye cunsiderado an peligro crítico de stinçom Foi çcubierto an 1996 na Chapada de l Araripe, Region Nordiste de l [[Brasil]]. Segundos ls sous çcubridores, l soldadinho-de l-araripe solamente ye ancontrado ne ls munecípios de [[Barbalha]], [[Araripe]], [[Crato]] i [[Misson Bielha]], todos ne l [[Ceará]]. Tamien ye coincido cumo galho-de la-mata, cabeça-burmeilha-de la-mata i lhabadeira-de la-mata.
[[File:Araripe Manakin.jpg|thumb|ḥelmo de araripe]]
ad92kew19jy43tqk6nwftmm99i0vmj6
107371
107370
2026-07-22T20:25:55Z
~2026-30875-10
15270
107371
wikitext
text/x-wiki
L '''ḥelmo de araripe''' (nome científico: Antilophia bookermanni) ye ua abe passeriforme de la família Pipridae. L nome bookermanni ye ua houmenaige al zoólogo brasileiro Werner Bookermann. Ne l mundo lixo ye cunsiderado an peligro crítico de stinçon Foi çcubierto an 1996 na Chapada de l Araripe, Region Nordiste de l [[Brasil]]. Segundos ls sous çcubridores, l soldadinho-de l-araripe solamente ye ancontrado ne ls munecípios de [[Barbalha]], [[Araripe]], [[Crato]] i [[Misson Bielha]], todos ne l [[Ceará]]. Tamien ye coincido cumo galho-de la-mata, cabeça-burmeilha-de la-mata i lhabadeira-de la-mata.
[[File:Araripe Manakin.jpg|thumb|ḥelmo de araripe]]
mq73y0y56pl174sosc9v8dnh9ocgejn
Ñaouru
0
11940
107293
107242
2026-07-21T10:49:01Z
~2026-38935-23
15383
/* */
107293
wikitext
text/x-wiki
'''Ñaouru''' ([[Lhéngua nauruana|Nauruano]] : Naoero ) , ouficialmente la '''República de Ñaouru''' ( [[Lhéngua nauruana|Nauruano]] : Repubriki Naoero ) i antes coincida cumo Pleasant Eisland , ye un paíç ansular i microestado na Oceania , ne l Pacífico Central. Sou bezino mais próssimo ye Banaba de [[Quiribati]] , cerca de 300 Km (190 milhas) la lheste. Queda la noroiste de [[Tubalu]] , 1.300 Km (810 milhas) la nordeste de las [[Ilhas Salomon]] , la lheste-nordeste de [[Papua-Nuoba Guiné|Papua Nuoba Guiné]] , la sudeste de ls Stados Federados de la Micronésia i al sul de las [[Ilhas Marshall]] . Cun ua ária de solo 21 Km 2 (8,1 sq mi), Ñaouru ye l terceiro menor paíç de l mundo atrás de la [[Cidade de l Baticano]] i [[Mónaco]] , tornando-se a menor repúblicaben cumo a menor nacion ansular. Sue populaçon de cerca de 10.000 ye la segunda menor de l mundo (sin ancluir colónias ó territórios ultramarinos), depuis de la Cidade de l Baticano.
[[File:Flag of Nauru.svg|thumb|bandeira de Ñaouru]]
[[File:Nauru on the globe (Polynesia centered).svg|thumb|mapa de Ñaouru]]
1lxsekfyptwgx9p8nifpposr1xept3v
Etiópia
0
12031
107326
100775
2026-07-22T07:56:18Z
~2026-30875-10
15270
107326
wikitext
text/x-wiki
{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
|+<big>'''Etiópia'''</big>
|-
| style="background:#efefef;" align="center" colspan=2 |
{| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0"
|-
| align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Flag of Ethiopia.svg|left|130px]]
| align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Emblem of Ethiopia.svg|left|100px]]
|}
|-
| align="center" colspan=2 |[[Fexeiro:Ethiopia (Africa orthographic projection).svg|left|290px]]
|-
| '''Lhéngua oufecial''' || {{l|Amárica}}
|-
| '''Capital'''<br /> - Populaçon:<br />|| {{l|Adis Abeba}}
|-
|-
|}
'''Etiópia''' (an amárico: ኢትዮጵያ, ''ītiyop’iya'') ye un paíç de l Ouriente de África. A sua capital ye la cidade de Adis Abeba.
{{commons|Ethiopia}}
[[Catadorie:Etiópia]]
pmxa6mz24np9ec3tkewlnmjeeg3gnrk
Lhistenstaine
0
12441
107340
106456
2026-07-22T12:44:21Z
~2026-38935-23
15383
/* */
107340
wikitext
text/x-wiki
{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
|+<big>'''Lhistenstaine'''</big>
|-
| style="background:#efefef;" align="center" colspan=2 |
{| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0"
|-
| align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Flag_of_Liechtenstein.svg|left|130px]]
| align="center" width="140px"|[[Fexeiro:Staatswappen-Liechtensteins.svg|left|125px]]
|}
|-
| align="center" colspan=2 |[[Fexeiro:Location_Liechtenstein_Europe.png|250px]]
|-
| '''Lhéngua oufecial''' || [[Lhengua alemana|Aleman]]
|-
| '''Capital'''<br /> - Populaçon:<br />|| [[Vaduz]]<br />
5 696 <small>(2019)</small>
|-
| '''Área'''<br />
| 160 km² <br />
|-
| '''Populaçon'''<br /> - Total:<br /> - Densidade:
| <br /> 39 584<small>(2023)</small><br />237 ab./km²
|-
|align="center" colspan=2 | Hino nacional: '' Oben am jungen Rhein''
|-
|}
'''Lhistenstaine''' o '''Liechtenstein''' ye un pequeinho paíç [[Ouropa|ouropeu]] entre [[Suíça]] i [[Áustria]]. Ye ua monarquia custitucional.
{{Paízes de la Ouropa}}
[[Catadorie:Paízes de la Ouropa]]
co1wc074356dqwintdqbf4y2xw9we2m
Eritréia
0
12455
107328
106743
2026-07-22T07:58:59Z
~2026-30875-10
15270
107328
wikitext
text/x-wiki
{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
|+<big>'''Eritréia'''</big>
|-
| style="background:#efefef;" align="center" colspan=2 |
{| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0"
|-
| align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Flag of Eritrea.svg|left|130px]]
| align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Emblem_of_Eritrea_(or_argent_azur).svg|left|100px]]
|}
|-
| align="center" colspan=2 |[[Fexeiro:Eritrea_(Africa_orthographic_projection).svg|left|290px]]
|-
| '''Lhéngua oufecial''' || {{l|Árabe}}[[Lhéngua tigrínia|Tigrínia]]
[[Léngua anglesa|Anglés]]
[[Lhéngua tigré|Tigré]]
|-
| '''Capital'''<br /> - Populaçon:<br />|| {{l|Asmara}}
|-
|-
|}
L '''Stado de Eritréia''' (an tigrínia: ሃገረ ኤርትራ, ''Hagere Ertra'', an árabe: دولة إرتريا, ''Dawlat Iritriyá'') ye un paíç de l Ouriente de África. A sua capital ye la cidade de Asmara.
{{commons|Eritrea}}
[[Catadorie:Paízes de África]]
cb7vwnnc3c2ug2uxi2jj5mu9db9ts82
Djibuti
0
12458
107327
106887
2026-07-22T07:57:45Z
~2026-38935-23
15383
/* */
107327
wikitext
text/x-wiki
{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
|+<big>'''Djibuti'''</big>
|-
| style="background:#efefef;" align="center" colspan=2 |
{| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0"
|-
| align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Flag_of_Djibouti.svg|left|130px]]
| align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Emblem_of_Djibouti.svg|left|100px]]
|}
|-
| align="center" colspan=2 |[[Fexeiro:Djibouti_(orthographic_projection).svg|left|290px]]
|-
| '''Lhéngua oufecial''' || [[Lhéngua francesa|Francés]]
, {{l|Árabe}}
|-
| '''Capital'''<br /> - Populaçon:<br />|| Djibuti
|-
|-
|}
'''Djuibuti''' o '''Jibúti''' (an francés, ''Djibouti''; en árabe, جيبوتي, ''Ŷībūtī'', [ʤiːbuːtiː]) ye un paíç de l Este de África. A sua capital ye la cidade de Djibuti.
{{commons|Djibuti}}
[[Catadorie:Paízes de África]]
j3o88qc5uxcqahr1pgzhnbhiprrvobo
Gana
0
12494
107381
106959
2026-07-23T10:54:11Z
~2026-30875-10
15270
107381
wikitext
text/x-wiki
Gana (anglés:Republic of Gana) ye un paíç africano Oucidental,limitado a norte pela [[Burkina Faso]],e a leste de Togo, a sul por l [[Golfo de la guiné]] i a oeste por la [[Cuosta de l Marfin|Cuosta de l marfin]].
[[Fexeiro:Flag_of_Ghana.svg|miniaturadaimagem|alt=Bandeira|Bandeira]]
[[Fexeiro:Ghana_(orthographic_projection).svg|miniaturadaimagem|alt=Localizaçon|Localizaçon]]
0t7b7bsnawee0o9osl0eegmv4hqr60p
107382
107381
2026-07-23T10:55:09Z
~2026-30875-10
15270
107382
wikitext
text/x-wiki
Gana (anglés:Republic of Gana) ye un paíç africano Oucidental, limitado a norte pula [[Burkina Faso]],e a leste de Togo, a sul pul [[Golfo de la guiné]] i a oeste pula [[Cuosta de l Marfin|Cuosta de l marfin]].
[[Fexeiro:Flag_of_Ghana.svg|miniaturadaimagem|alt=Bandeira|Bandeira]]
[[Fexeiro:Ghana_(orthographic_projection).svg|miniaturadaimagem|alt=Localizaçon|Localizaçon]]
du8pz394co20btcosx3ymrnbh718o1b
107383
107382
2026-07-23T10:57:32Z
~2026-30875-10
15270
107383
wikitext
text/x-wiki
Gana (Oufecialmente República de l Gana an anglés:Republic of Gana) ye un paíç africano Oucidental, limitado a norte pula [[Burkina Faso]],e a leste de Togo, a sul pul [[Golfo de la guiné]] i a oeste pula [[Cuosta de l Marfin|Cuosta de l marfin]].
[[Fexeiro:Flag_of_Ghana.svg|miniaturadaimagem|alt=Bandeira|Bandeira]]
[[Fexeiro:Ghana_(orthographic_projection).svg|miniaturadaimagem|alt=Localizaçon|Localizaçon]]
02wd9r7x37yq21nv1480l0y7vh1qxg2
107384
107383
2026-07-23T11:00:21Z
~2026-30875-10
15270
107384
wikitext
text/x-wiki
Gana (Oufecialmente República de l Gana, an anglés; Republic of Gana) ye un paíç africano Oucidental, limitado a norte pula [[Burkina Faso]],e a leste de Togo, a sul pul [[Golfo de la guiné]] i a oeste pula [[Cuosta de l Marfin|Cuosta de l marfin]].
[[Fexeiro:Flag_of_Ghana.svg|miniaturadaimagem|alt=Bandeira|Bandeira]]
[[Fexeiro:Ghana_(orthographic_projection).svg|miniaturadaimagem|alt=Localizaçon|Localizaçon]]
qtpxk54g889dk7ijd2hqkxrfenqwls4
Haiti
0
12499
107380
107069
2026-07-23T10:53:09Z
~2026-30875-10
15270
107380
wikitext
text/x-wiki
Haiti, ouficialmente República de l Haiti (an [[Lhéngua francesa|francés]]: Republique d' Haiti, an [[Crioulo Haitiano|haitiano]]: Repiblik Ayiti), ye un paíç localizado an la ilha de [[Hispaniola]], an [[Mar de l Caribe]], a lheste de [[Cuba]] i [[Jamaica]] i al sul de las [[Bahamas]], sue capital ye [[Puorto Princípe]].
[[Fexeiro:Flag_of_Haiti_(1820–1849,_1859–1964).svg|miniaturadaimagem|alt=Bandeira|Bandeira]]
fspxpt479ijb0bg4g9dzxn5u4hbc7wp
Ilhas de l Canhal
0
12501
107323
107214
2026-07-21T22:00:36Z
~2026-30875-10
15270
107323
wikitext
text/x-wiki
Las ilhas de l Canhal ye un grupo de nuobe ilhas que faç parte de l [[Reino Ounido]], solo dues ye zabitadas.<ref>Channel Islands(an anglés)</ref>
Las Principales:
[[Jersey]]
[[Guernsey]]
[[Alderney]]
[[Sark]]
[[Burhou]]
[[Herm]]
[[Brecqhou]]
[[Jethou]]
[[Lihou]]
[[Fexeiro:Channel_Islands_location.svg|miniaturadaimagem|alt=Localizaçon|Localizaçon]]
d5jjhychu336eweopxy7cz4fbms658w
Eirlanda de l Norte
0
12507
107346
106935
2026-07-22T14:59:30Z
~2026-30875-10
15270
107346
wikitext
text/x-wiki
{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
|+<big>'''Eirlanda de l Norte'''</big>
|-
| style="background:#efefef;" align="center" colspan=2 |
{| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0"
|-
| align="center" width="140px" |
| align="center" width="140px" |
|}
|-
| align="center" colspan=2 |[[Fexeiro:Northern Ireland in the UK and Europe.svg|left|290px]]
|-
| '''Lhéngua oufecial''' || [[Lhéngua anglesa|Anglés]], [[Lhéngua eirlandesa|Eirlandés]]
|-
| '''Capital''' || [[Belfast]]
|-
| '''Área'''<br />
| 14 130 km²<br />
|-
| '''Populaçon'''<br /> - Total:<br /> - Densidade:
| <br /> 1,910,543 <br />132 ab./km²
|-
| '''Moneda''' <br />
| [[Libra sterlina]]
|-
|align="center" colspan=2 | Hino nacional:
|-
|}
'''Eirlanda de l Norte''' (''Northern Ireland'' an anglés i ''Tuaisceart Éireann'' an eirlandés) ye ua nacion constituyente de l [[Reino Ounido]].
{{commonscat|Northern Ireland}}
[[Catadorie:Reino Ounido]]
due09x70wmeai9h5z5z3hbfbxqutcyr
107347
107346
2026-07-22T15:00:19Z
~2026-30875-10
15270
107347
wikitext
text/x-wiki
{| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;"
|+<big>'''Eirlanda de l Norte'''</big>
|-
| style="background:#efefef;" align="center" colspan=2 |
{| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0"
|-
| align="center" width="140px" |
| align="center" width="140px" |
|}
|-
| align="center" colspan=2 |[[Fexeiro:Northern Ireland in the UK and Europe.svg|left|290px]]
|-
| '''Lhéngua oufecial''' || [[Lhéngua anglesa|Anglés]], [[Lhéngua eirlandesa|Eirlandés]]
|-
| '''Capital''' || [[Belfast]]
|-
| '''Área'''<br />
| 14 130 km²<br />
|-
| '''Populaçon'''<br /> - Total:<br /> - Densidade:
| <br /> 1,910,543 <br />132 ab./km²
|-
| '''Moneda''' <br />
| [[Libra sterlina]]
|-
|align="center" colspan=2 | Hino nacional:
|-
|}
'''Eirlanda de l Norte''' (''Northern Ireland'' an anglés i ''Tuaisceart Éireann'' an eirlandés) ye ua nacion cunstituínte de l [[Reino Ounido]].
{{commonscat|Northern Ireland}}
[[Catadorie:Reino Ounido]]
01qzwg2w7p27grom88akehchebe5rx8
Mirandeses
0
12508
107256
107013
2026-07-20T17:25:22Z
MdMV or Emdy idk
12692
/* Stória */
107256
wikitext
text/x-wiki
{| class="infobox vcard"
|+ class="infobox-title fn org" id="8" |
! colspan="2" class="infobox-above nickname" style="font-size:115%; font-weight:normal;" |Mirandeses
|-
| colspan="2" class="infobox-image" |[[File:Adélia_Garcia,_Beatriz_e_Avelina_no_festival_Anmesis,_que_decorreu_em_Vimioso_em_2007.jpg|semmoldura]]<div class="infobox-caption">Trés mulhieres Mirandesas, de [[Bumioso]]</div>
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Populacion Total
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data" |<span style="white-space:nowrap;">~20.000 </span><ref><cite class="citation web cs1"><span class="cx-segment" data-segmentid="195">[https://retratos.pordata.pt/populacao/miranda-do-douro "O seu município em números, Miranda do Douro"]. </span><span class="cx-segment" data-segmentid="196">''[[Pordata]]''<span class="reference-accessdate">. </span></span><span class="cx-segment" data-segmentid="198"><span class="reference-accessdate">Retrieved <span class="nowrap">23 May</span> 2026</span>.</span></cite></ref><ref><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source">[https://www.mogadouro.pt/pages/16 "Concelho"]. </cite></ref><ref><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation web cs1">[https://retratos.pordata.pt/populacao/vimioso "O seu município em números, Vimioso"]. </cite></ref><ref>[http://www.ine.pt/xportal/xmain?xlang=en&xpid=INE&xpgid=ine_indicadores&indOcorrCod=0005889&contexto=pi&selTab=tab0 Instituto Nacional de Estatística]</ref>
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Regiones cun populaciones seneficatibas
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data" |[[Tierra de Miranda]]
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Lhénguas
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data" |[[Lhéngua mirandesa|Mirandés]]<ref><templatestyles src="Module:Citation/CS1/styles.css"></templatestyles><cite class="citation web cs1 cs1-prop-foreign-lang-source">[https://www.cm-mdouro.pt/conhecer/cultura/lingua-mirandesa "Língua Mirandesa"]. </cite></ref>, [[Lhéngua pertuesa|Pertués]]
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Religion
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data" |[[Catolicismo Remano]]
|-
! colspan="2" class="infobox-header" style="background-color:#b0c4de; color:inherit;" |Grupos étnicos relacionados
|-
| colspan="2" class="infobox-full-data" |Lhioneses, Sturianos, Cántabros, Stremenhos, Pertueses i outros puobros Eibéricos
|}
Ls '''Mirandeses''' ''[{{AFA|mi.ɾãˈde.z̺əs̺|mi.ɾãˈde.z̺əs̺}}]'' son un puobro [[Stur-lhionés|Sturlhionés]], natibo a la [[Tierra de Miranda]], ne l nordeste de Pertual
== Stória ==
L purmeiro anstante de perséncia Lhatina n'Eibéria fui cula sue cunquista puls Remanos, sustituíndo la lhéngua de la region i ls puobros (parcialmente) pul [[Lhéngua lhatina|Lhatin]] i Remanos respetibamente.
Açpuis l colapso de l'ampério Remano, Eibéria fui adominada por reinos Germánicos pós-Remanos, i la Tierra de Miranda mantubo-se na raia antre ls [[Suebos]] i ls [[Besigodos|Bisigodos]] por muita de l'eisisténcia de dambos.
Ne l séclo VIII, ls Oumeyas ampeçórun saquiando las árias lhitorales sub cuntrol Bisigodo, que, anhos açpuis lhebou a la quaisque cumpleta oucupacion de la península Eibérica puls Mouros, deixando nomás l [[Reino de las Stúrias]] ne l noroeste.
La Reconquista dou ourige al [[Reino de Lhion]], l'único reino an toda la stória que tubo ũa lhéngua sturlhionesa cumo lhéngua percipal i de stado, l'[[antigo Lhionés]]. Mas, açpuis l'ounion cul [[Reino de Castielha]] i l'andependéncia de Pertual, l'antigo Lhionés ampeçou caiendo a zouso. Ne l causo specífico de l Mirandés, fúrun eisolados de ls outros Sturlhioneses pula [[frunteira Lhuzo-Hispánica]] ne l séclo XII.
Açpuis d'esso, Pertual acuntinou tenendo cuntrol sub Miranda i acuntinou anfluenciando la sue lhéngua i puobro anté hui.
== Cultura ==
La cultura Mirandesa çtaca la region, acumparando-la al lhado pertués de [[Trás ls Montes i Alto Douro|Trás-Ls-Muntes]], mantenendo más armandade cun outras regiones sturlhionesas, mormientes l sou bezino más cercano, [[Lhion]].
[[Fexeiro:At_the_main_square_I_(50958715016).jpg|dreita|miniaturadaimagem|300x300px|Museu de la Tierra de Miranda, na praça percipal de [[Miranda de l Douro]]: Praça D. San Juan III.]]
=== Ls Dançadores ===
Ls Dançadores, Beiladores ou Paloteiros (coincidos por Pauliteiros puls pertueses) son un grupo tradecional mirandés d'artistas que faien las sues coriografies c'un tipo de palo, tamien ambolbendo acrobacies i castanhuolas. Ls Lhioneses tienen tamien ũa bariedade de danças acrobáticas cun palos, las ''danzas de paloteu'', mas, alrobés de ls dançadores Mirandeses, l'eiquibalente Lhionés perdírun muita perséncia an Lhion, mantenendo-se muito afamados an Miranda.
[[Fexeiro:Pauliteiros.jpg|miniaturadaimagem|Dançadores ne l festibal ''Avante'' de 2005.]]
[[Fexeiro:Mirandese_and_Leonese_Dancers_Distribution.png|miniaturadaimagem|Un mapa eilhustrando la çtribuicion atual de ls Dançadores Mirandeses i Lhioneses.]]
=== Gaita de Fuolhes Mirandesa ===
La gaita de fuolhes Mirandesa, chamada an cúrtio de gaita Mirandesa, ye un tipo de gaita único a Miranda, armana de las gaitas Lhionesas i Sturianas, mormientes la [[gaita Senabresa]]. Anque se chame de «Gaita Stramuntana» por nó-Mirandeses, aquesta terminologie ye ancorreta.
[[Fexeiro:Gaita_Mirandesa.jpg|miniaturadaimagem|Ũa gaita Mirandesa]]
=== Pendones ===
Ls pendones son ũa tradicion mediebal Lhionesa (de l Reino de Lhion), qu'hui nomás se patrica an Miranda i Lhion. Hai muitos stilos i formas que ls pendones puoden tener, que demudan de puobro a puobro, mas, la meiorie son berdes i colorados, muitos ancluíndo azul ou branco. Son similares a bandeiras, sendo pinduradas n'un maste i boladas a la fuorça de l biento, mas, más grandes qu'ũa bandeira normal. Son cargadas por pessonas qu'andan juntas n'ũa marcha, cargando ls pendones pul maste. Aquestes eibentos passan por tiempos d'Abril an Miranda i Lhion.
[[Fexeiro:Plaça_de_Sant_Jaume.jpg|miniaturadaimagem|Pendones lhionenses, quaisque eiguales als que son outelizados an Miranda]]
=== Capa d'Honras ===
La Capa d'Honras ye un tipo de capa tradecionalmente bestida por pastores an tiempos frius de l'anho, mas zdende eiboluiu pa ser outelizado n'oucasiones formales an Miranda: fiestas tradecionales, celebraciones religiosas i ancuontros de pessonas d'alto statuto. Oureginalmente feito de pardo i stóricamente perduzido por un processo lhocal i outo-sobreciente. Ne l passado, clientes daban la sue própia lhana, refletindo l'eiconomie rural i agro-pastoral. Anque antes yeran quemumente perduzidas an Miranda, Aliste, Tábara i Alba, hui nomás se faien capas an Miranda, an trés puobros. Anque yá nun se fagan n'essas regiones, inda s'outelizan.
[[Fexeiro:Capa_de_Honras_Mirandesa.jpg|miniaturadaimagem|Ũa Capa d'Honras, ne l Museu de la Tierra de Miranda.]]
[[Fexeiro:Mirandese_and_Leonese_Cloaks_of_Honours_Distribution.png|miniaturadaimagem|La çtribuicion atual i antiga de la Capa d'Honras Mirandesa i Lhionesa]]
=== Tradiciones de l solstício d'ambierno ===
L solstício d'ambierno ou d'eimbierno tien bárias tradiciones qu'ambuolben rituales pré-Cristianos cula lhiturgie Cristiana. Durante aquesse tiempo, maçcarielhas salen passacalhes, acumpanhados de música, dança i multidones oufreciendo quemido i ajuntando donaciones pa la fiesta d'Anho Nuobo. Las sues maçcarielhas puoden ancluír madeira, cortiça, metal, carton ou cuiro, remetiendo a temas de muorte i renacéncia. Ls rituales sirben nó solo pa marcar l renacimiento de l sol senó tamien pa ambertir l'orde social normal. Cumo teçtemunho de la sue amportáncia cultural, l cunceilho de Miranda de l Douro stá ne l porcesso de submeter estas tradiciones pa anclusion ne l'Ambentairo Nacional de l Patrimonho Cultural Eimaterial. Aquestas tradiciones, ne l sou própio jeito, tamien se patrican an Lhion.
== Lhéngua ==
[[Fexeiro:MirandeseLanguageRemake.png|alt=A map of the mirandese speaking territory|miniaturadaimagem|Dialetos de l Mirandés]]
[[Fexeiro:Fire_Asturleonese.jpg|miniaturadaimagem|Cumo dezir "Fuogo" nas bariedades Sturlhionesas]]
Ls Mirandeses son coincidos pula sue lhéngua única, la [[Lhéngua mirandesa|lhéngua Mirandesa]], ũa bariedade de l cuntínuo Sturlhionés, yá pouco falada nomás an ciertas partes de l'ouriente de la Tierra de Miranda por mor d'anfluéncia Pertuesa, an gran parte de [[Miranda de l Douro]] i poucos puobros de [[Bumioso]]. La lhéngua tien pori 3500 falantes natibos. Debide-se an trés subdialetos: Central, Sendinés i Raiano.
== Çtribuicion Giográfica ==
[[Fexeiro:TierraDeMiranda.png|miniaturadaimagem|Un mapa de la Tierra de Miranda, debedido an munecípios oufeciales]]
Ls Mirandeses son natibos a la [[Tierra de Miranda]], ũa region giográfica ne l'este Stramuntano, an Pertual. Faien parte de la tierra: l cunceilho de [[Miranda de l Douro]], [[Bumioso]], gran parte de [[Mogadouro]], parte de [[Bergança|Bergáncia]] i [[Frezno de Spada a la Cinta]].
[[Fexeiro:Old_Leonese_Extent_Map.jpg|miniaturadaimagem|Spansion de l'Antigo Lhionés n'Eibéria mediebal, amostrando la sue ária ne l nordeste de Pertual]]
{{Refréncias}}
[[Catadorie:Grupos étnicos de la Ouropa]]
8lllvbwwz4duwt5o840d2mt166mjahv
Árabe
0
12523
107354
107203
2026-07-22T18:16:42Z
~2026-38935-23
15383
/* */
107354
wikitext
text/x-wiki
[[Anguila]]
[[Xurupaque]]
[[Ounion Ouropeia|Ounion Europeia]]
[[Diáspora]]
[[Ilha de l Sal]]
[[Kotor]]
[[Zanzibar]]
[[Ilhas Jónicas]]
[[Corfu]]
[[Zaquintos]]
[[Cefalónia]]
[[Creta]]
[[Mar Jónico]]
[[Território Stinto|Territórios Stintos]]
nh78t1nob422iwvb4cbqimya7yt6qql
Tonga
0
12525
107377
107194
2026-07-22T23:25:31Z
~2026-30875-10
15270
107377
wikitext
text/x-wiki
Tonga ye un paíç de la [[Ouceanie|Ouceanie,]] antegrante de la [[polinésia]] cormado pula ounion de 177 ilhas de mesmo nome, tamien cunhecidas cumo ilhas Amigables, de las quales 36 ye habitadas. Atrabés de siu território marítimo, faç frunteira al norte cun l território ultramaritimo [[Fráncia|francés]] de [[Wallis i Futuna]] i cun la [[Samoa]]; a nordeste cun la [[Samoa Americana]]; a lheste cun [[Niue]] i de las [[Ilhas Cook]]; pertence a [[Nuoba Zelándia|Nuoba Zelándia;]] i a oueste cun [[Ilhas Fiji|Fiji]] al sul, sue capital ye [[Nuku'alofa]].
[[Fexeiro:Flag_of_Tonga.svg|miniaturadaimagem|alt=Bandeira|Bandeira]]
<ref>tonga</ref>
jly2epqo38zlbiiqyqpxl5s6mcmufzs
Território Stinto
0
12527
107283
107231
2026-07-21T09:33:28Z
~2026-38935-23
15383
/* */
107283
wikitext
text/x-wiki
Ls Territórios Stintos ye un cunjunto de paízes ó territórios que deixaran de eisistir. Aqui stá ua lhista<ref>Criado Por; Miguel Arthur dos Santos Manaia</ref>
<big>Reinos i Statos stintos</big>
[[Reino de la Scócia]]
[[Reino de la Anglaterra]]
[[Reino de la Fráncia]]
[[Reino de la Bósnia]]
[[Cazária]]
[[Califado de Córdoba]]
<big>Paízes modernos stintos</big>
[[Ounion Sobiética]]
[[Jugoslábia|Iugoslábia]]
[[Checoslobáquia]]
[[Almanha Ouriental]]
[[Almanha Oucidental]]
[[Sérbia i Montenegro]]
<big>Territórios stintos ó absorbidos</big>
[[Território de Iguaçu]]
[[Território de Punta Poran|Território de Ponta Poran]]
[[Cidade Libre de Danzigue]]
[[Território Libre de Trieste]]
<big>Antigos territórios de l Ampério Pertués</big>
[[Ormuz]]
[[Nova Colónia do Sacramento]]
[[Liampó]]
<big>Terrtórios que mudaran de nome</big>
[[Myanmar]]— antes: Birmánia(Burma)
[[Sri Lanka]]— antes: Ceilon
[[Tailándia]] — antes: Sian
[[Eiran]] — antes: Pérsia
[[Suazilándia|Eswatini]] — antes: Suazilándia
[[República Democrática de l Congo]] — antes: Zaire
[[Zabotsuana|Botswana]] — antes: Bechuanalándia
[[Burkina Faso]] — antes: Alto Bolta
[[Benin]] — antes: Daomé
[[Camboja]] — antes: Kampuchea
[[Suriname]] — antes: Guiana Neerlandesa
|
<big>Ber tamien</big>
[[Amperialismo]]
[[Mundo de ls Ampérios]]
[[Lista de capitales]]
<big>Referéncia</big>
kg713mz8l0eiwbe7etxzq68de1vs8cj
107284
107283
2026-07-21T09:48:24Z
~2026-38935-23
15383
/* */
107284
wikitext
text/x-wiki
Ls Territórios Stintos ye un cunjunto de paízes ó territórios que deixaran de eisistir. Aqui stá ua lhista<ref>Criado Por; Miguel Arthur dos Santos Manaia</ref>
<big>Reinos i Statos stintos</big>
[[Reino de la Scócia]]
[[Reino de la Anglaterra]]
[[Reino de la Fráncia]]
[[Reino de la Bósnia]]
[[Cazária]]
[[Califado de Córdoba]]
<big>Paízes modernos stintos</big>
[[Ounion Sobiética]]
[[Jugoslábia|Iugoslábia]]
[[Checoslobáquia]]
[[Almanha Ouriental]]
[[Almanha Oucidental]]
[[Sérbia i Montenegro]]
<big>Territórios stintos ó absorbidos</big>
[[Território de Iguaçu]]
[[Território de Punta Poran|Território de Ponta Poran]]
[[Cidade Libre de Danzigue]]
[[Território Libre de Trieste]]
<big>Antigos territórios de l Ampério Pertués</big>
[[Ormuz]]
[[Nova Colónia do Sacramento]]
[[Liampó]]
<big>Territórios que mudaran de nome</big>
[[Myanmar]]— antes: Birmánia(Burma)
[[Sri Lanka]]— antes: Ceilon
[[Tailándia]] — antes: Sian
[[Eiran]] — antes: Pérsia
[[Suazilándia|Eswatini]] — antes: Suazilándia
[[República Democrática de l Congo]] — antes: Zaire
[[Zabotsuana|Botswana]] — antes: Bechuanalándia
[[Burkina Faso]] — antes: Alto Bolta
[[Benin]] — antes: Daomé
[[Camboja]] — antes: Kampuchea
[[Suriname]] — antes: Guiana Neerlandesa
|
<big>Ber tamien</big>
[[Amperialismo]]
[[Mundo de ls Ampérios]]
[[Lista de capitales]]
<big>Referéncia</big>
2isdh7cnyemzl0wcqie0ks4m4gx7aqg
107285
107284
2026-07-21T09:51:48Z
~2026-38935-23
15383
/* */
107285
wikitext
text/x-wiki
Ls Territórios Stintos ye un cunjunto de paízes ó territórios que deixaran de eisistir. Aqui stá ua lhista<ref>Criado Por; Miguel Arthur dos Santos Manaia</ref>
<big>Reinos i Statos stintos</big>
[[Reino de la Scócia]]
[[Reino de la Anglaterra]]
[[Reino de la Fráncia]]
[[Reino de la Bósnia]]
[[Cazária]]
[[Califado de Córdoba]]
<big>Paízes modernos stintos</big>
[[Ounion Sobiética]]
[[Jugoslábia|Iugoslábia]]
[[Checoslobáquia]]
[[Almanha Ouriental]]
[[Almanha Oucidental]]
[[Sérbia i Montenegro]]
<big>Territórios stintos ó absorbidos</big>
[[Território de Iguaçu]]
[[Território de Punta Poran|Território de Ponta Poran]]
[[Cidade Libre de Danzigue]]
[[Território Libre de Trieste]]
<big>Antigos territórios de l Ampério Pertués</big>
[[Ormuz]]
[[Nova Colónia do Sacramento]]
[[Liampó]]
<big>Territórios que mudaran de nome</big>
[[Myanmar]]— antes: Birmánia(Burma)
[[Sri Lanka]]— antes: Ceilon
[[Tailándia]] — antes: Sian
[[Eiran]] — antes: Pérsia
[[Suazilándia|Eswatini]] — antes: Suazilándia
[[República Democrática de l Congo]] — antes: Zaire
[[Zabotsuana|Botswana]] — antes: Bechuanalándia
[[Burkina Faso]] — antes: Alto Bolta
[[Benin]] — antes: Daomé
[[Camboja]] — antes: Kampuchea
[[Suriname]] — antes: Guiana Neerlandesa
|
<big>Ber tamien</big>
[[Amperialismo]]
[[Mundo de ls Ampérios]]
<big>Referéncia</big>
dp6ybsw0jtdhvhyhk2yii3n6d9nzfvf
107286
107285
2026-07-21T09:53:55Z
~2026-38935-23
15383
/* */
107286
wikitext
text/x-wiki
Ls Territórios Stintos ye un cunjunto de paízes ó territórios que deixaran de eisistir. Aqui stá ua lhista<ref>Criado Por; Miguel Arthur dos Santos Manaia</ref>
<big>Reinos i Statos stintos</big>
[[Reino de la Scócia]]
[[Reino de la Anglaterra]]
[[Reino de la Fráncia]]
[[Reino de la Bósnia]]
[[Cazária]]
[[Califado de Córdoba]]
<big>Paízes modernos stintos</big>
[[Ounion Sobiética]]
[[Jugoslábia|Iugoslábia]]
[[Checoslobáquia]]
[[Almanha Ouriental]]
[[Almanha Oucidental]]
[[Sérbia i Montenegro]]
<big>Territórios stintos ó absorbidos</big>
[[Território de Iguaçu]]
[[Território de Punta Poran|Território de Ponta Poran]]
[[Cidade Libre de Danzigue]]
[[Território Libre de Trieste]]
<big>Antigos territórios de l Ampério Pertués</big>
[[Ormuz]]
[[Nova Colónia do Sacramento]]
[[Liampó]]
<big>Territórios que mudaran de nome</big>
[[Myanmar]]— antes: Birmánia(Burma)
[[Sri Lanka]]— antes: Ceilon
[[Tailándia]] — antes: Sian
[[Eiran]] — antes: Pérsia
[[Suazilándia|Eswatini]] — antes: Suazilándia
[[República Democrática de l Congo]] — antes: Zaire
[[Zabotsuana|Botswana]] — antes: Bechuanalándia
[[Burkina Faso]] — antes: Alto Bolta
[[Benin]] — antes: Daomé
[[Camboja]] — antes: Kampuchea
[[Suriname]] — antes: Guiana Neerlandesa
|
<big>Ber tamien</big>
[[Amperialismo]]
[[Mundo de ls Ampérios]]
[[Lhista de Capitales]]
<big>Referéncia</big>
a6kpc41qrdzonwpkqous5j3zm9ulany
107287
107286
2026-07-21T09:57:54Z
~2026-38935-23
15383
/* */
107287
wikitext
text/x-wiki
Ls Territórios Stintos ye un cunjunto de paízes ó territórios que deixaran de eisistir. Aqui stá ua lhista<ref>Criado Por; Miguel Arthur dos Santos Manaia</ref>
<big>Reinos i Statos stintos</big>
[[Reino de la Scócia]]
[[Reino de la Anglaterra]]
[[Reino de la Fráncia]]
[[Reino de la Bósnia]]
[[Cazária]]
[[Califado de Córdoba]]
<big>Paízes modernos stintos</big>
[[Ounion Sobiética]]
[[Jugoslábia|Iugoslábia]]
[[Checoslobáquia]]
[[Almanha Ouriental]]
[[Almanha Oucidental]]
[[Sérbia i Montenegro]]
<big>Territórios stintos ó absorbidos</big>
[[Território de Iguaçu]]
[[Território de Punta Poran|Território de Ponta Poran]]
[[Cidade Libre de Danzigue]]
[[Território Libre de Trieste]]
<big>Antigos territórios de l Ampério Pertués</big>
[[Ormuz]]
[[Nova Colónia do Sacramento]]
[[Liampó]]
<big>Territórios que mudaran de nome</big>
[[Myanmar]]— antes: Birmánia(Burma)
[[Sri Lanka]]— antes: Ceilon
[[Tailándia]] — antes: Sian
[[Eiran]] — antes: Pérsia
[[Suazilándia|Eswatini]] — antes: Suazilándia
[[República Democrática de l Congo]] — antes: Zaire
[[Zabotsuana|Botswana]] — antes: Bechuanalándia
[[Burkina Faso]] — antes: Alto Bolta
[[Benin]] — antes: Daomé
[[Camboja]] — antes: Kampuchea
[[Suriname]] — antes: Guiana Neerlandesa
|
<big>Ber tamien</big>
[[Geografie de la Ouropa]]
[[Mundo de ls Ampérios]]
[[Lhista de Capitales]]
<big>Referéncia</big>
j7925hn8er2q2r140ri28vyesrkipgc