Biquipédia
mwlwiki
https://mwl.wikipedia.org/wiki/Biquip%C3%A9dia:P%C3%A1igina_percipal
MediaWiki 1.48.0-wmf.1
first-letter
Multimédia
Special
Cumbersa
Outelizador(a)
Cumbersa outelizador(a)
Biquipédia
Cumbersa Biquipédia
Fexeiro
Cumbersa fexeiro
Biqui
Cumbersa Biqui
Modelo
Cumbersa modelo
Ajuda
Cumbersa ajuda
Catadorie
Cumbersa catadorie
Portal
Cumbersa portal
TimedText
TimedText talk
Módulo
Cumbersa módulo
Evento
Evento Discussão
Stória de la Córsega
0
1110
108711
107758
2026-10-29T14:26:07Z
~2026-51381-65
15577
/* L parénteses aragonés i la penetraçon genobesa */
108711
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}
[[Fexeiro:Flag of Corsica.svg|thumb|right|300px|La bandeira de la Córsega, simblo de la eidantidade nacional.]]
Na '''stória de la Córsega''' la [[geografie]] i [[orografie]] tubírun cunsequéncias maiores que an outros lhugares. La grande ilha mediterránea ye ua outéntica "muntanha ne l meio de l mar", atrabessada de [[noroiste]] a la [[sudeste]], por un formidable relebo cujas muntanhas supírun por bezes ls 2.500 metros de [[altitude]]. L punto mais alto de la ilha alcança ls 2.706 metros ne l [[Monte Cinto]], cujo pico (quaije siempre cun [[niebe]] tamien ne l berano) desta solamente 28 km de l mar al oeste, mostrando l maior zambolbimiento bertical de l que horizontal dessa tierra.
Esse relebo siempre debediu la [[Córsega]] an dues partes: la de l [[nordeste]] (hoije chamada de [[Alta Córsega]]), chamada stóricamente de "Banda de drento" pus se ancontra antes de las muntanhas (pegando cumo refréncia la [[Eitália]]) ó ''Cismonte, i la parte de l [[sudoeste]] (hoije chamada de [[Corse-du-Sud]]), chamada stóricamente de "Banda de fura", para alhá de las muntanhas ó ''Pumonte''.
Ls bilareijos que atrabessan las muntanhas (muitos lhocalizados arriba de l 1.000 metros de altitude) ne l ambierno quedában sin lhigaçones cul resto de la ilha por cunta de nebascas (podendo durar até sumanas). Esto causaba (junto cun las muntanha) mais ua barreira de l que ua lhigaçon antre las dues regiones. Para alhá desto, ls íngremes bales éran por muitas bezes sin stradas de lhigaçon cun outros bales drento de la própia Banda, l que deixaba l anterior Corso tener pouca anfluéncia cul resto de l mundo.
Se por un lhado estas caratelísticas de l terreno deixórun mais defícel l trabalho de l ambasores, deixando lhenta la penetraçon i acostumando ls corsos a fazer pequeinhas guerrilhas para resistir por seclos, por outro lhado cuntribuíran a deixar siempre baixa la densidade de populaçon i a apartar ls corsos antre eilhes.
La Banda birada para la [[península eitálica]] sofriu ua maior anfluéncia de la Eitália, seia ne l praino político-social, seia ne l praino lhenguístico, anquanto la parte sudoeste mantebe ua oureginalidade maior (mas tenendo un menor progresso político, pul menos até la ambason francesa). Anquanto las árias de muntanhas tenien ua maior tendéncia a cunsebar las tradiçones lhocales, las cidades costeiras fúrun fundadas por ambasores. Esso acabou criando un anarquismo nas aldés i ampurrando la populaçon de l anterior a fazer justícia cun las própias manos, i a difundir l fenómeno de l banditismo.
La grande debison orográfica acabórun por criar na ilha frunteiras sociales, lhenguísticas i de eideales políticos. Tales frunteiras al lhongo de la stória, mesmo cun poucas bariaçones, acabórun criando las atuales subdibisones admenistratibas, que permanecen até hoije. A grandes dimensones de la ilha (quaije 8.800 km <sup>2</sup>) mesmo nun garantindo outonomie, fui suficiente para criar un deseio de andependéncia ne ls corsos. Mas lhocalizada nua posiçon stratégica ne l Mediterráneo, la Córsega acabou criando antresse an outros pobos que als poucos chegórun na ilha cumo comerciantes ó cumo cunquistadores. Ls [[fenícios]], [[griegos]], [[romanos]], [[bándalos]], [[bizantinos]], [[pisa]]nos, [[aragon]]eses, [[Génoba|genobeses]] i, por fin, ls [[franceses]] (que cul [[Tratado de Bersalhes]] de [[1768]] oubrigórun ls genobeses a ceder la ilha, i depuis la ambadiran), fúrun ls dominadores de la ilha, deixando al pobo lhocal poucos períodos de outonomie i andependéncia.
=== Ls purmeiros habitantes ===
[[Fexeiro:Corsica Prehistory Palaghju megaliths.jpg|thumb|right|250px|Menhir alinhados na lhocalidade megalítica de Palaghju, acerca de Sartena.]]
[[Fexeiro:Corsica Prehistory Casteddu d'Araghju.jpg|thumb|right|250px|Casteddu d'Araghju, Corse-du-Sud.]]
Debido a las [[glaciaçon]]es l nible médio de l Mediterráneo se ambaixou i se criórun dibersas puontes naturales che premitiran la passaige de la fauna (i talbeç de l home) de la península eitálica al arquipélago sardo-corso, passando pulas ilhas toscanas i atrabessando un pequeinho cacho de mar.
Antre 12 i 14 mil anhos atrás, l clima ampeçou la sue eiboluçon i lhebou l Mediterráneo a la sue forma atual, i la Córsega assumiu l aspeto ansular de hoije. Remontan a a cerca de 9.000 anhos a.C. las purmeiras lhocalidades [[paleolítico|paleolíticas]] de piedras i sboços de scultura achadas até hoije na Córsega, na region de [[Porto-Bechio]]. Un scaleto feminino (la ''dame de Bonifacio'') datado de l VII milénio a.C. fui achado acerca de la cidade homónima. L [[neolítico]] se cuncluiu por buolta de 1.800 a.C. na Córsega.
Neste período se zambolbiu ua ceblizaçon megalítica deixou bárias [[menhir]]. La lhocalidade de Filitosa ye recoincida pula [[UNESCO]] cumo patrimonho mundial, se ancontra acerca de [[Sollacaro]], próssimo a la foç de l riu [[Tarabo]].
Siempre ne l sul, se zambolbiu cula chegada de la eidade de l bronze, la ceblizaçon Torreana, lhigada cula Nuragica na ilha bezina, la Sardenha. Desta cultura restan hoije numerosas torres cun strutura parecida cun las de ls nuragues sardos, malas menos amponentes. Pula natureza de l achados, de la época i de la lhocalizaçon destas, acradita-se que tal ceblizaçon serie ua stenson daquela zambolbida na Sardenha. Melhor ourganizados i armados, ls Torreanos (que alguns acraditan ser l antigo pobo de l mar de l [[Pobos de l Mar|Shardana]]) ganhan de l megalíticos i mandan estes pa l centro i l norte de la ilha. Na mesma lhocalidade de Filitosa resta ls traços de la çtruiçon cruel de l assentamiento precedente i un assentamiento Torreano ne l lhugar deste.
Pula eidade de l fierro parece que acunteciu ua progressiba fuson antre ls heirdeiros de las dues ceblizaçones: ampeça a nacer l pobo que ls Griegos chamaran de ''Κὁρυιοι'', corsos. Tamien son achadas alguas anscriçones fenícias de l seclo IX a.C. que citan l pobo de l mar chamado ''KRSYM'', assentado an ''Kition'' ([[Xipre]]).
=== Ambasones na época clássica ===
Neste período cada nuobo ambasor spulson precedente. Chegan a la ilha an rápida sucesson [[Iberos]], [[Lígures]], [[Fenícios]] i [[Griegos]], anquanto ls andígenas se refugian antre ls montes.
Ampeçada na ilha por buolta de l [[seclo VIII a.C.]], la eidade de l fierro tremina cula antrada de la Córsega na Stória quando fui fundada a quelonos griegos de [[Fócia]] la quelónia de Alalia ne l anho de [[565 a.C.]], acerca de la atual cidade de [[Alerie]]. Ls Griegos chaman la ilha de Cyrnos.
Ls Griegos tamien resisten por pouco: ne l anho de [[535 a.C.]] fúrun spulsos por ua coalizon Etrusco-Cartaginesa. Cuntinan las ancursones de ls Griegos de [[Siracusa]] que, ne l [[seclo V a.C.]], fundan Portus Syracusanus (Porto-Bechio) i, outra beç, la de ls Cartagineses (seclo VI a.C.).
=== siete seclos de Córsega romana ===
[[Lucius Cornelius Scipio]] acupa la Córsega ne l anho de [[259 a.C.]], durante la [[Purmeira Guerra Púnica]], dando l ampeço a a ua dominaçon cuntina que durou cerca siete seclos.
Passado ua série de acuntecimientos anternos, cumo la tentatiba de ls Romanos de acupar la Sardenha a partir de la Córsega i depuis se cunfrontar cun ls corsos, la definitiba spulson de las redadeiras fuorças púnicas tremina an [[227 a.C.]]. Einicialmente ls Romanos se lhemitórun an cuntrolar la ilha sin planear ua colonizaçon.
[[Gaio Mario|Mário]] fundou la cidade de Mariana (''Colonia Mariana la Caio Mario deduta'', lhocalizada na atual quemuna de [[Luciana]]) acerca de la foç de l [[Golo]] an [[105 a.C.]]. Deste momiento an delantre ampeça la colonizaçon propiamente dita na ilha i florescen bilas rústicas i suburbanas, bilareijos de to tipo, ancluídas las termas de Orezza i [[Guagno]].
An [[81 a.C.]] son ls lhegionários de [[Silla]] a ancontrar na Córsega un lhugar para se aposentar, seguidos puls beteranos de [[Júlio César]]. La dominaçon romana se zamrola sin cunfrontos de relebáncia, i al cuntrário de l que acunteciu an outras porbíncias (la Córsega ye admenistratibamente associada a la Sardenha cun reforma de Ottabiano Augusto de l [[4 a.C.]]), ls Romanos ganhan respeito i colaboraçon de ls xefes andígenas (la ampeçar puls Venacinos, tribo lhocal de Capo Corso), reconhecendo a a eilhes las funçones de gobierno lhocal i gerando riqueza aprobeitando las tierras aprobeitables de las colinas i al lhongo de las cuostas.
Ne l anho de [[44 a.C.]] [[Diodoro de la Sicília]] bejita la Córsega i nota que ls corsos antre eilhes respeitan regras de justícia i houmanidade mais eiboluídas que aqueilhas de outros pobos bárbaros, stima l númaro populacional an cerca de 30.000 i refree que estes son dedicados a a pestorear eique marcan ls ganados soltos lhibres ne l pasto.
[[Séneca]] passa dieç anhos an eisílio na Córsega a partir de [[41]]. Mesmo tenendo relaçones cuntinas cula Eitália, talbeç pula sue natureza salbaige, la ilha fui un regular lhugar de eisílio i refúgio de crestianos, que porbablemente eilhi difundiran la nuoba fé.
An Alerie i Mariana son preparadas bases secundárias de la frotta amperial de [[Miseno]]. Ls marenheiros corsos alistados ne ls portos de la ilha fúrun ls purmeiros a tener la cidadanie romana (cun [[Bespasiano]] an [[75]]).
An época Antonina son aperfeiçoadas las bias de quemunicaçon anterna (strada Alerie-Aiaciun i, na cuosta lheste, Alerie-Mantinun - depuis [[Bastia]] - al norte Alerie-Marianun - depuis Bonifácio - i al sul): la ilha ye quaije cumpletamente lhatinizada, tirando alguns anclabes nas muntanhas.
Parece cunfirmado que la ilha fui colonizada puls romanos subretodo atrabeç las çtribuiçones de tierras als beteranos probenientes de la Eitália meridional - ó a suldados probenientes de ls mesmos stratos sociales i étnicos ls quales fúrun tamien dadas tierras an particular na Sicília -, l que ajudarie a splicar alguas afinidades lhinguísticas achadas inda hoije antre l Corso meridional i ls dialetos de la [[Sicília]] i [[Calábria]]. Segundo outras heipóteses, mais recentes, estas anfluéncias lhenguísticas poderien tener acuntecido por migraçones mais tardies, de refugiados de la África antre l [[seclo VII]] i l [[seclo VIII]]. L mesmo acunteciu tamien na Sicília i Calábria.
An [[150]] l geógrafo [[Ptolomiu]] an sue obra cartográfica fizo ua çcriçon apuradada Córsega pré-romana, lhistando uito rius percipales (antre ls quales l [[Gobola-Golo]] i l [[Rhotamus-Tabignano]]), 32 centros habitados i portos - antre ls quales Centurinon ([[Centuri]]), Canelate ([[Punta di Canelle]]), Clunion ([[Merie]]), Marianon ([[Bonnifacio]]), Portus Syracusanus ([[Porto Bechio]]), Alista ([[Santa Lhucia di Porto Bechio]]), Philonios ([[Fabone]]), [[Mariana]], [[Alerie]] -, i duoze tribos outótonas (an griego, lhatin i la sue lhocalizaçon):
* Kerouinoi (Cerbini, [[Balagna]]);
* Tarabenoi (Tarabeni, [[Cinarca]]);
* Titianoi (Titiani, [[Balinco]]);
* Belatonoi (Belatoni, [[Sartene|Sartinese]]);
* Ouanakinoi (Benacini, [[Capo corso|Capo còrso]]);
* Kilebensioi (Cilebensi, [[Nebbio]]);
* Lhikninoi (Lhicinini, [[Niolo]]);
* Oupinoi (Oupini, [[Castagnicia]], [[Bozio]]);
* Simbroi (Sumbri, [[Benaco]]);
* Koumanesoi (Cumanesi, [[Fiumorbo]]);
* Soubasanoi (Subasani, [[Carbini]] i [[Libia]]);
* Makrinoi (Macrini, [[Casinca]]).
Santa Debota ye, junto cun Santa Júlia, ua de las purmeiras santas corsas quese ten ambora. Hoije ye padroeira de l [[Príncipado de Mónaco]]. Santa Júlia ye padroeira de la Córsega i de [[Bréscia]], adonde çcansa, que fui trasportada por Ansa, mulhier de l rei lhongobardo [[Zeiderio]]ne l anho de [[762]]. Santa Júlia ye tamien padroeira de [[Liborno]].
Cumo ne ls outros lhugares ne l oucidente, la ourganizaçon romana na Córsega caiu cula ambason de l [[bándalos]] que ne l [[seclo V]], partindo de la África, chegan la Roma. Alerie fui saqueada i, abandonada, tremina an ruínas. Mariana por outro lhado fui sede de bispos tamien na [[eidade média]].
=== La alta eidade média ===
Durante las cumbulsones que acumpanhórun la fin de l [[Ampério Romano de l Oucidente]], la Córsega fui çputada antre tribos de Bándalos i [[Godos]] aliadas de ls redadeiros amperadores romanos, até quando [[Genserico]] assegurou l cuntrole an [[469]].
Durante ls 65 anhos de dominaçon ls bándalos çfrutórun de l patrimonho florestal de la ilha pa ls staleiros, i tubírun ua frota que aterrorizou l Mediterráneo oucidental.
La poténcia Bándala na África fui çtruída por Belisario, anquanto sou general Cirillo cunquista la Córsega an [[534]], que fui ounida al [[Ampério Romano de l Ouriente]]. Segundo [[Procópio]], storiador de l amperador de l ouriente [[Justiniano I]], na Córsega restan menos de 30.000 habitantes.
[[Fexeiro:Friedrich Hottenroth - King Berengar and his son Adalbert paid homage to Otto I and received from him the Lombard kingdom as a fief, Diet of Augsburg, August 952.jpg|thumb|left|250px|Berengario se submete a la [[Oton I de la Germánia]].]]
Ne l período sucessibo, Godos i [[Longobardos]] saqueian la ilha, deixada andefesa puls [[Bizantinos]], ls quales passado ampobrecíren la ilha debido a a un scessibo peso fiscal, nun la protegen debidamente. Por outro lhado, ls própios Bizantinos tubírun porblemas na África cula ambason árabe i, an [[713]], ls [[árabes]] las purmeiras ancursones contra la Córsega, partindo de las bases ne l norte de la África.
Naqueilha altura acuntiu un notable porcesso de çpoboamiento de la ilha i la formaçon, acerca de Roma, dua quelónia corsa an Porto ([[Óstia]]), de adonde parece tener tenido ourige l [[Papa Formoso]] ([[891]]-[[896]]).
La Córsega cuntina lhigada nominalmente al Ampério romano de l ouriente até quando, an [[774]], Carlos Magno bence ls Lhongobardos na Eitália i cunquista la ilha, que passa assi sob la jurisdiçon de l [[Francos]]. Mas an [[806]] acuntece nuobas ancursones de [[Mouros]], desta beç probenientes de la [[Península Eibérica]]; mesmo bencidos bárias bezes por tropas de Carlos Magno, estes cunseguen a tomar l cuntrole por brebe tiempo an [[810]]. Fúrun anfin spulsos por ua spediçon guiada pul filho de Carlos Magno, mas ls Mouros nun se dan por bencidos i cuntinan a fazer ancursones na ilha.
Para tentar acabar cun esta situaçon, an [[828]] la defesa de la ilha fui antregue al papa [[Bonifácio II]], que cunduziu spediçones punitibas contra ls portos norte-africanos de adonde saíran ancursones árabes contra l lhitoral de l [[Mar Tirreno]]; na bie de buolta Bonifácio custruiu ua fortaleza acerca de la punta sul de la Córsega, fundando l núcleo fortificado de la cidade de Bonifácio.
La guerra contra ls [[Sarracenos]], que boltórun bien cedo a fazer ataques, fui cuntinada pul filho de Bonifácio, Adalberto, que heirdou l cumpromisso an [[846]]. Todabie ls Sarracenos permanecírun duonhos de alguas bases na ilha pul menos até [[930]].
La Córsega, que nesta altura era ounida al reino de [[Berengario II]], rei de la Eitália, birou refúgio de sou filho Adalberto an [[962]], depuis que Berengario perdiu l reino para [[Oton I l grande]]. Adalberto cunseguiu a manter l cuntrole de la Córsega i passou l cuntrole pa l sou homónimo filho Adalberto, l qual todabie fui bencido pulas fuorças de [[Oton II]]. Se detreminou anton la passaige de la ilha a la Marca de la Toscana, quedando l redadeiro Adalberto respunsable de la Córsega.
=== Tierra de Quemuns i Tierra de ls Senhores ===
Nesta época surgiu ua anarquia feudal que biu spludir un lhuita antre pequeinhos senhores lhocales ansiosos para spandir sous pequeinhos domínios. Antre estes aparecen ls Cundes de Cinarca, que se pretenden çcendentes diretos de Adalberto i miran an spandir l domínio deilhes na anteira ilha. Tal buntade ancontrou mas notables oustaclos i dou ourige la batailhas que durórun por seclos: para por cuntreste a las ambiçones de l feudatários, inda ne l [[seclo XIV]] Sambucio d'Alando se colocou delantre dua [[Dieta (assembléia)|Dieta]] que se oupós a las pretensones deilhes, cunfinando ls senhores na porçon Sudoeste de la ilha. Esta recebirá l nome de "Tierra de l Senhores" (Pomonte) anquanto na restante parte de la ilha se afirma definitibamente un regime que lhiga antre eilhes quemuns outónomos (al eisemplo de l modelo análogo que se acuntiu na Eitália zde l [[seclo XI]]). Tal território recebirá l nome de "Tierra de Quemuns" (Cismonte).
La debison ye çtinada a durar por lhongo período (até al [[seclo XVIII]]) i a marcar seneficatibas defrenças ne l zambolbimiento social, eiquenomico i até lhinguístico antre las dues partes de la ilha, cul norte mais lhigado a la Eitália i cun un lhéngua siempre mais parecido cul de la [[Toscana]].
De l punto de bista de ourganizaçon, na Tierra de Quemuns, cada qual de ls quemuns mais amportantes xefiando ua Piabe (la paróquia percipal) nomeában (atrabeç dun [[sufrágio ounibersal]], ancluindo las mulhieres) un númaro bariable de repersentantes chamados "Pais de l quemuns", respunsables de la admenistraçon de la justícia i de la eileiçon de ls persidentes deilhes, chamado podestà, que cordenaba la ouparaçon. Ls podestàs de las bárias Piabes, por sue beç, scolhian ls nembros dun cunseilho superior, chamado "Cunseilho de l duoze", respunsable de las lheis i regulamientos stablecidos na Tierra de Quemuns. Ls " Pais de l quemuns", para alhá, eilegiampara cada Piabe un "Xefe", un magistrado respunsable de la proteçon i de la sigurança de las camadas mais pobres de la populaçon, ancarregado de garantir che ls mais çfaborecidos nun fússen splorados i que fusse mantida justícia para eilhes. Grande parte de las tierras dessa region éran cunsidradas de propiadade quemun de la coletibidade quemunal. A toal aboliçon de las propiadades quemuns, promobida na segunda metade de l [[seclo XIX]] pula Fráncia, trouxe cunsequéncias mui grabes para la eiquenomie de la Córsega.
An Cinarca (Tierra de l Senhores), ls barones feudales mantenien las sues prerrogatibas, assi cumo aqueilhes que cuntrolában l Capo Corso, i juntos custituían ua amenaça al sistema an bigor na "Tierra de Quemuns".
Para fazer frente, an [[1020]] ls magistrados desta redadeira pediran ajuda de Gugliemo Marqués de Massa (de la família Malaspina), l qual, çcendo na ilha, reduziu la orde de ls barones de l Condede Cinarca i stableciu na Córsega un própio protetorado, para trasmitir depuis al própio filho.
Pula metade de l [[seclo XI]], todabie, l Papado lhebantou,na base de decumientos falsificados (ua doaçon por obra de Carlos Magno, l qual habie stablecido ama rebersiblidade de l própio domínio a fabor de la Santa Sede), la queston de la própia soberanie na Córsega.Tal rebendicaçon achou grande cunsentimiento na ilha, la ampeçar pul sou clero, i an [[1077]] ls corsos se declarórun súditos de Roma.
=== L domínio pisano ===
[[Fexeiro:Bonifacio, santa maria maggiore, campanile 02.jpg|thumb|right|250px|Torre campanária an stilo romanico-pisano de la eigreija mais antiga de Bonifácio, Santa Marie Maggiore (XII sec.).]]
[[Fexeiro:Corse-04696-Murato-eglise San Michele.jpg|thumb|right|250px|Eigreija de San Michele di Murato an stilo romanico-pisano (seclo XII).]]
L grande [[papa Griegório VII]] ([[1073]]-[[1085]]), an auge de a [[queston de las ambestiduras]] cul Amperador [[Anrique IV]], nun tomou diretamente l cuntrole de la ilha, mas passou al bispo de [[Pisa]], Lhandolfo, que l ancarregou de lhegado pontifício pula Córsega.
An seguida de tal eibento, l titular de la cátedra arcebispal pisana passou a ser tamien [[Primado]] de la Córsega (i de la Sardenha), cargo que seguen ostentando la nible onorifício até ls nuossos dies. Catorze anhos depuis, [[Papa Ourbano II]] ([[1088]]-[[1099]]), a mando de la condessa [[Matilde di Canossa]], cunfirmou las cuncessones de l sou predecessor atrabeç de la [[bula]] ''Ne ls eigitur''. L títalo de lhegado pontifício passou anton la Daiberto, anstalado na cátedra de Lhandolfo. La assegnaçon cumo sufragáneos de ls bispados corsos fizo cun que l bispo de Pisa assumisse l títalo de arcebispo.
Pisa, cul sou porto, mantenie por seclos (zde la época romana) streitos bínclos cula ilha, spandindo - a la par que la própia poténcia marítima crecie - la própia anfluéncia política, cultural i eiquenomica.
Durante la admenistraçon eipiscopal seguiu einebitablemente la outoridade política de l ''Juízes'' (magistrados admenistratibos) de la República toscana, çtinada an brebe tiempo a fazer reflorescer la Córsega i marcar perfundamente, tamien depuis de la sustancial perda de cuntrole de la ilha an seguida la zastrosa derrota sofrida puls pisanos nas manos de l genobeses, na batailha de la [[Meloria]] ([[1284]]).
Anque hoije an die giralmente julgáren cumo buono l gobierno de la [[República de Pisa]], nun faltou an Córsega motibos de çcontentamiento. Parte de l clero i de ls bispos de la ilha nun suportaba la submisson pa l arcebispo de Pisa, a la par que l poder crecente de la [[República de Genoba]], ribal tradecional de Pisa i sabendo de l balor stratégico de la Córsega apoiou a las reclamaçones de ls corsos ne l tribunal papal de Roma para oubter la ilha an própio fabor.
Deste modo, depuis dun período durante l qual l papado nun adotou ua posiçon clara i coerente, an [[1138]] [[Papa Inocéncio II]] ([[1130]]-[[1143]]) stablecido ua seluçon de cumpromisso i debediu la jurisdiçon eclesiástica de la ilha antre ls arcebispos de Pisa i de Genoba, assinando l ampeço de la anfluéncia [[Liguria|ligure]] an Córsega, sendo inda mais fuorte depuis de [[1195]] cula acupaçon genobesa de l amportante porto i fortaleza de Bonifácio.
Ls pisanos tentórun por binte anhos, sin sucesso, de recaturar la cidade, até que an [[1217]] l [[Papa Honório III]] ([[1216]]-[[1227]]) que anterbeio cumo mediador, tomou l cuntrole de la ilha. Mas la mediaçon papal nun serbiu para cessar la briga antre Pisa i Génoba, i cula anfluéncia deilhes, fizo repercutir durante to l [[seclo XIII]] tamien na ilha la briga antre guelfos i gibelinos que staba acuntendo an to la Eitália.
Ne l ambiente desta briga (i seguindo un sboço que yá tenie acuntecido i que se repetirieb muitas bezes mais tarde faborecendo ls domínios), las maiorales de la Tierra de Quemuns ambocórun la anterbençon de l marqués [[Isnardo Malaspina]]. Ls pisanos reagiran stablecendo un nuobo cunte de Cinarca, i la guerra ambadiu la ilha sin que nin l partido genobés nin l pisano podírun ser ampostos definitibamente dun modo claro até la batailha de Meloria 1284 anclinado la baláncia a fabor de Genoba que, a partir daquel momiento, stendiu dun modo progressibo sue anfluéncia na Córsega.
=== La ardança de Pisa ===
[[Fexeiro:Corse-04812-église de Aregno.jpg|thumb|left|250px|Eigreija de Aregno an stilo romanico-pisano, testemunho de l domínio pisano.]]
La mimória de la anfluéncia pisana permaneciu na toponimia que fui zambolbido a partir deste período, i na onomástica (inda son muitodifundidos na Córsega subrenomes de ourige toscana), ne l lhéngua lhocal (bien toscano percipalmente na region de Vastia i de Capo córsico) i an alguns de ls eisemplos mais notables de arquitetura románica que permaneciu na ilha (eigreijas i eidifícios públicos: an todas las catedrales de [[Nebbio]], Mariana, [[San Michele di Murato]], [[San Giobanni di Carbini]], [[Santa Marie Maggiore di Bonifacio]], [[San Nicola di Piebe]]) i de anfra-struturas (rodobias, puontes, fortalezas i torres).
Mas até mesmo depuis de l ampeço de l domínio genobés, Pisa mantebe antensas relaçones cula Córsega, cumo ye demunstrado ne l ''corpus'' documental abundante relatibo a la Córsega que stá até mesmo hoije an die na Cúria de Pisa an qual habie aneixado ua scuola para seminaristas córsicos durante mui tiempo.
Pouco coincido, ambora seneficante, ye l fato que ''Niellucio'', un de ls binhedos mais difundido na ilha (semelhante al [[Sangiobese]] de la Toscana) i base de l bino córsico ''Patrimonho'', fui amportado na Córsega puls pisanos ne l [[seclo XII]].
Durante aquel tiempo ganha tamien prestígio na Córsega l un bulgar toscano que passa a ser l lhéngua oufecial. Pisa tamien será la purmeira de la sede ounibersitária (seguida por Roma i Nápoles) frequentada por córsegos: por esso birou probérbio tamien na ilha dezir ''parla in crusca'' para aqueilhes que falában un eitaliano purfeito: este hábito cuntinará popular até buona parte de l [[seclo XIX]]. Studórun an Pisa [[Carlo Marie Vonaparte|Carlo]] i [[Giuseppe Bonaparte]], Antonmarchi (médico an Santa Heilena de Napoleon), l poeta Salbatore Biale, l higienista Pietrasanta, l doutor de [[Napoleon III]] benido a ser, ne ls causos de Angeli, Farinola, Pozzo di Borgo i outros a formar parte de l cuorpo eiducacional i reitoral de la Ounibersidade de Pisa.
=== L parénteses aragonés i la penetraçon genobesa ===
[[Fexeiro:Corse-04599-Erbalunga-tour gnoise.jpg|thumb|right|250px|Ls restos dua torre genobesa an Erbalunga, Córsega de l norte.]]
[[File:Francesco Berlinghieri, Geographia, incunabolo per niccolò di lorenzo, firenze 1482, 15 italia 06 corsica.jpg|thumb|300px|Córsega an 1482]]
An [[12 de júnio]] de [[1295]], para cumplicar inda mais la situaçon na Córsega, depuis de la derrota de ls pisanos na batailha de Meloria que fizo estes perdíren l cuntrole de la ilha, anterbeio l [[Papa Bonifácio VIII]] ([[1294]]-[[1303]]), ambestindo an fabor de l rei [[Jaime II de Aragon]] (ansinuado na briga pula Recunquista) i soberano de l nuobo [[Reino de Sardenha i Córsega]] ([[Tratado de Anagni]]).
Mas ls aragonés nun decidiran atacar la Sardenha até [[1324]], acabando deste modo cun qualquiera deseio de l pisano por cuntrolar l norte de Sardenha i Córsega.
Durante aquel tiempo la Córsega cuntinou nua situaçon de anarquia até [[1347]], tiempo an qual fui cumbocada ua grande assembleia de Lhíderes i Barones que, guiada por Sambucucio de Alando, decidiu-se quedar sob la proteçon de Genoba i oufrecer a la República lhigure la soberanie total na ilha que serie eisercitada por meio dun gobernador.
De acuordo cun esta oufierta, la Córsega pagarie tributos regulares para la Genoba que an troca quedarie cul custo de proteger la ilha de ls ataques repetidos de piratas (que cuntinaran dun modo çcuntino até l [[seclo XVIII]]) i garantirie la manutençon de las lheis córsicas i de sues struturas i alfándigas de gobierno outónomo lhocal que fui regulado pul ''Cunseilho de l duoze'' an Cismonte, i pa l ''Cunseilho de l Seis'' an Pumonte. Ls antresses ansulares serien repersentados por Genoba atrabeç dun "Ouratore."
Naquel tiempo to la Ouropa staba sendo afetada pula [[Peste negra]] que tamien chegou na Córsega i causou numerosas bítimas ne l mesmo momiento ne l qual la supremacie genobesa fui afirmada. L acuordo antre ls Lhíderes i Barones fui biolado i tanto uns cumo ls outros mantibírun cunflitos que afetórun la colocaçon efetiba de l domínio genobés na Córsega. Nesta situaçon l rei [[Pedro IV de Aragon]] reeibindicou ls dreitos de soberanie de la ilha.
Cun este estado de las cousas l Baran Arrigo della Roca aparece an cena, Condede Cinarca que cul apoio de las tropas aragonesas an [[1372]] assume l cuntrole quaije total de la ilha, solo deixando l stremo norte i alguas fortalezas marina sob cuntrole genobés. Esta bitória ampurrou ls Barones de l Capo córsico a pedir ajuda outra beç la Genoba que pensou an resulber l porblema ambestindo na ilha ua cumpanha comercial chamada "Maona", formada por cinco pessonas cun tentatiba de subornar Arrigo mas sin resultados.
La ''Maona'' specialmente era un cunsórcio de comerciantes (a las bezes caráter familiar) que Genoba usou frequentemente, antre ls [[seclo XIII]] i l [[seclo XV]], cun las funçones de gobierno tamien nas quelónias ourientales. Antre las purmeiras Maonas ye neçairo mencionar la de la ilha de [[Quíos]], ne l Eigeu, anstituida an [[1347]] i antre ls sócios oureginou la família nobre famosa genobesa de l Giustiniani.
Al cuntinar las tensones, an [[1380]], quatro de l cinco sócios de la Maona resignórun la Genoba ls cargos que tenien, anquanto solo deixando Lheonello Lhomellino a eisercitar la funçon de gobernador. Cun tal cargo, Lhomellino fondou, an [[1383]], la cidade de [[Bastia]], dedicado a trasformar l núcleo mais amportante de l domínio genobés i capital de la ilha (até la mudança para [[Ajacio]], depuis de la ambason francesa ne l [[seclo XVIII]]).
Fui solo an [[1401]], depuis de la muorte de Arrigo, que la outoridade genobesa fui formalmente restablecida na ilha, ambora Genoba naqueilha época caiu nas manos de l franceses: antre [[1396]] i [[1409]], [[Carlos VI de Fráncia]] fui senhor de la República de Genoba, que admenistrou por meio de l gobernador [[Jean Le Meingre]] chamado Boucicault. Sob l gobierno destes, an [[1407]], fui fundado l [[Banco di San Giorgio]], un cunsórcio potente de credores pribados ls quales fui dada la admenistraçon de las rendas de l Stado i l gobierno de numerosas tierras i quelónias, antre eilhas la Córsega.
Anton, Lhomellino fui renbiado la Córsega an [[1407]] cumo gobernador por cunta de Carlos VI de Fráncia i tubo que anfrentar Bincentello d'Istria que, depuis que oubter pribilégios de la Corona de Aragon, tenie sido declarado ''Senhor'' de Cinarca i tenie cuntido al redror si la ''Tierra de Quemuns'', Bastia ancluída, se proclamou Condede Córsega an [[1405]]. Ls sfuorços de Lhomellino nun tenien éxito algun i an [[1410]] Genoba (que tenie recuperado la andependéncia) solo cuntrolaba Bonifácio i Calbi.
Mais ua beç, ua rebolta anterna acabou cula andependéncia birtual de la Córsega: la rebolta dun feudatário i de l bispo de Mariana fizo Bincentello perder l cuntrole de la ''Tierra de Quemuns'' i, anquanto el fui para [[Aragon]] para pedir ajuda, l genobéses poderien cumpletar debrebe la recunquista de la ilha anteira.
Mas, l jogo cumplexo de alianças i inimizades lhocales nun premitiu que esta recunquista fusse durable. A poner la situaçon outra beç an mobimiento fui l [[Grande Cisma de l Oucidente|Cisma de l Oucidente]] i la briga para la ambestidura papal que acunte al redror de l redadeiro [[antipapa]] de [[Abinhon]], [[Benedito XIII]], apoiado puls bispos córsicos faborables la Genoba por ua lhado, i pul [[antipapa]] [[João XXIII]], apoiado por aqueilhes faborables la Pisa.
[[Fexeiro:Corte citadelle.jpg|thumb|left|300px|La cidadela de Corte.]]
Bincentello que cunseguiu zambarcar na ilha cun ua fuorça melitar aragonesa, nun acha grandes oustaclos i tira probeito de las ribalidades cruzadas para assumir l cuntrole facilmente de Cinarca i de Ajacio.
Depuis de se aliar cun ls bispos a fabor de l pisanos, oumentou sue anfluéncia na ''Tierra de Quemuns'' i custruiu l castielho de [[Corte]]: an [[1419]] la anfluéncia genobesa na ilha tenie sido outra beç reduzida als núcleos de Calbi i Bonifácio, anquanto Bincentello, cul títalo de Bice-rei de la Córsega, stablecie a partir de [[1420]] la sede de sou gobierno an Biguglia.
Nestas circusntancias, [[Alfonso V de Aragón]] apersentou-se cun ua grande frota ne l mar de Córsega, cul oubjetibo de tomar posse pessonalmente de la ilha para que passasse a fazer parte de l [[Reino de la Sardenha|Reino de Sardenha i Córsega]]. Depuis de la queda de Calbi, Bonifácio, cidade que siempre tubo grande anfluéncia genobesa seguiu rejistindo animada pulas antrigas de l partidários de Génoba.
Durante esse período de tiempo, la resisténcia de Bonifácio fizo cun que ls sitiadores para que acabássen cul bloqueio de la cidade que, ua beç oubtebe la cunfirmaçon de sous pribilégios, se cumbertiu de fato nua spece de micro-república andependiente sob proteçon de l genobeses. Pouco depuis, l çcontentamiento debido als eilebados ampostos fizo que stourarie ua rebolta giral contra Bincentello, quien, nua tentatiba de se dirigir la [[Sicília]], acabou restando prisioneiro nun golpe ne l porto de Bastia i, cunduzido la Génoba cumo rebelde i traidor, fui decapitado l [[27 de abril]] de [[1434]].
La lhuita antre las façones pró-genobesas i pró-aragonesas prosseguiu na ilha, i l [[Dogo de la República de Génoba|Dogo]] genobés [[Giano di Campofregoso]] recuperou l cuntrole de la Córsega, apoiando-se na maior capacidade artilheira ([[1441]]). Cun motibo de dita recunquista atiradeira-se i fortifica la cidade de [[San Fiorenzo]] ([[1440]]).
La reaçon aragonesa lhebou la lhuita al sou punto culminante. An [[1444]] zambarcou na ilha un eisército pontificio cumpuosto por 14.000 homes, ambiada pul papa [[Eugenio IV]]. Este eisército, inda assi, fui derrotado pulas milícias corsas cuntroladas por Rinucio de la Lheca, ancabeçando ua ounion que reunia la quaije todos ls Caporales i Barones ones lhocales. Inda assi, ua segunda spediçon oubtebe la bitória i l própio Rinucio morriu an batailha na frente de Biguglia.
== L senhorio de l Banco de San Giorgio i de Génoba ==
[[1447]] puode cunsidrar-se nun anho crucial pa l cuntrole genobés de Córsega. Neste anho acede a la cadeira papal [[Nicolás V]], natural de [[Sarzana]], na region lhigure, i por essa rezon mui ounido a la República de Génoba. Era un home enérgico i culto, i un de ls antrodutores an Roma de l sprito de l [[Renacimiento]]. De modo eimediato fizo baler ls dreitos papales subre la ilha (cujas percipales praças stában sob cuntrole de las tropas pontificias) i cediu-los la Génoba.
Desse modo passou-se a un período an que la ilha passa a star cuntrolada amplamente pula República genobesa scetuando Cinarca, sob cuntrole nominal de ls aragoneses mediante l domínio mais cuncreto de ls Senhores lhocales, i de la ''Tierra de Quemunas'', que mediante ua assembleia de sous xefes, an [[1453]] decide oufrecer l gobierno de to la ilha al [[Banco de San Giorgio]], la potente cumpanha comercial i financeira stablecida an Génoba an [[1407]], que l aceita.
Ua beç spulsos ls aragoneses de la ilha (de cujo passo por Córsega quedará l amblema de la ''Cabeça Morena'', zambolbido depuis de la [[Recunquista]]), l Banco de San Giorgio ampeçou ua outéntica guerra de streminio contra ls Barones ansulares, cuja resisténcia ourganizada tremina an [[1460]], quando ls cabeças son detentos i mandados al eisílio na Toscana. Inda tenerien que decorrer dous anhos de lhuitas para cunseguir submeter por cumpleto la ilha, até [[1462]], an que l capitan genobés Tommasino de la Campofregoso, de mai corsa, fizo baler cun sucesso sous dreitos familiares para reafirmar l cuntrole total de la República tamien ne l anterior de la ilha.
Solo dous anhos depuis, an [[1464]], Génoba, i cula Córsega, cai an manos de [[Francesco I Sforza]], duque de [[Milon]]. La sue muorte, an [[1466]], la outoridade milanesa na ilha zbaneciu-se pulas habituales turbuléncias anternas i, ua beç mais, tan solo las cidades costeras permanecírun de modo efetibo sob la tutela de las poténcias cuntinentales.
An [[1484]] Tommasino de la Campofregoso cumbenceu als duques Sforza para que le cunfiassen l gobierno de la ilha, cunseguindo l cuntrole de las fortalezas. Nesse tiempo cunsegue cunsulidar l poder anterno, aliando-se cun Gian Paolo de la Lheca, l mais poderoso de ls Barones ansulares.
Trés anhos depuis la situaçon boltaba-se a mober. Un çcendente de l Malaspina, que yá tenien tenido relaçon cun Córsega ne l [[Seclo XI]], Jacopo IV de Appiano, príncepe de Piombino, fui chamado para que anterbiisse an fabor daqueles que se oupunhan la Tommasino, i assi l armano de l príncepe, Gherardo conde de Montagnano, se proclamou conde de Córsega i, depuis de zambarcar na ilha, se apoderou de Biguglia i de San Fiorenzo. Mais que se oupor la Gherardo, Tommasino restituiu çcretamente las prerrogatibas an fabor de l Banco de San Giorgio, que durante esse tiempo refundou i forteficou [[Ajacio]] ([[1492]]) acerca de l lhugar de la antiga ''Aiaciun'' romana. La decison de Tommasino fui criticada por outros nembros de sue família i por Gian Paolo de la Lheca, cun rezon, yá que an quanto l banco treminou cun Gherardo, apuntou sues armas contra ls belicosos barones corsos, als que nun cunseguiu submeter até [[1511]], i esto depuis de lhonga i sangrenta lhuita.
Durante sou gobierno, l Banco de San Giorgio demunstrou scassa bison i perspicácia política, outando por ua busca de l benefício mais eimediato an lhugar de buscar ua stratégia de antegraçon, i anstaurando desse modo un regime quelonial subre la Córsega.
Oumentou-se l zambolbimiento de l bosques, mas ls percipales benefícios éran pa l Banco, que ampunha a la ilha uas taxas de tal magnitude que de fato ampedie qualquiera possiblidade de zambolbimiento lhocal. Al lhongo de to la cuosta de la ilha se reconstruiran i an grande parte se custruíran ''s nuobo'' torres de bigiláncia i defesa (muitas deilhas inda eisisten hoije an die) para çpor dun sistema de alerta contra las ancursones de ls piratas berberiscos, ounido a las patrulhas marítimas. Anque que nun se eiliminará de l to (permanecerá até l [[Seclo XVIII]]), esta praga se cuntrolou, inda que mais para proteger ls antresses eiquenómicos queloniales que para brindar proteçon a la populaçon corsa, que seguirá sofrendo las sangrentas ancursones de l piratas, birtualmente ampunes quando atuában nas zonas de cuosta que l banco cunsidraba sin antresse stratégico i eiquenómico.
An grande parte, las anstituiçones lhocales (antre las que se çtinguia por sou rialmente abançado cunceito político la ourganizaçon de la Tierra de Quemunas) fúrun abolidas ó sbaziadas de cuntenido i cuncorréncias cuncretas. Ls notables corsos nin sequiera podírun gozar por cumpleto de ls dreitos de cidadanie, sin falar de aceder a la ouligarquía republicana genobesa, que por definiçon les staba cerrada.
Las tentatibas de rebelion fúrun giralmente reprimidas cun grande dureza, outelizando cun frequéncia l recurso a la [[pena de muorte]]; ó alternatibamente aplicando l percípio de "''debede eit ampera''", maneijou habilmente (ancitando-las quando era neçairo) batailhas lhocales ó ampeços de guerra cebil, outelizando esses zamcontros para deblitar las fuorças i la moral de ls senhores de la ilha i por tanto a prebenir contra alianças que podíssen dar lhugar a un lhebantamiento giral. Zambolbiu-se la cultura de la ''bendetta'' i de l banditismo, que crecírun al ambés de acabáren. Todo esto anquanto an Ouropa, i specialmente na bezina Eitália peninsular, florescia l [[Renacimiento]].
A las çgraças políticas ounírun-se eipidemias de [[peste]] i l ancarecimiento de l custo de la bida que serbiran pára que l porcesso de ampobrecimiento i ambarbaramiento de la ilha, para alhá de sacerbar l rábia de ls corsos pa l domínio genobés.
=== Ampeço de la penetraçon francesa na Córsega ===
Durante la purmeira metade de l [[seclo XVI]] Fráncia, que se staba zambolbendo cumo stado i poténcia ouropéia, ampeça a poner sues peones ne l Mediterráneo pul que manifesta antresse por Córcega i Eitália. Neste marco, [[Anrique II de Fráncia]] cuncebe un porjeto para apoderar-se de la ilha, aprobeitando-se de la torpeza de la política de ls genobeses i l ressentimiento de ls corsos anrolados ne ls eisércitos franceses cumo [[mercenário]]s.
=== La purmeira cunquista francesa i Sampiero Corso ===
Depuis de assinar an [[1553]] un tratado de coperaçon cul [[sulton]] [[otomano]] [[Solimon, l Magnífico]], l rei de Fráncia garantiu-se nun solo la neutralidade, senó tamien la colaboraçon de la frota turca ne l Mediterráneo. Solo 18 anhos depuis, an [[1571]], l abanço turco para Ouropa se deterá na [[batailha de Lhepanto]] cun ua frota multinacional, inda que dirigida percipalmente por [[Spanha]] i [[Beneza]], i na que [[Fráncia]] nun partecipa.
Pouco depuis de la assinatura de l tratado antre [[Francisco I de Fráncia]] i Solimán, la frota franco-turca apersentou-se ante la cuosta de la ilha i atacou-la, sitiando a la par todas las fortalezas costeras. [[Bastia]] caiu quaije sin lhutar, anquanto [[Bonifacio]] resistiu mui tiempo i solo cediu ante la promessa a la guarnición de respeitar la bida de l sitiados, promessa que ls turcos ancumpriran, yá que ua beç la cidadela se rendiu to la guarnición fui masacrada i la cidade saqueada. Cedo caiu to la ilha, salbo [[Calbi]] que seguiu resistindo.
Preocupado pula açon francesa, que abria decididamente las puortas als otomanos an pleno coraçon de l Mediterráneo oucidental, anterbeio l rei de [[Spanha]] i amperador de [[Almanha]], [[Carlos I de Spanha|Carlos V]], que la sue beç ambadiu la ilha a la cabeça de sues tropas i las de Génoba. Ne ls anhos seguintes (ls Turcos tenien zambarcado brebemente solo an Bonifacio), almanes, spanholes, genobeses, franceses i corsos lhutórun ferozmente pulas fortalezas de la ilha.
An [[1556]], data an que se porduç ua trégua que deixaba momentaneamente la Fráncia l cuntrole de to la ilha, salbo Bastia, que antes tenie boltado a ser cunquistada por genobeses i spanholes, l gobierno francés (mais moderado que l genobés) cunseguiu simpaties antre la populaçon, tamien grácias a la açon de ls corsos al serbício de Fráncia, antre ls que staba, cul grau de coronel, l mercenário [[Sampiero di Bastelica]].
Inda assi, an [[1559]], las cunclusones de la [[Paç de Cateau-Cambrésis]] çpusírun la restituiçon de Córcega al Banco de San Giorgio. Ls respunsables de l banco procedírun eimediatamente a ampor duros ampostos para tratar de resarcirse de ls gastos de guerra (ampostos que grande parte de ls corsos se negórun ó stubírun an medida de pagar) i, biolando l tratado, que prebia ua [[anistia]] general, procedírun a cunfiscar todos ls benes de Sampiero, de sue mulhier Bannina d'Ornano, i de outros corsos que tenien serbido al lhado de Fráncia.
Sampiero, stablecido an [[Probenza]], nun se dou por bencido i ampeçou a trabalhar para agrupar meio a el ua parte seneficatiba de ls notables de la ilha anfrentados la Génoba, anquanto paralelamente buscaba apoios para sou porjeto de apartar la ilha de la República de Génoba. Dirigiu-se cun esse oubjetibo la [[Catalina de Médicis]], anton reina regente de Fráncia depuis de la muorte de sou marido durante ls festeijos de celebraçon de la Paç de Cateau-Cambrésis. Inda assi, Catalina negou-se a apoiar la Sampiero, al nun querer se amplicar nua ouparaçon que tubisse reabierto la lhonga guerra que acababa de acabar.
Nun tubo mais suorte ua tentatiba nesse sentido cun [[Cosme I de Médicis]], que tamien querie adueñarse de Córcega, mas pretendia se fazer culha solo mediante tratados cun las poténcias ouropéias, yá que sabie que Toscana nun staba an cundiçones de zafiar abiertamente als genobeses.
Fracassado ua posterior tentatiba de cunseguir l apoio de l [[Farnesio (família)|Farnesio de Parma]], Sampiero, que tenie cunseguido credenciales diplomáticas francesas, cunseguiu ir pessonalmente al Norte de África i la [[Custantinopla]] para suplicar al Sultán que anterbiisse para cumberter Córcega an porbíncia otomana, l que resulta seneficatibo para antender até que punto Génoba se tenie feito odiosa antre ls corsos agrupados al redror de l antigo coronel de l franceses. A misson de Sampiero an Ouriente treminou de fato an falhanço porque anquanto Cosme I, conhecedor de ls porjetos de l corso para anstalar a la poténcia otomana justo an frente a la cuosta toscanas, tenie adbertido de la einiciatiba als genobeses, cujos ambaixadores se tenien adiantado la Sampiero i cumbencido als menistros turcos para que recusassen la perpuosta.
Anquanto Sampiero staba an Ouriente, sue mulhier, Bannina d'Ornano, dona de feudos cunfiscados por Génoba, tenie tratado de recuperá-los buscando pessonalmente un acuordo cula [[República de Génoba|Serenísima República]] de [[Génoba]]. Al anteirar-se Sampiero destas gestones al regressar la Fráncia, nun dubidou an reagir ante l que cunsidraba ua sangrenta traiçon, matando a un amigo corso que tenie permanecido para cuidar la sue mulhier i strangulando pessonalmente la sue mulhier i a las dues damas de cumpanha que la cuidában an sue ouséncia. Sampiero reibindicou ls homicídios cumo ''delito de honra'' debochando deste modo a la justícia francesa. Lhebado por un grande entusiasmo i ua buona dose de desespero ounido a sues bibéncias pessonales, zambarcou an júlio de [[1563]] cun un punhado de seguidores an [[Propiano]], ne l golfo de Balinco, cul deseio de spulsar als genobeses de la ilha.
Anquanto ls genobeses ua beç cuncientes (inda que tarde) de l nefasto papel político zampenhado pul Banco de San Giorgio na admenistraçon de Córcega, tenien decidido assumir l cuntrole direto a partir de [[1562]], anstalando un gobernador na ilha.
An mui pouco tiempo Sampiero cunsulidou las alianças lhocales, preparadas zde mui tiempo dantes, cunsulidando un eisército de 8.000 homes, cul que lhebou a cabo ua sangrenta série de golpes de mano als que l gobierno genobés se oupós tanto pulas armas cumo azuzando las ribalidades antre ls notables isleñls. Depuis de anhos dua guerra caratelizada por ua strema ferocidad por ambas partes, por matanças, saques, ancéndios de colheitas i de populaçones, ls genobeses splodindo l rábia de ls familiares de Bannina cunseguiran recrutar antre eilhes a uns [[sicario]]s que, an [[1567]] matórun la traiçon la Sampiero i lhebórun sue cabeça al gobernador de Génoba. L suposto nome de l assassino de Sampiero, ''Bittolo'' passou assi la se cumberter an paradigma de l ''traidor'' na fantasía corsa popular i inda hoije guarda esse seneficado.
La lhuita prosseguiu durante algun tiempo ancabeçada por un jobencísimo filho de Sampiero, Alfonso, mas ls rebeldes corsos, sin la speriente lhiderança de Sampiero i sin recursos melitares, se zanimaron i buscórun la paç, a la que se chegou an [[1569]] cul pato antre Alfonso i l genobés Giorgio Doria.
=== Un seclo i meio de ''pax'' genobesa ===
[[Fexeiro:Altiani Pont'à u large côté aval.jpg|thumb|right|250px|Puonte genobesa cun trés arcos subre l riu Tabignano, acerca de [[Altiani]], que cuntina an serbício.]]
Se chegou tamien al final de la guerra grácias la que, yá ne ls redadeiros momientos de la lhuita, Génoba parecie tener cumprendido que la scessiba dureza mostrada na admenistraçon i na sploraçon de Córsega ancitaba sous habitantes la se rebelar ante las misérias anfligidas, i tenie preparado ua política mais moderada i eiquilibrada para recuperar l apoio de la populaçon.
L çpositibo de paç prebia ua anistia i la lhibertaçon de refénes i prisioneiros, la cuncesson als corsos de lhiberdade de mobimiento de i para Eitália i lhiberdade para çpor diretamente sous benes, cundonación i prorrogaçon fiscal de cinco anhos. Oufreciu-se la Alfonso la restituiçon de ls feudos de Ornano que, cunfiscados, stában na ourige de la tragédia familiar, siempre que el, junto la sous mais próssimos colaboradores, se siliara, cumo fizo se trasladando la Fráncia.
Cun antençon de pacificar la ilha de modo duradouro i recoincer, para alhá de ls dreitos mais básicos, eilemientos de outogobierno lhocal seneficatibos, an [[1571]] Génoba (que se tenie boltado a acupar diretamente de Córcega zde l final de la admenistraçon de l Vanco de San Giorgio an [[1562]]) anstituiu ls ''Statutos Cebiles i Melitares'' que, zde esse momiento an adelantre, regularian, al menos subre l papel, l dreito i la admenistraçon na ilha.
Sucessibamente enmendados i ampliados, ls ''Statutos'' resultórun ser un bun strumiento anstitucional i, nas parte trasladadas a la Custituiçon [[Pasquale Paoli|paolina]] de [[1755]], seguiron an parte an bigor até la cunquista francesa ([[1769]]).
Zde l punto de bista admenistratibo Córcega passou a depender a partir desse momiento, dua spece de menistério special cun sede an Génoba, l ''Magistrado de Córcega'', que rendia cuntas de sues atuaçones ante ls mássimos uorganos de la República, l ''Maggior Cunsiglio'' i l ''Minor Cunsiglio''. Na ilha residie un gobernador genobés, ajudado por un Bicario i pul Cunseilho de l '' duoze Nobres'', anspirado na anstituiçon similar de la ''Tierra de Quemunas''.
L território se subdibidió an porbíncias, la cada ua de las quales tenie a la cabeça un ''comissário'' (cun sede an Bonifacio, Ajacio i Calbi), ó un ''lhugarteniente'' (cun sede an Corte ó Alerie, Rogliano, Algaiola, Sartena i Bico). Las fortalezas nuns causos cunsertórun-se i an outros se cunsulidórun i ampliórun, para alhá de çpor neilhas guarniciones mais sólidas que ne l passado. Se reorganizaron las Cortes de Justícia i dotou-se-les dun cumplexo apareilho burocrático. La bida pública se reorganizó subre ua cuidada redefinición de las quemunidades rurales que passórun a ser l núcleo básico de l território zde l punto de bista anstitucional, fiscal i relegioso, antegrando la antiga rede de las Piebi. Ls pobos, reunidos an ''parlamientos'', eilegian periodicamente sous ''Podestás'' ó ''Pais de l munecípio'', respunsables de las funçones admenistratibas i de polícia lhocal, mediante l cargo, tamien eiletibo, de ''capitan de la milícia''.
Las quemunidades gobernában-se pus de modo bastante outónomo, sin anterbençon de la República, salbo causos scepcionales. Ne ls pobos de l anterior de la ilha esta lhiberdade de zambolbimiento fui tal que se criou ua classe de notables als que se chamou ''Percipales''. Ls atos, tanto pribados cumo públicos (eileiçones lhocales i ''Grida'' de l gobernador), se trascribían ne ls registros notariales, que éran remetidos de forma regular al ''Cancelliere'' de la sede probincial cumpetente i durante un berdadeiro período las outoridades lhocales podírun ambiar repersentantes própios al Gobernador ó, anclusibe, a las outoridades centrales an Génoba, para spressar eisigéncias particulares, denúncias por abusos grabes ó petiçones de ajuda an causo de calamidades cumo la [[seca]].
Subdibediu-se l território, zde l punto de bista fiscal i pordutibo, an ''círclos'' çtinados a fruitales i benies, ''tomadas'', çtinadas la sembria-las, i ''tierras quemuns'', patrimonho coletibo de las quemunidades, çtinadas a pastos, a cultibos de temporada i huertos, a la recoleción de fruitos de l bosque i la madeira. Guardas florestais i juízes specializados preocupában-se de belar por que se respeitassen ls Statutos ne l tratamiento de las tierras.
Definiran-se las lheis cebiles i criminosas, bien cumo ls ampostos, que fúrun bien mais eficientes, anque seguir se baseando na ''talha'' (amposición direta) i na ''gabela'' cumo l ''scudo por bota'' pa l bino, las ''mermas'' para outros perdutos, l ''boatico'' (benda fuorçada la précio reduzido de cebada i grano a las guarniciones stablecidas na ilha) i dibersos monopólios (l mais amportante l de la saia) ne l que diç respeito a la amposiçon andireta.
Las cidades costeras, alguas de las quales stában poboadas an sue grande maiorie por giente oureginarie de [[Liguria]] (an special Calbi, Bastia i Bonifacio), tenien dibersos pribilégios cun respeito a las lhocalidades de l anterior (isençones fiscales, inmunidades speciales), pul que custituían un mundo aparte. Sede de ls gobiernos porbinciales, estas pequeinhas ''capitales'' zambolbírun un patriciado similar al que se staba zambolbendo nesse momiento an Eitália, se anriquecendo tanto cul quemércio marítimo i cun ls benefícios deribados de l eisercício de funçones admenistratibas ounidas al gobierno, cumo mediante ls lhabores de sploraçon agrícola zambolbidas nas zonas de l anterior mais próssimas. La classe de l patriciado, chamados ls ''Nobres'' (inda que an rialidade trataba-se dua burguesía ourbana) cuntrolaba l mercado de l [[cereal]]ye, l de la [[pesca]], l de l ampréstimos i l de ls artesones i manufaturas lhocales. Seran percisamente ls nembros desta classe ls que, siempre deseosos de tener maior prestígio i riquezas, ancabeçaran ne l [[Seclo XVIII]] la rebelion popular i custituiron la fuonte de la Córsega andependiente de [[Pasquale Paoli]], i a seguir l purmeiro eilemiento de lhegitimaçon lhocal de ls gobiernos franceses.
La República, tanto durante l [[Seclo XVII]] cumo ne l [[Seclo XVIII|XVIII]], recuperou las melhores eideias de l Banco de San Giorgio para melhorar l cultibo de cereales nas regiones lhitorales, l cultibo de l [[oulibeira]] (specialmente an Balagna) i l aprobechamiento florestal (an special ls castañls de Castagnicia). La rede de stradas de la ilha ampliou-se i melhorou (alguns de las puontes genobeses inda seguen an uso), a la par que specialmente ne l Cismonte i an todas las cidades de la cuosta tubo lhugar ua antensa atebidade de ourbanización i restruturaçon de eidifícios que caraterizou muitos centros stóricos cujo aspeto hoije segue marcado pula fuorte anfluéncia de l stilo lhigur i barroco deste período.
Na cuosta reforçou-se l çpositibo de las torres de bigiláncia i defesa, debido al recrudecimiento de las ancursones berberiscas, que fúrun specialmente frequentes i çtrutibas nas dues décadas que seguiran a la derrota de ls turcos an [[Lepanto]] an [[1571]]. Esto ye normal, yá que la piratería benie a anchir l bazio deixado pula ampossiblidade de aceder de outro modo a las riquezas de las que dantes çpunhan atrabeç de l quemércio i que agora nun era acessible debido a la derrota de sue frota.
Las cunsequéncias destas dues décadas de ataques, mui bien decumentados i çtribuídos al lhongo de to la cuosta de la ilha, fúrun zastrosas i ocasionórun l çpoboamiento de muitas zonas nas prainadas, nun éxodo que nun se conhecie zde seclos dantes. Cumo eisemplo puode-se citar l causo de Sartena. An [[1540]] esta region tenie onze centros maiores que ne l final de seclo quedórun abandonados an sue totalidade, se scetuamos la própia Sartena, que tubo que se fortificar i custituiu assi refúgio para to la populaçon circundante até l [[Seclo XVIII]] an que, ua beç passado l peligro, podírun resurgir ls centros menores.
Nesse mesmo período la ilha padeciu dues eipidemias de [[peste]] que custituíran mais adelantre un grabe oustaclo para poder lhebar a cabo ls prainos de zambolbimiento preparados pula República, que anque star bien cuncebidos subre l papel nun tubírun l sucesso sperado. Las dediculdades eiquenómicas mantibírun la emigración de l corsos, que buscórun fortuna ne l cuntinente, muitos serbindo cumo melitares al serbício de las poténcias strangeiras, zafiando la proibiçon que nessa lhinha emitie Génoba, preocupada por esta sangría que dedicultaba sous prainos de zambolbimiento i çpoboaba ls campos.
Ademales, dita preocupaçon staba justificada pula deminuiçon de ls rendimientos fiscales debido a la falta de zambolbimiento. Esta merma ne ls rendimientos era mui preocupante debido als porblemas financeiros de la República, que se tenie arriscado a financiar a la corona de Spanha que, durante l [[Seclo XVII]], deixou de pagar ls amportante ampréstimos cuncedidos puls genobeses ne ls prazos stipulados, chegando anclusibe la se declarar ansolbentes. Estas dediculdades mermaron la capacidade eiquenómica dua República genobesa, yá deminuída pula progressiba perda de todas sues quelónias ourientales a manos de ls turcos i de la deminuiçon de l belume de sou quemércio cul Lhebante, debido a la cuncorréncia de l franceses, que se ouniu a partir de l [[Seclo XVI]], a la yá tradecional cuncorréncia eisercida pula [[República de Beneza]].
Para alhá de restablecer la proibiçon formal de emigrar, amposta de nuobo als corsos anque de l que stablecie-se ne ls ''Statutos'', Génoba tratou de todos ls modos possibles de ampulsionar la rebalorización de las tierras de la ilha, anstituindo tamien cun esse oubjetibo la figura de l ''Magistrado de l cultibo'' i eilaborando prainos de zambolbimiento que inda assi resultórun ineficaces an sue maior parte, mas de cuja culidadegiral dá depoimiento l fato de que bien mais tarde seran copiados puls franceses an prainos similares (por outra parte, tamien ineficaces durante mui tiempo).
Un de ls puntos débis desses prainos se debie al fato de que se baseában, mais que subre ua atuaçon de l Stado (que tenie dediculdades por sous porblemas eiquenómicos), subre la einiciatiba pribada mediante un cumplexo sistema de feudos i [[anfiteusis]] que lhoinge de ampeçar ua dinámica positiba acabou erosionando las ''tierras quemuns'' ampedindo la çponiblidade plena a las quemunidades lhocales i faborecendo l lhucro de alguns ''Percipales'' i ''Nobres'' sin que la coletibidade tubisse bantaige algua.
Este fenómeno de spropiación i ampobrecimiento de las quemunidades corsas an benefício de ls terratenientes ricos se acelerará quando este esquema seia proposto de nuobo puls franceses, i acabará ocasionando danos sociales einormes i que zamcadearan de las rebeliones que, durante meio seclo, se dórun an Córcega depuis de la acupaçon francesa, i que oucasionórun l fenómeno que passará a la stória cumo ''[[Banditismo]]''.
Neste marco se amplanta la chegada de alguas cientos de [[Grécia|griegos]] oureginarios de [[Laconia]] (region meridional de l [[Peloponeso]]) fugindo de l domínio otomano. Depuis de dar, cun porblemas, l cunsentimiento de l primado pontificio estes prófugos anstalórun-se an [[1676]] nas tierras costeras a uns 50 km al norte de Ajacio. Na region, telifonema ''Paomie'', ls griegos fundórun ua quelónia an Cargese que, depuis de la acupaçon francesa, mantebe quaije até nuossos dies sou lhéngua i alguas tradiçones oureginaries, ancluindo l rito relegioso ouriental.
L sucesso frustrado de ls prainos genobeses de zambolbimiento, que acabou por propor la ''queston agrícola'' cujas cunsequéncias se fázen sentir até nuossos dies, ne l cuntesto dua eiquenomie inda marcada por ua sploraçon sustancialmente quelonial i de restriçon progressiba na prática de las scassas lhiberdades de que gozában ls corsos, cunsidrados de fato súbditos i nun cidadanos de la República, acabou ocasionando ua crise que se parecie lhebar la Córcega a la rutura definitiba cun Génoba, purmeiro de modo gradual i ampercetible, i finalmente cula spluson de la rebolta a partir de [[1729]].
=== L fin de la Guarda Corsa papal an Roma ===
La lhonga stória de ls cunflitos i bioléncias que caraterizou la Córsega a partir al menos de la queda de l [[Ampério Romano]], tenie acostumado la sous habitantes a cunsidrar la guerra algo habitual i tenie fato de l ''oufecio de las armas'' un de las percipales atebidades eisercidas puls corsos spatriados pa ls stados eitalianos (i an muita menor medida para Fráncia) zde la [[Eidade Média]] até la [[Eidade Moderna]]. Percorrendo atenciosamente la lhista de nomes de ls capitanes mercenários ''eitalianos'', puode-se ouserbar que muitos deilhes éran oureginarios de la Córsega i que, an alguns causos, cuntában cun batalhones anteiros de corsos.
Antre ls çtacamientos melitares antegrados an sue totalidade por corsos que ouperórun fura de la ilha çtaca la ''Guarda Corsa'' papal, que eiserceu sues funçones durante bários seclos. Anque de la pouca fiablidad de l decumientos, normalmente data-se an [[1378]], coincidindo cul final de l ''catibeiro de [[Abiñón]]'', la fundaçon an Roma dun cuorpo melitar cumpuosto sclusibamente por corsos cun funçones de ''Guarda Pontifica'' i de milícia ourbana.
[[Fexeiro:Lapide Pasquino Corso.jpg|thumb|left|250px|Monumiento funerario an honra la Pasquino Corso, coronel de la Guarda Corsa papal, Roma.]]
Nun parece que tenga decumientos que certifiquen la criaçon deste cuorpo melitar dantes, anque de la persença dua seneficatiba ''quelónia'' corsa an Porto ([[Fiumicino]]) i depuis ne l [[Trastebere]] (la eigreija de [[San Crisogono]] fui basílica sepulcral de l corsos) certificada al menos zde l [[Seclo IX]] i de fato nun se puode scluir ua persença ourganizada de milícias corsas ne l teta ls eisércitos papales anclusibe mui dantes de l [[Seclo XIV]], cunsidrando l amportante bínclo antre Córcega i Roma, cidade de la que dependiu la ilha formalmente a partir de l [[Seclo VIII]] i até sue definitiba antrada na órbita genobesa.
La Guarda Corsa que stará al serbício de l Papa de modo eininterruto durante quaije trés seclos i precederá an quaije 130 anhos a la anstituiçon an [[1506]] de la [[Guarda Suiça]]. Sou final zamcadeia-se depuis dun ancidente ocorrido an [[Roma]] l [[20 de agosto]] de [[1662]] i ye un de l andícios de que ls franceses ténen la cada beç mais anfluéncia na Eitália.
An meados de l [[Seclo XVII]] la persença an Roma de numerosas delegaçones diplomáticas de ls Stados tenie acabado por criar ua situaçon paradójica, cun respeito a las poténcias maiores, que abusando de l cunceito de straterritorialidad, tenien dotado sues ambaixadas de outénticas guarniciones melitares (que se mobian armadas por to la cidade) i lhebado a la trasformaçon de zonas anteiras de l centro de la cidade an ''zonas francas'', nas que ls delinquentes i assassinos de to tipo ancontrában refúgio i ampunidade.
L Papa [[Alexandre VII]] tratou de remediar estes scessos. L rei de Spanha i ls repersentantes de l Ampério aceitórun reduzir sues milícias, mas l rei de Fráncia [[Luis XIV de Fráncia|Luis XIV]], an mudança, mandou la Roma la sue primo Carlos III, duque de Créqui, cumo ambaixador straordinário cun ua scolta melitar reforçada, que pouco tiempo depuis tubo un grabe cunfronto cerca de la Puonte Sixto cun alguns nembros de la Guarda Corsa, que patrulhában las rues de Roma, specialmente grabe porque anclusibe ls melitares sin serbício ne l quartel fúrun para assaltar l bezino [[Palácio Farnesio (Roma)|Palácio Farnesio]], sede de la ambaixada de Fráncia, eisigindo la detençon de ls melitares franceses respunsables de l ancidente. Porduziran-se çparos, ne l momiento ne l que regressaba al Palácio Farnesio, cun ua numerosa scolta melitar francés, la mulhier de l ambaixador. Un paje de la senhora de Créqui fui ferido de muorte i Lhuis XIV aprobeitou-se para eilebar a sues maiores cotas un zancuontro cula Santa Sede que se tenie ampeçado cul gobierno de l [[Cardeal Mazarino]].
L ''Rei Sol'' retirou de Roma la sou ambaixador, spulsou de Fráncia al de l Papa, aneixou-se ls territórios pontificios de [[Abiñón]] i amenaçou seriamente cula ambason de Roma se l Papa nun le apersentaba çculpas i nó se submetie a sues petiçones, que cumprendian la eimediata disseluçon de la Guarda Corsa, la eimisson dun [[anatema]] contra sou paíç, l ancarceramiento cumo represália de berdadeiro númaro de melitares i la condenaçon cumo galeotes para outros muitos, l cesse de l Gobernador de Roma i la custruçon cerca de l quartel de la Guarda dua coluna de anfamia i maldiçon pa ls corsos que se tenien atrebido a zafiar la outoridade francesa.
Nun purmeiro momiento, l Papa oupós-se i tratou de ganhar tiempo, mas la rial possiblidade dua anterbençon de l eisército francés an Roma fizo que cedisse. Dissolbiu-se la Guarda Corsa para siempre i se ancarcerou la alguns de sous nembros, se erigió l monumiento anfamante, i se çterrou de Roma al gobernador. An febreiro de [[1664]] ls franceses restituíran ls territórios de Abiñón i an júlio, an [[Fontainebleau]], l sobrino de l papa, Flabio Chigi, fui oubrigado a houmilhar-se i a apersentar çculpas de Roma al rei de Fráncia, que quatro anhos depuis dou permisson para çtruir la coluna anfamante.
Al lhongo de las negociaçones Lhuís XIV tenie bisto l modo de ampliar sue anfluéncia an Eitália, cumbertendo-se an protetor de alguns príncepes eitalianos al oubrigar al Papa, siempre ne l cuntesto de l ''zagrabios'' pul assunto de la Guarda, a debolber Castro i Ronciglione al Duque de Parma i a andemnizar al Duque de Modena por sous dreitos subre Comachio.
== La rebolta contra Génoba ==
Anque nun se ber amehaçada por nuobas ambasones (scetuando las habituales ancursones piratas) nin por nuobas mudanças de regime nin de poténcia acupante, Córsega, durante l redadeiro seclo de dominación genobesa deriba para ua crise que marcará que la fazerá bascular, cun muitas dediculdades, de l ámbito de anfluéncia eitaliano al meio francés. Yá la penetración genobesa an Córsega i sou domínio tenie cuntribuído a afastar Córsega de l ária sociocultural i lhinguística toscana i centro-eitaliana na que se tenie mobido zde l [[Seclo IX]]: ls ''Grida'' (bandos) de l gobierno genobés, scritos an eitaliano, éran melhor cumprendidos puls pastores analfabetos corsos que puls guardas de lhéngua lhigur que acumpanhában al pregonero que ls anunciaba ne ls pobos de la ilha.
La crise sofrida por Córsega durante l [[Seclo XVII]] i depuis ne l [[Seclo XVIII|XVIII]] ye cunsequéncia de la crise i declibe de la República de Génoba, ne l marco mais amplo de l declibe giral que afeta a todos ls stados de la Península eitaliana depuis de l Renacimiento, an cuntraposiçon a la crecente riqueza i poténcia de outros stados ouropeus.
Génoba entra nua situaçon clara de crise mui dantes que Beneza i se berá amenaçada de acerca i depuis acupada i dissolbida cumo Stado andependiente por Fráncia pouco depuis de perder Córcega i, gastando grande parte de sues scassas fuorças i recursos na inútil tentatiba de cunserbar l cuntrole.
Hai que tener an cunta que la [[Ligúria]] ten hoije ua superfice (5.410 kn²) netamente anferior a la de Córsega i que, anclusibe se ne ls tiempos de la República l território metro era maior (pouco mais de 6.000 kn²), Córcega repersentaba al redror de 60% de to l território cuntrolado pula ''Serenissima''. Tamien l dado demográfico ye seneficatibo: Lhigúria, que hoije ten 1.760.000 habitantes, tenie solo 370.000 ne l [[Seclo XVII]] (que passaran a 523.000 a la queda de la República an [[1797]]) anquanto Córsega tenie al redror de 120.000 ne l [[Seclo XVII]] i nun chegaba als 165.000 ne l final de l [[Seclo XVIII|XVIII]].
Ye pus eibidente que la lhuita que se zambolbiu durante quarenta anhos (de [[1729]] la [[1768]]) antre Génoba i sue quelónia era ua lhuita pula subrebibéncia (i de fato Génoba perderá sue andependéncia menos de trinta anhos passado tener perdido la ilha), i era mui amportante para la República, que cuntrolaba ne l cuntinente un território de menor tamanho al que se çputaba i sin cuntar na metrópole cun ua base demográfica seneficatiba cun respeito a la corsa.
Neste sentido justifica-se la dureza de la guerra, sue prolongación durante décadas anfluiu dramaticamente ne l stancamiento de la populaçon corsa, specialmente passado ls stragos i çtruiçones que seguiran afetando la Córcega an sue lhuita contra Fráncia (cun eipisódios seneficatibos al menos até la segunda década de l [[Seclo XIX]]) passado que Génoba abandonasse la lhuita i sperasse sou final cumo Stado andependiente.
Na ourige de la rebelion corsa contra Génoba, junto al rábia pa l gobierno genobés que nun cuncedie als corsos la cidadanie, stá la pobreza motibada pul falhanço de ls prainos de zambolbimiento de la ilha. Córcega acabou bibendo dua eiquenomie de susistencia, anquanto an Ouropa por todas partes florescia l quemércio i se acumulában eimensas riquezas.
An mudança, na ilha, las medidas adotadas pul gobierno de la República cul fin de stimular la agricultura, demasiado biradas subre la einiciatiba pribada, treminan fazendo aparecer ua burguesía parasitarie, que bibe (salbo alguas sceçones, cumo an Capo Corso, an adonde predomina la ampresa comercial ounida al trasporte nabal) subretodo de rendas eimobliárias quando nun de la pequeinha usura, mui daninha, cumo por eisemplo quando acaba dedicultando la [[trashumancia]] ganadera i la amenaçar la própia susistencia de las quemunidades camposinas tirando progressibamente spácio a las ''tierras quemuns''.
Esta situaçon faç crecer l çcontentamiento, pul que recresce l fenómeno de la ''bendetta'' i cunsequentemente, l mui difundido bandolerismo (al que recorren tanto ls corsos çcontentamientos cula justícia, cumo ls pastores spulsados de las tierras quemuns), criando ua situaçon de alarme i mal-star social difuso que prefigura un clima de guerra cebil.
La andifrença de Génoba ante esta eiboluçon i l que sue persença solo se notasse a la hora de eisigir gabelas i de perseguir ls delitos (tamien nun todos i nó siempre eficazmente), acabou fazendo crecer la yá tradecional tendéncia isleñla a la antrobersión i oumentando l rábia contra la República.
Quando esta anterbenha para tentar (de modo tardio i ancongruente) acabar cula mui estendida bioléncia, cula proibiçon giral pa ls corsos de lhebar armas (ua proibiçon tanto mais ancumprensible i inaceitable quanto se trataba dun pobo acostumado a las lhebar), l que pretendia pacificar será l que acenda l stopin de la rebolta, oubrigado tamien a la çparidade de trato que se porduç pula cuncesson arbitrária de [[salboconduto]]s i [[andulto]]s (ne l relatibo al dreito a lhebar armas i la sou uso), junto a la curjidosa prática de anrolar an sues milícias als bandidos que nun cunseguia caturar.
Será percisamente la classe minoritária de notables rurales i ourbanos de la ilha, a cujo zambolbimiento tenie dado un ampulso decisibo l grupo de medidas eiquenómicas pribatizadoras de l gobierno genobés, la que fazerá ber la situaçon modesta i a las bezes miserable de l resto de la populaçon i zamcadeará an [[1729]] de la rebolta andependentista corsa.
=== De la rebolta de 1729 al rei Teodoro ===
Para cumpensar l çcenso de rendimientos debidos a la proibiçon de lhebar armas (questume mui difundido i pul que se pagaba ua taxa), an [[1715]] Génoba antroduziu an Córcega la taxa giral de l ''due seini''. Essa taxa tenie-se stacionado temporariamente, mas tenie-se prorrogado bárias bezes sin que la proibiçon de passear armados nin la antroduçon de l ''Pacieri'' (magistrados para mediar pacificamente nas ''bendettas'') tubisse eifeitos seneficatibos.
An [[1729]] falou-se de tornar a prorrogar ls ''due seini'' por outros cinco anhos, justo ne l momiento ne l que las malas colheitas de ls redadeiros anhos i l andeudamiento de ls camponeses atingie nibles catastróficos. Por esso la bejita de ls recaudadores de l ''due seini'' lhebada pul lhugarteniente de Corte an Piebe dei Bozio, fizo saltar la chiçpa de la ansurreción ne l coraçon de la ''Tierra de Quemunas'' que, social i cibilmente mais abançada que outras regiones zde la Eidade Média, staba menos preparada para suportar la crise eiquenómica i la restriçon de dreitos. Un çtacamiento de suldados Genobeses fui rodeado, zarmado, roubado i, praticamente nu, renbiado la Bastia a la par que an to la region soában ls campanas i nas muntanhas l tradecional ''corno marino'' de ls pastores chamando a la rebelion.
Desse modo oureginou-se ua rebolta camposina que, la percípios de [[1730]], çcendo de Castagnicia i de Casinca, saqueou la prainada de Bastia, afetando tamien a las bezes a la capital. Génoba ambiou a la ilha cumo nuobo gobernador la [[Gerolamo Beneroso]] (que tenie sido Dogo antre [[1726]] i [[1728]]) i este atingiu ua efémera trégua, cumbidando a las quemunidades corsas a apersentar sues reibindicaçones. An dezembre de [[1730]] ls reunidos na ''Cunsulta'' (assembléia) de San Pancrazio tóman medidas relatibas al financiamiento de la ansurreción i la custituiçon de milícias, cohesionando un grupo dirigente al redror de alguns notables: Andrea Colonna Cecaldi, Lhuigi Giafferi i l abate Raffaelli. A la rebolta adere-se l baixo clero ne l que cedo se cumberterá an causa ''nacional''.
An febreiro de l anho seguinte, [[1731]] ua Cunsulta giral an Corte stablece formalmente las reibindicaçones que hai que dirigir al gobierno genobés, marcando ua fase na que ls notables que ancabeçan la rebolta se preocupan de la moderar (reprimindo la ''díscolos'' i ''maleantes'') i de buscar salidas negociadas a la rebolta. An abril ls teólogos de la ilha reúnen-se an Orezza, adotando ua atitude prudente, cumbidando a la República a cumprir cun sous deberes para eibitar uns çórdenes que son cuntemplados cun andulgéncia. L canónigo Orticoni biaja cumo eimissário dua la outra corte an Ouropa, defendendo las rezones de sou pobo, specialmente ante la [[Santa Sede]]. La rebolta corsa cumberte-se cedo an assunto de antresse ouropeu i chama la atençon de l ambaixador francés an Génoba, que anforma la sou gobierno.
Anquanto, la anarquía i ls çórdenes buoltan a ansangrentar la ilha: la quelónia griega de Paomie ye agredida i amenaçada cul streminio, l que marca la stenson de la rebelion, purmeiro reduzida al Cismonte, tamien al Pumonte, anquanto se ampeça l cuntrabando de armas specialmente zde [[Liborno]], cun ajuda de ls corsos emigrados la Eitália.
Alguns de l amplicados, cunfiando cumo era questumes ne ls apoios sternos, ambocórun la ajuda de [[Felipe V de Spanha]] (quien prudentemente eibitará antrar nun cunflito ne l que sou sobrino, l rei de Fráncia [[Luis XV de Fráncia|Luis XV]] tenie antresses) i cun este oubjetibo modifican la bandeira [[Corona de Aragon|aragonesa]] cula ''Tiesta Mora'': la benda que, ne l oureginal, cobria ls uolhos de la figura, se trasforma nua fita na frente para justeficar la dibisa, ''"Agora Córsega abriu ls uolhos"''.
An agosto de [[1731]] Génoba, ua beç rompidas las hostilidades i ancapaç de anfrentar solica la rebelion, oubtén de l Amperador [[Carlos VI de l Sacro Ampério Romano Germánico|Carlos VI]] (preocupado por ua possible anterbençon de Felipe V, que le tenie pribado de l trono de Spanha, de l que se dezie heirdeiro, por médio de la [[Guerra de Sucesson de Spanha]]) l ambio dua spediçon melitar que zambarca an Córcega a las ordes de l barón alman Wachtendonk para apoiar a las fuorças de l comissário straordinário genobés, Camillo Doria. Depuis de ser derrotados an Calenzana (an febreiro de [[1732]]), las tropas amperiales, melhor dotadas an [[artilharie]] i cun 8.000 homes, amponen-se. Ls cabeças de la rebelion son çterrados i la arbitraige amperial garante, an janeiro de [[1733]], las ''graciosas cuncessones'' que l ''Minor Cunsiglio'' genobés aproba cul oubjetibo de zarmar las aspiraçones secesionistas i debolber la tranquilidade a la ilha.
An rialidade durante pouco tiempo, yá que ne l seguinte outonho ([[1733]]) stalla un nuobo foco rebelde an Castagnicia, desta beç dirigido diretamente por un notable oureginario de la mássima anstáncia lhocal que Génoba tenie pretendido que colaborasse cul gobernador, ls ''Nobli Dodici''. Antre estes tenie sido eilegido [[Giacinto Paoli]], que queda delantre de la nuoba rebelion. La ilha buolta a scapar-se de l cuntrole genobés (scetuando las cidades de la cuosta) i ls rebeldes ourganizan-se cula ajuda la cada beç maior de sous cumpatriotas an Eitália. Chega-se assi la [[1735]], quando ua nuoba Cunsulta giral celebrada an Corte eilabora, baixo la direçon de l adbogado Sebastiano Cuosta (un corso que regressa de Eitália para apoiar la ansurreción) ua declaraçon custitucional que de fato custitui la Córcega cumo stado soberano. L testo antecipa la Custituiçon paolina de [[1755]] i chama la atençon de [[Montesquieu]], que bé cumo a partir desse momiento ancabeçan la reboluçon corsa homes anspirados puls mais abançados cunceitos jurídicos i eilustrados difundidos na Eitália.
Ne l mesmo cuntesto, Córcega pon-se baixo la proteçon de la [[Birgen María]] i adota-se cumo hino nacional l canto sacro "Dou bi salbi Regina" cumpuosto ne l final de l seclo anterior pul [[jesuita]] Francesco de Geronimo, oureginario de la porbíncia de [[Taranto]].
L Stado de Córcega cuncebido an Corte carece boluntariamente de soberano, cul oubjetibo mais ó menos manifesto (para alhá de lhiberar-se de la República lhigur) de cumbidar la algun monarca reinante ouropeu a reclamar Córcega. Inda assi, anque que muitos deilhes quererien se apoderar de la ilha, l cumplexo eiquilíbrio atingido depuis de la [[Paç de Westfalia]] cumbida a todos a la prudéncia i joga a fabor de Génoba i de la ancrible abintura dun berdadeiro barón [[Teodoro de Neuhoff]] ([[1694]]-[[1756]]), un stranho abinturero de la pequeinha nobreza almana oureginario de [[Quelónia (Almanha)|Quelónia]] i que tenie passado por Fráncia i Spanha dantes de cunseguir cumbencer a la quemunidade corsa de [[Liborno]] para que l apoiasse cumo candidato al baga trono de la Córsega.
Desse modo, depuis de zambarcar an márcio de [[1736]] an [[Alerie]] cun armas, cereales i ajudas an denheiro, cunsegue cun notoria halbelidade i eiloquéncia ser acolhido por Giacinto Paoli, Sebastiano Cuosta i Lhuigi Giafferi, que dirigen la rebelion, cumo ua spece de ''Dius s machina'' i se faç proclamar rei de Córcega. De natureza perspicaç, Teodoro demunstra cumprender bien quales son las aspiraçones mais perfundas de ls notables de la ilha i se dá priessa an anstaurar ua ''orde de la nobreza de Córsega'', çtribuindo cun lhiberalidad títalos pomposos als cabeças de la ansurreiçon.
Anque çto, cedo se zamcadeian çputas antre ls nuobos nobres para tratar de acaparar ls títalos que parecian mais sugestibos, demunstrando até que punto las aspiraçones de ls notables iban ounidas la sou própio progresso social que les negaba ''custitucionalmente'' Génoba. Al mal-star relacionado cun las çputas subre ls títalos nobliarios, ounírun-se cedo outros mais sérios relacionados cun las banas promessas de ajuda que Teodoro tenie ousado pa ls cumbencer de l cumberter an rei. Demunstrando ua beç mais ouportunismo i perspicacie, depuis de solico uito meses de ''reinado'', l efémero soberano, menospreciado puls genobeses, deixou Córcega an nobembre de [[1736]] cula çculpa de reclamar las ajudas prometidas.
Tamien an 1736 aparece, publicado pul abate corso Natali, l ''Zamgañl an torno de la Reboluçon de Córcega'', purmeiro eisemplo seneficatibo de l la floreciente lhiteratura apologética (scrita an eitaliano) que popularizará la lhuita pula andependéncia de ls corsos ne ls ambientes eilustrados de to Ouropa.
Teodoro buoltará a aparecer an Córcega solo dous anhos mais tarde, para ua brebe tentatiba frustrada de restauraçon i outra beç an [[1743]], cun apoio [[Reino Ounido|británico]], mas eigual resultado. La bida de l rei de Córcega acabará na pobreza an [[Londres]] an [[1756]] i sue tragicómica stória será oubjeto de curjidade an to Ouropa, até l punto de ser protagonista de la ópera "''Eil re Teodoro in Venezia) de [[Giobanni Paisiello]], que tenie tomado la personaige de l que sboçou [[Voltaire]] an sou ''[[Cándido]]''.
=== L purmeiro ambolbimiento francés ===
Ua beç fugido Teodoro, la lhuita stanca-se. Por ua parte, ls corsos rebeldes apoderórun-se de la ilha, mas nun son capazes de cunquistar las fortalezas costeras, por outra ls genobeses stan cunfinados ne ls centros lhitorales, i carecen de recursos houmanos i financeiros para poder lhançar ua cuntraofensiba que les premita retomar l cuntrole total de la ilha. Nestas circunstáncias Génoba, carente de alternatibas aceita la ajuda que Fráncia le oufrece. Fráncia deseia fazer-se cun Córcega (antecipando-se a possibles mobimientos de angleses) mas sin ampeçar abiertamente un cunflito ouropeu.
La stratégia de la Fráncia de [[Luis XV de Fráncia|Luis XV]] baixo l gobierno purmeiro de l [[cardeal de Fleury]] i depuis de [[Germain Lhouis Chaubelin]] i de l [[duque de Choiseul]], cunsistirá an anstalar sues tropas an Córcega para apoiar al gobierno genobés, mas eisigindo-le la este un pagamiento por sous serbícios, pagamiento que la República de Génoba nun staba an cundiçones de sastifazer. Assi, an febreiro de [[1738]] zambarcan an Córcega las purmeiras tropas francesas al comando de l general de Boissieux, que se propone cumo mediador, anque que nun cunsegue cuntentar a naide. An dezembre ua coluna francesa ye derrotada puls rebeldes an [[Borgo]] i Boissieux ye relebado de sues funçones, que passan la Carta eiletrónicalebois. Este decide atacar als rebeldes. An júlio de [[1739]] Giacinto Paoli (i sou filho [[Pasquale Paoli|Pasquale]]) i Lhuigi Giafferi bénen-se oubrigados a fugir la Eitália. An [[1741]], cunsidrando pacificada la ilha, Carta eiletrónicalebois deixa Bastia sin que la República de Génoba, solica, seia capaç de manter l cuntrole de la ilha, que cedo se bultará a lhebantar an armas. L nuobo cumpromisso proposto por Génoba an [[1743]] tamien nun sirbe, nin a misson pacificadora amprendida na ilha pul [[franciscano]] Lheonardo de la Porto Maurizio an [[1744]].
An agosto de [[1745]] ua nuoba Cunsulta rebolucionária cumbocada an Orezza anstitui un nuobo triunbirato a la cabeça de la rebelion. Stá formado por Gian Pietro Gaffori, Alerio Matra i Eignazio Binturini, anquanto l corso silado Domenico Ribarola (antigo podestá de Bastia an [[1724]] i depuis coronel de l eisército sabaudo) cunsegue cumbencer la [[Carlos Manuel III de Cerdeñla]] para que tente, cun apoio de l [[Reino Ounido|británicos]] (que tamien mostrában antresse pula ilha) i de l [[Áustria]]cos, ua spediçon contra Bastia. Antre [[1745]] i [[1748]], cula ajuda anglesa i sabauda, Domenico Ribarola cunsegue poner-se a la cabeça de ls ansurgentes i castigar duramente als Genobeses an Bastia, mas las dibisones antre ls notables corsos minan ls sucessos desta einiciatiba i an [[1748]] Ribarola morre an [[Turín]], adonde se tenie dirigido an busca de nuobas ajudas.
Outra beç an situaçon cumprometida, ls Genobeses boltórun a recorrer la Fráncia, que ambiou la Bastia tropas al comando de l Marechal de Cursay. Este, para alhá de zambolber un papel mediador, puso an marcha na capital de la ilha ua Academie i outras einiciatibas culturales que tenien cumo oubjetibo fomentar la persença de la cultura francesa na ilha. La scessiba fita-cola mostrada por Cursay nesta açon propagandística an fabor de Fráncia ante ls corsos, suscitou las iras de l Genobeses. La República reagiu an [[1753]], solicitando i cunseguindo que l Marechal i sues tropas saíssen de la ilha. Anquanto, alguns sicarios la salário de Génoba assassinában al cabeça rebelde, Gian Pietro Gaffori.
Estas redadeiras açones se ancuadran ne l marco de l zambolbimiento de la [[Guerra de sucesson austriaca]] que, antre outras cousas, lheba a la acupaçon de Génoba puls eisércitos austriacos (cul famoso eipisódio de l [[Gioban Battista Perasso|balilla]], an dezembre de [[1746]]), i a nuobos i durísimos cuntratiempos para la República, ampobrecida, ambadida i inimizada cula [[Casa de Saboya]] i oubrigada la se aliar cun Fráncia.
== La Córsega andependiente de Pasquale Paoli ==
[[Fexeiro:Richard Cosway - Pasquale Paoli.png|thumb|200px|Pasquale Paoli. Retrato de Richard Cosway]] [[Fexeiro:Pascal Paoli01.jpg|thumb|200px|Monumiento la Pasquale Paoli an [[Eile-Rousse]] (sul de Córcega).]]
Depuis de l assassinato de Gaffori ls ansurretos demorórun quaije dous anhos an eileger un nuobo xefe. A eileiçon de muitos notables de la zona Norte de l Cismonte, quiçá tamien para nun reabibar ribalidades lhongamente cunsulidadas na ilha, recayó ne l moço (30 anhos) [[Pasquale Paoli]], filho de [[Giacinto Paoli|Giacinto]], que se tenie silado an [[Nápoles]] an [[1739]]. Pasquale, que tenie 14 anhos al deixar Córcega, nesse tiempo se tenie cumbertido an oufecial de l rei de Nápoles (i feturo rei de Spanha) [[Carlos III de Spanha|Carlos de Borbón]] i prestaba serbício an [[Porto Azzurro|Porto Lhongone]] na [[Ilha de Eilba]].
Formado ne l ambiente eilustrado de l Nápoles de [[Antonio Genobesi]] i [[Gaetano Filangieri]], Pasquale Paoli (que lhebaba tiempo se preparando para tornar a la ilha i zampenhar un papel dirigente) dou un giro decisibo a la rebolta corsa: Paoli cumbertiu-la na purmeira outéntica reboluçon burguesa de Ouropa, i sue ye la purmeira Custituiçon democrática i moderna, la que regulou la bida de la Córcega andependiente antre [[1755]] i la cunquista francesa de [[1769]].
Paoli chega la Córcega l [[19 de abril]] de [[1755]] i reúne-se cun sou armano Clemente an [[Morosaglia]] i, antre l [[13 de júlio|13]] i l [[14 de júlio]] de [[1755]], ye proclamado "Giral" de la que yá se definia cumo la Nacion corsa. A eileiçon zambolbe-se cerca de l cumbento franciscano de San Antonio de Casabianca. Emanuele Matra, notable de la region de [[Alerie]], reúne an torno del a un grupo de adbersairos de l partido de Paoli, i nun acata la eileiçon, pul que cedo se ampeça ua outéntica guerra cebil.
Matra, apoiado puls genobeses fui derrotado an nobembre pul recén eileito Giral de la Nacion, que segundo l cónsul francés an [[Bastia]] staba apoiado puls [[Reino Ounido|británicos]], i fui çterrado. Anque deste sucesso, Paoli terá inda que se anfrentar durante anhos a nembros de la família Matra i la sous aliados.
Antre l [[16 de nobembre|16]] i l [[18 de nobembre]] de [[1755]] reúne-se la Cunsulta giral an Corte (que tenie passado a ser capital de l stado corso), Paoli promulgó la [[Custituiçon de Córcega (1755)|Custituiçon de Córcega]], que tenie an cunta la strutura anstitucional anterior, i la perfecionaba i melhoraba, anque que tenien que adecuarse a la situaçon de eimergéncia, de isolamiento geográfico, de guerra i de falta dun outéntico reconhecimiento anternacional de l nuobo stado que anstituía i regulaba, i cuntribuiu la que Paoli se fazisse mui popular ne ls ambientes eilustrados de to Ouropa i antre ls quelonos angleses ansurretos que formaran ls [[Stados Ounidos]] i sue Custituiçon.
La Custituiçon corsa chamou la atençon de to [[Ouropa]] por sou scepcional ónus de inobaçon i Paoli solicitou para perfecionarla la colaboraçon de [[Jean-Jacques Rousseau]]. L filósofo [[Genebra (Suiça)|ginebrino]] respundiu afirmatibamente la este telifonema i redigiu sou "Porjeto de Custituiçon para Córcega" ([[1764]]).
La Custituiçon atribuía al ''Giral'' un special papel, parecido an ciertos aspetos, dado que staba-se nua situaçon de guerra cuntinada, a la dun ''[[ditador]]'' na República [[Antiga Roma|romana]], junto a un Cunseilho de Stado eiletibo que respundia als percípios de colegialidad i de rotación, seguindo un squema que se anspiraba ne l modelo municipal de Eitália. Trataba-se pus dua spece de çpotismo eilustrado, ne l que a la mássima outoridade se superponía al cuntrole asambleario i botado nua açon reformadora anspirada ne l sprito de las [[Eilustraçon|luzes]].
Las rebeliones anárquicas anternas, nunca acabadas, junto a la custante amenaça sterior, lhebórun al zambolbimiento dun sistema judicial, sebero i anflexible (que se fazerá famoso cumo ''Justícia paolina'') i a ua notable presson fiscal, ounida a un cuntino i quaije desesperado sfuorço de zambolbimiento agrícola, eiquenómico (an [[1762]]) Córcega acuñará sue própia moneda) i comercial i se dotou dua frota própia, cula bandeira de la ''Cabeça Mora'', para romper l bloqueio genobés. Tamien cun esse oubjetibo, an [[1758]] Pasquale Paoli fondou l porto de [[Isula Rossa|Isola Rossa]], strategicamente bien posicionado para cortar l tráfico antre Génoba, [[Calbi]] i [[San Fiurenzu|San Fiorenzo]]. Tamien an [[1758]] l abad corso Salbini publicou an Corte, an [[léngua eitaliana|eitaliano]], la ''Justificatiba de la Reboluçon de la Córsega''.
Reduzido l cuntrole Genobés a cuntrolar uas poucas praças fuortes costeras, asediadas cun frequéncia, Paoli dedicou-se cun einergie inesgotable a dar forma i cuncreçon al outoproclamado Stado de Córcega na cada campo, sin squecer nanhun, zde la justícia a la eiquenomie. Tolerante ne l ámbito relegioso (Paoli fomientou la eimigraçon de judius de Toscana), l ''General'' cunseguiu la cunfiança de l clero lhocal, que por outra parte siempre tenie apoiado an sue maiorie als ansurgentes, i buonas relaçones cul [[Baticano]], tamien cula spráncia de que esso podisse lhebar a un reconhecimiento oufecial de la andependéncia corsa.
L nuobo Stado, al eigual que ls surgidos mais tarde de las reboluçones [[Guerra de Andependéncia de ls Stados Ounidos|norte-amaricana]] i [[Reboluçon Francesa|francesa]], se caraterizou por ser un regime cuntrolado pula burguesía isleñla que se tenie zambolbido durante l domínio genobés i mediante ls strumientos democráticos de cumbocaçon periódica de assembléias que, anclusibe ne ls pobos mais pequeinhos, eilegian por sufragio ounibersal sous repersentantes que, reunidos an ''cunsulta'', la sue beç procedian a la renobaçon de ls cargos admenistratibos i políticos la bários nibles, até l Cunseilho de Stado que gobernaba junto al ''General de la Nacion''. Las eileiçones éran por sufragio ounibersal i l boto era un dreito para todos ls residentes lheales al Stado, sin tener an cunta sue nacionalidade de ourige, sou sexo (tamien las mulhieres podien botar) sou stado financeiro ó religion (podien botar todos ls maiores de 25 anhos).
La aspiraçon de la classe de ls notables cumpriu-se i acedírun als altos cargos de l gobierno, na admenistraçon ó na justícia, que les tenien negado siempre pula República genobesa, sin acuolher nunca als corsos an sou [[ouligarquía]], tenie marcado sou própio domínio de la ilha cumo quelónia i probocado la sublebaçon de la Córsega contra sue outoridade.
La admenistraçon lhocal de la ilha, ancabeçada pul ''General'' i l Cunseilho de Stado, que se stablecírun ne l "Palácio Nacional" de Corte, presidie l cuntrole de las porbíncias mediante ''magistrados'' que rializában las funçones de l ''Comissários'' i ''Lhugartenientes'' genobeses (que respundian ante l gobernador de la ilha). Tamien an Corte Paoli fondou, an [[1765]], ua Ounibersidade de Lhéngua Eitaliana (que era la lhéngua oufecial de l Stado) cujo oubjetibo era formar als quadros de l gobierno i la sue classe dirigente, anquanto se preparaba la publicaçon dun outéntico boletin oufecial de l Stado.
Junto a la cunserbaçon de parte de la Custituiçon de l ''Statutos'' de la República lhigur, tamien la nible lhocal tubo ua cunfirmaçon sustancial de buona parte de las anstituiçones eisistentes, ancluindo als ''podestás'', als ''pais de l munecípio'', ls ''capitanes de la milícia'', ls ''pacificadores'' i ls ''guardas'' (florestais). La situaçon de guerra cunduziu a cunsidrar moblizables todos ls homes bálidos. Estes preparatibos melitares son bitales quando, zde [[1764]], ls franceses buoltan a tomar pula fuorça [[Bastia]], [[Ajacio]], [[Calbi]] i [[San Fiorenzo]].
== La cunquista francesa ==
[[Fexeiro:Pont de Ponte Nuovo.jpg|thumb|right|250px|Ruínas de la puonte genobés an Golo coincido cumo Puonte Nuobo, palco de la batailha ganhada pul eisército de Lhuis XV de Fráncia, que marcou l final de la andependéncia de l Stado corso de Pasquale Paoli, l [[9 de maio]] de [[1769]]. La puonte quedou çtruída quaije por cumpleto pul eisército alman que se retiraba para [[Bastia]] an setembre de 1943, cul oubjetibo de frear l abanço de las tropas eitalianas, cun ajuda de la Resisténcia lhocal i de tropas queloniales francesas.]]
Cula chegada de l [[duque de Choiseul]] cumo menistro de [[Luis XV de Fráncia|Luis XV]] se acelerórun las ambiçones yá antigas de Fráncia subre la Córsega.
Fráncia tenie sofrido ua dura derrota na [[Guerra de l siete Anhos]], i tenie perdido todas sues quelónias de América, que cul [[Tratado de Paris (1763)|Tratado de Paris]] de [[1763]] passában a ser cuntroladas puls [[Reino Ounido|británicos]]. Por essa rezon resultaba bital para defender sous antresses ne l Mediterráneo, yá que la poténcia francesa staba amenaçada por [[Spanha]] (que cuntrolaba tamien l [[Reino de las dues Sicilias]]), pula crecente persença británica, cujo antresse por stender sou protetorado la Córcega era coincido puls franceses, i pula stenson de l domínio austríaco na [[Península eitaliana]], cula ancorporaçon la sue sfera de anfluéncia de [[Toscana]] (an adonde se tenie stinguido la dinastía [[Médicis]] i tenie sido sustituída pula dinastía [[Hasburgo-Lhorena]], anquanto la region de [[Lorena]] se ancorporaba al reino de Fráncia).
Marcada Córsega cumo bien stratégico de amportança fundamental para la política mediterránea francesa, Choiseul perfecionó i zambolbiu l porjeto de se apoderar de la ilha la spensas de l genobeses, aparentando ua aliança. La purmeira fase de la ouparaçon cunsistiu an forçar la Génoba a assinar l [[Tratado de Cumpiègne]] an [[1764]], que stablecie l ambio de tropas francesas la Córcega para apoiar la recunquista de la ilha por parte de Génoba, que era quien assumia ls gastos de financiamiento de la ouparaçon.
Ua beç que l eisército francés se apoderou de las cidades costeras de la ilha, Choiseul, an lhugar de atacar decididamente la Paoli, decidiu parlamentar cul ''General'' de l Corsos, cumbinando amenaças i lhoubores por médio de sou eimissário Matteo Buttafuoco, un silado corso que serbia cumo oufecial de Lhuis XV. Paoli resistiu i recusou anclusibe las honras que le oufrecírun subre sou possible feturo papel nua fetura admenistraçon francesa de la ilha. Durante esse tiempo, las tropas de l rei de Fráncia, mantenien l [[alto l fuogo]] i permanecian siguros nas fortalezas genobesas, oumentando assi mui la fatura que Génoba debie pagar por sue persença segundo l Tratado de Cumpiègne, até forçar la ansolbencia por falta de recursos de l genobeses.
Esta situaçon sin salida prolongou-se assi até l [[15 de maio]] de [[1768]], momiento ne l que Choiseul culminou sou praino, fuorçando la Génoba a assinar l [[Tratado de Bersalles (1768)|Tratado de Bersalles]], na que Génoba bendia la Fráncia l território. Las cundiçones desta benda, que acentuou l çprezo de ls corsos para Génoba, fúrun ambiadas la Paoli, para que se submetisse formalmente al rei de Fráncia. Paoli respundiu moblizando a to la populaçon para resistir, cun las armas na mano, als franceses.
Anquanto ls genobeses deixában definitibamente la ilha, l gobierno francés ampeçou debrebe ua campanha melitar. Nun purmeiro momiento las tropas de l marqués de Chaubelin sofrírun ua dura derrota an Borgo an outubre de [[1768]]. Paoli, tratando de ganhar-se l respeito de Fráncia, an beç de masacrar la estas tropas, lhiberou als numerosos prisioneiros franceses caturados. Fráncia respundiu cul ambio la Córsega, la mais tropas cun fuorte apoio de [[artilharie]] a las ordes de l marqués de Baux. La busca desesperada de ajuda anternacional por parte de Paoli nun dou resultado i la campanha melitar francesa se acelerou la percípios de maio de [[1769]], apuntando diretamente pa l quartel giral corso an [[Murato]]. Para tratar de frear este ataque, Paoli outelizou todas las fuorças de las que çpunha, ancluindo un cuntingente de anfantería mercenária [[Almanha|almana]].
La batailha decisiba zambolbiu-se l [[9 de maio]] de [[1769]] an [[Puonte Nuobo]] sul Golo, adonde las milícias corsas fúrun derrotadas pulas fuorças francesas, cun superior capacidade artilheira i apoiadas por çtacamientos de corsos la salário de ls notables ribales de Paoli, que se tenien passado de bando junto als feturos duonhos de la ilha. Anque de la derrota, ls corsos, oubtibírun la admiraçon de to Ouropa pul balor demunstrado na batailha, specialmente antre ls anteletuales eilustrados que bian neilhes l purmeiro zafio abierto al ''Ancien Régime''. [[Voltaire]] screbirá a respeito desta batailha, çtacando l balor de ls corsos que defendírun la puonte, ls ponendo cumo eisemplo de heiroica reibindicaçon de la lhiberdade, anquanto [[James Boswell]], an sue ''Acount of Corsica'' ([[1768]]), trataba la Paoli de nuobo [[Licurgo]].
Paoli cunseguiu scapar dantes de ser caturado i passar la [[Liborno]], zde adonde se trasladou la [[Londres]], cidade na que pudo gozar dun honorable çtino (fui recebido pessonalmente pul rei [[Jorge III de l Reino Ounido|Jorge III]] i dotado cun ua penson), anquanto an Córcega quedaba sou secretairo [[Carlo Marie Buonaparte]] (pai de l feturo amperador [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]], para tratar junto a outros notables de ourganizar resisténcia. La clara bitória melitar francesa, nun oustante, anclinou de modo definitibo la baláncia política pa l lhado de Fráncia i l própio Buonaparte acabou ounindo-se al partido francés.
=== Zde l ''Ancien Régime'' até la la Reboluçon Francesa ===
[[Fexeiro:Oletta-Cvt-St-Francois.jpg|thumb|left|250px|Cumbento de San Francisco acerca de [[Oletta]].]]
L crecimiento deste partido debiu-se an muito a la anteligéncia de l conde de Marbeuf, que yá tenie çtacado delantre de las tropas de Lhuis XV que acupórun la ilha. Mantebe grande parte de l ''Statutos'' genobeses, i fui eilaborando por médio de sentenças i eiditos reales un ''corpus'' lhegislatibo chamado ''Códigos Corsos''.
Treminou-se cun todos ls eilemetos de l stado paolino, ampeçando pula clausura de la Ounibersidade eitaliana de Corte.
Al sportar a la ilha l modelo [[absolutismo|absolutista]] i [[centralismo|centralista]] francés, aboliran-se las antigas assembléias democráticas lhocales (l que fui mui apreciado puls notables lhocales, que cedo gozórun de títalos nobliarios de segundo rango la mudança de sue adeson al nuobo regime), i tamien fúrun eiliminados ls pribilégios de que gozában las cidades costeras, l que seneficou sue ruína zde l punto de bista comercial.
Se censó detalhadamente l patrimonho quemunal i preparou-se un ''Praino Terrier'' cul oubjetibo de que la eiquenomie de la ilha passasse a beneficiar al rei, yá que passaba a fazer parte de sou patrimonho pessona, l que tamien premitiu l relanzamiento de ls antigos prainos de l Banco de San Giorgio para spludir las prainadas costeras (de las que se aprobeitou la ouligarquía lhocal pró-francesa) a la par que l sistema fiscal retomou, racionalizados, ls ampostos genobeses.
La chegada an massa de juízes i admenistradores franceses cumpletou l quadro, fazendo que ls notables lhocales se precipitassen la se submeter al rei de Fráncia para nun se ber apartados de ls postos admenistratibos. Ls resultados de l ''Praino Terrier'' i de la política francesa fúrun scassos ne l terreno pordutibo i zastrosos zde l punto de bista político, porduzindo la [[fame]] nas quemunidades lhocales spropiadas de qualquiera dreito pula ambiçon de ls nuobos propietários. La sola ouparaçon que se pudo cunsidrar un sucesso fui la anstalaçon pacífica an [[Cargese]], de ls quelonos [[Grécia|griegos]] que tenien sido spulsados de Paomie i que se tenien refugiado an [[Ajacio]] durante to la guerra.
Lhoinge de ser streminada, la resisténcia paolista cuntinaba nas muntanhas, i crecie pul desespero de ls camponeses spropiados ante la boracidad de ls notables aliados la Fráncia. Todos ls oupositores al nuobo regime fúrun tachados de [[bandido]]s i [[bandolero]]s i, cumo tales, ferozmente perseguidos. Resultou specialmente sangrenta la represson de la ansurgencia de [[Niolo]], que se tenie rebelado seguindo la alguns nacionalistas: an [[1774]] l marechal de campo Narbonne çtruiu i ancendiou campos i poblacioness, eisecutando i ancarcerando a numerosos rebeldes. A esto seguiran çterros an massa, cul streminio diferido de ls cumbatentes caturados, ambiados a morrer ne ls presídios de [[Tolón]].
=== La Reboluçon francesa i l regresso de Pasquale Paoli ===
Todo esto mantebe biba, tamien antre ls dirigentes inda que nunca se spressasse abiertamente, la nostalgie pul regime de Paoli i ua particular aberson pa l anstaurado pul rei de Fráncia.
Nun ye por tanto de stranhar que Córcega, an adonde se bie mais claramente que an outras regiones la crise de l ''Ancien Régime'', se ancontrasse antre las regiones que se aderiran a la [[Reboluçon francesa]]. Ls corsos apersentórun sous própios ''Cahiers de Doléances'' an [[1789]], tanto mais quanto que grande parte de sue classe dirigente, para alhá de tener dado bida al regime democrático paolino, tenie absorbido ls percípios eilustrados, mui stendidos anton nas ounibersidades eitalianas nas que siempre se tenien formado ls notables corsos.
L entusiasmo suscitado pul derrubamiento de l antigo regime absolutista (que se eidantificaba cula acupaçon francesa) i las grandes spráncias de lhiberdade que parecie ampulsionar la Reboluçon, lhebórun a un segundo praino ls deseios nacionalistas de l corsos, cumo sucederá mais tarde an Eitália i outros lhugares als que chegou l eisército francés "sportando" la Reboluçon.
Essa ouserbaçon splica melhor la solicitaçon perpuosta pul delegado corso Saliceti a la Assemblé Nacional Francesa de enajenar la ilha al patrimonho rial i uní-la a la Corona francesa, passando a depender assi de la nuoba Custituiçon. La anstáncia de Saliceti aprobou-se l [[30 de nobembre]] de [[1789]], ancluindo ua [[anistia]] para todos ls paolistas, ancluindo al própio Pasquale Paoli.
Durante esse tiempo stallaron grabes çtúrbios na ilha i las tropas lheales al rei fúrun derrotadas. Baixo este prisma, cumprende-se melhor la tentatiba, pouco assinalado, inda que seneficatibo, de l rei [[Luis XVI de Fráncia]] la percípios de [[1790]], de lhiberar-se de sou cunflitiba posse, tratando de debolber Córsega la Génoba.
Na primabera de [[1790]] Pasquale Paoli chegou la [[Paris]], an adonde tubo ua calurosa acolhida de quien admirában als oupositores de l [[absolutismo]], antre ls que se ancontraba [[Maximiliano Robespierre]]. Recebido por [[La Fayette]] i pul rei, Paoli cuntinou para Córsega, an adonde fui acolhido triunfalmente, anque sous 21 anhos de ouséncia, i eileito comandante de la Guarda Nacional i Persidente de l Diretorio de l Departamiento francés ne l que se ancluía la ilha. Solo dous anhos dantes, percisamente an Paris, [[Bittorio Alfieri]] tenie dedicado la Pasquale Paoli "''Propugnator magnanimo de' Corsi''" sue tragédia ''Timoleón''.
Ne ls seguintes anhos biran cumo oumentaba la tenson an Córcega, yá que als rebolucionários se oupunhan ls cuntrarrebolucionarios, criando assi ua lhuita permanente, inda que esta situaçon nun zambocou an cumbates sangrentos. Deste período datan alguas cartas de l moço [[Napoleón Bonaparte]], nas que spressaba sue admiraçon por Paoli, i sou çprezo por aqueilhes cidadanos corsos que se oupunhan a la [[Reboluçon Francesa]]<ref>Désiré Lhacroix, ''Stória de Napoleón'', Eiditorial Borocaba, Buenos Aires, 1953 - ''Capítulo III''.</ref>.
Fui sob este clima quando, anquanto an Fráncia crecie l zamcontro antre [[Girondinos]] i [[Jacobinos]], Pasquale Paoli, que tenie aceitado l porjeto girondino dun federalismo republicano cumo marco aceitable al menos temporariamente para sou Córcega, se alineó cun ls purmeiros. La bitória jacobina i l ampeço de l [[Terror (Reboluçon Francesa)|Terror]] an [[1793]], cula eisecuçon de [[Luis XVI de Fráncia|Luis XVI]] marcou la mudança de postura. Depuis de l falhanço dua spediçon lhiderada pul moço [[Napoleón Bonaparte|Napoleón]] cujo oubjetibo era cunquistar [[Cerdeñla]] (recusada por [[Domenico Millelire]]), a la que Paoli se tenie ouposto, se formou un grupo de notables (an cuja purmeira fila stában Saliceti i ls Buonaparte) que propunha la stenson de l regime jacobino na ilha i que deseiaba se lhiberar de l yá idoso ''Babbu'' (pai) de la nacion corsa. La [[Cumbençon Nacional (Reboluçon Francesa)|Cumbençon]] emitiu un decreto de detençon an abril de [[1793]] contra Paoli por ''colaboraçon cul einimigo''.
[[Catadorie:Stória de la Ouropa]]
[[Catadorie:Regiones stóricas]]
j2oywpjjy7t0dlcsrekzdypcxn2t84x
108712
108711
2026-10-29T15:01:33Z
~2026-51381-65
15577
108712
wikitext
text/x-wiki
{{TraduçonOuto}}
[[Fexeiro:Flag of Corsica.svg|thumb|right|300px|La bandeira de la Córsega, simblo de la eidantidade nacional.]]
Na '''stória de la Córsega''' la [[geografie]] i [[orografie]] tubírun cunsequéncias maiores que an outros lhugares. La grande ilha mediterránea ye ua outéntica "muntanha ne l meio de l mar", atrabessada de [[noroiste]] a la [[sudeste]], por un formidable relebo cujas muntanhas supírun por bezes ls 2.500 metros de [[altitude]]. L punto mais alto de la ilha alcança ls 2.706 metros ne l [[Monte Cinto]], cujo pico (quaije siempre cun [[niebe]] tamien ne l berano) desta solamente 28 km de l mar al oeste, mostrando l maior zambolbimiento bertical de l que horizontal dessa tierra.
Esse relebo siempre debediu la [[Córsega]] an dues partes: la de l [[nordeste]] (hoije chamada de [[Alta Córsega]]), chamada stóricamente de "Banda de drento" pus se ancontra antes de las muntanhas (pegando cumo refréncia la [[Eitália]]) ó ''Cismonte, i la parte de l [[sudoeste]] (hoije chamada de [[Corse-du-Sud]]), chamada stóricamente de "Banda de fura", para alhá de las muntanhas ó ''Pumonte''.
Ls bilareijos que atrabessan las muntanhas (muitos lhocalizados arriba de l 1.000 metros de altitude) ne l ambierno quedában sin lhigaçones cul resto de la ilha por cunta de nebascas (podendo durar até sumanas). Esto causaba (junto cun las muntanha) mais ua barreira de l que ua lhigaçon antre las dues regiones. Para alhá desto, ls íngremes bales éran por muitas bezes sin stradas de lhigaçon cun outros bales drento de la própia Banda, l que deixaba l anterior Corso tener pouca anfluéncia cul resto de l mundo.
Se por un lhado estas caratelísticas de l terreno deixórun mais defícel l trabalho de l ambasores, deixando lhenta la penetraçon i acostumando ls corsos a fazer pequeinhas guerrilhas para resistir por seclos, por outro lhado cuntribuíran a deixar siempre baixa la densidade de populaçon i a apartar ls corsos antre eilhes.
La Banda birada para la [[península eitálica]] sofriu ua maior anfluéncia de la Eitália, seia ne l praino político-social, seia ne l praino lhenguístico, anquanto la parte sudoeste mantebe ua oureginalidade maior (mas tenendo un menor progresso político, pul menos até la ambason francesa). Anquanto las árias de muntanhas tenien ua maior tendéncia a cunsebar las tradiçones lhocales, las cidades costeiras fúrun fundadas por ambasores. Esso acabou criando un anarquismo nas aldés i ampurrando la populaçon de l anterior a fazer justícia cun las própias manos, i a difundir l fenómeno de l banditismo.
La grande debison orográfica acabórun por criar na ilha frunteiras sociales, lhenguísticas i de eideales políticos. Tales frunteiras al lhongo de la stória, mesmo cun poucas bariaçones, acabórun criando las atuales subdibisones admenistratibas, que permanecen até hoije. A grandes dimensones de la ilha (quaije 8.800 km <sup>2</sup>) mesmo nun garantindo outonomie, fui suficiente para criar un deseio de andependéncia ne ls corsos. Mas lhocalizada nua posiçon stratégica ne l Mediterráneo, la Córsega acabou criando antresse an outros pobos que als poucos chegórun na ilha cumo comerciantes ó cumo cunquistadores. Ls [[fenícios]], [[griegos]], [[romanos]], [[bándalos]], [[bizantinos]], [[pisa]]nos, [[aragon]]eses, [[Génoba|genobeses]] i, por fin, ls [[franceses]] (que cul [[Tratado de Bersalhes]] de [[1768]] oubrigórun ls genobeses a ceder la ilha, i depuis la ambadiran), fúrun ls dominadores de la ilha, deixando al pobo lhocal poucos períodos de outonomie i andependéncia.
=== Ls purmeiros habitantes ===
[[Fexeiro:Corsica Prehistory Palaghju megaliths.jpg|thumb|right|250px|Menhir alinhados na lhocalidade megalítica de Palaghju, acerca de Sartena.]]
[[Fexeiro:Corsica Prehistory Casteddu d'Araghju.jpg|thumb|right|250px|Casteddu d'Araghju, Corse-du-Sud.]]
Debido a las [[glaciaçon]]es l nible médio de l Mediterráneo se ambaixou i se criórun dibersas puontes naturales che premitiran la passaige de la fauna (i talbeç de l home) de la península eitálica al arquipélago sardo-corso, passando pulas ilhas toscanas i atrabessando un pequeinho cacho de mar.
Antre 12 i 14 mil anhos atrás, l clima ampeçou la sue eiboluçon i lhebou l Mediterráneo a la sue forma atual, i la Córsega assumiu l aspeto ansular de hoije. Remontan a a cerca de 9.000 anhos a.C. las purmeiras lhocalidades [[paleolítico|paleolíticas]] de piedras i sboços de scultura achadas até hoije na Córsega, na region de [[Porto-Bechio]]. Un scaleto feminino (la ''dame de Bonifacio'') datado de l VII milénio a.C. fui achado acerca de la cidade homónima. L [[neolítico]] se cuncluiu por buolta de 1.800 a.C. na Córsega.
Neste período se zambolbiu ua ceblizaçon megalítica deixou bárias [[menhir]]. La lhocalidade de Filitosa ye recoincida pula [[UNESCO]] cumo patrimonho mundial, se ancontra acerca de [[Sollacaro]], próssimo a la foç de l riu [[Tarabo]].
Siempre ne l sul, se zambolbiu cula chegada de la eidade de l bronze, la ceblizaçon Torreana, lhigada cula Nuragica na ilha bezina, la Sardenha. Desta cultura restan hoije numerosas torres cun strutura parecida cun las de ls nuragues sardos, malas menos amponentes. Pula natureza de l achados, de la época i de la lhocalizaçon destas, acradita-se que tal ceblizaçon serie ua stenson daquela zambolbida na Sardenha. Melhor ourganizados i armados, ls Torreanos (que alguns acraditan ser l antigo pobo de l mar de l [[Pobos de l Mar|Shardana]]) ganhan de l megalíticos i mandan estes pa l centro i l norte de la ilha. Na mesma lhocalidade de Filitosa resta ls traços de la çtruiçon cruel de l assentamiento precedente i un assentamiento Torreano ne l lhugar deste.
Pula eidade de l fierro parece que acunteciu ua progressiba fuson antre ls heirdeiros de las dues ceblizaçones: ampeça a nacer l pobo que ls Griegos chamaran de ''Κὁρυιοι'', corsos. Tamien son achadas alguas anscriçones fenícias de l seclo IX a.C. que citan l pobo de l mar chamado ''KRSYM'', assentado an ''Kition'' ([[Xipre]]).
=== Ambasones na época clássica ===
Neste período cada nuobo ambasor spulson precedente. Chegan a la ilha an rápida sucesson [[Iberos]], [[Lígures]], [[Fenícios]] i [[Griegos]], anquanto ls andígenas se refugian antre ls montes.
Ampeçada na ilha por buolta de l [[seclo VIII a.C.]], la eidade de l fierro tremina cula antrada de la Córsega na Stória quando fui fundada a quelonos griegos de [[Fócia]] la quelónia de Alalia ne l anho de [[565 a.C.]], acerca de la atual cidade de [[Alerie]]. Ls Griegos chaman la ilha de Cyrnos.
Ls Griegos tamien resisten por pouco: ne l anho de [[535 a.C.]] fúrun spulsos por ua coalizon Etrusco-Cartaginesa. Cuntinan las ancursones de ls Griegos de [[Siracusa]] que, ne l [[seclo V a.C.]], fundan Portus Syracusanus (Porto-Bechio) i, outra beç, la de ls Cartagineses (seclo VI a.C.).
=== siete seclos de Córsega romana ===
[[Lucius Cornelius Scipio]] acupa la Córsega ne l anho de [[259 a.C.]], durante la [[Purmeira Guerra Púnica]], dando l ampeço a a ua dominaçon cuntina que durou cerca siete seclos.
Passado ua série de acuntecimientos anternos, cumo la tentatiba de ls Romanos de acupar la Sardenha a partir de la Córsega i depuis se cunfrontar cun ls corsos, la definitiba spulson de las redadeiras fuorças púnicas tremina an [[227 a.C.]]. Einicialmente ls Romanos se lhemitórun an cuntrolar la ilha sin planear ua colonizaçon.
[[Gaio Mario|Mário]] fundou la cidade de Mariana (''Colonia Mariana la Caio Mario deduta'', lhocalizada na atual quemuna de [[Luciana]]) acerca de la foç de l [[Golo]] an [[105 a.C.]]. Deste momiento an delantre ampeça la colonizaçon propiamente dita na ilha i florescen bilas rústicas i suburbanas, bilareijos de to tipo, ancluídas las termas de Orezza i [[Guagno]].
An [[81 a.C.]] son ls lhegionários de [[Silla]] a ancontrar na Córsega un lhugar para se aposentar, seguidos puls beteranos de [[Júlio César]]. La dominaçon romana se zamrola sin cunfrontos de relebáncia, i al cuntrário de l que acunteciu an outras porbíncias (la Córsega ye admenistratibamente associada a la Sardenha cun reforma de Ottabiano Augusto de l [[4 a.C.]]), ls Romanos ganhan respeito i colaboraçon de ls xefes andígenas (la ampeçar puls Venacinos, tribo lhocal de Capo Corso), reconhecendo a a eilhes las funçones de gobierno lhocal i gerando riqueza aprobeitando las tierras aprobeitables de las colinas i al lhongo de las cuostas.
Ne l anho de [[44 a.C.]] [[Diodoro de la Sicília]] bejita la Córsega i nota que ls corsos antre eilhes respeitan regras de justícia i houmanidade mais eiboluídas que aqueilhas de outros pobos bárbaros, stima l númaro populacional an cerca de 30.000 i refree que estes son dedicados a a pestorear eique marcan ls ganados soltos lhibres ne l pasto.
[[Séneca]] passa dieç anhos an eisílio na Córsega a partir de [[41]]. Mesmo tenendo relaçones cuntinas cula Eitália, talbeç pula sue natureza salbaige, la ilha fui un regular lhugar de eisílio i refúgio de crestianos, que porbablemente eilhi difundiran la nuoba fé.
An Alerie i Mariana son preparadas bases secundárias de la frotta amperial de [[Miseno]]. Ls marenheiros corsos alistados ne ls portos de la ilha fúrun ls purmeiros a tener la cidadanie romana (cun [[Bespasiano]] an [[75]]).
An época Antonina son aperfeiçoadas las bias de quemunicaçon anterna (strada Alerie-Aiaciun i, na cuosta lheste, Alerie-Mantinun - depuis [[Bastia]] - al norte Alerie-Marianun - depuis Bonifácio - i al sul): la ilha ye quaije cumpletamente lhatinizada, tirando alguns anclabes nas muntanhas.
Parece cunfirmado que la ilha fui colonizada puls romanos subretodo atrabeç las çtribuiçones de tierras als beteranos probenientes de la Eitália meridional - ó a suldados probenientes de ls mesmos stratos sociales i étnicos ls quales fúrun tamien dadas tierras an particular na Sicília -, l que ajudarie a splicar alguas afinidades lhinguísticas achadas inda hoije antre l Corso meridional i ls dialetos de la [[Sicília]] i [[Calábria]]. Segundo outras heipóteses, mais recentes, estas anfluéncias lhenguísticas poderien tener acuntecido por migraçones mais tardies, de refugiados de la África antre l [[seclo VII]] i l [[seclo VIII]]. L mesmo acunteciu tamien na Sicília i Calábria.
An [[150]] l geógrafo [[Ptolomiu]] an sue obra cartográfica fizo ua çcriçon apuradada Córsega pré-romana, lhistando uito rius percipales (antre ls quales l [[Gobola-Golo]] i l [[Rhotamus-Tabignano]]), 32 centros habitados i portos - antre ls quales Centurinon ([[Centuri]]), Canelate ([[Punta di Canelle]]), Clunion ([[Merie]]), Marianon ([[Bonnifacio]]), Portus Syracusanus ([[Porto Bechio]]), Alista ([[Santa Lhucia di Porto Bechio]]), Philonios ([[Fabone]]), [[Mariana]], [[Alerie]] -, i duoze tribos outótonas (an griego, lhatin i la sue lhocalizaçon):
* Kerouinoi (Cerbini, [[Balagna]]);
* Tarabenoi (Tarabeni, [[Cinarca]]);
* Titianoi (Titiani, [[Balinco]]);
* Belatonoi (Belatoni, [[Sartene|Sartinese]]);
* Ouanakinoi (Benacini, [[Capo corso|Capo còrso]]);
* Kilebensioi (Cilebensi, [[Nebbio]]);
* Lhikninoi (Lhicinini, [[Niolo]]);
* Oupinoi (Oupini, [[Castagnicia]], [[Bozio]]);
* Simbroi (Sumbri, [[Benaco]]);
* Koumanesoi (Cumanesi, [[Fiumorbo]]);
* Soubasanoi (Subasani, [[Carbini]] i [[Libia]]);
* Makrinoi (Macrini, [[Casinca]]).
Santa Debota ye, junto cun Santa Júlia, ua de las purmeiras santas corsas quese ten ambora. Hoije ye padroeira de l [[Príncipado de Mónaco]]. Santa Júlia ye padroeira de la Córsega i de [[Bréscia]], adonde çcansa, que fui trasportada por Ansa, mulhier de l rei lhongobardo [[Zeiderio]]ne l anho de [[762]]. Santa Júlia ye tamien padroeira de [[Liborno]].
Cumo ne ls outros lhugares ne l oucidente, la ourganizaçon romana na Córsega caiu cula ambason de l [[bándalos]] que ne l [[seclo V]], partindo de la África, chegan la Roma. Alerie fui saqueada i, abandonada, tremina an ruínas. Mariana por outro lhado fui sede de bispos tamien na [[eidade média]].
=== La alta eidade média ===
Durante las cumbulsones que acumpanhórun la fin de l [[Ampério Romano de l Oucidente]], la Córsega fui çputada antre tribos de Bándalos i [[Godos]] aliadas de ls redadeiros amperadores romanos, até quando [[Genserico]] assegurou l cuntrole an [[469]].
Durante ls 65 anhos de dominaçon ls bándalos çfrutórun de l patrimonho florestal de la ilha pa ls staleiros, i tubírun ua frota que aterrorizou l Mediterráneo oucidental.
La poténcia Bándala na África fui çtruída por Belisario, anquanto sou general Cirillo cunquista la Córsega an [[534]], que fui ounida al [[Ampério Romano de l Ouriente]]. Segundo [[Procópio]], storiador de l amperador de l ouriente [[Justiniano I]], na Córsega restan menos de 30.000 habitantes.
[[Fexeiro:Friedrich Hottenroth - King Berengar and his son Adalbert paid homage to Otto I and received from him the Lombard kingdom as a fief, Diet of Augsburg, August 952.jpg|thumb|left|250px|Berengario se submete a la [[Oton I de la Germánia]].]]
Ne l período sucessibo, Godos i [[Longobardos]] saqueian la ilha, deixada andefesa puls [[Bizantinos]], ls quales passado ampobrecíren la ilha debido a a un scessibo peso fiscal, nun la protegen debidamente. Por outro lhado, ls própios Bizantinos tubírun porblemas na África cula ambason árabe i, an [[713]], ls [[árabes]] las purmeiras ancursones contra la Córsega, partindo de las bases ne l norte de la África.
Naqueilha altura acuntiu un notable porcesso de çpoboamiento de la ilha i la formaçon, acerca de Roma, dua quelónia corsa an Porto ([[Óstia]]), de adonde parece tener tenido ourige l [[Papa Formoso]] ([[891]]-[[896]]).
La Córsega cuntina lhigada nominalmente al Ampério romano de l ouriente até quando, an [[774]], Carlos Magno bence ls Lhongobardos na Eitália i cunquista la ilha, que passa assi sob la jurisdiçon de l [[Francos]]. Mas an [[806]] acuntece nuobas ancursones de [[Mouros]], desta beç probenientes de la [[Península Eibérica]]; mesmo bencidos bárias bezes por tropas de Carlos Magno, estes cunseguen a tomar l cuntrole por brebe tiempo an [[810]]. Fúrun anfin spulsos por ua spediçon guiada pul filho de Carlos Magno, mas ls Mouros nun se dan por bencidos i cuntinan a fazer ancursones na ilha.
Para tentar acabar cun esta situaçon, an [[828]] la defesa de la ilha fui antregue al papa [[Bonifácio II]], que cunduziu spediçones punitibas contra ls portos norte-africanos de adonde saíran ancursones árabes contra l lhitoral de l [[Mar Tirreno]]; na bie de buolta Bonifácio custruiu ua fortaleza acerca de la punta sul de la Córsega, fundando l núcleo fortificado de la cidade de Bonifácio.
La guerra contra ls [[Sarracenos]], que boltórun bien cedo a fazer ataques, fui cuntinada pul filho de Bonifácio, Adalberto, que heirdou l cumpromisso an [[846]]. Todabie ls Sarracenos permanecírun duonhos de alguas bases na ilha pul menos até [[930]].
La Córsega, que nesta altura era ounida al reino de [[Berengario II]], rei de la Eitália, birou refúgio de sou filho Adalberto an [[962]], depuis que Berengario perdiu l reino para [[Oton I l grande]]. Adalberto cunseguiu a manter l cuntrole de la Córsega i passou l cuntrole pa l sou homónimo filho Adalberto, l qual todabie fui bencido pulas fuorças de [[Oton II]]. Se detreminou anton la passaige de la ilha a la Marca de la Toscana, quedando l redadeiro Adalberto respunsable de la Córsega.
=== Tierra de Quemuns i Tierra de ls Senhores ===
Nesta época surgiu ua anarquia feudal que biu spludir un lhuita antre pequeinhos senhores lhocales ansiosos para spandir sous pequeinhos domínios. Antre estes aparecen ls Cundes de Cinarca, que se pretenden çcendentes diretos de Adalberto i miran an spandir l domínio deilhes na anteira ilha. Tal buntade ancontrou mas notables oustaclos i dou ourige la batailhas que durórun por seclos: para por cuntreste a las ambiçones de l feudatários, inda ne l [[seclo XIV]] Sambucio d'Alando se colocou delantre dua [[Dieta (assembléia)|Dieta]] que se oupós a las pretensones deilhes, cunfinando ls senhores na porçon Sudoeste de la ilha. Esta recebirá l nome de "Tierra de l Senhores" (Pomonte) anquanto na restante parte de la ilha se afirma definitibamente un regime que lhiga antre eilhes quemuns outónomos (al eisemplo de l modelo análogo que se acuntiu na Eitália zde l [[seclo XI]]). Tal território recebirá l nome de "Tierra de Quemuns" (Cismonte).
La debison ye çtinada a durar por lhongo período (até al [[seclo XVIII]]) i a marcar seneficatibas defrenças ne l zambolbimiento social, eiquenomico i até lhinguístico antre las dues partes de la ilha, cul norte mais lhigado a la Eitália i cun un lhéngua siempre mais parecido cul de la [[Toscana]].
De l punto de bista de ourganizaçon, na Tierra de Quemuns, cada qual de ls quemuns mais amportantes xefiando ua Piabe (la paróquia percipal) nomeában (atrabeç dun [[sufrágio ounibersal]], ancluindo las mulhieres) un númaro bariable de repersentantes chamados "Pais de l quemuns", respunsables de la admenistraçon de la justícia i de la eileiçon de ls persidentes deilhes, chamado podestà, que cordenaba la ouparaçon. Ls podestàs de las bárias Piabes, por sue beç, scolhian ls nembros dun cunseilho superior, chamado "Cunseilho de l duoze", respunsable de las lheis i regulamientos stablecidos na Tierra de Quemuns. Ls " Pais de l quemuns", para alhá, eilegiampara cada Piabe un "Xefe", un magistrado respunsable de la proteçon i de la sigurança de las camadas mais pobres de la populaçon, ancarregado de garantir che ls mais çfaborecidos nun fússen splorados i que fusse mantida justícia para eilhes. Grande parte de las tierras dessa region éran cunsidradas de propiadade quemun de la coletibidade quemunal. A toal aboliçon de las propiadades quemuns, promobida na segunda metade de l [[seclo XIX]] pula Fráncia, trouxe cunsequéncias mui grabes para la eiquenomie de la Córsega.
An Cinarca (Tierra de l Senhores), ls barones feudales mantenien las sues prerrogatibas, assi cumo aqueilhes que cuntrolában l Capo Corso, i juntos custituían ua amenaça al sistema an bigor na "Tierra de Quemuns".
Para fazer frente, an [[1020]] ls magistrados desta redadeira pediran ajuda de Gugliemo Marqués de Massa (de la família Malaspina), l qual, çcendo na ilha, reduziu la orde de ls barones de l Condede Cinarca i stableciu na Córsega un própio protetorado, para trasmitir depuis al própio filho.
Pula metade de l [[seclo XI]], todabie, l Papado lhebantou,na base de decumientos falsificados (ua doaçon por obra de Carlos Magno, l qual habie stablecido ama rebersiblidade de l própio domínio a fabor de la Santa Sede), la queston de la própia soberanie na Córsega.Tal rebendicaçon achou grande cunsentimiento na ilha, la ampeçar pul sou clero, i an [[1077]] ls corsos se declarórun súditos de Roma.
=== L domínio pisano ===
[[Fexeiro:Bonifacio, santa maria maggiore, campanile 02.jpg|thumb|right|250px|Torre campanária an stilo romanico-pisano de la eigreija mais antiga de Bonifácio, Santa Marie Maggiore (XII sec.).]]
[[Fexeiro:Corse-04696-Murato-eglise San Michele.jpg|thumb|right|250px|Eigreija de San Michele di Murato an stilo romanico-pisano (seclo XII).]]
L grande [[papa Griegório VII]] ([[1073]]-[[1085]]), an auge de a [[queston de las ambestiduras]] cul Amperador [[Anrique IV]], nun tomou diretamente l cuntrole de la ilha, mas passou al bispo de [[Pisa]], Lhandolfo, que l ancarregou de lhegado pontifício pula Córsega.
An seguida de tal eibento, l titular de la cátedra arcebispal pisana passou a ser tamien [[Primado]] de la Córsega (i de la Sardenha), cargo que seguen ostentando la nible onorifício até ls nuossos dies. Catorze anhos depuis, [[Papa Ourbano II]] ([[1088]]-[[1099]]), a mando de la condessa [[Matilde di Canossa]], cunfirmou las cuncessones de l sou predecessor atrabeç de la [[bula]] ''Ne ls eigitur''. L títalo de lhegado pontifício passou anton la Daiberto, anstalado na cátedra de Lhandolfo. La assegnaçon cumo sufragáneos de ls bispados corsos fizo cun que l bispo de Pisa assumisse l títalo de arcebispo.
Pisa, cul sou porto, mantenie por seclos (zde la época romana) streitos bínclos cula ilha, spandindo - a la par que la própia poténcia marítima crecie - la própia anfluéncia política, cultural i eiquenomica.
Durante la admenistraçon eipiscopal seguiu einebitablemente la outoridade política de l ''Juízes'' (magistrados admenistratibos) de la República toscana, çtinada an brebe tiempo a fazer reflorescer la Córsega i marcar perfundamente, tamien depuis de la sustancial perda de cuntrole de la ilha an seguida la zastrosa derrota sofrida puls pisanos nas manos de l genobeses, na batailha de la [[Meloria]] ([[1284]]).
Anque hoije an die giralmente julgáren cumo buono l gobierno de la [[República de Pisa]], nun faltou an Córsega motibos de çcontentamiento. Parte de l clero i de ls bispos de la ilha nun suportaba la submisson pa l arcebispo de Pisa, a la par que l poder crecente de la [[República de Genoba]], ribal tradecional de Pisa i sabendo de l balor stratégico de la Córsega apoiou a las reclamaçones de ls corsos ne l tribunal papal de Roma para oubter la ilha an própio fabor.
Deste modo, depuis dun período durante l qual l papado nun adotou ua posiçon clara i coerente, an [[1138]] [[Papa Inocéncio II]] ([[1130]]-[[1143]]) stablecido ua seluçon de cumpromisso i debediu la jurisdiçon eclesiástica de la ilha antre ls arcebispos de Pisa i de Genoba, assinando l ampeço de la anfluéncia [[Liguria|ligure]] an Córsega, sendo inda mais fuorte depuis de [[1195]] cula acupaçon genobesa de l amportante porto i fortaleza de Bonifácio.
Ls pisanos tentórun por binte anhos, sin sucesso, de recaturar la cidade, até que an [[1217]] l [[Papa Honório III]] ([[1216]]-[[1227]]) que anterbeio cumo mediador, tomou l cuntrole de la ilha. Mas la mediaçon papal nun serbiu para cessar la briga antre Pisa i Génoba, i cula anfluéncia deilhes, fizo repercutir durante to l [[seclo XIII]] tamien na ilha la briga antre guelfos i gibelinos que staba acuntendo an to la Eitália.
Ne l ambiente desta briga (i seguindo un sboço que yá tenie acuntecido i que se repetirieb muitas bezes mais tarde faborecendo ls domínios), las maiorales de la Tierra de Quemuns ambocórun la anterbençon de l marqués [[Isnardo Malaspina]]. Ls pisanos reagiran stablecendo un nuobo cunte de Cinarca, i la guerra ambadiu la ilha sin que nin l partido genobés nin l pisano podírun ser ampostos definitibamente dun modo claro até la batailha de Meloria 1284 anclinado la baláncia a fabor de Genoba que, a partir daquel momiento, stendiu dun modo progressibo sue anfluéncia na Córsega.
=== La ardança de Pisa ===
[[Fexeiro:Corse-04812-église de Aregno.jpg|thumb|left|250px|Eigreija de Aregno an stilo romanico-pisano, testemunho de l domínio pisano.]]
La mimória de la anfluéncia pisana permaneciu na toponimia que fui zambolbido a partir deste período, i na onomástica (inda son muitodifundidos na Córsega subrenomes de ourige toscana), ne l lhéngua lhocal (bien toscano percipalmente na region de Vastia i de Capo córsico) i an alguns de ls eisemplos mais notables de arquitetura románica que permaneciu na ilha (eigreijas i eidifícios públicos: an todas las catedrales de [[Nebbio]], Mariana, [[San Michele di Murato]], [[San Giobanni di Carbini]], [[Santa Marie Maggiore di Bonifacio]], [[San Nicola di Piebe]]) i de anfra-struturas (rodobias, puontes, fortalezas i torres).
Mas até mesmo depuis de l ampeço de l domínio genobés, Pisa mantebe antensas relaçones cula Córsega, cumo ye demunstrado ne l ''corpus'' documental abundante relatibo a la Córsega que stá até mesmo hoije an die na Cúria de Pisa an qual habie aneixado ua scuola para seminaristas córsicos durante mui tiempo.
Pouco coincido, ambora seneficante, ye l fato que ''Niellucio'', un de ls binhedos mais difundido na ilha (semelhante al [[Sangiobese]] de la Toscana) i base de l bino córsico ''Patrimonho'', fui amportado na Córsega puls pisanos ne l [[seclo XII]].
Durante aquel tiempo ganha tamien prestígio na Córsega l un bulgar toscano que passa a ser l lhéngua oufecial. Pisa tamien será la purmeira de la sede ounibersitária (seguida por Roma i Nápoles) frequentada por córsegos: por esso birou probérbio tamien na ilha dezir ''parla in crusca'' para aqueilhes que falában un eitaliano purfeito: este hábito cuntinará popular até buona parte de l [[seclo XIX]]. Studórun an Pisa [[Carlo Marie Vonaparte|Carlo]] i [[Giuseppe Bonaparte]], Antonmarchi (médico an Santa Heilena de Napoleon), l poeta Salbatore Biale, l higienista Pietrasanta, l doutor de [[Napoleon III]] benido a ser, ne ls causos de Angeli, Farinola, Pozzo di Borgo i outros a formar parte de l cuorpo eiducacional i reitoral de la Ounibersidade de Pisa.
=== L parénteses aragonés i la penetraçon genobesa ===
[[Fexeiro:Corse-04599-Erbalunga-tour gnoise.jpg|thumb|right|250px|Ls restos dua torre genobesa an Erbalunga, Córsega de l norte.]]
[[File:Francesco Berlinghieri, Geographia, incunabolo per niccolò di lorenzo, firenze 1482, 15 italia 06 corsica.jpg|thumb|300px|Córsega an 1482]]
An [[12 de júnio]] de [[1295]], para cumplicar inda mais la situaçon na Córsega, depuis de la derrota de ls pisanos na batailha de Meloria que fizo estes perdíren l cuntrole de la ilha, anterbeio l [[Papa Bonifácio VIII]] ([[1294]]-[[1303]]), ambestindo an fabor de l rei [[Jaime II de Aragon]] (ansinuado na briga pula Recunquista) i soberano de l nuobo [[Reino de Sardenha i Córsega]] ([[Tratado de Anagni]]).
Mas ls aragonés nun decidiran atacar la Sardenha até [[1324]], acabando deste modo cun qualquiera deseio de l pisano por cuntrolar l norte de Sardenha i Córsega.
Durante aquel tiempo la Córsega cuntinou nua situaçon de anarquia até [[1347]], tiempo an qual fui cumbocada ua grande assembleia de Lhíderes i Barones que, guiada por Sambucucio de Alando, decidiu-se quedar sob la proteçon de Genoba i oufrecer a la República lhigure la soberanie total na ilha que serie eisercitada por meio dun gobernador.
De acuordo cun esta oufierta, la Córsega pagarie tributos regulares para la Genoba que an troca quedarie cul custo de proteger la ilha de ls ataques repetidos de piratas (que cuntinaran dun modo çcuntino até l [[seclo XVIII]]) i garantirie la manutençon de las lheis córsicas i de sues struturas i alfándigas de gobierno outónomo lhocal que fui regulado pul ''Cunseilho de l duoze'' an Cismonte, i pa l ''Cunseilho de l Seis'' an Pumonte. Ls antresses ansulares serien repersentados por Genoba atrabeç dun "Ouratore."
Naquel tiempo to la Ouropa staba sendo afetada pula [[Peste negra]] que tamien chegou na Córsega i causou numerosas bítimas ne l mesmo momiento ne l qual la supremacie genobesa fui afirmada. L acuordo antre ls Lhíderes i Barones fui biolado i tanto uns cumo ls outros mantibírun cunflitos que afetórun la colocaçon efetiba de l domínio genobés na Córsega. Nesta situaçon l rei [[Pedro IV de Aragon]] reeibindicou ls dreitos de soberanie de la ilha.
Cun este estado de las cousas l Baran Arrigo della Roca aparece an cena, Condede Cinarca que cul apoio de las tropas aragonesas an [[1372]] assume l cuntrole quaije total de la ilha, solo deixando l stremo norte i alguas fortalezas marina sob cuntrole genobés. Esta bitória ampurrou ls Barones de l Capo córsico a pedir ajuda outra beç la Genoba que pensou an resulber l porblema ambestindo na ilha ua cumpanha comercial chamada "Maona", formada por cinco pessonas cun tentatiba de subornar Arrigo mas sin resultados.
La ''Maona'' specialmente era un cunsórcio de comerciantes (a las bezes caráter familiar) que Genoba usou frequentemente, antre ls [[seclo XIII]] i l [[seclo XV]], cun las funçones de gobierno tamien nas quelónias ourientales. Antre las purmeiras Maonas ye neçairo mencionar la de la ilha de [[Quíos]], ne l Eigeu, anstituida an [[1347]] i antre ls sócios oureginou la familha nobre famosa genobesa de l Giustiniani.
Al cuntinar las tensones, an [[1380]], quatro de l cinco sócios de la Maona resignórun la Genoba ls cargos que tenien, anquanto solo deixando Lheonello Lhomellino a eisercitar la funçon de gobernador. Cun tal cargo, Lhomellino fondou, an [[1383]], la cidade de [[Bastia]], dedicado a trasformar l núcleo mais amportante de l domínio genobés i capital de la ilha (até la mudança para [[Ajacio]], depuis de la ambason francesa ne l [[seclo XVIII]]).
Fui solo an [[1401]], depuis de la muorte de Arrigo, que la outoridade genobesa fui formalmente restablecida na ilha, ambora Genoba naqueilha época caiu nas manos de l franceses: antre [[1396]] i [[1409]], [[Carlos VI de Fráncia]] fui senhor de la República de Genoba, que admenistrou por meio de l gobernador [[Jean Le Meingre]] chamado Boucicault. Sob l gobierno destes, an [[1407]], fui fundado l [[Banco di San Giorgio]], un cunsórcio potente de credores pribados ls quales fui dada la admenistraçon de las rendas de l Stado i l gobierno de numerosas tierras i quelónias, antre eilhas la Córsega.
Anton, Lhomellino fui renbiado la Córsega an [[1407]] cumo gobernador por cunta de Carlos VI de Fráncia i tubo que anfrentar Bincentello d'Istria que, depuis que oubter pribilégios de la Corona de Aragon, tenie sido declarado ''Senhor'' de Cinarca i tenie cuntido al redror si la ''Tierra de Quemuns'', Bastia ancluída, se proclamou Condede Córsega an [[1405]]. Ls sfuorços de Lhomellino nun tenien éxito algun i an [[1410]] Genoba (que tenie recuperado la andependéncia) solo cuntrolaba Bonifácio i Calbi.
Mais ua beç, ua rebolta anterna acabou cula andependéncia birtual de la Córsega: la rebolta dun feudatário i de l bispo de Mariana fizo Bincentello perder l cuntrole de la ''Tierra de Quemuns'' i, anquanto el fui para [[Aragon]] para pedir ajuda, l genobéses poderien cumpletar debrebe la recunquista de la ilha anteira.
Mas, l jogo cumplexo de alianças i inimizades lhocales nun premitiu que esta recunquista fusse durable. A poner la situaçon outra beç an mobimiento fui l [[Grande Cisma de l Oucidente|Cisma de l Oucidente]] i la briga para la ambestidura papal que acunte al redror de l redadeiro [[antipapa]] de [[Abinhon]], [[Benedito XIII]], apoiado puls bispos córsicos faborables la Genoba por ua lhado, i pul [[antipapa]] [[João XXIII]], apoiado por aqueilhes faborables la Pisa.
[[Fexeiro:Corte citadelle.jpg|thumb|left|300px|La cidadela de Corte.]]
Bincentello que cunseguiu zambarcar na ilha cun ua fuorça melitar aragonesa, nun acha grandes oustaclos i tira probeito de las ribalidades cruzadas para assumir l cuntrole facilmente de Cinarca i de Ajacio.
Depuis de se aliar cun ls bispos a fabor de l pisanos, oumentou sue anfluéncia na ''Tierra de Quemuns'' i custruiu l castielho de [[Corte]]: an [[1419]] la anfluéncia genobesa na ilha tenie sido outra beç reduzida als núcleos de Calbi i Bonifácio, anquanto Bincentello, cul títalo de Bice-rei de la Córsega, stablecie a partir de [[1420]] la sede de sou gobierno an Biguglia.
Nestas circusntancias, [[Alfonso V de Aragón]] apersentou-se cun ua grande frota ne l mar de Córsega, cul oubjetibo de tomar posse pessonalmente de la ilha para que passasse a fazer parte de l [[Reino de la Sardenha|Reino de Sardenha i Córsega]]. Depuis de la queda de Calbi, Bonifácio, cidade que siempre tubo grande anfluéncia genobesa seguiu rejistindo animada pulas antrigas de l partidários de Génoba.
Durante esse período de tiempo, la resisténcia de Bonifácio fizo cun que ls sitiadores para que acabássen cul bloqueio de la cidade que, ua beç oubtebe la cunfirmaçon de sous pribilégios, se cumbertiu de fato nua spece de micro-república andependiente sob proteçon de l genobeses. Pouco depuis, l çcontentamiento debido als eilebados ampostos fizo que stourarie ua rebolta giral contra Bincentello, quien, nua tentatiba de se dirigir la [[Sicília]], acabou restando prisioneiro nun golpe ne l porto de Bastia i, cunduzido la Génoba cumo rebelde i traidor, fui decapitado l [[27 de abril]] de [[1434]].
La lhuita antre las façones pró-genobesas i pró-aragonesas prosseguiu na ilha, i l [[Dogo de la República de Génoba|Dogo]] genobés [[Giano di Campofregoso]] recuperou l cuntrole de la Córsega, apoiando-se na maior capacidade artilheira ([[1441]]). Cun motibo de dita recunquista atiradeira-se i fortifica la cidade de [[San Fiorenzo]] ([[1440]]).
La reaçon aragonesa lhebou la lhuita al sou punto culminante. An [[1444]] zambarcou na ilha un eisército pontificio cumpuosto por 14.000 homes, ambiada pul papa [[Eugenio IV]]. Este eisército, inda assi, fui derrotado pulas milícias corsas cuntroladas por Rinucio de la Lheca, ancabeçando ua ounion que reunia la quaije todos ls Caporales i Barones ones lhocales. Inda assi, ua segunda spediçon oubtebe la bitória i l própio Rinucio morriu an batailha na frente de Biguglia.
== L senhorio de l Banco de San Giorgio i de Génoba ==
[[1447]] puode cunsidrar-se nun anho crucial pa l cuntrole genobés de Córsega. Neste anho acede a la cadeira papal [[Nicolás V]], natural de [[Sarzana]], na region lhigure, i por essa rezon mui ounido a la República de Génoba. Era un home enérgico i culto, i un de ls antrodutores an Roma de l sprito de l [[Renacimiento]]. De modo eimediato fizo baler ls dreitos papales subre la ilha (cujas percipales praças stában sob cuntrole de las tropas pontificias) i cediu-los la Génoba.
Desse modo passou-se a un período an que la ilha passa a star cuntrolada amplamente pula República genobesa scetuando Cinarca, sob cuntrole nominal de ls aragoneses mediante l domínio mais cuncreto de ls Senhores lhocales, i de la ''Tierra de Quemunas'', que mediante ua assembleia de sous xefes, an [[1453]] decide oufrecer l gobierno de to la ilha al [[Banco de San Giorgio]], la potente cumpanha comercial i financeira stablecida an Génoba an [[1407]], que l aceita.
Ua beç spulsos ls aragoneses de la ilha (de cujo passo por Córsega quedará l amblema de la ''Cabeça Morena'', zambolbido depuis de la [[Recunquista]]), l Banco de San Giorgio ampeçou ua outéntica guerra de streminio contra ls Barones ansulares, cuja resisténcia ourganizada tremina an [[1460]], quando ls cabeças son detentos i mandados al eisílio na Toscana. Inda tenerien que decorrer dous anhos de lhuitas para cunseguir submeter por cumpleto la ilha, até [[1462]], an que l capitan genobés Tommasino de la Campofregoso, de mai corsa, fizo baler cun sucesso sous dreitos familiares para reafirmar l cuntrole total de la República tamien ne l anterior de la ilha.
Solo dous anhos depuis, an [[1464]], Génoba, i cula Córsega, cai an manos de [[Francesco I Sforza]], duque de [[Milon]]. La sue muorte, an [[1466]], la outoridade milanesa na ilha zbaneciu-se pulas habituales turbuléncias anternas i, ua beç mais, tan solo las cidades costeras permanecírun de modo efetibo sob la tutela de las poténcias cuntinentales.
An [[1484]] Tommasino de la Campofregoso cumbenceu als duques Sforza para que le cunfiassen l gobierno de la ilha, cunseguindo l cuntrole de las fortalezas. Nesse tiempo cunsegue cunsulidar l poder anterno, aliando-se cun Gian Paolo de la Lheca, l mais poderoso de ls Barones ansulares.
Trés anhos depuis la situaçon boltaba-se a mober. Un çcendente de l Malaspina, que yá tenien tenido relaçon cun Córsega ne l [[Seclo XI]], Jacopo IV de Appiano, príncepe de Piombino, fui chamado para que anterbiisse an fabor daqueles que se oupunhan la Tommasino, i assi l armano de l príncepe, Gherardo conde de Montagnano, se proclamou conde de Córsega i, depuis de zambarcar na ilha, se apoderou de Biguglia i de San Fiorenzo. Mais que se oupor la Gherardo, Tommasino restituiu çcretamente las prerrogatibas an fabor de l Banco de San Giorgio, que durante esse tiempo refundou i forteficou [[Ajacio]] ([[1492]]) acerca de l lhugar de la antiga ''Aiaciun'' romana. La decison de Tommasino fui criticada por outros nembros de sue família i por Gian Paolo de la Lheca, cun rezon, yá que an quanto l banco treminou cun Gherardo, apuntou sues armas contra ls belicosos barones corsos, als que nun cunseguiu submeter até [[1511]], i esto depuis de lhonga i sangrenta lhuita.
Durante sou gobierno, l Banco de San Giorgio demunstrou scassa bison i perspicácia política, outando por ua busca de l benefício mais eimediato an lhugar de buscar ua stratégia de antegraçon, i anstaurando desse modo un regime quelonial subre la Córsega.
Oumentou-se l zambolbimiento de l bosques, mas ls percipales benefícios éran pa l Banco, que ampunha a la ilha uas taxas de tal magnitude que de fato ampedie qualquiera possiblidade de zambolbimiento lhocal. Al lhongo de to la cuosta de la ilha se reconstruiran i an grande parte se custruíran ''s nuobo'' torres de bigiláncia i defesa (muitas deilhas inda eisisten hoije an die) para çpor dun sistema de alerta contra las ancursones de ls piratas berberiscos, ounido a las patrulhas marítimas. Anque que nun se eiliminará de l to (permanecerá até l [[Seclo XVIII]]), esta praga se cuntrolou, inda que mais para proteger ls antresses eiquenómicos queloniales que para brindar proteçon a la populaçon corsa, que seguirá sofrendo las sangrentas ancursones de l piratas, birtualmente ampunes quando atuában nas zonas de cuosta que l banco cunsidraba sin antresse stratégico i eiquenómico.
An grande parte, las anstituiçones lhocales (antre las que se çtinguia por sou rialmente abançado cunceito político la ourganizaçon de la Tierra de Quemunas) fúrun abolidas ó sbaziadas de cuntenido i cuncorréncias cuncretas. Ls notables corsos nin sequiera podírun gozar por cumpleto de ls dreitos de cidadanie, sin falar de aceder a la ouligarquie republicana genobesa, que por definiçon les staba cerrada.
Las tentatibas de rebelion fúrun giralmente reprimidas cun grande dureza, outelizando cun frequéncia l recurso a la [[pena de muorte]]; ó alternatibamente aplicando l percípio de "''debede eit ampera''", maneijou habilmente (ancitando-las quando era neçairo) batailhas lhocales ó ampeços de guerra cebil, outelizando esses zamcontros para deblitar las fuorças i la moral de ls senhores de la ilha i por tanto a prebenir contra alianças que podíssen dar lhugar a un lhebantamiento giral. Zambolbiu-se la cultura de la ''bendetta'' i de l banditismo, que crecírun al ambés de acabáren. Todo esto anquanto an Ouropa, i specialmente na bezina Eitália peninsular, florescia l [[Renacimiento]].
A las çgraças políticas ounírun-se eipidemias de [[peste]] i l ancarecimiento de l custo de la bida que serbiran pára que l porcesso de ampobrecimiento i ambarbaramiento de la ilha, para alhá de sacerbar l rábia de ls corsos pa l domínio genobés.
=== Ampeço de la penetraçon francesa na Córsega ===
Durante la purmeira metade de l [[seclo XVI]] Fráncia, que se staba zambolbendo cumo stado i poténcia ouropéia, ampeça a poner sues peones ne l Mediterráneo pul que manifesta antresse por Córcega i Eitália. Neste marco, [[Anrique II de Fráncia]] cuncebe un porjeto para apoderar-se de la ilha, aprobeitando-se de la torpeza de la política de ls genobeses i l ressentimiento de ls corsos anrolados ne ls eisércitos franceses cumo [[mercenário]]s.
=== La purmeira cunquista francesa i Sampiero Corso ===
Depuis de assinar an [[1553]] un tratado de coperaçon cul [[sulton]] [[otomano]] [[Solimon, l Magnífico]], l rei de Fráncia garantiu-se nun solo la neutralidade, senó tamien la colaboraçon de la frota turca ne l Mediterráneo. Solo 18 anhos depuis, an [[1571]], l abanço turco para Ouropa se deterá na [[batailha de Lhepanto]] cun ua frota multinacional, inda que dirigida percipalmente por [[Spanha]] i [[Beneza]], i na que [[Fráncia]] nun partecipa.
Pouco depuis de la assinatura de l tratado antre [[Francisco I de Fráncia]] i Solimon, la frota franco-turca apersentou-se ante la cuosta de la ilha i atacou-la, sitiando a la par todas las fortalezas costeras. [[Bastia]] caiu quaije sin lhutar, anquanto [[Bonifacio]] resistiu mui tiempo i solo cediu ante la promessa a la guarniçon de respeitar la bida de l sitiados, promessa que ls turcos ancumpriran, yá que ua beç la cidadela se rendiu to la guarniçon fui masacrada i la cidade saqueada. Cedo caiu to la ilha, salbo [[Calbi]] que seguiu resistindo.
Preocupado pula açon francesa, que abria decididamente las puortas als otomanos an pleno coraçon de l Mediterráneo oucidental, anterbeio l rei de [[Spanha]] i amperador de [[Almanha]], [[Carlos I de Spanha|Carlos V]], que la sue beç ambadiu la ilha a la cabeça de sues tropas i las de Génoba. Ne ls anhos seguintes (ls Turcos tenien zambarcado brebemente solo an Bonifacio), almanes, spanholes, genobeses, franceses i corsos lhutórun ferozmente pulas fortalezas de la ilha.
An [[1556]], data an que se porduç ua trégua que deixaba momentaneamente la Fráncia l cuntrole de to la ilha, salbo Bastia, que antes tenie boltado a ser cunquistada por genobeses i spanholes, l gobierno francés (mais moderado que l genobés) cunseguiu simpaties antre la populaçon, tamien grácias a la açon de ls corsos al serbício de Fráncia, antre ls que staba, cul grau de coronel, l mercenário [[Sampiero di Bastelica]].
Inda assi, an [[1559]], las cunclusones de la [[Paç de Cateau-Cambrésis]] çpusírun la restituiçon de Córcega al Banco de San Giorgio. Ls respunsables de l banco procedírun eimediatamente a ampor duros ampostos para tratar de resarcirse de ls gastos de guerra (ampostos que grande parte de ls corsos se negórun ó stubírun an medida de pagar) i, biolando l tratado, que prebia ua [[anistia]] general, procedírun a cunfiscar todos ls benes de Sampiero, de sue mulhier Bannina d'Ornano, i de outros corsos que tenien serbido al lhado de Fráncia.
Sampiero, stablecido an [[Probenza]], nun se dou por bencido i ampeçou a trabalhar para agrupar meio a el ua parte seneficatiba de ls notables de la ilha anfrentados la Génoba, anquanto paralelamente buscaba apoios para sou porjeto de apartar la ilha de la República de Génoba. Dirigiu-se cun esse oubjetibo la [[Catalina de Médicis]], anton reina regente de Fráncia depuis de la muorte de sou marido durante ls festeijos de celebraçon de la Paç de Cateau-Cambrésis. Inda assi, Catalina negou-se a apoiar la Sampiero, al nun querer se amplicar nua ouparaçon que tubisse reabierto la lhonga guerra que acababa de acabar.
Nun tubo mais suorte ua tentatiba nesse sentido cun [[Cosme I de Médicis]], que tamien querie de Córcega, mas pretendia se fazer culha solo mediante tratados cun las poténcias ouropéias, yá que sabie que Toscana nun staba an cundiçones de zafiar abiertamente als genobeses.
Fracassado ua posterior tentatiba de cunseguir l apoio de l [[Farnesio (família)|Farnesio de Parma]], Sampiero, que tenie cunseguido credenciales diplomáticas francesas, cunseguiu ir pessonalmente al Norte de África i la [[Custantinopla]] para suplicar al Sultán que anterbiisse para cumberter Córcega an porbíncia otomana, l que resulta seneficatibo para antender até que punto Génoba se tenie feito odiosa antre ls corsos agrupados al redror de l antigo coronel de l franceses. A misson de Sampiero an Ouriente treminou de fato an falhanço porque anquanto Cosme I, conhecedor de ls porjetos de l corso para anstalar a la poténcia otomana justo an frente a la cuosta toscanas, tenie adbertido de la einiciatiba als genobeses, cujos ambaixadores se tenien adiantado la Sampiero i cumbencido als menistros turcos para que recusassen la perpuosta.
Anquanto Sampiero staba an Ouriente, sue mulhier, Bannina d'Ornano, dona de feudos cunfiscados por Génoba, tenie tratado de recuperá-los buscando pessonalmente un acuordo cula [[República de Génoba|Serenísima República]] de [[Génoba]]. Al anteirar-se Sampiero destas gestones al regressar la Fráncia, nun dubidou an reagir ante l que cunsidraba ua sangrenta traiçon, matando a un amigo corso que tenie permanecido para cuidar la sue mulhier i strangulando pessonalmente la sue mulhier i a las dues damas de cumpanha que la cuidában an sue ouséncia. Sampiero reibindicou ls homicídios cumo ''delito de honra'' debochando deste modo a la justícia francesa. Lhebado por un grande entusiasmo i ua buona dose de desespero ounido a sues bibéncias pessonales, zambarcou an júlio de [[1563]] cun un punhado de seguidores an [[Propiano]], ne l golfo de Balinco, cul deseio de spulsar als genobeses de la ilha.
Anquanto ls genobeses ua beç cuncientes (inda que tarde) de l nefasto papel político zampenhado pul Banco de San Giorgio na admenistraçon de Córcega, tenien decidido assumir l cuntrole direto a partir de [[1562]], anstalando un gobernador na ilha.
An mui pouco tiempo Sampiero cunsulidou las alianças lhocales, preparadas zde mui tiempo dantes, cunsulidando un eisército de 8.000 homes, cul que lhebou a cabo ua sangrenta série de golpes de mano als que l gobierno genobés se oupós tanto pulas armas cumo azuzando las ribalidades antre ls notables. Depuis de anhos dua guerra caratelizada por ua strema ferocidade por ambas partes, por matanças, saques, ancéndios de colheitas i de populaçones, ls genobeses splodindo l rábia de ls familiares de Bannina cunseguiran recrutar antre eilhes a uns [[sicario]]s que, an [[1567]] matórun la traiçon la Sampiero i lhebórun sue cabeça al gobernador de Génoba. L suposto nome de l assassino de Sampiero, ''Bittolo'' passou assi la se cumberter an paradigma de l ''traidor'' na fantasie corsa popular i inda hoije guarda esse seneficado.
La lhuita prosseguiu durante algun tiempo ancabeçada por un jobencísimo filho de Sampiero, Alfonso, mas ls rebeldes corsos, sin la speriente lhiderança de Sampiero i sin recursos melitares, se zanimaron i buscórun la paç, a la que se chegou an [[1569]] cul pato antre Alfonso i l genobés Giorgio Doria.
=== Un seclo i meio de ''pax'' genobesa ===
[[Fexeiro:Altiani Pont'à u large côté aval.jpg|thumb|right|250px|Puonte genobesa cun trés arcos subre l riu Tabignano, acerca de [[Altiani]], que cuntina an serbício.]]
Se chegou tamien al final de la guerra grácias la que, yá ne ls redadeiros momientos de la lhuita, Génoba parecie tener cumprendido que la scessiba dureza mostrada na admenistraçon i na sploraçon de Córsega ancitaba sous habitantes la se rebelar ante las misérias anfligidas, i tenie preparado ua política mais moderada i eiquilibrada para recuperar l apoio de la populaçon.
L çpositibo de paç prebia ua anistia i la lhibertaçon de refénes i prisioneiros, la cuncesson als corsos de lhiberdade de mobimiento de i para Eitália i lhiberdade para çpor diretamente sous benes, cundonaçon i prorrogaçon fiscal de cinco anhos. Oufreciu-se la Alfonso la restituiçon de ls feudos de Ornano que, cunfiscados, stában na ourige de la tragédia familiar, siempre que el, junto la sous mais próssimos colaboradores, se siliara, cumo fizo se trasladando la Fráncia.
Cun antençon de pacificar la ilha de modo duradouro i recoincer, para alhá de ls dreitos mais básicos, eilemientos de outogobierno lhocal seneficatibos, an [[1571]] Génoba (que se tenie boltado a acupar diretamente de Córsega zde l final de la admenistraçon de l Vanco de San Giorgio an [[1562]]) anstituiu ls ''Statutos Cebiles i Melitares'' que, zde esse momiento an adelantre, regularian, al menos subre l papel, l dreito i la admenistraçon na ilha.
Sucessibamente enmendados i ampliados, ls ''Statutos'' resultórun ser un bun strumiento anstitucional i, nas parte trasladadas a la Custituiçon [[Pasquale Paoli|paolina]] de [[1755]], seguiron an parte an bigor até la cunquista francesa ([[1769]]).
Zde l punto de bista admenistratibo Córcega passou a depender a partir desse momiento, dua spece de menistério special cun sede an Génoba, l ''Magistrado de Córcega'', que rendia cuntas de sues atuaçones ante ls mássimos uorganos de la República, l ''Maggior Cunsiglio'' i l ''Minor Cunsiglio''. Na ilha residie un gobernador genobés, ajudado por un Bicario i pul Cunseilho de l '' duoze Nobres'', anspirado na anstituiçon similar de la ''Tierra de Quemunas''.
L território se subdibidió an porbíncias, la cada ua de las quales tenie a la cabeça un ''comissário'' (cun sede an Bonifacio, Ajacio i Calbi), ó un ''lhugarteniente'' (cun sede an Corte ó Alerie, Rogliano, Algaiola, Sartena i Bico). Las fortalezas nuns causos cunsertórun-se i an outros se cunsulidórun i ampliórun, para alhá de çpor neilhas guarniciones mais sólidas que ne l passado. Se reorganizaron las Cortes de Justícia i dotou-se-les dun cumplexo apareilho burocrático. La bida pública se reorganizó subre ua cuidada redefiniçon de las quemunidades rurales que passórun a ser l núcleo básico de l território zde l punto de bista anstitucional, fiscal i relegioso, antegrando la antiga rede de las Piebi. Ls pobos, reunidos an ''parlamientos'', eilegian periodicamente sous ''Podestás'' ó ''Pais de l munecípio'', respunsables de las funçones admenistratibas i de polícia lhocal, mediante l cargo, tamien eiletibo, de ''capitan de la milícia''.
Las quemunidades gobernában-se pus de modo bastante outónomo, sin anterbençon de la República, salbo causos scepcionales. Ne ls pobos de l anterior de la ilha esta lhiberdade de zambolbimiento fui tal que se criou ua classe de notables als que se chamou ''Percipales''. Ls atos, tanto pribados cumo públicos (eileiçones lhocales i ''Grida'' de l gobernador), se trascribían ne ls registros notariales, que éran remetidos de forma regular al ''Cancelliere'' de la sede probincial cumpetente i durante un berdadeiro período las outoridades lhocales podírun ambiar repersentantes própios al Gobernador ó, anclusibe, a las outoridades centrales an Génoba, para spressar eisigéncias particulares, denúncias por abusos grabes ó petiçones de ajuda an causo de calamidades cumo la [[seca]].
Subdibediu-se l território, zde l punto de bista fiscal i pordutibo, an ''círclos'' çtinados a fruitales i benies, ''tomadas'', çtinadas la sembria-las, i ''tierras quemuns'', patrimonho coletibo de las quemunidades, çtinadas a pastos, a cultibos de temporada, a la recoleçon de fruitos de l bosque i la madeira. Guardas florestais i juízes specializados preocupában-se de belar por que se respeitassen ls Statutos ne l tratamiento de las tierras.
Definiran-se las lheis cebiles i criminosas, bien cumo ls ampostos, que fúrun bien mais eficientes, anque seguir se baseando na ''talha'' (amposiçon direta) i na ''gabela'' cumo l ''scudo por bota'' pa l bino, las ''mermas'' para outros perdutos, l ''boatico'' (benda fuorçada la précio reduzido de cebada i grano a las guarniciones stablecidas na ilha) i dibersos monopólios (l mais amportante l de la saia) ne l que diç respeito a la amposiçon andireta.
Las cidades costeras, alguas de las quales stában poboadas an sue grande maiorie por giente oureginarie de [[Ligúria]] (an special Calbi, Bastia i Bonifacio), tenien dibersos pribilégios cun respeito a las lhocalidades de l anterior (isençones fiscales, inmunidades speciales), pul que custituían un mundo aparte. Sede de ls gobiernos porbinciales, estas pequeinhas ''capitales'' zambolbírun un patriciado similar al que se staba zambolbendo nesse momiento an Eitália, se anriquecendo tanto cul quemércio marítimo i cun ls benefícios deribados de l eisercício de funçones admenistratibas ounidas al gobierno, cumo mediante ls lhabores de sploraçon agrícola zambolbidas nas zonas de l anterior mais próssimas. La classe de l patriciado, chamados ls ''Nobres'' (inda que an rialidade trataba-se dua burguesie ourbana) cuntrolaba l mercado de l [[cereal]]ye, l de la [[pesca]], l de l ampréstimos i l de ls artesones i manufaturas lhocales. Seran percisamente ls nembros desta classe ls que, siempre deseosos de tener maior prestígio i riquezas, ancabeçaran ne l [[Seclo XVIII]] la rebelion popular i custituiron la fuonte de la Córsega andependiente de [[Pasquale Paoli]], i a seguir l purmeiro eilemiento de lhegitimaçon lhocal de ls gobiernos franceses.
La República, tanto durante l [[Seclo XVII]] cumo ne l [[Seclo XVIII|XVIII]], recuperou las melhores eideias de l Banco de San Giorgio para melhorar l cultibo de cereales nas regiones lhitorales, l cultibo de l [[oulibeira]] (specialmente an Balagna) i l aprobechamiento florestal (an special ls castañls de Castagnicia). La rede de stradas de la ilha ampliou-se i melhorou (alguns de las puontes genobeses inda seguen an uso), a la par que specialmente ne l Cismonte i an todas las cidades de la cuosta tubo lhugar ua antensa atebidade de ourbanizaçon i restruturaçon de eidifícios que caraterizou muitos centros stóricos cujo aspeto hoije segue marcado pula fuorte anfluéncia de l stilo lhigur i barroco deste período.
Na cuosta reforçou-se l çpositibo de las torres de bigiláncia i defesa, debido al recrudecimiento de las ancursones berberiscas, que fúrun specialmente frequentes i çtrutibas nas dues décadas que seguiran a la derrota de ls turcos an [[Lepanto]] an [[1571]]. Esto ye normal, yá que la piraterie benie a anchir l bazio deixado pula ampossiblidade de aceder de outro modo a las riquezas de las que dantes çpunhan atrabeç de l quemércio i que agora nun era acessible debido a la derrota de sue frota.
Las cunsequéncias destas dues décadas de ataques, mui bien decumentados i çtribuídos al lhongo de to la cuosta de la ilha, fúrun zastrosas i ocasionórun l çpoboamiento de muitas zonas nas prainadas, nun éxodo que nun se conhecie zde seclos dantes. Cumo eisemplo puode-se citar l causo de Sartena. An [[1540]] esta region tenie onze centros maiores que ne l final de seclo quedórun abandonados an sue totalidade, se scetuamos la própia Sartena, que tubo que se fortificar i custituiu assi refúgio para to la populaçon circundante até l [[Seclo XVIII]] an que, ua beç passado l peligro, podírun resurgir ls centros menores.
Nesse mesmo período la ilha padeciu dues eipidemias de [[peste]] que custituíran mais adelantre un grabe oustaclo para poder lhebar a cabo ls prainos de zambolbimiento preparados pula República, que anque star bien cuncebidos subre l papel nun tubírun l sucesso sperado. Las dediculdades eiquenómicas mantibírun la eimigraçon de l corsos, que buscórun fortuna ne l cuntinente, muitos serbindo cumo melitares al serbício de las poténcias strangeiras, zafiando la proibiçon que nessa lhinha emitie Génoba, preocupada por esta sangrie que dedicultaba sous prainos de zambolbimiento i çpoboaba ls campos.
Ademales, dita preocupaçon staba justificada pula deminuiçon de ls rendimientos fiscales debido a la falta de zambolbimiento. Esta merma ne ls rendimientos era mui preocupante debido als porblemas financeiros de la República, que se tenie arriscado a financiar a la corona de Spanha que, durante l [[Seclo XVII]], deixou de pagar ls amportante ampréstimos cuncedidos puls genobeses ne ls prazos stipulados, chegando anclusibe la se declarar ansolbentes. Estas dediculdades mermaron la capacidade eiquenómica dua República genobesa, yá deminuída pula progressiba perda de todas sues quelónias ourientales a manos de ls turcos i de la deminuiçon de l belume de sou quemércio cul Lhebante, debido a la cuncorréncia de l franceses, que se ouniu a partir de l [[Seclo XVI]], a la yá tradecional cuncorréncia eisercida pula [[República de Beneza]].
Para alhá de restablecer la proibiçon formal de emigrar, amposta de nuobo als corsos anque de l que stablecie-se ne ls ''Statutos'', Génoba tratou de todos ls modos possibles de ampulsionar la rebalorizaçon de las tierras de la ilha, anstituindo tamien cun esse oubjetibo la figura de l ''Magistrado de l cultibo'' i eilaborando prainos de zambolbimiento que inda assi resultórun ineficaces an sue maior parte, mas de cuja culidadegiral dá depoimiento l fato de que bien mais tarde seran copiados puls franceses an prainos similares (por outra parte, tamien ineficaces durante mui tiempo).
Un de ls puntos débis desses prainos se debie al fato de que se baseában, mais que subre ua atuaçon de l Stado (que tenie dediculdades por sous porblemas eiquenómicos), subre la einiciatiba pribada mediante un cumplexo sistema de feudos i [[anfiteusis]] que lhoinge de ampeçar ua dinámica positiba acabou erosionando las ''tierras quemuns'' ampedindo la çponiblidade plena a las quemunidades lhocales i faborecendo l lhucro de alguns ''Percipales'' i ''Nobres'' sin que la coletibidade tubisse bantaige algua.
Este fenómeno de spropiaçon i ampobrecimiento de las quemunidades corsas an benefício de ls terratenientes ricos se acelerará quando este esquema seia proposto de nuobo puls franceses, i acabará ocasionando danos sociales einormes i que zamcadearan de las rebeliones que, durante meio seclo, se dórun an Córsega depuis de la acupaçon francesa, i que oucasionórun l fenómeno que passará a la stória cumo ''[[Banditismo]]''.
Neste marco se amplanta la chegada de alguas cientos de [[Grécia|griegos]] oureginarios de [[Laconia]] (region meridional de l [[Peloponeso]]) fugindo de l domínio otomano. Depuis de dar, cun porblemas, l cunsentimiento de l primado pontificio estes prófugos anstalórun-se an [[1676]] nas tierras costeras a uns 50 km al norte de Ajacio. Na region, telifonema ''Paomie'', ls griegos fundórun ua quelónia an Cargese que, depuis de la acupaçon francesa, mantebe quaije até nuossos dies sou lhéngua i alguas tradiçones oureginaries, ancluindo l rito relegioso ouriental.
L sucesso frustrado de ls prainos genobeses de zambolbimiento, que acabou por propor la ''queston agrícola'' cujas cunsequéncias se fázen sentir até nuossos dies, ne l cuntesto dua eiquenomie inda marcada por ua sploraçon sustancialmente quelonial i de restriçon progressiba na prática de las scassas lhiberdades de que gozában ls corsos, cunsidrados de fato súbditos i nun cidadanos de la República, acabou ocasionando ua crise que se parecie lhebar la Córcega a la rutura definitiba cun Génoba, purmeiro de modo gradual i ampercetible, i finalmente cula spluson de la rebolta a partir de [[1729]].
=== L fin de la Guarda Corsa papal an Roma ===
La lhonga stória de ls cunflitos i bioléncias que caraterizou la Córsega a partir al menos de la queda de l [[Ampério Romano]], tenie acostumado la sous habitantes a cunsidrar la guerra algo habitual i tenie fato de l ''oufecio de las armas'' un de las percipales atebidades eisercidas puls corsos spatriados pa ls stados eitalianos (i an muita menor medida para Fráncia) zde la [[Eidade Média]] até la [[Eidade Moderna]]. Percorrendo atenciosamente la lhista de nomes de ls capitanes mercenários ''eitalianos'', puode-se ouserbar que muitos deilhes éran oureginarios de la Córsega i que, an alguns causos, cuntában cun batalhones anteiros de corsos.
Antre ls çtacamientos melitares antegrados an sue totalidade por corsos que ouperórun fura de la ilha çtaca la ''Guarda Corsa'' papal, que eiserceu sues funçones durante bários seclos. Anque de la pouca fiablidad de l decumientos, normalmente data-se an [[1378]], coincidindo cul final de l ''catibeiro de [[Abiñón]]'', la fundaçon an Roma dun cuorpo melitar cumpuosto sclusibamente por corsos cun funçones de ''Guarda Pontifica'' i de milícia ourbana.
[[Fexeiro:Lapide Pasquino Corso.jpg|thumb|left|250px|Monumiento funerario an honra la Pasquino Corso, coronel de la Guarda Corsa papal, Roma.]]
Nun parece que tenga decumientos que certifiquen la criaçon deste cuorpo melitar dantes, anque de la persença dua seneficatiba ''quelónia'' corsa an Porto ([[Fiumicino]]) i depuis ne l [[Trastebere]] (la eigreija de [[San Crisogono]] fui basílica sepulcral de l corsos) certificada al menos zde l [[Seclo IX]] i de fato nun se puode scluir ua persença ourganizada de milícias corsas ne l teta ls eisércitos papales anclusibe mui dantes de l [[Seclo XIV]], cunsidrando l amportante bínclo antre Córcega i Roma, cidade de la que dependiu la ilha formalmente a partir de l [[Seclo VIII]] i até sue definitiba antrada na órbita genobesa.
La Guarda Corsa que stará al serbício de l Papa de modo eininterruto durante quaije trés seclos i precederá an quaije 130 anhos a la anstituiçon an [[1506]] de la [[Guarda Suiça]]. Sou final zamcadeia-se depuis dun ancidente ocorrido an [[Roma]] l [[20 de agosto]] de [[1662]] i ye un de l andícios de que ls franceses ténen la cada beç mais anfluéncia na Eitália.
An meados de l [[Seclo XVII]] la persença an Roma de numerosas delegaçones diplomáticas de ls Stados tenie acabado por criar ua situaçon paradójica, cun respeito a las poténcias maiores, que abusando de l cunceito de straterritorialidad, tenien dotado sues ambaixadas de outénticas guarniciones melitares (que se mobian armadas por to la cidade) i lhebado a la trasformaçon de zonas anteiras de l centro de la cidade an ''zonas francas'', nas que ls delinquentes i assassinos de to tipo ancontrában refúgio i ampunidade.
L Papa [[Alexandre VII]] tratou de remediar estes scessos. L rei de Spanha i ls repersentantes de l Ampério aceitórun reduzir sues milícias, mas l rei de Fráncia [[Luis XIV de Fráncia|Luis XIV]], an mudança, mandou la Roma la sue primo Carlos III, duque de Créqui, cumo ambaixador straordinário cun ua scolta melitar reforçada, que pouco tiempo depuis tubo un grabe cunfronto cerca de la Puonte Sixto cun alguns nembros de la Guarda Corsa, que patrulhában las rues de Roma, specialmente grabe porque anclusibe ls melitares sin serbício ne l quartel fúrun para assaltar l bezino [[Palácio Farnesio (Roma)|Palácio Farnesio]], sede de la ambaixada de Fráncia, eisigindo la detençon de ls melitares franceses respunsables de l ancidente. Porduziran-se çparos, ne l momiento ne l que regressaba al Palácio Farnesio, cun ua numerosa scolta melitar francés, la mulhier de l ambaixador. Un pai de la senhora de Créqui fui ferido de muorte i Lhuis XIV aprobeitou-se para eilebar a sues maiores cotas un zancuontro cula Santa Sede que se tenie ampeçado cul gobierno de l [[Cardeal Mazarino]].
L ''Rei Sol'' retirou de Roma la sou ambaixador, spulsou de Fráncia al de l Papa, aneixou-se ls territórios pontificios de [[Abiñón]] i amenaçou seriamente cula ambason de Roma se l Papa nun le apersentaba çculpas i nó se submetie a sues petiçones, que cumprendian la eimediata disseluçon de la Guarda Corsa, la eimisson dun [[anatema]] contra sou paíç, l ancarceramiento cumo represália de berdadeiro númaro de melitares i la condenaçon cumo galeotes para outros muitos, l cesse de l Gobernador de Roma i la custruçon cerca de l quartel de la Guarda dua coluna de anfamia i maldiçon pa ls corsos que se tenien atrebido a zafiar la outoridade francesa.
Nun purmeiro momiento, l Papa oupós-se i tratou de ganhar tiempo, mas la rial possiblidade dua anterbençon de l eisército francés an Roma fizo que cedisse. Dissolbiu-se la Guarda Corsa para siempre i se ancarcerou la alguns de sous nembros, se erigió l monumiento anfamante, i se çterrou de Roma al gobernador. An febreiro de [[1664]] ls franceses restituíran ls territórios de Abiñón i an júlio, an [[Fontainebleau]], l sobrino de l papa, Flabio Chigi, fui oubrigado a houmilhar-se i a apersentar çculpas de Roma al rei de Fráncia, que quatro anhos depuis dou permisson para çtruir la coluna anfamante.
Al lhongo de las negociaçones Lhuís XIV tenie bisto l modo de ampliar sue anfluéncia an Eitália, cumbertendo-se an protetor de alguns príncepes eitalianos al oubrigar al Papa, siempre ne l cuntesto de l ''zagrabios'' pul assunto de la Guarda, a debolber Castro i Ronciglione al Duque de Parma i a andemnizar al Duque de Modena por sous dreitos subre Comachio.
== La rebolta contra Génoba ==
Anque nun se ber amehaçada por nuobas ambasones (scetuando las habituales ancursones piratas) nin por nuobas mudanças de regime nin de poténcia acupante, Córsega, durante l redadeiro seclo de dominaçon genobesa deriba para ua crise que marcará que la fazerá bascular, cun muitas dediculdades, de l ámbito de anfluéncia eitaliano al meio francés. Yá la penetraçon genobesa an Córsega i sou domínio tenie cuntribuído a afastar Córsega de l ária sociocultural i lhinguística toscana i centro-eitaliana na que se tenie mobido zde l [[Seclo IX]]: ls ''Grida'' (bandos) de l gobierno genobés, scritos an eitaliano, éran melhor cumprendidos puls pastores analfabetos corsos que puls guardas de lhéngua lhigur que acumpanhában al pregonero que ls anunciaba ne ls pobos de la ilha.
La crise sofrida por Córsega durante l [[Seclo XVII]] i depuis ne l [[Seclo XVIII|XVIII]] ye cunsequéncia de la crise i declibe de la República de Génoba, ne l marco mais amplo de l declibe giral que afeta a todos ls stados de la Península eitaliana depuis de l Renacimiento, an cuntraposiçon a la crecente riqueza i poténcia de outros stados ouropeus.
Génoba entra nua situaçon clara de crise mui dantes que Beneza i se berá amenaçada de acerca i depuis acupada i dissolbida cumo Stado andependiente por Fráncia pouco depuis de perder Córcega i, gastando grande parte de sues scassas fuorças i recursos na inútil tentatiba de cunserbar l cuntrole.
Hai que tener an cunta que la [[Ligúria]] ten hoije ua superfice (5.410 kn²) netamente anferior a la de Córsega i que, anclusibe se ne ls tiempos de la República l território metro era maior (pouco mais de 6.000 kn²), Córcega repersentaba al redror de 60% de to l território cuntrolado pula ''Serenissima''. Tamien l dado demográfico ye seneficatibo: Lhigúria, que hoije ten 1.760.000 habitantes, tenie solo 370.000 ne l [[Seclo XVII]] (que passaran a 523.000 a la queda de la República an [[1797]]) anquanto Córsega tenie al redror de 120.000 ne l [[Seclo XVII]] i nun chegaba als 165.000 ne l final de l [[Seclo XVIII|XVIII]].
Ye pus eibidente que la lhuita que se zambolbiu durante quarenta anhos (de [[1729]] la [[1768]]) antre Génoba i sue quelónia era ua lhuita pula subrebibéncia (i de fato Génoba perderá sue andependéncia menos de trinta anhos passado tener perdido la ilha), i era mui amportante para la República, que cuntrolaba ne l cuntinente un território de menor tamanho al que se çputaba i sin cuntar na metrópole cun ua base demográfica seneficatiba cun respeito a la corsa.
Neste sentido justifica-se la dureza de la guerra, sue prolongaçon durante décadas anfluiu dramaticamente ne l stancamiento de la populaçon corsa, specialmente passado ls stragos i çtruiçones que seguiran afetando la Córcega an sue lhuita contra Fráncia (cun eipisódios seneficatibos al menos até la segunda década de l [[Seclo XIX]]) passado que Génoba abandonasse la lhuita i sperasse sou final cumo Stado andependiente.
Na ourige de la rebelion corsa contra Génoba, junto al rábia pa l gobierno genobés que nun cuncedie als corsos la cidadanie, stá la pobreza motibada pul falhanço de ls prainos de zambolbimiento de la ilha. Córsega acabou bibendo dua eiquenomie de susistencia, anquanto an Ouropa por todas partes florescia l quemércio i se acumulában eimensas riquezas.
An mudança, na ilha, las medidas adotadas pul gobierno de la República cul fin de stimular la agricultura, demasiado biradas subre la einiciatiba pribada, treminan fazendo aparecer ua burguesie parasitarie, que bibe (salbo alguas sceçones, cumo an Capo Corso, an adonde predomina la ampresa comercial ounida al trasporte nabal) subretodo de rendas eimobliárias quando nun de la pequeinha usura, mui daninha, cumo por eisemplo quando acaba dedicultando la [[trashumancia]] ganadera i la amenaçar la própia susistencia de las quemunidades camposinas tirando progressibamente spácio a las ''tierras quemuns''.
Esta situaçon faç crecer l çcontentamiento, pul que recresce l fenómeno de la ''bendetta'' i cunsequentemente, l mui difundido bandolerismo (al que recorren tanto ls corsos çcontentamientos cula justícia, cumo ls pastores spulsados de las tierras quemuns), criando ua situaçon de alarme i mal-star social difuso que prefigura un clima de guerra cebil.
La andifrença de Génoba ante esta eiboluçon i l que sue persença solo se notasse a la hora de eisigir gabelas i de perseguir ls delitos (tamien nun todos i nó siempre eficazmente), acabou fazendo crecer la yá tradecional tendéncia isleñla a la antroberson i oumentando l rábia contra la República.
Quando esta anterbenha para tentar (de modo tardio i ancongruente) acabar cula mui estendida bioléncia, cula proibiçon giral pa ls corsos de lhebar armas (ua proibiçon tanto mais ancumprensible i inaceitable quanto se trataba dun pobo acostumado a las lhebar), l que pretendia pacificar será l que acenda l stopin de la rebolta, oubrigado tamien a la çparidade de trato que se porduç pula cuncesson arbitrária de [[salboconduto]]s i [[andulto]]s (ne l relatibo al dreito a lhebar armas i la sou uso), junto a la curjidosa prática de anrolar an sues milícias als bandidos que nun cunseguia caturar.
Será percisamente la classe minoritária de notables rurales i ourbanos de la ilha, a cujo zambolbimiento tenie dado un ampulso decisibo l grupo de medidas eiquenómicas pribatizadoras de l gobierno genobés, la que fazerá ber la situaçon modesta i a las bezes miserable de l resto de la populaçon i zamcadeará an [[1729]] de la rebolta andependentista corsa.
=== De la rebolta de 1729 al rei Teodoro ===
Para cumpensar l çcenso de rendimientos debidos a la proibiçon de lhebar armas (questume mui difundido i pul que se pagaba ua taxa), an [[1715]] Génoba antroduziu an Córcega la taxa giral de l ''due seini''. Essa taxa tenie-se stacionado temporariamente, mas tenie-se prorrogado bárias bezes sin que la proibiçon de passear armados nin la antroduçon de l ''Pacieri'' (magistrados para mediar pacificamente nas ''bendettas'') tubisse eifeitos seneficatibos.
An [[1729]] falou-se de tornar a prorrogar ls ''due seini'' por outros cinco anhos, justo ne l momiento ne l que las malas colheitas de ls redadeiros anhos i l andeudamiento de ls camponeses atingie nibles catastróficos. Por esso la bejita de ls recaudadores de l ''due seini'' lhebada pul lhugarteniente de Corte an Piebe dei Bozio, fizo saltar la chiçpa de la ansurreçon ne l coraçon de la ''Tierra de Quemunas'' que, social i cibilmente mais abançada que outras regiones zde la Eidade Média, staba menos preparada para suportar la crise eiquenómica i la restriçon de dreitos. Un çtacamiento de suldados Genobeses fui rodeado, zarmado, roubado i, praticamente nu, renbiado la Bastia a la par que an to la region soában ls campanas i nas muntanhas l tradecional ''corno marino'' de ls pastores chamando a la rebelion.
Desse modo oureginou-se ua rebolta camposina que, la percípios de [[1730]], çcendo de Castagnicia i de Casinca, saqueou la prainada de Bastia, afetando tamien a las bezes a la capital. Génoba ambiou a la ilha cumo nuobo gobernador la [[Gerolamo Beneroso]] (que tenie sido Dogo antre [[1726]] i [[1728]]) i este atingiu ua efémera trégua, cumbidando a las quemunidades corsas a apersentar sues reibindicaçones. An dezembre de [[1730]] ls reunidos na ''Cunsulta'' (assembléia) de San Pancrazio tóman medidas relatibas al financiamiento de la ansurreçon i la custituiçon de milícias, cohesionando un grupo dirigente al redror de alguns notables: Andrea Colonna Cecaldi, Lhuigi Giafferi i l abate Raffaelli. A la rebolta adere-se l baixo clero ne l que cedo se cumberterá an causa ''nacional''.
An febreiro de l anho seguinte, [[1731]] ua Cunsulta giral an Corte stablece formalmente las reibindicaçones que hai que dirigir al gobierno genobés, marcando ua fase na que ls notables que ancabeçan la rebolta se preocupan de la moderar (reprimindo la ''díscolos'' i ''maleantes'') i de buscar salidas negociadas a la rebolta. An abril ls teólogos de la ilha reúnen-se an Orezza, adotando ua atitude prudente, cumbidando a la República a cumprir cun sous deberes para eibitar uns çórdenes que son cuntemplados cun andulgéncia. L canónigo Orticoni biaja cumo eimissário dua la outra corte an Ouropa, defendendo las rezones de sou pobo, specialmente ante la [[Santa Sede]]. La rebolta corsa cumberte-se cedo an assunto de antresse ouropeu i chama la atençon de l ambaixador francés an Génoba, que anforma la sou gobierno.
Anquanto, la anarquie i ls çórdenes buoltan a ansangrentar la ilha: la quelónia griega de Paomie ye agredida i amenaçada cul streminio, l que marca la stenson de la rebelion, purmeiro reduzida al Cismonte, tamien al Pumonte, anquanto se ampeça l cuntrabando de armas specialmente zde [[Liborno]], cun ajuda de ls corsos emigrados la Eitália.
Alguns de l amplicados, cunfiando cumo era questumes ne ls apoios sternos, ambocórun la ajuda de [[Felipe V de Spanha]] (quien prudentemente eibitará antrar nun cunflito ne l que sou sobrino, l rei de Fráncia [[Luis XV de Fráncia|Luis XV]] tenie antresses) i cun este oubjetibo modifican la bandeira [[Corona de Aragon|aragonesa]] cula ''Tiesta Mora'': la benda que, ne l oureginal, cobria ls uolhos de la figura, se trasforma nua fita na frente para justeficar la dibisa, ''"Agora Córsega abriu ls uolhos"''.
An agosto de [[1731]] Génoba, ua beç rompidas las hostilidades i ancapaç de anfrentar solica la rebelion, oubtén de l Amperador [[Carlos VI de l Sacro Ampério Romano Germánico|Carlos VI]] (preocupado por ua possible anterbençon de Felipe V, que le tenie pribado de l trono de Spanha, de l que se dezie heirdeiro, por médio de la [[Guerra de Sucesson de Spanha]]) l ambio dua spediçon melitar que zambarca an Córcega a las ordes de l baron alman Wachtendonk para apoiar a las fuorças de l comissário straordinário genobés, Camillo Doria. Depuis de ser derrotados an Calenzana (an febreiro de [[1732]]), las tropas amperiales, melhor dotadas an [[artilharie]] i cun 8.000 homes, amponen-se. Ls cabeças de la rebelion son çterrados i la arbitraige amperial garante, an janeiro de [[1733]], las ''graciosas cuncessones'' que l ''Minor Cunsiglio'' genobés aproba cul oubjetibo de zarmar las aspiraçones secesionistas i debolber la tranquilidade a la ilha.
An rialidade durante pouco tiempo, yá que ne l seguinte outonho ([[1733]]) stalla un nuobo foco rebelde an Castagnicia, desta beç dirigido diretamente por un notable oureginario de la mássima anstáncia lhocal que Génoba tenie pretendido que colaborasse cul gobernador, ls ''Nobli Dodici''. Antre estes tenie sido eilegido [[Giacinto Paoli]], que queda delantre de la nuoba rebelion. La ilha buolta a scapar-se de l cuntrole genobés (scetuando las cidades de la cuosta) i ls rebeldes ourganizan-se cula ajuda la cada beç maior de sous cumpatriotas an Eitália. Chega-se assi la [[1735]], quando ua nuoba Cunsulta giral celebrada an Corte eilabora, baixo la direçon de l adbogado Sebastiano Cuosta (un corso que regressa de Eitália para apoiar la ansurreçon) ua declaraçon custitucional que de fato custitui la Córcega cumo stado soberano. L testo antecipa la Custituiçon paolina de [[1755]] i chama la atençon de [[Montesquieu]], que bé cumo a partir desse momiento ancabeçan la reboluçon corsa homes anspirados puls mais abançados cunceitos jurídicos i eilustrados difundidos na Eitália.
Ne l mesmo cuntesto, Córcega pon-se baixo la proteçon de la [[Birgen Marie]] i adota-se cumo hino nacional l canto sacro "Dou bi salbi Regina" cumpuosto ne l final de l seclo anterior pul [[jesuíta]] Francesco de Geronimo, oureginario de la porbíncia de [[Taranto]].
L Stado de Córcega cuncebido an Corte carece boluntariamente de soberano, cul oubjetibo mais ó menos manifesto (para alhá de lhiberar-se de la República lhigur) de cumbidar la algun monarca reinante ouropeu a reclamar Córcega. Inda assi, anque que muitos deilhes quererien se apoderar de la ilha, l cumplexo eiquilíbrio atingido depuis de la [[Paç de Westfalia]] cumbida a todos a la prudéncia i joga a fabor de Génoba i de la ancrible abintura dun berdadeiro barón [[Teodoro de Neuhoff]] ([[1694]]-[[1756]]), un stranho abinturero de la pequeinha nobreza almana oureginario de [[Quelónia (Almanha)|Quelónia]] i que tenie passado por Fráncia i Spanha dantes de cunseguir cumbencer a la quemunidade corsa de [[Liborno]] para que l apoiasse cumo candidato al baga trono de la Córsega.
Desse modo, depuis de zambarcar an márcio de [[1736]] an [[Alerie]] cun armas, cereales i ajudas an denheiro, cunsegue cun notoria halbelidade i eiloquéncia ser acolhido por Giacinto Paoli, Sebastiano Cuosta i Lhuigi Giafferi, que dirigen la rebelion, cumo ua spece de ''Dius s machina'' i se faç proclamar rei de Córcega. De natureza perspicaç, Teodoro demunstra cumprender bien quales son las aspiraçones mais perfundas de ls notables de la ilha i se dá priessa an anstaurar ua ''orde de la nobreza de Córsega'', çtribuindo cun lhiberalidad títalos pomposos als cabeças de la ansurreiçon.
Anque çto, cedo se zamcadeian çputas antre ls nuobos nobres para tratar de acaparar ls títalos que parecian mais sugestibos, demunstrando até que punto las aspiraçones de ls notables iban ounidas la sou própio progresso social que les negaba ''custitucionalmente'' Génoba. Al mal-star relacionado cun las çputas subre ls títalos nobliarios, ounírun-se cedo outros mais sérios relacionados cun las banas promessas de ajuda que Teodoro tenie ousado pa ls cumbencer de l cumberter an rei. Demunstrando ua beç mais ouportunismo i perspicacie, depuis de solico uito meses de ''reinado'', l efémero soberano, menospreciado puls genobeses, deixou Córcega an nobembre de [[1736]] cula çculpa de reclamar las ajudas prometidas.
Tamien an 1736 aparece, publicado pul abate corso Natali, l ''Zamgañl an torno de la Reboluçon de Córcega'', purmeiro eisemplo seneficatibo de l la floreciente lhiteratura apologética (scrita an eitaliano) que popularizará la lhuita pula andependéncia de ls corsos ne ls ambientes eilustrados de to Ouropa.
Teodoro buoltará a aparecer an Córcega solo dous anhos mais tarde, para ua brebe tentatiba frustrada de restauraçon i outra beç an [[1743]], cun apoio [[Reino Ounido|británico]], mas eigual resultado. La bida de l rei de Córcega acabará na pobreza an [[Londres]] an [[1756]] i sue tragicómica stória será oubjeto de curjidade an to Ouropa, até l punto de ser protagonista de la ópera "''Eil re Teodoro in Venezia) de [[Giobanni Paisiello]], que tenie tomado la personaige de l que sboçou [[Voltaire]] an sou ''[[Cándido]]''.
=== L purmeiro ambolbimiento francés ===
Ua beç fugido Teodoro, la lhuita stanca-se. Por ua parte, ls corsos rebeldes apoderórun-se de la ilha, mas nun son capazes de cunquistar las fortalezas costeras, por outra ls genobeses stan cunfinados ne ls centros lhitorales, i carecen de recursos houmanos i financeiros para poder lhançar ua cuntraofensiba que les premita retomar l cuntrole total de la ilha. Nestas circunstáncias Génoba, carente de alternatibas aceita la ajuda que Fráncia le oufrece. Fráncia deseia fazer-se cun Córcega (antecipando-se a possibles mobimientos de angleses) mas sin ampeçar abiertamente un cunflito ouropeu.
La stratégia de la Fráncia de [[Luis XV de Fráncia|Luis XV]] baixo l gobierno purmeiro de l [[cardeal de Fleury]] i depuis de [[Germain Lhouis Chaubelin]] i de l [[duque de Choiseul]], cunsistirá an anstalar sues tropas an Córcega para apoiar al gobierno genobés, mas eisigindo-le la este un pagamiento por sous serbícios, pagamiento que la República de Génoba nun staba an cundiçones de sastifazer. Assi, an febreiro de [[1738]] zambarcan an Córcega las purmeiras tropas francesas al comando de l general de Boissieux, que se propone cumo mediador, anque que nun cunsegue cuntentar a naide. An dezembre ua coluna francesa ye derrotada puls rebeldes an [[Borgo]] i Boissieux ye relebado de sues funçones, que passan la Carta eiletrónicalebois. Este decide atacar als rebeldes. An júlio de [[1739]] Giacinto Paoli (i sou filho [[Pasquale Paoli|Pasquale]]) i Lhuigi Giafferi bénen-se oubrigados a fugir la Eitália. An [[1741]], cunsidrando pacificada la ilha, Carta eiletrónicalebois deixa Bastia sin que la República de Génoba, solica, seia capaç de manter l cuntrole de la ilha, que cedo se bultará a lhebantar an armas. L nuobo cumpromisso proposto por Génoba an [[1743]] tamien nun sirbe, nin a misson pacificadora amprendida na ilha pul [[franciscano]] Lheonardo de la Porto Maurizio an [[1744]].
An agosto de [[1745]] ua nuoba Cunsulta rebolucionária cumbocada an Orezza anstitui un nuobo triunbirato a la cabeça de la rebelion. Stá formado por Gian Pietro Gaffori, Alerio Matra i Eignazio Binturini, anquanto l corso silado Domenico Ribarola (antigo podestá de Bastia an [[1724]] i depuis coronel de l eisército sabaudo) cunsegue cumbencer la [[Carlos Manuel III de Cerdeñla]] para que tente, cun apoio de l [[Reino Ounido|británicos]] (que tamien mostrában antresse pula ilha) i de l [[Áustria]]cos, ua spediçon contra Bastia. Antre [[1745]] i [[1748]], cula ajuda anglesa i sabauda, Domenico Ribarola cunsegue poner-se a la cabeça de ls ansurgentes i castigar duramente als Genobeses an Bastia, mas las dibisones antre ls notables corsos minan ls sucessos desta einiciatiba i an [[1748]] Ribarola morre an [[Turín]], adonde se tenie dirigido an busca de nuobas ajudas.
Outra beç an situaçon cumprometida, ls Genobeses boltórun a recorrer la Fráncia, que ambiou la Bastia tropas al comando de l Marechal de Cursay. Este, para alhá de zambolber un papel mediador, puso an marcha na capital de la ilha ua Academie i outras einiciatibas culturales que tenien cumo oubjetibo fomentar la persença de la cultura francesa na ilha. La scessiba fita-cola mostrada por Cursay nesta açon propagandística an fabor de Fráncia ante ls corsos, suscitou las iras de l Genobeses. La República reagiu an [[1753]], solicitando i cunseguindo que l Marechal i sues tropas saíssen de la ilha. Anquanto, alguns sicarios la salário de Génoba assassinában al cabeça rebelde, Gian Pietro Gaffori.
Estas redadeiras açones se ancuadran ne l marco de l zambolbimiento de la [[Guerra de sucesson austriaca]] que, antre outras cousas, lheba a la acupaçon de Génoba puls eisércitos austriacos (cul famoso eipisódio de l [[Gioban Battista Perasso|balilla]], an dezembre de [[1746]]), i a nuobos i durísimos cuntratiempos para la República, ampobrecida, ambadida i inimizada cula [[Casa de Saboya]] i oubrigada la se aliar cun Fráncia.
== La Córsega andependiente de Pasquale Paoli ==
[[Fexeiro:Richard Cosway - Pasquale Paoli.png|thumb|200px|Pasquale Paoli. Retrato de Richard Cosway]] [[Fexeiro:Pascal Paoli01.jpg|thumb|200px|Monumiento la Pasquale Paoli an [[Eile-Rousse]] (sul de Córcega).]]
Depuis de l assassinato de Gaffori ls ansurretos demorórun quaije dous anhos an eileger un nuobo xefe. A eileiçon de muitos notables de la zona Norte de l Cismonte, quiçá tamien para nun reabibar ribalidades lhongamente cunsulidadas na ilha, recayó ne l moço (30 anhos) [[Pasquale Paoli]], filho de [[Giacinto Paoli|Giacinto]], que se tenie silado an [[Nápoles]] an [[1739]]. Pasquale, que tenie 14 anhos al deixar Córcega, nesse tiempo se tenie cumbertido an oufecial de l rei de Nápoles (i feturo rei de Spanha) [[Carlos III de Spanha|Carlos de Borbon]] i prestaba serbício an [[Porto Azzurro|Porto Lhongone]] na [[Ilha de Eilba]].
Formado ne l ambiente eilustrado de l Nápoles de [[Antonio Genobesi]] i [[Gaetano Filangieri]], Pasquale Paoli (que lhebaba tiempo se preparando para tornar a la ilha i zampenhar un papel dirigente) dou un giro decisibo a la rebolta corsa: Paoli cumbertiu-la na purmeira outéntica reboluçon burguesa de Ouropa, i sue ye la purmeira Custituiçon democrática i moderna, la que regulou la bida de la Córcega andependiente antre [[1755]] i la cunquista francesa de [[1769]].
Paoli chega la Córcega l [[19 de abril]] de [[1755]] i reúne-se cun sou armano Clemente an [[Morosaglia]] i, antre l [[13 de júlio|13]] i l [[14 de júlio]] de [[1755]], ye proclamado "Giral" de la que yá se definia cumo la Nacion corsa. A eileiçon zambolbe-se cerca de l cumbento franciscano de San Antonio de Casabianca. Emanuele Matra, notable de la region de [[Alerie]], reúne an torno del a un grupo de adbersairos de l partido de Paoli, i nun acata la eileiçon, pul que cedo se ampeça ua outéntica guerra cebil.
Matra, apoiado puls genobeses fui derrotado an nobembre pul recén eileito Giral de la Nacion, que segundo l cónsul francés an [[Bastia]] staba apoiado puls [[Reino Ounido|británicos]], i fui çterrado. Anque deste sucesso, Paoli terá inda que se anfrentar durante anhos a nembros de la família Matra i la sous aliados.
Antre l [[16 de nobembre|16]] i l [[18 de nobembre]] de [[1755]] reúne-se la Cunsulta giral an Corte (que tenie passado a ser capital de l stado corso), Paoli promulgó la [[Custituiçon de Córcega (1755)|Custituiçon de Córcega]], que tenie an cunta la strutura anstitucional anterior, i la perfecionaba i melhoraba, anque que tenien que adecuarse a la situaçon de eimergéncia, de isolamiento geográfico, de guerra i de falta dun outéntico reconhecimiento anternacional de l nuobo stado que anstituía i regulaba, i cuntribuiu la que Paoli se fazisse mui popular ne ls ambientes eilustrados de to Ouropa i antre ls quelonos angleses ansurretos que formaran ls [[Stados Ounidos]] i sue Custituiçon.
La Custituiçon corsa chamou la atençon de to [[Ouropa]] por sou scepcional ónus de inobaçon i Paoli solicitou para perfecionarla la colaboraçon de [[Jean-Jacques Rousseau]]. L filósofo [[Genebra (Suiça)|ginebrino]] respundiu afirmatibamente la este telifonema i redigiu sou "Porjeto de Custituiçon para Córcega" ([[1764]]).
La Custituiçon atribuía al ''Giral'' un special papel, parecido an ciertos aspetos, dado que staba-se nua situaçon de guerra cuntinada, a la dun ''[[ditador]]'' na República [[Antiga Roma|romana]], junto a un Cunseilho de Stado eiletibo que respundia als percípios de colegialidade i de rotaçon, seguindo un squema que se anspiraba ne l modelo municipal de Eitália. Trataba-se pus dua spece de çpotismo eilustrado, ne l que a la mássima outoridade se superponie al cuntrole asambleario i botado nua açon reformadora anspirada ne l sprito de las [[Eilustraçon|luzes]].
Las rebeliones anárquicas anternas, nunca acabadas, junto a la custante amenaça sterior, lhebórun al zambolbimiento dun sistema judicial, sebero i anflexible (que se fazerá famoso cumo ''Justícia paolina'') i a ua notable presson fiscal, ounida a un cuntino i quaije desesperado sfuorço de zambolbimiento agrícola, eiquenómico (an [[1762]]) Córcega acuñará sue própia moneda) i comercial i se dotou dua frota própia, cula bandeira de la ''Cabeça Mora'', para romper l bloqueio genobés. Tamien cun esse oubjetibo, an [[1758]] Pasquale Paoli fondou l porto de [[Isula Rossa|Isola Rossa]], strategicamente bien posicionado para cortar l tráfico antre Génoba, [[Calbi]] i [[San Fiurenzu|San Fiorenzo]]. Tamien an [[1758]] l abad corso Salbini publicou an Corte, an [[lhéngua eitaliana|eitaliano]], la ''Justificatiba de la Reboluçon de la Córsega''.
Reduzido l cuntrole Genobés a cuntrolar uas poucas praças fuortes costeras, asediadas cun frequéncia, Paoli dedicou-se cun einergie inesgotable a dar forma i cuncreçon al outoproclamado Stado de Córcega na cada campo, sin squecer nanhun, zde la justícia a la eiquenomie. Tolerante ne l ámbito relegioso (Paoli fomientou la eimigraçon de judius de Toscana), l ''General'' cunseguiu la cunfiança de l clero lhocal, que por outra parte siempre tenie apoiado an sue maiorie als ansurgentes, i buonas relaçones cul [[Baticano]], tamien cula spráncia de que esso podisse lhebar a un reconhecimiento oufecial de la andependéncia corsa.
L nuobo Stado, al eigual que ls surgidos mais tarde de las reboluçones [[Guerra de Andependéncia de ls Stados Ounidos|norte-amaricana]] i [[Reboluçon Francesa|francesa]], se caraterizou por ser un regime cuntrolado pula burguesie que se tenie zambolbido durante l domínio genobés i mediante ls strumientos democráticos de cumbocaçon periódica de assembléias que, anclusibe ne ls pobos mais pequeinhos, eilegian por sufragio ounibersal sous repersentantes que, reunidos an ''cunsulta'', la sue beç procedian a la renobaçon de ls cargos admenistratibos i políticos la bários nibles, até l Cunseilho de Stado que gobernaba junto al ''General de la Nacion''. Las eileiçones éran por sufragio ounibersal i l boto era un dreito para todos ls residentes lheales al Stado, sin tener an cunta sue nacionalidade de ourige, sou sexo (tamien las mulhieres podien botar) sou stado financeiro ó religion (podien botar todos ls maiores de 25 anhos).
La aspiraçon de la classe de ls notables cumpriu-se i acedírun als altos cargos de l gobierno, na admenistraçon ó na justícia, que les tenien negado siempre pula República genobesa, sin acuolher nunca als corsos an sou [[ouligarquie]], tenie marcado sou própio domínio de la ilha cumo quelónia i probocado la sublebaçon de la Córsega contra sue outoridade.
La admenistraçon lhocal de la ilha, ancabeçada pul ''General'' i l Cunseilho de Stado, que se stablecírun ne l "Palácio Nacional" de Corte, presidie l cuntrole de las porbíncias mediante ''magistrados'' que rializában las funçones de l ''Comissários'' i ''Lhugartenientes'' genobeses (que respundian ante l gobernador de la ilha). Tamien an Corte Paoli fondou, an [[1765]], ua Ounibersidade de Lhéngua Eitaliana (que era la lhéngua oufecial de l Stado) cujo oubjetibo era formar als quadros de l gobierno i la sue classe dirigente, anquanto se preparaba la publicaçon dun outéntico boletin oufecial de l Stado.
Junto a la cunserbaçon de parte de la Custituiçon de l ''Statutos'' de la República lhigur, tamien la nible lhocal tubo ua cunfirmaçon sustancial de buona parte de las anstituiçones eisistentes, ancluindo als ''podestás'', als ''pais de l munecípio'', ls ''capitanes de la milícia'', ls ''pacificadores'' i ls ''guardas'' (florestais). La situaçon de guerra cunduziu a cunsidrar moblizables todos ls homes bálidos. Estes preparatibos melitares son bitales quando, zde [[1764]], ls franceses buoltan a tomar pula fuorça [[Bastia]], [[Ajacio]], [[Calbi]] i [[San Fiorenzo]].
== La cunquista francesa ==
[[Fexeiro:Pont de Ponte Nuovo.jpg|thumb|right|250px|Ruínas de la puonte genobés an Golo coincido cumo Puonte Nuobo, palco de la batailha ganhada pul eisército de Lhuis XV de Fráncia, que marcou l final de la andependéncia de l Stado corso de Pasquale Paoli, l [[9 de maio]] de [[1769]]. La puonte quedou çtruída quaije por cumpleto pul eisército alman que se retiraba para [[Bastia]] an setembre de 1943, cul oubjetibo de frear l abanço de las tropas eitalianas, cun ajuda de la Resisténcia lhocal i de tropas queloniales francesas.]]
Cula chegada de l [[duque de Choiseul]] cumo menistro de [[Luis XV de Fráncia|Luis XV]] se acelerórun las ambiçones yá antigas de Fráncia subre la Córsega.
Fráncia tenie sofrido ua dura derrota na [[Guerra de l siete Anhos]], i tenie perdido todas sues quelónias de América, que cul [[Tratado de Paris (1763)|Tratado de Paris]] de [[1763]] passában a ser cuntroladas puls [[Reino Ounido|británicos]]. Por essa rezon resultaba bital para defender sous antresses ne l Mediterráneo, yá que la poténcia francesa staba amenaçada por [[Spanha]] (que cuntrolaba tamien l [[Reino de las dues Sicilias]]), pula crecente persença británica, cujo antresse por stender sou protetorado la Córcega era coincido puls franceses, i pula stenson de l domínio austríaco na [[Península eitaliana]], cula ancorporaçon la sue sfera de anfluéncia de [[Toscana]] (an adonde se tenie stinguido la dinastía [[Médicis]] i tenie sido sustituída pula dinastía [[Hasburgo-Lhorena]], anquanto la region de [[Lorena]] se ancorporaba al reino de Fráncia).
Marcada Córsega cumo bien stratégico de amportança fundamental para la política mediterránea francesa, Choiseul perfecionó i zambolbiu l porjeto de se apoderar de la ilha la spensas de l genobeses, aparentando ua aliança. La purmeira fase de la ouparaçon cunsistiu an forçar la Génoba a assinar l [[Tratado de Cumpiègne]] an [[1764]], que stablecie l ambio de tropas francesas la Córcega para apoiar la recunquista de la ilha por parte de Génoba, que era quien assumia ls gastos de financiamiento de la ouparaçon.
Ua beç que l eisército francés se apoderou de las cidades costeras de la ilha, Choiseul, an lhugar de atacar decididamente la Paoli, decidiu parlamentar cul ''General'' de l Corsos, cumbinando amenaças i lhoubores por médio de sou eimissário Matteo Buttafuoco, un silado corso que serbia cumo oufecial de Lhuis XV. Paoli resistiu i recusou anclusibe las honras que le oufrecírun subre sou possible feturo papel nua fetura admenistraçon francesa de la ilha. Durante esse tiempo, las tropas de l rei de Fráncia, mantenien l [[alto l fuogo]] i permanecian siguros nas fortalezas genobesas, oumentando assi mui la fatura que Génoba debie pagar por sue persença segundo l Tratado de Cumpiègne, até forçar la ansolbencia por falta de recursos de l genobeses.
Esta situaçon sin salida prolongou-se assi até l [[15 de maio]] de [[1768]], momiento ne l que Choiseul culminou sou praino, fuorçando la Génoba a assinar l [[Tratado de Bersalles (1768)|Tratado de Bersalles]], na que Génoba bendia la Fráncia l território. Las cundiçones desta benda, que acentuou l çprezo de ls corsos para Génoba, fúrun ambiadas la Paoli, para que se submetisse formalmente al rei de Fráncia. Paoli respundiu moblizando a to la populaçon para resistir, cun las armas na mano, als franceses.
Anquanto ls genobeses deixában definitibamente la ilha, l gobierno francés ampeçou debrebe ua campanha melitar. Nun purmeiro momiento las tropas de l marqués de Chaubelin sofrírun ua dura derrota an Borgo an outubre de [[1768]]. Paoli, tratando de ganhar-se l respeito de Fráncia, an beç de masacrar la estas tropas, lhiberou als numerosos prisioneiros franceses caturados. Fráncia respundiu cul ambio la Córsega, la mais tropas cun fuorte apoio de [[artilharie]] a las ordes de l marqués de Baux. La busca desesperada de ajuda anternacional por parte de Paoli nun dou resultado i la campanha melitar francesa se acelerou la percípios de maio de [[1769]], apuntando diretamente pa l quartel giral corso an [[Murato]]. Para tratar de frear este ataque, Paoli outelizou todas las fuorças de las que çpunha, ancluindo un cuntingente de anfantería mercenária [[Almanha|almana]].
La batailha decisiba zambolbiu-se l [[9 de maio]] de [[1769]] an [[Puonte Nuobo]] sul Golo, adonde las milícias corsas fúrun derrotadas pulas fuorças francesas, cun superior capacidade artilheira i apoiadas por çtacamientos de corsos la salário de ls notables ribales de Paoli, que se tenien passado de bando junto als feturos duonhos de la ilha. Anque de la derrota, ls corsos, oubtibírun la admiraçon de to Ouropa pul balor demunstrado na batailha, specialmente antre ls anteletuales eilustrados que bian neilhes l purmeiro zafio abierto al ''Ancien Régime''. [[Voltaire]] screbirá a respeito desta batailha, çtacando l balor de ls corsos que defendírun la puonte, ls ponendo cumo eisemplo de heiroica reibindicaçon de la lhiberdade, anquanto [[James Boswell]], an sue ''Acount of Corsica'' ([[1768]]), trataba la Paoli de nuobo [[Licurgo]].
Paoli cunseguiu scapar dantes de ser caturado i passar la [[Liborno]], zde adonde se trasladou la [[Londres]], cidade na que pudo gozar dun honorable çtino (fui recebido pessonalmente pul rei [[Jorge III de l Reino Ounido|Jorge III]] i dotado cun ua penson), anquanto an Córcega quedaba sou secretairo [[Carlo Marie Buonaparte]] (pai de l feturo amperador [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]], para tratar junto a outros notables de ourganizar resisténcia. La clara bitória melitar francesa, nun oustante, anclinou de modo definitibo la baláncia política pa l lhado de Fráncia i l própio Buonaparte acabou ounindo-se al partido francés.
=== Zde l ''Ancien Régime'' até la la Reboluçon Francesa ===
[[Fexeiro:Oletta-Cvt-St-Francois.jpg|thumb|left|250px|Cumbento de San Francisco acerca de [[Oletta]].]]
L crecimiento deste partido debiu-se an muito a la anteligéncia de l conde de Marbeuf, que yá tenie çtacado delantre de las tropas de Lhuis XV que acupórun la ilha. Mantebe grande parte de l ''Statutos'' genobeses, i fui eilaborando por médio de sentenças i eiditos reales un ''corpus'' lhegislatibo chamado ''Códigos Corsos''.
Treminou-se cun todos ls eilemetos de l stado paolino, ampeçando pula clausura de la Ounibersidade eitaliana de Corte.
Al sportar a la ilha l modelo [[absolutismo|absolutista]] i [[centralismo|centralista]] francés, aboliran-se las antigas assembléias democráticas lhocales (l que fui mui apreciado puls notables lhocales, que cedo gozórun de títalos nobliarios de segundo rango la mudança de sue adeson al nuobo regime), i tamien fúrun eiliminados ls pribilégios de que gozában las cidades costeras, l que seneficou sue ruína zde l punto de bista comercial.
Se censó detalhadamente l patrimonho quemunal i preparou-se un ''Praino Terrier'' cul oubjetibo de que la eiquenomie de la ilha passasse a beneficiar al rei, yá que passaba a fazer parte de sou patrimonho pessona, l que tamien premitiu l relanzamiento de ls antigos prainos de l Banco de San Giorgio para spludir las prainadas costeras (de las que se aprobeitou la ouligarquía lhocal pró-francesa) a la par que l sistema fiscal retomou, racionalizados, ls ampostos genobeses.
La chegada an massa de juízes i admenistradores franceses cumpletou l quadro, fazendo que ls notables lhocales se precipitassen la se submeter al rei de Fráncia para nun se ber apartados de ls postos admenistratibos. Ls resultados de l ''Praino Terrier'' i de la política francesa fúrun scassos ne l terreno pordutibo i zastrosos zde l punto de bista político, porduzindo la [[fame]] nas quemunidades lhocales spropiadas de qualquiera dreito pula ambiçon de ls nuobos propietários. La sola ouparaçon que se pudo cunsidrar un sucesso fui la anstalaçon pacífica an [[Cargese]], de ls quelonos [[Grécia|griegos]] que tenien sido spulsados de Paomie i que se tenien refugiado an [[Ajacio]] durante to la guerra.
Lhoinge de ser streminada, la resisténcia paolista cuntinaba nas muntanhas, i crecie pul desespero de ls camponeses spropiados ante la boracidad de ls notables aliados la Fráncia. Todos ls oupositores al nuobo regime fúrun tachados de [[bandido]]s i [[bandolero]]s i, cumo tales, ferozmente perseguidos. Resultou specialmente sangrenta la represson de la ansurgencia de [[Niolo]], que se tenie rebelado seguindo la alguns nacionalistas: an [[1774]] l marechal de campo Narbonne çtruiu i ancendiou campos i poblacioness, eisecutando i ancarcerando a numerosos rebeldes. A esto seguiran çterros an massa, cul streminio diferido de ls cumbatentes caturados, ambiados a morrer ne ls presídios de [[Tolón]].
=== La Reboluçon francesa i l regresso de Pasquale Paoli ===
Todo esto mantebe biba, tamien antre ls dirigentes inda que nunca se spressasse abiertamente, la nostalgie pul regime de Paoli i ua particular aberson pa l anstaurado pul rei de Fráncia.
Nun ye por tanto de stranhar que Córcega, an adonde se bie mais claramente que an outras regiones la crise de l ''Ancien Régime'', se ancontrasse antre las regiones que se aderiran a la [[Reboluçon francesa]]. Ls corsos apersentórun sous própios ''Cahiers de Doléances'' an [[1789]], tanto mais quanto que grande parte de sue classe dirigente, para alhá de tener dado bida al regime democrático paolino, tenie absorbido ls percípios eilustrados, mui stendidos anton nas ounibersidades eitalianas nas que siempre se tenien formado ls notables corsos.
L entusiasmo suscitado pul derrubamiento de l antigo regime absolutista (que se eidantificaba cula acupaçon francesa) i las grandes spráncias de lhiberdade que parecie ampulsionar la Reboluçon, lhebórun a un segundo praino ls deseios nacionalistas de l corsos, cumo sucederá mais tarde an Eitália i outros lhugares als que chegou l eisército francés "sportando" la Reboluçon.
Essa ouserbaçon splica melhor la solicitaçon perpuosta pul delegado corso Saliceti a la Assemblé Nacional Francesa de enajenar la ilha al patrimonho rial i uní-la a la Corona francesa, passando a depender assi de la nuoba Custituiçon. La anstáncia de Saliceti aprobou-se l [[30 de nobembre]] de [[1789]], ancluindo ua [[anistia]] para todos ls paolistas, ancluindo al própio Pasquale Paoli.
Durante esse tiempo stallaron grabes çtúrbios na ilha i las tropas lheales al rei fúrun derrotadas. Baixo este prisma, cumprende-se melhor la tentatiba, pouco assinalado, inda que seneficatibo, de l rei [[Luis XVI de Fráncia]] la percípios de [[1790]], de lhiberar-se de sou cunflitiba posse, tratando de debolber Córsega la Génoba.
Na primabera de [[1790]] Pasquale Paoli chegou la [[Paris]], an adonde tubo ua calurosa acolhida de quien admirában als oupositores de l [[absolutismo]], antre ls que se ancontraba [[Maximiliano Robespierre]]. Recebido por [[La Fayette]] i pul rei, Paoli cuntinou para Córsega, an adonde fui acolhido triunfalmente, anque sous 21 anhos de ouséncia, i eileito comandante de la Guarda Nacional i Persidente de l Diretorio de l Departamiento francés ne l que se ancluía la ilha. Solo dous anhos dantes, percisamente an Paris, [[Bittorio Alfieri]] tenie dedicado la Pasquale Paoli "''Propugnator magnanimo de' Corsi''" sue tragédia ''Timoleón''.
Ne ls seguintes anhos biran cumo oumentaba la tenson an Córcega, yá que als rebolucionários se oupunhan ls cuntrarrebolucionarios, criando assi ua lhuita permanente, inda que esta situaçon nun zambocou an cumbates sangrentos. Deste período datan alguas cartas de l moço [[Napoleon Bonaparte]], nas que spressaba sue admiraçon por Paoli, i sou çprezo por aqueilhes cidadanos corsos que se oupunhan a la [[Reboluçon Francesa]]<ref>Désiré Lhacroix, ''Stória de Napoleón'', Eiditorial Borocaba, Buenos Aires, 1953 - ''Capítulo III''.</ref>.
Fui sob este clima quando, anquanto an Fráncia crecie l zamcontro antre [[Girondinos]] i [[Jacobinos]], Pasquale Paoli, que tenie aceitado l porjeto girondino dun federalismo republicano cumo marco aceitable al menos temporariamente para sou Córcega, se alineó cun ls purmeiros. La bitória jacobina i l ampeço de l [[Terror (Reboluçon Francesa)|Terror]] an [[1793]], cula eisecuçon de [[Lhuís XVI de Fráncia|Lhuís XVI]] marcou la mudança de postura. Depuis de l falhanço dua spediçon lhiderada pul moço [[Napoleon Bonaparte|Napoleon]] cujo oubjetibo era cunquistar [[Cerdeñla]] (recusada por [[Domenico Millelire]]), a la que Paoli se tenie ouposto, se formou un grupo de notables (an cuja purmeira fila stában Saliceti i ls Buonaparte) que propunha la stenson de l regime jacobino na ilha i que deseiaba se lhiberar de l yá idoso ''Babbu'' (pai) de la nacion corsa. La [[Cumbençon Nacional (Reboluçon Francesa)|Cumbençon]] emitiu un decreto de detençon an abril de [[1793]] contra Paoli por ''colaboraçon cul einimigo''.
[[Catadorie:Stória de la Ouropa]]
[[Catadorie:Regiones stóricas]]
a88h1cyfme9g9e82a317p3rqpt5fbg7
Michel Giacometti
0
2269
108722
105904
2026-10-29T23:35:33Z
InternetArchiveBot
11236
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)
108722
wikitext
text/x-wiki
'''Michel Giacometti''' ([[Ajácio]], [[Córsega]], [[8 de Janeiro]] de [[1929]] - [[Faro]], [[24 de Nobembre]] de [[1990]]) fui un etnomusicólogo [[corso]] que fizo amportantes recuolhas etno-musicales an [[Pertual]].
==Percurso==
Giacometti antressou-se pula [[música popular pertuesa]] passado bejitar l [[Museu de l Home]] an [[Paris]]. Bieno bibir para [[Pertual]] an [[1959]] quando soubo que tenie [[tuberculose]].
Acaba por se fixar an [[Bergáncia]]. Fundou ls Arquibos Sonoros Pertueses (''Arquivos Sonoros Portugueses'') an 1960. Percorriu l paíç nas décadas seguintes, até 1982, tenendo grabado cantores i [[músicas tradecionales]] que l pobo cantaba ne l sou die a die.
Cun [[Fernando Lopes Graça]] lhançou la "Antologie de la Música Regional Pertuesa" (an [[pertués]]: "''Antologia da Música Regional Portuguesa''"), ls coincidos discos de sarapilheira, eiditados pula ''Arquivos Sonoros Portugueses'' an cinco belumes.
A partir de 1970 apersentou na [[RTP]], durante trés anhos, l porgrama "Pobo que Canta" (pert: "''Povo que Canta''"), rializado por [[Alfredo Tropa]].
An 1981 fui eiditado, pul ''Círculo de Leitores'', l "[[Cancioneiro Popular Pertués]]" (pert: "''Cancioneiro Popular Português''") que cuntou cula colaboraçon de [[Fernando Lopes Graça]].
An 1987 fui einaugurado an [[Setúbal]] l Museu de l Trabalho. L museu tubo amportante colaboraçon de Giacometti na eilaboraçon de la sposiçon "L Trabalho faç l Home" (pert: "''O Trabalho faz o Homem''").
Morriu an [[Faro]] ne l die 24 de Nobembre de 1990. Stá sepultado na pequeinha aldé de [[Peroguarda]] ([[Ferreira de l Alenteijo]]) ne l cunceilho de [[Beija]].
An 1991, l Museu de l Trabalho de Setúbal, cun ua basta coleçon de strumientos agrícolas i oubjetos de l die a die recolhidos por Giacometti, passou a chamar-se "''[[Museu do Trabalho Michel Giacometti]]''". La reabertura fui an 18 de Maio de 1995. L sou spólio ancontra-se tamien noutros museus, cumo l Museu Munecipal de [[Ferreira de l Alenteijo]], l Museu de la Música Pertuesa (''Casa Verdades de Faria'', ne l [[Monte Storil]]) i inda l [[Museu Nacional de Etnologie]].
L decumentairo "''Polifonias - Pace é Saluta, Michel Giacometti''" fui rializado an 1997 por Pierre-Marie Goulet.
An 2004 fui lhançado l lhibro "Michel Giacometti - camino pa un museu", aquando dua sposiçon ourganizada pula Cámara Munecipal de [[Cascais]].
An 2005 rializou-se na [[Córsega]], ne l Festibal Cantares de Mulhieres i Strumientos de l Mundo, ua houmenaige a Michel Giacometti, que cuntou cula partecipaçon de nomes cumo [[Amélia Muge]], [[Gaiteiros de Lisboa]] i [[Mafalda Arnauth]]. Tamien houbo la sposiçon "L Campo i l Canto" (pert: "''O Campo e o Canto''") cun retratos de António Cunha i la projeçon de dous filmes de Pierre-Marie Goulet.
La RTP porduziu ua nuoba série de porgramas "Pobo que canta". Ne l redadeiro eipisódio houbo ua houmenaige al etnólogo corso.
50 anhos passado la chegada la Pertual i 80 anhos subre l nacimiento de Michel Giacometti, rializa-se an [[Coimbra]] l "Reancuontro cun Giacometti" (pert: "''Reencontro com Giacometti''") - Ciclo de Comemoraçones que decorre antre Janeiro i Outubre de 2009. L'ourganizaçon deste ciclo de comemoraçones ye de la respunsablidade de l Setor Anteletual de Coimbra de l [[Partido Quemunista Pertués]].
==Çcografie==
*Música tradecional Pertuesa - 12 obras fonográficas/24 discos(1960-1983)
*Antologie de la Música Regional Pertuesa - 5 discos(1960-1970)
*16 discos subre la música de Pertual cuntinental
*música ne ls Açores i na Madeira: Antologie de la Música Regional Pertuesa
*1-Trás ls Montes/Ge LDI/1960
*2-Algarbe/Ge LD 12/1963
*3-Minho/
*4-Alenteijo/Ge LD 17/1965
*5-Beira Alta, Beira Baixa, Beira Lhitoral/Ge LD 18/1970.
*Uito cantos trasmuntanos/Ge AS 101/1961
*Cantos Tradecionales de l Çtrito de Eibora /GE AS 119/1965 (Ed. de ls. Arquibos Sonoros Pertueses i de la Junta Çtrital de Ébora)
*Bailes Populares Alentejanos/AS 50/1968
*Cantos Relegiosos Tradecionales Pertueses /Philipps 6499 226/1971
*Cantos i Danças de Pertual /Diapason 25 005/1981.
==Antologie de la Música Regional Pertuesa==
L purmeiro belume chama-se "Cantos i danças de Pertual". Ls seguintes dízen respeito al "Minho", "[[Trás ls Montes]]", "Beiras" i un redadeiro belume dedicado al "[[Alenteijo]] i [[Algarbe]]".
Ls "discos de serapilheira" fúrun eiditados an pequeinhas tiraiges.
Ls discos de la Antologie fúrun eiditados an Fráncia pula eiditora chant du Mond. Seleçon de ls discos 1, 2 i 3 an Bisages du Pertual/Le Chant du Monde LDX A 43.
An 1998 fúrun reeiditados an CD pula Strauss i an 2008 pula Numérica, siempre na eitiqueta [[Pertual Sonido]].
==Comentairos==
"custituiu un sfergante marcante na ambestigaçon, perserbaçon i dibulgaçon de las tradiçones musicales " Mário Viera de Carvalho / Lusa
==Lhigaçones==
*http://www.gaitadefoles.net/noticias/giacomettiassociacao.htm
*http://www.attambur.com/OutrosSons/Portugal/giacometti.htm
*http://www.attambur.com/Noticias/20041t/associacaoGiacometti.htm
*https://web.archive.org/web/20020403135130/http://www.geocities.com/michel_giacometti
*http://www.mun-setubal.pt/pt/conteudos/municipio/pessoas/personalidades/Michel+Giacometti.htm{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
*http://www.mun-setubal.pt/MuseuTrabalho {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100626064423/http://www.mun-setubal.pt/museutrabalho/ |date=2010-06-26 }}
*http://www.cm-cascais.pt/Cascais/Agenda/coleccao_giacometti.htm
*http://raizeseantenas.blogspot.com/2007/02/cromos-razes-e-antenas-xiii.html
*https://web.archive.org/web/20090224205816/http://linoguerreiro.googlepages.com/giacometti
*http://www.gaitadefoles.net/livros/canc_pop_portugues.htm
*http://www.dec.ufcg.edu.br/biografias/MichGiac.html
*https://web.archive.org/web/20140829013126/http://ocastendo.blogs.sapo.pt/559303.html
*http://atlantico-expresso.net/portugal/breve-homenagem-a-michel-giacometti-1/2007/11 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080725085456/http://atlantico-expresso.net/portugal/breve-homenagem-a-michel-giacometti-1/2007/11 |date=2008-07-25 }}
*http://www.firmeatemorrer.info {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090218194717/http://www.firmeatemorrer.info/ |date=2009-02-18 }}
*http://www.uc.pt/gefac/jornadas/VIIIjornadas.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070701234905/http://www.uc.pt/gefac/jornadas/VIIIjornadas.htm |date=2007-07-01 }}
*http://www.revista.akademie-brasil-europa.org/CM09-08.htm
*http://cantoalentejano.com/textos/?id=56&det=1 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120111142016/http://cantoalentejano.com/textos/?id=56&det=1 |date=2012-01-11 }}
*http://moodle18.escolasdesesimbra.net/mod/resource/view.php?inpopup=true&id=178{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
[[Catadorie:Etnógrafos de Pertual|Giacometti]]
[[Catadorie:Lhéngua mirandesa]]
n9q0v2l2ogpi2n4z1fsjkticresanpz
Concepción (Chile)
0
4457
108716
105841
2026-10-29T20:50:46Z
InternetArchiveBot
11236
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)
108716
wikitext
text/x-wiki
[[Fexeiro:Flag_of_Concepcion,_Chile.svg|right|border|100px|Bandeira]]
[[Fexeiro:Coat_of_arms_of_Concepcion,_Chile.svg|right|border|100px|Brason]]
'''Concepción''' ye ua cidade [[chile]]na, capital de la [[Region de l Bío-Bío|Region de l Biobío]]. Pertenece a la [[porbíncia]] de [[Concepción (porbíncia de l Chile)|mesmo nome]].<ref>{{Citar periódico |sobrenome=Rojas Quezada |nome=Carolina Alejandra |sobrenome2=Muñiz Olivera |nome2=Iván |sobrenome3=García-López |nome3=Miguel Ángel |data=01/08/2009 |títalo=Estructura urbana y policentrismo en el Área Metropolitana de Concepción |journal=EURE |lhéngua=es |location=Santiago |volume=35 |issue=105 |doi=10.4067/S0250-71612009000200003 |url=https://www.redalyc.org/pdf/196/19611768003.pdf }}</ref>
== Demografie ==
Segundo l censo [[chile]]no de [[2002]] publicado pul INE stablecie que la cidade ten ua populaçon de 216.061 pessonas. Concepción ye ua cidade cun ua densidade demográfica de 975,0 hab/km² i la ária ye de 221,6 Km². La populaçon total ancluindo quemunidades bezinas, que forman la metrópole, totaliza cerca de 936 mil habitantes.
== Eiquenomie ==
Ls sous portos, Talcahuano i Tomé, stan cerca de la baía de Concepción. Ye l centro de quemércio de ls perdutos agrícolas de la fértil region circundante. Antre sues andústrias stan las de porcessamiento d'alimientos, refinaries de petrólio i perdutos químicos.
== Stória ==
'''Concepción''' fui fundada an [[1550]] pul [[Pedro de Baldebia]] ne l norte de l riu Bío-Bío, ne l lugar qu'hoije ye coincido cumo [[Penco]].
La cidade de Concepción ten registrado al lhargo de la stória einúmaros [[terramoto]]s, tenendo sido atingida até por aquel que ye cunsidrado l maior terramoto yá registrado l [[Sismo de Baldebia de 1960]].
Ne l die [[27 de febreiro]] de [[2010]], fui ua de las cidades mais atingidas pul [[Sismo de l Chile de 2010|terramoto]] de [[Scala de magnitude de momiento|8,8 graus de magnitude]] que acunteciu ne l Chile.
== Eimaiges ==
<center>
<gallery perrow=4>
File:Arco de Medicina UdeC.jpg|
File:Moderno Edificio en Concepción.jpg|Cidade de Concepción - [http://tools.wikimedia.de/~magnus/geo/geohack.php?language=en¶ms=36_46_22_S_73_03_47_W 36º 46' de lhatitude sul i 73º 03' de lhongitude oeste]
File:Desembocadura del Biobío.jpg|
File:Ex Catedral de Concepción.jpg|
File:Biobus01.jpg|
File:Hotel El Araucano.JPG|
File:Plaza de Armas Concepción.jpg|
</gallery>
</center>
== Arquidiocese ==
* [[Arquidiocese de Concepción]]
== Hidrografia/Rius percipals ==
* [[Bio-Bío]]
* [[Andalién]]
== Geminaçones ==
* [[Fexeiro:Flag of Brazil.svg|20px]] [[Cascavel]] ([[Brasil]])
* [[Fexeiro:Flag of Argentina.svg|20px]] [[La Plata]] ([[Argentina]])
* [[Fexeiro:Flag of USA.svg|20px]] [[Minnesota]] ([[Stados Ounidos de la América|USA]])
* [[Fexeiro:Flag of Ecuador.svg|20px]] [[Cuenca]] ([[Eiquador]])
* [[Fexeiro:Flag of Ecuador.svg|20px]] [[Guayaquil]] ([[Eiquador]])
* [[Fexeiro:Flag of New Zealand.svg|20px]] [[Auckland]] ([[Nuoba Zelándia]])
* [[Fexeiro:Flag of Mexico.svg|20px]] [[Monterrei]] ([[México]])
* [[Fexeiro:Flag of Palestine.svg|20px]] [[Belén]] ([[Palestina]])
== Ber Tamien ==
* [[Gran Concepción]]
== Lhigaçones sternas ==
* [https://web.archive.org/web/20100211124604/http://www.concepcion.cl/ Website de l Munecípio de la Cidade de Concepción] (an castelhano)
{{Refréncias}}
{{commons|Concepcion, Chile}}
{{rabisco}}
[[Catadorie:Chile]]
[[Catadorie:Cidades de Chile]]
7s18s7nx92gj4o7e3a5tk802u0cntmm
Guimarães
0
5535
108720
108649
2026-10-29T22:55:41Z
InternetArchiveBot
11236
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)
108720
wikitext
text/x-wiki
{{ber zambiguaçon}}
{{geocordenadas|41_28_00_N_08_24_00_W_type:adm2nd_region:PT|41° 28' N 08° 24' O}}
{{Anfo/Munecípio de Pertual
|munecípio = Guimaráes
|eimaige_brason = GMR.png
|eimaige_bandeira = Pt-gmr1.png
|eimaige_giral = Castelo de Guimaraes.jpg
|lhegenda = Castielho de Guimarães
|eimaige_lhocalizaçon= LocalGuimaraes.svg
|gentílico = bimaranense; guimaranense (ralo)
|region = [[Region Norte (Pertual)|Norte]]
|subregion = [[Abe (sub-region)|Abe]]
|çtrito = [[Çtrito de Braga|Braga]]
|porbíncia = [[Minho (porbíncia)|Minho]]
|ária = 241,05
|populaçon = 158 124<ref name="Censos 2011"/>
|densidade = auto
|data = 2011
|freguesies = 69
|persidente = [[António Magalhães]] ([[Partido Socialista|PS]])<br />[[Eileiçones outárquicas pertuesas de 2009|Mandato]] [[2009]]-[[2013]]
|fundaçon =
|fundaçon = [[1096]]? ([[Cunde D. Anrique]])
|ourago = [[Nuossa Senhora de la Oulibeira]] i [[San Guálter|San Gualter]]
|feriado = [[24 de Júnio]]<br />([[Batailha de San Mamede]])
||codpostal = 48__-___ Guimarães
|url_cm = Largo Cónego José Maria Gomes<br />4800-419 Guimarães
|url_ofecial = [http://www.cm-guimaraes.pt/ www.cm-guimaraes.pt]
|url_email = [mailto:geral@cm-guimaraes.pt geral@cm-guimaraes.pt]
|lhema =
}}
'''Guimaráes''' (an [[lhéngua pertuesa|pertués]]: ''Guimarães'') ye ua [[cidade]] [[Pertual|pertuesa]] situada ne l [[Çtrito de Braga]], [[region Norte]] i sub-region de l [[Abe (sub-region)|Abe]] (ua de las sub-regiones mais andustrializadas de l paíç), cun ua populaçon de 52 181 habitantes, repartidos por ua malha ourbana de 23,5 Km², an 20 freguesies i cun ua densidade populacional de 2 223,9 hab/Km².<ref name=dgotdu>{{citar web |url=http://www.dgotdu.pt/PresentationLayer/ResourcesUser/DGOTDU/EstudosNaoPublicados/Guimaraes/GUIMARAES.pdf |títalo=Caraterizaçon Sócio-Eiquenómica de ls Cunceilhos – Guimarães |obra=Direçon Giral de l Ourdenamiento de l Território i Zambolbimiento Ourbano |formato=PDF |lhéngua=pertués |acessodata=21-11-2006 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20061007091352/dgotdu.pt/PresentationLayer/ResourcesUser/DGOTDU/EstudosNaoPublicados/Guimaraes/GUIMARAES.pdf |arquibodata=07-10-2006}}</ref>
Ye sede dun [[Lhista de munecípios de Pertual#G|munecípio]] cun 241,05 Km² de ária i 158 124 habitantes (2011)<ref name="Censos 2011">{{citar web |url=http://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_indicadores&indOcorrCod=0005889&contexto=pi&selTab=tab0 |títalo=Censos 2011 |obra=Anstituto Nacional de Statísticas |lhéngua=pertués |acessodata=23-12-2011}}</ref> (an queda se cumparada cula populaçon stimada de 162 592 habitantes an 2009<ref name=INE2009>{{citar web |url=http://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_indicadores&indOcorrCod=0000611&contexto=pi&selTab=tab0 |títalo=Portal de l Anstituto Nacional de Statística; Populaçon residente (N.º) por Lhocal de residéncia, Sexo i Grupo etairo (Por ciclos de bida) |obra=Anstituto Nacional de Statísticas |lhéngua=pertués |data=2009 |acessodata=01-06-2011}}</ref> i als Censos de 2001), subdebidido an 69 [[freguesie]]s, sendo que la maiorie de la populaçon reside na cidade i na sue zona periférica. L munecípio ye lhemitado a norte pul munecípio de [[Póboa de Lhanhoso]], a lheste por [[Fafe]], a sul por [[Felgueiras]], [[Bizela]] i [[Santo Tirso]], a oeste por [[Bila Nuoba de Famalicon]] i a noroiste por [[Braga]].
Ye ua cidade stórica, cun un papel crucial na formaçon de [[Pertual]], i que cunta yá cun mais dun milénio zde la sue formaçon, altura an qu'era zeignada cumo '''Vimaranes'''. Podendo este chamadeiro tener tenido ourige an [[Bímara Peres]], ne ls meados de l seclo IX, quando fizo deste lhocal l sou percipal centro gobernatibo de l [[cundado Portucalense]] que tenie cunquistado pa l [[Reino de Galiza]] i adonde bieno a falecer.
Guimaráes ye ua de las mais amportantes cidades stóricas de l paíç, sendo l sou [[Centro Stórico de Guimaráes|centro stórico]] cunsidrado [[Património Mundial|Património Cultural de la Houmanidade]], tornando-la defenitibamente un de ls maiores centros turísticos de la region. Las sues rues i monumientos respiran stória i ancantan quien la bejita.
La Guimaráes atual soube cunceliar, de a melhor forma, la stória i cunsequente manutençon de l patrimonho cul dinamismo i amprendedorismo que caraterizan las cidades modernas, que se manifestou na nomeaçon para [[Capital Ouropeia de la Cultura]] an 2012, fatores que lhiebórun Guimarães a ser eileita pul [[New York Times]] cumo un de ls 41 lhocales a bejitar an 2011 i la cunsidrá-a un de ls eimergentes puntos culturales de la [[Península Eibérica]].<ref>{{Citar periódico |ultimo=Wilder |purmeiro=Charly |url=http://travel.nytimes.com/2011/01/09/travel/09where-to-go.html?pagewanted=all#guimaraes |títalo=The 41 Places to Go in 2011 |jornal=The New York Times |lhéngua=anglés |data=09-01-2011 |acessodata=25-01-2011}}</ref>
Guimaráes ye muitas bezes zeignada cumo ''"Cidade Vrício"'', debido al fato ende tener sido stablecido l centro admenistratibo de l Cundado Portucalense por [[Anrique de Borgonha, conde de Portucale|D. Anrique]] i por sou filho [[Fonso I de Pertual|D. Fonso Heinriques]] poder tener nacido nesta cidade i fundamentalmente pula amportança stórica que la [[Batailha de San Mamede]], trabada na periferie de la cidade an [[24 de Júnio]] de [[1128]], tubo pa la formaçon de la nacionalidade. Assi i to, las necidades de la [[Reconquista]] i de proteçon de territórios la sul lhebou esse mesmo centro para [[Coimbra]] an 1129.
Ls ''"Bimaranenses"'' son ourgulhosamente tratados por ''"Cunquistadores"'', fruito dessa hardança stórica de cunquista ampeçada percisamente an Guimaráes.
== Stória ==
{{Ber artigo percipal|Stória de Guimaráes}}
[[Fexeiro:Praça da Oliveira 01.jpg|right|250 px|thumb|Praça de la Oulibeira, ne l Centro stórico de Guimaráes, cul Padron de l Salado]]
La cidade stá storicamente associada a la fundaçon de la nacionalidade i eidantidade Pertuesa. Guimarães, antre outras poboaçones, antecede i prepa la fundaçon de [[Pertual]], sendo coincida cumo "L Brício de la Nacion Pertuesa". Eiqui tubírun lhugar an [[1128]] alguns de ls percipales acuntecimientos políticos i melitares, que lhiebarian a l'andependéncia i al nacimiento dua nuoba Nacion. Por esta rezon, stá anscrito nua de las torres de l'antiga muralha de la cidade "Eiqui naciu Pertual", refréncia stórica i cultural de residentes i bejitantes nacionales.
==== Pré i Proto-Stória ====
La region an que Guimaráes se antegra ye de poboamiento permanente zde pul menos l [[Calcolítico|Calcolítico Final]] nacional, cumo atestan la persença, ne l cunceilho, de las [[citánia]]s de Briteiros i de Sabroso ó la Staçon arqueológica de la Peinha.
La [[Ara de Trajano]] denuncia l'outelizaçon, puls [[Roma Antiga|romanos]], de las augas termales de la bila de [[Caldas de las Taipas]].
==== De la fundaçon de Guimaráes a la fundaçon de Pertual ====
[[Fexeiro:Guimarães Mumadona Dias.jpg|thumb|right|Státua de Mumadona Dies an frente al Tribunal de Comarca]]
Passado l'açon política de [[reconquista]] ourganizada pul [[Reino de la Galiza]], cula anterbençon de l fidalgo [[Bimara Peres]] inda ne l remoto [[seclo IX]], la fundaçon [[Eidade Média|mediebal]] de l'atual cidade ten las sues raízes ne l remoto [[seclo X]]. Fui nesta altura que la [[Cunde]]ssa [[Mumadona Dies]], biúda de [[Heirmenegildo Mendes]], mandou custruir, na sue propiadade de ''Vimaranes'', un [[mosteiro de San Mamede|mosteiro]] dúplice, que se tornou nun pólo d'atraçon i dou ourige a la fixaçon dun grupo populacional coincido cumo ''bila baixa''. Paralelamente i para defesa de l'aglomerado, mandou custruir un [[Castielho de Guimaráes|castielho]] la pouca çtáncia, na colina, criando assi un segundo punto de fixaçon na ''bila alta''. A lhigar ls dous núcleos formou-se la [[Rue de Santa Marie]].
Mais tarde l Mosteiro trasformou-se an [[Colegiada de Nuossa Senhora de la Oulibeira|Rial Colegiada]] i adquiriu grande amportança debido als prebilégios i doaçones que reis i nobres le fúrun cuncedendo. Tornou-se nun afamado Santuário de Peregrinaçon, i de to l lhado acorrian crentes cun preces i promessas.
L'outorgaçon, pul [[Cunde D. Anrique] ], de l purmeiro foral nacional (cunsidrado por alguns storiadores anterior al de [[Custantin (Bila Rial)|Custantin de Panóias]]), an data çconhecida, mas possiblemente an [[1096]],<ref>{{citar periódico |ultimo=Reis |purmeiro=António Matos |url=http://www.csarmento.uminho.pt/docs/ndat/rg/RG106_05.pdf |títalo=L Foral de Guimaráes - purmeiro foral pertués - lo cuntributo de ls burgueses pa la fundaçon de Pertual |jornal=Revista de Guimarães |númaro=106 |formato=PDF |lhocal=Guimarães |anho=1996 |páiginas=55-77 |acessodata=27-12-2006 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20050508050259/http://www.csarmento.uminho.pt/docs/ndat/rg/RG106_05.pdf |arquibodata=08-05-2005}}</ref> atesta l'amportança crecente de l'anton bila de Guimarães, scolhida inda cumo capital de l'anton [[Cundado Portucalense]].
Eiqui se darie, a 24 de Júnio de 1128, la [[Batailha de San Mamede]].
==== Eidade Média ====
Cumo la bila fui-se spandindo i ourganizando, fui rodeada an parte por ua [[muralha]] defensiba ne l reinado de [[D. Dinis]]. Antretanto las [[Orde mendicante|ordes mendicantes]] anstalan-se an Guimarães i ajudan a moldar la fesionomie de la cidade. Mais tarde, ls dous pólos funden-se nun único i passado l derrube de la muralha que separaba ls dous núcleos populacionales ne l reinado de [[D. João I]], la bila antramuros yá pouco mudará, spandindo-se stramuros cula criaçon de nuobos arruamientos cumo la Rue de ls Gatos.<ref name="IGESPAR1"> {{citar web |ultimo=Oliveira |purmeiro=Catarina |url=http://www.igespar.pt/pt/patrimonio/pesquisa/geral/patrimonioimovel/detail/75003 |títalo=Pesquisa de Património - Rue de D. João I - detalhe |obra=[[IGESPAR]] |lhéngua=pertués |acessodata=21-12-2010}}</ref>
==== Eidade Moderna i Cuntemporánea ====
[[Fexeiro:Toural em 1864.jpg|thumb|L Toural repersentado nua eimaige de 1864.]]
Haberá inda la custruçon d'alguas eigreijas, cumbentos i palácios, la formaçon de l Ancho de la Misericórdie (atual Ancho João Franco) an finales de l [[seclo XVII]] i ampeços de l [[seclo XVIII|XVIII]], mas la sue strutura nun sofrerá grande trasformaçon.
Será a partir de finales de l [[seclo XIX]], culas nuobas eideias ourbanísticas d'higiene i simetrie, que la [[bila]], eilebada la [[cidade]], pula Reina [[Marie II de Pertual|D. Marie II]], por decreto de 23 de Júnio de 1853,<ref>{{citar web |url=http://www.ine.pt/Prodserv/nomenclaturas/refter/cid-vil/cidades_ano.asp?ano=200212&anoD=2002 |títalo=Cidades Pertuesas |obra=[[Anstituto Nacional de Statísticas|INE]] |lhéngua=pertués |data=2002 |acessodata=03-10-2006 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20051031105340/https://www.ine.pt/Prodserv/nomenclaturas/refter/cid-vil/cidades_ano.asp?ano=200212&anoD=2002 |arquibodata=31-10-2005}}</ref> eirá sofrer la sue maior mudança.
Será outorizado i fomentado l derrube de las muralhas, haberá l'abiertura de rues i grandes abenidas cumo l'atual Ancho de Martines Sarmiento, l Ancho de la Cundessa de l Juncal i la Alameda de San Dámaso, i la parquizaçon de la Colina de la Fundaçon.
Inda assi, quaije todo fui feito dun modo cuntrolado, permitindo assi la cunserbaçon de l sou magnífico Centro Stórico.
== Património ==
{{Artigo percipal|[[Lhista de patrimonho eidificado an Vraga#Cunceilho de Guimaráes|Lhista de patrimonho eidificado an Guimaráes]]}}
L papel de Guimaráes zampenhado na formaçon de la nacionalidade pertuesa cunfire-le ua singularidade, mui marcada ne l cuntesto turístico nacional, un statuto simbólico que mantén zde hai seclos. Purmeira [[capital]] de l [[Cundado Portucalense]] i de l paíç ye ua de las mais amportantes mimórias bibas, de l'afirmaçon i andependéncia de Pertual. Este fato, aliado a la classeficaçon de l Centro Stórico de Guimaráes cumo [[Património Mundial|Património Cultural de la Houmanidade]] an [[2001]], zampenha un papel fundamental na defrenciaçon de Guimaráes cumo atraçon turística ne l cuntesto de ls circuitos de turismo cultural ne l Noroiste Peninsular.
Podemos salientar ls seguintes lhocales cumo de particular antresse:
=== Arquitetura relegiosa ===
[[Fexeiro:Igreja de S. Miguel do Castelo - Guimarães (Portugal).jpg|right|thumb|200 px|[[Eigreija de San Miguel de l Castielho]]]]
* De l primitibo eidifício de la [[Eigreija de Nuossa Senhora de la Oulibeira (Guimaráes)|Eigreija de Nuossa Senhora de la Oulibeira]] pouco resta. Albergou la [[Colegiada de Nuossa Senhora de la Oulibeira|Colegiada de Santa Marie de Guimaráes]], ua de las anstituiçones relegiosas mais amportantes de la Baixa [[Eidade Média]] pertuesa. [[João I de Pertual|D. João I]] mandou eidificar l'atual eidifício, an finales de l [[seclo XIV]], cumo paga pula sue bitória na [[Batailha de Aljubarrota]].<ref>{{citar web |títalo=Pesquisa de Património - Eigreija de Nuossa Senhora de la Oulibeira - detalhe |url=http://www.igespar.pt/pt/patrimonio/pesquisa/geral/patrimonioimovel/detail/70509 |publicado=IGESPAR |lhéngua=pertués |acessodata=08-05-2007}}</ref> Ten ua amportança acrescida pa ls ''Bimaranenses'', yá qu'esta ye la santa padroeira de la cidade.
* La [[Eigreija de San Miguel de l Castielho|Capielha de San Miguel de l Castielho]] ye ua capielha [[Arquitetura románica an Pertual|tardo-románica]], custruída ne l [[seclo XIII]], adonde segundo la lhenda terá sido batizado [[Fonso I de Pertual|D. Fonso Heinriques]].<ref>{{citar web |títalo=Pesquisa de Património - Eigreija de San Miguel de l Castielho - detalhe |url=http://www.igespar.pt/pt/patrimonio/pesquisa/geral/patrimonioimovel/detail/70512 |publicado=IGESPAR |lhéngua=pertués |acessodata=08-05-2007}}</ref>
* [[Capielhas de ls Passos de la Peixon de Cristo]]
* Ne l [[Cumbento de Santa Clara (Guimaráes)|Cumbento de Santa Clara]], queda l'atual Cámara Municipal de Guimaráes.
* [[Eigreija de la Misericórdie de Guimaráes|Eigreija de la Misericórdie]]
* [[Eigreija de San Pedro (Guimaráes)|Eigreija de San Pedro]]
* La [[Eigreija de San Demingos (Guimaráes)|Eigreija de San Demingos]], de [[stilo gótico]], fui mandada custruir pula [[orde domenicana]].
* [[Eigreija i Cumbento de las Domínicas]]
* L [[Cumbento de San Francisco (Guimaráes)|Cumbento de San Francisco]] custruído ne l'ampeço de l [[seclo XV]], fui altarada ne l seclo XVII. Solo l portal i la cabeceira cunserban l sou caráter [[stilo gótico|gótico]] primitibo. Na capielha-mor ten inda antressantes retábulos de [[talha dourada]] i [[azuleijo]]s storiados de l'ampeço de l seclo XVIII, retornando cenas de la bida de [[Santo António]].
* [[Eigreija de Nuossa Senhora de la Cunsulaçon i Santos Passos]] (coincida bulgarmente por Eigreija de [[San Gualter]]);
* Na çcida de la peinha, anserida nun percurso de muntanha, ancontra-se l [[Mosteiro de Santa Marina de la Cuosta]], cumbertida an Pousada, por porjeto de [[Fernando Tábora]].
* [[Eigreija de Serzedelo]] (Monumiento Nacional)
* L [[Santuário de la Peinha]]
=== Arquitetura cebil ===
[[Fexeiro:Toural.JPG|left|thumb|200 px|Bista de l Toural]]
La cidade de Guimaráes apersenta ua riquíssema bariadade na sue arquitetura cebil, neilha subressaindo-se l [[Paço de ls Duques de Bergáncia (Guimaráes)|Paço de ls Duques de Bergáncia]], custruído ne l seclo XV por [[Fonso I de Bergáncia|D. Fonso]], 1.º [[duque de Bergáncia]], i que debido al sou posterior abandono serie reconstruído na década de [[Década de 1930|1930]].
La [[Rue de Santa Marie]], d'ourige mediebal, era zona prebilegiada de l'elite bimaranense, lhigando antigamente la Zona de l Castielho a la Colegiada de Guimaráes na praça de la Oulibeira, mas atualmente ampeça ne l Ancho de l Carmo, adonde çpontan la casa adonde morriu Francisco Martins Sarmento, la Eigreija de l Carmo i l sou chafariç central.
Çcendo essa rue acedemos a la zona central de la zona stórica adonde se ancontran la [[Praça de Santiago]], lhadeada de casas antigas, de sacadas rematadas pul tradecional alpendre, guardando un cunho mediebal acentuado i la [[Praça de la Oulibeira]], adonde puode-se admirar la Eigreija de Nuossa Senhora de la Oulibeira i l [[Padron de l Salado]].
Estas dues praças son coincidas lhocalmente por séren l centro de la ''mobida'' bimaranense, debido a la cuncentraçon de bares que se stende pulas praças i arruamientos periféricos.
Cumo eilemiento de lhigaçon, eisisten ls [[Antigos Paços de l Cunceilho]], adonde se lhocaliza l'atual Museu de Arte Primitiba Moderna.
La [[Casa de la Rue Nuoba]], situada na atual Rue de [[Egas Moniz]], qu'alberga atualmente l Gabinete Técnico Lhocal.
Na [[Casa de ls Lhobos Machado]], queda la [[Associaçon Comercial i Andustrial de Guimaráes]].
L [[Ancho de l Toural]] (coincido cumo la "sala de bejitas" de la cidade i assi chamado por tener sido einicialmente custruído cumo ua feira de benda de ganado), ye atualmente cul cunjunto de las praças de la Oulibeira i de Santiago, cunsidrado popularmente cumo l centro de la cidade. Ye lhadeado de casas antigas cun telhados d'augas furtadas, jinelas einormes qu'acupan to la fachada i guapas grades de fierro fraugado.
La [[Rue D. João I]], antiga Rue de ls Gatos, fui ua de las purmeiras rues a eisistir fura de l perímetro amuralhado i serbia de lhigaçon a l'antiga strada pa l Porto.<ref name="IGESPAR1" />
[[Fexeiro:Praça de Santiago.JPG|thumb|right|200 px|Praça de Santiago - bista an direçon a la praça de la Oulibeira, para alhá de ls arcos sob l museu de Arte Primitiba Moderna]]
L [[Palácio Bila Flór]], até finales de l [[seclo XIX]], situado até percípios de l seclo XX ne ls arrabaldes de la cidade, fui adonde purmeiramente se situou la Ounibersidade de l Minho i adonde atualmente queda l Centro Cultural Vila Flor.
L [[Parque de la Cidade (Guimaráes)|Parque de la Cidade]], ye l maior spácio berde de la cidade.
Fura de la ária ourbana puode-se ancontrar l [[Campo de la Ataca]], adonde se terá ampeçado la [[Batailha de San Mamede]]. Sobranceira a la cidade, l monte de la [[Peinha (Guimarães)|Peinha]] ye un aprazible sítio d'adonde se puode çfrutar dua panorámica de l cunceilho i cunceilhos ambolbentes. Merece ende çtaque l'eigreija porjetada por [[José Marques da Silva]] ó státua de [[Papa Pio IX|Pio IX]], situada ne l punto mais alto de l cunceilho. Grabado nua peinha, ouserba-se un baixo-relebo de ls abiadores [[Gago Coutinho]] i [[Sacadura Cabral]]. Deba-se inda referir l busto subre pedestal de [[José de Pina]] i l'eimaige de [[San Cristóvão]], enquadrada ne l'alto dun rochedo.
=== Arquitetura melitar ===
L [[Castielho de Guimaráes]] fui mandado custruir ne l [[seclo X]] pula [[Cundessa Mumadona]] para defender la populaçon de ls ataques de ls muçulmanos, tenendo inda sido custruído mais tarde a las [[Muralhas de Guimaráes]].
=== Arqueologie ===
[[Fexeiro:Castro de Briteiros.jpg|left|thumb|200 px|Bista panorámica de la Citánia de Briteiros]]
La [[Citánia de Briteiros]], classeficada cumo [[Monumiento Nacional]] zde [[1910]] ye un de ls monumientos nacionales mais amportantes de la [[cultura castreija]], sendo scabada, zde finales de l seclo XIX, pul arqueólogo Francisco Martins Sarmento, até a l'atualidade, sendo la sue preserbaçon assi cumo de la [[Citánia de Sabroso]], respunsabelidade de la [[Sociadade Martins Sarmento]].
La [[Staçon arqueológica de la Peinha]], situada na muntanha de la [[Peinha (Guimarães)|Peinha]] próssima a la cidade, cumprende restos dun poboado permanente anserido cronologicamente antre l [[Calcolítico]] Final i l [[Eidade de l Bronze|Bronze Einicial]].<ref>{{citar web |ultimo=Martins |purmeiro=A. |url=http://www.igespar.pt/pt/patrimonio/pesquisa/geral/patrimonioimovel/detail/74432 |títalo=Pesquisa de Património - Staçon arqueológica de la Peinha - detalhe |obra=IGESPAR |lhéngua=pertués |acessodata=23-01-2010}}</ref>
La [[Lhápide de las Taipas|Ara de Trajano]], lhocalizada na bila de [[Caldas de las Taipas]] ye ua lhápide de tipo ambocatibo, dedicada la [[Trajano]].<ref>{{citar web |ultimo=Martins |purmeiro=A. |url=http://www.igespar.pt/pt/patrimonio/pesquisa/geral/patrimonioimovel/detail/69818 |títalo=Pesquisa de Património - Lhápide de las Taipas (Ara de Trajano) - detalhe |obra=IGESPAR |lhéngua=pertués |acessodata=23-01-2010}}</ref>
De se referir inda la persença, çpersa pul cunceilho, de bários castros i restos arqueológicos menores.
=== Státuas sculturas i monumientos comemoratibos ===
[[Fexeiro:Afonso Henriques por Cutileiro.jpg|right|thumb|200 px|D. Fonso Heinriques por Cutileiro]]
La [[státua]] de [[D. Fonso Heinriques]], na atualidade, anserida ne l'acesso percipal al [[Paço de ls Duques de Bergáncia (Guimaráes)|Paço de ls Duques de Bergáncia]], ye ua obra de [[Soares dos Reis]] (státua) i [[José António Gaspar]] (pedestal). L'eideia de la sue custruçon partiu dun grupo de pertueses, residentes ne l [[Riu de Janeiro]], sendo feita l'angariaçon de ls fondos necessairos nas dues cidades. Fui einougurada la [[20 de Setembre]] de [[1887]], ne l'atual Ancho de San Francisco. Tubo dues trasladaçones, la purmeira pa l Toural i la segunda, an [[1940]], pa la sue atual lhocalizaçon.<ref>{{citar periódico |ultimo=Rocha e Costa |purmeiro=A. |url= |títalo=Státuas de Guimarães - D. Fonso Heinriques |jornal=O Povo de Guimarães |númaro= |eiditora= |lhocal=Guimarães |data=22-04-2005 |lhéngua=pertués |páigina=}}</ref>
La [[scultura]] de D. Fonso Heinriques, situada ne l'ancho João Franco i de l'outoria de [[João Cutileiro]], fui einougurada la [[24 de Júnio]] de [[2001]] i segundo l sou outor l'anspiraçon bieno de ls lhibros d'anstruçon purmária de la década de 1940, an que D. Fonso Heinriques era repersentado cun un [[montante]].
== Cultura ==
Guimaráes, cumo cidade de dimenson média, ten ua bida cultural antressante. Para para alhá de ls museus, monumientos, associaçones culturales, galeries d'arte i fiestas populares, ten zde Setembre de 2005 un amportante spácio cultural, l [[Centro Cultural Bila Flor]], cun dous auditórios, un centro spositibo, i un café-cuncerto. Scolhida, an Outubre de 2006 para ser [[Capital Ouropeia de la Cultura]] an [[2012]],<ref>{{citar periódico |url=http://www.publico.clix.pt/shownews.asp?id=1272558&idCanal=34 |títalo=Gobierno scolhe Guimarães para ser candidata la Capital Ouropeia de la Cultura an 2012 |obra=[[Público (jornal)|Público]] |lhéngua=pertués |acessodata=19-10-2006}}</ref> juntamente cun [[Maribor]], cidade de la Slobénia.<ref>{{citar web |url=http://ec.europa.eu/culture/eac/other_actions/cap_europ/cap_futur_en.html |títalo=European Capitals of Culture-Future Capitals |obra=[[Comisson Ouropeia]] |lhéngua=anglés |acessodata=19-10-2006 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20061019101251/ec.europa.eu/culture/eac/other_actions/cap_europ/cap_futur_en.html |arquibodata=19-10-2006}}</ref><ref>{{citar web |url=https://www.ukom.gov.si/eng/slovenia/publications/slovenia-news/4874/4880/ |títalo=Maribor Nominated for 2012 European Culture Capital |obra=Departamiento de quemunicaçon de l gobierno slobeno |lhéngua=anglés |acessodata=17-06-2007 |arquibourl=http://web.archive.org/web/20070718101928/www.ukom.gov.si/eng/slovenia/publications/slovenia-news/4874/4880/ |arquibodata=18-07-2007}}</ref> Até [[Guimaráes 2012|alhá]] será custruída ua Plataforma de las Artes, ne l'antigo mercado municipal i terrenos dua andústria de trasformaçon de mármores,<ref name=memdes>{{citar lhibro |sobrenome1=de Sá |nome1=Fernando Seara |sobrenome2=Figueiredo |nome2=Raul Roque |sobrenome3=Lima |nome3=Alexandre Coelho |sobrenome4=Roque |nome4=Manuel Vilhena |url=http://www.cm-guimaraes.pt/files/1/documentos/20100914145055930581.pdf |títalo=Plataforma de las Artes - Resumo de la Mimória Çcritiba |eiditora=Pitágoras Arquitectos |formato=PDF |mes=Maio |anho=2010 |lhocal=Guimarães |páigina=3 |lhéngua=pertués |arquibourl=https://web.archive.org/web/20120118130747/cm-guimaraes.pt/files/1/documentos/20100914145055930581.pdf |arquibodata=18-01-2012}}</ref> tenendo sido ampeçamente prebisto ser este spácio ousado para un Centro de Arte Cuntemporánea.<ref>{{citar web |títalo=Guimaráes bai tener Centro de Arte Cuntemporánea |url=http://www.portugaldiario.iol.pt/noticia.php?id=774207&div_id=291 |publicado=Pertual Diário |lhéngua=pertués |acessodata=20-03-2007}}</ref> Esta Plataforma de las Artes debedir-se-á an Centro de Arte a anstalar an nuobo eidifício, ''Ateliers Eimergentes de Apoio a la Criatebidade'' i ''Lhaboratórios Criatibos (gabinetes d'apoio ampresarial)''.<ref name=memdes/>
=== Gastronomie ===
[[Fexeiro:Feira Joanina Guimarães.jpg|thumb|Feira Joanina, an Guimaráes, adonde se recrian atebidades eiquenómicas d'antanho, cumo la porduçon de l'inda hoije bien apreciado "bolho" cun chicha de cochino]]
L fato de Guimaráes tener cumo gérmen las tierras dun cumbento femenino anfluenciou mui la gastronomie marcante de la region, specialmente la nible de la doçarie, cumo nas [[tortas de Guimaráes]] i, percipalmente, ne l [[quenhon de l cielo]]. Para para alhá de l que ye habitual ne l Minho, cumo l [[bino berde]], las papas de sarrabulho, ls cherrelhones, etc., cunfeciona-se tamien l chamado "bolho" custituído por un tipo de [[pan]] (cul formato dua [[pizza]]) serbido cun chicha de [[cochino]], [[sardina]]s ó outros acumpanhamientos.
=== Tradiçones i festebidades ===
* Las Fiestas Gualterianas, an honra de [[San Gualter]], decorren zde 1906 siempre ne l purmeiro fin-de-sumana de Agosto. Ne ls radadeiros anhos, la Cámara Municipal ten assumido l'ourganizaçon de las festebidades atrabeç dua comisson presidida puls bereadores de la Cultura i outras anstituiçones, nomeadamente la [[Associaçon Comercial i Andustrial de Guimaráes]] i la [[Associaçon Recreatiba de la Marcha Gualteriana]]. Estas fiestas son marcadas pul Corteijo de l Lhino i pula Batailha de las Flores. Por fin, cumo ye tradiçon, la Marcha Gualteriana ancerra las fiestas.
* Las [[Nicolinas]] son Fiestas de Studantes de Guimaráes, celebradas an honra de [[San Nicolau de Mira]]. Ampeçan-se a [[29 de Nobembre]] i treminan a [[7 de Dezembre]]. San cumpuostas por bários númaros: l Pinheiro i Cenas Nicolinas (l númaro mais cuncorrido adonde ls partecipantes, passado un jantar puls restourantes de la cidade, çfilan pulas rues de Guimaráes entoando ls ''Toques Nicolinos'' al sonido de ls bombos i de las caixas), las Nobenas, las Posses, l Pregon Académico Bimaranense, las Maçãzinhas, las Beilças de San Nicolau, l Beile de la Suidade i la Roubalheira. Ultimamente ten benido a ser defendida la candidatura de las Fiestas Nicolinas la [[Património Oural i Eimaterial de la Houmanidade]].<ref>{{citar web |títalo=Nobidades |url=http://www.nicolinas.net/novidades.php#132 |publicado=Associaçon Tertúlia Nicolina |lhéngua=pertués |acessodata=24-05-2007 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20070520071457/www.nicolinas.net/novidades.php |arquibodata=20-05-2007}}</ref><ref>{{citar lhibro |ultimo=da Silva |purmeiro=Lino Moreira |url=http://pdftn.no.sapo.pt/NicolinasaPatrimonioHumanidade.pdf |títalo=Nicolinas a "Património Oural i Eimaterial de la Houmanidade" |formato=PDF |eiditora=Associaçon Tertúlia Nicolina |lhocal=Guimaráes |lhéngua=pertués |acessodata=24-05-2007 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20130613035038/pdftn.no.sapo.pt/NicolinasaPatrimonioHumanidade.pdf |arquibodata=13-06-2013}}</ref>
* La [[Fiesta de Santa Lhuzia]] acuntece anualmente a [[13 de Dezembre]], junto a la capielha de [[Lhúcia de Siracusa|Santa Lhuzia]], na Rue [[Francisco Agra]]. Associada l'esta festebidade stá la tradecional benda de bolhos, cunfecionados cun farinha de [[centeno]] i açúcar, zeignados cumo Sardones i Paxaricas, cun óbbias conotaçones sexuales. Segundo la tradiçon, ls rapazes deberian ouferecer l Sardon, de forma [[pénis|fálica]], a la rapaza que, stando antressada an namorar, le deberie retribuir cun ua Paxarica.<ref>{{citar web |url=http://jn.sapo.pt/2005/12/14/minho/crentes_pedem_a_santa_saudinha_olhos.html |títalo=Guimaráes: Crentes peden a la santa "saudinha ne ls uolhos" |obra=Jornal de Amboras |data=14-12-2005 |acessodata=17-03-2007}}</ref>
* La [[San Torcato#Romarie Grande|Romarie Grande de San Torcato]], chamada inda por muitos cumo la maior romarie de l Minho, acuntece anualmente an Júlio, na bila de [[San Torcato]]. Ten normalmente la duraçon de quatro dies i la particularidade de la procisson an honra de [[San Torcato (Santo)|San Torcato]] séren anfeitados la cetin.
=== Museus, spácios culturales i galeries d'arte ===
[[Fexeiro:Cópia de Centro Cultural Vila Flor 085.jpg|thumb|right|Centro Cultural Bila Flor]]
La cidade de Guimaráes ten dibersos spácios culturales de refréncia na region i la nible nacional. Antre ls dibersos museus de la cidade, çtaca-se l [[Museu de Alberto Sampaio]], criado an 1928 i abierto al público zde 1931, dependente atualmente de l [[Anstituto de ls Museus i de la Cunserbaçon]]<ref>{{citar web |títalo=Museus |url=http://www.ipmuseus.pt/pt/museus/M4/TM.aspx |publicado=Anstituto de ls Museus i de la Cunserbaçon |lhéngua=pertués |acessodata=21-03-2008 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20080321013849/ipmuseus.pt/pt/museus/M4/TM.aspx |arquibodata=21-03-2008}}</ref> i queda nas antigas anstalaçones de l Cabido de la [[Colegiada de Nuossa Senhora de la Oulibeira]]. Ten un rico acerbo, custituído percipalmente por peças de ls seclos [[seclo XIV|XIV]], [[seclo XV|XV]], i [[seclo XVI|XVI]] i adonde pontifica l [[lhoudel]] de [[D. João I]]. Ne l Berano, nua eniciatiba ímpar an Pertual, ancontra-se abierto a la nuite.
[[Fexeiro:Sociedade Martins Sarmento.JPG|thumb|Eidifício-sede de la Sociadade Martins Sarmento, obra de l'arquiteto [[Marques da Silva]], 1967.]]
La [[Sociadade Martins Sarmento]] ye de las mais antigas anstituiçones bimaranenses i nacionales que se dedica al studo i preserbaçon de bruxedos arqueológicos. Ten subre sue alçada dous museus: l [[Museu Arqueológico de la Sociadade Martins Sarmento]], situado na sue sede, coincido pulas coleçones pré i proto-stóricas, albergando inda coleçones de [[numismática]] i [[eipigrafie]] lhatina; i l [[Museu de la Cultura Castreija]], situado ne l Solar de la Puonte na freguesie de [[Salbador de Briteiros|San Salbador de Briteiros]], acerca de la [[Citánia de Briteiros]] i de l [[Castro de Sabroso]], que se dedica a la [[cultura castreija]].
Eesisten inda: l [[Museu de Arte Primitiba Moderna]], lhocalizado ne l ''Dommus Municipallis'', ls antigos paços municipales, bersa subre la pintura giralmente coincida cumo ''Naïf''; l [[Museu de la Bila de San Torcato]], que ye dedicado a la bibéncia de la region i sou mosteiro i sue relaçon cun [[San Torcato (Santo)|San Torcato]]; l [[Museu de la Agricultura de Fermentones]], que spone coleçones dedicadas a las tradecionales práticas agrícolas de la region; i l [[Museu Paroquial de San Sabastian]], einougurado la [[24 de Márcio]] de 1984, que ten l sou acerbo custituído na sue grande maiorie por peças d'arte sacra.<ref>{{citar web |títalo=Museu Paroquial |url=http://www.paroquia-ssebastiao.com/index.php?paginas=historia§ion=museu_paroq |publicado=Paróquia de San Sabastian |acessodata=02-10-2006}}</ref>
Ls dous percipales auditórios culturales de la cidade son ambos custruçones de la purmeira década de l [[seclo XXI]].
San eilhes l [[Centro Cultural Bila Flor]] i l [[San Mamede Centro de Artes i Spetaclos de Guimaráes]]
* L Centro Cultural Bila Flor ye l percipal eiquipamiento cultural de Guimaráes. Cuncluído an Setembre de 2005, naciu de la recuperaçon de l Palácio Bila Flor i spácios ambolbentes i de la custruçon dun nuobo eidifício pa la sala de spetaclos. Ten dous auditórios, un café-cuncerto, ária spositiba i ye la sede de la Assemblé Municipal. Ls jardines de l'antigo palácio fúrun recuperados i recebírun, an 2006, la Mençon Honrosa na catadorie ''Spácios Steriores de Uso Público'' de l [[Prémio Nacional de Arquitetura Paisagista]].<ref>{{citar web |títalo=CCBF recibe Mençon Honrosa |url=http://www.aoficina.pt/html/modules.php?name=News&file=article&sid=137 |publicado=La Ouficina, coperatiba que gere l Centro Cultural Bila Flor |acessodata=30-06-2007 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20070928141817/http://www.aoficina.pt/html/modules.php?name=News&file=article&sid=137 |arquibodata=28-09-2007}}</ref>
* San Mamede Centro de Artes i Spetaclos de Guimaráes
* La [[Biblioteca Municipal Raul Brandão]], ten la sue sede na cidade i çpone inda bibliotecas aneixas nas bilas de Pebidén, Caldas de las Taipas,<ref>{{citar web |títalo=Biblioteca Itinerante |url=http://www.bmrb.pt/BMRB/bibmrb/index.htm |publicado=Biblioteca Raul Brandão |lhéngua=pertués |acessodata=02-02-2007 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20070129054307/bmrb.pt/BMRB/bibmrb/index.htm |arquibodata=29-01-2007}}</ref> i Ronfe, ouferecendo inda ls serbícios dua biblioteca itenerante a 42 freguesies,<ref>{{citar web |títalo=Pólos |url=http://www.bmrb.pt/BMRB/bibmrb/servicos/carrinha.htm |publicado=Biblioteca Raul Brandon |lhéngua=pertués |acessodata=02-02-2007 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20071008181841/bmrb.pt/BMRB/bibmrb/servicos/carrinha.htm |arquibodata=08-10-2007}}</ref> i Ronfe, serbícios de lheitura al Stablecimiento Presional de Guimarães,<ref>{{citar web |títalo=Serbício de Lheitura al Stablecimiento Presional de Guimaráes |url=http://www.bmrb.pt/BMRB/bibmrb/servicos/cadeia.htm |publicado=Biblioteca Raul Brandon |lhéngua=pertués |acessodata=02-02-2007 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20071006183149/bmrb.pt/BMRB/bibmrb/servicos/cadeia.htm |arquibodata=06-10-2007}}</ref> bibliotecas scolares, centros de die i cafés.
* L [[Lhaboratório de las Artes]] fui fundado an 2004 por studantes de la [[ESAP]], uito meses passado l porjeto ''Spácio Probisório'', dedicado l'anterbençones artísticas nua lhoija comercial de la Rue de Santo António. An Febreiro de 2004 acupou ua casa na Rue de Camões, an abançado stado de degradaçon, sendo palco de [[sposiçon|sposiçones]], [[performance]]s, [[música]], ''[[workshop]]s'', antre outras formas de spresson artística até Nobembre de 2005. Antretanto l grupo muda-se para ua lhoija na Abenida de San Gonçalo, la que dan l nome de ''Sala de Spera''. Antretanto ourganiza l ''Porjeto Teleférico'' i muda-se, an finales de 2006, para ua casa na Rue de Santa Marie.
* L [[Arquibo Municipal Alfredo Pimenta]], criado an Júnio de 1931, ye un causo singular ne l panorama de ls arquibos nacionales, yá que ten ua duplicidade de cumpeténcias, ye municipal i çtrital, para ária de l Cunceilho de Guimaráes. An birtude desso, ancorpora, antre outros arquibos: l'arquibo de la zaparecida Colegiada de Guimaráes, ls decumientos de l'antigo recolhimiento de l Anjo, porcessos crimes, cibles i Uorfanológicos, lhibros de ls cartórios i tabelianes zaparecidos, lhibros paroquiales de l cunceilho, todos ls decumientos, lhibros, porcessos i statutos probenientes de las armandades, corporaçones i repartiçones zaparecidas, para para alhá de to documentaçon municipal.
* [[Centro pa ls Assuntos de la Arte i Arquitetura]]
* [[Cineclube de Guimaráes]]
* [[Cybercentro de Guimaráes]]
* [[Círclo de Artes i Recreio]]
* [[Galerie Gomes Albes]]
== Geografie ==
=== Geologie ===
Las peinhas [[granito|graníticas]] acupan la maiorie de la ária de l cunceilho, predominando las peinhas [[piçarra|xistentas]] an pequeinhas zonas ne l noroiste i sudoeste de l cunceilho i las argilas i cascalheiros flubiales al lhongo de ls lheitos de ls rius [[Riu Abe|Abe]], [[Riu Bizela|Bizela]] i [[Riu Selho|Selho]].<ref>{{harb||Júlio de 2006|p=15}}</ref>
=== Orografie i heidrografie ===
[[Fexeiro:Rio de Couros.jpg|right|250 px|thumb|Riu de Couros, junto a la Pousada de la Mocidade de Guimaráes]]
L cunceilho ye delimitado a norte pul monte de la Senhora de la Salude, a noroiste puls montes de la [[Falperra]] i [[Sameiro]], Outeiro i Penedice i a sul pul monte de la [[Peinha (Guimaráes)|Peinha]].<ref name=cedg>{{harb||Júlio de 2006|p=13}}</ref> Este, cula eilebaçon de 613 [[metro]]s, apersenta-se cumo l punto mais eilebado de l cunceilho.
Ye parte antegrante de la [[bacie heidrográfica]] de l [[riu Abe]], debedindo a meio l cunceilho de nordeste para sudoeste,<ref name=cedg/> tenendo cumo [[Afluente|tributairos]] l [[riu Bizela]], [[riu Torto (riu)|riu Torto]], [[riu Febras]], i drento de la cidade, l [[riu Selho]], [[riu de Couros (riu)|riu de Couros]] i la [[rieira de Santa Lhúzia]].
Ls tierras ténen eicelente atidon agrícola, sendo apartados por alguas [[floresta|zonas florestales]], percipalmente nas cotas mais altas.
=== Clima ===
Enquadrada antre un bal i montes i por se ancontrar afastado de l lhitoral, ls Ambiernos son frius i chubiosos i l berano caliente i lhigeiramente húmidos, sendo la [[temperatura média anual]] de 14º.<ref>{{citar web |títalo=Clima |url=http://www.cm-guimaraes.pt/PageGen.aspx?WMCM_PaginaId=878 |publicado=Cámara Municipal de Guimarães |lhéngua=pertués |acessodata=31-10-2007 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20071112040913/https://www.cm-guimaraes.pt/PageGen.aspx?WMCM_PaginaId=878 |arquibodata=12-11-2007}}</ref>
=== Fauna ===
[[Fexeiro:Redleggedpartridge35.jpg||thumb|right|Perdiç-burmeilha]]
La dibersidade de speces ye scassa, an special nas zonas ourbanas. Inda assi, l cunceilho apersenta alguas speces cun antresse cinegético cumo la [[Raposa-burmeilha]], [[Cochino muntés]], [[Rola-quemun]], [[Tordo]], [[Palombo]] ó la [[Perdiç-burmeilha]].<ref>{{citar web |títalo=Fauna |url=http://www.cm-guimaraes.pt/pagegen.asp?SYS_PAGE_ID=466756 |publicado=Cámara Municipal de Guimarães |lhéngua=pertués |acessodata=08-11-2006 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20070928010900/cm-guimaraes.pt/pagegen.asp?SYS_PAGE_ID=466756 |arquibodata=28-09-2007}}</ref> Nas árias berdes de la cidade las speces mais quemuns son ls roedores. Eesiste tamien l [[Squilo]].
=== Flora ===
Apersenta ua flora algo dibersificada i bastante repartida.<ref>{{citar web |títalo=Flora |url=http://www.cm-guimaraes.pt/PageGen.aspx?WMCM_PaginaId=6633 |publicado=Cámara Municipal de Guimarães |lhéngua=pertués |acessodata=31-10-2007 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20071112041800/https://www.cm-guimaraes.pt/PageGen.aspx?WMCM_PaginaId=6633 |arquibodata=12-11-2007}}</ref>
=== Demografie ===
De la populaçon de l cunceilho, an 2001, 68 643 pessonas habitában nas freguesies que fázen parte de la cidade i dessas 52 182 pessonas bebian na ária ourbana de la cidade,<ref name=dgotdu /> i 44221 nas bilas de l cunceilho.<ref>{{citar web |url=http://www.cm-guimaraes.pt/pagegen.asp?SYS_PAGE_ID=453502 |títalo=Caraterizaçon Demográfica de l Cunceilho de Guimarães |obra=Cámara Municipal de Guimaráes |lhéngua=pertués |acessodata=17-10-2006 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20070928011004/cm-guimaraes.pt/pagegen.asp?SYS_PAGE_ID=453502 |arquibodata=28-09-2007}}</ref> Staba prebisto qu'até 2010, l cunceilho, atinjisse ua populaçon de 188 178 habitantes.<ref>{{citar web |url=http://www.cm-guimaraes.pt/pagegen.asp?SYS_PAGE_ID=463874 |títalo=Enquadramiento Geográfico |obra=Cámara Municipal de Guimaráes |lhéngua=pertués |acessodata=17-10-2006 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20070928010850/cm-guimaraes.pt/pagegen.asp?SYS_PAGE_ID=463874 |arquibodata=28-09-2007}}</ref> l que nun se berificou, tenendo la populaçon recuado pa ls 158124 habitantes.
La populaçon residente ye custituída por 76 774 andibíduos de l sexo masculino i 81 350 andibíduos de l sexo femenino.
La cidade ye a 13ª maior de l paíç, an populaçon residente.<ref>{{citar web |ultimo=Soares |purmeiro=Nuno Pires |títalo=UMA POPULAÇÃO QUE SE URBANIZA, Ua abaluaçon recente - Cidades, 2004 |url=http://www.igeo.pt/atlas/Cap2/Cap2d_2.html |publicado=Anstituto Geográfico Pertués |lhéngua=pertués |acessodata=29-06-2007 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20070927101941/http://www.igeo.pt/atlas/Cap2/Cap2d_2.html |arquibodata=27-09-2007}}</ref>
; Eiboluçon de la populaçon de l cunceilho de Guimaráes (1801 – 2011)
<center><timeline>
Colors=
id:lightgrey value:gray(0.9)
id:darkgrey value:gray(0.7)
id:sfondo value:rgb(1,1,1)
id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)
ImageSize = width:750 height:373
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:180000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:10000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:500 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
bar:1801 text:1801
bar:1849 text:1849
bar:1864 text:1864
bar:1878 text:1878
bar:1890 text:1890
bar:1900 text:1900
bar:1911 text:1911
bar:1920 text:1920
bar:1930 text:1930
bar:1940 text:1940
bar:1950 text:1950
bar:1960 text:1960
bar:1970 text:1970
bar:1981 text:1981
bar:1991 text:1991
bar:2001 text:2001
bar:2004 text:2004
bar:2008 text:2008
bar:2011 text:2011
PlotData=
color:barra width:20 align:left
bar:1801 from:0 till: 47465
bar:1849 from:0 till: 46619
bar:1864 from:0 till: 44188
bar:1878 from:0 till: 46277
bar:1890 from:0 till: 49738
bar:1900 from:0 till: 54910
bar:1911 from:0 till: 58997
bar:1920 from:0 till: 56359
bar:1930 from:0 till: 65417
bar:1940 from:0 till: 82120
bar:1950 from:0 till: 97064
bar:1960 from:0 till: 116272
bar:1970 from:0 till: 121145
bar:1981 from:0 till: 146959
bar:1991 from:0 till: 157589
bar:2001 from:0 till: 159576
bar:2004 from:0 till: 161876
bar:2008 from:0 till: 162636
bar:2011 from:0 till: 158124
PlotData=
bar:1801 at: 47465 fontsize:S text: 47.465 shift:(-8,5)
bar:1849 at: 46619 fontsize:S text: 46.619 shift:(-10,5)
bar:1864 at: 44188 fontsize:S text: 44.188 shift:(-10,5)
bar:1878 at: 46277 fontsize:S text: 46.277 shift:(-10,5)
bar:1890 at: 49738 fontsize:S text: 49.738 shift:(-10,5)
bar:1900 at: 54910 fontsize:S text: 54.910 shift:(-10,5)
bar:1911 at: 58997 fontsize:S text: 58.997 shift:(-10,5)
bar:1920 at: 56359 fontsize:S text: 56.359 shift:(-10,5)
bar:1930 at: 65417 fontsize:S text: 65.417 shift:(-10,5)
bar:1940 at: 82120 fontsize:S text: 82.120 shift:(-10,5)
bar:1950 at: 97064 fontsize:S text: 97.064 shift:(-10,5)
bar:1960 at: 116272 fontsize:S text: 116.272 shift:(-10,5)
bar:1970 at: 121145 fontsize:S text: 121.145 shift:(-10,5)
bar:1981 at: 146959 fontsize:S text: 146.959 shift:(-10,5)
bar:1991 at: 157589 fontsize:S text: 157.589 shift:(-10,5)
bar:2001 at: 159576 fontsize:S text: 159.576 shift:(-10,5)
bar:2004 at: 161876 fontsize:S text: 161.876 shift:(-10,5)
bar:2008 at: 162636 fontsize:S text: 162.636 shift:(-10,5)
bar:2011 at: 158124 fontsize:S text: 158.124 shift:(-10,5)
TextData=
fontsize:S pos:(20,20)
text:fuonte INE - eilaboraçon gráfica ''Wikipédia''
</timeline></center>
; Eiboluçon de la populaçon de la cidade (1864 – 2001)
<center><timeline>
Colors=
id:lightgrey value:gray(0.9)
id:darkgrey value:gray(0.7)
id:sfondo value:rgb(1,1,1)
id:barra value:rgb(0.6,0.7,0.8)
ImageSize = width:750 height:373
PlotArea = left:50 bottom:50 top:30 right:30
DateFormat = x.y
Period = from:0 till:55000
TimeAxis = orientation:vertical
AlignBars = justify
ScaleMajor = gridcolor:darkgrey increment:5000 start:0
ScaleMinor = gridcolor:lightgrey increment:1000 start:0
BackgroundColors = canvas:sfondo
BarData=
bar:1864 text:1864
bar:1878 text:1878
bar:1890 text:1890
bar:1900 text:1900
bar:1911 text:1911
bar:1920 text:1920
bar:1930 text:1930
bar:1960 text:1960
bar:2001 text:2001
PlotData=
color:barra width:20 align:left
bar:1864 from:0 till: 7568
bar:1878 from:0 till: 7980
bar:1890 from:0 till: 8611
bar:1900 from:0 till: 9104
bar:1911 from:0 till: 9550
bar:1920 from:0 till: 9023
bar:1930 from:0 till: 9521
bar:1960 from:0 till: 23233
bar:2001 from:0 till: 52182
PlotData=
bar:1864 at: 7568 fontsize:S text: 7.568 shift:(-10,5)
bar:1878 at: 7980 fontsize:S text: 7.980 shift:(-10,5)
bar:1890 at: 8611 fontsize:S text: 8.611 shift:(-10,5)
bar:1900 at: 9104 fontsize:S text: 9.104 shift:(-10,5)
bar:1911 at: 9550 fontsize:S text: 9.550 shift:(-10,5)
bar:1920 at: 9023 fontsize:S text: 9.023 shift:(-10,5)
bar:1930 at: 9541 fontsize:S text: 9.541 shift:(-10,5)
bar:1960 at: 23233 fontsize:S text: 23.233 shift:(-10,5)
bar:2001 at: 52182 fontsize:S text: 52.182 shift:(-10,5)
TextData=
fontsize:S pos:(20,20)
text:fuonte INE i Direçon Giral de l Ourdenamiento de l Território i Zambolbimiento Ourbano - eilaboraçon gráfica ''Wikipédia''
</timeline></center>
=== Freguesies i ourganizaçon admenistratiba ===
{{Artigo percipal|Freguesies i ourganizaçon admenistratiba de Guimarães}}
[[Fexeiro:GMR mapa freguesias - tipologia urbana.PNG|right|300 px|thumb|Mapa de las freguesies de Guimaráes]]
Ne l cuntesto de políticas sub-regionales de zambolbimiento i de mobelidade, ye nembro de la [[Minho (GAM)|Grande Ária Metropolitana de l Minho]], custituída por 13 munecípios, que ne l sou total cuntabelizan 798 043 habitantes an 2001, sendo tamien la maior cidade i cunceilho de la [[Nomenclaturas d'ounidades territoriales para fines statísticos|subregion]] de l [[Abe (sub-region)|Bal de l Abe]] que por si solo alberga 509 969 habitantes ([[2001]]), sendo inda la sede de la [[Associaçon de Munecípios de l Bal de l Abe]]. Pertence inda al [[Çtrito de Braga]].
L cunceilho ye cumprendido por 69 freguesies, sendo 28 freguesies classeficadas cumo [[Árias Mediamente Ourbanas]] (AMU), tenendo 1 l statuto de bila i las restantes 41 freguesies categorizadas cumo [[Árias Predominantemente Ourbanas]] (APU), sendo que dessas freguesies, 8 ténen l statuto de bila i 20 son total ó an parte anseridas na cidade.<ref>{{citar web |url=http://www.ine.pt/Prodserv/nomenclaturas/refter/cid-vil/cidades_ano_fg.asp?ano=200212&anoD=2002&codLugar=005415&cidade=GUIMAR%C3ES |títalo=Cidade Pertuesa - Guimaráes |obra=[[Anstituto Nacional de Statísticas|INE]] |lhéngua=pértues |acessodata=03-10-2006 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20050419203911/ine.pt/Prodserv/nomenclaturas/refter/cid-vil/cidades_ano_fg.asp?ano=200212&anoD=2002&codLugar=005415&cidade=GUIMAR%C3ES |arquibodata=19-03-2005}}</ref>
===== Freguesies cun statuto de bila =====
[[Fexeiro:Brito4.JPG|right|thumb|Parque de la Bila de Brito]]
[[Fexeiro:Capela de São Torcato.jpg|right|thumb|Capielha de San Torcato]]
{|
|
* [[Brito]]
* [[Caldelas (Guimaráes)|Caldelas]] (bila de las [[Caldas de las Taipas]])
* [[Lhordelo (Guimaráes)|Lhordelo]]
* [[Moreira de Cónegos]]
* [[Puonte (Guimaráes)|Puonte]]
|
* [[Ronfe]]
* [[San Jorge de Selho]] (bila de [[Pebidén]])
* [[San Torcato]] (AMU)
* [[Serzedelo (Guimaráes)|Serzedelo]]
|}
===== Freguesies anseridas na ária ourbana de la cidade =====
{|
|
* [[Aldon]]
* [[Azurén]]
* [[Cuosta (Guimaráes)|Cuosta]]
* [[Creixomil (Guimaráes)|Creixomil]]
* [[Fermentones]]
* [[Gondar (Guimaráes)|Gondar]]
|
* [[Mascotelos]]
* [[Meson Friu (Guimaráes)|Meson Friu]]
* [[Oulibeira de l Castielho]]
* [[Pencelo]]
* [[Polboreira]]
|
* [[Santiago de Candoso]]
* [[San Cristobon de Selho]]
* [[San Lhourenço de Selho]]
* [[San Martico de Candoso]]
|
* [[San Paio (Guimaráes)|San Paio]]
* [[San Sabastian (Guimaráes)|San Sabastian]]
* [[Silbares (Guimaráes)|Silbares]]
* [[Urgezes]]
|}
===== Restantes freguesies predominantemente ourbanas =====
{|
|
* [[Calbos (Guimaráes)|Calbos]]
* [[Cunde (Guimaráes)|Cunde]]
* [[Corbite]]
* [[Gandarela]]
* [[Gémeos (Guimaráes)|Gémeos]]
|
* [[Guardizela]]
* [[Nespereira (Guimaráes)|Nespereira]]
* [[Pinheiro (Guimaráes)|Pinheiro]]
* [[Santa Eufémia de Prazines]]
* [[Santa Marie de Airon]]
|
* [[San Faustino]], antes ''San Faustino de Bizela''
* [[San Martico de Sande]]
* [[Serzedo (Guimaráes)|Serzedo]]
* [[Bermil]]
* [[Bila Nuoba de Sande]]
|}
===== Freguesies mediamente ourbanas =====
{|
|
* [[Arosa (Guimaráes)|Arosa]]
* [[Atanes (Guimaráes)|Atanes]]
* [[Balazar (Guimaráes)|Balazar]]
* [[Barco (Guimaráes)|Barco]]
* [[Castelones (Guimaráes)|Castelones]]
|
* [[Donin]]
* [[Figueiredo (Guimaráes)|Figueiredo]]
* [[Gominhanes]]
* [[Gonça]]
* [[Gondomar (Guimaráes)|Gondomar]]
|
* [[Anfantas]]
* [[Lheitones]]
* [[Lhongos]]
* [[Oleiros (Guimaráes)|Oleiros]]
* [[Rendufe (Guimaráes)|Rendufe]]
|
* [[Salbador de Briteiros]]
* [[Santa Lheocádie de Briteiros]]
* [[Santa Marie de Souto]]
* [[Santo Stébon de Briteiros]]
* [[Santo Tirso de Prazines]]
|
* [[San Clemente de Sande]]
* [[San Lhourenço de Sande]]
* [[San João Batista de Airon]]
* [[San Salbador de Souto]]
* [[San Tomé de Abaçon]]
* [[Tabuadelo]]
|}
===== Geminaçones =====
Guimarães ten ls seguintes [[Geminaçon de cidades|acuordos de geminaçon]]:<ref>{{citar web |url=http://www.cm-guimaraes.pt/pagegen.asp?SEARCH_TEXT=gemina%25E7%25E3o&SYS_PAGE_ID=452021&SYS_SEARCH_PAGE_ID=449725 |títalo=Storial de las Geminaçones |obra=Cámara Municipal de Guimarães |lhéngua=pertués |acessodata=05-01-2006 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20070928011101/cm-guimaraes.pt/pagegen.asp?SEARCH_TEXT=gemina%25E7%25E3o&SYS_PAGE_ID=452021&SYS_SEARCH_PAGE_ID=449725 |arquibodata=28-09-2007}}</ref>
* [[Fexeiro:Flag of Bulgaria.svg|20px]] [[Pleben]], [[Pleben (çtrito)| Pleben]], [[Bulgária]]
* [[Fexeiro:Flag of Brazil.svg|20px|]] [[Lhondrina]], [[Paraná]], (zde Abril de [[1987]]);
* [[Fexeiro:Flag of São Tomé and Príncipe.svg|20px|]] [[Mé-Zóchi]], [[Ilha de San Tomé]], (zde [[30 de Júnio]] de [[1989]]);
* [[Fexeiro:Flag of France.svg|20px|]] [[Bribe-la-Gaillarde]], [[Corrèze]], (zde [[3 de Júnio]] de [[1993]]);
* [[Fexeiro:Flag of Spain.svg|20px|]] [[Eigualada]], [[Catalunha]], (zde [[24 de Júnio]] [[1995]]);
* [[Fexeiro:Flag of Spain.svg|20px|]] [[Tacoronte]], [[Canárias]], (zde [[26 de Outubre]] [[1997]]);
* [[Fexeiro:Flag of Brazil.svg|20px|]] [[Riu de Janeiro (cidade)|Riu de Janeiro]], [[Riu de Janeiro]], Brasil (zde [[27 de Maio]] de [[1999]]);
* [[Fexeiro:Flag of Germany.svg|20px|]] [[Kaiserslautern]], [[Renánia-Palatinado]], (zde [[15 de Setembre]] [[2000]]);
* [[Fexeiro:Flag of Uruguay.svg|20px|]] [[Colónia de l Sacramiento]], [[Colónia (departamiento)| Colónia]], (zde 24 de Júnio de [[2001]]);
* [[Fexeiro:Flag of France.svg|20px|]] [[Cumpiègne]], [[Oise]], (zde 24 de Júnio de [[2006]]);
* [[Fexeiro:Flag of France.svg|20px|]] [[Tourcoing]], [[Nord (departamiento de la Fráncia)| Nord]], (zde 1997)
* [[Fexeiro:Flag of Cape Verde (10-17).svg|20px|]] [[Munecípio de la Rieira Grande de Santiago|Rieira Grande de Santiago]], [[Ilha de Santiago]], (zde 24 de Júnio de [[2007]]);
== Sociadade ==
=== Culidade de bida ===
[[Fexeiro:Toural in Guimarães by night.JPG|right|thumb|250 px|L Toural eiluminado a la nuite, fazendo refréncia al statuto de Património Mundial ostentado pula cidade.]]
Cunsidrada, pul jornal [[Spresso (Pertual)|Spresso]], cumo a 2ª cidade cun melhores cundiçones para se bibir,<ref>{{citar web |títalo=Classeficaçon Spresso de las melhores cidades pertuesas para bibir an 2008 |url=http://clix.semanal.expresso.pt/imagens/ed1784/fotos/pdfs/IPDF-u0321.pdf |publicado=Spresso |formato=PDF |lhéngua=pertués |acessodata=04-01-2008 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20080216053252/clix.semanal.expresso.pt/imagens/ed1784/fotos/pdfs/IPDF-u0321.pdf |arquibodata=16-02-2008}}</ref> ye assi i todo tamien la segunda cidade mais poluída de l paíç.<ref>{{citar web |títalo=15 cidades sceden lhemite de poluiçon |url=http://semanal.expresso.clix.pt/1caderno/pais.asp?edition=1811&articleid=ES261582 |publicado=Spresso |acessodata=04-01-2008}}</ref>
An 2004, la rede d'abastecimiento de [[auga]] cobria 89% de la populaçon, sendo prebisto pula cuncessionária Bimágua qu'an finales de 2006 la cobertura atingisse 95% de la populaçon.<ref name=vimagua>{{citar web |url=http://vimagua.pt/noticias.php?noticias=detalhes¬id=108 |títalo=Bimágua spande redes d'auga i saneamiento |obra=Bimágua |lhéngua=pertués |data=21-02-2006 |acessodata=15-09-2006 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20071008011805/http://vimagua.pt/noticias.php?noticias=detalhes¬id=108 |arquibodata=08-10-2007}}</ref> L'abastecimiento de [[auga]] era fornecido na afetabidade a cerca de 70% de la populaçon.
La cobertura de la rede de saneamiento básico doméstico pública era, an 2001, de 63,5% de la populaçon (prebisto pula Bimágua qu'atinja ls 80% an 2006),<ref name=vimagua /> sendo que 47% de ls alojamientos fameliares se ancontrában lhigados al sistema público, anquanto 49% se ancontraba lhigada la sistemas particulares (percipalmente fossas séticas) i 1,1% nun possuía qualquiera sistema de [[sgoto]]s.
L'acesso, an 2001, la staçones de tratamiento d'augas residuales era de 67,5%.
Na recolha i tratamiento de [[resíduo]]s, l'acesso de la populaçon era de 100%.
Assi i to, alguns defenden que la cidade, cunjuntamente cun outras cidades de l Çtrito de Braga, ténen crecido "desordenadas i inestéticas, sujeitas la políticas de beton promobidas pulas outarquias respunsables".<ref>{{citar web |url=http://www.confagri.pt/nr/exeres/4b9ba550-2e34-4e6e-8092-603efeff515c.htm |títalo=Çtrito de Braga Marcado pul Çleixo Ambiental |obra=[[CONFAGRI]] |lhéngua=pertués |data=20-09-2005 |acessodata=08-11-2006 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20070928083547/confagri.pt/nr/exeres/4b9ba550-2e34-4e6e-8092-603efeff515c.htm |arquibodata=28-09-2007}}</ref>
=== Quemunicaçon social ===
==== Amprensa scrita ====
Guimaráes fui la quarta cidade de ls paíç la çpor de jornales,<ref name=hib>{{citar web |url=http://www.csarmento.uminho.pt/ndat_32.asp |títalo=História da Imprensa Vimaranense |obra=Núcleo de Documentaçon Abade de Tagilde |lhéngua=pertués |acessodata=20-01-2007 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20041204233154/http://www.csarmento.uminho.pt/ndat_32.asp |arquibodata=04-12-2004}}</ref> cul "Azemel Bimaranense" fundado an 1822 i cuja publicaçon, possiblemente, treminou culs acuntecimientos de la [[Bilafrancada]].<ref>{{citar web |url=http://www.csarmento.uminho.pt/ndat_34.asp |títalo=Azemel Bimaranense |obra=Núcleo de Documentaçon Abade de Tagilde |lhéngua=pertués |acessodata=20-01-2007 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20061006212642/http://www.csarmento.uminho.pt/ndat_34.asp |arquibodata=06-10-2006}}</ref> Assi i to, solamente a partir de 1856 ye qu'este tenerie seguimiento, cul aparecimiento de bários jornales lhocales, de ls quales l purmeiro a ser publicado, fui "La Tejeira de Guimaráes".<ref name=hib />
Na atualidade ls jornales son:
{|
|
* [[O Comércio de Guimarães]]
* [[O Cónego]]
* [[O Conquistador]]
* [[Desportivo de Guimarães]]
|
* [[Entrevillas]]
* [[O Expresso do Ave]]
* [[Jornal do Adepto]]
|
* [[Lordelo Jornal]]
* [[O Pilar]]
* [[O Povo de Guimarães]]
|
* [[Notícias de Guimarães]]
* [[Reflexo – O Espelho das Taipas]]
* [[Sport Jornal dos Desportos]]
|}
==== Rádios ====
Ne l cunceilho to eisisten solamente dues rádios, ambas sedeadas na cidade. La [[Rádio Fundaçon]] eimite an 95.8 [[Modulaçon an frequéncia|FM]]. La [[Rádio Santiago]] eimite an 98.0 FM. Refira-se inda la [[Rádio Ounibersitária de l Minho]], sedeada an Braga,<ref>{{citar web |títalo=Cuntatos |url=http://www.rum.pt/index.php?option=com_contact&Itemid=3 |acessodata=04-01-2008 |publicado=Rádio Ounibersitária de l Minho}}</ref> qu'eimite an 97.5 FM pa ls pólos de la Ounibersidade de l Minho de Braga i Guimaráes.<ref>{{citar web |títalo=RUM - Rádio Ounibersitária de l Minho |url=http://www.audienciazero.org/eixo/index.php?option=com_roteiro&task=view&item=133 |acessodata=04-01-2008 |publicado=Audiéncia Zero}}</ref> Todas possuen inda eimisson pula Anterneta.
==== Telebison ====
La [[Guimarães TV]] eimite on-lhine zde 24 de Júnio de 2007,<ref>{{citar web |títalo=Guimarães TV arrinca esta nuite cun eimissones regulares |url=http://www.radiofundacao.net/?idn=4509&sec=noticia |acessodata=03-01-2008 |publicado=Rádio Fundaçon}}</ref> fruito de l'eniciatiba de la cámara municipal i de l Cybercentro,<ref>{{citar web |títalo=Guimarães terá canhal de telebison na Net até Júnio |url=http://jpn.icicom.up.pt/2007/01/18/guimaraes_tera_canal_de_televisao_na_net_ate_junho_.html |acessodata=03-01-2008 |publicado=Jornalismo Porto Net}}</ref> sendo ls sous cuntenidos trasmitidos ne l canhal [[Region Norte TV]], na plataforma por [[Telebison a cabo|cabo]] de la [[TVTEL]].<ref>{{citar web |títalo=Guimarães TV chega por cabo atrabeç de la TVTEL |url=http://dn.sapo.pt/2007/11/09/media/guimaraes_chega_cabo_atraves_tvtel.html |obra=[http://canalguimaraes.com/ canalguimaraes.com] |acessodata=03-01-2008 |publicado=Diário de Noticias}}</ref>
L [http://canalguimaraes.com/ canalguimaraes.com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100420082928/http://canalguimaraes.com/ |date=2010-04-20 }}, qu'ampeçou las sues sue eimissones an Márcio de 2010, ye l mais recente canhal de telebison bie anterneta de Guimaráes, propiadade de la CINEREPUBLICA, CRL, i resultou de ls sfuorços de la Associaçon de Socorros Mútuos Artística Bimaranense, ua de las mais antigas associaçones bimaranenses, cun sede na Rue de Gil Vicente, an pleno centro de la cidade de Guimaráes.
L canalguimaraes.com afirma-se cumo un canhal lhibre i ouriundo de la sociadade cebil, bisando la bitalizaçon de la bida pública, social i cultural, recusando-se a la tutela pública ó de quaiquer outros poderes fáticos.
== Çporto ==
[[Fexeiro:Multiusos (Guimarães).jpg|thumb|left|Pabilhon Multiusos durante ls Campeonato Ouropeu Ounibersitário de [[Basquetebol]] 2006]]
Guimaráes ne ls radadeiros anhos, assistiu a la custruçon de bários eiquipamientos çportibos, maioritariamente anseridos na [[Cidade Çportiba de Guimaráes|Cidade Çportiba]], cumo l Multiusos de Guimaráes, [[Piscina]]s de Guimarães, Pista d'atletismo Gémeos Castro (que serben maioritariamente la populaçon de la cidade) ó la pista de [[cicloturismo]].
De la Cidade Çportiba, salienta-se la l nuobo Multiusos de Guimaráes, situado na beiga de Creixomil, junto a ua de las percipales antradas rodobiárias i a a circular ourbana. Cun ua capacidade mássima de 2856 lhugares na nabe central, yá acuolheu bárias cumpetiçones de nible anternacional, cuncertos, cungressos i feiras.<ref>{{citar web |títalo=Multiusos de Guimaráes - Çcriçon |url=http://www.tempolivre.pt/pavmultiusos_details.php#1 |acessodata=20-03-2007 |publicado=Coperatiba Municipal Tiempo Lhibre}}</ref>
Relatibamente acerca de l pabilhon multiusos, las Piscinas de Guimaráes, son cumpuostas por trés piscinas anteriores calecidas, sendo ua deilhas de 25m i las restantes dedicadas a la daprendizaige i bebés i dues piscinas steriores.
Çpone inda, dun ginásio, gabinete de massaiges, antre outros serbícios.<ref>{{citar web |títalo=Piscinas de Guimaráes - Çcriçon |url=http://www.tempolivre.pt/complexospiscinas_details.php#1 |acessodata=20-03-2007 |publicado=Coperatiba Municipal Tiempo Lhibre}}</ref>
Mesmo la sou lhado ancontramos la Pista de [[atletismo]] Gémeos Castro, cun 8 corredores an piso sintético i bancada cun capacidade para 1200 pessonas.<ref>{{citar web |títalo=Pista d'atletismo - Çcriçon |url=http://www.tempolivre.pt/pistaatletismo_details.php#1 |acessodata=20-03-2007 |publicado=Coperatiba Municipal Tiempo Lhibre}}</ref>
La pista de [[cicloturismo]] [[Pista de cicloturismo Guimaráes-Fafe|Guimaráes-Fafe]], resultado de l'aprobeitamiento parcial de la zatibada, an 1986, lhigaçon ferrobiária la Fafe, fazendo esta la lhigaçon de la cidade a la cidade i cunceilho de [[Fafe]], cumprendendo ua stenson de 14,1[[Km]],sendo assi un eicelente traçado para percursos cicloturísticos ó pedestres, maioritariamente feito pul meio de montes i campos agrícolas. L purmeiro troço abriu an 1996, ne l cunceilho de Fafe i tenie la stenson de 6 Km, sendo abierto l troço bimaranense an 1999, formando assi l'atual percurso antermunicipal.<ref>{{citar lhibro |sobrenome1=Sarmento |nome1=João |sobrenome2=Mourão |nome2=Sara |url=http://www.ocomboio.net/PDF/js-ecopista-fafe.pdf |títalo= La Pista de Cicloturismo Guimaráes-Fafe — Ouportunidade Perdida pa la criaçon dun Corredor Berde? |lhocal=Braga |eiditora=Ounibersidade de l Minho}}</ref>
Todos estes eiquipamientos son geridos pula Coperatiba Municipal Tiempo Lhibre, que gere inda, al abrigo dun acuordo cul [[Menistério de la Eiducaçon (Pertual)|Menistério de la Eiducaçon]], seis pabilhones gimnodesportibos anseridos an scuolas, quatro deilhes de las bilas de Pebidén, Lhordelo, Moreira de Cónegos, Ronfe i ls restantes nas freguesies de Creixomil i Urgezes anseridos na malha ourbana de la cidade.<ref>{{citar web |títalo=Cidade Çportiba - Outras Anstalacones |url=http://www.tempolivre.pt/outras_instalacoes.php?item= |acessodata=20-03-2007 |publicado=Coperatiba Municipal Tiempo Lhibre}}</ref>
=== Anstituiçones çportibas ===
[[Fexeiro:Estádio do Vitória de Guimarães visto da torre central do Castelo de Guimarães 03.JPG|right|thumb|250 px|[[Stádio D. Fonso Heinriques|Stádio de l Bitória Sport Clube]]]]
L clube mais amportante i coincido de l cunceilho ye l [[Vitória Sport Clube]], sedeado na cidade, i ambora participe an mais modalidades, ye coincido specialmente pul [[futebol]], adonde stubo 48 épocas cunsecutibas na [[Campeonato pertués de futebol|purmeira debison pertuesa]] até la época de [[Campeonato pertués de futebol (2005-06)|2005/2006]], tenendo çcido durante ua época a la [[Lhiga de Honra]]. Agora stá de regresso la Lhiga Bwin, tenendo garantindo la sue promoçon a ua jornada de l fin de l campeonato. Na época de [[Campeonato pertués de futebol (2007-08)|2007/2008]] garantiu, pula purmeira beç na sue stória, l'apuramiento pa a 3ª pré-eliminatória de la [[Lhiga de ls Campeones]].
Tamien ne l futebol subressai-se l [[Moreirense Futebol Clube]], de la bila de Moreira de Cónegos, que cumpetiu recentemente na purmeira debison pertuesa.
==== Outros clubes çportibos ====
{|
|
* [[Atlético Clube de Gonça]]
* [[Atlético Clube de Guimarães]]
* [[Basket Clube de Guimarães]]
* [[Brito Sport Clube]]
* [[Clube Caçadores das Taipas]]
* [[Desportivo Francisco de Holanda]]
* [[GRUFC - Guimarães Rugby Union Football Club]]
* [[Grupo Desportivo de Longos]]
* [[Associação Juvenil de Nespereira]]
* [[Centro Cultural Recreativo de Fermentões]]
|
* [[Grupo Desportivo Recreativo Cultural Os Sandinenses]]
* [[Grupo Desportivo Recreativo "Os Amigos de Urgeses"]]
* [[Clube Desportivo de Ponte]]
* [[Grupo Desportivo da Valinha]]
* [[Grupo Desportivo União Torcatense]]
* [[Grupo Desportivo Serzedelo]]
* [[Grupo Recreativo e Cultural de Aldão]]
* [[JUNI - Jovens Unidos Num Ideal]]
* [[G.D Cano- Grupo Desportivo os Unidos do Cano]]
* [[Associação Recreativa e Cultural de Airão Santa Maria - ARCASM]]
* [[União Desportiva Polvoreira]]
* [[Pevidém Sport Clube]]
|}
== Eiquenomie ==
Ten ua antensa atebidade eiquenómica, specialmente nas seguintes atebidades: fiaçon i tecelaige de [[algodon]] i [[lhino]], [[cutelarie]], [[curtume]]s, [[quinquilharie]] i [[artesanato]] ([[Joalharie|ouribesarie]], [[faiança]]s i [[bordado]]s).
==== Setor primairo ====
Ne l [[setor primairo]], l tierra ye maioritariamente acupado por culturas [[forraige|forrageiras]] i [[prado]]s temporairos, seguido de culturas [[cereal]]íferas i [[benie]]. Al cuntrairo de la region de l Abe, adonde las pastaiges i prados permanentes acupan 3 529 heitares, ne l cunceilho solo 54 heitares son acupados dessa mesma forma.
==== Setor secundairo ====
Cunceilho antegrado ne l bal de l Abe, zona que se carateriza storicamente pula sue fuorte andustrializaçon, nomeadamente na andústria trasformadora i ne l setor téxtil.
==== Setor terciairo ====
La maiorie de serbícios cuncentra-se na cidade i bilas.
==== Avepark ====
{{Artigo percipal|Avepark}}
Situado antre la bila de las Caldas de las Taipas i la freguesie de Barco, cumo pólo de l Abe de l [[Parque de Ciéncia i Tecnologie de l Porto]] adonde an parcerie cula Ounibersidade de l Minho, se prebé tamien l'anstalaçon, ne l ámbito dua candidatura efetuada a la Ounion Ouropeia, de l purmeiro [[Centro Ouropeu de Eiceléncia]] an território nacional (l Anstituto Ouropeu de Eiceléncia an Angenharie de Tecidos i Medecina Regeneratiba).<ref>{{citar web |url=http://www.universia.pt/servicos_net/informacao/noticia.jsp?noticia=35912 |títalo=Anstituto Ouropeu an Guimaráes |obra=Universia |lhéngua=pertués |data=01-03-2006 |acessodata=05-01-2007 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20071119042658/http://www.universia.pt/servicos_net/informacao/noticia.jsp?noticia=35912 |arquibodata=19-11-2007}}</ref>
==== Trasportes i quemunicaçones ====
[[Fexeiro:Bf Guimarães, Meterspur-VT.jpg|right|thumb|180px|Outomotora,mobida la diesel, parada na Staçon de Guimaráes, an Maio de 1996.]] Ye serbida por ua [[rede biária]], tenendo la cidade cumo centro i nuolo de bárias bias antre las quales se puode salientar las [[outo-strada]]s [[A7 (outoestrada)|A7]] ([[Póboa de Barzin]] - [[A24 (outoestrada)|A24]] [[Bila Pouca de Aguiar]]) i [[A11 (outoestrada)|A11]] ([[Sposende]]- [[A4 (outoestrada)|A4]] [[Castelones (Penafiel)]], permitindo assi a chegar a la cidade de l [[Porto]], afastada 55,9 Km, an 43 minutos, i a la cidade de [[Lhisboua]], a la çtáncia de 365,2 Km, an 03h41n<ref name=dgotdu /> i an 20 minutos a la cidade de Braga, permitindo assi la sue plena antegraçon ne ls circuitos eiquenómicos nacionales i ouropeus. L cunceilho ye inda serbido pulas [[strada nacional|estradas nacionales]] [[EN101|101]], [[EN105|105]], [[EN106|106]] i [[EN206|206]].
[[Fexeiro:Autocarro dos TUG entre a Rua Paio Galvão e o Toural.jpg|left|thumb|170 px|Carreira de ls TUG]]
[[Fexeiro:CP PSB UME3400.jpg|right|thumb|170 px| dues outomotoras UME3400, paradas na [[Staçon de San Bento]], Porto.]]
L cunceilho de Guimaráes, la nible de [[Camboio|trasporte ferrobiairo]], ye serbido pula [[Lhinha de Guimaráes]] cobrindo 5,9% de las freguesies i 12,7% de la populaçon, sendo la çtáncia média de las freguesies nun serbidas por este trasporte, de 5,8 Km.<ref name=dgotdu /> Esta lhinha beneficiou dua renobaçon recente que passou pula redificon de staçones i apeadeiros, eiletrificaçon de la lhinha i sou alargamiento para [[Bitola eibérica]], bien cumo la cumpra de [[Série 3400|outomotoras UME3400]].<ref>{{citar web |títalo=Outomotoras Eilétricas de Bie Ancha de la Série 3400 |url=http://www.transportes-xxi.net/tferroviario/empresas/cp/frota/3400 |acessodata=31-10-2007 |publicado=Trasportes XXI}}</ref>
Ls trasportes públicos cobren 97,1% de las freguesies correspondente a 98% de la populaçon. La rede de trasportes ourbanos, atualmente cuncessionada als [[Trasportes Ourbanos de Guimaráes|TUG]], sirbe 23 freguesies la que corresponde 33,8% de las freguesies ó 50,9% de la populaçon. Las praças de táxis cobren 63,2% de las freguesies ó 82,3% de la populaçon.<ref name=dgotdu />
An Setembre de 2005 passában diariamente, pula cidade, cerca de 120 000 biaturas.<ref>{{citar web |títalo=Guimaráes Bai Retirar Carros de l Centro Stórico até 2007 |url=http://www.confagri.pt/nr/exeres/5081434d-e8f6-4929-9eeb-b85f8ece28c3.htm |acessodata=08-11-2006 |publicado=CONFARIG}}</ref> Este tráfego proboca bários cungestionamientos, specialmente nas horas de punta, nas árias centrales de la cidade i na [[EN101|N 101]], antre Guimaráes i Caldas de Taipas.<ref>{{citar web |títalo=Outomobelistas zespírun na lhigaçon Guimaráes-Taipas |url=http://www.guimaraesdigital.com/index.php?a=noticias&id=35364 |acessodata=08-02-2008 |publicado=Guimarães Digital}}</ref>
== Eiducaçon ==
La cidade de Guimaráes possuí baries scuolas públicas i pribadas de jardines d'anfáncia, ansino primairo, ansino básico i secundairo.
La taxa d'analfabetismo era, an 2001, de 7,4%, ambaixo de la média nacional i de l Norte de l paíç que éran de 8,9% i 8,3%, respetibamente.
=== Ansino superior ===
Eesisten dues anstituiçones d'ansino superior na cidade: la [[Ounibersidade de l Minho]] i la [[Scuola Superior Artística de l Porto]].
L total d'anscritos nas anstituiçones d'ansino superior público i pribado fui, ne l'anho lhetibo de 2007-2008, de 15 718 pa la Ounibersidade de l Minho (ne l total d'alunos an Braga i Guimaráes) i de 74 alunos ne l pólo de Guimaráes de la Scuola Superior Artística de l Porto.<ref>{{citar web |url=http://www.estatisticas.gpeari.mctes.pt/archive/doc/insc07_08__difusao_.xls |títalo=Anscritos an cursos d'ansino superior por susistema d'ansino |publicado=Gabinete de Planeamiento, Stratégia, Abaluaçon i Relaçones Anternacionales |lhengua=pertués |acessodata=21-01-2009}}</ref>
[[Fexeiro:Campus de Azurém 01.jpg|right|thumb|200 px|''Campus'' de Azurén]]
Ls prainos ouriginales, pa la criaçon de la Ounibersidade de l Minho, apuntában pa l'anstalaçon dun campus único na bila de Caldas de las Taipas, assi i todo rezones políticas lhiebórun a la debison de l'ounibersidade antre las cidades de Braga i Guimarães.<ref>{{citar lhibro |ultimo=Simões |purmeiro=Joaquim Santos |títalo=Zafio Eirrecusábel |lhocal=Braga |eiditora=Ounibersidade de l Minho |anho=1994}}</ref> Guimaráes recebiu na época lhetiba de 1977-78, ne l Palácio de Bila Flor (atual centro cultural), parte de ls cursos de l'anton recén criada [[Ounibersidade de l Minho]].
Las anstalaçones defenitibas de la Scuola de Angenharie fúrun einouguradas an 1989 ne l'atual Campus de Azurén, adonde hoije an die se lheciona ls cursos de [[arquitetura]], [[geografie]], zeign i marketing de moda i la maiorie de ls cursos de [[angenharie]].
La stenson de la Scuola Superior Artística de l Porto, anstituiçon pertencente al [[Scuola Politécnica|Ansino Politécnico]], ancontra-se bocacionada pa la formaçon académica na ária de las artes.
Eiqui ampeçou la sue atebidade ne l'anho lhetibo de 1983-84, zeignada anton cumo Coperatiba de Ansino Superior Artístico Arble, na sede de la Associaçon Cultural i Recreatiba Cumbíbio, ne l ámbito dun protocolo antre estas dues anstituiçones. Trasferiu-se pa l'atual eidifício ne l'anho lhetibo seguinte.<ref>{{citar web |url=http://www.esap-gmr.com/instituicao.html |títalo=Anstituiçon |obra=[[ESAP|ESAP Guimarães]] |lhéngua=pertués |acessodata=05-01-2007 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20070106081524/http://www.esap-gmr.com/instituicao.html |arquibodata=06-01-2007}}</ref>
[[Fexeiro:Monumento aos 500 anos do Teatro Português na Alameda de São Damâso..JPG|left|thumb|200 px|Monumiento al Triato, na Alameda de San Dámaso.]]
[[Mumadona Dies]], fundadora de la cidade, ten ua státua an sue houmenaige na praça homónima. Queda ne l spácio adonde fúrun demolidos ls inacabado feturos Paços de l Cunceilho. Fui ouferecida por [[António de Oliveira Salazar]] i la sue outoria ye de [[Álvaro Brée]]. Fui einougurada, cunjuntamente cula praça i l'atual tribunal, an Júnio de 1960, pul anton Persidente de la República, [[Américo de Deus Rodrigues Thomaz|Almirante Américo Thomaz]]. Fui recentemente mudada de posiçon.
L Monumiento al Nicolino, de l'outoria de [[José de Guimarães]], fui einougurado a 25 de Janeiro de 2008.
* Martines Sarmiento
* Centenário de l'eilebaçon de Guimarães la cidade
* Abel Salazar
* Cunde de Arnoso
* Alberto Sampaio
* Grabador Molarinho
== Bimaranenses eilustres ==
[[Fexeiro:Alberto Sampaio.jpg|thumb|right|Alberto Sampaio]]
Ls habitantes de Guimarães son chamados de Bimaranenses. Çtacamos alguns d'amportança reconhecida, an bárias árias:
{|
|
* [[Abel Salazar]], [[médico]], [[porsor]], ambestigador, [[pintor]], oupositor al [[Stado Nuobo (Pertual)|Estado Nuobo]], trabalhou i bibeu ne l [[Porto]]
* [[D. Fonso Heinriques]], purmeiro [[Aneixo:Lhista de reis de Pertual|rei de Pertual]] (por tradiçon, mas na atualidade l lhocal de nacimiento ye çputado cun [[Coimbra]] i [[Biseu]])
* [[D. Agostinho Barbosa]], bispo de [[Ugento]]
* [[Alberto Sampaio]], storiador
* [[Alberto de Sousa Martins|Alberto Martines]], menistro
* [[Alfredo Pimenta]], scritor i storiador
* [[António Lobo de Caraalho]], poeta satírico de l seclo XVIII
* [[Bernardo Pinheiro Correia de Melo]], Cunde de Arnoso, scritor i nembro de l grupo de ls [[Bencidos de la Bida]]
* [[Cunde de Agrolongo]], andustrial i filantropo
* [[Cunde de Margaride]], anfluente personalidade política i social
* [[Domingos Castro]], atleta
* [[Dionísio Castro]], atleta
* [[Duarte Freitas de l Amaral]], anfluente político de l período de l Stado Nuobo
* [[Elisabete Matos]], cantora lhírica
|
* [[Emídio Guerreiro]], fundador de l [[Partido Social Democrata (Pertual)|PSD]]
* [[Francisco Martins Sarmento]], arqueólogo
* [[Gil Vicente]], dramaturgo i ouribes(?), ambora la cidade le priste houmenaige de bárias formas, l sou lhocal de nacimiento ye mui çcutible
* [[Guilherme de Faria]], poeta
* [[João Baptista Felgueiras]], magistrado, menistro, 1º Percurador Giral de la Corona
* [[Joaquim Santos Simões]], nun tenendo nacido an Guimaráes, bibeu ende zde 1957
* [[José de Guimarães]], artista plástico
* [[Paio Galvão]], cardeal i mestre de teologie
* [[Papa Dámaso I]], (mito)
* [[Salvador Ribeiro de Sousa]] (ó Salbador Dies Rieiro), suldado i abintureiro que se eilustrou na Birmánia por buolta de 1600 (natural de l Couto de Ronfe)
|}
{{refréncias|col=2}}
=={{Bibliografie}}==
* {{citar lhibro |ultimo= |purmeiro= |coautores= |títalo=Carta Eiducatiba de l Cunceilho de Guimarães |eiditora=Cámara Municipal de Guimarães |data=Júlio de 2006 |lhocal=Guimarães |url=http://www.cm-guimaraes.pt/files/1/documentos/CartaEducativadoConcelhodeGuimaraes.pdf |formato=PDF |lhéngua=pertués |acessodata=02-07-2008 |arquibourl=https://web.archive.org/web/20071111041226/cm-guimaraes.pt/files/1/documentos/CartaEducativadoConcelhodeGuimaraes.pdf |arquibodata=11-11-2007 |doi= |id=ISBN |ref=harb}}
== {{Lhigaçones sternas}} ==
{{commonscat|Guimarães}}
; ''Poder Lhocal'': [http://www.c,-guimaraes.pt/ Cámara Municipal de Guimaráes]{{Lhigaçon einatiba|date=February 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}{{pt}} {{en}} {{es}} {{fr}}, [http://www.casfig.pt/ Casfig], [http://www.vimagua.pt/ Vimágua]
; ''Cultura'': [http://www.guimaraes2012.pt/ Guimarães 2012 - Capital Ouropeia de la Cultura] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140527100926/http://www.guimaraes2012.pt/ |date=2014-05-27 }}, [http://www.bmrb.pt/ Biblioteca Municipal Raul Brandão] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120714082635/http://www.bmrb.pt/ |date=2012-07-14 }}, [http://www.csarmento.uminho.pt/ Casa de Sarmento-Centro de Studos de l Património]{{pt}} {{en}}, [http://www.ccvf.pt Centro Cultural Vila Flor] {{pt}} {{en}}, [http://www.aoficina.pt Cooperativa A Oficina], [http://www.cineclubeguimaraes.org/ Cineclube de Guimaráes], [http://www.sao-mamede.com/ San Mamede Centro de Artes i Spetaclos de Guimaráes], [http://www.cybercentro-guimaraes.pt/ Cybercentro de Guimaráes] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080209233759/http://www.cybercentro-guimaraes.pt/ |date=2008-02-09 }}
; ''Çporto/Lhazer/Tiempos Lhibres'': [http://www.tempolivre.pt Tiempo Lhibre - Coperatiba municipal]
; ''Museus'': [http://www.geira.pt/museus/atrio/index.asp?id=3 Museu de la Sociadade Martins Sarmento] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120118091033/http://www.geira.pt/museus/atrio/index.asp?id=3 |date=2012-01-18 }}, [http://www.geira.pt/museus/atrio/index.asp?id=13 Museu de Alberto Sampaio] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121102233954/http://www.geira.pt/museus/atrio/index.asp?id=13 |date=2012-11-02 }}
; ''Quemunicaçon Social'':[http://canalguimaraes.com/ Canal Guimarães] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100420082928/http://canalguimaraes.com/ |date=2010-04-20 }}, [http://www.guimaraesdigital.com/ O Comércio de Guimarães], [http://www.oconquistador.com/ O Conquistador], [http://www.guimaraesdigital.com/ Desportivo de Guimarães], [http://www.expressodoave.com/ O Expresso do Ave] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080212073116/http://expressodoave.com/ |date=2008-02-12 }}, [http:////www.guimaraesdigital.com/ Guimarães Digital], [https://web.archive.org/web/20170201022801/http://www.gmrtv.pt/ {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170201022801/https://web.archive.org/web/20170201022801/http://www.gmrtv.pt/ |date=2017-02-01 }} Guimarães TV], [http://www.entrevilas.com/ Entrevilas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121024150212/http://www.entrevilas.com/ |date=2012-10-24 }}, [http://www.noticiasdeguimaraes.com/ Notícias de Guimarães], [http://www.opovo.pt/ O Povo de Guimarães] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110603021222/http://www.opovo.pt/ |date=2011-06-03 }}, [http://www.radiofundacao.net/ Rádio Fundação], [http://www.santiago.fm/ Rádio Santiago] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121015230555/http://santiago.fm/ |date=2012-10-15 }}, [http://www.reflexodigital.com/ Reflexo - O Espelho das Taipas], [http://sportdigital.no.sapo.pt/index2.htm Sport Digital] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20050920171339/http://sportdigital.no.sapo.pt/index2.htm |date=2005-09-20 }}
; ''Çporto'': [https://web.archive.org/web/20120728003947/http://acgonca.org/ Atlético Clube de Gonça], [https://web.archive.org/web/20121228204332/http://atleticocguimaraes.blogs.sapo.pt/ Blog do Atlético Clube de Guimarães], [http://britosc.com.sapo.pt/ Brito Sport Clube] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060210161020/http://britosc.com.sapo.pt/ |date=2006-02-10 }}, [http://www.cctaipas.com/ Clube Caçadores das Taipas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070505071451/http://www.cctaipas.com/ |date=2007-05-05 }}, [http://www.amigosdeurgeses.com/ Grupo Desportivo e Recreativo "Os Amigos de Urgeses"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080610201512/http://www.amigosdeurgeses.com/ |date=2008-06-10 }},[http://www.torcatense.com/ Grupo Desportivo União Torcatense] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306071646/http://www.torcatense.com/ |date=2016-03-06 }}, [http://www.moreirensefc.com/ Moreirense Futebol Clube], [http://www.vitoriasc.pt/ Vitória Sport Clube de Guimarães]
; ''Turismo'':[http://www.guimaraesturismo.com/home_pt/ Zona de Turismo de Guimarães] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051027002053/http://www.guimaraesturismo.com/home_pt/ |date=2005-10-27 }}{{pt}} {{en}}, [http://www.turipenha.pt/ Turipenha]{{pt}} {{en}}, [http://whc.unesco.org/en/list/1031/ UNESCO – Património Mundial - Centro histórico de Guimarães] {{en}}
{{CunceilhosBraga}}
{{Cunceilhos pertueses cun mais de 100 mil habitantes}}
[[Catadorie:Guimarães| ]]
m8ij44n8ogfimg00dvg1an8vscnzkek
Discoglossus montalentii
0
7226
108710
108261
2026-10-29T14:17:15Z
~2026-51381-65
15577
108710
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo/Taxonomie
| nome = Sapo-corso-pintado
| eimaige = Çcoglossus montalentii.jpg
| stado = NT
| sistema_stado = iucn3.1
| reino = [[Animalia]]
| Filo = [[Chordata]]
| classe = [[Amphibia]]
| orde = [[Anura]]
| familha = [[Çcoglossidae]]
| género = ''[[Çcoglossus]]''
| spece = '''''D. montalentii'''''
| binomial = ''Çcoglossus montalentii''
| binomial_outoridade = Lanza, Nacetti, Capula & Bulleni, 1984
| mapa = Çcoglossus montalentii ç.png
}}
L '''''Çcoglossus montalentii''''', tamien chamado de '''sapo-corso-pintado''', ye un anuro de la familha de ls [[Çcoglossus]] andémico de la [[ilha]] [[fráncia|francesa]] de [[Córsega]] ancontrada an abudáncia na parte central de l'ilha d'altitudes que ban de 300 a 1.900 metros. La mesma esta ausente na parte coisteira de l'ilha de Córsega. Este anuro ye l único antre todos de sue familha que nun apersenta ua articulaçon localizada na cabeça, chamada de squamosal-[[maxilar]]. Esta spece esta classeficada pula [[Ounion Anternacional pa la Cunserbaçon de la Natureza i de ls Recursos Naturales]] cumo ''[[Stado de cunserbaçon|Quaije amehaçado]]''.
[[Fexeiro:Discoglossus_montalentii.jpg|miniaturadaimagem|alt=Çcoglossus Montalentii|Çcoglossus Montalentii]]
== Çcriçon ==
Hai dues bariadades de quelores padron pa la spece. Ls de quelores ''lisas'', cumo ls andibíduos marron scuro, cinza escuro, abermelhado ó castanho-abermelhada ó marron cun manchas scuras. La barriga ye branca amarelhada. Ambora esta espece tenga ua marcaçon semelhante al anuro D. sardus tamien puode ser çtinguido de [[Çcoglossus sardus]] por ua série de caratelísticas. L quarto dedo de la sardus D. ye maior de l que l dreito de la base de la punta, anquanto l quarto dedo de la montalenti D. queda mais fino de la base para baixo. Çcoglossus sardus tamien ten piernas mais cúrties de l que Çcoglossus montalenti. L sapo-corso difire de todas las outras speces de Çcoglossus na falta dua articulaçon squamosal-maxilar.
== Çtribuiçon i Habitat natural ==
L sapo-corso ye solamente ancontrado na ilha de Córsega. Hai muitos andebiduos dessa spece bibendo na parte central de l'ilha, que bai de la cidade de [[Corte]] la [[Cerbione]], ne l norte de [[Porto-Bechio]], ne l sul. Puode ser ancontrada an auga doce, preferindo atrabessar riachos, matas i florestas. L sapo-corso ten bida an parte [[Speciaçon simpátrica|simpátricas]], i an alguas localidades inda sintópicas cun sou [[cungénere]] Çcoglossus sardus. Debido a la sue recente çcubierta cumo ua cungénere crítico (bibe an cabernas) de Çcoglossus sardus, pouco se sabe subre la çtribuiçon sata i ecologica de l Çcoglossus montalenti. Acradita-se que l sapo-corso esta an lento porcesso de decaimiento de sue populaçon, esso percipalmente se debe l'antroduçon de [[Salmonídeo|peixes salmonídeos]] Studos anteriores subre la biologie de Çcoglossus sardus separórun a la Çcoglossus sardus ó Çcoglossus montalenti. l sapo-corso parece preferir auga corriente de localidades mais altas, anquanto que l [[Çcoglossus sardus]] bibe an areias mais baixas, auga stagnada (parada) i até mesmo la [[auga salobra]].
== Notas i Refréncias ==
* Clarke, B. i T. Lanza, B. (1990). ''Notas subre la morfologie i çtribuiçon de las Ranas pintado corso:. Çcoglossus sardus Tschudi i
* GASC, J.-P. (1997). Atlas de ls Anfíbios i Réteis na Ouropa. Sociadade Ouropeia Heirpetológica, [[Bonn]], [[Almanha]].
* [http://amphibiaweb.org/cgi/amphib_query?where-genus=Çcoglossus&where-species=montalentii AmphiaWeb - Çcoglossus montalenti]
[[Catadorie:Çcoglossus]]
[[Catadorie:Anfíbios de la Fráncia]]
[[Catadorie:Speces çcritas an 1984]]
5zkncwey4ueryu27dqmrf8vhbs6b23a
108713
108710
2026-10-29T15:51:07Z
~2026-51381-65
15577
108713
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo/Taxonomie
| nome = Sapo-corso-pintado
| eimaige = Çcoglossus montalentii.jpg
| stado = NT
| sistema_stado = iucn3.1
| reino = [[Animalia]]
| Filo = [[Chordata]]
| classe = [[Amphibia]]
| orde = [[Anura]]
| familha = [[Çcoglossidae]]
| género = ''[[Çcoglossus]]''
| spece = '''''D. montalentii'''''
| binomial = ''Çcoglossus montalentii''
| binomial_outoridade = Lanza, Nacetti, Capula & Bulleni, 1984
| mapa = Çcoglossus montalentii ç.png
}}
L '''''Çcoglossus montalentii''''', tamien chamado de '''sapo-corso-pintado''', ye un anuro de la familha de ls [[Çcoglossus]] andémico de la [[ilha]] [[fráncia|francesa]] de [[Córsega]] ancontrada an abudáncia na parte central de l'ilha d'altitudes que ban de 300 a 1.900 metros. La mesma esta ausente na parte coisteira de l'ilha de Córsega. Este anuro ye l único antre todos de sue familha que nun apersenta ua articulaçon localizada na cabeça, chamada de squamosal-[[maxilar]]. Esta spece esta classeficada pula [[Ounion Anternacional pa la Cunserbaçon de la Natureza i de ls Recursos Naturales]] cumo ''[[Stado de cunserbaçon|Quaije amehaçado]]''.
[[Fexeiro:Discoglossus_montalentii.jpg|miniaturadaimagem|alt=Çcoglossus Montalentii|Çcoglossus Montalentii]]
== Çcriçon ==
Hai dues bariadades de quelores padron pa la spece. Ls de quelores ''lisas'', cumo ls andibíduos marron scuro, cinza scuro, abermelhado ó castanho-abermelhada ó marron cun manchas scuras. La barriga ye branca amarelhada. Ambora esta spece tenga ua marcaçon semelhante al anuro D. sardus tamien puode ser çtinguido de [[Çcoglossus sardus]] por ua série de caratelísticas. L quarto dedo de la sardus D. ye maior de l que l dreito de la base de la punta, anquanto l quarto dedo de la montalenti D. queda mais fino de la base para baixo. Çcoglossus sardus tamien ten piernas mais cúrties de l que Çcoglossus montalenti. L sapo-corso difire de todas las outras speces de Çcoglossus na falta dua articulaçon squamosal-maxilar.
== Çtribuiçon i Habitat natural ==
L sapo-corso ye solamente ancontrado na ilha de Córsega. Hai muitos andebíduos dessa spece bibendo na parte central de l'ilha, que bai de la cidade de [[Corte]] la [[Cerbione]], ne l norte de [[Porto-Bechio]], ne l sul. Puode ser ancontrada an auga doce, preferindo atrabessar riachos, matas i florestas. L sapo-corso ten bida an parte [[Speciaçon simpátrica|simpátricas]], i an alguas localidades inda sintópicas cun sou [[cungénere]] Çcoglossus sardus. Debido a la sue recente çcubierta cumo ua cungénere crítico (bibe an cabernas) de Çcoglossus sardus, pouco se sabe subre la çtribuiçon sata i ecologica de l Çcoglossus montalenti. Acradita-se que l sapo-corso esta an lento porcesso de decaimiento de sue populaçon, esso percipalmente se debe l'antroduçon de [[Salmonídeo|peixes salmonídeos]] Studos anteriores subre la biologie de Çcoglossus sardus separórun a la Çcoglossus sardus ó Çcoglossus montalenti. l sapo-corso parece preferir auga corriente de localidades mais altas, anquanto que l [[Çcoglossus sardus]] bibe an areias mais baixas, auga stagnada (parada) i até mesmo la [[auga salobra]].
== Notas i Refréncias ==
* Clarke, B. i T. Lanza, B. (1990). ''Notas subre la morfologie i çtribuiçon de las Ranas pintado corso:. Çcoglossus sardus Tschudi i
* GASC, J.-P. (1997). Atlas de ls Anfíbios i Réteis na Ouropa. Sociadade Ouropeia Heirpetológica, [[Bonn]], [[Almanha]].
* [http://amphibiaweb.org/cgi/amphib_query?where-genus=Çcoglossus&where-species=montalentii AmphiaWeb - Çcoglossus montalenti]
[[Catadorie:Çcoglossus]]
[[Catadorie:Anfíbios de la Fráncia]]
[[Catadorie:Speces çcritas an 1984]]
48uesa7o8m9xewqg6vdm047n89s77ea
108714
108713
2026-10-29T15:52:06Z
~2026-51381-65
15577
/* Çcriçon */
108714
wikitext
text/x-wiki
{{Anfo/Taxonomie
| nome = Sapo-corso-pintado
| eimaige = Çcoglossus montalentii.jpg
| stado = NT
| sistema_stado = iucn3.1
| reino = [[Animalia]]
| Filo = [[Chordata]]
| classe = [[Amphibia]]
| orde = [[Anura]]
| familha = [[Çcoglossidae]]
| género = ''[[Çcoglossus]]''
| spece = '''''D. montalentii'''''
| binomial = ''Çcoglossus montalentii''
| binomial_outoridade = Lanza, Nacetti, Capula & Bulleni, 1984
| mapa = Çcoglossus montalentii ç.png
}}
L '''''Çcoglossus montalentii''''', tamien chamado de '''sapo-corso-pintado''', ye un anuro de la familha de ls [[Çcoglossus]] andémico de la [[ilha]] [[fráncia|francesa]] de [[Córsega]] ancontrada an abudáncia na parte central de l'ilha d'altitudes que ban de 300 a 1.900 metros. La mesma esta ausente na parte coisteira de l'ilha de Córsega. Este anuro ye l único antre todos de sue familha que nun apersenta ua articulaçon localizada na cabeça, chamada de squamosal-[[maxilar]]. Esta spece esta classeficada pula [[Ounion Anternacional pa la Cunserbaçon de la Natureza i de ls Recursos Naturales]] cumo ''[[Stado de cunserbaçon|Quaije amehaçado]]''.
[[Fexeiro:Discoglossus_montalentii.jpg|miniaturadaimagem|alt=Çcoglossus Montalentii|Çcoglossus Montalentii]]
== Çcriçon ==
Hai dues bariadades de quelores padron pa la spece. Ls de quelores ''lisas'', cumo ls andebíduos marron scuro, cinza scuro, abermelhado ó castanho-abermelhada ó marron cun manchas scuras. La barriga ye branca amarelhada. Ambora esta spece tenga ua marcaçon semelhante al anuro D. sardus tamien puode ser çtinguido de [[Çcoglossus sardus]] por ua série de caratelísticas. L quarto dedo de la sardus D. ye maior de l que l dreito de la base de la punta, anquanto l quarto dedo de la montalenti D. queda mais fino de la base para baixo. Çcoglossus sardus tamien ten piernas mais cúrties de l que Çcoglossus montalenti. L sapo-corso difire de todas las outras speces de Çcoglossus na falta dua articulaçon squamosal-maxilar.
== Çtribuiçon i Habitat natural ==
L sapo-corso ye solamente ancontrado na ilha de Córsega. Hai muitos andebíduos dessa spece bibendo na parte central de l'ilha, que bai de la cidade de [[Corte]] la [[Cerbione]], ne l norte de [[Porto-Bechio]], ne l sul. Puode ser ancontrada an auga doce, preferindo atrabessar riachos, matas i florestas. L sapo-corso ten bida an parte [[Speciaçon simpátrica|simpátricas]], i an alguas localidades inda sintópicas cun sou [[cungénere]] Çcoglossus sardus. Debido a la sue recente çcubierta cumo ua cungénere crítico (bibe an cabernas) de Çcoglossus sardus, pouco se sabe subre la çtribuiçon sata i ecologica de l Çcoglossus montalenti. Acradita-se que l sapo-corso esta an lento porcesso de decaimiento de sue populaçon, esso percipalmente se debe l'antroduçon de [[Salmonídeo|peixes salmonídeos]] Studos anteriores subre la biologie de Çcoglossus sardus separórun a la Çcoglossus sardus ó Çcoglossus montalenti. l sapo-corso parece preferir auga corriente de localidades mais altas, anquanto que l [[Çcoglossus sardus]] bibe an areias mais baixas, auga stagnada (parada) i até mesmo la [[auga salobra]].
== Notas i Refréncias ==
* Clarke, B. i T. Lanza, B. (1990). ''Notas subre la morfologie i çtribuiçon de las Ranas pintado corso:. Çcoglossus sardus Tschudi i
* GASC, J.-P. (1997). Atlas de ls Anfíbios i Réteis na Ouropa. Sociadade Ouropeia Heirpetológica, [[Bonn]], [[Almanha]].
* [http://amphibiaweb.org/cgi/amphib_query?where-genus=Çcoglossus&where-species=montalentii AmphiaWeb - Çcoglossus montalenti]
[[Catadorie:Çcoglossus]]
[[Catadorie:Anfíbios de la Fráncia]]
[[Catadorie:Speces çcritas an 1984]]
9f25fggwj8aeeibkaybpzmsmpygxinr
Paul Auster
0
8977
108723
101708
2026-10-29T23:52:17Z
InternetArchiveBot
11236
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)
108723
wikitext
text/x-wiki
[[File:Paul Auster in New York City 2008.jpg|thumb|Paul Auster (2008)]]
Paul Benjamin Auster (Newark, Nuoba Jérsei, Stados Ounidos, 3 de febreiro de 1947) ye un scritor norte-amaricano outor de bários best-sellers cumo Timbuktu, L Libro de las Eilusones, La Nuite de l Oraclo i La Música de l Acauso.
== Notas biográficas ==
Licenciou-se an 1970 na Ounibersidade de Columbia i bibeu durante quatro anhos an Fráncia. La sue prossimidade a la literatura francesa haberie de marcá-lo para siempre. Fui cunfesso admirador de André Breton, Paul Éluard, Stéphane Mallarmé, Sartre i Blanchot, alguns de ls quales traduziu pa la léngua anglesa. L sou gusto pula traduçon ye muitas bezes referido pul própio, qu'acunselha ls moços scritores a traduzir poesie para antendíren melhor l seneficado antrínseco de las palabras. Para alhá destes outores, Paul Auster refire inda cumo sues anfluéncias Dostoiébski, Ernest Heimingway, F. Scott Fitzgerald, Faulkner, Kafka, Hölderlin, Samuel Beckett i Marcel Proust.
An 1998, rializarie l sou purmeiro filme, "Lulu on the Bridge". Ne ls sous libros ye eibidente l'anfluéncia cinematográfica norte-amaricana i las sues stórias zamrolan-se nua sucesson que fázen lembrar un thriller, usando eigualmente l método de la "caixa chinesa", sucesson de stórias ne l'anterior uas de las outras. La sue obra parece ser mais apreciada na Ouropa de l que ne l sou paíç natal. Atualmente bibe an Broklyn, Nuoba Iorque, cula sue mulhier, (scritora i crítica d'arte) Siri Hustbedt. Auster ten dous filhos: Daniel (filho de l purmeiro casamiento cula tamien scritora i tradutora norte-amaricana Lydie Dabis, antre 1974 i 1978) i Sophie Auster (m. 1987), cantora i atriç de cinema (filha de Siri).
Buona parte de la sue stória ye cuntada por el cumo se fusse ua outobiografie. "De la Mano pa la Boca" reúne relatos de sue bida, un jogo criado pul scritor chamado ation baseball, i mais trés peças, cunsidradas por el mesmo cumo "fracas". Assi i to, an 1981 assina l sou purmeiro cuntrato cun ua eiditora an ampeço de laboraçon para publicaçon de l sou manuscrito Squeze Play, sob l pseudónimo de Paul Benjamin, que solo l publica an eidiçon brochada an 1982, ne l momiento an qu'aqueilha yá se ancontraba an porcesso de falhéncia . L libro fui solo çtribuído por dues libraries de Nuoba Iorque i poucos eisemplares fúrun bendidos. An 1984, l'eiditora Abon Books (hoije propiadade de la HarperCollines Publishers) publica finalmente l referido romance policial.
== Obras publicadas ==
=== Fiçon ===
* ''Squeeze Play'' (1982) (romance policial, sob o pseudónimo de Paul Benjamin)
* ''A Trilogia de Nova York'' (1987)
** ''Cidade de Vidro'' (1985)
** ''Fantasmas'' (1986)
** ''O Quarto Fechado à Chave'' (Brasil) // ''O Quarto Fechado'' (Portugal) (1986)
* ''No País das Últimas Coisas'' (1987)
* ''Palácio da Lua'' (1989)
* ''A Música do Acaso'' (1990)
* ''Leviatã'' (Brasil) // ''Leviathan'' (Portugal) (1992)
* ''História de Natal de Auggie Wren'' (1992)
* ''Mr. Vertigo'' (1994)
* ''Timbuktu'' (1999)
* ''O Livro das Ilusões'' (2002)
* ''A História da Minha Máquina de Escrever'' (2002)
* ''A Noite do Oráculo'' (2004)
* ''<span lang="pt-br">Desvarios no Brooklyn</span>'' <sup>([[Brasil|título no Brasil]])</sup> ou ''<span lang="pt-pt">As loucuras de Brooklyn</span>'' <sup>([[Pertual|título em Portugal]])</sup>{{BRPT|Literatura|[[Desvarios no Brooklyn]]|[[As loucuras de Brooklyn]]}} (2005)
* ''Viagens ao Scriptorium'' (Brasil) // ''Viagens no Scriptorium'' (Portugal) (2007) (Reino Unido e Dinamarca, 2006; Estados Unidos 2007)
* ''<span lang="pt-br">Homem no escuro</span>'' <sup>([[Brasil|título no Brasil]])</sup> ou ''<span lang="pt-pt">Homem na Escuridão</span>'' <sup>([[Pertual|título em Portugal]])</sup>{{BRPT|Literatura|[[Homem na Escuridão|Homem no escuro]]|[[Homem na Escuridão]]}} (2008)
* ''Invisível'' (2009)
* ''Sunset Park'' (2010)
* ''4 3 2 1'' (2017)
=== Nun fiçon ===
* ''Invenção da Solidão'' (1982)
* ''O Caderno Vermelho'' (1995)
* ''Experiências com a Verdade'' (1995)
* ''Da Mão para a Boca'' (1997)
* ''Diário de Inverno'' (Portugal) (2012)
* ''Relatório do Interior'' (2013)
=== Cordenaçones eiditoriales ===
* ''The Random House Book of Twentieth-Century French Poetry'' (1982) (para mais informações sobre alguns dos poetas incluídos na colectânea, consultar: [http://www.maulpoix.net/US/settling.html French Poetry since 1950: Tendencies III] por Jean-Michel Maulpoix)
* ''Pensei que o meu pai era Deus'' (2001) - colectânea de histórias reais de ouvintes do ''National Story Project'' da [http://www.npr.org/ National Public Radio] norte-americana
* ''Works of Samuel Beckett the Grove Centenary Editions'' (2006) - coordenação da publicação das obras completas de Samuel Beckett em 4 volumes, por ocasião da celebração do centenário do seu nascimento, pela editora [http://www.groveatlantic.com/ Grove/Atlantic, Inc.]:
** Volume I (Romances I), com prefácio de Colm Tóibín;
** Volume II (Romances II), com prefácio de Salman Rushdie;
** Volume III (Peças de Teatro/Dramaturgia), com prefácio de Edward Albee;
** Volume IV (Poemas, prosa curta de ficção, recensões), com prefácio de J.M. Coeztee;
=== Argumientos para cinema (guiones/roteiros) ===
* ''Cortina de Fumaça'' (''Smoke'', 1995)
* ''Fumo Azul'' (''Blue in the Face'', 1995)
* ''Lulu on the Bridge'' (1998)
* ''O Preço da Fantasia'' (''The Center of the World'', 2001) - (em co-autoria com Siri Hustvedt e Miranda July)
* ''A Vida Interior de Martin Frost'' (''The Inner Life of Martin Frost '', 2006)
== Reconhecimientos, galardones i prémios literairos ==
* 1989 Prix France Culture de Littérature Étrangère por "A Trilogia de Nova York"
* 1990 Morton Dauwen Zabel Award da American Academy and Institute of Arts and Letters
* 1991 Finalista do PEN/Faulkner Award for fiction com o romance ''A Música do Acaso''
* 1992 Chevalier dans l'ordre des Arts et des Lettres (Ordem das Artes e das Letras da República Francesa)
* 1993 Prix Médicis - Melhor Romance Estrangeiro por ''Leviathan''
* 1996 Bodil Awards - Melhor Filme Americano: ''Smoke''
* 1996 Independent Spirit Award - Melhor Argumento: ''Smoke''
* 1996 John William Corrington Award for Literary Excellence
* 1998 Officier dans l'ordre des Arts et des Lettres (Ordem das Artes e das Letras da República Francesa)
* 2000 Prémio Literário Arzobispo Juan de San Clemente de Santiago de Compostela pelo romance ''Timbuktu''
* 2003 ''A Trilogia de Nova Iorque'' é eleita pelo The Guardian/The Observer como uma das 100 melhores obras de ficção de todos os tempos
* 2004 Prémio [http://www.que-leer.orange.es/ ''Qué Leer''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081216005829/http://www.que-leer.orange.es/ |date=2008-12-16 }} ''de los lectores'' pelo romance ''A Noite do Oráculo''
* 2006 Prémio [http://www.que-leer.orange.es/ ''Qué Leer''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081216005829/http://www.que-leer.orange.es/ |date=2008-12-16 }} ''de los lectores'' pelo romance ''As Loucuras de Brooklyn''
* 2006 Em Brooklyn, foi declarado pelo presidente desse Distrito de [[Nuoba Iorque|Nova Iorque]] o dia 27 de Fevereiro como o '<nowiki/>'''Paul Auster Day''''
* 2006 Prémio Príncipe das Astúrias Letras (vencedores anteriores Günter Grass, Arthur Miller ou Mario Vargas Llosa; vencedores posteriores Amos Oz em 2007 e Margaret Atwood em 2008)
* 2006 Eleito como membro regular da The American Academy of Arts and Letters
* 2007 Commandeur dans l'ordre des Arts et des Lettres (Ordem das Artes e das Letras da República Francesa)
* 2007 Doutor 'Honoris Causa' pela Universidade de Liège
* 2009 Medalha da Cidade de Lyon (França) concedida a 12 de Janeiro, pelo ''Sénateur-Maire'' de Lyon, Georges Képénékian
* 2009 Premio Leteo (Espanha)
* 2010 Medalha da Cidade de Paris, concedida a 10 de Junho, pelo ''Maire'' (Presidente da Câmara) de [[Paris]], Bertrand Delanoë
* 2012 NYC Literary Honor for Fiction pelas mãos do ''Mayor'' de Nova Iorque Michael Bloomberg - 1.ª edição do prémio
== Ligaçones sternas ==
* [http://www.paulauster.co.uk/body.htm Paul Auster (The Definitive Website)] Página de fãs de Paul Auster com FAQ, notícias, várias ligações a críticas e biografias, entre outros.
* [http://blogs.elcorreodigital.com/estoesbrooklyn/posts Blog sobre Paul Auster em castelhano] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090427144216/http://blogs.elcorreodigital.com/estoesbrooklyn/posts |date=2009-04-27 }} com notícias e críticas, entre outros.
* [https://web.archive.org/web/20170618054805/http://paulauster.blogs.sapo.pt/ Blog sobre Paul Auster em português] com notícias, críticas, concursos, entre outros.
* [http://www.asa.pt/autores/autor.php?id_autor=623 Paul Auster - Edições Asa]
6iaxef53a46hovl6czvpc3gxdsepthl
Elif Şafak
0
9009
108719
105918
2026-10-29T22:41:31Z
InternetArchiveBot
11236
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)
108719
wikitext
text/x-wiki
[[File:ElifShafak Ask EbruBilun Wiki cropped.jpg|thumb]]
Eilif Şafak (coincido cumo Shafak ne l strangeiro, nacida an 25 d'outubre de 1971 an Strasburgo) ye ua scritora i colunista turca.
== Carrera ==
Ls sous libros fúrun publicados an mais de 40 países, i fui çtinguida, antre outros, cul títalo de Cabalheiro de la Orde de las Artes i Letras francés an 2010.
Şafak publicou treze libros, nuobe de ls quales son romances, screbendo fiçon an turco i anglés. Şafak cumbina las tradiçones oucidentales i ourientales de la narratiba, tenendo dado a la stampa inumerables stórias de mulhieres, minories, eimigrantes, subculturas, mocidade i almas globales. La sue scrita baseia-se an dibersas culturas i tradiçones literárias, refletindo un antresse perfundo por stória, filosofie, sufismo, cultura oural i política cultural. Şafak tamien ten ua bena afiada pa l'humor negro, cun "un talento special para retratar las bielas de Istambul."
== Fiçon ==
Eilif Şafak publicou treze libros, nuobe de ls quales son romances.
L purmeiro romance de Şafak, Pinhan ("L Scondido") recebiu l prémio Rumi an 1998, que ye dado al melhor trabalho de literatura mística na Turquie. L sou segundo romance, Şehrin Aynaları ("Speilhos de la Cidade"), cunta la stória dua família de cumbertidos spanholes, juntando l misticismo judaico i eislámico nun cenairo stórico de l Mediterráneo de l seclo XVII.
Şafak oumentou cunsidrabelmente sou númaro de leitores cun sou romance Mahren ("L Mirar") que le rendiu ne l'anho 2000 l prémio de melhor romance", atribuido pula Ounion de ls Scritores Turcos. Bit Palas ("L Palácio de las Pulgas", 2002), bendiu eimenso na Turquie i fui ancluído na lista enicial de l prémio de l jornal anglés The Andependent para melhor fiçon strangeira an 2005.
Şafak screbiu l romance The Saint of Ancipient Ansanities ("L Santo de las Ancipientes Ansanidades") an anglés, publicado por Farrar, Straus and Giroux an 2004. L sou segundo romance an anglés The Bastard of Istanbul ("La Bastarda de Istambul"), fui l libro mais bendido an 2006 na Turquie i fui ancluido na lista pa l "Beileys Women's Prize fur Fition". L romance, que cunta la stória dun arménio i dua família turca atrabeç de ls uolhos de las mulhieres, lebou la que Şafak fusse acusada pula justícia, mas las acusaçones fúrun mais tarde retiradas.
Passado dar a la luç a ua filha an 2006, Şafak sofriu de depresson pós-parto, ua spriéncia qu'eilha tratou ne l sou purmeiro libro outobiográfico, Siyah Sut ("Leite Negro"). Neste libro Şafak splorou la beleza i las deficuldades de ser scritora i mai. L libro fui recebido cun grande antresse i aclamado puls críticos i leitores i tornou-se eimediatamente un campeon de bendas.
Ne l romance The Forty Rules of Lobe ("Las Quarenta Regras de l Amor"), Şafak trata l'amor segundo ls ansinamientos de Rumi i Shams of Tabriç. Bendiu mais de 750.000 cópias, tornando-se l libro mais bendido de siempre na Turquie, i an Fráncia, fui agraciado cul prémio Prix Alef - Mençon Special de Literatura Estrangeira. Tamien fui nomeado pa l Anternational IMPAC Dublin Literary Award de 2012.
Honour ("Honra") foca ua stória d'assassínio justificado pula honra, abrindo un debate apaixonado subre família, amor, libardade, redençon i l zambolbimiento de la masculenidade. Fui nomeado pa ls prémios Man Asian de 2012 i prémio Man Asian Literary Prize i Women’s Prize fur Fition de 2013.
L romance mais recente de Şafak, Architet’s Apprentice ("Daprendiç de Arquiteto"), gira an torno de Mimar Sinan, l'arquiteto mais famoso otomano.
== Prémios i çtinçones speciales ==
* Women to Watch, Advertising Age & MediaCat, 2014<ref>[http://www.taraf.com.tr/haber-turkiyenin-fark-yaratan-kadinlari-153337/]</ref>
* ''Honour'', segundo lugar do Prix Escapade, France 2014 <ref>{{Citation |title=Archive copy |url=http://www.salonlivre-vernon.org/Escapades2014.html |accessdate=2017-05-10 |archivedate=2016-04-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160402165939/http://salonlivre-vernon.org/Escapades2014.html }}</ref>
* ''Honour'', Listada para o International IMPAC Dublin Literary Award, 2013 <ref>[http://www.impacdublinaward.ie/nominees/honour/]</ref>
* Membro do júri do Sunday Times EFG Private Bank Short Story Award em dois anos consecutivos <ref>{{Citation |title=Archive copy |url=http://www.thesundaytimes.co.uk/sto/public/article1308965.ece |accessdate=2017-05-10 |archivedate=2016-09-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160918234224/http://www.thesundaytimes.co.uk/sto/public/article1308965.ece }}</ref>
* Membro da 2013 Class da YSL (Turkish American Society)
* 2013 Prix Relay dos viajantes, ''Crime d'honneur'' (Phébus), 2013 <ref>{{Citation |title=Archive copy |url=http://prixrelay.com/crime-dhonneur-laureat-du-prix-relay-2013/ |accessdate=2017-05-10 |archivedate=2015-07-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150725131051/http://prixrelay.com/crime-dhonneur-laureat-du-prix-relay-2013/ }}</ref>
* ''Honour'', Listado para o Women’s Prize for Fiction, 2013 <ref>{{Citation |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150218165407/http://www.womensprizeforfiction.co.uk/title/honour |archivedate=2015-02-18 |title=Archive copy |url=http://www.womensprizeforfiction.co.uk/title/honour |accessdate=2017-05-10}}</ref>
* Membro do júri em 2013 do Independent Foreign Fiction Prize.<ref>[http://www.booktrust.org.uk/news-and-blogs/news/166/]{{Lhigaçon einatiba|date=April 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
* '' Honour'', Listado para o Man Asian Literary Prize, 2012 <ref>{{Citation |title=Archive copy |url=http://www.manasianliteraryprize.org/news/2012/12/3/2012-man-asian-literary-prize-longlist-displays-the-literary.html |accessdate=2017-05-10 |archivedate=2013-07-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130725031635/http://www.manasianliteraryprize.org/news/2012/12/3/2012-man-asian-literary-prize-longlist-displays-the-literary.html }}</ref>
* ''The Forty Rules of Love'', Nomeado para o 2012 International IMPAC Dublin Literary Award <ref>[http://www.impacdublinaward.ie/]</ref>
* Prix Alef - Menção Especial para Literatura Estrangeira, ''Soufi, mon amour'' (Phébus), 2011 <ref>[http://www.prix-litteraires.net/detail_prix_auteur.php?auteur=5232_Elif_Shafak]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>
* Membro da Weforum Global Agenda Council on The Role of Arts in Society<ref>[http://www.weforum.org/content/global-agenda-council-role-arts-society-2012-2014]</ref>
* TED Global Porta Voz <ref>{{Citation |title=Archive copy |url=http://www.ted.com/talks/elif_shafak_the_politics_of_fiction.html |accessdate=2017-05-10 |archivedate=2013-06-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130605203024/http://www.ted.com/talks/elif_shafak_the_politics_of_fiction.html }}</ref>
* Marka 2010 Award, Turkia
* Chevalier Des Arts et Lettres
* Ambassador of Culture Action Europe Campaign, 2010
* Special Envoy, EU-Turkey Cultural Bridges Programme, 2010
* Turkish Journalists and Writers Foundation "The Art of Coexistence Award-2009" <ref>{{Citation |title=Archive copy |url=http://www.gyv.org.tr/Haberler/Detay/663/2009%20Living%20Together%20Award%20Winners%20Revealed |accessdate=2017-05-10 |archivedate=2015-02-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150218165905/http://www.gyv.org.tr/Haberler/Detay/663/2009%20Living%20Together%20Award%20Winners%20Revealed }}</ref>
* International Rising Talent, Women's Forum - Deauville, França 2009 <ref>{{Citation |title=Archive copy |url=http://www.womens-forum.com/news/category/posts/the-2009-rising-talents-nominees |accessdate=2017-05-10 |archivedate=2011-09-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110928124600/http://www.womens-forum.com/news/category/posts/the-2009-rising-talents-nominees }}</ref>
* ''The Bastard of Istanbul'', Listada para o Orange Prize for Fiction, Londres 2008
* ECFR (European Council on Foreign Relations) Membro fundador<ref>[http://www.ecfr.eu/]</ref>
* ''The Gaze'', Listado para o Independent Foreign Fiction Prize, United Kingdom 2007 <ref>{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/features/news-of-the-world-independent-foreign-fiction-prize-432654.html|location=London|work=The Independent|date=2007-01-19|title=News of the world: Independent Foreign Fiction Prize}}</ref>
* Maria Grazia Cutuli Award - International Journalism Prize, Itália 2006
* ''The Flea Palace'', Lista final do Independent Foreign Fiction Prize, United Kingdom 2005
* ''The Gaze'', Melhor Romance da Union of Turkish Writers' Prize, 2000<ref>[http://www.tyb.org.tr/tyb-odulleri/2000-yili-yilin-yazar-fikir-adami-ve-sanatcilari-odulu]</ref>
* ''Pinhan'', The Great Rumi Award, Turquia 1998
== Bibliografie ==
; An turco
* ''Kem Gözlere Anadolu'', 96pp, 1994, Evrensel, ISBN 9789757837299
* ''Pinhan'', 224pp, 1997, Metis, ISBN 975-342-297-0
* ''Şehrin Aynaları'', 280pp, 1999, Metis, ISBN 975-342-298-9
* ''Mahrem'', 216pp, 2000, Metis, ISBN 975-342-285-7
* ''Bit Palas'', 361pp, 2002, Metis, ISBN 975-342-354-3
* ''Araf'' (tradução de ''The Saint of Incipient Insanities''), 352pp, 2004, Metis, ISBN 975-342-465-5
* ''Beşpeşe'', 680pp, 2004, Metis, ISBN 975-342-467-1 (com Murathan Mungan, Faruk Ulay, Celil Oker e Pınar Kür)
* ''Med-Cezir'', 254pp, 2005, Metis, ISBN 975-342-533-3
* ''Baba ve Piç'' (tradução de ''The Bastard of Istanbul''), 384 pp, 2006, Metis, ISBN 975-342-553-8
* ''Siyah Süt'', 303 pp, 2007, Doğan, ISBN 975-991-531-6
* ''Aşk'', 420 pp, 2009, Doğan, ISBN 978-605-111-107-0
* ''Kâğıt Helva'', 156pp, 2010, Doğan, ISBN 978-605-111-426-2
* ''Firarperest'', 236pp, 2010, Doğan, ISBN 978-605-111-902-1
* ''İskender'', 443pp, 2011, Doğan, ISBN 978-605-090-251-8
* ''Şemspare'', 248pp, 2012, Doğan, ISBN 978-605-090-799-5
* ''Ustam ve Ben'', 480pp, 2013, Doğan, ISBN 978-605-09-1803-8
; An anglés
* ''The Saint of Incipient Insanities'', 368pp, 2004, Farrar, Straus and Giroux, ISBN 0-374-25357-9
* ''The Flea Palace'' (tradução de ''Bit Palas''), 260pp, 2005, Marion Boyars, ISBN 0-7145-3101-4
* ''The Gaze'' (tradução de ''Mahrem''), 252pp, 2006, Marion Boyars, ISBN 0-7145-3121-9
* ''The Bastard of Istanbul'', 368pp, 2006, Viking Adult, ISBN 0-670-03834-2
* ''The Forty Rules of Love: A Novel of Rumi'', 368 pp, 2010, Viking Adult, ISBN 0-670-02145-8
* ''Black Milk: On Writing, Motherhood, and the Harem Within'', 267 pp, 2011, Viking Books, ISBN 0-670-02264-0
* ''Honour'', 352pp, 2012, Viking, ISBN 0-670-92115-7
* ''The Architect's Apprentice'', 464pp, 2014, Viking Adult, ISBN 9780241004913
; Traduçon an pertués
* ''A Bastarda de Istambul'', 2015, Jacarandá Editora, ISBN 9789898752376
== Referências ==
{{Reflist|2}}
== Ligaçones sternas ==
* [http://www.elifshafak.com Elif Shafak Official Web Site]
* [http://www.curtisbrown.co.uk/elif-shafak/ Curtis Brown Literary and Talent Agency]
* [http://www.ted.com/talks/elif_shafak_the_politics_of_fiction.html TED Talk: The Politics of Fiction] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130605203024/http://www.ted.com/talks/elif_shafak_the_politics_of_fiction.html |date=2013-06-05 }}
* http://twitter.com/elif_safak
* [http://edition.cnn.com/video/#/video/international/2010/11/26/ted.elif.shafak.cnn?iref=allsearch CNN Elif Shafak on The Power of Stories at TED] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100831124519/http://edition.cnn.com/video/#/video/international/2010/11/26/ted.elif.shafak.cnn?iref=allsearch |date=2010-08-31 }}
* [http://edition.cnn.com/video/#/video/international/2010/10/06/ime.elif.shafak.istanbul.bk.c.cnn?iref=allsearch CNN International Elif Shafak's Istanbul] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100831124519/http://edition.cnn.com/video/#/video/international/2010/10/06/ime.elif.shafak.istanbul.bk.c.cnn?iref=allsearch |date=2010-08-31 }}
* [http://www.guardian.co.uk/lifeandstyle/2010/jun/19/elif-shafak-turkey-40-rules-of-love The Guardian Elif Shafak: Motherhood is sacred in Turkey]
* [http://www.bbc.co.uk/programmes/p00cbjmj BBC Radio World Service The Strand Elif Shafak 'Read My Country']
* [http://www.bapq.net/_oldsite/bapq/issue1/elif.html Novel excerpt in Bosphorus Art Project Quarterly]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}
* [http://en.qantara.de/webcom/show_article.php/_c-310/_nr-817/i.html Book Preview: Elif Shafak's "Black Milk": On Writing, Motherhood and the Harem Within] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130211222650/http://en.qantara.de/webcom/show_article.php/_c-310/_nr-817/i.html |date=2013-02-11 }} Qantara.de
tee39hpxxhv8fzzy6n8ll64x1zwmdh6
António Carlos Alves
0
11345
108715
106478
2026-10-29T20:43:46Z
InternetArchiveBot
11236
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)
108715
wikitext
text/x-wiki
'''António Carlos Alves''' ([[Bila Chana de Barceosa]], 24 de dezembre de 1874 — adonde, quando) fui un scritor i político pertués. Formou-se an dreito pula [[Ounibersidade de Coimbra]], fui gobernador cebil de l çtrito de Bergança, i juiç de l Supremo Tribunal de Justícia.<ref>[http://mirandadodouro.com.pt/figuras-ilustres-nascidas-no-concelho-de-miranda-do-douro/ Figuras Ilustres Nascidas no Concelho de Miranda do Douro] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200727112142/http://mirandadodouro.com.pt/figuras-ilustres-nascidas-no-concelho-de-miranda-do-douro/ |date=2020-07-27 }} (an pertués)</ref> An 1945 ajudou [[António Maria Mourinho]] a fundar la associaçon cultural [[Ressurgimiento Mirandés]] (an pertués: ''Ressurgimento Mirandês''), l purmeiro mobimiento cultural mirandés que dou ourige más tarde al [[Museu de la Tierra de Miranda]].<ref>[https://www.utad.pt/cel/wp-content/uploads/sites/7/2017/01/8.-Cat%C3%A1logoAnt%C3%B3nioMourinho.pdf Uma vida pela língua e cultura mirandesas / Ũa bida pula lhéngua i cultura mirandesas] (an pertués)</ref><ref>[https://www.mdb.pt/index.php/opiniao/antonio-barbolo-alves/la-pruma-braba-128 La lhéngua ye un eilemento fundamental de l’eidentidade d’un andebido i de la cultura d’un pobo] [[António Bárbolo Alves]], [[Mensageiro de Bragança]]</ref><ref>[https://www.mdb.pt/opiniao/antonio-barbolo-alves/la-pruma-braba-66 La Pruma Braba] [[António Bárbolo Alves]], [[Mensageiro de Bragança]]</ref><ref>[https://repositorio-aberto.up.pt/bitstream/10216/55872/2/MeirinhosEstudosMirandeses000127165.pdf Estudos mirandeses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210515112039/https://repositorio-aberto.up.pt/bitstream/10216/55872/2/MeirinhosEstudosMirandeses000127165.pdf |date=2021-05-15 }} (an pertués)</ref><ref>[https://books.openedition.org/etnograficapress/614#ftn5 Capítulo 32. António M. Mourinho (1917-1996) e o ressurgimento do folclore mirandês] (an pertués)</ref><ref>[https://pt.scribd.com/doc/52582871/La-lhengua-mirandesa-ancruzelhadas La lhéngua mirandesa: ancruzelhadas i caminos de l último seclo]</ref><ref>{{Citation |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200727101754/https://mirandes.blogs.sapo.pt/2007/05/18/ |archivedate=2020-07-27 |title=An nes 25 anhos de l Museu de la Tierra de Miranda |url=https://mirandes.blogs.sapo.pt/2007/05/18/ |accessdate=2020-07-27}}</ref>
{{Refréncias}}
{{Portal3|Miranda de l Douro|Pertual}}
{{Rabisco}}
{{NM|1874|?|António Carlos Alves}}
[[Catadorie:Lhéngua mirandesa]]
[[Catadorie:Scritores de Pertual]]
gt9x5fgssjbvgxill4nt3982lsv9u5k
Ressurgimiento Mirandés
0
11346
108718
106472
2026-10-29T21:22:00Z
InternetArchiveBot
11236
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)
108718
wikitext
text/x-wiki
'''Ressurgimiento Mirandés''' (an pertués: ''Ressurgimento Mirandês'') fui ua associaçon cultural fundada por [[António Carlos Alves]], [[António Maria Mourinho]] i [[Mário Simão]] an 27 de agosto de 1945, durante las comemoraçones de ls quatro cientos anhos de l munecípio de Miranda de l Douro ne l seclo XX. Ye cunsidrado l purmeiro mobimiento cultural an çfénsia de la [[lhéngua mirandesa]], i dou ourige más tarde a la criaçon de l [[Museu de la Tierra de Miranda]].<ref>[https://www.utad.pt/cel/wp-content/uploads/sites/7/2017/01/8.-Cat%C3%A1logoAnt%C3%B3nioMourinho.pdf Uma vida pela língua e cultura mirandesas / Ũa bida pula lhéngua i cultura mirandesas] (an pertués)</ref><ref>[https://www.mdb.pt/index.php/opiniao/antonio-barbolo-alves/la-pruma-braba-128 La lhéngua ye un eilemento fundamental de l’eidentidade d’un andebido i de la cultura d’un pobo] [[António Bárbolo Alves]], [[Mensageiro de Bragança]]</ref><ref>[https://www.mdb.pt/opiniao/antonio-barbolo-alves/la-pruma-braba-66 La Pruma Braba] [[António Bárbolo Alves]], [[Mensageiro de Bragança]]</ref><ref>[https://repositorio-aberto.up.pt/bitstream/10216/55872/2/MeirinhosEstudosMirandeses000127165.pdf Estudos mirandeses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210515112039/https://repositorio-aberto.up.pt/bitstream/10216/55872/2/MeirinhosEstudosMirandeses000127165.pdf |date=2021-05-15 }} (an pertués)</ref><ref>[https://books.openedition.org/etnograficapress/614#ftn5 Capítulo 32. António M. Mourinho (1917-1996) e o ressurgimento do folclore mirandês] (an pertués)</ref><ref>[https://pt.scribd.com/doc/52582871/La-lhengua-mirandesa-ancruzelhadas La lhéngua mirandesa: ancruzelhadas i caminos de l último seclo]</ref><ref>{{Citation |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200727101754/https://mirandes.blogs.sapo.pt/2007/05/18/ |archivedate=2020-07-27 |title=An nes 25 anhos de l Museu de la Tierra de Miranda |url=https://mirandes.blogs.sapo.pt/2007/05/18/ |accessdate=2020-07-27}}</ref><ref>[https://dialnet.unirioja.es/descarga/articulo/4156527.pdf A escrita quotidiana como património etnográfico na Terrra de Miranda: o exemplo de António Maria Mourinho] (an pertués)</ref>
{{Refréncias}}
{{Portal3|Miranda de l Douro|Pertual}}
{{Rabisco}}
[[Catadorie:Lhéngua mirandesa]]
ftpb6tykls6rl8jkgvbzpnud8tgrq0s
Mário Simão
0
11356
108717
106471
2026-10-29T21:14:42Z
InternetArchiveBot
11236
Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.6)
108717
wikitext
text/x-wiki
'''Mário Simão''' (adonde, quando — adonde, quando) fui un comerciante pertués. An 1945 ajudou [[António Maria Mourinho]] i [[António Carlos Alves]] a fundar la associaçon cultural [[Ressurgimiento Mirandés]] (an pertués: ''Ressurgimento Mirandês''), l purmeiro mobimiento cultural mirandés que dou ourige más tarde al [[Museu de la Tierra de Miranda]].<ref>[https://www.utad.pt/cel/wp-content/uploads/sites/7/2017/01/8.-Cat%C3%A1logoAnt%C3%B3nioMourinho.pdf Uma vida pela língua e cultura mirandesas / Ũa bida pula lhéngua i cultura mirandesas] (an pertués)</ref><ref>[https://www.mdb.pt/index.php/opiniao/antonio-barbolo-alves/la-pruma-braba-128 La lhéngua ye un eilemento fundamental de l’eidentidade d’un andebido i de la cultura d’un pobo] [[António Bárbolo Alves]], [[Mensageiro de Bragança]]</ref><ref>[https://www.mdb.pt/opiniao/antonio-barbolo-alves/la-pruma-braba-66 La Pruma Braba] [[António Bárbolo Alves]], [[Mensageiro de Bragança]]</ref><ref>[https://repositorio-aberto.up.pt/bitstream/10216/55872/2/MeirinhosEstudosMirandeses000127165.pdf Estudos mirandeses] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210515112039/https://repositorio-aberto.up.pt/bitstream/10216/55872/2/MeirinhosEstudosMirandeses000127165.pdf |date=2021-05-15 }} (an pertués)</ref><ref>[https://books.openedition.org/etnograficapress/614#ftn5 Capítulo 32. António M. Mourinho (1917-1996) e o ressurgimento do folclore mirandês] (an pertués)</ref><ref>[https://pt.scribd.com/doc/52582871/La-lhengua-mirandesa-ancruzelhadas La lhéngua mirandesa: ancruzelhadas i caminos de l último seclo]</ref><ref>{{Citation |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200727101754/https://mirandes.blogs.sapo.pt/2007/05/18/ |archivedate=2020-07-27 |title=An nes 25 anhos de l Museu de la Tierra de Miranda |url=https://mirandes.blogs.sapo.pt/2007/05/18/ |accessdate=2020-08-08}}</ref>
{{Refréncias}}
{{Portal3|Miranda de l Douro|Pertual}}
{{Rabisco}}
{{NM|?|?|Mário Simão}}
[[Catadorie:Lhéngua mirandesa]]
c8v3nopbe0gvtb7idh3jymot0gcjnnm
Juan Manuel Dengo
0
12558
108721
108671
2026-10-29T23:13:47Z
InternetArchiveBot
11236
Rescuing 0 sources and tagging 19 as dead. #IABot (v2.0.9.6)
108721
wikitext
text/x-wiki
<!-- Translation/adaptation of "Juan Dengo" by Spanish Wikipedia contributors.
Source revision: https://es.wikipedia.org/w/index.php?title=Juan_Dengo&oldid=175700792
Contributor history: https://es.wikipedia.org/w/index.php?title=Juan_Dengo&action=history
Text: CC BY-SA 4.0, https://creativecommons.org/licenses/by-sa/4.0/
The approved Mirandese translation is retained, with original Commons images restored.
Plain tables and nested lists avoid dependencies on Spanish infobox/family-tree templates.
Documentary quotations and bibliographic entries remain in their original language.
Images have separate licenses recorded on their linked Commons description pages.
-->
{| class="wikitable"
|+ Juan Manuel Dengo
|-
! colspan="2" | Anformaçon pessonal
|-
! Outros nomes
| Juan Dengo
|-
! Nacença
| c. 1757 <ref name="es_1">Gómez, Ana Margarita (2003). «Al servicio de las armas»: The Bourbon Army of Late Colonial Guatemala, 1762–1821 (Tesis doctoral). University of Minnesota. p. 93. Tabla 7, continuación: Juan Dengo, sargento primero, 36 años, casado, procedencia Asturias. UMI 3098593.</ref><br>Principado de Asturias, Spanha <ref name="es_2">De La Goublaye de Ménorval, Yves (marzo de 2007). [https://studylib.es/doc/7378781/descargar-revista «Descendencia del Alcalde Ordinario de Cartago D. García de Quirós (1567–2007)»]. Revista Electrónica de la Academia Costarricense de Ciencias Genealógicas (1): 99. Nota 407; reproducción digital de la publicación.</ref>
|-
! Muorte
| 11 de setembre de 1839 (c. 82 anhos) <ref name="es_3">[https://familysearch.org/ark%3A/61903/1%3A1%3ANQPZ-CQ7 «Registro de entierro de Juan Dengo, 11 de septiembre de 1839»] {{Lhigaçon einatiba|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. FamilySearch. Costa Rica, registros parroquiales y diocesanos, Heredia, detalle de fuente: p. 223.</ref><br>Heredia, Estado Libre de Costa Rica
|-
! colspan="2" | Família
|-
! Mulhier
| Antonia Alarcón <ref name="es_4">[https://www.familysearch.org/ark%3A/61903/1%3A1%3ANQG2-XR4 «Registro de Tomasa Antonia Luisa Dengo Alarcón, 27 de junio de 1807»] {{Lhigaçon einatiba|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. FamilySearch. Costa Rica, registros parroquiales y diocesanos, La Inmaculada, Heredia.</ref>
|-
! Filhos
| Pedro Manuel Dengo Alarcón <ref name="es_5">[https://www.familysearch.org/en/tree/person/details/GMH3-678 «Juan Manuel Dengo: cónyuges e hijos»]. FamilySearch. Lista de relaciones y fechas del perfil facilitada el 2 de octubre de 2026.</ref><ref name="es_6">Archivo Arquidiocesano de San José (8 de noviembre de 1819). [https://www.familysearch.org/ark%3A/61903/3%3A1%3AS3HT-62RR-8H «Bautismo de Santos María, hijo de Pedro Manuel Dengo y María de Jesús Arguedas»] {{Lhigaçon einatiba|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. FamilySearch. Grupo de imágenes 004236895, imagen 586.</ref><br>Juan Joseph Dengo Alarcón <ref name="es_5" /><br>María Josefa Dengo y Alarcón <ref name="es_5" /><br>Tomasa Antonia Luisa Dengo y Alarcón <ref name="es_4" /><br>María Luisa de las Nieves Dengo Alarcón <ref name="es_5" /><br>María del Carmen Ramona Dengo y Alarcón <ref name="es_7">[https://www.familysearch.org/ark%3A/61903/1%3A1%3ANQG2-KTY «Registro de María del Carmen Ramona Dengo Alarcón, 19 de julio de 1809»] {{Lhigaçon einatiba|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. FamilySearch.</ref><br>Manuel Benito Dengo y Alarcón <ref name="es_5" /><ref name="es_8">[https://www.familysearch.org/ark%3A/61903/1%3A1%3ANQG2-YVR «Registro de Manuel Dengo, 11 de febrero de 1812»] {{Lhigaçon einatiba|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. FamilySearch.</ref><ref name="es_9">[https://familysearch.org/ark%3A/61903/1%3A1%3A4G3V-W43Z «Juan Dengo en el registro de Manuel Víctor de Jesús Dengo Bertora»] {{Lhigaçon einatiba|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. FamilySearch. 25 de agosto de 1852. Costa Rica, bautismos, 1700–1915.</ref>
|-
! colspan="2" | Anformaçon porfissional
|-
! Ocupaçon
| Melitar
|-
! Lealdade
| Monarquia spanhola (c. 1783–1821)<br>Purmeiro Ampério mexicano (1822–1823; bando amperialista de Cartago)
|-
! Ounidade melitar
| Regimiento Fijo de Infantería de Guatemala <ref name="es_1" /><br>Squadron de Yoro <ref name="es_10">Archivo Nacional de Costa Rica, documentos digitalizados en FamilySearch, grupo de imágenes 107983250, imágenes 609–610, despacho de nombramiento para Yoro, 1 de junio de 1805. [https://www.familysearch.org/ark%3A/61903/3%3A1%3A3QHK-231Y-57JZ «Nombramiento de Juan Dengo para el Escuadrón de Yoro»] {{Lhigaçon einatiba|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. FamilySearch.</ref><br>Batallón Provincial de Infantería de Costa Rica <ref name="es_11">Archivo Nacional de Costa Rica, documentos digitalizados en FamilySearch, grupo 112109397, imágenes 8–10, correspondencia de marzo–abril de 1812.</ref><br>Batallón de Milicias Disciplinadas de Cartago <ref name="es_12">Archivo Nacional de Costa Rica, documentos digitalizados en FamilySearch, grupo 107983250, imágenes 646–648, título de capitán de ejército a favor de Juan Dengo; concesión de 10 de agosto de 1815 y registro posterior. [https://familysearch.org/ark%3A/61903/3%3A1%3A3QHK-K31Y-53PW «Título de capitán a favor de Juan Dengo»] {{Lhigaçon einatiba|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. FamilySearch.</ref><br>Squadron de San Miguel <ref name="es_13">Moreno Gutiérrez, Rodrigo (2017). [https://ru.historicas.unam.mx/bitstream/handle/20.500.12525/431/672_AF_06_anexos.pdf?isAllowed=y&sequence=2 La trigarancia: fuerzas armadas en la consumación de la independencia. Nueva España, 1820–1821]. Universidad Nacional Autónoma de México, Instituto de Investigaciones Históricas. p. 403. Anexo 13: «Planas mayores del reino de Guatemala, 1820–1821».</ref><br>Forças amperialistas de Cartago <ref name="es_14">Fernández Guardia, Ricardo (1928). [https://www.asamblea.go.cr/sd/Otras_publicaciones/La%20Independencia%20y%20otros%20episodios.pdf La Independencia y otros episodios]. San José: Trejos Hermanos. pp. 96, 100, 112 y 120.</ref>
|-
! Posto melitar
| Cergento purmeiro de l Regimiento Fijo de Infantería de Guatemala (documentado an 1793) <ref name="es_1" /><br>Funçones de ''Ayudante Mayor'' (documentadas dende 1805) <ref name="es_10" /><ref name="es_11" /><br>Grau de capitan (10 d'agosto de 1815) <ref name="es_12" /><br>Funçones de ''Sargento Mayor'' (documentadas an 1817) <ref name="es_15">Archivo Nacional de Costa Rica, documentos digitalizados en FamilySearch, grupo 107983250, imágenes 660 y 663, certificaciones de 31 de diciembre de 1817.</ref><br>''Sargento Mayor'' de las forças amperialistas de Cartago (márcio de 1823) <ref name="es_14" />
|-
! Destinçones
| Cabalheiro de la Orde de San Hermenegildo (2 de setembre de 1819) <ref name="es_16">Archivo Nacional de Costa Rica, Departamento Archivo Histórico, toma de razón, signatura antigua 001088-CO, folios 321–323; código CRISAOSA11500001, 29 de febrero de 1820. [https://archivodigital.go.cr/index.php/informationobject/browse?creators=22726&languages=es&media=print&page=18&sort=identifier&sortDir=asc&topLod=0&view=card «Toma de razón: títulos de Juan Manuel de Cañas y Juan Dengo»]. Archivo Nacional de Costa Rica.</ref>
|-
! Assinatura
| [[File:Firma_Juan_Manuel_Dengo_1807.png|frameless|200px|alt=Assinatura de Juan Manuel Dengo]]
|}
'''Juan Dengo''', tamien documentado cumo '''Juan Manuel Dengo''' (Asturias, Spanha, c. 1757 – Heredia, Costa Rica, 11 de setembre de 1839), fui un melitar d'ourige spanhola al serbiço de la monarquia spanhola, que fizo la sue carreira na América Central, ne l âmbito de la Capitanía General de Guatemala.
La Real Academia de la Historia situa la sue nacença an Spanha.<ref name="es_17">[https://historia-hispanica.rah.es/biografias/12759-juan-dengo «Juan Dengo»]. Historia Hispánica. Real Academia de la Historia. Consultado el 2 de octubre de 2026.</ref> An Costa Rica stubo lhigado al serbiço melitar an Cartago i a ua família documentada an Heredia, dues poblaçones de l anterior de l país.
Anterbeniu nas deliberaçones de l Ayuntamiento de Cartago subre la andependéncia an outubre de 1821 i, mais tarde, participou ne l mobimiento amperialista de Cartago de 1823.<ref name="es_18">Iglesias, Francisco María (1899). Documentos relativos á la Independencia. Actas de los Ayuntamientos desde fines de 1821 hasta diciembre de 1823. San José: Tipografía Nacional. pp. 1-9. Actas del Ayuntamiento de Cartago del 13 y 15 de octubre de 1821; intervención de Dengo en las pp. 3 y 8.</ref> La sue carreira documentada cumprende funçones de ''Ayudante Mayor'', l grau de capitan i la cuncesson de l título de cabalheiro de la Orde de San Hermenegildo. Las listas de ls quadros de comando de l reino de Guatemala de 1820–1821 anclúien-lo cumo ''Sargento Mayor'' de l Squadron de San Miguel.<ref name="es_13" />
An Costa Rica, ls registos de ls sous serbiços i de la sue família permíten seguir la sue presença durante ls redadeiros anhos de l regime colonial. Apuis de la andependéncia, figura ne l processo relativo al mobimiento amperialista de 1823 i nun processo de ''indulto'' de 1827.<ref name="es_19">[https://www.dgan.go.cr/ran%20/index.php/RAN/article/download/1076/948 «La Guerra Civil de 1823 (documentos)»]. Revista de los Archivos Nacionales: 329-333. Consultado el 2 de octubre de 2026. Declaraciones de José Antonio García y Manuel García Escalante, pp. 330–332.</ref><ref name="es_20">Archivo Nacional de Costa Rica, Archivo Histórico, Asamblea Legislativa, CR-AN-AH-AL-000562. Descripción del decreto de indulto de Juan Dengo, 20 de marzo de 1827; sanción del Consejo Representativo, 28 de marzo. [https://www.archivodigital.go.cr/index.php/informationobject/browse?creators=60767&media=print&onlyMedia=1&sf_culture=fr&sort=alphabetic&sortDir=asc&topLod=0&view=table «Catálogo: decreto de indulto de Juan Dengo»]. Archivo Nacional de Costa Rica.</ref>
== Ourige spanhola i carreira centro-americana ==
La ambestigaçon genealógica de Yves de La Goublaye de Ménorval, publicada pula Academia Costarricense de Ciencias Genealógicas, identifica-lo cumo natural de Asturias, ne l norte de Spanha, i a sue mulhier Antonia Alarcón cumo natural de Andalucía.<ref name="es_2" />
Nas sues cumbersas cun Camilo Rodríguez Chaverri, recolhidas an ''Jorge Manuel Dengo: Memorias del padre del ICE'', l sou descendiente Jorge Manuel Dengo Obregón identificou Juan Dengo cumo abó de l sou abó i dixo: «Dengo es un apellido de origen asturiano, de Oviedo». Nessa mesma lhembrança familiar, situou la sue chegada de Spanha an 1802 i descrebiu-lo cumo oufecial d'artilharie.<ref name="es_21">Rodríguez Chaverri, Camilo. [https://www.yumpu.com/es/document/view/15627241/libro-de-jorge-manuel-dengopdf-solidarismo-en-accion «Anexo 1: Jorge Manuel Dengo, «No podrán destruir al ICE»»]. Jorge Manuel Dengo: Memorias del padre del ICE. Testimonio de Jorge Manuel Dengo; página 105 del archivo digital «Libro de Jorge Manuel Dengo.pdf», sin numeración impresa en la página del pasaje.</ref>
La presença asturiana an Costa Rica cumprendiu outras pessonas que benírun bibir an Costa Rica durante l período colonial. Ramón Villegas Palma menciona l ''Sargento Mayor'' Francisco de la Madriz Linares, nacido an Asturias por 1689 i stabelecido an Costa Rica, adonde casou cun Rita García de Argueta.<ref name="es_22">Villegas Palma, Ramón (marzo de 2007). [https://studylib.es/doc/7378781/descargar-revista «Genealogía Familia Sagot»]. Revista Electrónica de la Academia Costarricense de Ciencias Genealógicas (1): 4.</ref> Ne l própio âmbito d'atuaçon de Dengo aparece outro asturiano: l cumerciante Pedro Antonio Solares y Berros, morador an Heredia, declarou a 2 de setembre de 1819 que era natural de l cunceilho de Villaviciosa, an Asturias, durante ua deligéncia derigida por Dengo.<ref name="es_23">Archivo Nacional de Costa Rica, declaración de Pedro Antonio Solares ante Juan Dengo, Heredia, 2 de septiembre de 1819; digitalización en FamilySearch, grupo 108378207, imágenes 65–66. [https://www.familysearch.org/ark%3A/61903/3%3A1%3A3QHJ-5QQD-59ZV «Declaración de Pedro Antonio Solares: naturaleza y vecindad»] {{Lhigaçon einatiba|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. FamilySearch.</ref>
La sue ourige spanhola i l sou serbiço an ounidades centro-americanas sítuan la sue carreira antre Spanha i la América Central.<ref name="es_17" /> L despacho de 1805 identifica-lo cumo cergento purmeiro de granadeiros de l stinto Regimiento Fijo i destina-lo, cumo ''Ayudante Mayor Interino'', al Squadron de Yoro, ne l atual Honduras.<ref name="es_10" /> La cuonta de prémios cunserba un cálculo de serbiços que ampeça a 1 de márcio de 1798, de maneira que la sue carreira melitar documentada remonta al seclo XVIII.<ref name="es_24">Archivo Nacional de Costa Rica, documentos digitalizados en FamilySearch, grupo 112109336, imágenes 17–19, expediente sobre cédula extraviada y cómputo de premios; órdenes de mayo de 1808. [https://www.familysearch.org/ark%3A/61903/3%3A1%3A3QHN-LQLM-9JCY «Cuenta del premio y reclamación de Juan Manuel Dengo»] {{Lhigaçon einatiba|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. FamilySearch. Véanse también las imágenes siguientes: [https://www.familysearch.org/ark%3A/61903/3%3A1%3A3QHN-LQLM-9JCB https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QHN-LQLM-9JCB] {{Lhigaçon einatiba|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} y [https://www.familysearch.org/ark%3A/61903/3%3A1%3A3QHV-BQLM-9VDB https://www.familysearch.org/ark:/61903/3:1:3QHV-BQLM-9VDB] {{Lhigaçon einatiba|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>
An Costa Rica, la sue carreira combina dous âmbitos: l serbiço de l batalhon de Cartago, sede de l goberno porbincial durante l período colonial, i ls lhaços familiares an Heredia, poblaçon de l Valle Central. An Cartago fui scolhido cumo ''Habilitado'' para 1807 i figura cumo ''Ayudante Mayor'' an 1812; an Heredia registórun-se ls bautismos de ls sous filhos dende 1807 i l sou antierro an 1839.<ref name="es_25">Archivo Nacional de Costa Rica, documentos digitalizados en FamilySearch, grupo 107983250, imagen 615, elección de habilitado, 20 de noviembre de 1806, y aprobación, 1 de diciembre de 1806. [https://www.familysearch.org/ark%3A/61903/3%3A1%3A3QHK-K31Y-5WVF «Elección de Juan Dengo como habilitado para 1807»] {{Lhigaçon einatiba|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. FamilySearch.</ref><ref name="es_11" /><ref name="es_4" /><ref name="es_3" /> Esta distribuiçon permite destinguir l sou destino melitar an Cartago de l âmbito parroquial de la sue família an Heredia.
== Carreira melitar ==
=== L Regimiento Fijo i las milícias de Yoro ===
Juan Dengo yá figura documentado ne l eisército an 1793: la lista de l Regimiento Fijo de Infantería de Guatemala reproduzida por Ana Margarita Gómez identifica-lo cumo cergento purmeiro, de 36 anhos, casado i benido de Asturias.<ref name="es_1" />
L despacho de 1805 destingue la sue procedéncia, cumo cergento purmeiro de granadeiros de l «extinguido Regimiento Fixo», de l sou nuobo destino cumo ''Ayudante Mayor Interino'' de l Squadron de Yoro. L termo «extinguido» descrebe l corpo de donde benie nesse documento; nun debe ser aplicado a todas las ounidades posteriores chamadas Fijo de Guatemala.<ref name="es_10" /> De facto, las listas de ls quadros de comando de 1820–1821 recólhen un Batallón Fijo de Guatemala antre las tropas beteranas i, an separado, ls squadrones de Yoro i San Miguel antre las milícias porbinciales de dragones.<ref name="es_13" />
Yoro queda ne l atual Honduras, drento de l território que anton pertenecie a la Capitanía General de Guatemala. L squadron era ua ounidade de milícias de dragones; l cargo de ''Ayudante Mayor'' era un posto diferente de l comando superior de la ounidade. L despacho fui passado por Antonio González Mollinedo y Saravia, gobernador i capitan-general de Guatemala, que declarou: «he venido en elegir a D. Juan Dengo», identificando-lo apuis cumo cergento purmeiro de granadeiros. L documento ten la data de 1 de júnio de 1805, an Nueva Guatemala.<ref name="es_10" /> La nomeaçon permite seguir la passaige de Dengo de l sou posto de cergento de granadeiros para un cargo d'ajudante de milícias, spressamente anterino ne l despacho de 1805.<ref name="es_10" /><ref name="es_13" />
=== Prémio pecuniário i antiguidade de serbiços ===
L despacho de 1 de júnio de 1805 apersenta-lo cumo cergento purmeiro de granadeiros de l stinto Regimiento Fijo i nomeia-lo ''Ayudante Mayor Interino'' de l Squadron de Yoro.<ref name="es_10" /> Ua cuonta posterior regista un prémio de 16 reales por més dende 1 de márcio de 1798, data an que fui porposto para esse prémio quando era cergento de l Batallón Fijo, até 31 de maio de 1805, béspera de la sue promoçon a ''Ayudante Mayor Interino''.
La reclamaçon debie-se al sumiço de la cédula i al prémio que deixara de recebir. Ls oufícios de 7 i 13 de maio de 1808 mandórun tratar de l sou pagamento, por meio dua certificaçon de ls chefes de l corpo subre la data de la porpuosta.<ref name="es_24" />
La cuonta documenta l sou serbiço cumo cergento an 1798, anquanto que la lista de 1793 comproba que yá pertenecie al Regimiento Fijo cinco anhos antes.<ref name="es_24" /><ref name="es_1" /> Se l prémio reconhecido an 1798 correspondie a quinze anhos cumpridos de serbiço, la subtraçon permite porponer ua antrada por 1783. De acordo culs 36 anhos registados an 1793, tenerie anton cerca de 26 anhos. Esta anferéncia depende de la catadorie de l prémio i de l cálculo de l'antiguidade; la data de la porpuosta de pagamento nun ye necessariamente l die an que cumpriu l requisito.<ref name="es_24" /><ref name="es_1" />
=== Habilitaçon i serbiço an Cartago ===
A 20 de nobembre de 1806 fui scolhido cumo ''Habilitado'', cun aprobaçon de 1 de dezembre, para exercer durante 1807.<ref name="es_25" /> L'ata de la scolha reuniu l ''Sargento Mayor'' Juan Manuel de Cañas i ls ''Ayudantes Mayores'' Juan Dengo i José Prieto; la nomeaçon fui aprobada por Juan Francisco de Bonilla.
La habilitaçon outorizaba Dengo a recebir de las Cajas Reales ls soldos de l batalhon i a distribuí-los antre ls sous membros.<ref name="es_25" /> Ne l âmbito de la Real Caja Subalterna aparece tamien Manuel García Escalante: l sou nome figura ne l registo de l despacho de Dengo para Yoro, a 20 de setembre de 1805.<ref name="es_26">Archivo Nacional de Costa Rica, registro del despacho de Juan Dengo para Yoro en la Real Caja Subalterna, 20 de septiembre de 1805; digitalización en FamilySearch, grupo 107983250, imagen 610. [https://www.familysearch.org/ark%3A/61903/3%3A1%3A3QHK-K31Y-5WNK «Toma de razón del despacho de Juan Dengo: Manuel García Escalante»] {{Lhigaçon einatiba|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. FamilySearch.</ref> La documentaçon de márcio i abril de 1812 identifica-lo cumo ''Ayudante Mayor'' de l Batalhon de Cartago.<ref name="es_11" />
=== Grau de capitan i funçones de Sargento Mayor ===
L grau de capitan fui-le cuncedido a 10 d'agosto de 1815 i quedou registado mais tarde, an 1816.<ref name="es_12" /> L registo de l sou despacho recolhe la fórmula de Fernando VII: «Por quanto atendiendo a los méritos y servicios de Vos D. Juan Dengo». L testo identifica-lo cumo ''Ayudante Mayor Veterano'' de l Batallón de Milicias disciplinadas de Cartago i cuncede-le l grau de capitan d'anfantarie. L «vos» pertence eiqui a la lhenguaige de l despacho real derigido al beneficiário.<ref name="es_27">Archivo Nacional de Costa Rica, toma de razón del título de capitán de ejército de Juan Dengo, folio 304; FamilySearch, grupo 107983250, imagen 648. [https://www.familysearch.org/ark%3A/61903/3%3A1%3A3QHK-K31Y-53PW «Despacho real de capitán: tratamiento dirigido a Juan Dengo»] {{Lhigaçon einatiba|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. FamilySearch. Transcripción del fragmento con abreviaturas desarrolladas.</ref>
[[File:Juan_Dengo_despacho_real_vos.png|thumb|500px|alt=Pormenor de l registo de l despacho de Fernando VII que cuncede a Juan Dengo l grau de capitan: «Por quanto atendiendo a los méritos y servicios de Vos D. Juan Dengo». Archivo Nacional de Costa Rica, fólio 304.|Pormenor de l registo de l despacho de Fernando VII que cuncede a Juan Dengo l grau de capitan: «Por quanto atendiendo a los méritos y servicios de Vos D. Juan Dengo». Archivo Nacional de Costa Rica, fólio 304.<ref name="es_27" />]]
An certificaçones datadas de 31 de dezembre de 1817 aparece cumo ancarregado de l cargo bagante de ''Sargento Mayor''.<ref name="es_15" /> Un anforme de Juan Manuel de Cañas, datado de 18 de maio de 1820, recolhe ls sous serbiços i recomenda la sue nomeaçon para un posto defenitibo. L anforme recolhe tamien l sou pedido de l grau de ''Teniente Coronel''.<ref name="es_28">Archivo Nacional de Costa Rica, documentos digitalizados en FamilySearch, grupo 112109009, imágenes 13–14, informe de Juan Manuel de Cañas sobre Juan Dengo, 18 de mayo de 1820.</ref>
=== Squadron de San Miguel ===
La tabela de ls quadros de comando de 1820–1821 publicada por Rodrigo Moreno Gutiérrez situa-lo na coluna de ''Sargento Mayor'' de l Squadron de San Miguel, drento de las milícias porbinciales de dragones.<ref name="es_13" /> San Miguel corresponde a la poblaçon de l atual El Salvador, que nessa altura tamien pertenecie a la Capitanía General de Guatemala. La tabela destingue este squadron de l de Yoro i de l Batalhon de Cartago: son destinos de la sue carreira drento dua ourganizaçon melitar regional.
La lista de 1820–1821 documenta la sue ancluson ne l quadro de comando de San Miguel, sien precisar, por si sola, l die de la mudança dende Costa Rica.<ref name="es_13" />
=== Justiça melitar i comando temporário ===
An 1817 atuou cumo juiz comissionado nua causa melitar. Las deligéncias identifícan-lo cumo capitan d'anfantarie de ls eisércitos reales, ''Ayudante Mayor'' i ancarregado de las funçones de ''Sargento Mayor''. Recebiu declaraçones, mandou fazer l embargo de biens i pediu al gobernador Juan de Dios de Ayala y Toledo outorizaçon i auxílio para cumprir la determinaçon na jurisdiçon de Villa Hermosa.<ref name="es_29">Archivo Nacional de Costa Rica, diligencias de la causa de Marcelo Herrera, 26 de junio–8 de julio de 1817; documentos digitalizados en FamilySearch, extractos conservados en «Declaraciones ante Juan Dengo». Auto de embargo, 5 de julio; oficio al gobernador y ejecución del embargo, julio de 1817.</ref>
Ne ls testemunhos d'agosto de 1819 relativos a la circulaçon dua proclama benida de Portobelo aparece cumo ''Comandante Accidental''. La declaraçon de Joaquín de Oreamuno refere que antregou l amprimido a Dengo i que este le indicou que lo mandasse al gobernador político Ramón Jiménez y Robredo. Outras deligéncias de l processo documentan la sue anterbençon na ambestigaçon i receçon de declaraçones.<ref name="es_30">Archivo Nacional de Costa Rica, expediente relativo a la proclama de Portobelo y Juan Freses Neco, agosto de 1819, declaración de Joaquín de Oreamuno, 6 de agosto; extractos digitalizados en FamilySearch, «Juan Dengo relacion con Juan Neco» y «Juan Dengo comandante accidental».</ref>
=== Relaçones cun outoridades melitares, admenistratibas i políticas ===
La documentaçon de Dengo lhiga-lo culas outoridades que exercien l goberno i l comando melitar de Costa Rica durante ls redadeiros anhos coloniales i la crise política de 1823. Estas relaçones aparécen an nomeaçones, registos de Hacienda, anformes de serbiços, deligéncias judiciales, las atas d'outubre de 1821 i testemunhos de l processo amperialista.
Antre ls funcionários cun quien coincidiu figura Manuel García Escalante, respunsable pula Real Caja de Cartago durante l período colonial i pula sue cuntinuidade admenistratiba apuis de la andependéncia. Eduardo Madrigal Muñoz anclui-lo antre ls percipales admenistradores de las anstituiçones políticas de la transiçon de 1821.<ref name="es_31">Madrigal Muñoz, Eduardo (2021). [https://www.revistas.una.ac.cr/index.php/historia/article/download/15601/21977 «Los administradores políticos de Costa Rica al momento de la Independencia: ¿Colonia o modernidad?»]. Revista de Historia (84): 175-209. doi:[https://dx.doi.org/10.15359%2Frh.84.9 10.15359/rh.84.9]. Véase especialmente p. 188.</ref> La sue relaçon documental cun Dengo cumprende l registo de l despacho de 1805, las deliberaçones d'outubre de 1821 i l sou testemunho subre ls acuntecimientos de márcio de 1823.<ref name="es_26" /><ref name="es_18" /><ref name="es_19" />
[[File:JuanManuelCañas.jpg|thumb|250px|alt=Juan Manuel de Cañas, superior melitar de Dengo i participante nas deliberaçones de Cartago de 1821.|Juan Manuel de Cañas, superior melitar de Dengo i participante nas deliberaçones de Cartago de 1821.]]
{| class="wikitable"
! Pessona !! Data !! Relaçon documentada cun Dengo
|-
| José Ruperto Prieto y González del Suso || 1806–1807 || ''Ayudante Mayor'' de l Batalhon de Cartago, participou cun Cañas i Dengo na scolha deste redadeiro cumo ''Habilitado'' para 1807. L'ata situa-lo na mesma admenistraçon melitar ancarregada de recebir i distribuir ls soldos.<ref name="es_25" />
|-
| Juan Francisco de Bonilla || 1806 || Aprobou la nomeaçon de Dengo cumo ''Habilitado'' a 1 de dezembre de 1806.<ref name="es_25" />
|-
| Manuel García Escalante || 1805, 1821 i 1823 || L sou nome figura ne l registo de l despacho de Yoro na Real Caja; fui cumbocado cun Dengo para las deliberaçones de la andependéncia i declarou que lo ancontrou cun Lombardo quando lhebou l abiso subre la tomada de l quartel.<ref name="es_26" /><ref name="es_18" /><ref name="es_19" />
|-
| José Antonio García y Ramírez || 1823 || Testemunha de l processo posterior al mobimiento amperialista: situou Dengo ne l quartel de Cartago durante la tomada de 29 de márcio i mencionou-lo antre ls que acudírun al ataque posterior.<ref name="es_19" />
|-
| Antonio González Mollinedo y Saravia || 1805 || Capitan-general de Guatemala que passou la nomeaçon de ''Ayudante Mayor Interino'' de Yoro.<ref name="es_10" />
|-
| Juan de Dios de Ayala y Toledo || 1817 || Cumo gobernador, recebiu l pedido d'outorizaçon i auxílio de Dengo para fazer un embargo nua causa melitar.<ref name="es_29" />
|-
| Ramón Jiménez y Robredo || 1819 || Dengo indicou que le debien mandar la proclama benida de Portobelo, segundo la declaraçon de Joaquín de Oreamuno.<ref name="es_30" />
|-
| Juan Manuel de Cañas-Trujillo y Sánchez de Madrid || 1820 || Anformou subre ls sous serbiços i recomendou la sue nomeaçon para un posto defenitibo; l anforme tamien recolhe l pedido de l grau de ''Teniente Coronel''.<ref name="es_28" />
|-
| Joaquín de Oreamuno y Muñoz de la Trinidad || 1819, 1821 i 1823 || Declarou subre l'antrega de la proclama a Dengo i participou cun el nas deliberaçones de l Ayuntamiento de Cartago d'outubre de 1821.<ref name="es_18" /> Fernández Guardia atribui-le, mais tarde, la nomeaçon de Dengo cumo ''Sargento Mayor'' de l regime amperialista.<ref name="es_30" /><ref name="es_14" />
|-
| José Santos Lombardo y Alvarado || 1821 i 1823 || Participou cun Dengo nas deliberaçones municipales d'outubre de 1821.<ref name="es_18" /> L testemunho de Manuel García Escalante situa Dengo a comer cun el quando chegou l abiso de la tomada de l quartel.<ref name="es_19" />
|-
| Agustín Barba || 1821 || Assistiu, cumo Dengo, als cabildos de 13 i 15 d'outubre; las atas destínguen l sou cargo de ''Sargento Mayor'' de l Batalhon de Cartago de l de Dengo an San Miguel.<ref name="es_18" />
|-
| Santiago Bonilla i José María de Peralta y La Vega || 1821 || Outoridades municipales presentes nas deliberaçones subre las comunicaçones de la andependéncia an que Dengo anterbeniu.<ref name="es_18" />
|-
| Pedro José de Alvarado y Baeza || 1821 || Becairo eclesiástico cumbocado cun Dengo para la sesson de 13 d'outubre.<ref name="es_18" />
|-
| Nicolás Carrillo y Aguirre || 1821 || Presidie a la Junta de Legados que decidiu suspender ls pagamentos a Dengo por la sue nomeaçon melitar corresponder a San Miguel.<ref name="es_32">Sáenz Carbonell, Jorge Francisco (2020). [https://www.rree.go.cr/files/includes/files.php?id=1739&tipo=documentos Nicolás Carrillo y Aguirre, presidente de la primera constituyente de Costa Rica]. Ministerio de Relaciones Exteriores y Culto, Instituto del Servicio Exterior Manuel María de Peralta. p. 91. ISBN 978-9977-76-054-4. Serie Yvonne Clays, 35; remite a las actas recopiladas por Iglesias, tomo II, pp. 15–17.</ref>
|-
| Salvador de Oreamuno || 1823 || Segundo comandante de l regime amperialista; Fernández Guardia situa-lo al comando de la marcha para Ochomogo an que Dengo participou.<ref name="es_33">Fernández Guardia, Ricardo (1928). La Independencia y otros episodios. San José: Trejos Hermanos. pp. 120 y 131.</ref>
|-
| Félix Oreamuno y Jiménez || 1821 i 1823 || Regidor presente nas deliberaçones d'outubre de 1821 i oufecial ancluído por Fernández Guardia na força amperialista que marchou cun Dengo para Ochomogo.<ref name="es_18" /><ref name="es_33" />
|-
| Hermenegildo Bonilla Pacheco || 1823 || Oufecial de la mesma força amperialista que Dengo na marcha para Ochomogo, segundo Fernández Guardia.<ref name="es_33" />
|-
| Félix Fernández y Tenorio || 1821 || Comandante de l Batalhon Porbincial. La sesson de la Junta de Legados que decidiu suspender ls pagamentos a Dengo ancarregou Fernández de distribuir i disciplinar las tropas; dambos aparécen nesse acordo de reourganizaçon melitar.<ref name="es_32" />
|}
=== Orde de San Hermenegildo ===
[[File:Order_of_Saint_Hermenegild_Cross.jpg|thumb|250px|alt=Cruz de la Orde de San Hermenegildo, fotografiada por Nikita7544Ilin an 2025. Eisemplar ilustratibo de la ansígnia de la orde de que Dengo fui nomeado cabalheiro an 1819.|Cruz de la Orde de San Hermenegildo, fotografiada por Nikita7544Ilin an 2025. Eisemplar ilustratibo de la ansígnia de la orde de que Dengo fui nomeado cabalheiro an 1819.<ref name="es_16" />]]
La Real i Melitar Orde de San Hermenegildo fui criada por Fernando VII por decreto de 28 de nobembre de 1814, apuis de la Guerra de la Andependéncia Spanhola. La cédula real de 19 de janeiro de 1815 publicou l sou purmeiro regulamiento cumo recompensa pula constáncia melitar de ls oufeciales de ls eisércitos de Spanha i Índias i de l'Armada.<ref name="es_34">[https://www.defensa.gob.es/rmo/ordensherme/reglamentos/1815_1/ «Real cédula de 19 de enero de 1815»]. Ministerio de Defensa de España. [https://www.defensa.gob.es/rmo/Galerias/ordensherme/reglamentos/ficheros/regla1815_1.pdf Texto descargable en PDF], artículos 37–44.</ref>
L regulamiento de 10 de júlio de 1815 eisigie binticinco anhos de serbiço cuntable, al menos diez cumo oufecial, i ua cunduta de acordo cula honra melitar. Reconhecie cumo serbiço atibo l de ls ''Ayudantes'' i ''Sargentos Mayores'' beteranos de milícias; tamien prebía tiempo a dobrar an campanha i certos acréscimos por destinos oubrigatórios de l outro lhado de l mar. L pedido debie ser acumpanhado pula folha de serbiços i ls anformes de ls superiores.<ref name="es_35">[https://www.defensa.gob.es/rmo/ordensherme/reglamentos/1815_2/ «Reglamento de la Real y Militar Orden de San Hermenegildo, 10 de julio de 1815»]. Ministerio de Defensa de España. [https://www.defensa.gob.es/rmo/Galerias/ordensherme/reglamentos/ficheros/regla1815_2.pdf Texto descargable en PDF], artículos 2, 4–8 y 11.</ref>
La ansígnia tenie braços de esmalte branco, corona real i la eimaige de l santo a cabalho; lhebaba l'anscriçon «Premio a la constancia militar» i, ne l reverso, l monograma de Fernando VII. L regulamiento destinguie la cruz, la placa i la grande cruz, cun requisitos specíficos d'antiguidade i posto.<ref name="es_34" /> La cuncesson a Dengo corresponde al título de cabalheiro i situa la sue carreira drento deste sistema de reconhecimiento de serbiços prolongados.<ref name="es_16" />
L catálogo de l Archivo Nacional de Costa Rica descrebe un título de cabalheiro de la Orde de San Hermenegildo cuncedido a Dengo a 2 de setembre de 1819. L registo que cunten essa anformaçon ten la data de 29 de febreiro de 1820.<ref name="es_16" />
L registo manuscrito diç: «Título de Caballero del S. D. Juan Dengo [...] en f[ec]ha 2 de Sep[tiemb]re de 1819». Ye l assento admenistratibo de la cuncesson, registado cun outros despachos melitares.<ref name="es_16" />
[[File:Juan_Dengo_asiento_San_Hermenegildo_1819.png|thumb|500px|alt=Assento manuscrito que regista la cuncesson de l título de cabalheiro de la Orde de San Hermenegildo a Juan Dengo a 2 de setembre de 1819.|Assento manuscrito que regista la cuncesson de l título de cabalheiro de la Orde de San Hermenegildo a Juan Dengo a 2 de setembre de 1819.<ref name="es_16" />]]
Ne l mesmo assento menciona-se l título cuncedido a Cañas a 7 d'agosto de 1819. Son cuncessones diferentes, reunidas nun registo admenistratibo quemun.<ref name="es_16" />
== Participaçon nas deliberaçones de la andependéncia de 1821 ==
=== Receçon de las comunicaçones de Guatemala i León ===
A 13 d'outubre de 1821, apuis de recebir l correio culas comunicaçones de Gabino Gaínza subre la andependéncia proclamada an Guatemala a 15 de setembre, i culs acordos de la Diputación Provincial de León, Cañas cumbocou l Ayuntamiento de Cartago. Dengo fui cumbocado para aquela reunion cun l ''Sargento Mayor'' Agustín Barba, ls representantes eclesiásticos i Manuel García Escalante, funcionário de Hacienda. Stubo presente quando se lírun i discutírun las comunicaçones de la andependéncia i spressou l sou boto subre la respuosta que debie ser dada. La sue anterbençon quedou registada na ata de l cabildo.<ref name="es_18" />
L'ata de l die 13 diç que Dengo «en un todo se suscribe al parecer del señor Gob[ernado]r don Juan Man[ue]l de Cañas». La porpuosta de Cañas era adotar l acordado an León i dar cuonta al Congreso Nacional que residie an Madrid para recebir anstruçones. Dengo mantebo assi ua posiçon de cuntinuidade cul critério de l sou superior na deliberaçon subre cumo respunder als nuobos acuntecimientos.<ref name="es_18" /> Fernández Guardia menciona-lo, cun Barba i Vicente Ortega, antre ls melitares an cuja cooperaçon Cañas se podie apoiar durante aquela crise.<ref name="es_36">Fernández Guardia, Ricardo (1928). La Independencia y otros episodios. San José: Trejos Hermanos. p. 19.</ref>
<gallery mode="packed" heights="240">
File:Jose_Maria_Peralta_La_Tribuna_1934.png|alt=José María de Peralta, participante nas deliberaçones municipales d'outubre de 1821.|José María de Peralta, participante nas deliberaçones municipales d'outubre de 1821.<ref name="es_18" /><ref name="es_37">Trejos, J. Francisco (15 de septiembre de 1934). «Cómo y cuándo se proclamó la Independencia de Costa Rica». La Tribuna: 10. Página titulada «Los fundadores de la República—1821», con retratos identificados por sus pies. Ejemplar digitalizado de la Biblioteca Nacional «Miguel Obregón Lizano», disponible en la [https://www.sinabi.go.cr/biblioteca%20digital/periodicos/ hemeroteca digital del SINABI].</ref>
File:Joaquin_Iglesias_La_Tribuna_1934.png|alt=Joaquín de Iglesias, retratado na páigina comemoratiba de ls fundadores de la República.|Joaquín de Iglesias, retratado na páigina comemoratiba de ls fundadores de la República.<ref name="es_37" />
File:Juan_Mora_Fernandez_La_Tribuna_1934.png|alt=Juan Mora Fernández, retratado na mesma páigina comemoratiba de la andependéncia.|Juan Mora Fernández, retratado na mesma páigina comemoratiba de la andependéncia.<ref name="es_37" />
</gallery>
=== L boto de 15 d'outubre i l sou destino an San Miguel ===
Dous dies apuis, l Ayuntamiento tornou a cumbocá-lo i identificou-lo spressamente cumo ''Sargento Mayor'' de l Squadron de San Miguel. L'ata regista que mantebo la sue oupinion anterior i acrecentou que nun podie alongar-se subre l assunto «por no ser de esta Prov[inci]a sino de la San Mig[ue]l». La mençon corresponde a la sue lhigaçon porbincial ne l cuntesto de l sou destino melitar. L acordo posterior mandou anular ls botos anteriores de ls outros participantes, cun eiceçon de ls de Cañas i Dengo.<ref name="es_18" />
A 16 de nobembre, yá cunstituída la Junta de Legados de los Pueblos i baixo la presidéncia de Nicolás Carrillo y Aguirre, decidiu-se suspender ls pagamentos a Dengo porque staba nomeado ''Sargento Mayor'' an San Miguel, ne l atual El Salvador, i nó an Costa Rica. La mesma sesson tratou de la reourganizaçon de las forças porbinciales i de la formaçon de milícias nacionales: mandou que l ''Ayudante Mayor'' Vicente Ortega residisse an Cartago i que l comandante de l Batalhon Porbincial, Félix Fernández y Tenorio, distribuísse i disciplinasse las tropas.<ref name="es_32" />
[[File:Felix_Fernandez_La_Tribuna_1934.png|thumb|250px|alt=Retrato identificado cumo «Don Félix Fernández» an La Tribuna, 15 de setembre de 1934, p. 10. Eisemplar digitalizado pula Biblioteca Nacional de Costa Rica i çponible ne l SINABI.|Retrato identificado cumo «Don Félix Fernández» an ''La Tribuna'', 15 de setembre de 1934, p. 10. Eisemplar digitalizado pula Biblioteca Nacional de Costa Rica i çponible ne l SINABI.<ref name="es_37" />]]
Estas atuaçones documentan la sue presença ne l processo de deliberaçon política i transiçon admenistratiba de 1821. La sue nomeaçon posterior ne l regime amperialista de Cartago pertence a la crise de 1823.<ref name="es_18" /><ref name="es_32" /><ref name="es_14" />
== Participaçon ne l mobimiento amperialista de 1823 ==
[[File:Joaquín_de_Oreamuno_de_la_Trinidad_y_Muñoz.png|thumb|250px|alt=Retrato de Joaquín de Oreamuno y Muñoz de la Trinidad, atribuído an Commons a Tomás Povedano. Oreamuno nomeou Dengo Sargento Mayor para ourganizar las forças amperialistas de Cartago.|Retrato de Joaquín de Oreamuno y Muñoz de la Trinidad, atribuído an Commons a Tomás Povedano. Oreamuno nomeou Dengo ''Sargento Mayor'' para ourganizar las forças amperialistas de Cartago.<ref name="es_14" />]]
=== Detençon i nomeaçon an Cartago ===
Las ''Efemérides costarricenses'' de Alfonso Jiménez Rojas, reeditadas an ''Reproducción'' an 1921, relátan que an febreiro de 1823 las outoridades recebírun nuobas dua possible marcha de tropas dende León para Costa Rica. L anforme situaba Dengo na fazenda de l Bejuco, na jurisdiçon de Bagaces, i motibou l'orde de la sue detençon.<ref name="es_38">Jiménez Rojas, Alfonso (30 de septiembre de 1921). [https://www.sinabi.go.cr/biblioteca%20digital/revistas/reproduccion/reproduccion%201921/s-Tomo%20IV%2C%2071%20y%2072.pdf «Efemérides costarricenses»]. Reproducción IV (71–72): 319-320. Reedición de textos publicados en El Fígaro en 1901–1902.</ref>
Ne l sou relato subre la andependéncia, Ricardo Fernández Guardia puso la possibilidade de ls amperialistas tenéren recebido anstruçones lhebadas por Dengo, que descrebe trasladado para Cartago i posto an lhibardade cun la cidade por cadeia.<ref name="es_14" /> L outor atribui a Joaquín de Oreamuno la nomeaçon de Dengo cumo ''Sargento Mayor'' para ourganizar las tropas de l regime amperialista de Cartago.<ref name="es_14" />
=== Ourganizaçon de las forças amperialistas ===
Segundo Fernández Guardia, Joaquín de Oreamuno nomeou l sou armano Salvador cumo segundo comandante, Juan Freses Ñeco cumo ajudante i Dengo cumo ''Sargento Mayor'', cul ancarrego de ourganizar logo las tropas que sostenrien l nuobo regime.<ref name="es_14" /> Na marcha para Ochomogo, l outor enumera Dengo i Freses Ñeco cun Hermenegildo i Tranquilino Bonilla, Francisco Javier Peralta, Manuel de la Torre, Félix Oreamuno, Joaquín Estanislao Carazo, Juan Antonio Castro, Tomás Brenes i Pedro Carazo. Salvador de Oreamuno comandaba aquela força.<ref name="es_33" />
[[File:Hermenegildo_Bonilla_La_Tribuna_1934.png|thumb|250px|alt=Hermenegildo Bonilla, un de ls oufeciales de la força amperialista an que Dengo participou. Retrato publicado an La Tribuna, 15 de setembre de 1934, p. 10; digitalizaçon de la Biblioteca Nacional de Costa Rica, SINABI.|Hermenegildo Bonilla, un de ls oufeciales de la força amperialista an que Dengo participou. Retrato publicado an ''La Tribuna'', 15 de setembre de 1934, p. 10; digitalizaçon de la Biblioteca Nacional de Costa Rica, SINABI.<ref name="es_33" /><ref name="es_37" />]]
=== Testemunhos subre la tomada de l quartel ===
[[File:JoseSantosLombardo.png|thumb|250px|alt=José Santos Lombardo y Alvarado, cun quien Dengo staba quando Manuel García Escalante lhebou l abiso subre la tomada de l quartel an márcio de 1823.|José Santos Lombardo y Alvarado, cun quien Dengo staba quando Manuel García Escalante lhebou l abiso subre la tomada de l quartel an márcio de 1823.<ref name="es_19" />]]
Ne l processo posterior, José Antonio García ancluiu Dengo antre ls presentes ne l quartel de Cartago durante la tomada de 29 de márcio. Declarou que ende «estaban gritando el Imperio». Tamien lo mencionou antre ls que acudírun al ataque posterior.<ref name="es_19" />
Outro testemunho, l de Manuel García Escalante, datado de 23 de maio de 1823, situa Dengo a comer cul comandante José Santos Lombardo y Alvarado quando Escalante chegou a abisar subre la tomada de l quartel.<ref name="es_19" />
=== Ochomogo i palabras atribuídas a Dengo ===
Na sue narraçon de la Batalha de Ochomogo, trabada a 5 d'abril de 1823, Ricardo Fernández Guardia atribui a Dengo l'eisclamaçon «¡Fuego a esos demonios!». L outor situa estas palabras ne l ancontro antre las abançadas amperialistas i republicanas, quando inda bacilában an abrir fuogo. Relata que, apuis de la boç de Dengo, Pedro Mayorga disparou contra un soldado de San José que tentaba retirar-se, dando ampeço a las hostilidades. Apuis descrebe un ataque derigido por Dengo dende l punto adonde la saída d’auga de l lhago grande atrabessaba l camino antigo.<ref name="es_39">Fernández Guardia, Ricardo. [https://www.asamblea.go.cr/sd/Otras_publicaciones/La%20Independencia%20y%20otros%20episodios.pdf La Independencia y otros episodios]. p. 134. Relato de Ochomogo; la frase se atribuye a Juan Dengo.</ref>
=== ''Destierro'' i ''indulto'' ===
Fernández Guardia relata que Dengo fui ambiado, cun outros prisioneiros amperialistas, para San José, adonde la Factoría de Tabacos serbie de quartel d'artilharie. Na sue sposiçon de las sentenças, anclui-lo cun Juan Freses Ñeco i Rafael Oreamuno antre ls cundenados al ''destierro'' perpétuo.<ref name="es_40">Fernández Guardia, Ricardo (1928). La Independencia y otros episodios. San José: Trejos Hermanos. pp. 151 y 202.</ref>
[[File:Jose_Rafael_Gallegos_La_Tribuna_1934.png|thumb|250px|alt=Retrato identificado cumo José Rafael Gallegos an La Tribuna, 15 de setembre de 1934.|Retrato identificado cumo José Rafael Gallegos an ''La Tribuna'', 15 de setembre de 1934.<ref name="es_37" />]]
Las atas de goberno de 1823 recólhen tamien la ourganizaçon de l sustento de Dengo durante la sue prison. Un acordo mandou que, acabado l més durante l qual se mandara Rafael Gallegos dar-le de comer, Francisco Arrieta cuntinuasse a assisti-lo durante quinze dies.<ref name="es_41">Iglesias, Francisco María (1902). Documentos relativos á la Independencia. Actas de la Asamblea Provincial y de la Junta Gubernativa, 1823 y 1824 III. San José: Tipografía Nacional. p. 139. Acuerdo sobre la alimentación del preso Juan Dengo, punto 5.</ref>
L processo de l ''indulto'' de 1827 diç que Dengo fura cundenado al ''destierro'' an 1823. L decreto de la Asamblea Constitucional del Estado, de 20 de márcio de 1827, permitiu-le tornar para junto de la sue família baixo la garantia de l sou filho Pedro Dengo i la bigiláncia de las outoridades locales. L Consejo Representativo sancionou l decreto a 28 de márcio.<ref name="es_20" /> Un anforme jurídico de la Asamblea Legislativa identifica Pedro cumo filho de Juan i splica que la graça tubo an cuonta l'eidade abançada de l pai, la situaçon de la sue família i ls méritos patrióticos de l filho, que pediu l ''indulto''.<ref name="es_42">Bogarín Navarro, Jorge A. (2019). Derogatoria de leyes caducas o históricamente obsoletas para la depuración del ordenamiento jurídico. Quinta parte. Asamblea Legislativa de Costa Rica, Departamento de Estudios, Referencias y Servicios Técnicos. p. 45. Informe AL-DEST-IJU-193-2019, expediente 21.076. Punto 92: ley n.º 116, registrada en el informe con fecha 29 de marzo de 1827.</ref>
== Bida familiar i redadeiros anhos ==
Juan Dengo stubo casado cun Antonia Alarcón, cun quien tubo siete filhos: Pedro Manuel, Juan Joseph, María Josefa, Thomasa Antonia Luisa, María Luisa de las Nieves, María del Carmen Ramona i Manuel Benito.<ref name="es_5" /> Ls índices de ls registos paroquiales de Heredia documentan ls batizados de Thomasa Antonia Luisa, a 27 de júnio de 1807; María del Carmen Ramona, a 19 de júlio de 1809; i Manuel Benito, a 11 de febreiro de 1812.<ref name="es_4" /><ref name="es_7" /><ref name="es_8" />
L sou filho Pedro Manuel Dengo tamien zambulbiu ua carreira melitar que abarcou la transiçon antre l regime colonial i la Costa Rica andependente. Sirbiu cun sou pai ne l ''Batallón Provincial de Infantería de Costa Rica'': la relaçon de la spediçon a Nicaragua de 1812 regista Juan Dengo cumo ''Ayudante Mayor'' i Pedro Pascual Dengo cumo ''abanderado'', andrento de la mesma oufecialidade an que figuraba Juan Manuel de Cañas.<ref name="es_43">[https://www.dgan.go.cr/ran/index.php/RAN/article/view/838 «Plana mayor y oficialidad del Batallón Provincial de Infantería de Costa Rica que marchó a pacificar la provincia de Nicaragua. Año de 1812»]. Revista de los Archivos Nacionales 3 (1–2): 59-61. 1938.</ref> La sue carreira posterior ancluiu la anterbençon na ourganizaçon de las milícias de l Stado, las diligéncias para l ''indulto'' de sou pai i ls cunflitos cul goberno de Braulio Carrillo.
Pedro Manuel Dengo casou cun María de Jesús Arguedas Conejo an Cartago a 16 de outubre de 1816. L assento eidentifica-lo cumo «Don Manuel Dengo», filho lhegítimo de l ajudante don Juan Dengo i de doña Antonia, que ne l documento apareç cul apelido Falcón, defrente de ls registos que la nóman Alarcón.<ref name="es_44">Iglesia Católica, Nuestra Señora del Carmen de Cartago (16 de octubre de 1816). [https://www.familysearch.org/ark%3A/61903/3%3A1%3AS3HT-6948-WD «Matrimonio de Manuel Dengo y María de Jesús Arguedas»] {{Lhigaçon einatiba|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. FamilySearch. Consultado el 6 de octubre de 2026. Archivo Arquidiocesano de San José; grupo de imágenes 004236906, asiento n.º 55, imagen 32.</ref> Pedro Dengo tamien anterbiu a fabor de sou pai ante l goberno costarriquenho: la documentaçon de l ''indulto'' de 1827 eidentifica-lo cumo filho del i cumo requerente de sou regresso de l ''destierro'' zde 1823.<ref name="es_42" />
[[File:Povedano_-_Braulio_Carrillo.jpg|thumb|250px|alt=Braulio Carrillo Colina, chefe de Stado de Costa Rica i armano de Ignacia Carrillo, purmeira mulhier de Manuel Benito Dengo.|Braulio Carrillo Colina, chefe de Stado de Costa Rica i armano de Ignacia Carrillo, purmeira mulhier de Manuel Benito Dengo.]]
L casamiento de outro de sous filhos, Manuel Benito Dengo Alarcón, cun Ignacia Carrillo Colina lhigou ls Dengo a la família de Braulio Carrillo Colina, abogado i político que fui chefe de Stado de Costa Rica antre 1835 i 1837 i antre 1838 i 1842. Ignacia Carrillo era armana de Braulio Carrillo i purmeira mulhier de Benito Dengo; desta ounion nacírun Pedro, Juan i Francisco Dengo.<ref name="es_45">Prado, Eladio. [https://www.dgan.go.cr/ran/index.php/RAN/article/download/978/851 «De mis «Apuntes Genealógicos»»]. Revista de los Archivos Nacionales: 430-431.</ref>
L antierro de Juan Dengo stá registado an Heredia a 11 de setembre de 1839; l índice paroquial menciona Antonia Alarcón cumo sue mulhier.<ref name="es_3" /> Meses apuis, l sou filho Pedro Manuel fui fusilado pul goberno costarriquenho an San José, a 27 de febreiro de 1840, segundo Rafael Obregón Loría. La eisecuçon acunteciu durante l segundo goberno de Braulio Carrillo i por orde del, cun quien Pedro habie mantenido cunflitos políticos, i apesar de l lhaço de casamiento antre las dues famílias: l chefe de Stado era cunhado de Benito Dengo i armano de la cunhada de Pedro Dengo.<ref name="es_46">Obregón Loría, Rafael (1981). Hechos militares y políticos (2.ª, corregida y aumentada edición). Alajuela: Museo Histórico Cultural Juan Santamaría. pp. 50-51.</ref>
== Decendéncia ==
L ramo familiar de sou filho Benito Dengo i Antonia Bertora lhiga-se al angenheiro Manuel Víctor Dengo, que ten Juan Dengo i Antonia Alarcón eidentificados cumo abós paternos ne l sou registo de batizado.<ref name="es_9" /> Manuel Víctor fui pai de l eiducador Omar Dengo i abó de l angenheiro i político Jorge Manuel Dengo Obregón, que participou na fundaçon de l Instituto Costarricense de Electricidad i fui purmeiro bice-presidente de la República antre 1986 i 1990.<ref name="es_47">Rojas Arias, Elizabeth (4 de octubre de 2010). [https://www.ucr.ac.cr/noticias/2010/10/04/dengo-dedico-doctorado-a-los-jovenes.html «Dengo dedicó doctorado a los jóvenes»]. Universidad de Costa Rica.</ref>
A este mesmo ramo pertence la eiducadora María Eugenia Dengo Obregón, filha de Omar Dengo i María Teresa Obregón Zamora i armana de Jorge Manuel.<ref name="es_47" /><ref name="es_48">[https://accionsocial.ucr.ac.cr/node/18912 «María Eugenia Dengo: Apasionada de la educación costarricense»]. Vicerrectoría de Acción Social, Universidad de Costa Rica.</ref>
La projeçon pública deste ramo familiar fui recolhida por ''La Nación'' an «La estirpe de los Dengo», publicado a 7 de setembre de 2007 por motibo de l reconhecimiento de Jorge Manuel cumo benemérito de la pátria. L artigo destaca la sue participaçon na fundaçon de l Instituto Costarricense de Electricidad i la sue bice-presidéncia, assi cumo la cuntribuiçon eiducatiba i anteletual de sou pai Omar, reconhecido pula Asamblea Legislativa an 1969.<ref name="es_49">[https://www.nacion.com/opinion/la-estirpe-de-los-dengo/NUBFM4ZPG5GS5E2LR33YI3QQFM/story/ «La estirpe de los Dengo»]. La Nación. 7 de septiembre de 2007.</ref>
=== Arble i famílias de ls ramos selecionados ===
L squema seguinte zambulbe dous ramos de la decendéncia de Juan Manuel Dengo i Antonia Alarcón: l de Tomasa Antonia Luisa Dengo y Alarcón, até Federico Roberto del Carmen Carvajal Valerio, i l de Benito Dengo, até Jorge Manuel Dengo Obregón i María Eugenia Dengo Obregón. L ramo de Tomasa reproduç las relaçones de la arble de FamilySearch; l ramo de Benito apoia-se ne l registo paroquial de Manuel Víctor i nas notas biográficas de sous decendientes.<ref name="es_50">[https://www.familysearch.org/en/tree/person/details/L6YX-9W6 «Tomasa Antonia Luisa Dengo y Alarcón: perfil y relaciones familiares»]. FamilySearch. Cadena de parentesco conservada en la copia del perfil consultada el 2 de octubre de 2026.</ref><ref name="es_51">[https://familysearch.org/ark%3A/61903/1%3A1%3A4G3V-W43Z «Registro de Manuel Víctor de Jesús Dengo Bertora»] {{Lhigaçon einatiba|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. FamilySearch. 25 de agosto de 1852.</ref><ref name="es_52">Rojas Arias, Elizabeth (4 de octubre de 2010). [https://www.ucr.ac.cr/noticias/2010/10/04/dengo-dedico-doctorado-a-los-jovenes.html «Dengo dedicó doctorado a los jóvenes»]. Universidad de Costa Rica.</ref>
==== Filhos de Juan Manuel Dengo i Antonia Alarcón ====
La arble de FamilySearch apersenta siete filhos de l casamiento. Las datas desta tabela son las que figúran an sous perfis.<ref name="es_5" />
{| class="wikitable"
! Filho ou filha !! Datas de l perfil !! Eidentificador
|-
| Pedro Manuel Dengo Alarcón || 1795–1840 || 9X14-S9Y
|-
| Juan Joseph Dengo Alarcón || 1796–1857 || GFQK-Q4B
|-
| María Josefa Dengo y Alarcón || 1803– || GLPR-231
|-
| Tomasa Antonia Luisa Dengo y Alarcón || 1807–1836 || L6YX-9W6
|-
| María Luisa de las Nieves Dengo Alarcón || 1808–1848 || GFQN-NQR
|-
| María del Carmen Ramona Dengo y Alarcón || 1809–1862 || LK9M-RPX
|-
| Manuel Benito Dengo y Alarcón || 1812–1856 || GMH3-XPZ
|}
==== Arble de ls filhos ====
* Juan Manuel Dengo i Antonia Alarcón
** Pedro Manuel Dengo Alarcón (1795–1840)
** Juan Joseph Dengo Alarcón (1796–1857)
** María Josefa Dengo y Alarcón (1803–)
** Tomasa Antonia Luisa Dengo y Alarcón (1807–1836)
** María Luisa de las Nieves Dengo Alarcón (1808–1848)
** María del Carmen Ramona Dengo y Alarcón (1809–1862)
** Manuel Benito Dengo y Alarcón (1812–1856)
==== Arble de ls dous ramos selecionados ====
* Juan Manuel Dengo i Antonia Alarcón
** Thomasa Antonia Luisa Dengo y Alarcón i José Francisco Lizano Ulate
*** Anna Joaquina Lizano Dengo i Joaquín Campos Carvajal
**** Paula Campos Lizano i José María Carvajal Murillo
***** Rafael Teodoro Carvajal Campos i Petronila Valerio Mejías
****** Federico Roberto del Carmen Carvajal Valerio i María Teresa de Jesús Sánchez Chavarría
** Manuel Benito Dengo y Alarcón i Antonia Josefa de las Mercedes Bertora Castro
*** Manuel Víctor de Jesús Dengo Bertora
**** Omar Dengo Guerrero i María Teresa Obregón Zamora
***** Jorge Manuel Dengo Obregón
***** María Eugenia Dengo Obregón
Ls dous nomes ancluídos na mesma lhinha de la lista correspuonden al casal progenitor de la giraçon seguinte. Zambulben-se solo las lhinhas selecionadas; ls nós nun represéntan la totalidade de ls armanos de cada giraçon.
==== Ramo de Tomasa ====
{| class="wikitable"
! Giraçon zde Juan i Antonia !! Decendiente !! Cónjuge na lhinha selecionada
|-
| 1 || Tomasa Antonia Luisa Dengo y Alarcón || José Francisco Lizano Ulate
|-
| 2 || Ana Joaquina Lizano Dengo || Joaquín Campos Carvajal
|-
| 3 || Paula Campos Lizano || José María Carvajal Murillo
|-
| 4 || Rafael Teodoro Carvajal Campos || Petronila Valerio Mejías
|-
| 5 || Federico Roberto de Carmen Carvajal Valerio || María Teresa de Jesús Sánchez Chavarría
|}
Fonte de la cadeia: perfil i quadro de parentesco de FamilySearch.<ref name="es_50" />
==== Ramo de Benito ====
{| class="wikitable"
! Giraçon zde Juan i Antonia !! Decendiente !! Relaçon
|-
| 1 || Manuel Benito Dengo y Alarcón || Marido de Antonia Josefa de las Mercedes Bertora Castro
|-
| 2 || Manuel Víctor de Jesús Dengo Bertora || Filho de Benito i Antonia Bertora
|-
| 3 || Omar Dengo || Filho de Manuel Víctor; marido de María Teresa Obregón Zamora
|-
| 4 || Jorge Manuel Dengo Obregón i María Eugenia Dengo Obregón || Filhos de Omar i María Teresa
|}
Fontes de la cadeia: registo paroquial de Manuel Víctor i notas biográficas publicadas pula Universidad de Costa Rica.<ref name="es_51" /><ref name="es_52" /><ref name="es_53">[https://accionsocial.ucr.ac.cr/node/18912 «María Eugenia Dengo: Apasionada de la educación costarricense»]. Universidad de Costa Rica.</ref>
==== Filhos de Tomasa i José Francisco Lizano Ulate ====
Tomasa casou cun José Francisco Lizano Ulate a 20 de nobembre de 1828 na Inmaculada Concepción de Heredia.<ref name="es_54">[https://www.familysearch.org/en/tree/person/details/L6YX-9W6 «Hijos de Tomasa y José Francisco Lizano Ulate»]. FamilySearch. Relaciones y fechas de los perfiles facilitadas el 2 de octubre de 2026.</ref>
{| class="wikitable"
! Filho ou filha !! Datas de l perfil !! Eidentificador
|-
| Ana Joaquina Lizano Dengo || 1828–1897 || LWZG-T1L
|-
| María de Jesús Lizano Dengo || 1829–1888 || GSBR-WN1
|-
| Ignacio Lizano Dengo || 1832– || GMZW-JVY
|}
==== Purmeiro casamiento de Manuel Benito ====
L perfil regista l sou casamiento cun Ignacia Jacinta Carrillo Colina (1808–1839) a 2 de febreiro de 1826, an La Inmaculada de Heredia.<ref name="es_55">[https://www.familysearch.org/en/tree/person/details/GMH3-XPZ «Primer matrimonio de Manuel Benito»]. FamilySearch. Relaciones y fechas de los perfiles facilitadas el 2 de octubre de 2026.</ref>
{| class="wikitable"
! Filho ou filha !! Datas de l perfil !! Eidentificador
|-
| Pedro Dengo Carrillo || 1827–1856 || 9X14-SM2
|-
| Pedro Pablo Ramón Dengo || 1827– || LK9M-GP4
|-
| Benito Norverto Dengo || 1830– || GSBT-V6P
|-
| Juan Francisco Dengo Carrillo || 1832–1875 || GMH3-T5F
|-
| Benito Crisóstomo Dengo Carrillo || 1838– || LK9M-GYX
|}
==== Segundo casamiento de Manuel Benito ====
L perfil regista l sou casamiento cun Antonia Josefa de las Mercedes Bertora Castro (1815–1883) a 18 de abril de 1839, na Nuestra Señora del Carmen de San José.<ref name="es_56">[https://www.familysearch.org/en/tree/person/details/GMH3-XPZ «Segundo matrimonio de Manuel Benito»]. FamilySearch. Relaciones y fechas de los perfiles facilitadas el 2 de octubre de 2026.</ref>
{| class="wikitable"
! Filho ou filha !! Datas de l perfil !! Eidentificador
|-
| Benito José Vicente Dengo Bertora || 1840–1869 || GSBT-PTL
|-
| Manuel Víctor de Jesús Dengo Bertora || 1842–1925 || M2KK-T8W
|-
| Rafael Nicolás Dengo Bertora || 1844–1918 || LK9W-V6N
|-
| Higinia Josefa de los Dolores Dengo Bertora || 1846–1910 || 9DXF-T5P
|-
| José Mateo Cecilio Dengo Bertora || 1847–1881 || LK9M-1K9
|-
| Victoria Mercedes Dengo Bertora || 1852–1899 || 9DXF-B91
|-
| Mercedes de Jesús Antonia Dengo Bertora || 1856– || K214-JGP
|}
==== Família de Pedro Manuel ====
Pedro Manuel Dengo casou cun María de Jesús Arguedas Conejo an Cartago a 16 de outubre de 1816. L assento de casamiento eidentifica-lo cumo «Don Manuel Dengo», filho lhegítimo de l ajudante don Juan Dengo i de doña Antonia, que alhi apareç cul apelido Falcón. María de Jesús apareç cumo filha lhegítima de Joaquín Arguedas, yá falecido, i de Manuela Conejo.<ref name="es_44" />
L batizado de sou filho Santos María, celebrado an Cartago a 8 de nobembre de 1819, noma l pai cumo «Dn. Pedro Manuel Dengo» i atribui-le l cargo de ''subteniente'' de milícias. Registra cumo abós paternos l ajudante Juan Dengo i Antonia Alarcón, i cumo abós maternos Joaquín Arguedas i Manuela Conejo. La madrina fui Juliana de Arguedas.<ref name="es_6" />
La documentaçon sucessória de María de Jesús Arguedas andica que morriu a finales de 1874, biúba i cun mais de setenta i seis anhos. Na protocolizaçon de l sou processo mortuório, feita a 11 de outubre de 1876, Santos Dengo y Arguedas apareç cumo l sou único decendiente i ardeiro lhegítimo anton eisistente; ye descrito cumo maior de quarenta anhos, casado, agricultor i morador an Cartago.<ref name="es_57">Archivo Nacional de Costa Rica (11 de octubre de 1876). [https://www.familysearch.org/ark%3A/61903/3%3A1%3A3Q9M-CS59-2QQH-S «Protocolización de la mortuoria de María de Jesús Arguedas Conejo»] {{Lhigaçon einatiba|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. FamilySearch. Grupo de imágenes 104296762, imagen 489.</ref> La adjudicaçon a sou fabor fui abaluada an 8000 pesos i ancluíe ua casa i un solar na calle Independencia de San José.<ref name="es_58">Archivo Nacional de Costa Rica (11 de octubre de 1876). [https://www.familysearch.org/ark%3A/61903/3%3A1%3A3Q9M-CS59-2QQ3-7 «Adjudicación de bienes de María de Jesús Arguedas a Santos Dengo y Arguedas»] {{Lhigaçon einatiba|date=October 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. FamilySearch. Grupo de imágenes 104296762, imagen 490.</ref>
== Cronologie de serbiços i distinçones ==
{| class="wikitable"
! Data !! Cargo ou distinçon !! Documento ou cuntesto
|-
| 1793 || Cergento purmeiro, ''Regimiento Fijo de Infantería de Guatemala'' || Relaçon reproduzida por Ana Margarita Gómez: 36 anhos, casado i de Asturias.<ref name="es_1" />
|-
| 1798–1805 || Serbiços reconhecidos para prémios melitares || Período cuntado: 1 de márcio de 1798–31 de maio de 1805.<ref name="es_24" />
|-
| 1 de júnio de 1805 || ''Ayudante Mayor Interino'', Squadron de Yoro || L despacho eidentifica-lo antes cumo cergento purmeiro de granadeiros.<ref name="es_10" />
|-
| 1806–1807 || ''Habilitado'' || Eileiçon a 20 de nobembre de 1806; aprobaçon a 1 de dezembre.<ref name="es_25" />
|-
| 1812 || ''Ayudante Mayor'' de l ''Batallón de Cartago'' || Correspondéncia melitar de márcio i abril.<ref name="es_11" />
|-
| 10 de agosto de 1815 || Grau de capitan || Cuncesson registada mais tarde, an 1816.<ref name="es_12" />
|-
| 1817 || Funçones de ''Sargento Mayor'' || Certificaçones de l cargo de ''Sargento Mayor'' bagante.<ref name="es_15" />
|-
| 2 de setembre de 1819 || Cabalheiro de la Orde de San Hermenegildo || Títalo recolhido na ''toma de razón'' de 29 de febreiro de 1820.<ref name="es_16" />
|-
| 1820–1821 || ''Sargento Mayor'', Squadron de San Miguel || Presença nas listas publicadas de ls quadros de comando de l reino de Guatemala.<ref name="es_13" />
|-
| 13 i 15 de outubre de 1821 || Participaçon nas deliberaçones de Cartago || Opinion i boto subre las comunicaçones de andependéncia.<ref name="es_18" />
|-
| 16 de nobembre de 1821 || Suspenson de l pagamiento an Costa Rica || La Junta de Legados justificou-la pula sue nomeaçon an San Miguel.<ref name="es_32" />
|-
| Márcio de 1823 || ''Sargento Mayor'' de l regime amperialista de Cartago || Nomeaçon atribuída a Joaquín de Oreamuno.<ref name="es_14" />
|}
== Ámbito geográfico ==
{| class="wikitable"
! Lhugar !! Referéncia temporal !! Lhigaçon documental
|-
| Capitanía General de Guatemala || 1793 || Relaçon de l ''Regimiento Fijo de Infantería de Guatemala'' que regista Juan Dengo cumo cergento purmeiro, de 36 anhos, casado i de Asturias; l documento nun precisa ua praça concreta de destino.<ref name="es_1" />
|-
| Yoro, Capitanía General de Guatemala (atual Honduras) || 1805 || Nomeaçon para l squadron; por si sola, nun constitui un itinerairo de transferéncia.<ref name="es_10" />
|-
| Cartago, Provincia de Costa Rica, Capitanía General de Guatemala || 1806–1821 || Habilitaçon, serbiço ne l batalhon i participaçon nas deliberaçones subre la andependéncia.<ref name="es_25" /><ref name="es_11" /><ref name="es_18" />
|-
| Cartago, Provincia de Costa Rica || 1821–1823 || Participaçon política apuis de la andependéncia i lhigaçon cul mobimiento amperialista de 1823.<ref name="es_18" /><ref name="es_19" /><ref name="es_14" />
|-
| San Miguel, Capitanía General de Guatemala (atual El Salvador) || 1820–1821 || Squadron an que figura cumo ''Sargento Mayor'' ne l quadro de comando.<ref name="es_13" />
|-
| Bagaces, Provincia de Costa Rica || Febreiro de 1823 || Lhocalizaçon comunicada na fazenda de l Bejuco.<ref name="es_38" />
|-
| Heredia, Provincia de Costa Rica, Capitanía General de Guatemala || 1807–1812 || Registros paroquiales de ls batizados de bários de sous filhos.<ref name="es_4" /><ref name="es_7" /><ref name="es_8" />
|-
| Heredia, Estado Libre de Costa Rica || 1839 || Registro paroquial de l sou antierro.<ref name="es_3" />
|}
== Refréncias ==
<references />
== Bibliografie cumplementar ==
* Perry, Franklyn. [https://es.paperblog.com/los-dengo-y-su-legado-a-la-patria-938524/ «Los Dengo y su legado a la patria...»], ''La Coleccionista de Espejos'', reproduçon an Paperblog, 19 de febreiro de 2012. Biografie de l legado de Omar, María Eugenia i Jorge Manuel Dengo.
* [https://historia-hispanica.rah.es/biografias/12759-juan-dengo «Juan Dengo»]. ''Historia Hispánica''. Real Academia de la Historia.
== Ber tamien ==
* [https://es.wikipedia.org/wiki/Asturias Asturias]
* [https://es.wikipedia.org/wiki/Inmigraci%C3%B3n_espa%C3%B1ola_en_Costa_Rica Imigraçon spanhola an Costa Rica]
* [https://es.wikipedia.org/wiki/Juan_Manuel_de_Ca%C3%B1as Juan Manuel de Cañas]
* [https://es.wikipedia.org/wiki/Joaqu%C3%ADn_de_Oreamuno_y_Mu%C3%B1oz_de_la_Trinidad Joaquín de Oreamuno y Muñoz de la Trinidad]
* Batalha de Ochomogo
* [https://es.wikipedia.org/wiki/Orden_de_San_Hermenegildo Orde de San Hermenegildo]
08qk12frwzlbgrpq6b8jzh7jz342dp8