Biquipédia mwlwiki https://mwl.wikipedia.org/wiki/Biquip%C3%A9dia:P%C3%A1igina_percipal MediaWiki 1.47.0-wmf.24 first-letter Multimédia Special Cumbersa Outelizador(a) Cumbersa outelizador(a) Biquipédia Cumbersa Biquipédia Fexeiro Cumbersa fexeiro Biqui Cumbersa Biqui Modelo Cumbersa modelo Ajuda Cumbersa ajuda Catadorie Cumbersa catadorie Portal Cumbersa portal TimedText TimedText talk Módulo Cumbersa módulo Evento Evento Discussão Lhéngua almana 0 1426 108694 99181 2026-10-24T20:54:39Z ~2026-51381-65 15577 108694 wikitext text/x-wiki [[File:Legal status of German in the world.svg|frameless|right]] [[File:Legal status of German in Europe.svg|frameless|right]] La '''lhéngua almana''' (''deutsche Sprache'') ó '''alman''' (''Deutsch'') ye ua [[Lhénguas ando-ouropeias|lhéngua ando-ouropeia]] de l grupo oucidental de las [[lhénguas germánicas]]. La lhéngua almana ye la lhéngua cul maior númaro de falantes na [[Ounion Ouropeia]]. [[Fexeiro:Knowledge German EU map.png|thumb|right|Coincimiento d'alman ne ls países de la Ounion Ouropeia.]] L'alman ye la única lhéngua oufecial na [[Almanha]], [[Liechtenstein]] i [[Áustria]]. Ye lhéngua co-oufecial na [[Bélgica]] (cun [[Lhéngua francesa|francés]] i [[Lhéngua nerlandesa|nerlandés]]) , [[Luxemburgo]] (cul [[Lhéngua francesa|francés]] i l[[Lhéngua luxemburguesa| luxemburgués]]), [[Suíça]] (cun [[Lhéngua francesa|francés]], [[Lhéngua eitaliana|eitaliano]] i [[remanse]]) i na [[Eitália]] (ne l [[Tirol Meridional]]). Ye ua de las 20 (an 2007 21) lhénguas oufeciales de la [[Ounion Ouropeia]]. == Gramatica == L alman ye ua lhéngua mui flexiba, teniendo cuatro [[Causo gramatical|causos gramaticales]], nominatibo, acusatibo, datibo i [[Causo genitivo|genitivo]]. == Sintaxe == An alman todos ls [[berbo]]s ténen treminaçon an ''-n'', i quase todos an ''-en''. '''Padrones de treminaçon an alman''' ''-en'', ye la treminaçon mais quemum. Eisemplo: ''essen'' (comer) ''-in'', solo hai un berbo cun esta treminaçon ''sein'' (ser ó star) ''-ln'', poucos berbos ténen esta treminaçon. Eisemplo: ''sammeln'' ''-un'', solo hai un berbo cun esta treminaçon ''tun'' (fazer) ''-rn'', ye pouco frequente. Eisemplo: ''nähern'' (acercar) [[Catadorie:Lhénguas germánicas]] 84d1dl4uh3sw9xz9v8njped2k7x5wht Stória de la Tierra de Miranda 0 1432 108693 96677 2026-10-24T20:38:35Z ~2026-51381-65 15577 108693 wikitext text/x-wiki La ária de l'atual cunceilho de Bergáncia era yá ua poboaçon amportante durante l'acupaçon romana. Durante algun tiempo tubo la zeignaçon de Juliobriga dada la Brigantie pul amperador Augusto an houmenaige a tou sou tio Júlio César. Çtruída durante las guerras antre crestianos i mouros, ancontraba-se an território pertencente al mosteiro beneditino de Castro de Abelanas quando l'adquiriu, por troca, an 1130, D.Fernando Mendes, cunhado de D. Fonso Heinriques. Reconstruída ne l lhugar de Benquerença, D. Sancho I cuncediu-le foral an 1187 i lhibertou-l'an 1199 de l cerco que le ampusera Fonso IX de Lhion, ponendo-le anton defenitibamente l nome de Bergáncia. L regente D. Pedro, an 1442, eilebou Bergáncia la cabeça de ducado cuncedido la sou armano eilegítimo D: Fonso, 8º conde de Barcelos i que fura denro de D. Nuno Álbares Pereira. An 1445, Bergáncia recebiu la cuncesson dua feira franca i an 1446 D. Fonso B eilebou-l'a la catadorie de cidade. A 5 de Márcio de 1770, Bergáncia tornou-se sede ua diocese; passou a tener ounida la si, zde 27 de Setembre de 1780, la diocese de Miranda (criada a 22 de Maio de 1545). quedando la sede an Bergáncia - por esso la zeignaçon oufecial de la diocese ye de «Bergáncia i Miranda». == Stória de Miranda de l Douro == Poboado custruido de las scarpas de l riu Douro, que le dá l nome, ye l lhugar cun mais peso stórico ne l Praino Mirandés. L'ourige de Miranda de l Douro cumo poboaçon inda hoije dá algua çcusson antre ls storiadores, mas ls achados arqueológicos fázen-na remuntar a la Eidade de l Bronze. Eisisten solo alguns andícios que Miranda de l Douro "tenerie sido primetibamente un Castro, yá de la Eidade de l Bronze" Sabe-se que "Miranda de l Douro fui ua cidade mui amportante yá ne l tiempo de ls romanos, que le dórun ls nomes de Cuntium, Paramica, Sponcia i inda l de Cambetum Lubicanarum". Ls Serracenos acupórun-na ne ls percípios de l seclo VIII, crismando-la cul nome de Mir-Hándul. Perteneciu al cumbento romano asturiense i, na Eidade Média, ancluída na Diocese de Astorga, fui la region de Miranda de l Douro, zde Picote a la frunteira de Bergáncia, colonizada ne ls purmeiros tiempos de la monarquia pertuesa por frades de l cumbentos lheoneses de Santa Marie de Moreruela i de San Martin de Castañeda, situaçon que se mantubo até al seclo XV. Quando l conde D. Anrique, príncepe de Borgonha tornado Grande de Spanha i un de ls possibles hardeiros de D. Fonso VI, deilha tomou posse, ancontrou-la an ruínas, quaije zerta. Assi se mantubo até que D. Fonso Hanriqueç, reconhecendo-le amportança cumo marco de ls sous domínios an face de l Reino Lheonés, manda custruir l castielho i cuncede-le carta de foral an 19 de Nobembre de 1136, tal l ampenho que l mobie de ber l lhocal repoboado. An 1117, D. Sancho I renoba l foral afonsino i debido al gran númaro de populaçon alredror de l castielho bei-se oubrigado a mandar custruir ua outra cerca de muralhas de modo a abranger toda la poboaçon. Durante l reinado de D. Fonso II i na guerra cul rei galego i lheonés Fonso IX (auxiliado pul armano de l monarca pertués, D. Pedro) perdírun-se muitas tierras acasteladas antre eilhas Miranda de l Douro. Tierras estas que boltarien pa l domínio de l monarca pertués an 1213, grácias a l'anterbençon de l rei de Castielha. An 1217 , D. Fonso II cuncede foral la Miranda de l Douro. D. Dinis siempre an andanças pulas tierras frunteiriças manda reforçar las sues muralhas, torna-la bila i demarca l termo de l sou cunceilho, separando-lo de l jugado de Algoso. Cuncede a la bila, an 18 de Dezembre de 1286, nuobo foral i piede al arcebispo de Braga, D. Frei Tello, que custrua la sue eigreija paroquial de Santa Marie Maior (1286-1292). Mais tarde, an 1325, la poboaçon renobada i amuralhada ye eilebada a la catadorie de Billa, ad perpetuum. Son tamien deste reinado ls purmeiros decumientos scritos até agora ancuntrados. Ye de l reinado de D. Pedro la tradiçon de que fui an Miranda de l Douro que l «Justiceiro» cumbocou l alcaide de Algoso, un tal Soeiro, acusado dua grande bilanie, pula prática de l jus prima notis, i ende l cundanou a la muorte. Nas guerras de D. Fernando cun Castielha (1371-1383), la bila rejistiu la bários ataques mas acabou por ser tomada. Assegurada la Andependéncia, passado l Anterregno, la bila fui recuperada por D. João I i l castielho, bastante oufendido, restourado (nua de las faces de la Torre de Menaige inda hoije se bénen las ansígnias de l fundador de la Dinastie de Abis). Al sentir la bila tenie fraca defesa i populaçon cumbertiu-la an couto d'houmeniziados. Fui ne l reinado de D. Manuel I que mais se ancrementórun las relaçones comerciales cula bezina porbíncia de Castielha i Lhion cumo diç de la própia carta de foral dada por este monarca an 1 de Júnio de 1510. An 1545, D João III pide al Papa Paulo III la criaçon dua diocese ne l nordeste pertués scolhendo la bila de Miranda de l Douro para sede de l sou bispado. L Papa acede por bula puntífice de 23 de Maio de 1545. Por carta régia de 10 de Júlio de 1545 l rei D. João III faç de Miranda de l Douro ua cidade cul prebilégio de mandar percuradores a la Corte. La custruçon de la Catedral ampeça-se neste reinado. Por einiciatiba de l conde de Mesquitela, cabo de guerra de D. João IV, renoba-se la fortaleza, anstala-se artilharie i lhebanta-se un possante baluarte mesmo delantre al bal de l Fresno (inda hoije stan las ruínas). An 1640 i durante las lhuitas de la Restouraçon fui einorme l zelo patriótico de l Corona, pa l prosseguimento de l'andependéncia. Ye nesta altura que aparece la Lhenda de l Nino Jasus de la Cartolinha. Ne l reinado de D João V i durante la Guerra de la Sucesson de Spanha, la praça de Miranda de l Douro fui ambadida. L gobernador de la praça era l general Lhuís Machado ajudado pul cergento-mor Carlos Pimentel de la Gama que fui subornado puls spanholes. Assi, na nuite de 8 de Júlio de 1710, l cergento-mor manda abrir la «Puorta Falsa» i dá-se l'ambason i acupaçon de la praça fuorte de Miranda de l Douro. La cuncentraçon de tropas pa la recuperaçon de Miranda de l Douro dou-se a 11 de Márcio de 1711. Las tropas, 11 regimentos de Anfantarie i 5 de Cabalharie, comandados por D. João Manuel de Noronha (conde de Atalaia), cuncentrában-se an Bumioso i an Alcanhiças (acupada por fuorças pertuesas). Al mesmo tiempo, D. Francisco de Tábora, comandante de cabalharie, procedie al aprisionamiento de las barcas de la passaige de l riu Negro. L'açon ampeça ne l die 13, a las 5 horas de la manhana, cun un bumbardeamiento de l castielho. Ne l die seguinte, passado un ataque subre l flanco de la praça, abre-se ua brecha na muralha. L comandante spanhol pide ua trégua de trés dies que le ye recusada. Bendo l'eisército pertués purparado para l'ataque rinde-se sin cundiçones. Ne l reinado de D. José, Pertual recusa-se a aderir al Pato de Família, (1762), i bei-se ambolbido na Guerra de l siete Anhos ó de l Mirandum. Stando la cidade cercada i bumbardeada pula artilharie dun cuorpo d'eisército, 30 000 homes comandados pul Marqués de Sarriá, dou-se ua tremenda spluson ne l paiol de la praça, adonde se armazenában cerca de 1 500 arrobas de pólbara. Zmoronou-se l castielho, ua parte de la muralha i muitas dezenas d'habitaçones. Morrírun cerca de 400 pessonas de la guarniçon i de la populaçon. Miranda de l Douro rinde-se als spanholes. Dous anhos depuis outro rude golpe: trasfire-se para Bergáncia la sede de la diocese. L Papa Clemente XIV inda percurou cunciliar la delicada situaçon, criando ua diocese an Miranda de l Douro i outra an Bergáncia (bula de 10-7-1770). La seluçon durou pouco. Un nuobo Bispo mirandés, D. Miguel de Meneses, alegando la probeza de la pequeinha cidade inda an ruínas, resignou, anformando la Cúria Romana de que la cidade nun podie ser para el nin para nanhun outro sacerdote sede dun bispado. L Papa Pio VI, por meio de nuoba Bula (27-10-1780), antegra la diocese de Miranda de l Douro na de Bergáncia. Muitas de las alfaias lhitúrgicas de la Sé mirandesa pássan para Bergáncia i l pobo diç "La sacristie stá an Bergáncia, mas la Sé an Miranda" al que cuntrapónen ls bragantinos "Se fures la Miranda, bei la Sé i zanda". An 1780, la reina D. Marie I mandou l angenheiro José Champalimaud de Nussane, cergento-mor de Anfantarie, an eisercício de funçones an Chabes, rializar l Porjeto de Redificaçon de la Praça de Miranda de l Douro, porjeto este que nunca passou de l papel. Miranda de l Douro ye deixada a la sue suorte, cerrada an si i na sue bil tristeza. Solo an 1955 la cidade buolta a ressurgir, cula amplementaçon de l aprobeitamientos heidroelétricos de Miranda de l Douro i Picuote i cula lhigaçon pula Barraige de Miranda de l Douro a las bezinas tierras de Spanha. == Stória de Bumioso == === De ls tiempos pré-romanos a la Eidade Média === Hai andícios de poboamiento pré-stórico ne ls cabeços de la Atalaia i de Pereiras, sobranceiros a la bila de Bumioso, i an bários castros eisistentes, tanto ne l termo de la bila (Batoqueira, Terronha, …) cumo de bárias freguesies de l cunceilho. Ne l lhugar de la Batoqueira, antre Bumioso i Carçon, eisisten fóias que la populaçon chama salas i que tenerien sido scunderijo de crestianos na era de las lhuitas cun ls mouros. Cumbén lhembrar que la tradiçon popular chama mouro/moura a todos ls que nun éran crestianos, ancluindo romanos i pobos anteriores. Bumioso ye mencionado zde ls primórdios de la nacionalidade pertuesa. Terá surgido l oeste de l'atual poboaçon (ambaixo de l Fondo de la Bila), an lhocal suficientemente húmido para porduzir l brime que le dou l nome de lhugar bumioso. Naqueilha era, tener-se-á falado ne l sou termo l galego-pertués de las tierras situadas l oucidente de l riu Maçanas i l asturo-lheonés qu'oureginou la lhéngua mirandesa nas tierras a norte i a lheste de l riu Angueira. L senhorio de Bumioso fui dado puls purmeiros reis pertueses a la família Antas cujo solar i piedra d'armas se puoden ber delantre de l'atual Eigreija Matriç. === Torre, castielho i pelourinho === Cun outras lhocalidades forteficadas de la region (Bergáncia, Outeiro, Algoso, Miranda de l Douro, Mogadouro, Penas Róias), Bumioso fizo parte de la lhinha de defesa de la frunteira ouriental de l reino. Por esso, a a torre chamada Atalaia, d'ourige romana ó bisigótica, se juntou durante l período gótico un castielho. Arguida ne l monte sobranceiro a la poboaçon, a torre de la Atalaia permitie ber mui lhoinge i bigiar las tierras bezinas al passo que l castielho, eidificado a la salida de l casario, pretendia protegé-lo i cuntrolá-lo. La mimórie popular cunserbou l nome de Castielho para chamar l lhocal an qu'eisistira. Arrasado ne l seclo XVIII puls spanholes, fui sustituído ne l seclo XIX pula scuola. Eisistiran bruxedos de ls muros de l castielho até meados de l seclo XX. Deilhes, solo resta hoije un muro. Simblo de l dreito d'eisercer justícia, un pelourinho, inda hoije eisistente, fui arguido delantre de l castielho. === Ls judius === An 1492, l cunceilho biu chegar grande afluéncia de judius spulsos de l reinos de Lhion i Castielha. Depuis d'acampáren nun lhocal que cunserbou l nome de Cabanhas, antre las atuales poboaçones de Caçarelhos i Bumioso, ls judius fúrun outorizados la stablecíren-se an bárias aldés i bilas de la region (Bumioso, Carçon, Argozelo, etc.). Cumbertidos a la fuorça a la religion católica, custituíran nessas lhocalidades quemunidades amportantes que pouco se misturórun cul restro de la populaçon até meados de l seclo XX. Ls judius – assi chamados até hoije – çtinguian-se de ls lhabradores puls oufícios eisercidos, lhigados al artesanato i comércio. === Bila i tierra de condes === L seclo [[XVI]] i l'ampeço de l seclo [[XVII]] custituíran un período de prosperidade para [[Bumioso]] i outras tierras de l Nordeste stransmuntano ([[Miranda de l Douro]], etc.). An [[1516]], l rei [[D. Manuel]] dou-le foral que l'eilebou a la catadorie de bila. L títalo de conde, atribuído la D. [[Fracisco de Pertual]] an [[1534]] pul rei D. [[João III]], denota l prestígio alcançado anton pula bila. === La Eigreija Matriç === L'antiga eigreija romano-gótica tener-se-á situado até al seclo XVI ne l lhocal inda hoije chamado Cruzes. L'atual eigreija matriç, de cunho renacentista, fui custruída na segunda metade de l seclo XVI a la salida de la bila, delantre de l solar de la família Antas qu'oufreciu juntas de buis pa la custruçon cula cundiçon de que la puorta de l'eigreija quedasse boltada para l'antrada de l sou solar. Eilemientos de l'antiga eigreija parécen tener sido reoutelizados na custruçon de l'atual. === Las guerras benidas de Spanha === Las guerras de l seclos XVII i XVIII trazírun la zgrácia a la bila. An 1762, l'eisército spanhol atrabessou la frunteira, arrasou l castielho i lhebou la populaçon an degredo para Pamplona. La feira de San Miguel, ua de las maiores de l Norte de l paíç, feita cada anho a 29 de Setembre ne l lhocal chamado Bal de S. Miguel, deixou de se fazer an Bumioso. Essa feira, qu'atraie pertueses i spanholes, passou pa la cidade spanhola de Çamora an qu'inda hoije se rializa. === L crecimiento de l seclo XIX === Acumpanhando l oumento de la populaçon, la poboaçon até anton lhemitada (Fundo de la Bila, Rapadoura) spandiu-se para riba de l antigo castielho i de l'eigreija, passando la costielha de l monte sobranceiro. A partir de l nuobo centro (Praça), aparecírun nuobas rues ourientadas para norte (Calçada, rue de Trás), lheste (Portela) i oeste (Malhada). Al lhado de l'agricultura qu'ampregaba la maior parte de la populaçon atiba, l comércio i l'artesanato conhecírun fuorte crecimiento. Bumioso chegou anton a ser l eixe central de l comércio antre ls cunceilhos bezinos de Macedo de Cabalheiros, Miranda de l Douro i Mogadouro. === L'eimigraçon === Durante l seclo XX, bários surtos migratórios lhebórun grande parte de la populaçon pa l Brasil – até a la década de 1960 – i pa la Ouropa (percipalmente para Fráncia), probocando la zertificaçon de la freguesie i, mais inda, de l cunceilho. == Mogadouro == Nun hai, por anquanto, amboras d'eilemientos subre la passaige de l home por estas tierras ne l Período [[Paleolítico]]. L período Mesolítico stá decumentado por muitas ansculturas rupestres spalhadas puls bários lhugares de l cunceilho, mas ls decumientos mais amportantes son las pinturas de la «Fraga de la Lhetra», cunserbadas inda ne l recinto de quartzo burmeilho de l castro de l Castielho de Penas Roias i las figuras de la «Fraga de l Diabo» junto a la rieira de la poboaçon de Bila de l Campanas. Ls dous cunjuntos son pinturas squemáticas de caratelísticas Lhebantinas pula quelor aburmelhada i puls lhocales adonde se stan. De l Período Neolítico son ls «castros», antepassados de las nuossas poboaçones atuales, spalhados pul cunceilho. Son dinos de relebo ls castros: de Ouleiros an Bempuosta, Bilarinho, S. Martinho de l Peso, Figueirica de Trabanca, Bruçó i l einédito castro de la Bilariça ne l alto de la Serra de la Castanheira. Por eiqui passórun ls Celtas que deixórun restos de la sue arte i religion na «Cultura als Berrones». Ua de las tribos [[celtas]] mais célebres nesta region fui a tribo de l [[Zoelas]]. Estas i outras tribos anteriores fazírun las «ceblizaçones Antigas» de l rius Douro, Sabor i Angueira. L Período Romano ne l Cunceilho de Mogadouro stá decumentado por muitos eilemientos que ban zde l'arte i religion até a la bibéncia sócio-eiquenómica. Ye dina de besita la Ara Romana al Dius Júpiter Depulsori, cunserbada inda na poboaçon de Saldanha. L monumiento fui custruído ne l tiempo de Setímio Sebero (Séc. III D. C.). Por to l cunceilho ténen aparecido lhápides funerárias i tamien oubjetos bários qu'atestan bien la fuorça de la «Romanizaçon» nestas tierras. De l período bisigótico ye la sola lhápide Paleo-Cristiana çcubierta ne l çtrito. Apareciu ne l termo de S. Martico de l Peso i stá atualmente ne l [[Museu de l Abade de Baçal]] an [[Bergáncia]]. De la época muçulmana restan alguns eilemientos de l'artesanato regional - lhino i lhana - ó seia la tinturarie i ls zeinhos de las colchas, tapetes i toalhas de lhino i lhana. Ye mais nítida l'açon de la giente destas tierras ne ls albores de la nacionalidade. L castielho de Penas Róias fui custruído ne l tiempo de D. Fonso Hanriqueç. Na padieira de la puorta de la torre de menaige daquel betusto monumiento diç ua anscriçon mediebal que « COMEÇARAM OS FUNDAMENTOS DO CASTELO CHAMADO PENA ROIA NA ERA DE 1204 (1166 de l'era cristiana) SENDO MESTRE GERAL DOS TEMPLÁRIOS GUALDIM PAIS ». L castielho de Mogadouro ye de la mesma década. D. [[Fonso III]] dou foral la Mogadouro an [[1272]] i [[1273]]. Quando de la crise dinástica de 1383-85, Mogadouro tomou boç pul rei de Castielha, cumo repersália, D. João I eilebou la bila la «poboa» de l Azinhoso, çlhigando-la de Mogadouro. Durante l seclo XVI la bila de Mogadouro mantubo-se parada. Fui a partir de l seclo XVI que Mogadouro tubo progresso notable. La família de ls Táboras, que nesta altura toma l comando de la bila i de la sue fortaleza, cuntribuiu eimenso pa l zambolbimento desta tierra. Fui por açon de ls Táboras que, an 1559, se fundou la Santa Casa de la Misericórdia , i mais tarde l sou templo. San inda obra de la nobre família de l Táboras la puonte antre Balberde i Meirinhos, custruída an 1677 i la puonte de Remondes antre Mogadouro i Macedo de Cabalheiros, custruída an 1678. Tamien aqueilha família de nobres cuntribuiu pa la custruçon d'alguas eigreijas i retábulos nas bárias poboaçones de l cunceilho, ne ls seclos [[XVII]] i [[XVIII]], sendo dinas de relebo las obras de l Cumbento de S. Francisco, l'atual eigreija Matriç de Mogadouro, la capielha de N. Senhora de la Ascenson ne l alto de la Serra de la Castanheira i outras. Poscritos de l Reino de Pertual por D. José I, depurados nas pessonas cunfiscados ne ls benes pul Marqués de Pombal, ls Táboras zaparecírun para siempre. Cula muorte de ls Táboras, l cunceilho de Mogadouro quedou mais pobre. Durante l seclo XIX las famílias anfluentes de Mogadouro pouco fazírun pula sue tierra. Lhebantou-se, ne l fin de l seclo, la boç cumbatiba de l «poeta» jurista Trindade Coelho para defender la sue tierra, mas nada adiantou. Esta tierra fui i cuntinou por mui tiempo squecida de ls poderes centrales. Hoije, Mogadouro ye ua populosa bila chena de progresso i cun ótimas cundiçones pa l feturo. Ne l campo cultural Mogadouro ten Scuola Purparatória, i Scuola Secundária. Nas poboaçones de l cunceilho funcionan, cun muita atebidade, trinta Associaçones Culturales i recreatibas cordenadas pul Porjeto Cultural (spurmental) antegrado, cun sede an Mogadouro. Eisisten inda na bila dous «Cunjuntos» musicales i ua banda filarmónica. == Macedo de Cabalheiros == Macedo tenie lhendas subre balorosos cabalheiros i las sues façanhas. Uas contra mouros, outras contra spanholes, de las quales quedórun frases muitas bezes repetidas cumo: “Maça Macedo, maça Macedo”, mas todas tentando justeficar a toponímia “de l Cabalheiros”. Depuis de l passado die 10, Macedo de Cabaleiros ten ua stória i l nome dun heirói: Martin Gonçalves de Macedo. Heirói nun solo de Macedo (tierra que le dou nome i que, por el, haberie de se chamar de Cabalheiros), mas de toda la nacion. Las açones heiróicas acuntírun nua tarde de 14 de Agosto, decorria l anho de 1385 i, a alguns quilómetros de Aljubarrota guerreában spanholes i l Mestre de Abis, que depuis serie D. João I i tenie por scudeiro Martin Gonçalves de Macedo. Çcriben bárias crónicas que, "Chegando este Rei (D. João I) la braços cun Álbaro Gonçalves Sandobal, home de grandes fuorças, caira el-Rei, i Martin Gonçalves l lhebantou de l suolo i matou l castelhano". === Ls feitos de Martin de Macedo === L feturo rei soube agradecer l feito la Martin de Macedo, fazendo notar que nas armas de la sue família passasse a custar "un braço cula maça cun que matou l castelhano i ne l braço metida ua corona rial, porque ne l balor daquele braço cunsistiu la corona daquele Rei". La relaçon de Martin Gonçalbes de Macedo cun las tierras qu'hoije son Macedo de Cabalheiros parece star assegurada por un registo qu'afirma que Martin Gonçalbes de Macedo casou cun dona Brites de Sousa (cun muitos dotes), custituindo morgado an Macedo de Cabaleiros. Mui antressou i antressa als macedenses l'ourige de l nome Cabalheiros. Todo andica que se debe a la figura de Martin Gonçalves de Macedo. Esta lhuç que se fizo ne l nome i stória de Macedo de Cabalheiros debe-se a "de Macedo la Macedo de Cabaleiros (bie Aljubarrota)", de l'outorie de Pedro Barbosa i Carlos Mendes. L lhibro, propiadade de l'outarquie, ye un decumiento amportante para qualquiera macedense. Lei-se cun facelidade, cuntén refréncias d'heiráldica, genealogie de Macedo i ua çcriçon cun algun promenor de la Batailha de Aljubarrota, para para alhá d'einúmaros i baliosos cachos de crónicas i testos antigos. Carlos Mendes, hai menos dun anho, publicou l lhibro "Macedo de Cabalheiros, Cultura Património i Turismo – Cuntributo para un porgrama antegrado". Trata-se dua stensa monografie de Macedo de Cabalheiros i de l sou cunceilho. {{Tierra de Miranda}} [[Catadorie:Tierra de Miranda]] [[Catadorie:Miranda de l Douro]] m40slnnzqk099brqh33vngle80pvzhy Xylina Spathia 0 3560 108691 80447 2026-10-24T15:19:02Z ~2026-51381-65 15577 /* Discografie */ 108691 wikitext text/x-wiki {{Info artista musical | nome = Ta Xylina Spathia / Tα Ξύλινα Σπαθιά (''Ksýlina Spathiá'') | fundo = grupo_ou_banda | orige = [[Tessalônica]] | paíç = {{GRE}} | período = [[1993]] – [[2003]] | género = [[Rock griego]], [[Rock alternatibo]], [[Rock eiletrónico]] | grabadora = [[Ano Kato]]<br>[[Virgin Records]]<br>[[EMI]] | antegrantes = [[Pavlos Pavlídis]] (boç i guitarra)<br>[[Vassílis Gundarúlis]] (sintetizador)<br>[[Panos Tólios]] (baterie)<br>[[Christos Tsaprázis]] (baixo) | website = [http://www.myspace.com/taxylinaspathia MySpace Ta Ksýlina Spathiá] }} '''Ta Xylina Spathia''' (''Ta Ksýlina Spathiá'', /ta 'ksi.li.na spa.'θja/) ([[lhéngua griega|griego]]: ''Tα Ξύλινα Σπαθιά'', [[lhéngua mirandesa|mirandés]]: "Las Spadas de Madeira") ye un grupo de [[rock]] [[Grécia|griego]] formado an 1993, an [[Tessalónica]]. == Stória == Ksýlina Spathiá fui formado an 1993, an [[Tessalónica]], [[Grécia]], por [[Pavlos Pavlídis]] ([[boç]] i [[guitarra]]) - antigo miembro de l grupo '''Μωρά στη Φωτιά''', ([[lhéngua griega|griego]]: ''Morá sti Fotiá'', [[lhéngua mirandesa|mirandés]]: "Bebés ne l fuogo") -, [[Vassílis Gundarúlis]] ([[sintetizador]]), [[Panos Tólios]] ([[baterie]]) i [[Christos Tsaprázis]] ([[baixo]]). Seguindo ls passos de l grupo [[Trypes]], eilhes ampeçórun ua nuoba óndia de l [[rock griego]] naqueilha época, custruindo assi las fuormas tradecionales de l rock cuntemporáneo. L purmeiro álbum de la banda, '''Ξεσσαλονίκη''' (''Ksessaloníki'' (1993)), tube ua repercusson muito notable, passando a ancluir l [[rock alternatibo]] an la [[música griega]]. Cul segundo álbum, '''Πέρα Από τις Πόλεις της Ασφάλτου''' (''Pera apó tis Pólis tis Asfáltu'', "Para alhá de las cidades d'asfalto" (1995)) - que fui relhançado por causa d'alguns problemas cula sue grabadora anterior - Ksýlina Spathiá surprendiu a muitos cula madureç de sues cançones. La música '''Λιωμένο Παγωτό''' (''Liomeno Pagotó'', "Gilado Derretido") fizo un sucesso nunca antes atingido por ua banda de rock an la Grécia, superando las spetatibas d'audiéncia ouriginalmente prebistas pa l stilo que repersentaba. Las músicas '''Λιωμένο Παγωτό''' i '''Ο Βασιλιάς της Σκόνης''' (''O Vassiliás Tis Skónis'', "L rei de l pó") tornórun-se un hino jubenil i anté hoije son cunsidradas dues de las mais adoradas músicas de l [[rock griego]] [[clássico]]. Seguírun-se einúmaros [[cuncertos]] por to la [[Grécia]], c'un númaro cada beç maior de fanes anté l lhançamiento de l próssimo álbum, '''Μια Ματιά σαν Βροχή''' (''Miá Matiá san Vrohí'', "Un bislhumbre cumo la chuba" (1997)), que, cun mudanças ne l sonido i an las cumposiçones, dou ua nuoba dinámica al calantriç de l grupo. La receçon de l público ampulsionou altas bendas, fazendo deilhes ua banda de respeito. Mais specificamente, l terceiro álbum de la banda dou-les un disco d'ouro i l segundo de platina. L sucesso de las apersentaçones naquel berano ne l Festibal de [[Vyronas]], an [[Atenas]] - onde fui registrado un recorde de 8.000 persentes - i an [[Nicósia]], ne l [[Chipre]], probou la buona receçon de l álbum. Ne l mesmo anho, açpuis dun cumbite de la [[MTV]], la banda apareciu ne l H. Q. Club, an [[Lhondres]], açpuis de sustituir l baterista Panos Tólios por [[Tákis Kannelos]], de l [[Mode Plagal]]. Fazírun cuncertos an quatro cidades de l'[[Anglaterra]]. Pula agenda de shows lhotada de cumpromissos, la formaçon de Ksýlina Spathiá sofriu mais ua modeficaçon: antrou [[Yánnis Mítsis]] ne l lhugar de l baterista [[Tákis Kannelos]]. L ponto alto de la carreira fúrun las apersentaçones ne l [[Rockwave Festival]] (1998), l'abiertura de l cuncerto de ls [[Rolling Stones]], an [[Atenas]], an setembre de 1998, i ls cuncertos cun belhetes sgotados an Rodon, [[Atenas]], i Mylo, [[Tessalónica]], tamien an 1998. L último trabalho de Ksýlina Spathiá, '''Ένας Κύκλος στον Αέρα''' (''Enas Kyklos ston Aera'', "Un circlo ne l aire" (2000)), adicionou nuobos eilementos eiletrónicos al stilo de la banda i ye, an la berdade, un outro clássico i repersentatibo álbum de l grupo. Açpuis desso, la banda ancerrou las atebidades por razones çconhecidas. Anque l fin haba chegado, l'anfluéncia de las sues músicas, cun melodies catibantes i lhetras perfundas, inda son notadas, nun solo porquei sues músicas inda son cantadas pulas pessonas ó porquei tocórun an las rádios, mas tamien porquei ancentibórun outras bandas a cuntináren l quei ampeçórun. La receçon de l público i l sucesso an las bendas faç de Ksýlina Spathiá, cun rezon, la maior banda griega de sucesso juntamente com [[Trypes]]. ==Çcografie== ===Ξεσσαλονίκη <small>(Ksessaloníki)</small>=== *Grabadora: [[Ano Kato]] *Formato: 1 CD *Lhançamiento: 1993 ====Faixas==== *Αφού σου το 'πα <small>(Afu su to 'pa, ''"You dixe-te"'')</small> *Ερώτηση Κλειδί <small>(Erótissi klidi, ''"Pregunta-chabe"'')</small> *Ξεσσαλονίκη <small>(''"Ksessaloníki"'')</small> *Ο Καβαλάρης του Τρόμου <small>(O kavaláris tu trómu, ''"L cabalheiro de l miedo"'')</small> *Το Νερό που Κυλάει <small>(To neró pu kylái, ''"L auga que flui"'')</small> *Πουλιά <small>(Puliá, ''"Páixaros"'')</small> *Ο Βασιλιάς της Σκόνης <small>(O vassiliás tis skónis, ''"L rei de l pó"'')</small> *Αδρεναλίνη <small>(Adhrenalíni, ''"Adrenalina"'')</small> *Τρένο Φάντασμα <small>(Treno fántasma, ''"Camboio fantasma"'')</small> *Σιωπή <small>(Siopi, ''"Siléncio"'')</small> *Ρόδες <small>(Rôdhes, ''"Ruodas"'')</small> *Λόλα <small>(''"Lola"'')</small> ===Πέρα Από τις Πόλεις της Ασφάλτου <small>(Pera Apó Tis Pólis Tis Asfáltu, ''"Para alhá de las cidades d'asfalto"'')</small>=== *Grabadora: [[Virgin Records]] *Formato: 1 CD *Lhançamiento: 1995 ====Faixas==== *Λιωμένο Παγωτό <small>(Liomeno pagotó, ''"Gilado derretido"'')</small> *Ρίτα <small>(''"Rita"'')</small> *Ο Εξορκιστής <small>(O eksorkistis, ''"L eisorcista"'')</small> *Ότι Θες Εσύ <small>(Óti thes essý, ''"L quei quejires"'')</small> *Φωτιά στο Λιμάνι <small>(Fotiá sto limáni, ''"Fuogo ne l puorto"'')</small> *Ατλαντίς <small>(''"Atlantís"'')</small> *O Κάιν <small>(O Káin, ''"[[Cain]]"'')</small> *Μη Ρωτάς <small>(Mi rotás, ''"Nun preguntes"'')</small> *Οι Συμμορίες της Ασφάλτου <small>(I symmoríes tis asfáltu, ''"Las gangues de l asfalto"'')</small> *Μη Ρωτάς (REMIX 2) ===Μια Ματιά Σαν Βροχή <small>(Miá Matiá San Vrohí, ''"Un bislhumbre cumo la chuba"'')</small>=== *Grabadora: [[Virgin Records]] *Formato: 1 CD *Lhançamiento: 1997 ====Faixas==== *Ρομπότ <small>(Robot, ''"Robó"'')</small> *Το Καράβι <small>(To karávi, ''"L barco"'')</small> *Ζεστός Αέρας <small>(Zestós aeras, ''"Aire caliente"'')</small> *Έχεις Ξανάρθει Εδώ <small>(Éhis ksanárthi edó, ''"Stubiestes eiqui antes"'')</small> *Βροχοποιός <small>(Vrohopiós, ''"L fazedor de chuba"'')</small> *Δεν Έχει Τέλος <small>(Den éhi telos, ''"Nun ten fin"'')</small> *Ένα Παράξενο Τραγούδι <small>(Ena parákseno tragúdi, ''"Ua cançon stranha"'')</small> *Στο Βράχο <small>(Sto vraho, ''"An la peinha"'')</small> *Μόνο Αυτό <small>(Mono aftó, ''"Solo esso"'')</small> *Αλλάζει Πρόσωπα η Θλίψη <small>(Allázi próssopa i thlípsi, ''"Tristeza muda faces"'')</small> ===Η Τροφή για τα Θηρία (EP) <small>(I Trofi guiá ta Thiría, ''"Alimiento pa ls animales"'')</small>=== *Grabadora: [[Virgin Records]] *Formato: CD S 1 *Lhançamiento: 1999 ====Faixas==== *Τροφή για τα Θηρία *Διαστημόπλοια <small>(Diastimóplia, ''"Nabes spaciales"'')</small> *Χάθηκα <small>(Háthika, ''"Stou perdido"'')</small> *Τώρα Αρχίζω και Θυμάμαι <small>(Tora arhizo ke thymame, ''"Agora you ampeço a lhembrar-me"'')</small> ===Ένας Κύκλος στον Αέρα <small>(Enas kyklos ston aera, "Un circlo ne l aire")</small>=== *Grabadora: [[Virgin Records]] *Formato: 1 CD *Lhançamiento: 2000 ====Faixas==== *Η Τελευταία Φορά <small>(I teleftea forá, ''"L'última beç"'')</small> *Πάρε με Μαζί σου <small>(Pare me mazi su, ''"Lheba-me cuntigo"'')</small> *Στο Νότο <small>(Sto noto, ''"Pa l sul"'')</small> *Τι Περιμένουν <small>(Ti periménun, ''"L qu'eilhes stán a sperar"'')</small> *Ο Ναυαγός <small>(O navagós, ''"L náufrago"'')</small> *Κοιτάζω τα Σπίτια <small>(Kitazo ta spítia, ''"Stou a mirar pa las casas"'')</small> *Σαν Εσένα <small>(San essena, "Cumo tu")</small> *Πρέπει να Έρθεις <small>(Prépi na érthis, ''"Deberies benir"'')</small> *Χάρτινος Ουρανός <small>(Hártinos uranós, ''"Cielo de papel"'')</small> *Οι Δαίμονες <small>(I démones, ''"Ls demonhos"'')</small> ===An Direto=== *Grabadora: [[Virgin Records]] *Formato: 1 CD *Lhançamiento: 2003 ====Faixas==== *Ατλαντίς *Ρίτα *Ένα Παράξενο Τραγούδι *Ρόδες *Τι Περιμένουν *Τα Πουλιά *Σαν Εσένα *Γκραντ Οτέλ <small>(''"Grande Hotel"'')</small> *Στο Βράχο *Τώρα Αρχίζω και Θυμάμαι *Δεν Έχει Τέλος *Τρένο Φάντασμα *Πάρε με Μαζί σου *Αδρεναλίνη *Κοιτάζω τα Σπίτια ===Τα Ξύλινα Σπαθιά <small>(Ta Ksýlina Spathiá)</small> - The Best Of=== *Grabadora: [[EMI]] *Formato: 1 CD *Lhançamiento: 2007 ====Faixas==== *Λιωμένο Παγωτό *Ρίτα *Φωτιά στο Λιμάνι *Ατλαντίς *Ο Βασιλιάς της Σκόνης *Βροχοποιός *Ένα Παράξενο Τραγούδι *Κοιτάζω τα Σπίτια *Η Τελευταία Φορά *Γκραντ Οτέλ (Ao vivo) *Πάρε με Μαζί σου *Αλλάζει Προσωπα η Θλίψη *Τροφή για τα Θηρία *Διαστημόπλοια *Σαν Εσένα *Wooden Sword ==Lhigaçones sternas== [[Catadorie: bandas de rock de la Grécia]] 8f0wetb7lo9ufuvp6t0gezt0bh7shhi Çtrito de Abeiro 0 4414 108695 108003 2026-10-25T10:21:47Z ~2026-51381-65 15577 /* Subdebisones */ 108695 wikitext text/x-wiki <div style="float:right;margin:0 0 1em 1em;font-style:italic;text-align:center;">[[Fexeiro:LocalDistritoAveiro.svg|Çtrito de Abeiro]]<br />Lhocalizaçon de l Çtrito de Abeiro</div> L '''çtrito de Abeiro''' (an [[lhéngua pertuesa|pertués]]: ''distrito de Aveiro'') ye un çtrito [[pertués]], pertencente a la porbíncia tradecional de la Beira Lhitoral, salbo ls cunceilhos mais a norte que perténcen al Douro Lhitoral. Lhemita a norte cul [[Çtrito de l Porto]], a lheste cul [[Çtrito de Biseu]], a sul cul [[Çtrito de Coimbra]] i a oeste cul [[ouceano Atlántico]].<ref>{{Citar web |url=https://www.gee.gov.pt/pt/docs/publicacoes/estatisticas-regionais/distritos-concelhos/aveiro/2946-distrito-de-aveiro/file |títalo=Distrito de Aveiro |publicado=Gabinete de Estratégia e Estudos – Ministério da Economia |acessodata=3/4/2025 |lhéngua=pertués}}</ref> Ária: 2808&nbsp;Km² (14º maior çtrito pertués). Populaçon residente (2011): 714 200. Sede de çtrito: [[Abeiro]]. == Subdebisones == L çtrito de Abeiro subdebide-se ne ls seguintes 19 [[munecípios]]: {| class="wikitable sortable" ! Brason ! Munecípio ! Ária (Km²) ! Populaçon (hab.) ! Densidade<br />pop. (hab./km²) ! N.º<br />freguesies |- | [[Fexeiro:AVR.png|50px|centro]] | [[Aveiro|Abeiro]] | 199,77 | {{formatnum:78450}} | 392,70 | [[Abeiro#Freguesies|14]] |- | [[Fexeiro:Brasão de município de Águeda.png|50px|centro]] | [[Águeda]] | 335,28 | {{formatnum:47729}} | 142,36 | [[Águeda#Las freguesies|20]] |- | [[Fexeiro:ABV.png|50px|centro]] | [[Albergaria-a-Velha|Albergarie-la-Bielha]] | 158,83 | {{formatnum:25252}} | 158,99 | [[Albergarie-la-Bielha#Freguesies|8]] |- | | [[Fexeiro:Anadia_Municipality_flag.png|miniaturadaimagem]] [[Anadia|Anadie]] | 216,64 | {{formatnum:29121}} | 134,42 | [[Anadie#Freguesies|15]] |- | [[Fexeiro:ARC.png|50px|centro]] | [[Arouca]] | 327,99 | {{formatnum:22359}} | 68,17 | [[Arouca#Freguesies|20]] |- | [[Fexeiro:Brasão de Vagos.png|50px|centro]] | [[Vagos|Bagos]] | 165,29 | {{formatnum:22851}} | 138,25 | [[Bagos#Freguesies|11]] |- | [[Fexeiro:VAC1.png|50px|centro]] | [[Vale de Cambra|Bal de Cambra]] | 146,21 | {{formatnum:22864}} | 156,38 | [[Bal de Cambra#Freguesies|9]] |- | [[Fexeiro:CPV.png|50px|centro]] | [[Castelo de Paiva|Castielho de Paiba]] | 114,67 | {{formatnum:16733}} | 145,92 | [[Castielho de Paiba#Freguesies|9]] |- | [[Fexeiro:ILH1.png|50px|centro]] | [[Ílhavo|Ílhabo]] | 75,05 | {{formatnum:38598}} | 514,3 | [[Ílhabo#Freguesies|4]] |- | [[Fexeiro:MLD.png|50px|centro]] | [[Mealhada|Mialhada]] | 111,14 | {{formatnum:20428}} | 183,80 | [[Mialhada#Freguesies|8]] |- | [[Fexeiro:Brasão de Murtosa.png|50px|centro]] | [[Murtosa]] | 73,65 | {{formatnum:10585}} | 143,72 | [[Murtosa#Freguesies|4]] |- | [[Fexeiro:Brasão de município de Ovar.png|50px|centro]] | [[Ovar|Oubar]] | 147,52 | {{formatnum:55398}} | 375,53 | [[Oubar#Freguesies|8]] |- | [[Fexeiro:OAZ.png|50px|centro]] | [[Oliveira de Azeméis|Oulibeira de Azeméis]] | 163,41 | {{formatnum:68611}} | 419,87 | [[Oulibeira de Azeméis#Freguesies|19]] |- | [[Fexeiro:OBR1.png|50px|centro]] | [[Oliveira do Bairro|Oulibeira de l Bairro]] | 87,28 | {{formatnum:23028}} | 263,84 | [[Oulibeira de l Bairro#Freguesies|6]] |- | [[Fexeiro:VFR1.png|50px|centro]] | [[Santa Marie de la Feira]] | 213,45 | {{formatnum:139312}} | 652,67 | [[Santa Marie de la Feira#Freguesies|31]] |- | [[Fexeiro:Brasão de São João da Madeira.png|50px|centro]] | [[San João de la Madeira]] | 8,11 | {{formatnum:21713}} | 2677,31 | 1 |- | [[Fexeiro:Sever do Vouga, Portugal (coat of arms).png|50px|centro]] | [[Sever do Vouga|Seber de l Bouga]] | 129,85 | {{formatnum:12356}} | 95,16 | [[Seber de l Bouga#Freguesies|9]] |- | [[Fexeiro:ESP1.png|50px|centro]] | [[Espinho|Spinho]] | 21,11 | {{formatnum:31786}} | 1505,73 | [[Spinho#Freguesies|5]] |- | [[Fexeiro:ETR.png|50px|centro]] | [[Estarreja|Starreija]] | 108,16 | {{formatnum:26997}} | 249,60 | [[Starreija#Freguesies|7]] |} Na atual debison percipal de l paíç, l çtrito ancontra-se debedido antre la [[Region Norte]] i la [[Region Centro]]. Perténcen a la [[Region Norte]] ls cunceilhos de la subregion de [[Antre Douro i Bouga]], [[Castelo de Paiva|Castielho de Paiba]], parte de la subregion de l [[Támega]] i [[Espinho|Spinho]], pertencente al [[Grande Porto]]. A la [[Region Centro]] perténcen ls restantes cunceilhos, ancluídos na subregion de l [[Baixo Bouga]]. An resumo: * [[Region Norte]]: ** [[Antre Douro i Bouga]] *** [[Arouca]] *** [[Vale de Cambra|Bal de Cambra]] *** [[Oliveira de Azeméis|Oulibeira de Azeméis]] *** [[Santa Marie de la Feira]] *** [[San Juan de la Madeira]] ** [[Grande Porto]] *** [[Espinho|Spinho]] ** [[Támega]] *** [[Castelo de Paiva|Castielho de Paiba]] * i na [[Region Centro]]: ** [[Baixo Bouga]] *** [[Aveiro|Abeiro]] *** [[Águeda]] *** [[Albergaria-a-Velha|Albergarie-la-Bielha]] *** [[Abadie|Anadie]] *** [[Vagos|Bagos]] *** [[Ílhavo|Ílhabo]] *** [[Malhadas|Mialhada]] *** [[Murtosa]] *** [[Ovar|Oubar]] *** [[Oliveira do Bairro|Oulibeira de l Bairro]] *** [[Sever do Vouga|Seber de l Bouga]] *** [[Estarreja|Starreija]] == Populaçon == La populaçon de l çtrito de Abeiro segue la lhógica de la çtribuiçon nacional de la populaçon, cun maior densidade populacional ne ls cunceilhos de l lhitoral i menor cuncentraçon ne ls cunceilhos de l'anterior de l çtrito. Las trés maiores cidades de l çtrito, i las únicas a ultrapassar la barreira de ls 20 mil habitantes, son [[Aveiro|Abeiro]] (55 291 habitantes), [[San Juan de la Madeira]] (21 762 habitantes) i [[Espinho|Spinho]] (21 589 habitantes). L cunceilho mais poboado ye l de [[Santa Marie de la Feira]] (147 406 habitantes), seguindo-se l de [[Aveiro|Abeiro]] (73 100 habitantes) i l de [[Oliveira de Azeméis|Oulibeira de Azeméis]] (71 075 habitantes). == Geografie física == L '''çtrito de Abeiro''' queda, na sue maior parte, ambaixo de ls 100 m d'altitude, acupando ua prainada costeira que chega a tener cerca de 40 Km d'anchura, na parte sul de l çtrito. La paisaige desta prainada ye dominada pula [[Ria de Abeiro]], i puls rius de la bacie heidrográfica de l [[Riu Bouga|Bouga]] ([[Riu Cértima|Cértima]], [[Riu Alfusqueiro|Alfusqueiro]], [[Riu Águeda (Bouga)|Águeda]], [[Riu Antuana|Antuana]] i l própio Bouga na prainada lhitoral, i [[Riu Agadon|Agadon]], [[Riu Caima|Caima]] i [[Riu Malo|Malo]] yá ne ls cuntrafortes de la serra). L único riu que nun zagua ne l [[Riu Bouga]], zagua diretamente na [[Ria de Abeiro]], l [[Riu Cértima]] que zagua acerca de la cidade de [[Oubar]] na [[Ria de Abeiro]]. Para ouriente i para norte, l relebo torna-se mais acidentado, chubindo-se inda ne l çtrito de Abeiro até a las alturas de las percipales serras, chegando mesmo a stender-se até a la serra de l [[Montemuro]], a nordeste. Na sue frunteira norte, l çtrito cuntata brebemente cul riu [[Douro]] i cun alguns de ls sous afluentes ([[Arda]] i [[Paiba]]). L lhitoral ye arenoso, an paisaige típica de zona lhagunar, cun un cordon dunar de spessura bariable a apartar las augas calmas de la ria de Abeiro de l mar. * Percipales serras de l Çtrito de Abeiro: ** [[Serra de l Buçaco]] - 549m d'altitude ** [[Serra de l Arestal]] - 830m d'altitude ** [[Serra de la Arada]] - 1071m d'altitude ** [[Serra de l Caramulo]] - 1071m d'altitude ** [[Serra de la Freita]] - 1085m d'altitude == Círclo Eileitoral == L Çtrito de Abeiro eilege 16 deputados a la Assemblé de la República. Nas eileiçones lhegislatibas de 2009 fúrun eileitos 7 deputados pul [[Partido Social Democrata]], 6 pul [[Partido Socialista]], 2 pul [[CDS-PP]] i 1 pul [[Bloco de Squierda]]. == Património == * [[Aneixo:Lhista de patrimonho eidificado ne l çtrito de Abeiro]] * [[Reserba Natural de las Dunas de S.Jacinto]] == {{Lhigaçones sternas}} == {{commonscat|Aveiro (district)}} * [http://www.gov-civil-aveiro.pt/ Gobierno Cebil de Abeiro] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080428063634/http://www.gov-civil-aveiro.pt/ |date=2008-04-28 }} * [http://www.flickr.com/photos/vitor107/collections/72157594587045014/ Retratos de l Çtrito de Abeiro] * [http://www.av.it.pt/aveirocidade/ Páigina cun retratos de la capital de çtrito] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110225225825/http://www.av.it.pt/aveirocidade/ |date=2011-02-25 }} {{Refréncias}} {{Pertual}} [[Catadorie:Çtritos de Pertual|Abeiro]] q6p6ye0m9hl87gpmdgjumjzqtazyo9d Léngua anglesa 0 6533 108687 108185 2026-10-24T12:48:34Z ~2026-51381-65 15577 /* Çtribuiçon geográfica */ 108687 wikitext text/x-wiki {{Anfo/Léngua |nome = Anglés |nomenatibo = ''English'' |quelorfamília = Indo-Ouropeia |stados = (ber [[Léngua anglesa#Çtribuiçon geográfica|ambaixo]]) |falantes = Purmeira léngua: 309–400 milhones <br />Segunda léngua: 199–1,400 milhones<ref>cf: [http://www.ethnologue .com/show_language.asp?code=ang Ethnologue]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (1984 stimate); [http://www.eiquenomist .com/world/ourope/çplayStory.cfn?Story_ID=883997 The Triumph of Anglish]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, The Eiquenomist, Dec. 20, 2001; [http://www.ethnologue .com/show_language.asp?code=ang Ethnologue]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (1999 stimate); {{cite web |url=http://www.oxfordseminars .com/Tesol/Pages/Teach/teach_20000jobs.php |título=20,000 Teaching Jobs |acessdate=2007-02-18 |publisher=Oxford Seminars |language=Anglish }};</ref><ref name="wwenglish">{{cite web |url=http://www.ehistling-pub.meotod.de/01_lec06.php |título=Leture 7: World-Wide Anglish |acessdate=2007-03-26|publisher=<sub>I</sub>StLing }}</ref><br />Total: 500 milhones<ref name="wwenglish"/><ref>[http://www.ethnologue .com/show_language.asp?code=ang Ethnologue]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (1999 stimate);</ref> |posiçon = 4<sup>la</sup> posiçon cumo léngua natiba i 2<sup>la</sup> posiçon cuntando tamien ls que la falan cumo 2<sup>la</sup> léngua. |fam2 = [[lénguas germánicas|Germánica]] |fam3 = [[lénguas germánicas oucidentales|Germánica oucidental]] |fam4 = [[Lénguas anglo-frísias|Anglo-frísia]]<ref>{{citar libro|outor=Bunse, Heinrich Adan Wilheln|títalo=Ampeçaçon a la filologie germánica|eiditora=Ed. de la UFRGS|anho=1983|páiginas=79|id=}}</ref> |fam5 = [[lénguas ánglicas|Ánglica]] |oufecial = [[Aneixo:Lista de países adonde l'anglés ye la léngua oufecial|54 países]]<br />[[Naciones Ounidas]]<br />[[Ounion Ouropeia]]<br />[[Quemunidade de las Naciones]] <br /> [[Cunseilho de la Ouropa]] <br />[[OTAN]] <br />[[Tratado Norte-Amaricano de Libre Comércio|NAFTA]] <br /> [[Organizaçon de ls Stados Amaricanos|OEA]] <br /> [[Organizaçon de la Cunferéncia Eislámica|OCI]] <br /> [[UKUSA]] |regulador = ''Sin regulamentaçon oufecial'' |scrita = [[Alfabeto latino]] |iso1 = en |iso2 = eng |iso3 = eng |sil = ENG |pronúncia = {{IPA|/ˈɪŋglɪʃ/}} |mapa = [[Fexeiro:Anglospeak.svg|frameless|upright=1.5]] {{legenda|#0000ff|Países adonde l'anglés ye la léngua ''[[de fato]]'' an azul scuro (cun sceçon de l [[Quebec]])}} {{legenda|#8ddada|Países adonde ye l'anglés ye la [[léngua oufecial]], mas nun ye la léngua ''[[de fato]]''}} }} '''Anglés''' (''English'') yê ũa [[Lénguas germánicas oucidentales|léngua germánica oucidental]] que surgiu ne ls reinos [[Anglaterra anglo-saxana|anglo-saxónicos]] de la [[Anglaterra]] i se spalhou pa l que benerie a se tornar l sudeste de la [[Scócia]], sob l'anfluéncia de l reino [[Anglos|anglo]] mediebal de la [[Reino de la Nortúmbria|Nortúmbria]]. Passado seclos de stensa anfluéncia de la [[Reino de la Grana-Vretanha|Grana-Bretanha]] i de l [[Reino Ounido]] zde l seclo XVIII, atrabeç de l [[Ampério Británico]], i de ls [[Stados Ounidos]] zde meados de l seclo XX,<ref>[[#refAmmon2006|Ammon]], pp.&nbsp;2245–2247.</ref><ref>[[#refSchneider2007|Schneider]], p.&nbsp;1.</ref><ref>[[#refMazrui1998|Mazrui]], p.&nbsp;21.</ref><ref>[[#refHowatt2004|Howatt]], pp.&nbsp;127–133.</ref> l'anglés ten sido [[Anglofonia|amplamente çperso]] an todo l planeta, tornando-se la [[Léngua mundial|percipal léngua]] de l çcurso anternacional i ũa ''[[léngua franca]]'' an muitas regiones.<ref>[[#refCrystal1997|Crystal]], pp.&nbsp;87–89.</ref><ref>[[#refWardhaugh2006|Wardhaugh]], p.&nbsp;60.</ref> L léngua ye amplamente daprendido cumo ua [[segunda léngua]] i ousado cumo [[léngua oufecial]] de la [[Ounion Ouropeia]], de las [[Naciones Ounidas]] i de muitos países de la ''[[Commonwealth]]'', bien cumo de muitas outras [[Organizaçon anternacional|organizaçones mundiales]]. Ye l terceiro léngua mais falado an to l mundo cumo purmeira léngua, depuis de l [[Léngua mandarin|mandarin]] i de l [[Léngua spanhola|espanhol]].<ref name="ethnologue" /> Ye la léngua mais falada an to l mundo.<ref>Seth Mydanes (May 24, 2007) [http://www.nytimes .com/2007/05/14/world/asia/14iht-14englede.5705671.html "Across cultures, Anglish is the word"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130711135055/http://nytimes/ |date=2013-07-11 }} ''New York Eiquipas''. Vesitado an 21 de setembre de 2011</ref> Storicamente, l'anglés ouriginou-se de la fuson de lénguas i dialetos, agora coletibamente chamados ''[[anglés antigo]]'', que fúrun trazidos pa la cuosta leste de la [[Grana-Bretanha]] por [[pobos germánicos]] ([[anglo-saxones]]) ne l seclo V, sendo la palabra ''anglish'' deribada de l nome de ls [[anglos]] i, finalmente, de sue region ancestral de Angeln (ne l que ye agora [[Schleswig-Holstein]]).<ref>{{cite web|url=http://www.merrian-webster .com/ditionary/Anglish |título=Anglish&nbsp;– Defenition fron the Merrian-Webster Online Ditionary |publisher=Merrian-webster .com |date=25 d'abril de 2007 |acessdate=2 de janeiro de 2010}}</ref> Un númaro seneficatibo de palabras an anglés son custruídos cun base nas raízes de l [[latin]], bisto qu'esse léngua fui, d'algua forma, la léngua franca de la [[Eigreija Crestiana]] i de la bida anteletual ouropeia.<ref name="Spiritus-temporis .com">{{cite web|url=http://www.spiritus-temporis .com/old-anglish-language/latin-anfluence.html |título=Old English language&nbsp;– Latin anfluence |publisher=Spiritus-temporis .com |date= |acessdate=2 de janeiro de 2010}}</ref> L'anglés fui mais anfluenciado pula [[léngua nórdica antiga]], debido la [[Danelaw|ambasones bikings]] ne ls seclos VIII i IX. La [[cunquista normanda de la Anglaterra]] ne l seclo XI dou ourige a fuortes [[Ampréstimo (lenguística)|ampréstimos]] de l [[Léngua normanda|franco-normando]] i las cumbençones de bocabulairo i ortografie ampeçórun a dar l'aparéncia superficial dua streita relaçon de l'anglés culas [[lénguas románicas]],<ref>{{cite web |url=http://www.storyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?storyid=ab13 |título=Words on the brain: fron 1&nbsp;million years ago? |outhor= |date= |work=Story of language |publisher= |acessdate=5 de setembre de 2010}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.orbilat .com/Anfluences_of_Romance/Anglish/RIFL-Anglish-Latin-The_Anflluences_on_Old_Anglish.html |título=Latin Anfluences on Old Anglish |outhor=Albert C. Vaugh & Thomas Cable |year=1978 |work=An scert fron Foreign Anfluences on Old Anglish |publisher= |acessdate=5 de setembre de 2010}}</ref> l qu'agora ye chamado de [[anglés médio]]. La [[Grande Mudança Bocálica]], qu'ampeçou ne l sul de la Anglaterra ne l seclo XV ye un de ls eibentos stóricos que marcan l surgimiento de l [[anglés moderno]] a partir de l'anglés médio. Debido a l'assimilaçon de las palabras de muitos outros lénguas al longo de la stória moderna, l'anglés cuntén un bocabulairo mui grande. L'anglés moderno nun solo assimilou palabras d'outras [[Lénguas de la Ouropa|lénguas ouropeias]], mas tamien de to l mundo, ancluindo palabras de l [[Léngua hindi|hindi]] i d'ourige africana. L ''[[Oxford English Ditionary]]'' lista mais de 250.000 palabras çtintas ne l léngua, nun ancluindo muitos tenermos técnicos, científicos ó [[gíria]]s.<ref>{{cite web |url=http://www.oxfordditionaries .com/page/howmanywords |título=How many words are there in the Anglish Language? |outhor= |date= |work= |publisher=Oxfordditionaries .com |acessdate= }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bistawide .com/languages/language_statistics.htn |título=Bista Worldwide Language Statistics |publisher=Bistawide .com |date= |acessdate=31 d'outubre de 2010}}</ref> == Stória == {{Artigo percipal|Stória de la léngua anglesa}} {{Bertambén|Léngua anglesa antiga|Anglés médio|Léngua anglesa moderna}} [[Fexeiro:Beowulf.firstpage.jpeg|thumb|upright|squierda|Purmeira páigina de l manuscrito ''[[Beowulf]]''.]] L'anglés ye ua [[Lénguas germánicas oucidentales|léngua germánica oucidental]] que se ouriginou a partir de ls dialetos [[Lénguas anglo-frísias|anglo-frísio]] i [[saxon antigo]] trazidos pa la [[Grana-Bretanha]] por quelonos [[germánicos]] de bárias partes de l que ye hoije l noroiste de la [[Almanha]], [[Dinamarca]] i [[Países Baixos]].<ref>{{cite book |last1=Blench |first1=R. |last2=Spriggs |first2=Matthew |título=Archaeology and Language: Correlating Archaeological and Lenguistic Hypotheses |pages=285–286 |year=1999 |publisher=Routledge |isbn=9780415117616 |url=http://books.gogle .com/?id=DWMHhfXxLaIC&pg=PA286 }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Até essa época, la populaçon natiba de la [[Británia (porbíncia romana)|Bretanha Romana]] falaba [[léngua celta]] [[Léngua británica|británica]] junto cula anfluéncia acroletal de l [[latin]], zde l'acupaçon [[Ampério Romano|romana]] de 400 anhos.<ref>[http://www.anformation-britain.co.uk/storydetails/article/2/ ''"The Roman eipoch in Britain lasted fur 367 years"'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Anformation Britain website</ref> Ua de las [[tribos germánicas]] que chegórun a la [[Grana-Bretanha]] éran ls [[anglos]],<ref>{{cite web|url=http://www.anglik.net/anglishlanguagehistory.htn |título=Anglik Anglish language resource |publisher=Anglik.net |date= |acessdate=21 d'abril de 2010}}</ref> que [[Beda]] acraditaba tenéren mudado cumpletamente la Bretanha.<ref>{{cite web|url=http://www.cel.org/cel/bede/story.b.i.xib.html |título=Bede's Eclesiastical Story of Angland &#124; Christian Classics Ethereal Library |publisher=Ccel.org |date=1 de júnio de 2005 |acessdate=2 de janeiro de 2010}}</ref> Ls nomes ''angland'' (de ''Angla land''<ref>{{cite web|url=http://bosworth.ff .comi.cç/009427|título=Angla land|work=[[An Anglo-Saxon Ditionary]] (Online) | outhor=Bosworth, Joseph | outhorlink=Joseph Bosworth | coauthors=Toller, T. Northcote | location=Prague | publisher=[[Charles University]]}}</ref> ó "tierra de ls anglos") i ''anglish'' (de l [[anglés antigo]] ''anglisc''<ref>{{cite web|url=http://bosworth.ff .comi.cç/009433|título=Anglisc |work=[[An Anglo-Saxon Ditionary]] (Online) | outhor=Bosworth, Joseph | outhorlink=Joseph Bosworth | coauthors=Toller, T. Northcote | location=Prague | publisher=[[Charles University]]}}</ref>) son deribados de l nome dessa tribo; inda assi [[saxones]], [[jutos]] i ua bariadade de pobos germánicos a partir de las cuostas de la [[Frísia]], [[Baixa Saxónia]], [[Suécia]] i [[Jutlándia de l Sul]] tamien se mudórun pa la Grana-Bretanha nesta época.<ref>{{cite book|last=Collingwod|first=R. G.|outhorlink=R. G. Collingwod|coauthors=eit al|título=Roman Britain and Anglish Settlements|publisher=Clarendon|location=Oxford, Angland|year=1936|pages=325 eit&nbsp;sec|chater=The Anglish Settlements. The Sources fur the period: Angles, Saxones, and Jutes on the Cuntinent|isbn=0819611603}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/angol-0-X.html |título=Lenguistics Research Center Texas University |publisher=Utexas.edu |date=20 de febreiro de 2009 |acessdate=21 d'abril de 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ucalgary.ca/applied_story/tutor/firsteuro/ambas.html |título=The Germanic Ambasiones of Western Ourope, Calgary University |publisher=Ucalgary.ca |date= |acessdate=21 d'abril de 2010}}</ref> Einicialmente, l [[anglés antigo]] era un grupo diberso de [[dialeto]]s, l que reflete las ouriges bariadas de ls [[Anglaterra anglo-saxana|reinos anglo-saxones de la Grana-Bretanha]],<ref>David Graddol, Dick Leith, and Joan Swann, ''Anglish: Story, Dibersity and Change'' (New York: Routledge, 1996), 101.</ref> mas un desses dialetos, l saxon oucidental, eibentualmente passou a dominar i ye neste que l poema ''[[Beowulf]]'' fui scrito. L'anglés antigo mais tarde fui trasformado por dues óndias d'ambasones. L purmeiro fui por falantes de l galho lenguístico [[Lénguas germánicas setentrionales|germánico setentrional]], quando [[Halfdan Ragnarsson]] i [[Ibar Ragnarsson]] ampeçórun la cunquista i la colonizaçon de l norte de las [[Ilhas Británicas]], ne ls seclos VIII i IX (ber ''[[Danelaw]]''). La segunda fui por falantes de l normando antigo, ua [[léngua románica]], ne l seclo XI cula [[cunquista normanda de la Anglaterra]]. L [[Léngua normanda|normando]] zambolbiu-se para [[anglo-normando]] i depuis para [[anglo-francés]], quando antroduziu ua nuoba gama de palabras, specialmente atrabeç de ls tribunales i de l gobierno. Para alhá de l'alargamiento de l [[léxico]] cun palabras scandinabas i normandas, estes dous eibentos tamien simplificórun la gramática i trasformórun l'anglés nua lenguaige de [[Ampréstimo (lenguística)|ampréstimo]], mais abierta para aceitar nuobas palabras d'outras lénguas. Las mudanças lenguísticas ne l'anglés passado l'ambason normanda porduziu l que ye agora coincido cumo [[anglés médio]], sendo ''[[The Canterbury Tales]]'', de [[Geoffrey Chaucer]], l'obra mais coincida. Durante to este período l [[latin]], d'algua forma, era la [[léngua franca]] de la bida anteletual ouropeia, an purmeiro lugar l [[latin mediebal]] de la [[Eigreija Crestiana]], mas depuis l latin [[houmanista]] de la [[Renacença]] i aqueilhes que screbírun ó copiou testos an latin<ref name="Spiritus-temporis .com"/> quemumente cunhórun nuobos tenermos de l léngua para se referir la cousas ó cunceitos pa ls quales nun habie nanhue palabra natiba eisistente ne l'anglés. L [[anglés moderno]], qu'anclui las obras de [[William Shakespeare]]<ref>Se [[Fausto Cercignani|Cercignani, Fausto]], ''Shakespeare's Works and Eilizabethan Pronunciation'', Oxford, Clarendon Press, 1981.</ref> i la [[Víblia King James]], ye giralmente datado de cerca de 1550, i quando l [[Reino Ounido]] se tornou ua [[Ampérios coloniales|poténcia colonial]], l léngua serbiu cumo [[léngua franca]] de las colónias de l [[Ampério Británico]]. Ne l período pós-colonial, alguas de las naciones recén-criadas que tenien bárias lénguas natibas outórun por cuntinar a ousar l'anglés cumo léngua franca para eibitar las deficuldades políticas inerentes a la promoçon de qualquiera léngua própia arriba de las outras. Cumo resultado de l crecimiento de l Ampério Británico, l'anglés fui adotado na [[América de l Norte]], [[Índia]], [[África]], [[Oustrália]] i an muitas outras regiones, ua tendéncia alargada cul surgimiento de ls [[Stados Ounidos]] cumo ua [[superpoténcia]] an meados de l seclo XX. == Çtribuiçon geográfica == {{Artigo percipal|Anglofonia|América Anglo-Saxónica}} [[Fexeiro:Native English speakers by country 1997 modified.svg|thumb|Anglés cumo purmeiro léngua por paíç (Crystal 1997).]] Cerca de 375 milhones de pessonas falan anglés cumo sue purmeira léngua.<ref>Curtis, Andy. ''Color, Race, And Anglish Language Teaching: Shades of Meaning''. 2006, page 192.</ref> L'anglés hoije ye probabelmente la terceira maior léngua an númaro de falantes natibos, depuis de l [[Lhéngua chinesa| mandarin]].<ref name = "ethnologue">[http://web.archibe.org/web/19990429232804/www.sil.org/ethnologue/top100.html Ethnologue, 1999]</ref><ref name = "CIA World Fatbook">[https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/fields/2098.html CIA World Fatbook]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Field Listing&nbsp;— Languages (World).</ref> Inda assi, quando se cumbina natibos i nun natibos ye probabelmente la léngua mais falada ne l mundo, ambora eibentualmente la segunda, quedando atrás dua cumbinaçon de ls [[Léngua chinesa|lénguas chineses]] (dependendo ó nun de las çtinçones esses lénguas son classeficados cumo "lénguas" ó "dialetos").<ref name = "Languages of the World">[http://www2.eignatius.edu/faculty/turner/languages.htn Languages of the World (Charts)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Comrie (1998), Weber (1997), i l Summer Anstitute fur Lenguistics (SIL) 1999 Ethnologue Surbey. Çponíbel an [http://www2.eignatius.edu/faculty/turner/languages.htn The World's Most Widely Spoken Languages]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=Mair>{{cite journal|url=http://campana-platonic.org/cumplete/spp029_chinese_dialet.pdf|format=PDF|journal=Campana-Platonic Papers|last=Mair|first=Vitor H.|outhorlink=Bitor H. Mair|título=What Is la Chinese "Dialet/Topolet"? Refletiones on Some Key Campana-Anglish Lenguistic Terms|year=1991}}{{Lhigaçon einatiba|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Las stimatibas qu'ancluen falantes de l'anglés cumo [[segunda léngua]] barian antre 470 milhones la mais dun bilhon, dependendo de cumo l'alfabetizaçon ó l domínio ye defenido i medido.<ref>{{cite web |url=http://columbia .ptfd .com/Anglish+language |título=Anglish language |acessdate=2007-03-26 |year=2005 |publisher=Columbia University Press }}</ref><ref>[http://www.oxfordseminars .com/Tesol/Pages/Teach/teach_20000jobs.php 20,000 Teaching ]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> L porsor de Lenguística [[David Crystal]] calcula que ls nó-falantes yá supírun l númaro de falantes natibos nua proporçon de 3-1.<ref>{{Cite book | last = Crystal | first = David | outhor-link = David Crystal | título = Anglish las la Global Language | eidition = 2nd | place = | publisher = Cambridge University Press | page = 69 | year = 2003 | url = http://books.gogle .com/books?id=d6jPAKxTHRYC | isbn = 9780521530323 }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, citado an {{Cite journal | last = Power | first = Carla | título = Not the Quen's Anglish | journal = Newswek | date = 7 March 2005 | year = 2005 | url = http://www.newswek .com/id/49022 }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ls países cun maior populaçon de falantes natibos de Anglés son, an orde decrecente: Stados Ounidos (215 milhones),<ref name="US speakers">{{cite web|url=http://www.census.gob/prod/2005pus/06statab/pop.pdf|título=U.S. Census Bureau, Statistical Abstrat of the United States: 2003, Setion 1 Population|format=PDF|publisher=U.S. Census Bureau|pages=59 pages}} Tabela 47 apersenta l balor de 214.809.000 pa las pessonas a partir de ls cinco anhos d'eidade que falan sclusibamente anglés an casa. Cun base na Amarican Community Surbey, esses resultados scluen aqueilhes que biben an quemunidades (tales cumo drumitórios ounibersitairos, anstituiçones i casas de l grupo), i por defeniçon sclui falantes natibos d'anglés que falan mais dua léngua an casa.</ref> Reino Ounido (61 milhones),<ref name="Crystal">[http://www.cambridge.org/catalogue/catalogue.asp?isbn=0521530334 The Cambridge Ancyclopedie of the Anglish Language, Second Eidition, Crystal, David; Cambridge, UK: Cambridge University Press, [1995&#93; (2003-08-03).]</ref> Canadá (18,2 milhones),<ref name="Canada speakers">[http://www12.statcan.ca/anglish/census06/data/highlights/language/Table401.cfn Population by mother tongue and age groups, 2006 counts, fur Canada, probinces and territories–20% sample data]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Census 2006, Statistics Canada.</ref> Oustrália (15,5 milhones),<ref name="Australia speakers">[http://www.censusdata.abs.gob.au/ABSNabigation/prenab/BiewData?ation=404&documentprodutno=0&documenttype=Details&ourder=1&tabname=Details&areacode=0&issue=2006&porduttype=Census%20Tables&jabascrit=true&textbersion=false&nabmapdisplayed=true&breadcrumb=TLPD&&colletion=Census&period=2006&pordutlabel=Language%20Spoken%20at%20Home%20by%20Sex%20-%20Time%20Series%20Statistics%20(1996,%202001,%202006%20Census%20Years)&porduttype=Census%20Tables&method=Place%20of%20Usual%20Residence&topic=Language& Census Data fron Australian Bureau of Statistics]{{Lhigaçon einatiba|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Léngua percipal falada an casa. La figura ye l númaro de pessonas que solamente falan anglés an casa.</ref> Nigéria (4 milhones),<ref>Figuras son ls falantes de l [[pidgin nigeriano]], un pidgin ó [[Lénguas crioulas|crioulo]] baseado ne l'anglés. Ihemere dá un anterbalo de cerca de 3 a 5 milhones de falantes natibos, l punto médio de l'anterbalo ye ousado na tabela. Ihemere, Kelechukwu Uchechukwu. 2006. "[http://www.njas.heilsinki.fi/pdf-files/bol15num3/ihemere.pdf La Basic Çcrition and Analytic Treatment of Noun Clauses in Nigerian Pidgin.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}" ''Nordic Journal of African Studies'' 15(3): 296–313.</ref> Irlanda (3,8 milhones),<ref name="Crystal" /> África de l Sul (3,7 milhones),<ref name="SA speakers">[http://www.statssa.gob.za/publicationes/CinBrief/CinBrief2001.pdf Census in Brief]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, page 15 (Table 2.5), 2001 Census, Statistics South Africa</ref> i Nuoba Zelándia (3,6 milhones), cunforme censo de 2006.<ref>{{cite web |título=About people, Language spoken |url=http://www.stats.gobt.nç/Census/2006-census-data/classefication-counts-tables/about-people/language-spoken.aspx |publisher=Statistics New Zealand |date=2006 census |acessdate=2009-09-28}} (links to Microsoft Eicel files)</ref> Países cumo las [[Filipinas]], [[Jamaica]] i [[Nigéria]] tamien ténen milhones de falantes natibos de dialetos cuntinos que ban de l [[crioulo de base anglesa]] la berson mais padron de l'anglés. Dessas naciones adonde l'anglés ye falado cumo [[segunda léngua]], la [[Índia]] ten l maior númaro de falantes (''[[anglés andiano]]''). Crystal afirma que, cumbinando ls falantes natibos i nun natibos, la Índia agora ten mais pessonas que falan ó antenden l'anglés de l que qualquiera outro paíç de l mundo.<ref>[http://eiducation.guardian.co.uk/tefl/story/0,,1355064,00.html Subcontinent Raises Its Boice]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Crystal, David; Guardian Wekly: Friday 19 Nobember 2004.</ref><ref>Yong Zhao; Keith P. Campbell (1995). "Anglish in China". World Anglishes 14 (3): 377–390. Hong Kong cuntributes an additional 2.5&nbsp;million speakers (1996 by-census).</ref> [[Fexeiro:Anglospeak (subnational version).svg|thumb|upright=2|centro|Mapa de naciones qu'outelizan l'anglés cumo léngua oufecial ó cumo la léngua predominante,]] == Alfabeto anglés == {{Artigo percipal|Alfabeto anglés}} L'anglés ye scrito ne l [[alfabeto latino]], sin nanhun caráter special. Hai aparentes sceçones an palabras que mantén la grafie strangeira, cumo ''naïbe'', ''Noël'' i féte. Ls nomes de las letras son ls seguintes: {|Border=1 |----- | ||'''La''' ||'''B''' ||'''C''' ||'''D''' ||'''I''' ||'''F''' ||'''G''' ||'''H''' ||'''I''' ||'''J''' ||'''K''' ||'''L''' ||'''M''' |----- |nome ||''la''||''be''||''ce''||''de'' ||''i'' ||''ef'' ||''ge'' ||''aitch'' ||''i'' ||''jay'' ||''kay'' || ''el''||''an'' |----- |pronúncia (IPA)||/iɪ/||/bi/||/siː/ ||/diː/||/iː/||/εf/||/dʒi/ ||/iɪtʃ/ || /laɪ/|| /dʒiɪ/ ||/keɪ/ ||/εɫ/ ||/εm/ |- | ||'''N''' ||'''L'''||'''P'''|| '''Q'''|| '''R'''|| '''S'''|| '''T'''|| '''U'''|| '''B'''|| '''W'''|| '''X'''|| '''Y'''|| '''Z''' |- |nome ||''en'' ||''l''||''pe'' ||''cue'' ||''aire'' ||''ess'' || ''te''|| ''u''||''be'' ||''double-u'' ||''s'' || ''wye''||''ze'' (EUA) ó ''zed'' (R.U.) |- |pronúncia (IPA) ||/ɛm/||/lʊ/||/piː/||/kjuː/||/ɑr/||/ɛs/||/tiː/||/juː/||/biː/||/ˈdʌbəɫ juː/|||/ɛks/||/waɪ/||/ziː/ ó /zed/ |} == Fonologie == === Bogales === {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="4" class="wikitable" ! [[Alfabeto fonético anternacional|AFI]] !! Çcriçon !! eisemplo |- ! colspan="3" style="text-align:left; background:#dedede"| [[monotongo]]s |- | {{IPA |i/iː}} || alta, anterior, nó-arredondada || b{{fontcolor|red|ea}}d |- | {{IPA |ɪ}} || média alta, central anterior, nó-arredondada || b{{fontcolor|red|i}}d |- | {{IPA |ɛ}} || média baixa, anterior, nó-arredondada || b{{fontcolor|red|i}}d |- | {{IPA |æ}} || média baixa, anterior, nó-arredondada || b{{fontcolor|red|la}}d |- | {{IPA |ɒ}} || baixa, posterior, arredondada || b{{fontcolor|red|l}}x<ref group="cn">L'anglés norte-amaricano nun ten este sonido; palabras cun este sonido son pronunciadas cun {{IPA |/ɑ/}} ó {{IPA |/ɔ/}}</ref> |- | {{IPA |ɔ/ɑ}} || média baixa, posterior, arredondada || p{{fontcolor|red|aw}}ed<ref group="cn">Alguns dialetos norte amaricanos nun ténen esta bogal</ref> |- | {{IPA |ɑ/ɑː}} || baixa, posterior, nó-arredondada || br{{fontcolor|red|la}} |- | {{IPA |ʊ}} || média alta, central posterior || g{{fontcolor|red|o}}d |- | {{IPA |u/uː}} || alta, posterior, arredondada || b{{fontcolor|red|o}}ed<ref group="cn">La letra ''U'' puode repersentar tanto {{IPA|/u/}} quanto {{IPA|/ju/}}. Na pronúncia anglesa, se {{IPA|/ju/}} ocorren passado {{IPA|/t/}}, {{IPA|/d/}}, {{IPA|/s/}} ó {{IPA|/ç/}}, esso normalmente proboca palatizaçon i tales cunsuantes tornan-se, respetibamente, {{IPA|/ʨ/}}, {{IPA|/ʥ/}}, {{IPA|/ɕ/}} i {{IPA|/ʑ/}}, cumo an ''tune'', ''during'', ''chochar'', i ''azure''. Ne l'anglés norte-amaricano, la palatizaçon nun acuntece normalmente, la nun se que {{IPA|/ju/}} seia seguido de ''r'', resultando que {{IPA|/(t, d,s, ç) jur/}} tornen-se, respetibamente, {{IPA|/tʃɚ/}}, {{IPA|/dʒɚ/}}, {{IPA|/ʃɚ/}} and {{IPA|/ʒɚ/}}, cumo an ''nature'', ''berdure'', ''sure'', i ''treasure''</ref> |- | {{IPA |ʌ/ɐ/ɘ}} || média baixa, posterior, nó-arredondada; média baixa, central || b{{fontcolor|red|u}}d |- | {{IPA |ɜː}} ó<br />{{IPA |ɝ}}|| média baixa, central, nó-arredondada ó<br /> retroflexa|| b{{fontcolor|red|ir}}d<ref group="cn">La bariante norte-amaricana deste sonido ye ua bogal matizada de r</ref> |- | {{IPA |ə}} || média baixa, posterior, nó-arredondada || Ros{{fontcolor|red|la}}'s<ref group="cn">Muitos falantes de l'anglés norte-amaricano nun çtinguen antre estas dues bogales átonas. Pronuncian ''roses'' i ''Rosa's'' de l mesmo jeito i l simblo ousado ye este: {{IPA |/ə/}}</ref> |- | {{IPA |ɨ}} || alta, central, nó-arredondada || ros{{fontcolor|red|i}}s<ref group="cn">Este sonido ye quemumente trascrito {{IPA |/i/}} ó {{IPA |/ɪ/}}</ref> |- ! colspan="3" style="text-align:left; background:#dedede"| [[Ditongo]]s |- | {{IPA |i(ɪ)/iɪ}} || média alta, anterior, nó-arredondada<br /> alta, anterior nó-arredondada || b{{fontcolor|red|ay}}ed<ref group="cn" name="eiou">Ls ditongos {{IPA |/iɪ/}} i {{IPA |/lʊ/}} son monotongalizados por muitos falantes de l'anglés padron norte-amaricano, respetibamente, an: {{IPA |/iː/}} i {{IPA |/lː/}}</ref> |- | {{IPA |l(ʊ)/əʊ}} || média alta, posterior, arredondada<br /> média alta, central posterior || b{{fontcolor|red|l}}de<ref group="cn" name="eiou" /> |- | {{IPA |laɪ}} || baixa, anterior, nó-arredondada<br /> média alta, central anterior, nó-arredondada || cr{{fontcolor|red|y}} |- | {{IPA |laʊ}} || baixa, anterior, nó-arredondada<br /> média alta, central posterior || b{{fontcolor|red|ough}} |- | {{IPA |ɔɪ}} || média baixa, posterior, arredondada<br /> alta, anterior, nó-arredondada || b{{fontcolor|red|oy}} |- | {{IPA |ʊɚ/ʊə}} || média alta, central posterior<br /> média baixa, posterior, nun arredondada || b{{fontcolor|red|or}}<ref group="cn">Este sonido solo aparece an sotaques an que nun hai bogales matizadas de r. An alguns sotaques, este sonido serie {{IPA|/ʊə/}}, {{IPA|/ɔ:/}}</ref> |- | {{IPA |ɛɚ/ɛə/iɚ}} || média baixa, anterior, nó-arredondada<br /> média baixa, posterior, nun arredondada || f{{fontcolor|red|air}}<ref group="cn">Este sonido solo aparece an sotaques an que nun hai bogales matizadas de r. An alguns sotaques, l {{IPA|/ə/}} ye suprimido, quedando ua bogal longa {{IPA|/ɛ:/}}</ref> |} ;Notas <references group="cn" /> === Cunsuantes === Este ye l sistema de cunsuantes de la léngua anglesa, trascritos culs simblos de l [[Alfabeto Fonético Anternacional]] (AFI). {| class="wikitable" ! &nbsp; ! [[Cunsuante bilabial|Bilabiales]] ! [[Cunsuante labiodental|Labio-<br />dentales]] ! [[Cunsuante dental|Dentales]] ! [[Cunsuante albeolar|Albeolares]] ! [[Cunsuante palatoalbeolar|Palato-<br />albeolares]] ! [[Cunsuante palatal|Palatales]] ! [[Cunsuante belar|Belares]] ! [[Cunsuante labiobelar|Labio-<br />belares]] ! [[Cunsuante glotal|Glotal]] |- ! [[Cunsuante nasal|Nasales]] | style="text-align:center;"|{{IPA |m}} | &nbsp; | &nbsp; | style="text-align:center;" |{{IPA |m}} | &nbsp; | &nbsp; | style="text-align:center;"|{{IPA |ŋ}}<ref group="cn" name="c1">La [[nasal belar]] {{IPA|[ŋ]}} ye un alofone de /m/ an alguns sotaques de l norte de la Grana-bretanha, aparecendo solo antes de /k/ i /g/. An todos ls outros dialetos, ye un fonema apartado, ambora apareça solo an [[Coda (silábica)|fin de sílaba]].</ref> | | &nbsp; |- ! [[Cunsuante plosiba|Plosibas]] | style="text-align:center;"|{{IPA |p&nbsp;&nbsp;b}} | &nbsp; | &nbsp; | style="text-align:center;" |{{IPA |t&nbsp;&nbsp;d}} | &nbsp; | &nbsp; | style="text-align:center;"|{{IPA |k&nbsp;&nbsp;ɡ}} | | &nbsp; |- ! [[Cunsuante africada|Africadas]] | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | style="text-align:center;" |{{IPA |tʃ&nbsp;&nbsp;dʒ}}<ref group="cn" name="c4">Ls sonidos {{IPA|/ʃ/, /ʒ/, i /ɹ/}} son labializados an alguns dialetos. La labializaçon nunca ye cuntrastiba na posiçon enicial i, por bias desso, nun ye trascrita. La maiorie de ls falantes de l [[anglés stadunidense]] i [[Anglés canadiano|canadiano]] pronuncia "r" (siempre rotizado) cumo {{IPA|/ɻ/}}, anquanto que l mesmo ye pronunciado ne l [[anglés scocés]] i outros dialetos cumo [[bibrante múltipla albeolar]].</ref> | &nbsp; | | &nbsp; | &nbsp; |- ! [[Cunsuante fricatiba|Fricatibas]] | &nbsp; | style="text-align:center;"|{{IPA |f&nbsp;&nbsp;b}} | style="text-align:center;"|{{IPA |θ&nbsp;&nbsp;ð}}<ref group="cn" name="c3">An alguns dialetos, cumo l [[cockney]], las anterdentales /θ/ i /ð/ son usualmente misturadas cun /f/ i /b/, i an outros, cumo l [[anglés bernaclo afro-amaricano]], /ð/ ye misturado cula dental /d/. An alguas bariadades irlandesas, /θ/ i /ð/ tornan-se las plosibas dentales correspondentes, qu'anton cuntrastan culas plosibas albeolares.</ref> | style="text-align:center;"|{{IPA |s&nbsp;&nbsp;ç}} | style="text-align:center;"|{{IPA |ʃ&nbsp;&nbsp;ʒ}}<ref group="cn" name="c4"/> | style="text-align:center;"|{{IPA |ç}}<ref group="cn" name="c5">La [[fricatiba palatal xorda]] /ç/ ye, na maiorie de ls sotaques, solo un [[Alofonia|alofone]] de /h/ antes de /j/; por eisemplo ''houman'' /çjuːməm/. Assi i to, an alguns sotaques (beija [[Stória fonológica de ls grupos cunsunantales de la léngua anglesa|esto]]), l /j/ zaparece, mas la cunsuante enicial ye la mesma.</ref> | style="text-align:center;"|{{IPA |x}}<ref group="cn" name="c6">La [[fricatiba belar xorda]] /x/ ye ousada por falantes scoceses i galeses an palabras cumo ''loch'' {{IPA|/lɒx/}} ó por alguns falantes an palabras amprestadas de l'alman ó heibraico, cumo ''Bach'' {{IPA|/bax/}} ó ''Chanukah'' /xanuka/. /x/ tamien ocorre ne l [[anglés sul-africano]]. An alguns dialetos cumo l [[scouse]] (de [[Liberpol]]) tanto {{IPA|[x]}} quanto la [[Cunsuante africada|africada]] {{IPA|[kx]}} puoden ser ousadas cumo [[Alofonia|alofones]] de /k/ an palabras cumo ''docker'' {{IPA|[dɒkxə]}}. La maiorie de ls falantes natibos ten grande deficuldade para pronunciar esse fonema corretamente quando daprenden outras lénguas. La maiorie usa ls sonidos [k] i [h] ne l lugar.</ref> | | style="text-align:center;"|{{IPA |h}} |- ! [[Bibrante simples albeolar|Bibrante simples]] | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | style="text-align:center;" |{{IPA |ɾ}}{{#tag:ref|La [[bibrante simples albeolar]] {{IPA |[ɾ]}} ye un alofone de /t/ i /d/ an sílabas átonas ne l [[anglés stadunidense]], ne l [[anglés canadiano|canadiano]] i ne l [[anglés australiano|australiano]].<ref>{{cite journal |last=Cox |first=Felicity |year=2006 |título=Australian Anglish Pronunciation anto the 21st century |url=http://www.shlrc.mq.edu.au/~felicity/Papers/Prospet_Erratun_b1.pdf |format=PDF |acessdate=2007-07-22 |journal=Prospet |belume=21 |pages=3–21 }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Esse ye l sonido de las letras ''tt'' i ''dd'' nas palabras ''latter'' i ''ladder'', que son [[Homofonia|homófonas]] para muitos falantes de l'anglés na América de l Norte. An alguns sotaques, cumo l [[anglés scocés]] i l [[anglés andiano|andiano]], el sustitui {{IPA|/ɹ/}}. Ye l mesmo sonido repersentado por un ''r'' simples de l pertués.|group=cn|name=c2}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | | &nbsp; |- ! [[Cunsuante aprossimante|Aprossimantes]] | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | style="text-align:center;" |{{IPA |ɹ}}<ref group="cn" name="c4" /> | &nbsp; | style="text-align:center;"|{{IPA |j}} | &nbsp; | style="text-align:center;"|{{IPA |ʍ&nbsp;&nbsp;w}}<ref group="cn" name="c7">L w xordo {{IPA |[ʍ]}} ye ancontrado ne l'anglés de la Scócia i de la Irlanda i an alguas bariadades de la Nuoba Zelándia, de ls Stados Ounidos i de la Anglaterra. Na maiorie de ls outros dialetos, el ye misturado cun /w/, i, an alguns dialetos scoceses, cun /f/.</ref> | &nbsp; |- ! [[Cunsuante lateral|Lateral]] | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | style="text-align:center;" |{{IPA |l}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | | &nbsp; |} ;Notas <references group="cn" /> == Gramática == La léngua anglesa ten un sistema d'anflexon mui simples, se cumparado cula maiorie de las [[lénguas ando-ouropeias]]. Nun ten [[género gramatical]], pus ls adjetibos son ambariables. Hai antretanto, resquícios de flexon casual (l [[genitibo|genitibo saxónico]] i [[Pronome oublíquo átono|pronomes oublíquos]]). Ls [[berbo]]s regulares ténen solo 6 formas çtintas, dues de las quales nun se úsan mais. :S: ''lobe'' (forma básica), ''lobest'' (2ª pessona singular de l persente de l'andicatibo atibo - ousoleta), ''lobes'' ó ''lobeth'' (3ª pessona singular de l persente de l'andicatibo atibo - la segunda ye ousoleta), ''lobed'' (particípio passado i todas las pessonas menos la segunda singular de l pretérito simples atibo), ''lobedst'' (2ª pessona singular de l pretérito simples atibo - ousoleta) i ''lobing'' (particípio persente i gerúndio). Nun hai formas passibas sintéticas, mas solo trés [[Modos berbales|modos]]: [[modo andicatibo|andicatibo]], [[modo amperatibo|amperatibo]] i [[modo subjuntibo|subjuntibo]], este raramente ousado. === Outros artigos subre gramática de la léngua anglesa === * [[Phrasal Berb]]s * [[Berbo preposicional|Berbos preposicionales]] * [[Causo genitibo]] == Bocabulário == [[Fexeiro:Origins of English PieChart 2D.svg|thumb|Anfluéncias ne l bocabulairo anglés.]] === Quelores (Colors / Colours) === * negro - ''black'' * branco - ''white'' * cinza / cinzento - ''gray'' / ''grey'' * burmeilho - ''red'' * berde - ''green'' * azul - ''blue'' * amarielho - ''yellow'' * laranja - ''orange'' * marron / castanho - ''brown'' * bege - ''beige'' * lilás - ''lilac'' * roixo / púrpura - ''purple'' * quelor-de-rosa - ''pink'' === Numerales an anglés === {|Border=1 |----- |Pertués ||'''zero''' ||'''um''' ||''' dois''' ||'''três''' ||'''quatro''' ||'''cinco''' ||'''seis''' ||''' sete''' ||'''oito''' ||'''nove'''||''' dez''' |- |Mirandés |'''zero''' |'''un''' |'''dous''' |'''trés''' |'''quatro''' |'''cinco''' |'''seis''' |'''siete''' |'''uito''' |'''nuobe''' |'''dieç''' |----- |Anglés ||''zero''||''one''||''two''||''three'' ||''four'' ||''five'' ||''six'' ||''seven'' ||''eight'' ||''nine'' || ''ten'' |----- |pronúncia (IPA)||/ziːroʊ/||/wʌm/ ||/tuː/||/θriː/||/fɔr/||/faɪb/||/sɪks/||/sɛbəm/||/iɪt/||/naɪm/||/tɛm/ |} De 11 a 20: * onze - ''eleven'' * duoze - ''twelve'' * treze - ''thirteen'' * quatorze - ''fourteen'' * quinze - ''fifteen'' * zasseis - ''sixteen'' * zassete - ''seventeen'' * zuito - ''eighteen'' * zanuobe - ''nineteen'' * binte - ''twenty'' Las dezenas son siempre treminadas cun "ty" (Eisemplo: '''twenty''' (20), '''thirty''' (30), '''forty''' (40), '''fifty''' (50), etc). Las cientos son scritas na forma "''NÚMERO'' hundred". Por eisemplo: * cien - ''one hundred'' * duzientos - ''two hundred'' * trezientos - ''three hundred'' Ls miles funcionan de l mesmo modo que las cientos, solo trocando "hundred" por "thousand". Por eisemplo: * mil - ''one thousand'' * dous mil - ''two thousand'' * trés mil - ''thre thousand'' Para screbir la casa de ls milhones, debemos outelizar la palabra "million": * 1 milhon - ''one million'' * 2 milhones - ''two million'' * 3 milhones - ''three million'' === Ourige === ==== Palabras d'ourige francesa ==== Debido a l'afluéncia de las palabras d'ourige francesa a partir de l'ambason normanda an [[1066]], hai an anglés pares de palabras ousadas an cuntestos specíficos i que corresponden a ua solo nas lénguas faladas an árias próssimas de la [[Anglaterra]]. Notadamente, hai, an anglés, ua palabra para chamar l'animal bibo (normalmente d'ourige [[anglo-saxon|anglo-saxana]]) i ua pa la chicha de l (normalmente, d'ourige [[léngua francesa|francesa]]). Eisemplo: ''ox'' (de l'anglo-saxon ''oxa''), para chamar l bui, i ''bef'' (de l francés ''boef'' ó ''buef''), pa la chicha de bui. Un outro eisemplo ye para fiesta de casamiento i l'anstituiçon. La fiesta ten l nome de wedding, anquanto l'anstituiçon, marriage, que ben de l francés ''marriage''.{{Carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}} Outros eisemplos de palabras d'ourige francesa: * résumé - curriculun bitae * royal - referente a la rialeza * hors d'oeubres - aperitibos * arribe - de l francés ariber, chegar * sublime - de l francés sublime * challenge - de l'antigo francés chalengier, zafiar * toilet - de l francés toilette, casa de banho * fianceé - noibo (la) * café {{Refréncias|col=2}} == {{Ber tamien}} == {{Portal-lenguística}} {{AnterWiki|cod=en}} * [[Stória de la léngua anglesa]] * [[Literatura anglesa]] * [[Léngua anglesa antiga]] * [[Léngua anglesa média]] * [[Léngua anglesa sul-africana]] == {{Ligaçones sternas}} == {{Correlatos |commons = |wikisource = |wikiquote = Probérbios angleses |wikelibros = Anglés |wikinoticias = |wikcionario = Anglés |wikispecies = }} * {{Link|t|2=http://www.sk.com.br/sk-enhis.html|3=Stória de la léngua anglesa}} * {{Link|en|2=http://www.pordulç.co.uk/anglish-british-boiceober-professional-boice-ober-ator.shtml|3=Eisemplos de locuçon an anglés británico}} {{bloco de nabegaçon |Ilhas Británicas |Lénguas oufeciales de la UE |Lénguas germánicas |África/Lénguas |Lénguas Nacionales de la Índia }} {{Portal3|Stados Ounidos|Canadá|Reino Ounido|Irlanda|Oustrália|Nuoba Zelándia|Índia|África de l Sul}} {{DEFAULTSORT:Angles}} [[Catadorie:Léngua anglesa| ]] [[Catadorie:Lénguas de ls Stados Ounidos]] [[Catadorie:Lénguas oufeciales de la Ounion Ouropeia]] 8236ua8n2pa49j6hcmforianwhydop6 108688 108687 2026-10-24T12:51:58Z ~2026-51381-65 15577 108688 wikitext text/x-wiki {{Anfo/Léngua |nome = Anglés |nomenatibo = ''English'' |quelorfamília = Indo-Ouropeia |stados = (ber [[Léngua anglesa#Çtribuiçon geográfica|ambaixo]]) |falantes = Purmeira léngua: 309–400 milhones <br />Segunda léngua: 199–1,400 milhones<ref>cf: [http://www.ethnologue .com/show_language.asp?code=ang Ethnologue]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (1984 stimate); [http://www.eiquenomist .com/world/ourope/çplayStory.cfn?Story_ID=883997 The Triumph of Anglish]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, The Eiquenomist, Dec. 20, 2001; [http://www.ethnologue .com/show_language.asp?code=ang Ethnologue]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (1999 stimate); {{cite web |url=http://www.oxfordseminars .com/Tesol/Pages/Teach/teach_20000jobs.php |título=20,000 Teaching Jobs |acessdate=2007-02-18 |publisher=Oxford Seminars |language=Anglish }};</ref><ref name="wwenglish">{{cite web |url=http://www.ehistling-pub.meotod.de/01_lec06.php |título=Leture 7: World-Wide Anglish |acessdate=2007-03-26|publisher=<sub>I</sub>StLing }}</ref><br />Total: 500 milhones<ref name="wwenglish"/><ref>[http://www.ethnologue .com/show_language.asp?code=ang Ethnologue]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (1999 stimate);</ref> |posiçon = 4<sup>la</sup> posiçon cumo léngua natiba i 2<sup>la</sup> posiçon cuntando tamien ls que la falan cumo 2<sup>la</sup> léngua. |fam2 = [[lénguas germánicas|Germánica]] |fam3 = [[lénguas germánicas oucidentales|Germánica oucidental]] |fam4 = [[Lénguas anglo-frísias|Anglo-frísia]]<ref>{{citar libro|outor=Bunse, Heinrich Adan Wilheln|títalo=Ampeçaçon a la filologie germánica|eiditora=Ed. de la UFRGS|anho=1983|páiginas=79|id=}}</ref> |fam5 = [[lénguas ánglicas|Ánglica]] |oufecial = [[Aneixo:Lista de paízes adonde l'anglés ye la léngua oufecial|54 países]]<br />[[Naciones Ounidas]]<br />[[Ounion Ouropeia]]<br />[[Quemunidade de las Naciones]] <br /> [[Cunseilho de la Ouropa]] <br />[[OTAN]] <br />[[Tratado Norte-Amaricano de Libre Comércio|NAFTA]] <br /> [[Organizaçon de ls Stados Amaricanos|OEA]] <br /> [[Organizaçon de la Cunferéncia Eislámica|OCI]] <br /> [[UKUSA]] |regulador = ''Sin regulamentaçon oufecial'' |scrita = [[Alfabeto latino]] |iso1 = en |iso2 = eng |iso3 = eng |sil = ENG |pronúncia = {{IPA|/ˈɪŋglɪʃ/}} |mapa = [[Fexeiro:Anglospeak.svg|frameless|upright=1.5]] {{legenda|#0000ff|Países adonde l'anglés ye la léngua ''[[de fato]]'' an azul scuro (cun sceçon de l [[Quebec]])}} {{legenda|#8ddada|Países adonde ye l'anglés ye la [[léngua oufecial]], mas nun ye la léngua ''[[de fato]]''}} }} '''Anglés''' (''English'') yê ũa [[Lénguas germánicas oucidentales|léngua germánica oucidental]] que surgiu ne ls reinos [[Anglaterra anglo-saxana|anglo-saxónicos]] de la [[Anglaterra]] i se spalhou pa l que benerie a se tornar l sudeste de la [[Scócia]], sob l'anfluéncia de l reino [[Anglos|anglo]] mediebal de la [[Reino de la Nortúmbria|Nortúmbria]]. Passado seclos de stensa anfluéncia de la [[Reino de la Grana-Bretanha|Grana-Bretanha]] i de l [[Reino Ounido]] zde l seclo XVIII, atrabeç de l [[Ampério Británico]], i de ls [[Stados Ounidos]] zde meados de l seclo XX,<ref>[[#refAmmon2006|Ammon]], pp.&nbsp;2245–2247.</ref><ref>[[#refSchneider2007|Schneider]], p.&nbsp;1.</ref><ref>[[#refMazrui1998|Mazrui]], p.&nbsp;21.</ref><ref>[[#refHowatt2004|Howatt]], pp.&nbsp;127–133.</ref> l'anglés ten sido [[Anglofonia|amplamente çperso]] an todo l planeta, tornando-se la [[Léngua mundial|percipal léngua]] de l çcurso anternacional i ũa ''[[léngua franca]]'' an muitas regiones.<ref>[[#refCrystal1997|Crystal]], pp.&nbsp;87–89.</ref><ref>[[#refWardhaugh2006|Wardhaugh]], p.&nbsp;60.</ref> L léngua ye amplamente daprendido cumo ua [[segunda léngua]] i ousado cumo [[léngua oufecial]] de la [[Ounion Ouropeia]], de las [[Naciones Ounidas]] i de muitos países de la ''[[Commonwealth]]'', bien cumo de muitas outras [[Organizaçon anternacional|organizaçones mundiales]]. Ye la purmeira léngua falada an to l mundo cumo purmeira léngua,<ref name="ethnologue" /> Ye la léngua mais falada an to l mundo.<ref>Seth Mydanes (May 24, 2007) [http://www.nytimes .com/2007/05/14/world/asia/14iht-14englede.5705671.html "Across cultures, Anglish is the word"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130711135055/http://nytimes/ |date=2013-07-11 }} ''New York Eiquipas''. Vesitado an 21 de setembre de 2011</ref> Storicamente, l'anglés ouriginou-se de la fuson de lénguas i dialetos, agora coletibamente chamados ''[[anglés antigo]]'', que fúrun trazidos pa la cuosta leste de la [[Grana-Bretanha]] por [[pobos germánicos]] ([[anglo-saxones]]) ne l seclo V, sendo la palabra ''anglish'' deribada de l nome de ls [[anglos]] i, finalmente, de sue region ancestral de Angeln (ne l que ye agora [[Schleswig-Holstein]]).<ref>{{cite web|url=http://www.merrian-webster .com/ditionary/Anglish |título=Anglish&nbsp;– Defenition fron the Merrian-Webster Online Ditionary |publisher=Merrian-webster .com |date=25 d'abril de 2007 |acessdate=2 de janeiro de 2010}}</ref> Un númaro seneficatibo de palabras an anglés son custruídos cun base nas raízes de l [[latin]], bisto qu'esse léngua fui, d'algua forma, la léngua franca de la [[Eigreija Crestiana]] i de la bida anteletual ouropeia.<ref name="Spiritus-temporis .com">{{cite web|url=http://www.spiritus-temporis .com/old-anglish-language/latin-anfluence.html |título=Old English language&nbsp;– Latin anfluence |publisher=Spiritus-temporis .com |date= |acessdate=2 de janeiro de 2010}}</ref> L'anglés fui mais anfluenciado pula [[léngua nórdica antiga]], debido la [[Danelaw|ambasones bikings]] ne ls seclos VIII i IX. La [[cunquista normanda de la Anglaterra]] ne l seclo XI dou ourige a fuortes [[Ampréstimo (lenguística)|ampréstimos]] de l [[Léngua normanda|franco-normando]] i las cumbençones de bocabulairo i ortografie ampeçórun a dar l'aparéncia superficial dua streita relaçon de l'anglés culas [[lénguas románicas]],<ref>{{cite web |url=http://www.storyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?storyid=ab13 |título=Words on the brain: fron 1&nbsp;million years ago? |outhor= |date= |work=Story of language |publisher= |acessdate=5 de setembre de 2010}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.orbilat .com/Anfluences_of_Romance/Anglish/RIFL-Anglish-Latin-The_Anflluences_on_Old_Anglish.html |título=Latin Anfluences on Old Anglish |outhor=Albert C. Vaugh & Thomas Cable |year=1978 |work=An scert fron Foreign Anfluences on Old Anglish |publisher= |acessdate=5 de setembre de 2010}}</ref> l qu'agora ye chamado de [[anglés médio]]. La [[Grande Mudança Bocálica]], qu'ampeçou ne l sul de la Anglaterra ne l seclo XV ye un de ls eibentos stóricos que marcan l surgimiento de l [[anglés moderno]] a partir de l'anglés médio. Debido a l'assimilaçon de las palabras de muitos outros lénguas al longo de la stória moderna, l'anglés cuntén un bocabulairo mui grande. L'anglés moderno nun solo assimilou palabras d'outras [[Lénguas de la Ouropa|lénguas ouropeias]], mas tamien de to l mundo, ancluindo palabras de l [[Léngua hindi|hindi]] i d'ourige africana. L ''[[Oxford English Ditionary]]'' lista mais de 250.000 palabras çtintas ne l léngua, nun ancluindo muitos tenermos técnicos, científicos ó [[gíria]]s.<ref>{{cite web |url=http://www.oxfordditionaries .com/page/howmanywords |título=How many words are there in the Anglish Language? |outhor= |date= |work= |publisher=Oxfordditionaries .com |acessdate= }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bistawide .com/languages/language_statistics.htn |título=Bista Worldwide Language Statistics |publisher=Bistawide .com |date= |acessdate=31 d'outubre de 2010}}</ref> == Stória == {{Artigo percipal|Stória de la léngua anglesa}} {{Bertambén|Léngua anglesa antiga|Anglés médio|Léngua anglesa moderna}} [[Fexeiro:Beowulf.firstpage.jpeg|thumb|upright|squierda|Purmeira páigina de l manuscrito ''[[Beowulf]]''.]] L'anglés ye ua [[Lénguas germánicas oucidentales|léngua germánica oucidental]] que se ouriginou a partir de ls dialetos [[Lénguas anglo-frísias|anglo-frísio]] i [[saxon antigo]] trazidos pa la [[Grana-Bretanha]] por quelonos [[germánicos]] de bárias partes de l que ye hoije l noroiste de la [[Almanha]], [[Dinamarca]] i [[Países Baixos]].<ref>{{cite book |last1=Blench |first1=R. |last2=Spriggs |first2=Matthew |título=Archaeology and Language: Correlating Archaeological and Lenguistic Hypotheses |pages=285–286 |year=1999 |publisher=Routledge |isbn=9780415117616 |url=http://books.gogle .com/?id=DWMHhfXxLaIC&pg=PA286 }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Até essa época, la populaçon natiba de la [[Británia (porbíncia romana)|Bretanha Romana]] falaba [[léngua celta]] [[Léngua británica|británica]] junto cula anfluéncia acroletal de l [[latin]], zde l'acupaçon [[Ampério Romano|romana]] de 400 anhos.<ref>[http://www.anformation-britain.co.uk/storydetails/article/2/ ''"The Roman eipoch in Britain lasted fur 367 years"'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Anformation Britain website</ref> Ua de las [[tribos germánicas]] que chegórun a la [[Grana-Bretanha]] éran ls [[anglos]],<ref>{{cite web|url=http://www.anglik.net/anglishlanguagehistory.htn |título=Anglik Anglish language resource |publisher=Anglik.net |date= |acessdate=21 d'abril de 2010}}</ref> que [[Beda]] acraditaba tenéren mudado cumpletamente la Bretanha.<ref>{{cite web|url=http://www.cel.org/cel/bede/story.b.i.xib.html |título=Bede's Eclesiastical Story of Angland &#124; Christian Classics Ethereal Library |publisher=Ccel.org |date=1 de júnio de 2005 |acessdate=2 de janeiro de 2010}}</ref> Ls nomes ''angland'' (de ''Angla land''<ref>{{cite web|url=http://bosworth.ff .comi.cç/009427|título=Angla land|work=[[An Anglo-Saxon Ditionary]] (Online) | outhor=Bosworth, Joseph | outhorlink=Joseph Bosworth | coauthors=Toller, T. Northcote | location=Prague | publisher=[[Charles University]]}}</ref> ó "tierra de ls anglos") i ''anglish'' (de l [[anglés antigo]] ''anglisc''<ref>{{cite web|url=http://bosworth.ff .comi.cç/009433|título=Anglisc |work=[[An Anglo-Saxon Ditionary]] (Online) | outhor=Bosworth, Joseph | outhorlink=Joseph Bosworth | coauthors=Toller, T. Northcote | location=Prague | publisher=[[Charles University]]}}</ref>) son deribados de l nome dessa tribo; inda assi [[saxones]], [[jutos]] i ua bariadade de pobos germánicos a partir de las cuostas de la [[Frísia]], [[Baixa Saxónia]], [[Suécia]] i [[Jutlándia de l Sul]] tamien se mudórun pa la Grana-Bretanha nesta época.<ref>{{cite book|last=Collingwod|first=R. G.|outhorlink=R. G. Collingwod|coauthors=eit al|título=Roman Britain and Anglish Settlements|publisher=Clarendon|location=Oxford, Angland|year=1936|pages=325 eit&nbsp;sec|chater=The Anglish Settlements. The Sources fur the period: Angles, Saxones, and Jutes on the Cuntinent|isbn=0819611603}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/angol-0-X.html |título=Lenguistics Research Center Texas University |publisher=Utexas.edu |date=20 de febreiro de 2009 |acessdate=21 d'abril de 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ucalgary.ca/applied_story/tutor/firsteuro/ambas.html |título=The Germanic Ambasiones of Western Ourope, Calgary University |publisher=Ucalgary.ca |date= |acessdate=21 d'abril de 2010}}</ref> Einicialmente, l [[anglés antigo]] era un grupo diberso de [[dialeto]]s, l que reflete las ouriges bariadas de ls [[Anglaterra anglo-saxana|reinos anglo-saxones de la Grana-Bretanha]],<ref>David Graddol, Dick Leith, and Joan Swann, ''Anglish: Story, Dibersity and Change'' (New York: Routledge, 1996), 101.</ref> mas un desses dialetos, l saxon oucidental, eibentualmente passou a dominar i ye neste que l poema ''[[Beowulf]]'' fui scrito. L'anglés antigo mais tarde fui trasformado por dues óndias d'ambasones. L purmeiro fui por falantes de l galho lenguístico [[Lénguas germánicas setentrionales|germánico setentrional]], quando [[Halfdan Ragnarsson]] i [[Ibar Ragnarsson]] ampeçórun la cunquista i la colonizaçon de l norte de las [[Ilhas Británicas]], ne ls seclos VIII i IX (ber ''[[Danelaw]]''). La segunda fui por falantes de l normando antigo, ua [[léngua románica]], ne l seclo XI cula [[cunquista normanda de la Anglaterra]]. L [[Léngua normanda|normando]] zambolbiu-se para [[anglo-normando]] i depuis para [[anglo-francés]], quando antroduziu ua nuoba gama de palabras, specialmente atrabeç de ls tribunales i de l gobierno. Para alhá de l'alargamiento de l [[léxico]] cun palabras scandinabas i normandas, estes dous eibentos tamien simplificórun la gramática i trasformórun l'anglés nua lenguaige de [[Ampréstimo (lenguística)|ampréstimo]], mais abierta para aceitar nuobas palabras d'outras lénguas. Las mudanças lenguísticas ne l'anglés passado l'ambason normanda porduziu l que ye agora coincido cumo [[anglés médio]], sendo ''[[The Canterbury Tales]]'', de [[Geoffrey Chaucer]], l'obra mais coincida. Durante to este período l [[latin]], d'algua forma, era la [[léngua franca]] de la bida anteletual ouropeia, an purmeiro lugar l [[latin mediebal]] de la [[Eigreija Crestiana]], mas depuis l latin [[houmanista]] de la [[Renacença]] i aqueilhes que screbírun ó copiou testos an latin<ref name="Spiritus-temporis .com"/> quemumente cunhórun nuobos tenermos de l léngua para se referir la cousas ó cunceitos pa ls quales nun habie nanhue palabra natiba eisistente ne l'anglés. L [[anglés moderno]], qu'anclui las obras de [[William Shakespeare]]<ref>Se [[Fausto Cercignani|Cercignani, Fausto]], ''Shakespeare's Works and Eilizabethan Pronunciation'', Oxford, Clarendon Press, 1981.</ref> i la [[Víblia King James]], ye giralmente datado de cerca de 1550, i quando l [[Reino Ounido]] se tornou ua [[Ampérios coloniales|poténcia colonial]], l léngua serbiu cumo [[léngua franca]] de las colónias de l [[Ampério Británico]]. Ne l período pós-colonial, alguas de las naciones recén-criadas que tenien bárias lénguas natibas outórun por cuntinar a ousar l'anglés cumo léngua franca para eibitar las deficuldades políticas inerentes a la promoçon de qualquiera léngua própia arriba de las outras. Cumo resultado de l crecimiento de l Ampério Británico, l'anglés fui adotado na [[América de l Norte]], [[Índia]], [[África]], [[Oustrália]] i an muitas outras regiones, ua tendéncia alargada cul surgimiento de ls [[Stados Ounidos]] cumo ua [[superpoténcia]] an meados de l seclo XX. == Çtribuiçon geográfica == {{Artigo percipal|Anglofonia|América Anglo-Saxónica}} [[Fexeiro:Native English speakers by country 1997 modified.svg|thumb|Anglés cumo purmeiro léngua por paíç (Crystal 1997).]] Cerca de 375 milhones de pessonas falan anglés cumo sue purmeira léngua.<ref>Curtis, Andy. ''Color, Race, And Anglish Language Teaching: Shades of Meaning''. 2006, page 192.</ref> L'anglés hoije ye probabelmente la terceira maior léngua an númaro de falantes natibos, depuis de l [[Lhéngua chinesa| mandarin]].<ref name = "ethnologue">[http://web.archibe.org/web/19990429232804/www.sil.org/ethnologue/top100.html Ethnologue, 1999]</ref><ref name = "CIA World Fatbook">[https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/fields/2098.html CIA World Fatbook]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Field Listing&nbsp;— Languages (World).</ref> Inda assi, quando se cumbina natibos i nun natibos ye probabelmente la léngua mais falada ne l mundo, ambora eibentualmente la segunda, quedando atrás dua cumbinaçon de ls [[Léngua chinesa|lénguas chineses]] (dependendo ó nun de las çtinçones esses lénguas son classeficados cumo "lénguas" ó "dialetos").<ref name = "Languages of the World">[http://www2.eignatius.edu/faculty/turner/languages.htn Languages of the World (Charts)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Comrie (1998), Weber (1997), i l Summer Anstitute fur Lenguistics (SIL) 1999 Ethnologue Surbey. Çponíbel an [http://www2.eignatius.edu/faculty/turner/languages.htn The World's Most Widely Spoken Languages]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=Mair>{{cite journal|url=http://campana-platonic.org/cumplete/spp029_chinese_dialet.pdf|format=PDF|journal=Campana-Platonic Papers|last=Mair|first=Vitor H.|outhorlink=Bitor H. Mair|título=What Is la Chinese "Dialet/Topolet"? Refletiones on Some Key Campana-Anglish Lenguistic Terms|year=1991}}{{Lhigaçon einatiba|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Las stimatibas qu'ancluen falantes de l'anglés cumo [[segunda léngua]] barian antre 470 milhones la mais dun bilhon, dependendo de cumo l'alfabetizaçon ó l domínio ye defenido i medido.<ref>{{cite web |url=http://columbia .ptfd .com/Anglish+language |título=Anglish language |acessdate=2007-03-26 |year=2005 |publisher=Columbia University Press }}</ref><ref>[http://www.oxfordseminars .com/Tesol/Pages/Teach/teach_20000jobs.php 20,000 Teaching ]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> L porsor de Lenguística [[David Crystal]] calcula que ls nó-falantes yá supírun l númaro de falantes natibos nua proporçon de 3-1.<ref>{{Cite book | last = Crystal | first = David | outhor-link = David Crystal | título = Anglish las la Global Language | eidition = 2nd | place = | publisher = Cambridge University Press | page = 69 | year = 2003 | url = http://books.gogle .com/books?id=d6jPAKxTHRYC | isbn = 9780521530323 }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, citado an {{Cite journal | last = Power | first = Carla | título = Not the Quen's Anglish | journal = Newswek | date = 7 March 2005 | year = 2005 | url = http://www.newswek .com/id/49022 }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ls países cun maior populaçon de falantes natibos de Anglés son, an orde decrecente: Stados Ounidos (215 milhones),<ref name="US speakers">{{cite web|url=http://www.census.gob/prod/2005pus/06statab/pop.pdf|título=U.S. Census Bureau, Statistical Abstrat of the United States: 2003, Setion 1 Population|format=PDF|publisher=U.S. Census Bureau|pages=59 pages}} Tabela 47 apersenta l balor de 214.809.000 pa las pessonas a partir de ls cinco anhos d'eidade que falan sclusibamente anglés an casa. Cun base na Amarican Community Surbey, esses resultados scluen aqueilhes que biben an quemunidades (tales cumo drumitórios ounibersitairos, anstituiçones i casas de l grupo), i por defeniçon sclui falantes natibos d'anglés que falan mais dua léngua an casa.</ref> Reino Ounido (61 milhones),<ref name="Crystal">[http://www.cambridge.org/catalogue/catalogue.asp?isbn=0521530334 The Cambridge Ancyclopedie of the Anglish Language, Second Eidition, Crystal, David; Cambridge, UK: Cambridge University Press, [1995&#93; (2003-08-03).]</ref> Canadá (18,2 milhones),<ref name="Canada speakers">[http://www12.statcan.ca/anglish/census06/data/highlights/language/Table401.cfn Population by mother tongue and age groups, 2006 counts, fur Canada, probinces and territories–20% sample data]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Census 2006, Statistics Canada.</ref> Oustrália (15,5 milhones),<ref name="Australia speakers">[http://www.censusdata.abs.gob.au/ABSNabigation/prenab/BiewData?ation=404&documentprodutno=0&documenttype=Details&ourder=1&tabname=Details&areacode=0&issue=2006&porduttype=Census%20Tables&jabascrit=true&textbersion=false&nabmapdisplayed=true&breadcrumb=TLPD&&colletion=Census&period=2006&pordutlabel=Language%20Spoken%20at%20Home%20by%20Sex%20-%20Time%20Series%20Statistics%20(1996,%202001,%202006%20Census%20Years)&porduttype=Census%20Tables&method=Place%20of%20Usual%20Residence&topic=Language& Census Data fron Australian Bureau of Statistics]{{Lhigaçon einatiba|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Léngua percipal falada an casa. La figura ye l númaro de pessonas que solamente falan anglés an casa.</ref> Nigéria (4 milhones),<ref>Figuras son ls falantes de l [[pidgin nigeriano]], un pidgin ó [[Lénguas crioulas|crioulo]] baseado ne l'anglés. Ihemere dá un anterbalo de cerca de 3 a 5 milhones de falantes natibos, l punto médio de l'anterbalo ye ousado na tabela. Ihemere, Kelechukwu Uchechukwu. 2006. "[http://www.njas.heilsinki.fi/pdf-files/bol15num3/ihemere.pdf La Basic Çcrition and Analytic Treatment of Noun Clauses in Nigerian Pidgin.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}" ''Nordic Journal of African Studies'' 15(3): 296–313.</ref> Irlanda (3,8 milhones),<ref name="Crystal" /> África de l Sul (3,7 milhones),<ref name="SA speakers">[http://www.statssa.gob.za/publicationes/CinBrief/CinBrief2001.pdf Census in Brief]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, page 15 (Table 2.5), 2001 Census, Statistics South Africa</ref> i Nuoba Zelándia (3,6 milhones), cunforme censo de 2006.<ref>{{cite web |título=About people, Language spoken |url=http://www.stats.gobt.nç/Census/2006-census-data/classefication-counts-tables/about-people/language-spoken.aspx |publisher=Statistics New Zealand |date=2006 census |acessdate=2009-09-28}} (links to Microsoft Eicel files)</ref> Países cumo las [[Filipinas]], [[Jamaica]] i [[Nigéria]] tamien ténen milhones de falantes natibos de dialetos cuntinos que ban de l [[crioulo de base anglesa]] la berson mais padron de l'anglés. Dessas naciones adonde l'anglés ye falado cumo [[segunda léngua]], la [[Índia]] ten l maior númaro de falantes (''[[anglés andiano]]''). Crystal afirma que, cumbinando ls falantes natibos i nun natibos, la Índia agora ten mais pessonas que falan ó antenden l'anglés de l que qualquiera outro paíç de l mundo.<ref>[http://eiducation.guardian.co.uk/tefl/story/0,,1355064,00.html Subcontinent Raises Its Boice]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Crystal, David; Guardian Wekly: Friday 19 Nobember 2004.</ref><ref>Yong Zhao; Keith P. Campbell (1995). "Anglish in China". World Anglishes 14 (3): 377–390. Hong Kong cuntributes an additional 2.5&nbsp;million speakers (1996 by-census).</ref> [[Fexeiro:Anglospeak (subnational version).svg|thumb|upright=2|centro|Mapa de naciones qu'outelizan l'anglés cumo léngua oufecial ó cumo la léngua predominante,]] == Alfabeto anglés == {{Artigo percipal|Alfabeto anglés}} L'anglés ye scrito ne l [[alfabeto latino]], sin nanhun caráter special. Hai aparentes sceçones an palabras que mantén la grafie strangeira, cumo ''naïbe'', ''Noël'' i féte. Ls nomes de las letras son ls seguintes: {|Border=1 |----- | ||'''La''' ||'''B''' ||'''C''' ||'''D''' ||'''I''' ||'''F''' ||'''G''' ||'''H''' ||'''I''' ||'''J''' ||'''K''' ||'''L''' ||'''M''' |----- |nome ||''la''||''be''||''ce''||''de'' ||''i'' ||''ef'' ||''ge'' ||''aitch'' ||''i'' ||''jay'' ||''kay'' || ''el''||''an'' |----- |pronúncia (IPA)||/iɪ/||/bi/||/siː/ ||/diː/||/iː/||/εf/||/dʒi/ ||/iɪtʃ/ || /laɪ/|| /dʒiɪ/ ||/keɪ/ ||/εɫ/ ||/εm/ |- | ||'''N''' ||'''L'''||'''P'''|| '''Q'''|| '''R'''|| '''S'''|| '''T'''|| '''U'''|| '''B'''|| '''W'''|| '''X'''|| '''Y'''|| '''Z''' |- |nome ||''en'' ||''l''||''pe'' ||''cue'' ||''aire'' ||''ess'' || ''te''|| ''u''||''be'' ||''double-u'' ||''s'' || ''wye''||''ze'' (EUA) ó ''zed'' (R.U.) |- |pronúncia (IPA) ||/ɛm/||/lʊ/||/piː/||/kjuː/||/ɑr/||/ɛs/||/tiː/||/juː/||/biː/||/ˈdʌbəɫ juː/|||/ɛks/||/waɪ/||/ziː/ ó /zed/ |} == Fonologie == === Bogales === {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="4" class="wikitable" ! [[Alfabeto fonético anternacional|AFI]] !! Çcriçon !! eisemplo |- ! colspan="3" style="text-align:left; background:#dedede"| [[monotongo]]s |- | {{IPA |i/iː}} || alta, anterior, nó-arredondada || b{{fontcolor|red|ea}}d |- | {{IPA |ɪ}} || média alta, central anterior, nó-arredondada || b{{fontcolor|red|i}}d |- | {{IPA |ɛ}} || média baixa, anterior, nó-arredondada || b{{fontcolor|red|i}}d |- | {{IPA |æ}} || média baixa, anterior, nó-arredondada || b{{fontcolor|red|la}}d |- | {{IPA |ɒ}} || baixa, posterior, arredondada || b{{fontcolor|red|l}}x<ref group="cn">L'anglés norte-amaricano nun ten este sonido; palabras cun este sonido son pronunciadas cun {{IPA |/ɑ/}} ó {{IPA |/ɔ/}}</ref> |- | {{IPA |ɔ/ɑ}} || média baixa, posterior, arredondada || p{{fontcolor|red|aw}}ed<ref group="cn">Alguns dialetos norte amaricanos nun ténen esta bogal</ref> |- | {{IPA |ɑ/ɑː}} || baixa, posterior, nó-arredondada || br{{fontcolor|red|la}} |- | {{IPA |ʊ}} || média alta, central posterior || g{{fontcolor|red|o}}d |- | {{IPA |u/uː}} || alta, posterior, arredondada || b{{fontcolor|red|o}}ed<ref group="cn">La letra ''U'' puode repersentar tanto {{IPA|/u/}} quanto {{IPA|/ju/}}. Na pronúncia anglesa, se {{IPA|/ju/}} ocorren passado {{IPA|/t/}}, {{IPA|/d/}}, {{IPA|/s/}} ó {{IPA|/ç/}}, esso normalmente proboca palatizaçon i tales cunsuantes tornan-se, respetibamente, {{IPA|/ʨ/}}, {{IPA|/ʥ/}}, {{IPA|/ɕ/}} i {{IPA|/ʑ/}}, cumo an ''tune'', ''during'', ''chochar'', i ''azure''. Ne l'anglés norte-amaricano, la palatizaçon nun acuntece normalmente, la nun se que {{IPA|/ju/}} seia seguido de ''r'', resultando que {{IPA|/(t, d,s, ç) jur/}} tornen-se, respetibamente, {{IPA|/tʃɚ/}}, {{IPA|/dʒɚ/}}, {{IPA|/ʃɚ/}} and {{IPA|/ʒɚ/}}, cumo an ''nature'', ''berdure'', ''sure'', i ''treasure''</ref> |- | {{IPA |ʌ/ɐ/ɘ}} || média baixa, posterior, nó-arredondada; média baixa, central || b{{fontcolor|red|u}}d |- | {{IPA |ɜː}} ó<br />{{IPA |ɝ}}|| média baixa, central, nó-arredondada ó<br /> retroflexa|| b{{fontcolor|red|ir}}d<ref group="cn">La bariante norte-amaricana deste sonido ye ua bogal matizada de r</ref> |- | {{IPA |ə}} || média baixa, posterior, nó-arredondada || Ros{{fontcolor|red|la}}'s<ref group="cn">Muitos falantes de l'anglés norte-amaricano nun çtinguen antre estas dues bogales átonas. Pronuncian ''roses'' i ''Rosa's'' de l mesmo jeito i l simblo ousado ye este: {{IPA |/ə/}}</ref> |- | {{IPA |ɨ}} || alta, central, nó-arredondada || ros{{fontcolor|red|i}}s<ref group="cn">Este sonido ye quemumente trascrito {{IPA |/i/}} ó {{IPA |/ɪ/}}</ref> |- ! colspan="3" style="text-align:left; background:#dedede"| [[Ditongo]]s |- | {{IPA |i(ɪ)/iɪ}} || média alta, anterior, nó-arredondada<br /> alta, anterior nó-arredondada || b{{fontcolor|red|ay}}ed<ref group="cn" name="eiou">Ls ditongos {{IPA |/iɪ/}} i {{IPA |/lʊ/}} son monotongalizados por muitos falantes de l'anglés padron norte-amaricano, respetibamente, an: {{IPA |/iː/}} i {{IPA |/lː/}}</ref> |- | {{IPA |l(ʊ)/əʊ}} || média alta, posterior, arredondada<br /> média alta, central posterior || b{{fontcolor|red|l}}de<ref group="cn" name="eiou" /> |- | {{IPA |laɪ}} || baixa, anterior, nó-arredondada<br /> média alta, central anterior, nó-arredondada || cr{{fontcolor|red|y}} |- | {{IPA |laʊ}} || baixa, anterior, nó-arredondada<br /> média alta, central posterior || b{{fontcolor|red|ough}} |- | {{IPA |ɔɪ}} || média baixa, posterior, arredondada<br /> alta, anterior, nó-arredondada || b{{fontcolor|red|oy}} |- | {{IPA |ʊɚ/ʊə}} || média alta, central posterior<br /> média baixa, posterior, nun arredondada || b{{fontcolor|red|or}}<ref group="cn">Este sonido solo aparece an sotaques an que nun hai bogales matizadas de r. An alguns sotaques, este sonido serie {{IPA|/ʊə/}}, {{IPA|/ɔ:/}}</ref> |- | {{IPA |ɛɚ/ɛə/iɚ}} || média baixa, anterior, nó-arredondada<br /> média baixa, posterior, nun arredondada || f{{fontcolor|red|air}}<ref group="cn">Este sonido solo aparece an sotaques an que nun hai bogales matizadas de r. An alguns sotaques, l {{IPA|/ə/}} ye suprimido, quedando ua bogal longa {{IPA|/ɛ:/}}</ref> |} ;Notas <references group="cn" /> === Cunsuantes === Este ye l sistema de cunsuantes de la léngua anglesa, trascritos culs simblos de l [[Alfabeto Fonético Anternacional]] (AFI). {| class="wikitable" ! &nbsp; ! [[Cunsuante bilabial|Bilabiales]] ! [[Cunsuante labiodental|Labio-<br />dentales]] ! [[Cunsuante dental|Dentales]] ! [[Cunsuante albeolar|Albeolares]] ! [[Cunsuante palatoalbeolar|Palato-<br />albeolares]] ! [[Cunsuante palatal|Palatales]] ! [[Cunsuante belar|Belares]] ! [[Cunsuante labiobelar|Labio-<br />belares]] ! [[Cunsuante glotal|Glotal]] |- ! [[Cunsuante nasal|Nasales]] | style="text-align:center;"|{{IPA |m}} | &nbsp; | &nbsp; | style="text-align:center;" |{{IPA |m}} | &nbsp; | &nbsp; | style="text-align:center;"|{{IPA |ŋ}}<ref group="cn" name="c1">La [[nasal belar]] {{IPA|[ŋ]}} ye un alofone de /m/ an alguns sotaques de l norte de la Grana-bretanha, aparecendo solo antes de /k/ i /g/. An todos ls outros dialetos, ye un fonema apartado, ambora apareça solo an [[Coda (silábica)|fin de sílaba]].</ref> | | &nbsp; |- ! [[Cunsuante plosiba|Plosibas]] | style="text-align:center;"|{{IPA |p&nbsp;&nbsp;b}} | &nbsp; | &nbsp; | style="text-align:center;" |{{IPA |t&nbsp;&nbsp;d}} | &nbsp; | &nbsp; | style="text-align:center;"|{{IPA |k&nbsp;&nbsp;ɡ}} | | &nbsp; |- ! [[Cunsuante africada|Africadas]] | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | style="text-align:center;" |{{IPA |tʃ&nbsp;&nbsp;dʒ}}<ref group="cn" name="c4">Ls sonidos {{IPA|/ʃ/, /ʒ/, i /ɹ/}} son labializados an alguns dialetos. La labializaçon nunca ye cuntrastiba na posiçon enicial i, por bias desso, nun ye trascrita. La maiorie de ls falantes de l [[anglés stadunidense]] i [[Anglés canadiano|canadiano]] pronuncia "r" (siempre rotizado) cumo {{IPA|/ɻ/}}, anquanto que l mesmo ye pronunciado ne l [[anglés scocés]] i outros dialetos cumo [[bibrante múltipla albeolar]].</ref> | &nbsp; | | &nbsp; | &nbsp; |- ! [[Cunsuante fricatiba|Fricatibas]] | &nbsp; | style="text-align:center;"|{{IPA |f&nbsp;&nbsp;b}} | style="text-align:center;"|{{IPA |θ&nbsp;&nbsp;ð}}<ref group="cn" name="c3">An alguns dialetos, cumo l [[cockney]], las anterdentales /θ/ i /ð/ son usualmente misturadas cun /f/ i /b/, i an outros, cumo l [[anglés bernaclo afro-amaricano]], /ð/ ye misturado cula dental /d/. An alguas bariadades irlandesas, /θ/ i /ð/ tornan-se las plosibas dentales correspondentes, qu'anton cuntrastan culas plosibas albeolares.</ref> | style="text-align:center;"|{{IPA |s&nbsp;&nbsp;ç}} | style="text-align:center;"|{{IPA |ʃ&nbsp;&nbsp;ʒ}}<ref group="cn" name="c4"/> | style="text-align:center;"|{{IPA |ç}}<ref group="cn" name="c5">La [[fricatiba palatal xorda]] /ç/ ye, na maiorie de ls sotaques, solo un [[Alofonia|alofone]] de /h/ antes de /j/; por eisemplo ''houman'' /çjuːməm/. Assi i to, an alguns sotaques (beija [[Stória fonológica de ls grupos cunsunantales de la léngua anglesa|esto]]), l /j/ zaparece, mas la cunsuante enicial ye la mesma.</ref> | style="text-align:center;"|{{IPA |x}}<ref group="cn" name="c6">La [[fricatiba belar xorda]] /x/ ye ousada por falantes scoceses i galeses an palabras cumo ''loch'' {{IPA|/lɒx/}} ó por alguns falantes an palabras amprestadas de l'alman ó heibraico, cumo ''Bach'' {{IPA|/bax/}} ó ''Chanukah'' /xanuka/. /x/ tamien ocorre ne l [[anglés sul-africano]]. An alguns dialetos cumo l [[scouse]] (de [[Liberpol]]) tanto {{IPA|[x]}} quanto la [[Cunsuante africada|africada]] {{IPA|[kx]}} puoden ser ousadas cumo [[Alofonia|alofones]] de /k/ an palabras cumo ''docker'' {{IPA|[dɒkxə]}}. La maiorie de ls falantes natibos ten grande deficuldade para pronunciar esse fonema corretamente quando daprenden outras lénguas. La maiorie usa ls sonidos [k] i [h] ne l lugar.</ref> | | style="text-align:center;"|{{IPA |h}} |- ! [[Bibrante simples albeolar|Bibrante simples]] | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | style="text-align:center;" |{{IPA |ɾ}}{{#tag:ref|La [[bibrante simples albeolar]] {{IPA |[ɾ]}} ye un alofone de /t/ i /d/ an sílabas átonas ne l [[anglés stadunidense]], ne l [[anglés canadiano|canadiano]] i ne l [[anglés australiano|australiano]].<ref>{{cite journal |last=Cox |first=Felicity |year=2006 |título=Australian Anglish Pronunciation anto the 21st century |url=http://www.shlrc.mq.edu.au/~felicity/Papers/Prospet_Erratun_b1.pdf |format=PDF |acessdate=2007-07-22 |journal=Prospet |belume=21 |pages=3–21 }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Esse ye l sonido de las letras ''tt'' i ''dd'' nas palabras ''latter'' i ''ladder'', que son [[Homofonia|homófonas]] para muitos falantes de l'anglés na América de l Norte. An alguns sotaques, cumo l [[anglés scocés]] i l [[anglés andiano|andiano]], el sustitui {{IPA|/ɹ/}}. Ye l mesmo sonido repersentado por un ''r'' simples de l pertués.|group=cn|name=c2}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | | &nbsp; |- ! [[Cunsuante aprossimante|Aprossimantes]] | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | style="text-align:center;" |{{IPA |ɹ}}<ref group="cn" name="c4" /> | &nbsp; | style="text-align:center;"|{{IPA |j}} | &nbsp; | style="text-align:center;"|{{IPA |ʍ&nbsp;&nbsp;w}}<ref group="cn" name="c7">L w xordo {{IPA |[ʍ]}} ye ancontrado ne l'anglés de la Scócia i de la Irlanda i an alguas bariadades de la Nuoba Zelándia, de ls Stados Ounidos i de la Anglaterra. Na maiorie de ls outros dialetos, el ye misturado cun /w/, i, an alguns dialetos scoceses, cun /f/.</ref> | &nbsp; |- ! [[Cunsuante lateral|Lateral]] | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | style="text-align:center;" |{{IPA |l}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | | &nbsp; |} ;Notas <references group="cn" /> == Gramática == La léngua anglesa ten un sistema d'anflexon mui simples, se cumparado cula maiorie de las [[lénguas ando-ouropeias]]. Nun ten [[género gramatical]], pus ls adjetibos son ambariables. Hai antretanto, resquícios de flexon casual (l [[genitibo|genitibo saxónico]] i [[Pronome oublíquo átono|pronomes oublíquos]]). Ls [[berbo]]s regulares ténen solo 6 formas çtintas, dues de las quales nun se úsan mais. :S: ''lobe'' (forma básica), ''lobest'' (2ª pessona singular de l persente de l'andicatibo atibo - ousoleta), ''lobes'' ó ''lobeth'' (3ª pessona singular de l persente de l'andicatibo atibo - la segunda ye ousoleta), ''lobed'' (particípio passado i todas las pessonas menos la segunda singular de l pretérito simples atibo), ''lobedst'' (2ª pessona singular de l pretérito simples atibo - ousoleta) i ''lobing'' (particípio persente i gerúndio). Nun hai formas passibas sintéticas, mas solo trés [[Modos berbales|modos]]: [[modo andicatibo|andicatibo]], [[modo amperatibo|amperatibo]] i [[modo subjuntibo|subjuntibo]], este raramente ousado. === Outros artigos subre gramática de la léngua anglesa === * [[Phrasal Berb]]s * [[Berbo preposicional|Berbos preposicionales]] * [[Causo genitibo]] == Bocabulário == [[Fexeiro:Origins of English PieChart 2D.svg|thumb|Anfluéncias ne l bocabulairo anglés.]] === Quelores (Colors / Colours) === * negro - ''black'' * branco - ''white'' * cinza / cinzento - ''gray'' / ''grey'' * burmeilho - ''red'' * berde - ''green'' * azul - ''blue'' * amarielho - ''yellow'' * laranja - ''orange'' * marron / castanho - ''brown'' * bege - ''beige'' * lilás - ''lilac'' * roixo / púrpura - ''purple'' * quelor-de-rosa - ''pink'' === Numerales an anglés === {|Border=1 |----- |Pertués ||'''zero''' ||'''um''' ||''' dois''' ||'''três''' ||'''quatro''' ||'''cinco''' ||'''seis''' ||''' sete''' ||'''oito''' ||'''nove'''||''' dez''' |- |Mirandés |'''zero''' |'''un''' |'''dous''' |'''trés''' |'''quatro''' |'''cinco''' |'''seis''' |'''siete''' |'''uito''' |'''nuobe''' |'''dieç''' |----- |Anglés ||''zero''||''one''||''two''||''three'' ||''four'' ||''five'' ||''six'' ||''seven'' ||''eight'' ||''nine'' || ''ten'' |----- |pronúncia (IPA)||/ziːroʊ/||/wʌm/ ||/tuː/||/θriː/||/fɔr/||/faɪb/||/sɪks/||/sɛbəm/||/iɪt/||/naɪm/||/tɛm/ |} De 11 a 20: * onze - ''eleven'' * duoze - ''twelve'' * treze - ''thirteen'' * quatorze - ''fourteen'' * quinze - ''fifteen'' * zasseis - ''sixteen'' * zassete - ''seventeen'' * zuito - ''eighteen'' * zanuobe - ''nineteen'' * binte - ''twenty'' Las dezenas son siempre treminadas cun "ty" (Eisemplo: '''twenty''' (20), '''thirty''' (30), '''forty''' (40), '''fifty''' (50), etc). Las cientos son scritas na forma "''NÚMERO'' hundred". Por eisemplo: * cien - ''one hundred'' * duzientos - ''two hundred'' * trezientos - ''three hundred'' Ls miles funcionan de l mesmo modo que las cientos, solo trocando "hundred" por "thousand". Por eisemplo: * mil - ''one thousand'' * dous mil - ''two thousand'' * trés mil - ''thre thousand'' Para screbir la casa de ls milhones, debemos outelizar la palabra "million": * 1 milhon - ''one million'' * 2 milhones - ''two million'' * 3 milhones - ''three million'' === Ourige === ==== Palabras d'ourige francesa ==== Debido a l'afluéncia de las palabras d'ourige francesa a partir de l'ambason normanda an [[1066]], hai an anglés pares de palabras ousadas an cuntestos specíficos i que corresponden a ua solo nas lénguas faladas an árias próssimas de la [[Anglaterra]]. Notadamente, hai, an anglés, ua palabra para chamar l'animal bibo (normalmente d'ourige [[anglo-saxon|anglo-saxana]]) i ua pa la chicha de l (normalmente, d'ourige [[léngua francesa|francesa]]). Eisemplo: ''ox'' (de l'anglo-saxon ''oxa''), para chamar l bui, i ''bef'' (de l francés ''boef'' ó ''buef''), pa la chicha de bui. Un outro eisemplo ye para fiesta de casamiento i l'anstituiçon. La fiesta ten l nome de wedding, anquanto l'anstituiçon, marriage, que ben de l francés ''marriage''.{{Carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}} Outros eisemplos de palabras d'ourige francesa: * résumé - curriculun bitae * royal - referente a la rialeza * hors d'oeubres - aperitibos * arribe - de l francés ariber, chegar * sublime - de l francés sublime * challenge - de l'antigo francés chalengier, zafiar * toilet - de l francés toilette, casa de banho * fianceé - noibo (la) * café {{Refréncias|col=2}} == {{Ber tamien}} == {{Portal-lenguística}} {{AnterWiki|cod=en}} * [[Stória de la léngua anglesa]] * [[Literatura anglesa]] * [[Léngua anglesa antiga]] * [[Léngua anglesa média]] * [[Léngua anglesa sul-africana]] == {{Ligaçones sternas}} == {{Correlatos |commons = |wikisource = |wikiquote = Probérbios angleses |wikelibros = Anglés |wikinoticias = |wikcionario = Anglés |wikispecies = }} * {{Link|t|2=http://www.sk.com.br/sk-enhis.html|3=Stória de la léngua anglesa}} * {{Link|en|2=http://www.pordulç.co.uk/anglish-british-boiceober-professional-boice-ober-ator.shtml|3=Eisemplos de locuçon an anglés británico}} {{bloco de nabegaçon |Ilhas Británicas |Lénguas oufeciales de la UE |Lénguas germánicas |África/Lénguas |Lénguas Nacionales de la Índia }} {{Portal3|Stados Ounidos|Canadá|Reino Ounido|Irlanda|Oustrália|Nuoba Zelándia|Índia|África de l Sul}} {{DEFAULTSORT:Angles}} [[Catadorie:Léngua anglesa| ]] [[Catadorie:Lénguas de ls Stados Ounidos]] [[Catadorie:Lénguas oufeciales de la Ounion Ouropeia]] s948k4srky3se4twcumejhsb1rfylrs 108689 108688 2026-10-24T12:57:46Z ~2026-51381-65 15577 /* Bocabulário */ 108689 wikitext text/x-wiki {{Anfo/Léngua |nome = Anglés |nomenatibo = ''English'' |quelorfamília = Indo-Ouropeia |stados = (ber [[Léngua anglesa#Çtribuiçon geográfica|ambaixo]]) |falantes = Purmeira léngua: 309–400 milhones <br />Segunda léngua: 199–1,400 milhones<ref>cf: [http://www.ethnologue .com/show_language.asp?code=ang Ethnologue]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (1984 stimate); [http://www.eiquenomist .com/world/ourope/çplayStory.cfn?Story_ID=883997 The Triumph of Anglish]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, The Eiquenomist, Dec. 20, 2001; [http://www.ethnologue .com/show_language.asp?code=ang Ethnologue]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (1999 stimate); {{cite web |url=http://www.oxfordseminars .com/Tesol/Pages/Teach/teach_20000jobs.php |título=20,000 Teaching Jobs |acessdate=2007-02-18 |publisher=Oxford Seminars |language=Anglish }};</ref><ref name="wwenglish">{{cite web |url=http://www.ehistling-pub.meotod.de/01_lec06.php |título=Leture 7: World-Wide Anglish |acessdate=2007-03-26|publisher=<sub>I</sub>StLing }}</ref><br />Total: 500 milhones<ref name="wwenglish"/><ref>[http://www.ethnologue .com/show_language.asp?code=ang Ethnologue]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (1999 stimate);</ref> |posiçon = 4<sup>la</sup> posiçon cumo léngua natiba i 2<sup>la</sup> posiçon cuntando tamien ls que la falan cumo 2<sup>la</sup> léngua. |fam2 = [[lénguas germánicas|Germánica]] |fam3 = [[lénguas germánicas oucidentales|Germánica oucidental]] |fam4 = [[Lénguas anglo-frísias|Anglo-frísia]]<ref>{{citar libro|outor=Bunse, Heinrich Adan Wilheln|títalo=Ampeçaçon a la filologie germánica|eiditora=Ed. de la UFRGS|anho=1983|páiginas=79|id=}}</ref> |fam5 = [[lénguas ánglicas|Ánglica]] |oufecial = [[Aneixo:Lista de paízes adonde l'anglés ye la léngua oufecial|54 países]]<br />[[Naciones Ounidas]]<br />[[Ounion Ouropeia]]<br />[[Quemunidade de las Naciones]] <br /> [[Cunseilho de la Ouropa]] <br />[[OTAN]] <br />[[Tratado Norte-Amaricano de Libre Comércio|NAFTA]] <br /> [[Organizaçon de ls Stados Amaricanos|OEA]] <br /> [[Organizaçon de la Cunferéncia Eislámica|OCI]] <br /> [[UKUSA]] |regulador = ''Sin regulamentaçon oufecial'' |scrita = [[Alfabeto latino]] |iso1 = en |iso2 = eng |iso3 = eng |sil = ENG |pronúncia = {{IPA|/ˈɪŋglɪʃ/}} |mapa = [[Fexeiro:Anglospeak.svg|frameless|upright=1.5]] {{legenda|#0000ff|Países adonde l'anglés ye la léngua ''[[de fato]]'' an azul scuro (cun sceçon de l [[Quebec]])}} {{legenda|#8ddada|Países adonde ye l'anglés ye la [[léngua oufecial]], mas nun ye la léngua ''[[de fato]]''}} }} '''Anglés''' (''English'') yê ũa [[Lénguas germánicas oucidentales|léngua germánica oucidental]] que surgiu ne ls reinos [[Anglaterra anglo-saxana|anglo-saxónicos]] de la [[Anglaterra]] i se spalhou pa l que benerie a se tornar l sudeste de la [[Scócia]], sob l'anfluéncia de l reino [[Anglos|anglo]] mediebal de la [[Reino de la Nortúmbria|Nortúmbria]]. Passado seclos de stensa anfluéncia de la [[Reino de la Grana-Bretanha|Grana-Bretanha]] i de l [[Reino Ounido]] zde l seclo XVIII, atrabeç de l [[Ampério Británico]], i de ls [[Stados Ounidos]] zde meados de l seclo XX,<ref>[[#refAmmon2006|Ammon]], pp.&nbsp;2245–2247.</ref><ref>[[#refSchneider2007|Schneider]], p.&nbsp;1.</ref><ref>[[#refMazrui1998|Mazrui]], p.&nbsp;21.</ref><ref>[[#refHowatt2004|Howatt]], pp.&nbsp;127–133.</ref> l'anglés ten sido [[Anglofonia|amplamente çperso]] an todo l planeta, tornando-se la [[Léngua mundial|percipal léngua]] de l çcurso anternacional i ũa ''[[léngua franca]]'' an muitas regiones.<ref>[[#refCrystal1997|Crystal]], pp.&nbsp;87–89.</ref><ref>[[#refWardhaugh2006|Wardhaugh]], p.&nbsp;60.</ref> L léngua ye amplamente daprendido cumo ua [[segunda léngua]] i ousado cumo [[léngua oufecial]] de la [[Ounion Ouropeia]], de las [[Naciones Ounidas]] i de muitos países de la ''[[Commonwealth]]'', bien cumo de muitas outras [[Organizaçon anternacional|organizaçones mundiales]]. Ye la purmeira léngua falada an to l mundo cumo purmeira léngua,<ref name="ethnologue" /> Ye la léngua mais falada an to l mundo.<ref>Seth Mydanes (May 24, 2007) [http://www.nytimes .com/2007/05/14/world/asia/14iht-14englede.5705671.html "Across cultures, Anglish is the word"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130711135055/http://nytimes/ |date=2013-07-11 }} ''New York Eiquipas''. Vesitado an 21 de setembre de 2011</ref> Storicamente, l'anglés ouriginou-se de la fuson de lénguas i dialetos, agora coletibamente chamados ''[[anglés antigo]]'', que fúrun trazidos pa la cuosta leste de la [[Grana-Bretanha]] por [[pobos germánicos]] ([[anglo-saxones]]) ne l seclo V, sendo la palabra ''anglish'' deribada de l nome de ls [[anglos]] i, finalmente, de sue region ancestral de Angeln (ne l que ye agora [[Schleswig-Holstein]]).<ref>{{cite web|url=http://www.merrian-webster .com/ditionary/Anglish |título=Anglish&nbsp;– Defenition fron the Merrian-Webster Online Ditionary |publisher=Merrian-webster .com |date=25 d'abril de 2007 |acessdate=2 de janeiro de 2010}}</ref> Un númaro seneficatibo de palabras an anglés son custruídos cun base nas raízes de l [[latin]], bisto qu'esse léngua fui, d'algua forma, la léngua franca de la [[Eigreija Crestiana]] i de la bida anteletual ouropeia.<ref name="Spiritus-temporis .com">{{cite web|url=http://www.spiritus-temporis .com/old-anglish-language/latin-anfluence.html |título=Old English language&nbsp;– Latin anfluence |publisher=Spiritus-temporis .com |date= |acessdate=2 de janeiro de 2010}}</ref> L'anglés fui mais anfluenciado pula [[léngua nórdica antiga]], debido la [[Danelaw|ambasones bikings]] ne ls seclos VIII i IX. La [[cunquista normanda de la Anglaterra]] ne l seclo XI dou ourige a fuortes [[Ampréstimo (lenguística)|ampréstimos]] de l [[Léngua normanda|franco-normando]] i las cumbençones de bocabulairo i ortografie ampeçórun a dar l'aparéncia superficial dua streita relaçon de l'anglés culas [[lénguas románicas]],<ref>{{cite web |url=http://www.storyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?storyid=ab13 |título=Words on the brain: fron 1&nbsp;million years ago? |outhor= |date= |work=Story of language |publisher= |acessdate=5 de setembre de 2010}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.orbilat .com/Anfluences_of_Romance/Anglish/RIFL-Anglish-Latin-The_Anflluences_on_Old_Anglish.html |título=Latin Anfluences on Old Anglish |outhor=Albert C. Vaugh & Thomas Cable |year=1978 |work=An scert fron Foreign Anfluences on Old Anglish |publisher= |acessdate=5 de setembre de 2010}}</ref> l qu'agora ye chamado de [[anglés médio]]. La [[Grande Mudança Bocálica]], qu'ampeçou ne l sul de la Anglaterra ne l seclo XV ye un de ls eibentos stóricos que marcan l surgimiento de l [[anglés moderno]] a partir de l'anglés médio. Debido a l'assimilaçon de las palabras de muitos outros lénguas al longo de la stória moderna, l'anglés cuntén un bocabulairo mui grande. L'anglés moderno nun solo assimilou palabras d'outras [[Lénguas de la Ouropa|lénguas ouropeias]], mas tamien de to l mundo, ancluindo palabras de l [[Léngua hindi|hindi]] i d'ourige africana. L ''[[Oxford English Ditionary]]'' lista mais de 250.000 palabras çtintas ne l léngua, nun ancluindo muitos tenermos técnicos, científicos ó [[gíria]]s.<ref>{{cite web |url=http://www.oxfordditionaries .com/page/howmanywords |título=How many words are there in the Anglish Language? |outhor= |date= |work= |publisher=Oxfordditionaries .com |acessdate= }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bistawide .com/languages/language_statistics.htn |título=Bista Worldwide Language Statistics |publisher=Bistawide .com |date= |acessdate=31 d'outubre de 2010}}</ref> == Stória == {{Artigo percipal|Stória de la léngua anglesa}} {{Bertambén|Léngua anglesa antiga|Anglés médio|Léngua anglesa moderna}} [[Fexeiro:Beowulf.firstpage.jpeg|thumb|upright|squierda|Purmeira páigina de l manuscrito ''[[Beowulf]]''.]] L'anglés ye ua [[Lénguas germánicas oucidentales|léngua germánica oucidental]] que se ouriginou a partir de ls dialetos [[Lénguas anglo-frísias|anglo-frísio]] i [[saxon antigo]] trazidos pa la [[Grana-Bretanha]] por quelonos [[germánicos]] de bárias partes de l que ye hoije l noroiste de la [[Almanha]], [[Dinamarca]] i [[Países Baixos]].<ref>{{cite book |last1=Blench |first1=R. |last2=Spriggs |first2=Matthew |título=Archaeology and Language: Correlating Archaeological and Lenguistic Hypotheses |pages=285–286 |year=1999 |publisher=Routledge |isbn=9780415117616 |url=http://books.gogle .com/?id=DWMHhfXxLaIC&pg=PA286 }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Até essa época, la populaçon natiba de la [[Británia (porbíncia romana)|Bretanha Romana]] falaba [[léngua celta]] [[Léngua británica|británica]] junto cula anfluéncia acroletal de l [[latin]], zde l'acupaçon [[Ampério Romano|romana]] de 400 anhos.<ref>[http://www.anformation-britain.co.uk/storydetails/article/2/ ''"The Roman eipoch in Britain lasted fur 367 years"'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Anformation Britain website</ref> Ua de las [[tribos germánicas]] que chegórun a la [[Grana-Bretanha]] éran ls [[anglos]],<ref>{{cite web|url=http://www.anglik.net/anglishlanguagehistory.htn |título=Anglik Anglish language resource |publisher=Anglik.net |date= |acessdate=21 d'abril de 2010}}</ref> que [[Beda]] acraditaba tenéren mudado cumpletamente la Bretanha.<ref>{{cite web|url=http://www.cel.org/cel/bede/story.b.i.xib.html |título=Bede's Eclesiastical Story of Angland &#124; Christian Classics Ethereal Library |publisher=Ccel.org |date=1 de júnio de 2005 |acessdate=2 de janeiro de 2010}}</ref> Ls nomes ''angland'' (de ''Angla land''<ref>{{cite web|url=http://bosworth.ff .comi.cç/009427|título=Angla land|work=[[An Anglo-Saxon Ditionary]] (Online) | outhor=Bosworth, Joseph | outhorlink=Joseph Bosworth | coauthors=Toller, T. Northcote | location=Prague | publisher=[[Charles University]]}}</ref> ó "tierra de ls anglos") i ''anglish'' (de l [[anglés antigo]] ''anglisc''<ref>{{cite web|url=http://bosworth.ff .comi.cç/009433|título=Anglisc |work=[[An Anglo-Saxon Ditionary]] (Online) | outhor=Bosworth, Joseph | outhorlink=Joseph Bosworth | coauthors=Toller, T. Northcote | location=Prague | publisher=[[Charles University]]}}</ref>) son deribados de l nome dessa tribo; inda assi [[saxones]], [[jutos]] i ua bariadade de pobos germánicos a partir de las cuostas de la [[Frísia]], [[Baixa Saxónia]], [[Suécia]] i [[Jutlándia de l Sul]] tamien se mudórun pa la Grana-Bretanha nesta época.<ref>{{cite book|last=Collingwod|first=R. G.|outhorlink=R. G. Collingwod|coauthors=eit al|título=Roman Britain and Anglish Settlements|publisher=Clarendon|location=Oxford, Angland|year=1936|pages=325 eit&nbsp;sec|chater=The Anglish Settlements. The Sources fur the period: Angles, Saxones, and Jutes on the Cuntinent|isbn=0819611603}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/angol-0-X.html |título=Lenguistics Research Center Texas University |publisher=Utexas.edu |date=20 de febreiro de 2009 |acessdate=21 d'abril de 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ucalgary.ca/applied_story/tutor/firsteuro/ambas.html |título=The Germanic Ambasiones of Western Ourope, Calgary University |publisher=Ucalgary.ca |date= |acessdate=21 d'abril de 2010}}</ref> Einicialmente, l [[anglés antigo]] era un grupo diberso de [[dialeto]]s, l que reflete las ouriges bariadas de ls [[Anglaterra anglo-saxana|reinos anglo-saxones de la Grana-Bretanha]],<ref>David Graddol, Dick Leith, and Joan Swann, ''Anglish: Story, Dibersity and Change'' (New York: Routledge, 1996), 101.</ref> mas un desses dialetos, l saxon oucidental, eibentualmente passou a dominar i ye neste que l poema ''[[Beowulf]]'' fui scrito. L'anglés antigo mais tarde fui trasformado por dues óndias d'ambasones. L purmeiro fui por falantes de l galho lenguístico [[Lénguas germánicas setentrionales|germánico setentrional]], quando [[Halfdan Ragnarsson]] i [[Ibar Ragnarsson]] ampeçórun la cunquista i la colonizaçon de l norte de las [[Ilhas Británicas]], ne ls seclos VIII i IX (ber ''[[Danelaw]]''). La segunda fui por falantes de l normando antigo, ua [[léngua románica]], ne l seclo XI cula [[cunquista normanda de la Anglaterra]]. L [[Léngua normanda|normando]] zambolbiu-se para [[anglo-normando]] i depuis para [[anglo-francés]], quando antroduziu ua nuoba gama de palabras, specialmente atrabeç de ls tribunales i de l gobierno. Para alhá de l'alargamiento de l [[léxico]] cun palabras scandinabas i normandas, estes dous eibentos tamien simplificórun la gramática i trasformórun l'anglés nua lenguaige de [[Ampréstimo (lenguística)|ampréstimo]], mais abierta para aceitar nuobas palabras d'outras lénguas. Las mudanças lenguísticas ne l'anglés passado l'ambason normanda porduziu l que ye agora coincido cumo [[anglés médio]], sendo ''[[The Canterbury Tales]]'', de [[Geoffrey Chaucer]], l'obra mais coincida. Durante to este período l [[latin]], d'algua forma, era la [[léngua franca]] de la bida anteletual ouropeia, an purmeiro lugar l [[latin mediebal]] de la [[Eigreija Crestiana]], mas depuis l latin [[houmanista]] de la [[Renacença]] i aqueilhes que screbírun ó copiou testos an latin<ref name="Spiritus-temporis .com"/> quemumente cunhórun nuobos tenermos de l léngua para se referir la cousas ó cunceitos pa ls quales nun habie nanhue palabra natiba eisistente ne l'anglés. L [[anglés moderno]], qu'anclui las obras de [[William Shakespeare]]<ref>Se [[Fausto Cercignani|Cercignani, Fausto]], ''Shakespeare's Works and Eilizabethan Pronunciation'', Oxford, Clarendon Press, 1981.</ref> i la [[Víblia King James]], ye giralmente datado de cerca de 1550, i quando l [[Reino Ounido]] se tornou ua [[Ampérios coloniales|poténcia colonial]], l léngua serbiu cumo [[léngua franca]] de las colónias de l [[Ampério Británico]]. Ne l período pós-colonial, alguas de las naciones recén-criadas que tenien bárias lénguas natibas outórun por cuntinar a ousar l'anglés cumo léngua franca para eibitar las deficuldades políticas inerentes a la promoçon de qualquiera léngua própia arriba de las outras. Cumo resultado de l crecimiento de l Ampério Británico, l'anglés fui adotado na [[América de l Norte]], [[Índia]], [[África]], [[Oustrália]] i an muitas outras regiones, ua tendéncia alargada cul surgimiento de ls [[Stados Ounidos]] cumo ua [[superpoténcia]] an meados de l seclo XX. == Çtribuiçon geográfica == {{Artigo percipal|Anglofonia|América Anglo-Saxónica}} [[Fexeiro:Native English speakers by country 1997 modified.svg|thumb|Anglés cumo purmeiro léngua por paíç (Crystal 1997).]] Cerca de 375 milhones de pessonas falan anglés cumo sue purmeira léngua.<ref>Curtis, Andy. ''Color, Race, And Anglish Language Teaching: Shades of Meaning''. 2006, page 192.</ref> L'anglés hoije ye probabelmente la terceira maior léngua an númaro de falantes natibos, depuis de l [[Lhéngua chinesa| mandarin]].<ref name = "ethnologue">[http://web.archibe.org/web/19990429232804/www.sil.org/ethnologue/top100.html Ethnologue, 1999]</ref><ref name = "CIA World Fatbook">[https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/fields/2098.html CIA World Fatbook]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Field Listing&nbsp;— Languages (World).</ref> Inda assi, quando se cumbina natibos i nun natibos ye probabelmente la léngua mais falada ne l mundo, ambora eibentualmente la segunda, quedando atrás dua cumbinaçon de ls [[Léngua chinesa|lénguas chineses]] (dependendo ó nun de las çtinçones esses lénguas son classeficados cumo "lénguas" ó "dialetos").<ref name = "Languages of the World">[http://www2.eignatius.edu/faculty/turner/languages.htn Languages of the World (Charts)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Comrie (1998), Weber (1997), i l Summer Anstitute fur Lenguistics (SIL) 1999 Ethnologue Surbey. Çponíbel an [http://www2.eignatius.edu/faculty/turner/languages.htn The World's Most Widely Spoken Languages]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=Mair>{{cite journal|url=http://campana-platonic.org/cumplete/spp029_chinese_dialet.pdf|format=PDF|journal=Campana-Platonic Papers|last=Mair|first=Vitor H.|outhorlink=Bitor H. Mair|título=What Is la Chinese "Dialet/Topolet"? Refletiones on Some Key Campana-Anglish Lenguistic Terms|year=1991}}{{Lhigaçon einatiba|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Las stimatibas qu'ancluen falantes de l'anglés cumo [[segunda léngua]] barian antre 470 milhones la mais dun bilhon, dependendo de cumo l'alfabetizaçon ó l domínio ye defenido i medido.<ref>{{cite web |url=http://columbia .ptfd .com/Anglish+language |título=Anglish language |acessdate=2007-03-26 |year=2005 |publisher=Columbia University Press }}</ref><ref>[http://www.oxfordseminars .com/Tesol/Pages/Teach/teach_20000jobs.php 20,000 Teaching ]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> L porsor de Lenguística [[David Crystal]] calcula que ls nó-falantes yá supírun l númaro de falantes natibos nua proporçon de 3-1.<ref>{{Cite book | last = Crystal | first = David | outhor-link = David Crystal | título = Anglish las la Global Language | eidition = 2nd | place = | publisher = Cambridge University Press | page = 69 | year = 2003 | url = http://books.gogle .com/books?id=d6jPAKxTHRYC | isbn = 9780521530323 }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, citado an {{Cite journal | last = Power | first = Carla | título = Not the Quen's Anglish | journal = Newswek | date = 7 March 2005 | year = 2005 | url = http://www.newswek .com/id/49022 }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ls países cun maior populaçon de falantes natibos de Anglés son, an orde decrecente: Stados Ounidos (215 milhones),<ref name="US speakers">{{cite web|url=http://www.census.gob/prod/2005pus/06statab/pop.pdf|título=U.S. Census Bureau, Statistical Abstrat of the United States: 2003, Setion 1 Population|format=PDF|publisher=U.S. Census Bureau|pages=59 pages}} Tabela 47 apersenta l balor de 214.809.000 pa las pessonas a partir de ls cinco anhos d'eidade que falan sclusibamente anglés an casa. Cun base na Amarican Community Surbey, esses resultados scluen aqueilhes que biben an quemunidades (tales cumo drumitórios ounibersitairos, anstituiçones i casas de l grupo), i por defeniçon sclui falantes natibos d'anglés que falan mais dua léngua an casa.</ref> Reino Ounido (61 milhones),<ref name="Crystal">[http://www.cambridge.org/catalogue/catalogue.asp?isbn=0521530334 The Cambridge Ancyclopedie of the Anglish Language, Second Eidition, Crystal, David; Cambridge, UK: Cambridge University Press, [1995&#93; (2003-08-03).]</ref> Canadá (18,2 milhones),<ref name="Canada speakers">[http://www12.statcan.ca/anglish/census06/data/highlights/language/Table401.cfn Population by mother tongue and age groups, 2006 counts, fur Canada, probinces and territories–20% sample data]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Census 2006, Statistics Canada.</ref> Oustrália (15,5 milhones),<ref name="Australia speakers">[http://www.censusdata.abs.gob.au/ABSNabigation/prenab/BiewData?ation=404&documentprodutno=0&documenttype=Details&ourder=1&tabname=Details&areacode=0&issue=2006&porduttype=Census%20Tables&jabascrit=true&textbersion=false&nabmapdisplayed=true&breadcrumb=TLPD&&colletion=Census&period=2006&pordutlabel=Language%20Spoken%20at%20Home%20by%20Sex%20-%20Time%20Series%20Statistics%20(1996,%202001,%202006%20Census%20Years)&porduttype=Census%20Tables&method=Place%20of%20Usual%20Residence&topic=Language& Census Data fron Australian Bureau of Statistics]{{Lhigaçon einatiba|date=September 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Léngua percipal falada an casa. La figura ye l númaro de pessonas que solamente falan anglés an casa.</ref> Nigéria (4 milhones),<ref>Figuras son ls falantes de l [[pidgin nigeriano]], un pidgin ó [[Lénguas crioulas|crioulo]] baseado ne l'anglés. Ihemere dá un anterbalo de cerca de 3 a 5 milhones de falantes natibos, l punto médio de l'anterbalo ye ousado na tabela. Ihemere, Kelechukwu Uchechukwu. 2006. "[http://www.njas.heilsinki.fi/pdf-files/bol15num3/ihemere.pdf La Basic Çcrition and Analytic Treatment of Noun Clauses in Nigerian Pidgin.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}" ''Nordic Journal of African Studies'' 15(3): 296–313.</ref> Irlanda (3,8 milhones),<ref name="Crystal" /> África de l Sul (3,7 milhones),<ref name="SA speakers">[http://www.statssa.gob.za/publicationes/CinBrief/CinBrief2001.pdf Census in Brief]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, page 15 (Table 2.5), 2001 Census, Statistics South Africa</ref> i Nuoba Zelándia (3,6 milhones), cunforme censo de 2006.<ref>{{cite web |título=About people, Language spoken |url=http://www.stats.gobt.nç/Census/2006-census-data/classefication-counts-tables/about-people/language-spoken.aspx |publisher=Statistics New Zealand |date=2006 census |acessdate=2009-09-28}} (links to Microsoft Eicel files)</ref> Países cumo las [[Filipinas]], [[Jamaica]] i [[Nigéria]] tamien ténen milhones de falantes natibos de dialetos cuntinos que ban de l [[crioulo de base anglesa]] la berson mais padron de l'anglés. Dessas naciones adonde l'anglés ye falado cumo [[segunda léngua]], la [[Índia]] ten l maior númaro de falantes (''[[anglés andiano]]''). Crystal afirma que, cumbinando ls falantes natibos i nun natibos, la Índia agora ten mais pessonas que falan ó antenden l'anglés de l que qualquiera outro paíç de l mundo.<ref>[http://eiducation.guardian.co.uk/tefl/story/0,,1355064,00.html Subcontinent Raises Its Boice]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Crystal, David; Guardian Wekly: Friday 19 Nobember 2004.</ref><ref>Yong Zhao; Keith P. Campbell (1995). "Anglish in China". World Anglishes 14 (3): 377–390. Hong Kong cuntributes an additional 2.5&nbsp;million speakers (1996 by-census).</ref> [[Fexeiro:Anglospeak (subnational version).svg|thumb|upright=2|centro|Mapa de naciones qu'outelizan l'anglés cumo léngua oufecial ó cumo la léngua predominante,]] == Alfabeto anglés == {{Artigo percipal|Alfabeto anglés}} L'anglés ye scrito ne l [[alfabeto latino]], sin nanhun caráter special. Hai aparentes sceçones an palabras que mantén la grafie strangeira, cumo ''naïbe'', ''Noël'' i féte. Ls nomes de las letras son ls seguintes: {|Border=1 |----- | ||'''La''' ||'''B''' ||'''C''' ||'''D''' ||'''I''' ||'''F''' ||'''G''' ||'''H''' ||'''I''' ||'''J''' ||'''K''' ||'''L''' ||'''M''' |----- |nome ||''la''||''be''||''ce''||''de'' ||''i'' ||''ef'' ||''ge'' ||''aitch'' ||''i'' ||''jay'' ||''kay'' || ''el''||''an'' |----- |pronúncia (IPA)||/iɪ/||/bi/||/siː/ ||/diː/||/iː/||/εf/||/dʒi/ ||/iɪtʃ/ || /laɪ/|| /dʒiɪ/ ||/keɪ/ ||/εɫ/ ||/εm/ |- | ||'''N''' ||'''L'''||'''P'''|| '''Q'''|| '''R'''|| '''S'''|| '''T'''|| '''U'''|| '''B'''|| '''W'''|| '''X'''|| '''Y'''|| '''Z''' |- |nome ||''en'' ||''l''||''pe'' ||''cue'' ||''aire'' ||''ess'' || ''te''|| ''u''||''be'' ||''double-u'' ||''s'' || ''wye''||''ze'' (EUA) ó ''zed'' (R.U.) |- |pronúncia (IPA) ||/ɛm/||/lʊ/||/piː/||/kjuː/||/ɑr/||/ɛs/||/tiː/||/juː/||/biː/||/ˈdʌbəɫ juː/|||/ɛks/||/waɪ/||/ziː/ ó /zed/ |} == Fonologie == === Bogales === {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="4" class="wikitable" ! [[Alfabeto fonético anternacional|AFI]] !! Çcriçon !! eisemplo |- ! colspan="3" style="text-align:left; background:#dedede"| [[monotongo]]s |- | {{IPA |i/iː}} || alta, anterior, nó-arredondada || b{{fontcolor|red|ea}}d |- | {{IPA |ɪ}} || média alta, central anterior, nó-arredondada || b{{fontcolor|red|i}}d |- | {{IPA |ɛ}} || média baixa, anterior, nó-arredondada || b{{fontcolor|red|i}}d |- | {{IPA |æ}} || média baixa, anterior, nó-arredondada || b{{fontcolor|red|la}}d |- | {{IPA |ɒ}} || baixa, posterior, arredondada || b{{fontcolor|red|l}}x<ref group="cn">L'anglés norte-amaricano nun ten este sonido; palabras cun este sonido son pronunciadas cun {{IPA |/ɑ/}} ó {{IPA |/ɔ/}}</ref> |- | {{IPA |ɔ/ɑ}} || média baixa, posterior, arredondada || p{{fontcolor|red|aw}}ed<ref group="cn">Alguns dialetos norte amaricanos nun ténen esta bogal</ref> |- | {{IPA |ɑ/ɑː}} || baixa, posterior, nó-arredondada || br{{fontcolor|red|la}} |- | {{IPA |ʊ}} || média alta, central posterior || g{{fontcolor|red|o}}d |- | {{IPA |u/uː}} || alta, posterior, arredondada || b{{fontcolor|red|o}}ed<ref group="cn">La letra ''U'' puode repersentar tanto {{IPA|/u/}} quanto {{IPA|/ju/}}. Na pronúncia anglesa, se {{IPA|/ju/}} ocorren passado {{IPA|/t/}}, {{IPA|/d/}}, {{IPA|/s/}} ó {{IPA|/ç/}}, esso normalmente proboca palatizaçon i tales cunsuantes tornan-se, respetibamente, {{IPA|/ʨ/}}, {{IPA|/ʥ/}}, {{IPA|/ɕ/}} i {{IPA|/ʑ/}}, cumo an ''tune'', ''during'', ''chochar'', i ''azure''. Ne l'anglés norte-amaricano, la palatizaçon nun acuntece normalmente, la nun se que {{IPA|/ju/}} seia seguido de ''r'', resultando que {{IPA|/(t, d,s, ç) jur/}} tornen-se, respetibamente, {{IPA|/tʃɚ/}}, {{IPA|/dʒɚ/}}, {{IPA|/ʃɚ/}} and {{IPA|/ʒɚ/}}, cumo an ''nature'', ''berdure'', ''sure'', i ''treasure''</ref> |- | {{IPA |ʌ/ɐ/ɘ}} || média baixa, posterior, nó-arredondada; média baixa, central || b{{fontcolor|red|u}}d |- | {{IPA |ɜː}} ó<br />{{IPA |ɝ}}|| média baixa, central, nó-arredondada ó<br /> retroflexa|| b{{fontcolor|red|ir}}d<ref group="cn">La bariante norte-amaricana deste sonido ye ua bogal matizada de r</ref> |- | {{IPA |ə}} || média baixa, posterior, nó-arredondada || Ros{{fontcolor|red|la}}'s<ref group="cn">Muitos falantes de l'anglés norte-amaricano nun çtinguen antre estas dues bogales átonas. Pronuncian ''roses'' i ''Rosa's'' de l mesmo jeito i l simblo ousado ye este: {{IPA |/ə/}}</ref> |- | {{IPA |ɨ}} || alta, central, nó-arredondada || ros{{fontcolor|red|i}}s<ref group="cn">Este sonido ye quemumente trascrito {{IPA |/i/}} ó {{IPA |/ɪ/}}</ref> |- ! colspan="3" style="text-align:left; background:#dedede"| [[Ditongo]]s |- | {{IPA |i(ɪ)/iɪ}} || média alta, anterior, nó-arredondada<br /> alta, anterior nó-arredondada || b{{fontcolor|red|ay}}ed<ref group="cn" name="eiou">Ls ditongos {{IPA |/iɪ/}} i {{IPA |/lʊ/}} son monotongalizados por muitos falantes de l'anglés padron norte-amaricano, respetibamente, an: {{IPA |/iː/}} i {{IPA |/lː/}}</ref> |- | {{IPA |l(ʊ)/əʊ}} || média alta, posterior, arredondada<br /> média alta, central posterior || b{{fontcolor|red|l}}de<ref group="cn" name="eiou" /> |- | {{IPA |laɪ}} || baixa, anterior, nó-arredondada<br /> média alta, central anterior, nó-arredondada || cr{{fontcolor|red|y}} |- | {{IPA |laʊ}} || baixa, anterior, nó-arredondada<br /> média alta, central posterior || b{{fontcolor|red|ough}} |- | {{IPA |ɔɪ}} || média baixa, posterior, arredondada<br /> alta, anterior, nó-arredondada || b{{fontcolor|red|oy}} |- | {{IPA |ʊɚ/ʊə}} || média alta, central posterior<br /> média baixa, posterior, nun arredondada || b{{fontcolor|red|or}}<ref group="cn">Este sonido solo aparece an sotaques an que nun hai bogales matizadas de r. An alguns sotaques, este sonido serie {{IPA|/ʊə/}}, {{IPA|/ɔ:/}}</ref> |- | {{IPA |ɛɚ/ɛə/iɚ}} || média baixa, anterior, nó-arredondada<br /> média baixa, posterior, nun arredondada || f{{fontcolor|red|air}}<ref group="cn">Este sonido solo aparece an sotaques an que nun hai bogales matizadas de r. An alguns sotaques, l {{IPA|/ə/}} ye suprimido, quedando ua bogal longa {{IPA|/ɛ:/}}</ref> |} ;Notas <references group="cn" /> === Cunsuantes === Este ye l sistema de cunsuantes de la léngua anglesa, trascritos culs simblos de l [[Alfabeto Fonético Anternacional]] (AFI). {| class="wikitable" ! &nbsp; ! [[Cunsuante bilabial|Bilabiales]] ! [[Cunsuante labiodental|Labio-<br />dentales]] ! [[Cunsuante dental|Dentales]] ! [[Cunsuante albeolar|Albeolares]] ! [[Cunsuante palatoalbeolar|Palato-<br />albeolares]] ! [[Cunsuante palatal|Palatales]] ! [[Cunsuante belar|Belares]] ! [[Cunsuante labiobelar|Labio-<br />belares]] ! [[Cunsuante glotal|Glotal]] |- ! [[Cunsuante nasal|Nasales]] | style="text-align:center;"|{{IPA |m}} | &nbsp; | &nbsp; | style="text-align:center;" |{{IPA |m}} | &nbsp; | &nbsp; | style="text-align:center;"|{{IPA |ŋ}}<ref group="cn" name="c1">La [[nasal belar]] {{IPA|[ŋ]}} ye un alofone de /m/ an alguns sotaques de l norte de la Grana-bretanha, aparecendo solo antes de /k/ i /g/. An todos ls outros dialetos, ye un fonema apartado, ambora apareça solo an [[Coda (silábica)|fin de sílaba]].</ref> | | &nbsp; |- ! [[Cunsuante plosiba|Plosibas]] | style="text-align:center;"|{{IPA |p&nbsp;&nbsp;b}} | &nbsp; | &nbsp; | style="text-align:center;" |{{IPA |t&nbsp;&nbsp;d}} | &nbsp; | &nbsp; | style="text-align:center;"|{{IPA |k&nbsp;&nbsp;ɡ}} | | &nbsp; |- ! [[Cunsuante africada|Africadas]] | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | style="text-align:center;" |{{IPA |tʃ&nbsp;&nbsp;dʒ}}<ref group="cn" name="c4">Ls sonidos {{IPA|/ʃ/, /ʒ/, i /ɹ/}} son labializados an alguns dialetos. La labializaçon nunca ye cuntrastiba na posiçon enicial i, por bias desso, nun ye trascrita. La maiorie de ls falantes de l [[anglés stadunidense]] i [[Anglés canadiano|canadiano]] pronuncia "r" (siempre rotizado) cumo {{IPA|/ɻ/}}, anquanto que l mesmo ye pronunciado ne l [[anglés scocés]] i outros dialetos cumo [[bibrante múltipla albeolar]].</ref> | &nbsp; | | &nbsp; | &nbsp; |- ! [[Cunsuante fricatiba|Fricatibas]] | &nbsp; | style="text-align:center;"|{{IPA |f&nbsp;&nbsp;b}} | style="text-align:center;"|{{IPA |θ&nbsp;&nbsp;ð}}<ref group="cn" name="c3">An alguns dialetos, cumo l [[cockney]], las anterdentales /θ/ i /ð/ son usualmente misturadas cun /f/ i /b/, i an outros, cumo l [[anglés bernaclo afro-amaricano]], /ð/ ye misturado cula dental /d/. An alguas bariadades irlandesas, /θ/ i /ð/ tornan-se las plosibas dentales correspondentes, qu'anton cuntrastan culas plosibas albeolares.</ref> | style="text-align:center;"|{{IPA |s&nbsp;&nbsp;ç}} | style="text-align:center;"|{{IPA |ʃ&nbsp;&nbsp;ʒ}}<ref group="cn" name="c4"/> | style="text-align:center;"|{{IPA |ç}}<ref group="cn" name="c5">La [[fricatiba palatal xorda]] /ç/ ye, na maiorie de ls sotaques, solo un [[Alofonia|alofone]] de /h/ antes de /j/; por eisemplo ''houman'' /çjuːməm/. Assi i to, an alguns sotaques (beija [[Stória fonológica de ls grupos cunsunantales de la léngua anglesa|esto]]), l /j/ zaparece, mas la cunsuante enicial ye la mesma.</ref> | style="text-align:center;"|{{IPA |x}}<ref group="cn" name="c6">La [[fricatiba belar xorda]] /x/ ye ousada por falantes scoceses i galeses an palabras cumo ''loch'' {{IPA|/lɒx/}} ó por alguns falantes an palabras amprestadas de l'alman ó heibraico, cumo ''Bach'' {{IPA|/bax/}} ó ''Chanukah'' /xanuka/. /x/ tamien ocorre ne l [[anglés sul-africano]]. An alguns dialetos cumo l [[scouse]] (de [[Liberpol]]) tanto {{IPA|[x]}} quanto la [[Cunsuante africada|africada]] {{IPA|[kx]}} puoden ser ousadas cumo [[Alofonia|alofones]] de /k/ an palabras cumo ''docker'' {{IPA|[dɒkxə]}}. La maiorie de ls falantes natibos ten grande deficuldade para pronunciar esse fonema corretamente quando daprenden outras lénguas. La maiorie usa ls sonidos [k] i [h] ne l lugar.</ref> | | style="text-align:center;"|{{IPA |h}} |- ! [[Bibrante simples albeolar|Bibrante simples]] | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | style="text-align:center;" |{{IPA |ɾ}}{{#tag:ref|La [[bibrante simples albeolar]] {{IPA |[ɾ]}} ye un alofone de /t/ i /d/ an sílabas átonas ne l [[anglés stadunidense]], ne l [[anglés canadiano|canadiano]] i ne l [[anglés australiano|australiano]].<ref>{{cite journal |last=Cox |first=Felicity |year=2006 |título=Australian Anglish Pronunciation anto the 21st century |url=http://www.shlrc.mq.edu.au/~felicity/Papers/Prospet_Erratun_b1.pdf |format=PDF |acessdate=2007-07-22 |journal=Prospet |belume=21 |pages=3–21 }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Esse ye l sonido de las letras ''tt'' i ''dd'' nas palabras ''latter'' i ''ladder'', que son [[Homofonia|homófonas]] para muitos falantes de l'anglés na América de l Norte. An alguns sotaques, cumo l [[anglés scocés]] i l [[anglés andiano|andiano]], el sustitui {{IPA|/ɹ/}}. Ye l mesmo sonido repersentado por un ''r'' simples de l pertués.|group=cn|name=c2}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | | &nbsp; |- ! [[Cunsuante aprossimante|Aprossimantes]] | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | style="text-align:center;" |{{IPA |ɹ}}<ref group="cn" name="c4" /> | &nbsp; | style="text-align:center;"|{{IPA |j}} | &nbsp; | style="text-align:center;"|{{IPA |ʍ&nbsp;&nbsp;w}}<ref group="cn" name="c7">L w xordo {{IPA |[ʍ]}} ye ancontrado ne l'anglés de la Scócia i de la Irlanda i an alguas bariadades de la Nuoba Zelándia, de ls Stados Ounidos i de la Anglaterra. Na maiorie de ls outros dialetos, el ye misturado cun /w/, i, an alguns dialetos scoceses, cun /f/.</ref> | &nbsp; |- ! [[Cunsuante lateral|Lateral]] | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | style="text-align:center;" |{{IPA |l}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | | &nbsp; |} ;Notas <references group="cn" /> == Gramática == La léngua anglesa ten un sistema d'anflexon mui simples, se cumparado cula maiorie de las [[lénguas ando-ouropeias]]. Nun ten [[género gramatical]], pus ls adjetibos son ambariables. Hai antretanto, resquícios de flexon casual (l [[genitibo|genitibo saxónico]] i [[Pronome oublíquo átono|pronomes oublíquos]]). Ls [[berbo]]s regulares ténen solo 6 formas çtintas, dues de las quales nun se úsan mais. :S: ''lobe'' (forma básica), ''lobest'' (2ª pessona singular de l persente de l'andicatibo atibo - ousoleta), ''lobes'' ó ''lobeth'' (3ª pessona singular de l persente de l'andicatibo atibo - la segunda ye ousoleta), ''lobed'' (particípio passado i todas las pessonas menos la segunda singular de l pretérito simples atibo), ''lobedst'' (2ª pessona singular de l pretérito simples atibo - ousoleta) i ''lobing'' (particípio persente i gerúndio). Nun hai formas passibas sintéticas, mas solo trés [[Modos berbales|modos]]: [[modo andicatibo|andicatibo]], [[modo amperatibo|amperatibo]] i [[modo subjuntibo|subjuntibo]], este raramente ousado. === Outros artigos subre gramática de la léngua anglesa === * [[Phrasal Berb]]s * [[Berbo preposicional|Berbos preposicionales]] * [[Causo genitibo]] == Bocabulário == [[Fexeiro:Origins of English PieChart 2D.svg|thumb|Anfluéncias ne l bocabulairo anglés.]] === Quelores (Colors / Colours) === * negro - ''black'' * branco - ''white'' * cinza / cinzento - ''gray'' / ''grey'' * burmeilho - ''red'' * berde - ''green'' * azul - ''blue'' * amarielho - ''yellow'' * laranja - ''orange'' * marron / castanho - ''brown'' * bege - ''beige'' * lilás - ''lilac'' * roixo / púrpura - ''purple'' * quelor-de-rosa - ''pink'' === Numerales an anglés === {|Border=1 |----- |Pertués ||'''zero''' ||'''um''' ||''' dois''' ||'''três''' ||'''quatro''' ||'''cinco''' ||'''seis''' ||''' sete''' ||'''oito''' ||'''nove'''||''' dez''' |- |Mirandés |'''zero''' |'''un''' |'''dous''' |'''trés''' |'''quatro''' |'''cinco''' |'''seis''' |'''siete''' |'''uito''' |'''nuobe''' |'''dieç''' |----- |Anglés ||''zero''||''one''||''two''||''three'' ||''four'' ||''five'' ||''six'' ||''seven'' ||''eight'' ||''nine'' || ''ten'' |----- |pronúncia (IPA)||/ziːroʊ/||/wʌm/ ||/tuː/||/θriː/||/fɔr/||/faɪb/||/sɪks/||/sɛbəm/||/iɪt/||/naɪm/||/tɛm/ |} De 11 a 20: * onze - ''eleven'' * duoze - ''twelve'' * treze - ''thirteen'' * quatorze - ''fourteen'' * quinze - ''fifteen'' * dezasseis - ''sixteen'' * dezassiete - ''seventeen'' * dezuito - ''eighteen'' * dezanuobe - ''nineteen'' * binte - ''twenty'' Las dezenas son siempre treminadas cun "ty" (Eisemplo: '''twenty''' (20), '''thirty''' (30), '''forty''' (40), '''fifty''' (50), etc). Las cientos son scritas na forma "''NÚMERO'' hundred". Por eisemplo: * cien - ''one hundred'' * duzientos - ''two hundred'' * trezientos - ''three hundred'' Ls miles funcionan de l mesmo modo que las cientos, solo trocando "hundred" por "thousand". Por eisemplo: * mil - ''one thousand'' * dous mil - ''two thousand'' * trés mil - ''thre thousand'' Para screbir la casa de ls milhones, debemos outelizar la palabra "million": * 1 milhon - ''one million'' * 2 milhones - ''two million'' * 3 milhones - ''three million'' === Ourige === ==== Palabras d'ourige francesa ==== Debido a l'afluéncia de las palabras d'ourige francesa a partir de l'ambason normanda an [[1066]], hai an anglés pares de palabras ousadas an cuntestos specíficos i que corresponden a ua solo nas lénguas faladas an árias próssimas de la [[Anglaterra]]. Notadamente, hai, an anglés, ua palabra para chamar l'animal bibo (normalmente d'ourige [[anglo-saxon|anglo-saxana]]) i ua pa la chicha de l (normalmente, d'ourige [[léngua francesa|francesa]]). Eisemplo: ''ox'' (de l'anglo-saxon ''oxa''), para chamar l bui, i ''bef'' (de l francés ''boef'' ó ''buef''), pa la chicha de bui. Un outro eisemplo ye para fiesta de casamiento i l'anstituiçon. La fiesta ten l nome de wedding, anquanto l'anstituiçon, marriage, que ben de l francés ''marriage''.{{Carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}} Outros eisemplos de palabras d'ourige francesa: * résumé - curriculun bitae * royal - referente a la rialeza * hors d'oeubres - aperitibos * arribe - de l francés ariber, chegar * sublime - de l francés sublime * challenge - de l'antigo francés chalengier, zafiar * toilet - de l francés toilette, casa de banho * fianceé - noibo (la) * café {{Refréncias|col=2}} == {{Ber tamien}} == {{Portal-lenguística}} {{AnterWiki|cod=en}} * [[Stória de la léngua anglesa]] * [[Literatura anglesa]] * [[Léngua anglesa antiga]] * [[Léngua anglesa média]] * [[Léngua anglesa sul-africana]] == {{Ligaçones sternas}} == {{Correlatos |commons = |wikisource = |wikiquote = Probérbios angleses |wikelibros = Anglés |wikinoticias = |wikcionario = Anglés |wikispecies = }} * {{Link|t|2=http://www.sk.com.br/sk-enhis.html|3=Stória de la léngua anglesa}} * {{Link|en|2=http://www.pordulç.co.uk/anglish-british-boiceober-professional-boice-ober-ator.shtml|3=Eisemplos de locuçon an anglés británico}} {{bloco de nabegaçon |Ilhas Británicas |Lénguas oufeciales de la UE |Lénguas germánicas |África/Lénguas |Lénguas Nacionales de la Índia }} {{Portal3|Stados Ounidos|Canadá|Reino Ounido|Irlanda|Oustrália|Nuoba Zelándia|Índia|África de l Sul}} {{DEFAULTSORT:Angles}} [[Catadorie:Léngua anglesa| ]] [[Catadorie:Lénguas de ls Stados Ounidos]] [[Catadorie:Lénguas oufeciales de la Ounion Ouropeia]] lc4z7w0077pd7164g9jt80206w9aqci Lhéngua rutul 0 7200 108686 108266 2026-10-24T12:42:17Z ~2026-51381-65 15577 108686 wikitext text/x-wiki {{Info/Lhéngua | nome = Rutul myxʼabišdy čʼel | corfamilha = Caucasiana | stados = [[Dagueston]],[[Azerbaijon]] | falantes = ~29.500 | fam1 = [[Lhénguas caucasianas|Caucasiana]] | fam2 = [[Lhéguas caucasianas do nordeste|Caucasiana do Nordeste]] | fam3 = [[Lhénguas lezguianas|Lezguiana]] | fam4=[[Lhéguas samur|Samur]] | fam5=[[Lhéguas samur oeste|Samur oeste]] | oufecial = [[Dagueston]] | regulador = ''Sin uorgon regulador'' | scrita = [[alfabeto cirílico|Cirílica]] | iso1 = - | iso2 = cau | iso3 = | sil = RUT | outrosnomes = | pronúncia = | mapa = }} [[Fexeiro: Caucasus-ethnic roetoelen.pn|thumb|right|Rutuls étnicos ne l Cáucaso]] L '''rutul''' (myxʼabišdy čʼel) ye ua [[lhéngua]] falada pul ls [[rutuls]], un grupo étnico que bibe ne l [[Dagueston]], ([[Rússia]]) i alguas partes de l [[Azerbaijon]]. La palabra rutul deriba de l nome de ua nila de l Dagueston onde ye falada esta lhéngua. Ls sous falantes ye cerca de 29.400 no [[Dagueston]] ye somente 100 ne l [[Azerbaijon]].<ref name="Ethnologue">[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=rut Ethnologue entry for Rutul]</ref><ref name="rutetheo">{{ru icon}} [http://etheo.h10.ru/rutu01.htm ETHEO: Rutul Language] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927225750/http://etheo.h10.ru/rutu01.htm |date=2007-09-27 }}</ref> == Classeficaçon == L rutul pertence al grupo lezgui de las [[lhénguas caucasianas de l nordeste]]. ==Stória== L termo Rutul fui ousada pula purmeira beç ne l seclo XV pa chamar l pobo falante de las lhénguas Lézgicas ne l que ye hoije l sul de l [[Dagueston]] i an [[Shaki (rayon)]] ne l [[Azerbaijon]]. Passou a ter uso oufecial an 1917 i nun tebe ua forma de scrita até que se adotou ua forma do alfabeto cirílico an 1990. ==Falantes== Ls falantes son bilíngues ó mesmo multilíngues, falando as lhénguas [[Lhéngua azeri|azeri]], [[Lhéngua russa|russa]], [[Lhéngua lézgica|lézgica]], Ye uito ls [[dialeto]]s i duis subdialetos. La berson lhiterária anida stá an zambolbimiento. nas regiones cun más populaçon rutul ne l Dagueston, a lhéngua ye ansinada nas scuolas de l purmeiro grau (séria 1ª a 4ª). == Alfabeto == La lhéngua rutul usa l [[alfabeto cirílico]] própio, l qual persenta 51 lhetras (ne l [[Lhéngua russa|russo]] ye 33 letras). Ls 18 simblos adicionales ne l alfabeto rutul ye cumpuostos por grupos de dues lhetras de l alfabeto ouriginal, necessários pa a cumplexa [[fonologie]] de la lhéngua. {| style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | А а | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | АI аI | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Б б | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | В в | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Г г | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Гъ гъ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Гь гь | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ГI гI |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Д д | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Дж дж | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Дз дз | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Е е | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ё ё | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ж ж | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | З з | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | И и |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Й й | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | К к | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Къ къ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Кь кь | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | КI кI | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Л л | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | М м | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Н н |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | О о | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | П п | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ПI пI | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Р р | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | С с | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Т т | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ТI тI | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | У у |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | УI уI | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Уь уь | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ф ф | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Х х | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Хъ хъ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Хь хь | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ц ц | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ЦI цI |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ч ч | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ЧI чI | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ш ш | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Щ щ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ъ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ы | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ыI | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ь |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Э э | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ю ю | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Я я |} == Stória == L termo rutul fui usado purmeiramente ne l [[século XV]] pa chamar pobos falantes de l [[Lhéngua lezgui|lezgui]] que corresponde a la atual region de l sul de l Dagueston i de l Azerbaijon ([[Shaki]]). Stebe an uso oufecial desde após [[1917]]. Rutul nun fui ua lhéngua scrita até que l sistema de la scrita (baseado no [[alfabeto cerílico]]) fui zambolbido an [[1990]]. Ls falantes natibos ye frequentemente bilingues ó multilingues tenido fluéncia ne l [[Lhéngua azeri|azeri]], [[Lhéngua lezgui|lezgui]] i/ó [[Lhéngua russa|russo]]. Hai uito [[dialeto]]s de l rutul. La berson lhiterária de la lhéngua remanesce ne l porcesso de l zambolbimiento de l [[scrita]]. Ne l lado regiones al sul de la [[Rússia]] pobladas pul ls rutuls la lhéngua ye ansinada nas scuolas. == Lhénguas relacionadas == Antre las lhénguas de l grupo lezgui, l [[Lhéngua tsakhur|tsakhur]] parece sere l más próssimo al rutul; à sceçon dessas dues, hai uito lhénguas ne l grupo lezgui: [[Lhéngua lezgui|lezgui]], [[Lhéngua tabassaron|tabassaron]], [[Lhéngua agul|agul]], [[Lhéngua budugh|budugh]], [[Lhéngua kryts|kryts]], [[Lhéngua khinalugh|khinalugh]], [[Lhéngua udi|udi]] i [[Lhéngua archi|archi]]. == {{Ber tamien}} == * [[Rutuls]] * [[Lhénguas caucasianas de l nordeste]] ==Notas== {{reflist}}] == {{Lhigaçones sternas}} == * {{Link||2=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=rut |3=Ethnologue: relatório para a língua rutul}} * {{Link||2=http://atlas.musigidunya.az/atlas/az/rutuls_video.html |3=Cançones i danças populares de ls rutuls de l Azerbaijon}} *[http://lingweb.eva.mpg.de/ids/ Dicionairo rutul online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100819194552/http://lingweb.eva.mpg.de/ids/ |date=2010-08-19 }} *[http://www.omniglot.com/writing/rutul.htm Escrita Rutul em omniglot.com]<br /> {{Portal3|Linguística}} {{DEFAULTSORT:Lingua Rutul}} [[Categoria:Lhénguas lezgui|Rutul]] [[Categoria:Lhénguas de la Rússia|Rutul]] [[Categoria:Lhénguas de l Azerbaijon|Rutul]] ok4pfbs0onlh8tr88tfmrw52zhcjqls 108690 108686 2026-10-24T13:00:00Z ~2026-51381-65 15577 /* Stória 2 */ 108690 wikitext text/x-wiki {{Info/Lhéngua | nome = Rutul myxʼabišdy čʼel | corfamilha = Caucasiana | stados = [[Dagueston]],[[Azerbaijon]] | falantes = ~29.500 | fam1 = [[Lhénguas caucasianas|Caucasiana]] | fam2 = [[Lhéguas caucasianas do nordeste|Caucasiana do Nordeste]] | fam3 = [[Lhénguas lezguianas|Lezguiana]] | fam4=[[Lhéguas samur|Samur]] | fam5=[[Lhéguas samur oeste|Samur oeste]] | oufecial = [[Dagueston]] | regulador = ''Sin uorgon regulador'' | scrita = [[alfabeto cirílico|Cirílica]] | iso1 = - | iso2 = cau | iso3 = | sil = RUT | outrosnomes = | pronúncia = | mapa = }} [[Fexeiro: Caucasus-ethnic roetoelen.pn|thumb|right|Rutuls étnicos ne l Cáucaso]] L '''rutul''' (myxʼabišdy čʼel) ye ua [[lhéngua]] falada pul ls [[rutuls]], un grupo étnico que bibe ne l [[Dagueston]], ([[Rússia]]) i alguas partes de l [[Azerbaijon]]. La palabra rutul deriba de l nome de ua nila de l Dagueston onde ye falada esta lhéngua. Ls sous falantes ye cerca de 29.400 no [[Dagueston]] ye somente 100 ne l [[Azerbaijon]].<ref name="Ethnologue">[http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=rut Ethnologue entry for Rutul]</ref><ref name="rutetheo">{{ru icon}} [http://etheo.h10.ru/rutu01.htm ETHEO: Rutul Language] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070927225750/http://etheo.h10.ru/rutu01.htm |date=2007-09-27 }}</ref> == Classeficaçon == L rutul pertence al grupo lezgui de las [[lhénguas caucasianas de l nordeste]]. ==Stória== L termo Rutul fui ousada pula purmeira beç ne l seclo XV pa chamar l pobo falante de las lhénguas Lézgicas ne l que ye hoije l sul de l [[Dagueston]] i an [[Shaki (rayon)]] ne l [[Azerbaijon]]. Passou a ter uso oufecial an 1917 i nun tebe ua forma de scrita até que se adotou ua forma do alfabeto cirílico an 1990. ==Falantes== Ls falantes son bilíngues ó mesmo multilíngues, falando as lhénguas [[Lhéngua azeri|azeri]], [[Lhéngua russa|russa]], [[Lhéngua lézgica|lézgica]], Ye uito ls [[dialeto]]s i duis subdialetos. La berson lhiterária anida stá an zambolbimiento. nas regiones cun más populaçon rutul ne l Dagueston, a lhéngua ye ansinada nas scuolas de l purmeiro grau (séria 1ª a 4ª). == Alfabeto == La lhéngua rutul usa l [[alfabeto cirílico]] própio, l qual persenta 51 lhetras (ne l [[Lhéngua russa|russo]] ye 33 letras). Ls 18 simblos adicionales ne l alfabeto rutul ye cumpuostos por grupos de dues lhetras de l alfabeto ouriginal, necessários pa a cumplexa [[fonologie]] de la lhéngua. {| style="font-family:Arial Unicode MS; font-size:1.4em; border-color:#000000; border-width:1px; border-style:solid; border-collapse:collapse; background-color:#F8F8EF" | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | А а | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | АI аI | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Б б | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | В в | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Г г | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Гъ гъ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Гь гь | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ГI гI |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Д д | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Дж дж | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Дз дз | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Е е | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ё ё | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ж ж | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | З з | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | И и |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Й й | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | К к | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Къ къ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Кь кь | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | КI кI | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Л л | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | М м | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Н н |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | О о | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | П п | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ПI пI | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Р р | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | С с | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Т т | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ТI тI | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | У у |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | УI уI | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Уь уь | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ф ф | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Х х | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Хъ хъ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Хь хь | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ц ц | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ЦI цI |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ч ч | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ЧI чI | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ш ш | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Щ щ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ъ | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ы | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ыI | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | ь |- | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Э э | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Ю ю | style="width:3em; text-align:center; padding: 3px;" | Я я |} == Stória == L termo rutul fui usado purmeiramente ne l [[século XV]] pa chamar pobos falantes de l [[Lhéngua lezgui|lezgui]] que corresponde a la atual region de l sul de l Dagueston i de l Azerbaijon ([[Shaki]]). Stebe an uso oufecial desde após [[1917]]. Rutul nun fui ua lhéngua scrita até que l sistema de la scrita (baseado no [[alfabeto cirílico]]) fui zambolbido an [[1990]]. Ls falantes natibos ye frequentemente bilingues ó multilingues tenido fluéncia ne l [[Lhéngua azeri|azeri]], [[Lhéngua lezgui|lezgui]] i/ó [[Lhéngua russa|russo]]. Hai uito [[dialeto]]s de l rutul. La berson lhiterária de la lhéngua remanesce ne l porcesso de l zambolbimiento de l [[scrita]]. Ne l lado regiones al sul de la [[Rússia]] pobladas pul ls rutuls la lhéngua ye ansinada nas scuolas. == Lhénguas relacionadas == Antre las lhénguas de l grupo lezgui, l [[Lhéngua tsakhur|tsakhur]] parece sere l más próssimo al rutul; à sceçon dessas dues, hai uito lhénguas ne l grupo lezgui: [[Lhéngua lezgui|lezgui]], [[Lhéngua tabassaron|tabassaron]], [[Lhéngua agul|agul]], [[Lhéngua budugh|budugh]], [[Lhéngua kryts|kryts]], [[Lhéngua khinalugh|khinalugh]], [[Lhéngua udi|udi]] i [[Lhéngua archi|archi]]. == {{Ber tamien}} == * [[Rutuls]] * [[Lhénguas caucasianas de l nordeste]] ==Notas== {{reflist}}] == {{Lhigaçones sternas}} == * {{Link||2=http://www.ethnologue.com/show_language.asp?code=rut |3=Ethnologue: relatório para a língua rutul}} * {{Link||2=http://atlas.musigidunya.az/atlas/az/rutuls_video.html |3=Cançones i danças populares de ls rutuls de l Azerbaijon}} *[http://lingweb.eva.mpg.de/ids/ Dicionairo rutul online] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100819194552/http://lingweb.eva.mpg.de/ids/ |date=2010-08-19 }} *[http://www.omniglot.com/writing/rutul.htm Escrita Rutul em omniglot.com]<br /> {{Portal3|Linguística}} {{DEFAULTSORT:Lingua Rutul}} [[Categoria:Lhénguas lezgui|Rutul]] [[Categoria:Lhénguas de la Rússia|Rutul]] [[Categoria:Lhénguas de l Azerbaijon|Rutul]] 41bvzf7nsl167ogzi92s0cfdn2cb5uf Jetix Play 0 7570 108692 108103 2026-10-24T20:10:10Z CommonsDelinker 81 Removing [[:c:File:Jetix_Play_(2007).png|Jetix_Play_(2007).png]], it has been deleted from Commons by [[:c:User:Krd|Krd]] because: No permission since 15 October 2026. 108692 wikitext text/x-wiki '''Jetix Play''' (antigo Fox Kids Play) fui l canhal [[Jetix]] armana de propiadade de la [[The Walt Çney Cumpany]]. L canhal fui lançado an janeiro de 2001, i mostrando clássicos zeinhos animados i séries de telebison animadas. Ye trasmitido 17 horas, na [[Bulgária]], [[Croácia]], [[Polónia]], [[Roménia]], [[Rússia]], [[Sérbia]], [[Turquie]], [[Oucránia]]. Jetix Play fui ancontrado i coincido antes cumo: Fox Kids Play. Jetix Play an [[léngua anglesa|Anglés]] tamien fui çtribuído na Bulgária, [[República Checa]], [[Slobáquia]], [[Lhituánia]], [[Lhetónia]], [[Sérbia]], [[Stónia]] i [[Eisrael]]. Ne ls recentes anúncios ne ls canhales Jetix tornando [[Çney XD]] [[Çney Channel]] ó an bários países Çney turnó Jetix Play la Playhouse Çney an la maiorie de ls canhales. {{rabisco-tb}} [[Catadorie:Canhales de telebison]] 8j093nyu2vgktl41c7fg31gm140y75i