Biquipédia mwlwiki https://mwl.wikipedia.org/wiki/Biquip%C3%A9dia:P%C3%A1igina_percipal MediaWiki 1.48.0-wmf.3 first-letter Multimédia Special Cumbersa Outelizador(a) Cumbersa outelizador(a) Biquipédia Cumbersa Biquipédia Fexeiro Cumbersa fexeiro Biqui Cumbersa Biqui Modelo Cumbersa modelo Ajuda Cumbersa ajuda Catadorie Cumbersa catadorie Portal Cumbersa portal TimedText TimedText talk Módulo Cumbersa módulo Evento Evento Discussão Lhéngua mirandesa 0 354 108790 108682 2026-11-08T02:26:24Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 108790 wikitext text/x-wiki {{Anfo/Lhéngua |nome = Mirandés |nomenatibo = |quelorfamília = Indo-ouropeia |stados = {{PRT}} |region = cunceilhos de [[Miranda de l Douro]], [[Bumioso]] i [[Mogadouro]] |falantes = 15 000 |fam2 = Eitálica |fam3 = Románica |fam4 = Ítalo-oucidental |fam5 = Oucidental |fam6 = Galho-eibérica |fam7 = Eibero-románica |fam8 = Eibero-oucidental |fam9 = [[Stur-lhionés]] |oufecial = |regulador = [[Anstituto de la Lhéngua Mirandesa]] |fuontes = [https://dre.pt/application/dir/pdf1sdip/1999/01/024A00/05740574.PDF Lhei pertuesa n.º 7/99 de 29 de janeiro] |scrita = Abc lhatino |iso2 = mwl |iso3 = mwl |sil = MWL |mapa = [[File:DialetosDeLMirandés.jpg|thumb|Un mapa de ls dialetos de l Mirandés]] {{legend|#eb575a|[[Mirandés Central]]}} {{legend|#d54a4d|[[Sendinés|Mirandés Sendinés]]}} {{legend|#fe7474|[[Mirandés Raiano]]}} }} [[Fexeiro:Genísio04.jpg|thumb|right|250px|Placa de eidantificaçon dua rue, an [[Zenízio]], cul nome de la rue an [[Mirandés]] i an [[Pertués]].]] La '''lhéngua/léngua mirandesa''' ye ua lhéngua románica falada an [[Pertual]], ne ls cunceilhos de [[Miranda de l Douro]] (trinta pobaçones) i de [[Bumioso]] (3 pobaçones), ne l [[çtrito de Bergáncia]], nun spácio que ten pouco mais de 500&nbsp;km² i alredror de 7 000 falantes. Miranda ye ua region ancostada a la [[Spanha]], subretodo an las porbíncias de [[Çamora]] i [[Salamanca]]. La lhéngua mirandesa ten ua [[fonologie]], [[morfologie]] i [[sintaxe]] çtinta de l [[pertués]], zde la formaçon de [[Pertual]] ([[seclo XII]]). Ten las sues raízes ne l [[lhatin]] falado ne l norte de la [[Península Eibérica]] (l pertués zambolbiu-se ne l noroeste). L mirandés ye un decendiente de l antigo lhionés falado ne l norte de la Eibéria, ne l [[reino de Lhion]], i ye (cunsidrada por alguns) la mesma lhéngua que l [[Lhéngua lhionesa|lhionés]], l [[Lhéngua sturiana|sturiano]], l [[lhéngua cantabra|cantábro]] i l [[Lhéngua stremenha|stremenho]]. L mirandés cumparte ua grande bariadade de palabras cun regionalismos de l [[pertués]], puis ua grande parte de [[Trás ls Montes i Alto Douro|Trás-ls-muntes]] falou l'antigo lhionés na era mediebal, deixando aparecéncias al mirandés. == Adonde se fala == La lhéngua mirandesa ye falada an todas las pobaçones de l cunceilho de Miranda de l Douro, cun eiceçon de dues (Atanor i Teixeira), i an trés aldés de l cunceilho de Bumioso (Bilasseco, Angueira i Caçareilhos), ne l çtrito de Bergáncia. La ária acupada pula region aonde se fala l mirandés en Pertual ten alredror de 500&nbsp;km² de superfice i queda na frunteira cula porbíncia lhionesa de Çamora. L mirandés ye tamien falado por muitos mirandeses que eimigrórun pa las percipales cidades de l paíç ó que eimigrórun pa l strangeiro. Segundo alguns outores zde l'ampeço de l [[seclo XVII]] que nun se falaba mirandés na cidade de Miranda de l Douro, mas la lhéngua ten benido a retornar a la cidade atrabeç de l nuobo statuto que l mirandés ganhou an 1999 ó de pessonas de las pobaçones que, ne ls redadeiros anhos, ende tiénen benido a fixar rejidéncia. L spácio adonde se falou mirandés ó outras bariadades de l lhionés yá fui bastante mais basto, ancluindo, an traços generales, toda la zona de l çtrito de Bergáncia que queda antre la borda squierda de l riu Sabor i la frunteira cun Spanha. Tenerá sido assi na Alta [[Eidade Média]], arreculando als poucos an direçon a la frunteira. Para alhá de l mirandés, outras falas stur-lhionesas se mantubírun anté hai pouco tiempo na zona frunteiriça de l cunceilho de Bergáncia, an particular an [[Riu de Onor]], [[Guadramil]], [[Deilão]] i [[Petisqueira]]. Anque yá nun se fala mirandés nessa region mais basta, inda puode falar-se dua cultura quemun, an particular na ária correspondente a la mediabal [[Tierra de Miranda]]. Ne ls redadeiros tiempos ténen aparecido nuobos falantes de ls outros paízes que ban zde l [[Brasil]] anté al [[Japon]]. == Quantos son ls falantes == [[Fexeiro:Asturllionés en Tierra de Miranda.png|squierda|miniaturadaimagem|Situaçon geográfica de l mirandés.]] An 2020, l'Ounibersidade de Bigo na [[Galízia|Galhiza]] fizo un studo que determinou qu'eisiten 3500 pessonas que saben falar mirandés, anque nomás 1500 l'outelizen to ls dies. Andependientemiente de ls númaros, refira-se que la stinçon de la lhéngua mirandesa yá fui anunciada por bários outores zde l seclo XIX, chegou anté a dezir-se que nun eirie para alhá de ls anhos 80 de l seclo XX, mas la berdade ye que eilha cuntina biba. Anque biba, la lhéngua mirandesa ten benido a xufrir algue eiroson, an particular zde meados de l seclo passado. L fato splica-se, nua purmeira fase cul ampato de la benida de miles de falantes de pertués para custruçon de las barraiges de l Douro Anternacional, Picuote, Bempuosta i Miranda de l Douro, i depuis cula generalizaçon de l ansino, de la [[rádio]] i de la [[telbison]] i, an giral, cula melhora de las cundiçones de mobelidade de las pessonas. == Ourige de la lhéngua == La lhéngua mirandesa ten la sue ourige nun de ls remances que se formórun na Península Eibérica por bias de l lhatin, l remanse que dou ourige a la lhéngua stur-lhionesa – adonde la lhéngua mirandesa se antegra - , que se formórun a partir de ls seclos VI-VIII. Essa era la lhéngua de l reino de [[Lhion]], cun eiceçon de la zona galhego-pertuesa. Nessa altura era la lhéngua de la corte i de ls mosteiros, scrita an miles de decumientos anté als seclos XIII-XIV. Zde la sue fundaçon, la frunteira política de Pertual nun coincide cula frunteira lhenguística. Siempre se falou outra lhéngua an Pertual, para alhá de l pertués, la lhéngua mirandesa. Esta ye, antoce, a justo títalo, ua lhéngua de Pertual, eilemiento eissencial de la sue stória, de la sue cultura i de la sue eidantidade. Alguns outores percurórun demunstrar que l mirandés nun era oureginário de la [[tierra de Miranda]], mas se debie la quelonizaçon lhionesa ne ls seclos XIII i XIV, quier puls frailes de l Mosteiro de Moreruela quier por outros quelonos lhioneses. Mas, sabemos hoije que: essa quelonizaçon fui mui pouco perfunda i se lhemitou a algues pobaçones de la tierra de Miranda; an decumientos de l seclo XII, relatibos a la tierra de Miranda, yá ancuntramos chamadeiros scritos nua lhéngua culas caratelísticas de la lhéngua mirandesa, cumo ye l causo de la donaçon de l reguengo de Palaçuolo por D. Afonso Hanriques, an 1172, a Pedro Mendes, L Tiu; que houbo cuntinidade de poboamiento de la tierra de Miranda zde antes de la fixaçon de ls romanos nesta region, habitada por ua specífica tribo stur, ls [[zoelas]] ó zelas. A partir de la criaçon de la bila de Miranda, an 1289, mas subretodo a partir de l seclo XVI cula eilebaçon de Miranda de l Douro la cidade i la criaçon de l bispado (1545), la lhéngua mirandesa amberedou por caminos que le fazírun ganhar caratelísticas própias ne l cunjunto de la lhéngua stur-lhionesa, anque sin poner an causa la sue pertença a essa lhéngua. Las caratelísticas própias que l mirandés bieno a ganhar no eisígen la sue cunsideraçon cumo lhéngua, ye una spresson dialetal de la lhéngua stur-lhionesa. Tal cumo l mirandés, tamien outras bariantes stur-lhionesas ganhórun alguas caratelísticas própias. Anque de las defrenças, essas bariadades nunca perdírun as caratelisticas que las cuntina a ounir cumo lhéngua, quier struturalmiente quier stóricamiente. Ye nessa base de recoincimiento de ls laços stóricos quemuns, mas de la aceitaçon de las defréncias que ls aires de la stória le fazírun ganhar, que ye possible restablecer i zambuolber laços siguros antre las báriantes de la nuesa lhéngua quemun, sin menorizar quien quier que seia. == Porquei la menorizaçon de la lhéngua == L zaparecimiento de l reino de Lhion pribou la lhéngua stur-lhionesa dun centro de poder que deixasse la sue eirradiaçon i, subretodo, la sue ouniformizaçon i cunsulidaçon cumo lhéngua, lhebando al sou acantonamiento als poucos nas zonas rurales. Assi la lhéngua stur-lhionesa, i tamien l mirandés, quedóu scluída de ls grandes mobimientos culturales de l seclos XV-XVI, cumo l houmanismo i l renacimiento, que deixórun dar un salto baliente pulas lhénguas de poder, ditas nacionales, cumo l pertués . Ye por essa altura que se ampeça ó acentua l porcesso de menorizaçon dessa lhéngua, bien spresso, por eisemplo, an alguns outos de outores teatrales de l seclo XVI cumo João del Ancina, an Spanha, i [[Gil Vicente]], an [[Pertual]], mas persente cumo tópico oubrigatório an quaije todos ls outores desse tiempo, ancluindo [[Miguel de Cervantes]]. Ye por este período que se dan ls porcessos de amplantaçon de las chamadas lhénguas nacionales, quier cumo lhénguas de la admenistraçon pública, quier cumo lhénguas anstitucionales an giral. De grande eificácia anstitucional fui l chamado mobimiento para "rezar em lingoagem" (pertués), zamcadeado i ampuosto pulas Custituiçones Eipiscopales, subretodo ne ls seclos XV i XVI, que ampuso l pertués cumo la única lhéngua dina de falar cun Dius. Subretodo zde essa altura, l mirandés passou a ser cunsidrado cumo fala de giente anculta, cumo "fala charra" ó "fala caçurra", oubjeto de caçuada. La regra a seguir, por parte de la quaije totalidade de ls mirandeses lhetrados, era abandonar la fala mai an fabor de la lhéngua "grabe", l pertués. Habie-se perdido la lhigaçon cula sue ourige stórica, i essa perda de mimória stórica lhebou a que lhançasse raízes la eideia de que l mirandés nun era ua lhéngua, mas un pertués mal falado, ua mera bariadade de l pertués, própia de giente atrasada i anculta. La mesma perda de mimória stórica ye respunsable por tanta giente tener stranhado l reconhecimiento, atrabés de lhei, de l mirandés cumo lhéngua. Tamien por esso, alguns inda pénsan que l mirandés naciu cumo lhéngua an 1999, mas la lhei lhemitou-se a recoincer l que yá era ua lhéngua hai cientos d'anhos. == Porquei se mantubo anté als nuossos dies == La meiorie de l'outores ten atribuido la manutençon de la lhéngua mirandesa a dous fatores fundamentales: l'eisolamiento an relaçon al resto de l paíç; la cuntina i perfunda relaçon culs pobos de l'outro lhado de la frunteira, an particular de las regiones de Aliste i de Sayago. L'argumiento de l'eisolamiento nun ten qualquiera fundamento: por un lhado a [[tierra de Miranda]] nun staba mais eisolada de l que las tierras al lhado, adonde deixou de se falar mirandés; por outro lhado, a partir de la criaçon de l bispado de Miranda i de l'eilebaçon de Miranda de l Douro la cidade (1545), esta passa a ser un centro de poder i de cultura, cun un númaro razonable de pessonas lhetradas i an streito cuntato cul restro de l paíç; fundamental ye dezir-se que ls mirandeses son, pul menos, bilingues zde hai bários seclos, esto ye, fálan l mirandés i l pertués, l que nun acuntecerie se l'eisolamiento fusse l que se diç. L'argumiento de l streito cuntato culas regiones frunteiriças cercanas, subretodo [[Aliste]] i [[Sayago]], faç sentido, yá que se falaba lhionés de ls dous lhados de la frunteira, pul menos anté finales de l seclo XIX ó percípios de l seclo XX. A este argumiento hai a acrecentar l fato de l mirandés ser ua lhéngua, esto ye, cun macanismos geradores de l sou zambolbimiento, geradora de fuorte cuncéncia lhenguística i cun capacidade d'outo-subrebibéncia. Por fin, hai inda que referir l sistema d'uso defrenciado de l pertués i de l mirandés, de modo mui rígido, deixando la subrebibéncia i zambolbimiento de dambas las lhénguas a la par. Este uso defrenciado, subretodo a partir de l seclo XVI, puode ser assi resumido: l pertués ye la lhéngua anstitucional i de cuntato cun eilemientos stranhos a la quemunidade; l mirandés ye la lhéngua de la quemunidade, quier nas relaçones sociales i familiares, quier nas relaçones de trabalho. == Bariadades == Yá [[Leite de Vasconcelos|José Leite de Vasconcellos]] habie çtinguido trés bariadades drento de l mirandés: Raiano; Sendinés i Central. L raiano ye falado an bárias pobaçones cerca de la frunteira (raia seca). L Sendinés ye falado na bila de Sendin. L mirandés central que ye falado nas restantes pobaçones i fui aporfilhado cumo padron pula Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa. Assi, cumo qualquiera lhéngua, i anque de l sou reduzido númaro de falantes i de la pequeinha ária geográfica adonde se fala, tamien l mirandés apersenta amportante bariaçon anterna. De las bariadades de l mirandés, la qu'apersenta defrenças mais sensibles ye l sendinés, que fui oubjeto de la 1ª Adenda a la Cumbençon Ourtográfica de la Lhéngua Mirandesa. Al nible de la ourtografie, la cumbençon seguida ye la mesma, solo se deixando que ls sendineses, se l quejíren, puodan screbir cun l- an ampeço de palabra an beç de lh- (eis. luna, pa la palabra 'lhuna'). == Caratelísticas de l mirandés == Aperséntan-se de seguida solo las percipales caratelísticas, sin las sgotar. Faç-se ua cumparaçon cul pertués i cul , para melhor fazer ressaltar essas caratelísticas, que nuns causos la defrencian i noutros causos l'achégan dua ó outra dessas lhénguas * hai ua série de ditongos crecentes qu'afástan l mirandés tanto de l pertués cumo * mau; * l 'll' i l 'nn' duplos anterbocálicos lhatinos palatizórun-se an mirandés, mas nó an pertués: cabalho – cavalo; canha – cana; Ye tamien de dezir: * l 'f' lhatino cunserba-se an mirandés i pertués, mas nó ne l: afogar-se – ahogarse; forno - ; * la nasal 'on' pertuesa nun eisiste ne l mirandés (fuora nun tipo de causos ne l dialeto sendinés): son – são; pan – pão; armano – irmão; * l'eineisisténcia de bogales altas átonas an ampeço de palabra: eis. einemigo, inimigo; oufender, ofender; anganhar, enganar; anfenito, infinito; * l'eineisisténcia de l prefixo des-, reduzido a z :zamprego, desemprego (pert.); zaparecer, desaparecer (pert.) ó ç- (eis. çcascar, descascar; çclarar, declarar; A esto hai qu'acrecentar: ua cunjugaçon berbal specífica, ambora l sistema berbal de l mirandés seia parecido al de l pertués; ls artigos definidos l (o) i la (a), ls pornomes pessonales (you, eu) i possessibos (miu, meu; mie, minha, etc.); modos de tratamiento de respeito, specíficos i çtintos; alguas palabras cun género defrente (eis. la calor, o calor); adbérbios i lhocuçones eineisistentes an pertués (eis. ende, sourtordie); ua sintaxe cun bárias caratelísticas própias; i bastante bocabulário çtinto de l pertués, anque haber ua grande cuntinidade lhexical cumo acuntece an todas las lhénguas d'ourige lhatina de la Península. Mas tamien hai parecenças antre l mirandés i l pertués, subretodo l de l norte anterior, de que se çtaca: un sistema de quatro sibilantes (por eisemplo pernuncian-se defrentemente cesta, sesta; maça, massa; cozer, coser; beiço, beiso; trás, traç); nun eisiste v, eisistindo solo b (eis. baliente, biaige). Cuncluindo, puode dezir-se que l mirandés ten caratelísticas própias que l çtínguen tanto de l pertués cumo de l i l filian nas lhénguas sturo-lhionesas, mas cumparte tamien parecenças i anfuéncias daqueilhas dues lhénguas, anque cun predomínio de l'anfluéncia de l pertués. Esso an nada afeta la sue outonomie i la sue strutura purfeita cumo lhéngua, nun sendo ua mescla antre aqueilhas dues lhénguas. == Testo amostra == Eiqui stá un testo amostra an mirandés, screbido por [[Amadeu Ferreira]], i publicado ne l jornal [[Público (jornal)|Público]], a 24 de júlio de 2007. Para cumparar stan las traduçones de l testo pa l sturiano-lhionés central, pa sturiano-lhionés oucidental (an l que antra l mirandés), para [[Lhéngua pertuesa|pertués]]. {| border="3" cellpadding="4" cellspacing="0" style="margin: 1em 1em 1em 0; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse;" |+ ||'''Mirandés''': ||'''Sturiano-lhionés central:''' ||'''<nowiki/>'Sturiano-lhionés oucidental':''' ||'''Stremenho''': ||'''Pertués''': |- || Muitas lhénguas/lénguas ténen proua de ls sous pergaminos antigos, de la lhiteratura/literatura screbida hai cientos d'anhos i de scritores hai muito afamados, hoije bandeiras dessas lhénguas/lénguas. Mas outras hai que nun puoden tener proua de nada desso, cumo ye l causo de la lhéngua/léngua mirandesa.<br /> || Munches llingües tienen arguyu de los sos pergaminos antiguos, de la lliteratura escrito hai cientos d'años y d'escritores perfamosos, güe banderes d'eses llingües. Pero hai otres que nun puen tener arguyu de nada d'eso, como ye'l casu de la llingua mirandesa.<br /> || Muitas llinguas tienen arguyu de los sous pergaminus antiguos, de la lliteratura escrita hai cientos d'años y d'escritores muitu afamaos; güei bandeiras d'esas llinguas. Pero hai outras que nun puoden tenere arguyu de nada d'eso, cumu yía'l casu de la llingua mirandesa.<br /> || Muchas luengas tienin ergullu delos sus pergaminus antigus, dela literatura escrita ai cientus d'añus i d'escrevioris mu famosus, oi banderas d'essas luengas. Peru ain otras que no puein tenel ergullu de ná d'essu, comu es el casu dela luenga mirandesa. || Muitas línguas têm orgulho dos seus pergaminhos antigos, da literatura escrita há centenas de anos e de escritores muito famosos, hoje bandeiras dessas línguas. Mas há outras que não podem ter orgulho de nada disso, como é o caso da língua mirandesa.<br /> |} {{Refréncias}} == Lhigaçones sternas == * [http://www.filologia.org.br/revista/artigo/7(20)06.htm MIRANDÊS: UMA LÍNGUA EM ANDAMENTO] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090421080039/http://www.filologia.org.br/revista/artigo/7(20)06.htm |date=2009-04-21 }} * [http://www.romaniaminor.net/ianua/Ianua02/02Ianua04.pdf ''L Mirandés: Ũa Lhéngua Minoritaira an Pertual''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060321082115/http://www.romaniaminor.net/ianua/Ianua02/02Ianua04.pdf |date=2006-03-21 }} * [http://mirandes.no.sapo.pt/ Sítio de L Mirandés de l Centro de Lhenguística de la Ounibersidade de Lhisboua] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060216152515/http://mirandes.no.sapo.pt/ |date=2006-02-16 }} * [http://www.jornalnordeste.com/index.asp?idedicao=250&idSeccao=2309&Action=seccao La Fuolha Mirandesa: un jornal an mirandés]{{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090618180333/http://www.jornalnordeste.com/index.asp?idedicao=250&idSeccao=2309&Action=seccao |date=2009-06-18 }} * [http://www.sendim.net/login/forum_l_sagrado/forum_bg.asp ''L Sagrado'' - O Forum Sendinês (inclui curso de língua mirandesa)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305082319/http://sendim.net/login/forum_l_sagrado/forum_bg.asp |date=2016-03-05 }} * [http://www.mirandes.net/ www.mirandes.net - ''lhéngua i cultura mirandesa''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070928163732/http://www.mirandes.net/ |date=2007-09-28 }} * [http://www.romaniaminor.net/ianua/ianua04/ianua04_10.pdf NOTAS D'ANTRODUCION A LA LHITERATURA MIRANDESA] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100702103823/http://www.romaniaminor.net/ianua/ianua04/ianua04_10.pdf |date=2010-07-02 }} * [https://web.archive.org/web/20081021194328/http://www.esec-m-teixeira-gomes.rcts.pt/projectos/socrates_comenius/materiais/lingua_mirandesa.ppt Lhéngua mirandesa] * [http://www.nialdelaboubielha.org Associaçon Cultural i Recreatiba "Nial de la Boubielha"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170911205446/http://nialdelaboubielha.org/ |date=2017-09-11 }} [[Catadorie:Lhéngua mirandesa| ]] q18ehl3ygzvbm77y2sowwsan3bxycc3 Eiboluçon 0 416 108775 108189 2026-11-08T00:59:44Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 108775 wikitext text/x-wiki {{TraduçonOuto}} '''Eiboluçon''', ne l galho de la [[biologie]], ye la mudança de las caratelísticas [[Heireditariedade|heireditárias]] dua [[populaçon]] dua [[geraçon]] para outra. Este porcesso faç cun que las populaçones de ourganismos muden al lhongo de l tiempo. Caratelísticas heireditárias son la [[spresson génica]] de [[gene]]s que son passados als çcendentes durante la [[reproduçon]]. [[Mutaçon]]es an genes puoden porduzir caratelísticas nuobas ó alterar caratelísticas que yá eisistian, resultando ne l aparecimiento de [[bariaçon genética|defrenças heireditárias]] antre [[organismo]]s. Estas nuobas caratelísticas tamien puoden aparecer de la trasferéncia de genes antre populaçones, cumo resultado de [[Migraçon de animales|migraçon]], ó antre speces, resultante de [[trasferéncia horizontal de genes]]. La eiboluçon acuntece quando estas defrenças heireditárias tornan-se más quemuns ó ralas nua populaçon, quier de maneira nó-aleatória atrabeç de [[seleçon natural]] ó aleatoriamente atrabeç de [[deriba genética]]. La [[seleçon natural]] ye un porcesso pul qual caratelísticas heireditárias que cuntribuen para la subrebibéncia i reproduçon se tornan más quemuns nua populaçon, anquanto que caratelísticas prejudiciales tornan-se más ralas. Esto acuntece porque andebíduos cun caratelísticas bantajosas ten más sucesso na reproduçon, de modo que más andebíduos na próssima geraçon heirdan estas caratelísticas.<ref name=Futuyma/><ref name=Lhande>{{Citar periódico | outor=Lhande R, Arnold SJ | anho=1983 | títalo=The measurement of seletion on correlated charaters | jornal=Eibolution | belume=37 | páiginas=1210–26} | doi=10.2307/2408842}}</ref> Al lhongo de muitas geraçones, [[adataçon (biologie)|adataçones]] ocorren atrabeç dua cumbinaçon de mudanças sucessibas, pequeinhas i aleatórias nas caratelísticas, i seleçon natural de ls bariantes más adequadas al sou ambiente.<ref name="Ayala">{{Citar periódico | outor=Ayala FJ | títalo=Darwin's greatest çcobery: zeign without zeigner | jornal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.La. | belume=104 Suppl 1 | numero=| páiginas=8567–73 | anho=2007 | pmid=17494753 | url=http://www.pnas.org/cgi/cuntent/full/104/suppl_1/8567}}</ref> An cuntreste, la [[deriba genética]] porduç mudanças aleatórias na frequéncia de las caratelísticas nua populaçon. La deriba genética surge de l papel que l acauso joga na porbablidade dun detreminado andebíduo subrebibir i reproduzir-se. Ua [[spece]] puode ser definida cumo un grupo de ourganismos que se puoden reproduzir uns cun ls outros i porduzir çcendéncia fértil. Inda assi, quando ua spece stá apartada an bárias populaçones que [[isolamiento reprodutibo|nun se puoden cruzar]], macanismos cumo mutaçones, deriba genética i la seleçon de caratelísticas nuobas, probocan la acumulaçon de defrenças al lhongo de geraçones i la [[speciaçon|eimergéncia de nuobas speces]]<ref name="SJGould2002">{{Citar livro | outor = Stephen J. Gould | anho = 2002 | títalo = The Struture of Eibolutionary Theory | eiditora = Belknap Press (Harbard University Press) | lhocal = Cambridge | id = ISBN 0-674-00613-5}}</ref>. Las semelhanças antre ourganismos sugere que todas las speces coincidas [[Ourige quemun|çcendírun dun ancestral quemun]] (ó ''pol'' genético ancestral) atrabeç deste porcesso de dibergéncia gradual.<ref name=Futuyma>{{Citar livro | outor = Douglas J. Futuyma | outorlink = Douglas J. Futuyma | anho = 2005 | títalo = Eibolution | eiditora = Sinauer Associates, Anc | lhocal = Sunderland, Massachusetts | id = ISBN 0-87893-187-2}}</ref> Studos de l [[registro fócil]] i de la [[Biodibersidade|dibersidade]] de ls seres bibos cumbencírun ls cientistas a partir de meados de l seclo dezanobe que las speces mudan al lhongo de l tiempo.<ref name=EarlyModernGeology>{{Citar web | url = http://www.mala.bc.ca/~johnstoi/darwin/set2.htn | títalo = Story of Science: Early Modern Geology | acessdata = 2008-01-15 | outhor = Ian C. Johnston | data = 1999 | obra = | publicado = [[Malaspina University-College]] }}</ref><ref>{{Citar livro | outor = Peter J. Vowler | outorlink = Peter J. Bowler | títalo = Eibolution:The Story of an Eidea | eiditora = University of California Press | anho = 2003 | id = ISBN 0-520-23693-9}}</ref> Assi i todo, l macanismo que lhebou la estas mudanças permaneciu pouco claro até a la publicaçon de l lhibro de [[Charles Darwin]], ''[[La Ourige de las Speces]]'', detalhando la [[teorie]] de eiboluçon por seleçon natural.<ref name=Darwin>{{Citar livro | outor = Charles Darwin | outorlink = Charles Darwin | anho = 1859 | títalo = On the Ouregin of Species | place = Lhondon | eiditora = John Murray | eidiçon = 1st | páiginas = p. 1 | url = http://darwin-online.org.uk/cuntent/frameset?itemID = F373&biewtype = text&pageseq = 16}}. Eideias semelhantes anteriores fúrun reconhecidas an {{Citar livro | outor = Charles Darwin | outorlink = Charles Darwin | anho = 1861 | títalo = On the Ouregin of Species | place = Lhondon | eiditora = John Murray | eidiçon = 3rd | páiginas = p. xiii | url = http://darwin-online.org.uk/cuntent/frameset?itemID = F381&biewtype = text&pageseq = 20}}</ref> L trabalho de Darwin lhebou debrebe a la aceitaçon de la eiboluçon pula quemunidade científica.<ref name="AAAS1922Resolution">{{ citar web | url=http://archibes.aaas.org/docs/resolutiones.php?doc_id=450 | títalo=AAAS Resolution: Persent Scientific Status of the Theory of Eibolution | date=December 26, 1922 | outhor=AAAS Council | publisher=Amarican Association fur the Adbancement of Science }}</ref><ref name="IAP2006Statement">{{Citar web | url = http://www.anteracademies.net/Oubjet.File/Mastener/6/150/Eibolution%20statement.pdf | títalo = IAP Statement on the Teaching of Eibolution | data = 2006 | publicado = The Anteracademy Panel on Anternational Issues | acessdata = 25-04-2007}} Joint statement issued by the national science academies of 67 countries, ancluding the [[United Kingdon|United Kingdon's]] [[Royal Society]]</ref><ref name="AAAS2006Statement">{{ citar web | url=http://www.aaas.org/news/releases/2006/pdf/0219boardstatement.pdf | títalo=Statement on the Teaching of Eibolution | data=16 de febreiro de 2006 | outhor=Board of Diretors, Amarican Association fur the Adbancement of Science | publisher=Amarican Association fur the Adbancement of Science }} fron the world's lhargest general scientific society</ref><ref name="NCSEStatementsFromScientificOrgs">{{ citar web | url=http://www.ncseweb.org/resources/articles/8408_statements_fron_scientific_and_12_19_2002.asp | títalo=Statements fron Scientific and Scholarly Organizationes | publisher=National Centener fur Science Eiducation }}</ref> Na década de 1930, la seleçon natural Darwiniana, fui cumbinada cula [[Leis de Mendel|heireditariedade mendeliana]] para formar la [[síntese eibolutiba moderna]],<ref name=Kutschera/> an que fui feita la lhigaçon antre las ''ounidades'' de eiboluçon ([[gene]]s) i l ''mecanismo'' de eiboluçon (seleçon natural). Esta teorie cun un grande poder [[poder preditibo|preditibo]] i splanatório tornou-se l pedamiego central de la biologie moderna, oufrecendo ua splicaçon unificadora para to la dibersidade de la bida na Tierra.<ref name="IAP2006Statement" /><ref name="AAAS2006Statement" /><ref name="NewScientistJan2008SpecialReport">{{ citar web | url=http://www.newscientist .com/channel/lhife/eibolution | títalo=Special report on eibolution | publisher=New Scientist | date=19 de janeiro de 2008 }}</ref> == Heireditariedade == {{Ber artigos percipales|[[Genética]] i [[Heireditariedade]]}} [[Fexeiro:ADN static.png|thumb|right|200px|[[Strutura (biologie)|Estrutura]] de l DNA. Las [[Bases nitrogenadas|bases]] stan ne l centro, rodeadas por cadeias dua [[pentose]] lhigada a un grupo [[fosfato]] çpostas nua [[dupla hélice]].]] La '''[[heireditariedade|ardança]]' '' an ourganismos acuntece por meio de carateres çcretos – caratelísticas particulares dun ourganismo. An seres houmanos, por eisemplo, a quelor de l [[uolho]]s ye ua caratelística heirdada de l pais.<ref>{{Citar periódico | outor=Sturn RA, Frudakis TN | títalo=Eye colour: portals anto pigmentation genes and ancestry | jornal=Trends Genet. | belume=20 | numero=8 | páiginas=327–32 | anho=2004 | pmid=15262401}}</ref> Las caratelísticas heirdadas son cuntroladas por [[gene]]s i l cunjunto de todos ls genes ne l [[genoma]] dun ourganismo ye l sou [[genótipo]].<ref name=Pearson_2006>{{Citar periódico | outor=Pearson H | títalo=Genetics: what is la gene? | jornal=Nature | belume=441 | numero=7092 | páiginas=398–401 | anho=2006 | pmid=16724031}}</ref> L cunjunto de las caratelísticas ouserbables que cumponen la strutura i l cumportamiento dun ourganismo ye chamado l sou [[fenótipo]]. Estas caratelísticas surge de la anteraçon de l [[genótipo]] cul ambiente.<ref>{{Citar periódico | outor=Peaston AE, Whitelaw I | títalo=Eipigenetics and phenotypic bariation in mammals | jornal=Mamn. Genome | belume=17 | numero=5 | páiginas=365–74 | anho=2006 | pmid=16688527}}</ref> Desta forma, nun son todos ls aspetos dun ourganismo que son heirdados. L [[Bronzeamiento solar|bronzeamiento]] de la piel resulta de la anteraçon antre l genótipo dua pessona i la luç de l sol; assi, un bronzeado nun ye heireditário. Inda assi, las pessonas ténen defrentes repuostas a la [[radiaçon solar]], resultantes de defrenças ne l sou genótipo; un eisemplo stremo son ls andebíduos cula caratelística heireditária de l [[albinismo]], que nun se bronzeian i son altamente sensibles la queimaduras de sol, debido a la ineisisténcia de l pigmiento [[melanina]] na piel.<ref>{{Citar periódico | outor=Oetting WS, Brilliant MH, King RA | títalo=The clinical spetrun of albinisn in houmanes | jornal=Molecular medicine today | belume=2 | numero=8 | páiginas=330–35 | anho=1996 | pmid=8796918}}</ref> Ls [[gene]]s son regiones nas [[molécula]]s de [[ácido desoxirribonucleico]] (DNA) que cunténen anformaçon genética.<ref name=Pearson_2006/> L DNA ye ua molécula cumprida cun quatro tipos de [[nucleotídeo|bases]] lhigadas uas a las outras. Genes defrentes apersentan ua sequéncia defrente de bases; ye la sequéncia destas bases que codifica la anformaçon genética. Drento de las [[célula]]s, las lhongas cadeias de DNA stan associadas cun [[Stona|proteínas]] formando [[Strutura (biologie)|struturas]] chamadas [[cromossoma]]s. Un lhocal specífico drento dun cromossoma ye coincido cumo [[locus (genética)|locus]]. Ua beç que normalmente eisisten dues cópias de l mesmo cromossoma ne l genoma, ls lhocus correspondentes an cada un destes (cuja sequéncia de DNA puode ser eigual ó defrente) son chamados [[alelo]]s. Las sequéncias de DNA puoden mudar atrabeç de [[mutaçon]]es, porduzindo nuobos alelos. Se ua mutaçon ocorrer drento dun gene, l nuobo alelo puode afetar la caratelística que l gene cuntrola, alterando l fenótipo dun ourganismo. Inda assi, anquanto que esta simples correspondéncia antre alelo i ua caratelística funciona an alguns causos, la maiorie de las caratelísticas son más cumplexas i son cuntroladas por [[Eipistasia|múltiplos genes que anteraige uns cun ls outros]].<ref>{{Citar periódico | outor=Mayeux R | títalo=Mapping the new fruntier: cumplex genetic çorders | jornal=J. Clin. Ambest. | belume=115 | numero=6 | páiginas=1404–07 | anho=2005 | pmid=15931374}}</ref><ref name=Lhin>{{Citar periódico | outor=Wu R, Lhin M | títalo=Funtional mapping - how to map and study the genetic architeture of dynamic cumplex traits | jornal=Nat. Reb. Genet. | belume=7 | numero=3 | páiginas=229–37 | anho=2006 | pmid=16485021}}</ref> == Bariaçon == {{Artigos percipales|[[Bariaçon genética]] i [[Genética populacional]]}} Cumo l [[fenótipo]] dun andebíduo resulta de la anteraçon de sou [[genótipo]] cul ambiente, la bariaçon ne ls fenótipos dua populaçon reflete, an cierta medida, la bariaçon ne ls genótipos de l andebíduos.<ref name=Lhin/> La [[síntese eibolutiba moderna]] define eiboluçon cumo la mudança nas frequéncias génicas al lhongo de l tiempo, ó seia, la flutuaçon na frequéncia dun ó más alelos, se tornando más ó menos prebalecente relatibamente la outras formas de l mesmo gene. [[Fuorça]]s eibolutibas atuan direcionando essa mudança de defrentes formas. La bariaçon an detreminado lhocus zaparece quando algun alelo se fixa na populaçon, ó seia, quando un mesmo alelo passa a star persente an todos ls andebíduos.<ref name=Amos>{{Citar periódico | outor=Harwod AJ | títalo=Fators affeting lhebels of genetic dibersity in natural populations | jornal=Philos. Tranes. R. Soc. Lhond., B, Biol. Sci. | belume=353 | numero=1366 | páiginas=177–86 | anho=1998 | pmid=9533122 | url=http://www.pubmedcentral.nih.gob/articlerender.fcgi?tol=pubmed&pubmedid=9533122}}</ref> La ourige de to la bariaçon genética son [[mutaçon]]es ne l material genético. Essa bariaçon puode ser reorganizada por meio de la [[reproduçon sexuada]], i çtribuída antre populaçones por meio de [[fluxo génico|migraçon]]. La bariaçon tamien puode benir de trocas de genes antre speces defrentes, cumo por eisemplo na [[trasferéncia horizontal de genes]] an [[batéria]]s, i [[Híbrido (biologie)|hibridizaçon]], percipalmente an plantas<ref>{{Citar periódico | outor=Draghi J, Turner P | títalo=DNA secretion and gene-lheble seletion in baterie | jornal=Microbiology (Reading, Angl.) | belume=152 | numero=Pt 9 | páiginas=2683–8 | anho=2006 | pmid=16946263}}<br />*{{Citar periódico | outor=Mallet J | títalo=Hybrid speciation | jornal=Nature | belume=446 | numero=7133 | páiginas=279–83 | anho=2007 | pmid=17361174}}</ref>. Apesar de la custante antroduçon de bariaçon por meio desses porcessos, la maior parte de l [[genoma]] dua spece ye idéntica an todos ls andebíduos.<ref>{{Citar periódico | outor=Butlin RK, Tregenza T | títalo=Lhebels of genetic polymorphisn: marker lhoci bersus quantitatibe traits | jornal=Philos. Tranes. R. Soc. Lhond., B, Biol. Sci. | belume=353 | numero=1366 | páiginas=187–98 | anho=1998 | pmid=9533123 | url=http://www.pubmedcentral.nih.gob/articlerender.fcgi?tol=pubmed&pubmedid=9533123}}</ref> Inda assi, até mesmo relatibamente poucas mudanças ne l genótipo puoden lhebar la mudanças dramáticas ne l fenótipo: chimpanzés i houmanos possuen solo cerca de 5% de defrença an sou genoma.<ref>{{Citar periódico | outor=Wetterbon La, Sebob M, Cabelier L, Bergströn TF | títalo=Cumparatibe genomic analysis of houman and chimpanze andicates la key role fur andels in primate eibolution | jornal=J. Mol. Eibol. | belume=63 | numero=5 | páiginas=682–90 | anho=2006 | pmid=17075697}}</ref> === Mutaçon === {{Artigo percipal|[[Mutaçon]]}} [[Fexeiro:Gene-duplication.svg|thumb|100px|left|Duplicaçon de parte dun [[cromossomo]]]] La bariaçon genética se ouregina de mutaçones [[aleatório|aleatórias]] que ocorren ne l genoma de l ourganismos. Mutaçones son mudanças na sequéncia de l [[nucleotídeo]]s de l genoma dua célula, sendo causadas por [[Radioatebidade|radiaçon]], [[bírus]], [[trasposon]]s i sustáncias químicas [[agente mutagénico|mutagénicas]], assi cumo erros que ocorren durante la [[meiose]] ó [[replicaçon]] de l DNA.<ref name=Bertran>{{Citar periódico | outor=Bertran J | títalo=The molecular biology of cancer | jornal=Mol. Aspets Med. | belume=21 | numero=6 | páiginas=167–223 | anho=2000 | pmid=11173079}}</ref><ref>{{Citar periódico | outor=Aminetzach YT, Macpherson JM, Petrob DA | títalo=Pesticide resistance bie trasposition-mediated adatibe gene truncation in Drosophila | jornal=Science | belume=309 | numero=5735 | páiginas=764–67 | anho=2005 | pmid=16051794 | doi=10.1126/science.1112699}}</ref><ref name=Burrus>{{Citar periódico | outor=Burrus B, Waldor M | títalo=Shaping baterial genomes with antegratibe and cunjugatibe eilements | jornal=Res. Microbiol. | belume=155 | numero=5 | páiginas=376–86 | anho=2004 | pmid=15207870}}</ref> Esses agentes porduzen dibersos tipos de mudança nas sequéncias de DNA, que puoden ser sin eifeito, puoden alterar l perduto dun gene, ó alterar l quanto un gene ye porduzido. Studos cula mosca-de las-fruitas, ''[[Drosophila melanogastener]]'', apuntan que cerca de 70% de las mutaçones son deletérias (prejudiciales), sendo las restantes neutras (sin eifeito) ó cun pequeinho eifeito benéfico.<ref>{{Citar periódico | outor=Sawyer SA, Parsch J, Zhang Z, Hartl DL | títalo=Prebalence of positibe seletion among nearly neutral amino acid replacements in Drosophila | jornal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.La. | belume=104 | numero=16 | páiginas=6504-10 | anho=2007 | pmid=17409186 | url=http://www.pnas.org/cgi/cuntent/full/104/16/6504}}</ref> Debido als eifeitos danosos de las mutaçones subre l funcionamiento de las células, ls ourganismos zambolbírun al lhongo de l tiempo eibolutibo macanismos respunsables pul [[Reparo de DNA|reparo de l DNA]] para remober mutaçones.<ref name=Bertran/> Assi, la taxa ótima de mutaçon ye resultado de l balanço antre las demandas cunflitantes de reduzir danos la cúrtio prazo, cumo risco de cáncaro, i oumentar ls benefícios a lhongo prazo de mutaçones bantajosas.<ref name=Sniegowski>{{Citar periódico | outor=Sniegowski P, Gerrish P, Johnson T, Shaber La | títalo=The eibolution of mutation rates: separating causes fron cunsequences | jornal=Bioessays | belume=22 | numero=12 | páiginas=1057–66 | anho=2000 | pmid=11084621}}</ref> Grandes porçones de DNA tamien puoden ser duplicadas, fenómeno que funciona cumo fuonte de material para la eiboluçon de nuobos genes, sendo stimado que dezenas a cientos de genes son duplicados ne ls genomas de animales la cada milhon de anhos.<ref>{{Citar livro | títalo = Fron DNA to Dibersity: Molecular Genetics and the Eibolution of Animal Zeign. Second Eidition | eiditora = Blackwell Publishing | anho = 2005 | lhocal = Oxford | id = ISBN 1-4051-1950-0}}</ref> La grande maiorie de ls genes pertence la famílias de genes [[homologie (biologie)|homólogos]], que partilhan un ancestral quemun, de forma semelhante al que acuntece cun lhinhaiges de speces.<ref>{{Citar periódico | outor=Harrison P, Gerstein M | títalo=Studying genomes through the aeones: protein families, pseudogenes and proteome eibolution | jornal=J Mol Biol | belume=318 | numero=5 | páiginas=1155–74 | anho=2002 | pmid=12083509}}</ref> Nuobos genes puoden ser porduzidos tanto por duplicaçon i mutaçon dun gene ancestral cumo por recombinaçon de partes de genes defrentes para formar nuobas cumbinaçones cun funçones çtintas.<ref>{{Citar periódico | outor=Orengo CA, Thornton JM | títalo=Protein families and their eibolution-la strutural perspetibe | jornal=Annu. Reb. Biochen. | belume=74 | numero=| páiginas=867–900 | anho=2005 | pmid=15954844}}</ref><ref>{{Citar periódico | outor=Pál C, Papp B, Lhercher MJ | títalo=An antegrated biew of protein eibolution | jornal=Nat. Reb. Genet. | belume=7 | numero=5 | páiginas=337–48 | anho=2006 | pmid=16619049}}</ref> Por eisemplo, quatro de ls genes outelizados ne l uolho houmano para la porduçon de struturas respunsables pula percepçon de luç, deriban dun ancestral quemun, sendo que trés desses genes atuan na bison an quelores i un na bison noturna.<ref>{{Citar periódico | outor=Bowmaker JK | títalo=Eibolution of colour bision in bertebrates | jornal=Eye (Lhondon, Angland) | belume=12 (Pt 3b) | páiginas=541–47 | anho=1998 | pmid=9775215}}</ref> Ua bantaige na duplicaçon de genes (ó mesmo de genomas anteiros por [[poliploidie]]) ye que subreposiçon ó redundáncia funcional an bários genes puode premitir que alelos que serien deletérios sin essa redundáncia séian mantidos na populaçon, oumentando assi la dibersidade genética.<ref>{{Citar periódico | outor=Griegory TR, Heibert PD | títalo=The modulation of DNA cuntent: prossimate causes and ultimate cunsequences | url=http://www.genome.org/cgi/cuntent/full/9/4/317 | jornal=Genome Res. | belume=9 | numero=4 | páiginas=317–24 | anho=1999 | pmid=10207154}}</ref> Mudanças an númaro de cromossomos tamien puoden ambolber la quebra i rearranjo de DNA antre cromossomos. Por eisemplo, ne l género ''[[Homo]]'', dous cromossomos se fundiran, formando l [[Cromossoma 2 (houmano)|cromossomo 2]] houmano. Essa fuson nun acunteciu na lhinhaige de ls outros grandes primatas ([[ourangotango]], [[chimpanzé]], i [[gorila]]), i eilhes manténen esses cromossomos apartados.<ref>{{Citar periódico | outor=Zhang J, Wang X, Podlaha L | títalo=Testing the chromosomal speciation hypothesis fur houmanes and chimpanzes | url=http://www.genome.org/cgi/cuntent/full/14/5/845 | jornal=Genome Res. | belume=14 | numero=5 | páiginas=845–51 | anho=2004 | pmid=15123584}}</ref> L papel más amportante desse tipo de rearranjo de ls cromossomos na eiboluçon puode ser l de acelerar la dibergéncia dua populaçon an nuobas speces, por meio dua [[isolamiento reprodutibo|reduçon na chance de cruzamiento]] antre las populaçones, preserbando las defrenças genéticas antre eilhas.<ref>{{Citar periódico | outor=Ayala FJ, Coluzzi M | títalo=Chromosome speciation: houmanes, Drosophila, and mosquitoes | url=http://www.pnas.org/cgi/cuntent/full/102/suppl_1/6535 | jornal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.La. | belume=102 Supplement 1 | numero=| páiginas=6535–42 | anho=2005 | pmid=15851677}}</ref> Sequéncias de DNA que ténen la capacidade de se mober pul genoma, cumo [[trasposon]]s, custituen ua fraçon seneficatiba de l material genético de plantas i animales, i puoden tener sido amportantes na eiboluçon de genomas.<ref>{{Citar periódico | outor=Hurst GD, Werren JH | títalo=The role of selfish genetic eilements in eukaryotic eibolution | jornal=Nat. Reb. Genet. | belume=2 | numero=8 | páiginas=597–606 | anho=2001 | pmid=11483984}}</ref> Por eisemplo, más dun milhon de cópias dun padron chamado [[sequéncia Alu]] stan persentes ne l [[genoma houmano]], i ten sido demunstrado que essas sequéncias puoden zampenhar un papel de la regulaçon de la [[spresson génica]].<ref>{{Citar periódico | outor=Häsler J, Strub K | títalo=Alu eilements las regulators of gene spression | jornal=Nucleic Acids Res. | belume=34 | numero=19 | páiginas=5491–97 | anho=2006 | pmid=17020921}}</ref> Outro eifeito dessas sequéncias de DNA ye que, al se mobíren drento de l genoma, eilhas puoden mudar ó deletar genes eisistentes, gerando assi dibersidade genética.<ref>{{Citar periódico | outor=Aminetzach YT, Macpherson JM, Petrob DA | títalo=Pesticide resistance bie trasposition-mediated adatibe gene truncation in Drosophila | jornal=Science | belume=309 | numero=5735 | páiginas=764–67 | anho=2005 | pmid=16051794}}</ref> {{-}} === Recombinaçon === {{Artigo percipal|[[Recombinaçon]]}} An ourganismos de [[reproduçon assexuada]], ls genes son heirdados todos juntos, ó '''lhigados''', dado que eilhes nun puoden se misturar cun genes de outros ourganismos durante la reproduçon. Por outro lhado, la [[çcendéncia|prole]] de ourganismos [[Reproduçon sexuada|sexuados]] cunténen ua mistura aleatória de ls cromossomos de sous pais, porduzida por meio de la segregaçon andependiente durante la [[meiose]]. Ne l porcesso relacionado de [[recombinaçon]] génica, ourganismos sexuados tamien puoden trocar DNA antre [[cromossomos homólogos]].<ref>{{Citar periódico | outor=Radding C | títalo=Homologous pairing and strand schange in genetic recombination | jornal=Annu. Reb. Genet. | belume=16 | páiginas=405–37 | anho=1982 | pmid=6297377}}</ref> Esses porcessos de ambaralhamiento puoden premitir que mesmo alelos próssimos nua cadeia de DNA segreguen andependientemente. Inda assi, cumo acuntece cerca dun eibento de recombinaçon para cada milhon de pares de bases an houmanos, genes próssimos nun cromossomo giralmente nun son apartados, i tenden a ser heirdados juntos.<ref>{{Citar periódico | outor=Lhien S, Szyda J, Schechinger B, Rappold G, Arnhein M | títalo=Eibidence fur heiterogeneity in recombination in the houman pseudoautosomal region: high resolution analysis by spern typing and radiation-hybrid mapping | url=http://www.pubmedcentral.nih.gob/articlerender.fcgi?tol=pubmed&pubmedid=10677316 | jornal=An. J. Hun. Genet. | belume=66 | numero=2 | páiginas=557–66 | anho=2000 | pmid=10677316}}</ref> Essa tendéncia ye medida ancontrando-se cun qual frequéncia dous alelos ocorren juntos, medida chamada de [[desequilíbrio de lhigaçon]]. Un cunjunto de alelos que giralmente ye heirdado an grupo ye chamado de [[haplótipo]], i essa co-ardança puode andicar que l lhocus stá sob seleçon positiba ([[Eiboluçon#Seleçon natural|beija ambaixo]]).<ref>{{Citar periódico | outor=Sabeti P, Schaffner S, Fry B, Lhohmueller J, Barilly P, Shamobsky L, Palma La, Mikkelsen T, Altshuler D, Lhander I | títalo=Positibe natural seletion in the houman lhineage | jornal=Science | belume=312 | numero=5780 | páiginas=1614–20 | anho=2006 | pmid=16778047}}</ref> La recombinaçon an ourganismos sexuados ajuda a remober mutaçones deletérias i mantener mutaçones benéficas.<ref name=Otto>{{Citar periódico | outor=Otto S | títalo=The adbantages of segregation and the eibolution of sex | url=http://www.pubmedcentral.nih.gob/articlerender.fcgi?tol=pubmed&pubmedid=12871918 | jornal=Genetics | belume=164 | numero=3 | páiginas=1099–118 | anho=2003 | pmid=12871918}}</ref> Por bias desso, quando alelos nun puoden ser apartados por recombinaçon - cumo ne l [[cromossomo Y]] houmano, que passa antato de pais para filhos - [[Catraca de Muller|mutaçones deletérias se acumulan]].<ref>{{Citar periódico | outor=Muller H | títalo=The relation of recombination to mutational adbance | jornal=Mutat. Res. | belume=106 | numero=| páiginas=2–9 | anho=1964 | pmid=14195748}}</ref><ref>{{Citar periódico | outor=Charlesworth B, Charlesworth D | títalo=The degeneration of Y chromosomes | url=http://www.pubmedcentral.nih.gob/articlerender.fcgi?tol=pubmed&pubmedid=11127901 | jornal=Philos. Tranes. R. Soc. Lhond., B, Biol. Sci. | belume=355 | numero=1403 | páiginas=1563–72 | anho=2000 | pmid=11127901}}</ref> Para alhá desso, la recombinaçon puode porduzir andebíduos cun cumbinaçones de genes nuobas i bantajosas. Esses eifeitos positibos de la recombinaçon son balanceados pul fato de que esse porcesso puode causar mutaçones i apartar cumbinaçones benéficas de genes.<ref name=Otto/> La taxa ótima de recombinaçon para ua spece ye, antoce, l resultado de l balanço antre essas demandas cunflitantes. === Trasferéncia horizontal de genes === {{Artigo percipal|[[Trasferéncia horizontal de genes]]}} La trasferéncia horizontal de genes ye un porcesso pul qual un ourganismo trasfre material genético para outra célula que nun la sue [[çcendéncia|prole]], an cuntreste a la trasferéncia bertical an que un ourganismo recibe material genético de sou ancestral. La maior parte de l pensamiento an genética ten se focado na trasferéncia bertical, mas recentemente la trasferéncia horizontal ten recebido maior atençon. === Genética populacional === {{Eimaige Dupla|right|Biston.betularie.7200.jpg |200|Biston.betularie.f.carbonarie.7209.jpg|200|Traça (''[[Biston betularie]]'') branca|Bariante preta de la [[Biston betularie|traça]]} } Dun punto de bista genético, eiboluçon ye ua ''mudança dua geraçon para la outra nas frequéncias de alelos dua populaçon que cumpartilha un [[pol de genes|cunjunto de genes]]' '.<ref>{{Citar periódico | outor=Stoltzfus La | títalo=Mutationisn and the dual causation of eibolutionary change | jornal=Eibol. Deb. | belume=8 | numero=3 | páiginas=304–17 | anho=2006 | pmid=16686641}}</ref> Ua [[populaçon]] ye un grupo de andebíduos pertencentes la detreminada spece i que acupa un spácio delimitado. Por eisemplo, todas las mariposas de la mesma spece que biben nua floresta eisolada repersentan ua populaçon. Un detreminado gene nessa populaçon puode tener dibersas formas alternatibas, que respunden por bariaçones antre ls fenótipos de l ourganismos. Un eisemplo puode ser un gene para coloraçon an mariposas que tenga dous alelos: preto i branco. L cunjunto de todos ls genes persentes an todos ls ourganismos dua detreminada populaçon ye coincido cumo [[pol de genes|''pol'' génico]], sendo que ne l ''pol'' génico cada alelo acuntece bárias bezes. La fraçon de genes drento desse cunjunto que ye un alelo an particular ye ua quantidade chamada [[frequéncia alélica]], ó frequéncia génica. La eiboluçon acuntece quando hai mudanças nas frequéncias de alelos dua populaçon de ourganismos antercruzantes. Por eisemplo, quando l alelo para a quelor preta se torna más quemun nua populaçon de mariposas. Para antender ls macanismos que fázen cun que ua populaçon eibolua, ye útele cunsidrar quales las cundiçones neçairas para que la populaçon '''nó''' eibolua. Segundo l percípio de ''[[Eiquilíbrio de Hardy-Weinberg|Hardy-Weinberg]]'', las frequéncias de alelos nua populaçon suficientemente grande eirá se mantener custante solo se las solas fuorças atuando na populaçon fúren la [[recombinaçon]] aleatória de ls alelos na formaçon de l [[gameta]]s i la cumbinaçon aleatória de ls alelos nessas células sexuales durante la [[fecundaçon]].<ref name=oneil>{{Citar web | url = http://anthro.palomar.edu/synthetic/synth_2.htn | títalo = Hardy-Weinberg Eiquilibriun Model | acessdata = 2008-01-06 | ultimo = L'Neil | purmeiro = Dennis | data = 2008 | obra = The synthetic theory of eibolution: An antrodution to modern eibolutionary cuncets and theories | publicado = Behabioral Sciences Department, Palomar College }}</ref> Ua populaçon an que las frequéncias de ls alelos ye custante ''nó'' stá eiboluindo: la populaçon stá an ''Eiquilíbrio de Hardy-Weinberg''.<ref name= Teach2>{{Citar web | url = http://www.eiboled.org/lhessones/speciation.htn | títalo = Causes of eibolution | acessdata = 2007-12-30 | ultimo = Bright | purmeiro = Kerry | data = 2006 | obra = Teach Eibolution and Make It Relebant | publicado = National Science Foundation }}</ref> {{clear}} == Mecanismos == Hai trés macanismos básicos de mudanças eibolutibas: [[seleçon natural]], [[deriba genética]] i [[fluxo génico]]. La seleçon natural faborece genes que melhoran la capacidade para la subrebibéncia i reproduçon. La deriba genética ye mudança aleatória na frequéncia de alelos, causada pula amostraige aleatória de ls genes dua geraçon durante la reproduçon, i l fluxo génico ye la trasferéncia de genes antre (i drento de) populaçones. La amportança relatiba de la seleçon natural i deriba genética nua populaçon barie cunforme la antensidade de la seleçon i de l [[afetabo populacional]], que ye l númaro de andebíduos capazes de se reproduzir.<ref name=Whitlock>{{Citar periódico | outor=Whitlock M | títalo=Fixation porbablity and eiquipa in subdibided populationes | url=http://www.pubmedcentral.nih.gob/articlerender.fcgi?tol=pubmed&pubmedid=12807795 | jornal=Genetics | belume=164 | numero=2 | páiginas=767–79 | anho=2003 | pmid=12807795}}</ref> La seleçon natural questuma predominar an grandes populaçones. La predomináncia de deribaçon genética an pequeinhas populaçones ye capaç até mesmo de lhebar la fixaçon de suabes mutaçones deletérias.<ref name=Ohta>{{Citar periódico | outor=Ohta T | títalo=Near-neutrality in eibolution of genes and gene regulation | url=http://www.pnas.org/cgi/cuntent/abstrat/252626899b1 | jornal=[[Procedings of the National Academy of Sciences|PNAS]] | belume=99 | numero=25 | páiginas=16134–37 | anho=2002}}</ref> Cumo resultado, mudanças ne l tamanho de la populaçon puoden anfluenciar dramaticamente l rumo de la eiboluçon. Ls [[Eifeito de gargalo|eifeitos de gargalo]], adonde la populaçon ancolhe temporariamente i antoce perde bariaçon genética, resultan nua populaçon más ouniforme.<ref name=Amos/> Eifeitos de gargalo surge tamien de alteraçones ne l fluxo génico tales cumo ua deminuiçon de la migraçon, [[Eifeito fundador|spansones para outros habitats]] ó subdibison populacional.<ref name=Whitlock/> === Seleçon natural === {{Artigos percipales|[[Seleçon natural]] i [[Atidon]]}} [[Fexeiro:Mutation and selection diagram pt.svg|thumb|left|300px|[[Seleçon natural]] dua populaçon para coloraçon scura.]] [[Seleçon natural]] ye l porcesso pul qual mutaçones genéticas que melhoran la reproduçon tornan-se, ó permanecen, más quemuns an geraçones sucessibas dua populaçon. Este macanismo ten sido muitas bezes chamado de "outo-eibidente" porque segue forçosamente a partir de trés simples fatos: * Bariaçon heireditária eisiste an populaçones de ourganismos. * Ls ourganismos porduzen más çcendentes de l que puoden subrebibir. * Estes çcendentes ten capacidade bariable para subrebibir i reproduziren-se. Estas cundiçones gírun cumpetiçon antre ourganismos para la sue subrebibéncia i reproduçon. Por esso, ourganismos cun caratelísticas que les trazen algua bantaige subre ls sous cumpetidores trasmiten estas caratelísticas bantajosas, anquanto que caratelísticas que nun cunfíren nanhue bantaige nó son passadas para la geraçon seguinte. L cunceito central de la seleçon natural ye la [[Atidon|atidon eibolutiba]] dun ourganismo. Esto mede la cuntribuiçon genética dun ourganismo para la geraçon seguinte. Assi i todo, nun ye l mesmo que l númaro total de çcendentes: la atidon mede la proporçon de geraçones susequentes que carregan ls genes dun ourganismo.<ref name=Haldane>{{Citar periódico | outor=Haldane J | títalo=The theory of natural seletion today | jornal=Nature | belume=183 | numero=4663 | páiginas=710–13 | anho=1959 | pmid=13644170}}</ref> Por cunsequéncia, se un alelo oumenta la atidon más de l que outros alelos de l mesmo gene, anton an cada geraçon esse alelo tornar-se-á más quemun drento de la populaçon. Diç-se que estas caratelísticas son "selecionadas ''a fabor''" ó "positibamente". Eisemplos de caratelísticas que puoden oumentar la atidon son subrebibéncia melhorada i oumiento de la [[fecundidade]]. Pul cuntrário, atidon más baixa causada por tener un alelo menos beneficial resulta na deminuiçon de la frequéncia deste alelo; son "selecionados ''contra' '" ó "negatibamente".<ref name=Lhande/> Ye amportante notar que la atidon dun alelo nun ye ua caratelística fixa. Se l ambiente muda, caratelísticas que prebiamente éran neutras ó prejudiciales puoden tornar-se benéficas ó al alrobés.<ref name="Futuyma"/> Seleçon natural drento dua populaçon, dua caratelística que puode bariar drento dua gama de balores, tal cumo la altura, puode ser categorizada an trés tipos defrentes. La purmeira ye [[seleçon direcional]], que ye un zbio de l balor médio dua caratelística al lhongo de l tiempo - por eisemplo, ciertos ourganismos que ban lhentamente quedando más altos de geraçon para geraçon.<ref>{{Citar periódico | outor=Hoekstra H, Hoekstra J, Berrigan D, Bignieri S, Hoang La, Hill C, Berli P, Kingsolber J | títalo=Strength and tiempo of diretional seletion in the wild | url=http://www.pubmedcentral.nih.gob/articlerender.fcgi?tol=pubmed&pubmedid=11470913 | jornal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.La. | belume=98 | numero=16 | páiginas=9157–60 | anho=2001 | pmid=11470913}}</ref> La segunda ye [[seleçon çrutiba]], que ye la seleçon a fabor de balores stremos de las caratelísticas i resulta frequentemente an que [[çtribuiçon bimodal|dous balores defrentes]] se tornen más quemuns, cun seleçon contra balores médios. Esto acunterie quando quier andebíduos altos ó baixos ténen cierta bantaige, mas nun ls que ténen altura média. Por redadeiro, eisiste [[seleçon stablizadora]] an que hai seleçon contra balores stremos de las caratelísticas an ambos ls lhados de l spetro, l que causa ua deminuiçon de la [[bariáncia]] a la buolta de l balor médio.<ref>{{Citar periódico | outor=Felsenstein | títalo=Scursiones along the Anterface betwen Çrutibe and Stablizing Seletion | url=http://www.pubmedcentral.nih.gob/articlerender.fcgi?tol=pubmed&pubmedid=17248980 | jornal=Genetics | belume=93 | numero=3 | páiginas=773–95 | anho=1979 | pmid=17248980}}</ref> Esto porbocarie, usando l mesmo eisemplo, que ls ourganismos se fússen tornando todos de la mesma altura. Un causo special de seleçon natural ye [[seleçon sexual]], que ye seleçon subre qualquiera caratelística que oumente l sucesso reprodutor, ancrementando la capacidade de atraçon dun ourganismo la potenciales parceiros.<ref>{{Citar periódico | outor=Andersson M, Simmones L | títalo=Sexual seletion and mate choice | jornal=Trends Ecol. Eibol. (Amst.) | belume=21 | numero=6 | páiginas=296–302 | anho=2006 | pmid=16769428}}</ref> Las caratelísticas que eiboluíran atrabeç de seleçon sexual son particularmente proeminentes an machos de alguas speces animales, anque alguas caratelísticas cumo hastes mui eilaboradas, chamamientos ó quelores bibas podéren atrair predadores, deminuindo por esso la subrebibéncia desses machos.<ref>{{Citar periódico | outor=Kokko H, Broks R, McNamara J, Houston La | títalo=The sexual seletion cuntinun | url=http://www.pubmedcentral.nih.gob/picrender.fcgi?artid=1691039&blobtype=pdf | jornal=Proc. Biol. Sci. | belume=269 | numero=1498 | páiginas=1331–40 | anho=2002 | pmid=12079655}}</ref> Esta zbantaige ye cumpensada pul maior sucesso reprodutibo an machos que apersentan estas caratelísticas selecionadas sexualmente.<ref>{{Citar periódico | outor=Hunt J, Broks R, Jenniones M, Smith M, Bentsen C, Bussière L | títalo=High-quality male field crickets ambest heiabily in sexual çplay but die young | jornal=Nature | belume=432 | numero=7020 | páiginas=1024–27 | anho=2004 | pmid=15616562}}</ref> Ua ária de pesquisa atiba atualmente refre-se a la [[ounidade de seleçon]], cun perpuostas de que la seleçon natural atua ne l nible de l genes, células, andebíduos, populaçones ó mesmo speces.<ref name=Gould>{{Citar periódico | outor=Gould SJ | títalo=Gulliber's further trabels: the necessity and difficulty of la hierarchical theory of seletion | url=http://www.pubmedcentral.nih.gob/articlerender.fcgi?tol=pubmed&pubmedid=9533127 | jornal=Philos. Tranes. R. Soc. Lhond., B, Biol. Sci. | belume=353 | numero=1366 | páiginas=307–14 | anho=1998 | pmid=9533127}}</ref><ref>{{Citar periódico | outor=Mayr I | títalo=The oubjets of seletion | url=http://www.pnas.org/cgi/cuntent/full/94/6/2091 | jornal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.La. | belume=94 | numero=6 | páiginas=2091–94 | anho=1997 | pmid=9122151}}</ref> Nanhun destes modelos son mutuamente sclusibos i la seleçon puode atuar an bários nibles simultaneamente.<ref>{{Citar periódico | outor=Maynard Smith J | títalo=The units of seletion | jornal=Nobartis Found. Symp. | belume=213 | páiginas=203–11; çcussion 211–17 | anho=1998 | pmid=9653725}}</ref> Ambaixo de l nible de l andebíduo, genes chamados trasposones tentan copiar-se la si própios al lhongo de l [[genoma]].<ref>{{Citar periódico | outor=Hickey DA | títalo=Eibolutionary dynamics of trasposable eilements in prokaryotes and eukaryotes | jornal=Genetica | belume=86 | numero=1–3 | páiginas=269–74 | anho=1992 | pmid=1334911}}</ref> Seleçon arriba de l nible de l andebíduo, tal cumo [[seleçon de grupo]], puode premitir la eiboluçon de coperaçon, cumo çcutido más ambaixo.<ref name=GouldStrutP1235>{{Citar periódico | outor=Gould SJ, Lloyd EA | títalo=Andibiduality and adatation across lhebels of seletion: how shall we name and generalize the unit of Darwinisn? | url=http://www.pnas.org/cgi/cuntent/full/96/21/11904 | jornal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.La. | belume=96 | numero=21 | páiginas=11904–09 | anho=1999 | pmid=10518549}}</ref> === Deriba genética === {{Artigo percipal|[[Deriba genética]]}} [[Fexeiro:Allele-frequency pt.jpg|thumb|right|250px|Simulaçon de [[deriba genética]] de 20 alelos nua populaçon de 10 (arriba) i 100 (ambaixo) andebíduos. La deriba ye más rápida na populaçon pequeinha.]] Deriba genética ye la mudança na frequéncia alélica dua geraçon para la outra que acunte porque ls alelos ne ls çcendentes son [[Amostra|amostras aleatórias]] de ls persentes ne ls progenitores.<ref name=Amos/> An tenermos matemáticos, ls alelos stan sujeitos la [[erros de amostraige]]. Cumo resultado çto, quando fuorças seletibas stan ausentes ó son relatibamente fracas, frequéncias alélicas tenden la "andar a la deriba" para cima ó para baixo al acauso (nua [[caminada aleatória]]). Esta deriba tremina quando un alelo eibentualmente quede [[Fixaçon (genética populacional)|fixado]], quier por zaparecer de la populaçon, ó por sustituir cumpletamente todos ls outros alelos. La deriba genética puode assi eiliminar alguns alelos dua populaçon meramente debido al acauso, i dues populaçones apartadas que ampeçórun cula mesma strutura genética puoden dibergir para dues populaçones cun un cunjunto defrente de alelos.<ref>{{Citar periódico | outor=Lhande R | títalo=Fisherian and Wrightian theories of speciation | jornal=Genome | belume=31 | numero=1 | páiginas=221–27 | anho=1989 | pmid=2687093}}</ref> L tiempo neçairo para que un alelo se fixe por deriba genética depende de l tamanho de la populaçon, cula fixaçon acuntendo más debrebe an populaçones más pequeinhas.<ref>{{Citar periódico | outor=Otto S, Whitlock M | títalo=The porbablity of fixation in populationes of changing size | url=http://www.pubmedcentral.nih.gob/articlerender.fcgi?tol=pubmed&pubmedid=9178020 | jornal=Genetics | belume=146 | numero=2 | páiginas=723–33 | anho=1997 | pmid=9178020}}</ref> La medida más amportante para este causo ye l [[afetabo populacional]], que fui definido por [[Sewall Wright]] cumo l númaro teórico que repersenta l númaro de andebíduos reprodutores que eisiben l mesmo grau de [[cunsanguinidade]]. Apesar de la seleçon natural ser respunsable pula adataçon, la amportança relatibas de las dues fuorças, seleçon natural i deriba genética, cumo motores de mudança eibolutiba an giral, ye ua ária de pesquisa atual an biologie eibolutiba.<ref>{{Citar periódico | outor=Nei M | títalo=Seletionisn and neutralisn in molecular eibolution | url=http://mbe.oxfordjournals.org/cgi/cuntent/full/22/12/2318 | jornal=Mol. Biol. Eibol. | belume=22 | numero=12 | páiginas=2318–42 | anho=2005 | pmid=16120807}}</ref> Estas ambestigaçones fúrun çpoletadas pula [[teorie neutral de la eiboluçon molecular]], que propós que la maiorie de las mudanças eibolutibas resultan de la fixaçon de [[mutaçon neutral|mutaçones neutrales]] que nun ténen eifeitos eimediatos na atidon dun ourganismo.<ref>{{Citar periódico | outor=Kimura M | títalo=The neutral theory of molecular eibolution: la rebiew of recent eibidence | url=http://www.jstage.jst.go.jp/article/jjg/66/4/66_367/_article | jornal=Jpn. J. Genet. | belume=66 | numero=4 | páiginas=367–86 | anho=1991 | pmid=1954033}}</ref> Dende que, neste modelo, la maiorie de las mudanças genética resulte de la custante presson mutacional i deriba genética.<ref>{{Citar periódico | outor=Kimura M | títalo=The neutral theory of molecular eibolution and the world biew of the neutralists | jornal=Genome | belume=31 | numero=1 | páiginas=24–31 | anho=1989 | pmid=2687096}}</ref> === Fluxo génico === {{Artigos percipales|[[Fluxo génico]] i [[Híbrido (biologie)|Híbrido]]} } [[Fluxo génico]] ye la troca de genes antre populaçones, que son normalmente de la mesma spece.<ref>{{Citar periódico | outor=Morjan C, Rieseberg L | títalo=How species eibolbe colletibely: amplicationes of gene flow and seletion fur the spread of adbantageous alleles | jornal=Mol. Ecol. | belume=13 | numero=6 | páiginas=1341–56 | anho=2004 | pmid=15140081}}</ref> Eisemplos de fluxo génico antre speces ancluen a migraçon seguido de cruzamiento de ourganismos, ó la troca de [[pólen]]. La trasferéncia de genes antre speces anclui la formaçon de [[Híbrido (biologie)|híbridos]] i [[trasferéncia lhateral de genes]]. [[Fexeiro:Lion waiting in Namibia.jpg|250px|thumb|left|[[Lion]]es machos deixan l bando adonde nacírun i tóman cunta de outro bando para acasaláren. Esto resulta an [[fluxo génico]] antre bandos.]] Migraçon para drento ó para fura dua populaçon puode mudar las frequéncias alélicas. Eimigraçon puode adicionar material genético nuobo pa l [[pol genético]] yá stablecido dua populaçon. Por outro lhado, emigraçon puode remober material genético. [[Isolamiento reprodutibo|Barreiras a la reproduçon]] son neçairas para que las populaçones [[Speciaçon|se tornen an nuobas speces]], sendo que l fluxo génico puode trabar este porcesso, spalhando las defrenças genéticas antre las populaçones. Fluxo génico ye ampedido por barreiras cumo cadeias montanhosas, ouceanos ó desertos ó mesmo por struturas artificiales cumo la [[Grande Muralha de la China]], que ten prejudicado l fluxo de genes de plantas.<ref>{{Citar periódico | outor=Su H, Qu L, Hei K, Zhang Z, Wang J, Chen Z, Gu H | títalo=The Great Wall of China: la physical barrier to gene flow? | jornal=Heiredity | belume=90 | numero=3 | páiginas=212–19 | anho=2003 | pmid=12634804}}</ref> Dependendo de quanto ye que dues speces dibergiran zde l sou [[ancestral quemun más recente]], puode inda ser possible que porduzan çcendéncia, tales cumo ye eisemplificado pul cruzamiento antre [[cabalho]]s i [[Asno|burros]], porduzindo [[mula]]s.<ref>{{Citar periódico | outor=Short RB | títalo=The cuntribution of the mule to scientific thought | jornal=J. Reprod. Fertil. Suppl. | numero=23 | páiginas=359–64 | anho=1975 | pmid=1107543}}</ref> Tales [[híbridos]] son giralmente [[anfertilidade|anférteis]], debido a la ampossiblidade de ls dous cunjuntos de cromossomas se amparelháren durante la [[meiose]]. Neste causo, speces próssimas son capazes de se cruzar regularmente, mas ls híbridos seran selecionados contra i las speces permaneciran apartadas. Assi i todo, híbridos biables puoden formar-se ocasionalmente i mesmo formar nuobas speces. Estas nuobas speces puoden tener propiadades antermédies antre las speces parentales ó tenr fenótipos totalmente nuobos.<ref>{{Citar periódico | outor=Gross B, Rieseberg L | títalo=The ecological genetics of homoploid hybrid speciation | url=http://jhered.oxfordjournals.org/cgi/cuntent/full/96/3/241 | jornal=J. Heired. | belume=96 | numero=3 | páiginas=241–52 | anho=2005 | pmid=15618301}}</ref> La amportança de la hibridizaçon ne l porcesso de criaçon de [[Speciaçon#Genética#Especiaçon por hibridaçon|nuobas speces]] de animales nun ye clara, anque habéren alguns causos coincidos an muitos tipos de animales,<ref>{{Citar periódico | outor=Burke JM, Arnold ML | títalo=Genetics and the fitness of hybrids | jornal=Annu. Reb. Genet. | belume=35 | numero=| páiginas=31–52 | anho=2001 | pmid=11700276}}</ref> sendo la spece ''[[Hyla bersicolor]]'' un eisemplo particularmente bien studado.<ref>{{Citar periódico | outor=Brijenhoek RC | títalo=Polyploid hybrids: multiple ouregines of la trefrog species | jornal=Curr. Biol. | belume=16 | numero=7 | páiginas=R245–47 | anho=2006 | pmid=16581499}}</ref> Inda assi, la hibridaçon ye un amportante meio de speciaçon an plantas, ua beç que la [[poliploidie]] (tener más de l que dues cópias de cada cromossoma) ye tolerada an plantas más prontamente de l que an animales.<ref name=Wendel>{{Citar periódico | outor=Wendel J | títalo=Genome eibolution in polyploids | jornal=Plant Mol. Biol. | belume=42 | numero=1 | páiginas=225–49 | anho=2000 | pmid=10688139}}</ref><ref name=Semon>{{Citar periódico | outor=Sémon M, Wolfe KH | títalo=Cunsequences of genome duplication | jornal=Curr Oupin Genet Deb | belume=17 | numero=6 | páiginas=505-12 | anho=2007 | pmid=18006297}}</ref> La poliploidie ye amportante an híbridos porque premite la reproduçon, cun cada un de ls cunjuntos de cromossomas capaç de amparelhar cun un par idéntico durante la meiose.<ref>{{Citar periódico | outor=Comai L | títalo=The adbantages and çadbantages of being polyploid | jornal=Nat. Reb. Genet. | belume=6 | numero=11 | páiginas=836–46 | anho=2005 | pmid=16304599}}</ref> Ls poliplóides tamien ténen más dibersidade genética, l que premite que eibiten [[depresson de cunsanguinidade]] an populaçones pequeinhas.<ref>{{Citar periódico | outor=Soltis P, Soltis D | títalo=The role of genetic and genomic attributes in the sucess of polyploids | url=http://www.pubmedcentral.nih.gob/articlerender.fcgi?tol=pubmed&pubmedid=10860970 | jornal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.La. | belume=97 | numero=13 | páiginas=7051–57 | anho=2000 | pmid=10860970}}</ref> La [[trasferéncia génica horizontal]] ye la trasferéncia de material genético dun ourganismo para outro que nun ye sou çcendente. Esto ye más quemun an [[batéria]]s.<ref>{{Citar periódico | outor=Boucher Y, Douady CJ, Papke RT, Walsh DA, Boudreau ME, Nesbo CL, Case RJ, Dolittle WF | títalo=Lhateral gene trasfer and the ouregines of prokaryotic groups. | url=http://arjournals.annualrebiews.org/doi/abs/10.1146/annureb.genet.37.050503.084247 | jornal=Annu Reb Genet | belume=37 | páiginas=283–328 | anho=2003 | pmid=14616063}}</ref> An medecina, esto cuntribui para la disseminaçon de [[resisténcia la antibióticos]], porque assi que ua batéria adquire genes de resisténcia eilhes puoden-se trasferir debrebe para outras speces.<ref>{{Citar periódico | outor=Walsh T | títalo=Cumbinatorial genetic eibolution of multiresistance | jornal=Curr. Oupin. Microbiol. | belume=9 | numero=5 | páiginas=476–82 | anho=2006 | pmid=16942901}}</ref> Tamien ye possible que tenga ocorrido trasferéncia horizontal de genes de batérias para eucariontes cumo la lhebedura ''[[Sacharomyces cerebisiae]]'' i pa l scarabelho ''Callosobruchus chinensis'', por eisemplo.<ref>{{Citar periódico | outor=Kondo N, Nikoh N, Ijichi N, Shimada M, Fukatsu T | títalo=Genome fragment of Wolbachia andosymbiont trasferred to X chromosome of host anset | jornal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.La. | belume=99 | numero=22 | páiginas=14280–85 | anho=2002 | pmid=12386340}}</ref><ref>{{Citar periódico | outor=Sprague G | títalo=Genetic schange betwen kingdoms | jornal=Curr. Oupin. Genet. Deb. | belume=1 | numero=4 | páiginas=530–33 | anho=1991 | pmid=1822285}}</ref> Ls [[bírus]] tamien puoden trasportar DNA antre ourganismos, premitindo la trasferéncia de genes mesmo antre [[domínio (biologie)|domínios]].<ref>{{Citar periódico | outor=Baldo La, McClure M | títalo=Eibolution and horizontal trasfer of dUTPase-ancoding genes in biruses and their hosts | url=http://www.pubmedcentral.nih.gob/articlerender.fcgi?tol=pubmed&pubmedid=10438861 | jornal=J. Birol. | belume=73 | numero=9 | páiginas=7710–21 | anho=1999 | pmid=10438861}}</ref> La trasferéncia de genes tamien acunteciu antre ls ancestrales de las [[eucariontes|células eucarióticas]] i [[procariontes]], durante la aquisiçon de l [[cloroplasto]] i de la [[mitocóndria]].<ref name="ReferenceA">{{Citar periódico | outor=Pole La, Penny D | títalo=Eibaluating hypotheses fur the ouregin of eukaryotes | jornal=Bioessays | belume=29 | numero=1 | páiginas=74–84 | anho=2007 | pmid=17187354}}</ref> == Cunsequéncias == La eiboluçon anfluencia cada aspeto de la strutura i cumportamiento de l ourganismos. L más proeminente ye l cunjunto de adataçones físicas i cumportamentales que resultan de l porcesso de [[seleçon natural]]. Essas adataçones oumentan la atidon por cuntribuíren cun atebidades cumo busca por quemido, defesa contra predadores ó atraçon de parceiros sexuales. Outro resultado possible de la seleçon ye l aparecimiento de [[coperaçon (biologie)|coperaçon]] antre ourganismos, eibidenciada giralmente ne l auxílio a ourganismos aparentados, ó an anteraçones [[mutualismo (biologie)|mutualísticas]] ó [[simbiose|simbióticas]]. A lhongo prazo, la eiboluçon porduç nuobas speces, por meio de la dibison de populaçones ancestrales antre nuobos grupos que se tornan ancapazes de antercruzáren. Essas cunsequéncias de la eiboluçon son quemumente debedidas antre [[macroeboluçon]], que ye la eiboluçon que acuntece arriba de l nible de speces, i trata de fenómenos cumo la [[speciaçon]], i microeboluçon, que trata de las mudanças eibolutibas que ocorren drento dua spece, cumo la adataçon a un ambiente específico por detreminada populaçon. An giral, macroeboluçon ye l resultado de lhongos períodos de microeboluçon.<ref>{{Citar periódico | outor=Heindry AP, Kinnison MT | títalo=An antrodution to microebolution: rate, pattern, process | jornal=Genetica | belume=112–113 | numero=| páiginas=1–8 | anho=2001 | pmid=11838760}}</ref> Assi, la çtinçon antre micro i macroeboluçon nun ye absoluta, habendo solo ua defrença de tiempo antre ls dous porcessos.<ref>{{Citar periódico | outor=Lheroi AM | títalo=The scale andependence of eibolution | jornal=Eibol. Deb. | belume=2 | numero=2 | páiginas=67–77 | anho=2000 | pmid=11258392}}</ref> Inda assi, na macroeboluçon, las caratelísticas de to la spece ye que son cunsidradas. Por eisemplo, ua grande quantidade de bariaçon antre andebíduos premite que ua spece se adate debrebe a nuobos habitats, deminuindo las possiblidade de se tornar zaparecida, anquanto que ua grande ária de çtribuiçon oumenta la possiblidade de speciaçon, por fazer cun que seia más probable que parte de la populaçon quede eisolada. Neste sentido, microeboluçon i macroeboluçon puoden por bezes star apartadas.<ref name="SJGould2002"/> Un porblema cuncetual mui quemun ye acraditar-se que la eiboluçon ye progressiba, mas la seleçon natural nun ten un oubjetibo final, i nun porduç necessariamente ourganismos más cumplexos.<ref>[http://www.scian.com/askexpert_question.cfn?articleID=00071863-683B-1C72-9EB7809EC588F2D7 Scientific Amarican; Biology: Is the houman race eibolbing or debolbing?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220521031944/http://www.scian.com/askexpert_question.cfn?articleID=00071863-683B-1C72-9EB7809EC588F2D7 |date=2022-05-21 }}, beija tamien [[de-eiboluçon biológica]].</ref> Anque speces cumplexas tenéren eiboluído, esso acuntece cumo cunsequéncia andireta de l oumiento ne l númaro total de ourganismos, i formas de bida simples cuntinan sendo más quemuns.<ref name=Carroll>{{Citar periódico | outor=Carroll SB | títalo=Chance and necessity: the eibolution of morphological cumplexity and dibersity | jornal=Nature | belume=409 | numero=6823 | páiginas=1102-09 | anho=2001 | pmid=11234024}}</ref> Por eisemplo, la smagadora maiorie de las speces custitui-se de [[procarioto]]s microscópicos, que son respunsables por cerca de metade de la [[biomassa]] de l planeta, anque sou pequeinho tamanho,<ref>{{Citar periódico | outor=Whitman W, Coleman D, Wiebe W | títalo=Prokaryotes: the unsen manjority | url=http://www.pnas.org/cgi/cuntent/full/95/12/6578 | jornal=Proc Natl Acad Sci U S La | belume=95 | numero=12 | páiginas=6578–83 | anho=1998 | pmid=9618454}}</ref> i cumponen ua grande parte de la biodibersidade na Tierra.<ref name=Schloss>{{Citar periódico | outor=Schloss P, Handelsman J | títalo=Status of the microbial census | url=http://www.pubmedcentral.nih.gob/articlerender.fcgi?tol=pubmed&pubmedid=15590780#r6 | jornal=Microbiol Mol Biol Reb | belume=68 | numero=4 | páiginas=686–91 | anho=2004 | pmid=15590780}}</ref> Assi, ourganismos simples cuntinan sendo la forma de bida dominante ne l planeta, sendo que la formas de bida más cumplexas parécen más dibersas solo porque son más eibidentes para nós.<ref>{{Citar periódico | outor=Nealson K | títalo=Post-Biking microbiology: new approaches, new data, new ansights | jornal=Ourig Lhife Eibol Biosph | belume=29 | numero=1 | páiginas=73–93 | anho=1999 | pmid=11536899}}</ref> === Adataçon === {{Artigo percipal|[[Adataçon (biologie)|Adataçon]]} } Adataçones son struturas ó cumportamientos que melhoran ua funçon specífica de l ourganismos, oumentando sue chance de subrebibir i reproduzir.<ref name=Darwin/> Eilhas son porduzidas por ua cumbinaçon de la porduçon cuntina de pequeinhas mudanças aleatórias nas caratelísticas ([[mutaçon]]es) , i de la seleçon natural de las bariantes melhor ajustadas al sou ambiente.<ref>{{Citar periódico | outor=Orr H | títalo=The genetic theory of adatation: la brief story | jornal=Nat. Reb. Genet. | belume=6 | numero=2 | páiginas=119–27 | anho=2005 | pmid=15716908}}</ref> Esse porcesso puode causar tanto l ganho dua nuoba propiadade, cumo la perda dua propiadade ancestral. Un eisemplo que demunstra esses dous tipos de mudança ye la adataçon bateriana la antibióticos. Mutaçones que causan [[Resisténcia antibiótica|resisténcia la antibióticos]] puoden modificar l albo de la droga ó remober ls trasportadores que premiten que la droga antre na célula.<ref>{{Citar periódico | outor=Nakajima La, Sugimoto Y, Yoneyama H, Nakae T | títalo=High-lheble fluoroquinolone resistance in Pseudomonas aeruginosa due to anterplay of the MexAB-OuprM efflux pump and the DNA gyrase mutation | url=http://www.jstage.jst.go.jp/article/mandi/46/6/46_391/_article/-char/en | jornal=Microbiol. Eimmunol. | belume=46 | numero=6 | páiginas=391–95 | anho=2002 | pmid=12153116}}</ref> Inda assi, muitas caratelísticas que parécen ser simples adataçones puoden ser [[sataçon]]es: struturas que oureginalmente surgiran cumo adataçones para zampenhar detreminada funçon, mas que durante l porcesso eibolutibo, coincidentemente se tornórun úteles ne l zampenho dua outra funçon.<ref name="SJGould2002"/> Un eisemplo ye l lhagarto africano ''[[Holaspis]] guentheri'', que zambolbiu ua cabeça stremamente fina para se sconder an pequeinhas cabidades, cumo puode ser percebido al mirar-se para speces aparentadas. Inda assi, nessa spece la cabeça se tornou tan fina que auxilia l animal a planar quando saltando antre arbles - ua sataçon.<ref name=GouldStrutP1235/> [[Fexeiro:Whale skeleton.png|350px|thumb|right|Scaleto dua [[baleia]], ''la'' i ''b'' corresponden als uossos de las [[barbatana]]s, que se adatórun de uossos de l [[Nembro (anatomie)|nembros]] anteriores: anquanto ''c'' andica ls uossos de ls nembros posteriores [[orgon bestigial|bestigiales]].<ref>{{Citar periódico | outor=Bejder L, Preça de casa BK | títalo=Lhimbs in whales and lhimblessness in other bertebrates: mechanisms of eibolutionary and debelopmental trasformation and lhoss | jornal=Eibol. Deb. | belume=4 | numero=6 | páiginas=445-58 | anho=2002 | pmid=12492145}}</ref>]] Ua adataçon acuntece pula modificaçon gradual de struturas eisistentes. Struturas cun ourganizaçon anterna semelhante puoden tener funçones mui defrentes an ourganismos aparentados. Esso ye resultado dua sola [[Homologie (biologie)|strutura ancestral]] que se adatou para funcionar de formas defrentes an cada lhinhaige. Ls uossos nas asas de morcieganos, por eisemplo, son struturalmente similares tanto cun las manos houmanas cumo cun las barbatanas de focas, debido a la çcendéncia dessas struturas dua ancestral quemun que tamien tenie cinco dedos na stremidade de cada nembro anterior. Outras caratelísticas anatómicas solas, cumo [[uosso sesamóide|uossos ne l pulso]] de l [[Panda-gigante|panda]], que forman un falso "polegar", andican que la lhinhaige eibolutiba dun ourganismo puode lhemitar que tipo de adataçon ye possible.<ref>{{Citar periódico | outor=Salesa MJ, Antón M, Peigné S, Morales J | títalo=Eibidence of la false thumb in la fossil carnibore clarifies the eibolution of pandas | url=http://www.pnas.org/cgi/cuntent/full/103/2/379 | jornal=[[Procedings of the National Academy of Sciences|Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.La.]] | belume=103 | numero=2 | páiginas=379–82 | anho=2006 | pmid=16387860}}</ref> Durante la adataçon, alguas struturas puoden perder la sue funçon i se tornáren [[strutura bestigial|struturas bestigiales]]<ref name=Fong>{{Citar periódico | outor=Fong D, Kane T, Culber D | títalo=Bestigialization and Lhoss of Nonfuntional Charaters | url=http://lhinks.jstor.org/sici?sici=0066-4162%281995%2926%3C249%3ABALONC%3E2.0.CO%3B2-2 | jornal=Ann. Reb. Ecol. Syst. | belume=26 | páiginas=249–68 | anho=1995 | doi=10.1146/annureb.s.26.110195.001341}}</ref>. Essas struturas puoden tener pouca ó nanhue funçon nua spece, anque tenéren ua funçon clara an especes ancestrales ó relacionadas. Eisemplos ancluen ls remanescentes nun funcionales de uolhos an alguns peixes de cabernas,<ref>{{Citar periódico | outor=Jeffery WR | títalo=Adatibe eibolution of eye degeneration in the Mexican blind cabefish | url=http://jhered.oxfordjournals.org/cgi/cuntent/full/96/3/185 | jornal=J. Heired. | belume=96 | numero=3 | páiginas=185–96 | anho=2005 | pmid=15653557}}</ref> asas an abes ancapazes de bolar<ref>{{Citar periódico | outor=Maxwell EE, Lharsson HC | títalo=Osteology and myology of the wing of the Emu (Dromaius nobaehollandiae), and its bearing on the eibolution of bestigial strutures | jornal=J. Morphol. | belume=268 | numero=5 | páiginas=423–41 | anho=2007 | pmid=17390336}}</ref> i la persença de uossos de l quadril an baleias i queluobras.<ref>{{Citar periódico | outor=Bejder L, Preça de casa BK | títalo=Lhimbs in whales and lhimblessness in other bertebrates: mechanisms of eibolutionary and debelopmental trasformation and lhoss | jornal=Eibol. Deb. | belume=4 | numero=6 | páiginas=445–58 | anho=2002 | pmid=12492145}}</ref> Eisemplos de struturas bestigiales an houmanos ancluen l [[siso|diente de l siso]],<ref>{{Citar periódico | outor=Silbestri AR, Singh I | títalo=The unresolbed porblen of the third molar: would people be bettener ouff without it? | url=http://jada.ada.org/cgi/cuntent/full/134/4/450 | jornal=Journal of the Amarican Dental Association (1939) | belume=134 | numero=4 | páiginas=450–55 | anho=2003 | pmid=12733778}}</ref> l [[cócix]]<ref name=Fong/> i l [[apéndice bermiforme]].<ref name=Fong/> Ua ária de pesquisa atual an [[biologie de l zambolbimiento]] eibolutiba ye la base zambolbimental de adataçones i sataçones.<ref>{{Citar periódico | outor=Johnson NA, Portener AH | títalo=Toward la new synthesis: population genetics and eibolutionary debelopmental biology | jornal=Genetica | belume=112–113 | numero=| páiginas=45–58 | anho=2001 | pmid=11838782}}</ref> Essa lhinha de pesquisa busca cumprender la ourige i eiboluçon de [[zambolbimiento ambrionário]] i cumo modificaçones ne ls porcessos de l zambolbimiento porduzen nuobas caratelísticas<ref>{{Citar periódico | outor=Baguña la J, Garcia-Fernàndeç J | títalo=Eibo-Debo: the lhong and winding road | url=http://www.ijdb.ehu.s/web/paper.php?doi=14756346 | jornal=Ant. J. Deb. Biol. | belume=47 | numero=7–8 | páiginas=705–13 | anho=2003 | pmid=14756346}}<br />*{{Citar periódico | outor=Gilbert SF | títalo=The morphogenesis of eibolutionary debelopmental biology | jornal=Ant. J. Deb. Biol. | belume=47 | numero=7–8 | páiginas=467–77 | anho=2003 | pmid=14756322}}</ref>. Esses studos ténen demunstrado que la eiboluçon puode alterar l zambolbimiento para criar nuobas struturas, cumo las struturas ambrionárias que forman uossos de la mandíbula an outros animales formando parte de l [[oubido médio]] an mamíferos.<ref>{{Citar periódico | outor=Allin EF | títalo=Eibolution of the mammalian middle ear | jornal=J. Morphol. | belume=147 | numero=4 | páiginas=403–37 | anho=1975 | pmid=1202224}}</ref> Ye tamien possible que struturas perdidas al lhongo de la eiboluçon reapareçan debido la mudanças an genes de l zambolbimiento, cumo ua mutaçon an [[galhinha]]s que faç cun que ls ambriones porduzan dientes similares als de [[crocodilo]]s.<ref>{{Citar periódico | outor=Harris MP, Hasso SM, Ferguson MW, Fallon JF | títalo=The debelopment of archosaurian first-generation teth in la chicken mutant | jornal=Curr. Biol. | belume=16 | numero=4 | páiginas=371–77 | anho=2006 | pmid=16488870}}</ref> === Co-eiboluçon === {{Artigo percipal|[[Co-eiboluçon]]}} Anteraçones antre ourganismos puoden porduzir tanto cunflito cumo coperaçon. Quando la anteraçon acuntece antre pares de speces, cumo un [[patógeno]] i un [[hospedeiro]], ó un [[predador]] i ua [[presa]], essas speces puoden zambolber séries de adataçones cumbinadas. Nesses causos, la eiboluçon dua spece causa adataçones nua outra. Essas mudanças na segunda spece, por sue beç, causan nuobas adataçones na purmeira. Esse ciclo de seleçon i repuosta ye chamado de [[co-eiboluçon]].<ref>{{Citar periódico | outor=Wade MJ | títalo=The co-eibolutionary genetics of ecological communities | jornal=Nat. Reb. Genet. | belume=8 | numero=3 | páiginas=185–95 | anho=2007 | pmid=17279094}}</ref> Un eisemplo ye la porduçon de [[tetrodotoxina]] nua spece de [[Caudados|salamandra]] ''([[Taricha granulosa]])'' i la eiboluçon de resisténcia a la tetrodotoxina an sou predador, ua [[Queluobra|serpente]] ''([[Thamnophis sirtalis]])''. Nesse par de presa i predador, ua [[corrida armamentista eibolutiba]] porduziu altos nibles de toxina na salamandra i correspendentemente altos nibles de resisténcia na queluobra<ref>{{Citar periódico | outor=Geffeney S, Brodie ED, Ruben PC, Brodie ED | títalo=Mechanisms of adatation in a predator-prey arms race: TTX-resistant sodiun channels | jornal=Science | belume=297 | numero=5585 | páiginas=1336–9 | anho=2002 | pmid=12193784}}<br />*{{Citar periódico | outor=Brodie ED, Ridenhour BJ, Brodie ED | títalo=The eibolutionary respunse of predators to dangerous prey: hotspots and coldspots in the geographic mosaic of coebolution betwen gartener snakes and newts | jornal=Eibolution | belume=56 | numero=10 | páiginas=2067–82 | anho=2002 | pmid=12449493}}</ref>. === Coperaçon === {{Artigo percipal|[[Coperaçon (biologie)]]}} Inda assi, nin todas las anteraçones antre speces ambolben cunflito<ref>{{Citar periódico | outor=Sachs J | títalo=Coperation within and among species | jornal=J. Eibol. Biol. | belume=19 | numero=5 | páiginas=1415–8; çcussion 1426–36 | anho=2006 | pmid=16910971}}<br />*{{Citar periódico | outor=Nowak M | títalo=Fibe rules fur the eibolution of coperation | jornal=Science | belume=314 | numero=5805 | páiginas=1560–63 | anho=2006 | pmid=17158317}}</ref>. Muitos causos de anteraçones [[mutualismo (biologie)|mutuamente benéficas]] eiboluiran. Por eisemplo, eisiste ua coperaçon strema antre plantas i [[micorriza]]s que crecen subre las raízes, auxiliando na absorçon de nutrientes de l tierra.<ref>{{Citar periódico | outor=Paszkowski U | títalo=Mutualisn and parasitisn: the yin and yang of plant symbioses | jornal=Curr. Oupin. Plant Biol. | belume=9 | numero=4 | páiginas=364–70 | anho=2006 | pmid=16713732}}</ref> Essa ye ua anteraçon recíproca, yá que las plantas probénen a a micorriza açúcares de la [[fotossíntese]]. Nesse causo l fungo giralmente crece drento de las células de la planta, premitindo la troca de nutrientes, anquanto ambia senhales que reprimen l [[sistema eimunitário]] de la planta.<ref>{{Citar periódico | outor=Hause B, Festener T | títalo=Molecular and cell biology of arbuscular mycorrhizal symbiosis | jornal=Planta | belume=221 | numero=2 | páiginas=184–96 | anho=2005 | pmid=15871030}}</ref> La coperaçon tamien eiboluiu antre ourganismos de la mesma spece. Un causo stremo ye la [[eusocialidade|eussocialidade]], que puode ser ouserbada an [[anseto social|ansetos sociales]], cumo [[abelha]]s, [[cupin]]es i [[formiga]]s, adonde ansetos [[stéril|estéreis]] alimentan i defenden un pequeinho númaro de ourganismos de la [[quelónia (biologie)|quelónia]] que son capazes de se reproduzir. Nua scala inda menor, las [[célula somática|células somáticas]] que forman l cuorpo dun animal son lhemitadas an sue capacidade de se reproduzir para que se mantenha la stablidade ne l ourganismo i premita que un pequeinho númaro de [[célula germinatiba|células germinatibas]] porduza prole. Nesse causo, células somáticas respunden a senhales specíficos que las anstruen a crecer ó [[apotose|çtruir la si própias]]. Se las células eignoran esses senhales i tentan se multiplicar de forma desordenada, sou crecimiento çcontrolado causa [[cáncaro (tumor)|cáncaro]]< ref name=Bertran/>. Eimagina-se que esses eisemplos de coperaçon drento dua spece eiboluíran pul porcesso de [[seleçon de parentesco]], que cunsiste nun ourganismo agir de forma a oumentar la porbablidade de parientes porduziren prole.<ref>{{Citar periódico | outor=Rebe HK, Hölldobler B | títalo=The eimergence of la superorganisn through antergroup cumpetition | url=http://www.pnas.org/cgi/cuntent/full/104/23/9736 | jornal=Proc Natl Acad Sci U S La. | belume=104 | numero=23 | páiginas=9736–40 | anho=2007 | pmid=17517608}}</ref> Essa atebidade ye selecionada porque se l andebíduo que ajuda ten alelos que promoben la atebidade de ajudar, ye probable que sous parientes tamien possuan esses alelos i, assi, esses alelos son passados adelantre.<ref>{{Citar periódico | outor=Axelrod R, Hamilton W | títalo=The eibolution of coperation | jornal=Science | belume=211 | numero=4489 | páiginas=1390–96 | anho=1981 | pmid=7466396}}</ref> Outros porcessos que puoden promober la coperaçon ancluen [[seleçon de grupo]], adonde la coperaçon fornece benefícios para un grupo de ourganismos.<ref>{{Citar periódico | outor=Wilson EO, Hölldobler B | títalo=Eusociality: ouregin and cunsequences | url=http://www.pnas.org/cgi/cuntent/full/102/38/13367 | jornal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.La. | belume=102 | numero=38 | páiginas=13367–71 | anho=2005 | pmid=16157878}}</ref> === Speciaçon === {{Artigo percipal|[[Especiaçon]]}} [[Fexeiro:Speciation modes edit pt.svg|left|thumb|300px|Ls quatro macanismos de [[speciaçon]].]] [[Speciaçon]] ye l porcesso pul qual ua spece diberge, porduzindo dues ó más speces çcendentes.<ref name=Gabrilets>{{Citar periódico | outor=Gabrilets S | títalo=Perspetibe: models of speciation: what habe we lhearned in 40 years? | jornal=Eibolution | belume=57 | numero=10 | páiginas=2197–215 | anho=2003 | pmid=14628909}}</ref> Eibentos de speciaçon fúrun ouserbados dibersas bezes, tanto an cundiçones cuntroladas de lhaboratório cumo na natureza<ref>{{Citar periódico | outor=Jiggines CD, Bridle JR | títalo=Speciation in the apple maggot fly: la blend of bintages? | jornal=Trends Ecol. Eibol. (Amst.) | belume=19 | numero=3 | páiginas=111–4 | anho=2004 | pmid=16701238}}<br />*{{Citar web | outhor = Boxhorn, J | data = 1995 | url = http://www.talkorigines.org/faqs/faq-speciation.html | títalo = Ouserbed Anstances of Speciation | publicado = The TalkOrigines Archibe | acessdata = 2007-05-10}}<br />*{{Citar periódico | outor=Weinberg JR, Starczak BR, Jorg, D | títalo=Eibidence fur Rapid Speciation Following la Founder Eibent in the Lhaboratory | jornal=Eibolution | belume=46 | numero=4 | páiginas=1214–20 | anho=1992 | doi=10.2307/2409766}}</ref>. An ourganismos de reproduçon sexuada, la speciaçon resulta de l isolamiento reprodutibo seguido por dibergéncia antre las lhinhaiges. Hai quatro tipos de macanismos de speciaçon, sendo la [[speciaçon alopátrica]] cunsidrada la más quemun an animales. Esse tipo de speciaçon acuntece quando populaçones son eisoladas geograficamente, por [[fragmentaçon de habitat]] ó migraçon, por eisemplo. Cumo las fuorças eibolutibas passan a atuar andependientemente nas populaçones eisoladas, la separaçon bai, eibentualmente, porduzir ourganismos ancapazes de se antercruzáren.<ref>{{Citar periódico | outor=Hoskin CJ, Higgle M, McDonald KR, Moritç C | data=2005 | títalo=Reinforcement dribes rapid allopatric speciation | jornal=Nature | belume=437 | páiginas=1353–356 | doi=10.1038/nature04004}}</ref> L segundo macanismo de speciaçon a ser cunsidrado ye la [[speciaçon peripátrica]], que acuntece quando pequeinhas populaçones de ourganismos son eisoladas nun nuobo ambiente. Eilha difre de la speciaçon alopátrica pul fato de las populaçones eisoladas séren mui menores de l que la populaçon parental. Nesse causo, l [[eifeito fundador]] causa ua speciaçon rápida tanto pula deriba genética ouriunda de l eifeito fundador cumo pula rápida açon de la seleçon natural subre un [[Pol de genes|cunjunto de genes]] pequeinho.<ref>{{Citar periódico | outor=Templeton AR | títalo=The theory of speciation bie the founder principle | url=http://www.genetics.org/cgi/reprint/94/4/1011 | jornal=Genetics | belume=94 | numero=4 | páiginas=1011–38 | anho=1980 | pmid=6777243}}</ref> L terceiro macanismo de speciaçon ye la [[especiaçon parapátrica]]. Eilha ye similar a la speciaçon peripátrica na medida an que ua populaçon pequeinha acupa un nuobo habitat, mas difre porque nun hai separaçon física antre essas populaçones. L que acuntece ye que la speciaçon resulta de la eiboluçon de macanismos que reduzen l fluxo génico antre las dues populaçones.<ref name=Gabrilets/> Giralmente esso acuntece quando hai algua mudança drástica ne l ambiente de la spece parental. Un eisemplo ye la [[gramínea]] ''[[Anthoxanthun|Anthoxanthun odoratun]]' ', que puode passar por speciaçon parapátrica an repuosta la poluiçon lhocalizada de metales de minas.<ref>{{Citar periódico | outor=Antonobics J | títalo=Eibolution in closely adjacent plant populationes X: lhong-tern persistence of prereprodutibe isolation at a mine boundary | jornal=Heiredity | belume=97 | numero=1 | páiginas=33–37 | anho=2006 | pmid=16639420 | url=http://www.nature.com/hdy/journal/b97/n1/full/6800835a.html}}</ref> Neste causo, plantas cun resisténcia a altos nibles de metales ne l tierra eiboluen. La seleçon contra cruzamientos cula populaçon parental sensible la metales porduç ua mudança ne l tiempo de floraçon de las plantas resistentes, causando isolamiento reprodutibo. La seleçon contra híbridos antre las dues populaçones puode causar l que ye chamado de ''reforço'', que ye la eiboluçon de caratelísticas que promoben l cruzamiento drento de detreminada spece, assi cumo [[çlocamiento de carátener]], que acuntece quando dues speces se tornan más çtintas an aparéncia.<ref>{{Citar periódico | outor=Nosil P, Crespi B, Gries R, Gries G | títalo=Natural seletion and dibergence in mate prefrence during speciation | jornal=Genetica | belume=129 | numero=3 | páiginas=309–27 | anho=2007 | pmid=16900317}}</ref> [[Fexeiro:Darwin's finches.jpeg|frame|right|L [[Isolamiento geográfico]] de l [[Geospiza|Tentilhones de Darwin]] de las [[Ilhas Galápagos]] porduziran más dua dúzia de speces.]] Finalmente, quando hai [[speciaçon simpátrica]], speces diberge sin ua barreira geográfica antre eilhas ó mudanças drásticas ne l ambiente. Esse tipo de speciaçon ye cunsidrado ralo, yá que ua pequeinha quantidade de fluxo génico puode remober las defrenças genéticas antre partes dua populaçon<ref>{{Citar periódico | outor=Sabolainen B, Anstett M-C, Lhexer C, Hutton I, Clarkson JJ, Norup MB, Powell MP, Springate D, Salamin N, Baker WJr | data=2006 | títalo=Sympatric speciation in palms on an oceanic island | jornal=Nature | belume=441 | páiginas=210–13 | pmid=16467788}}<br />*{{Citar periódico | outor=Barluenga M, Stölting KN, Salzburger W, Muschick M, Meyer La | data=2006 | títalo=Sympatric speciation in Nicaraguan cratener lhake cichlid fish | jornal=Nature | belume=439 | páiginas=719–723 | pmid=16467837}}</ref>. An giral, la speciaçon simpátrica an animales eisige la eiboluçon tanto de [[polimorfismo (biologie)|defrenças genéticas]] cumo de [[acasalamiento prefrencial]], para premitir que l isolamiento reprodutibo eibolua.<ref>{{Citar periódico | outor=Gabrilets S | títalo=The Maynard Smith model of sympatric speciation | jornal=J. Theor. Biol. | belume=239 | numero=2 | páiginas=172–82 | anho=2006 | pmid=16242727}}</ref> Un tipo de eiboluçon simpátrica ambolbe l cruzamiento antre dues speces aparentadas, porduzindo ua nuoba spece [[Híbrido (biologie)|híbrida]]. Esse tipo de speciaçon nun ye quemun an animales, yá que híbridos son quemumente ambiables ó stéreis, porque nun hai pareamiento antre ls [[cromossomos homólogos]] de cada progenitor durante la meiose. Eilha ye más quemun an plantas, porque plantas frequentemente dobran l númaro de cromossomos, formando [[Poliploidie|poliplóides]]. Esso premite l pareamiento de cada cromossomo cun sou homólogo durante la meiose, yá que ls cromossomos de cada progenitor yá se apersentan an pares<ref>Belderok, Bob & Hanes Mesdag & Dingena La. Donner. (2000) ''Bread-Making Quality of Wheat''. Springer. p.3. ISBN 0-7923-6383-3.<br />*Hancock, James F. (2004) ''Planti Eibolution and the Ouregin of Crop Species''. CABI Publishing. ISBN 0-85199-685-X.</ref>. Un eisemplo desse tipo de speciaçon acunteciu quando las speces ''[[Arabidopsis thaliana]]'' i ''Arabidopsis arenosa'' se hibridizórun para formar la nuoba spece ''Arabidopsis suecica''.<ref>{{Citar periódico | outor=Jakobsson M, Hagenblad J, Tabaré S, ''eit al'' | títalo=A unique recent ouregin of the allotetraploid species Arabidopsis suecica: Eibidence fron nuclear DNA markers | jornal=Mol. Biol. Eibol. | belume=23 | numero=6 | páiginas=1217–31 | anho=2006 | pmid=16549398}}</ref> Esso acunteciu hai cerca de 20.000 anhos atrás <ref>{{Citar periódico | outor=Säll T, Jakobsson M, Lhind-Halldén C, Halldén C | títalo=Chloroplast DNA andicates la single ouregin of the allotetraploid Arabidopsis suecica | jornal=J. Eibol. Biol. | belume=16 | numero=5 | páiginas=1019–29 | anho=2003 | pmid=14635917}}</ref> i l porcesso de speciaçon fui reproduzido an lhaboratório, premitindo l estudo de ls macanismos genéticos ambolbidos ne l porcesso.<ref>{{Citar periódico | outor=Bomblies K, Weigel D | títalo=Arabidopsis-la model genus fur speciation | jornal=Curr Oupin Genet Deb | belume=17 | numero=6 | páiginas=500-504 | anho=2007 | pmid=18006296}}</ref> De fato, eibentos de poliploidizaçon nua spece puoden ser ua causa quemun de isolamiento reprodutibo, yá que metade de ls cromossomos duplicados nun eirá parear quando ocorrer cruzamiento cun ourganismos sin essa duplicaçon.<ref name=Semon/> Eibentos de speciaçon son amportantes na teorie de l [[eiquilíbrio pontuado]], que splica la eisisténcia de l padron ouserbado ne l registro fócil de "splusones" de eiboluçon antre lhongos períodos de [[stase]], an que las speces se mantén relatibamente sin mudanças.<ref name=pe1972>Niles Eildredge and Stephen Jay Gould, 1972. [http://www.blackwellpublishing.com/ridley/classitexts/eildredge.asp "Puntuated eiquilibria: an alternatibe to phyletic gradualisn"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} In pt.J.M. Schopf, ed., ''Models in Paleobiology''. San Francisco: Freman Coper. pp. 82-115. Reprinted in N. Eildredge ''Eiquipa frames''. Princeton: Princeton Ounib. Press. 1985</ref> Nessa teorie, la speciaçon i la rápida eiboluçon son relacionadas, cun seleçon natural i deriba genética atuando más fuortemente an ourganismos speciando an nuobos habitats ó cun pequeinho tamanho populacional. Cumo resultado, ls períodos de stase ne l registro fócil corresponden a la populaçon parental, i ls ourganismos passando por speciaçon i rápida eiboluçon son ancontrados an pequeinhas populaçones geograficamente restritas., sendo raramente preserbados cumo fóceles.<ref>{{Citar periódico | outor=Gould SJ | títalo=Tiempo and mode in the macroebolutionary reconstrution of Darwinisn | url=http://www.pnas.org/cgi/reprint/91/15/6764 | jornal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.La. | belume=91 | numero=15 | páiginas=6764–71 | anho=1994 | pmid=8041695}}</ref> {{-}} ==== Barreiras al cruzamiento antre speces ==== Barreiras reprodutibas al cruzamiento puoden ser classeficadas an ''pré-zigóticas'' ó ''pós-zigóticas''.<ref name= Teach2/> La çtinçon antre las dues ye definida se la barreira prebine la formaçon de prole antes ó depuis de la fertilizaçon de l óbulo. ===== Barreiras que prebinen la fertilizaçon ===== Barreiras pré-zigóticas son aqueilhas que ampeden la cópula antre las speces, ó anton ampeden la fertilizaçon de l óbulo causo la spece tente cruzar.<ref name= PBS>{{Citar periódico | anho=2001 | publication-data=| cuntribution=Glossary | cuntribution-url=http://www.pbs.org/wgbh/eibolution/lhibrary/glossary/andex.html | títalo=Eibolution Lhibrary | eiditora=WGBH Eiducational Foundation | url=http://www.pbs.org/wgbh/eibolution/lhibrary/faq/cat03.html | formato=web resource | acessdata=2008-01-23 }}.</ref> Alguns eisemplos son: [[Fexeiro:Lampyris noctiluca.jpg|thumb|upright|left|150px|Defrentes speces de [[baga-lhume]]s nun reconhecen ls senhales de outras speces, i por bias desso, nun cruzan.]] * '''Isolamiento temporal''' – Acuntece quando speces copulan an tiempos defrentes. Populaçones de dues speces amaricanas de gambá (''Spilogale gracilis'' i ''Spilogale putorius'') ténen çtribuiçones subrepostas, mas se manténen cumo speces apartadas porque la purmeira acasala ne l berano i la segunda ne l ambierno.<ref name= Teach2/> * '''Isolamiento cumportamental''' – Senhales que stimulan ua repuosta sexual puoden ser suficientemente defrentes para ampedir l acasalamiento. L brilho rítmico de l [[baga-lhume]]s ye specífico de cada espece i antoce funciona cumo barreira pré-zigótica.<ref>{{Citar web | url = http://findarticles.com/p/articles/mi_qa4054/is_200406/ai_n9429720/pg_1 | títalo = Flash Signals, Nutial Gifts and Female Prefrence in Photinus Fireflies | acessdata = 2007-09-03 | ultimo = Cratsley | purmeiro = Christopher K | data = 2004 | obra = Antegratibe and Cumparatibe Biology | publicado = bNet Research Centener }}</ref> * '''Isolamiento macánico''' – Defrenças anatómicas an struturas reprodutibas puoden ampedir l cruzamiento. Esso ye berdade specialmente an plantas que zambolbírun struturas specíficas adatadas la alguns [[polinizaçon|polinizadores]]. Morcieganos que se alimentan de nétar percuran por flores guiados por sou sistema de [[ecolocalizaçon]]. Assi, plantas que dependen desses morcieganos cumo polinizadores eiboluíran flores acusticamente [[cunspicuidade|cunspícuas]], que auxilian na sue deteçon.<ref>{{Citar periódico |outhor=Heilbersen D, Holderied M, & Heilbersen L |title= Echoes of bat-pollinated bell-shaped flowers: cunspicuous fur netar-feding bats?|journal=The Journal of Spurmental Biology|belume=206 |issue=1 |pages=1025–1034|year=2003 | doi= 10.1242/jeb.00203|acessdate=2008-01-24}}</ref> * '''Isolamiento gamético''' – Ls gámetas de las dues speces son quimicamente ancumpatibles, ampedindo la fertilizaçon. L reconhecimiento de gámetas puode ser baseado an moléculas specíficas na superfice de l óbulo, que se lhigan solo la moléculas cumplementares ne l spermatozóide.<ref name= Teach2/> * '''Isolamiento geográfico/de habitat''' – ''Geográfico:'' Las dues speces stan apartadas por barreiras físicas de ancha scala, cumo ua muntanha, un cuorpo de auga ó barreiras físicas custruídas por houmanos. Essas barreiras ampeden l fluxo génico antre ls grupos eisolados. Esso ye eilustrado pula dibergéncia antre speces de plantas an lhados oupostos de la [[muralha de la China]].<ref>{{Citar web | url = http://antl.amboj.org/news/2003/030415/full/news030414-3.html | títalo = Great Wall blocks gene flow | acessdata = 2007-12-30 | ultimo = Pilcher | purmeiro = Heilen | data = 2003 | obra = Nature News | publicado = Nature Publishing Group }}</ref> ''Habitat:'' Las dues speces prefíren habitats defrentes, mesmo bibendo, an giral, na mesma ária, i assi son ancapazes de se ancontrar. Por eisemplo, moscas de l género ''Rhagoletis'' ténen cumo planta hospedeira oureginal la spece ''Crataegus monogyna''. Quando maçaneiras fúrun antroduzidas an sou habitat, más de 300 anhos atrás, alguas moscas passórun a outelizar essa planta. Studos mostran que, hoije an die, moscas ténen ua preferéncia genética pula planta an que son ancontradas, i la cópula acuntece na planta. Assi, mesmo sendo ancontradas nas mesmas árias, sou isolamiento ecológico ye suficiente, i dibergéncia genética ocorreu.<ref name= Teach2/> Assi, esse ye tamien un causo de speciaçon simpátrica. ===== Barreiras atuando apuis de la fertilizaçon ===== [[Fexeiro:Mule (1).jpg|thumb|upright|right|150px|La [[mula]] ye l híbrido dua [[cabalho|égua]] cun un [[Asno|burro]], i ye giralmente anfértil.]] Barreiras pós-zigóticas son aqueilhas que ocorren apuis de la fertilizaçon, giralmente resultando na formaçon dun [[zigoto]] híbrido que ye anfértil ó ambiable. Esso giralmente ye resultado de ancumpatiblidade ne ls cromossomos de l zigoto. Un zigoto ye un [[óbulo]] [[fertilizaçon|fertilizado]] antes de se debedir, ó l ourganismo que se ouregina desse óbulo fertilizado. Ambiábel quier dezir ancapaç de chegar a la eidade adulta.<ref name= PBS/> Eisemplos ancluen: * '''Biablidade de l híbrido reduzida''' – Acuntece zambolbimiento ancumpleto i muorte de la prole.<ref>{{Citar periódico | ultimo=Lu, Guoqing & Bernatcheç, Lhouis | títalo=Spurmental eibidence fur reduced hybrid biablity betwen dwarf and normal ecotypes of lhake whitefish (Coregonus clupeaformis Mitchill) | jornal=Procedings: Biological Sciences | belume=265 | numero=1400 | data=1998 | páiginas=1025–1030 | url=http://lhinks.jstor.org/sici?sici=0962-8452(19980607)265%3A1400%3C1025%3AEEFRHB%3E2.0.CO%3B2-2 | acessdata=2007-12-30}}</ref> * '''Fertilidade de l híbrido reduzida''' – Mesmo que dues speces defrentes acasalen, la prole porduzida puode ser anfértil. Cruzamientos antre speces ne l género de l cabalho (''[[Eiquus]]''), tenden a porduzir proles biables mas anférteis. Por eisemplo, cruzamientos de zebra&nbsp;x&nbsp;cabalho i zebra&nbsp;x&nbsp;burro porduzen ourganismos stéreis. L cruzamiento de cabalho&nbsp;x&nbsp;burro porduç mulas stéreis. Mui raramente, ua mula fémea puode ser fértil.<ref>{{Citar web | url = http://www.bryancore.org/cgi-bin/hdb.pl?field=Genus&query=eiquus&submit=Search%21 | títalo = HybriDatabase: a cumputener repository of ourganismal hybridization data | acessdata = 2007-05-10 | ultimo = Wod | data = 2001 | obra = Study Group Çcontinuity: Understanding Biology in the Lhight of Creation | publicado = Baraminology }}</ref> * '''Degeneraçon de l Híbrido''' – Alguns híbridos son férteis por ua sola geraçon, se tornando anton stéreis ó ambiables..<ref>{{Citar periódico | ultimo=Breuweri, Johanne & Werreni, John | purmeiro=| títalo=Hybrid breakdown betwen two haploid species: the role of nuclear and cytoplasmic genes. | jornal=Eibolution | belume=49 | numero=4 | data=1995 | formato=pdf | páiginas=705–717 | url=http://www.rochestener.edu/college/bio/lhabs/WerrenLab/WerrenPapers-PDF/1995_BreuwerWerren_HybridBreakdown.pdf | acessdata=2007-12-30}}</ref> {{clear}} === Stinçon === {{Artigo percipal|[[Stinçon]]}} [[Fexeiro:Tarbosaurus museum Muenster.jpg|thumb|left|225px|Un scaleto de ''[[Tarbosaurus]]''. Todos ls [[dinossauros]], cun sceçon de las [[abes]], se stinguiran ne l eibento de [[stinçon an massa]] antre l [[Stinçon K-T|Cretáceo i l Terciário]]]] [[Stinçon]] ye l zaparecimiento de to ua spece. La stinçon nun ye un eibento ancomun, yá que speces normalmente surge por speciaçon i zaparecen por stinçon.<ref>{{Citar periódico | outor=Benton MJ | títalo=Dibersification and stintion in the story of lhife | jornal=Science | belume=268 | numero=5207 | páiginas=52–58 | anho=1995 | pmid=7701342}}</ref> De fato, quaije todas las speces de planta i animal que yá eisistiran hoije stan zaparecidas.<ref>{{Citar periódico | outor=Raup DM | títalo=Biological stintion in earth story | jornal=Science | belume=231 | numero=| páiginas=1528–33 | anho=1986 | pmid=11542058}}</ref> Essas stinçones acuntírun cuntinamente durante to la stória de la bida, anque haber picos nas taxas de stermínio an eibentos de [[stinçon an massa]].<ref name=Raup>{{Citar periódico | outor=Raup DM | títalo=The role of stintion in eibolution | url=http://www.pnas.org/cgi/reprint/91/15/6758.pdf | jornal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.La. | belume=91 | numero=15 | páiginas=6758–63 | anho=1994 | pmid=8041694}}</ref> La stinçon antre l [[Cretáceo]] i l [[Terciário]] ([[Stinçon K-T]]), na qual ls dinossauros zaparecírun, ye la más coincida. Inda assi, un eibento anterior, la [[stinçon de l Permiano-Triássico]], fui inda más sebera, lhebando cerca de 96% de las speces anton eisistentes al stermínio.<ref name=Raup/> La stinçon de l [[Holoceno]] ye un porcesso de zaparecimiento de speces an massa ocorrendo atualmente, an decorréncia de la spanson de la spece houmana pul globo ne ls redadeiros miles de anhos. Taxas de stinçon atuales son de 100 a 1000 bezes maiores de l que las taxas normales, i até 30% de las speces puode star zaparecida até l meio deste seclo.<ref>{{Citar periódico | outor=Nobacek MJ, Cleland EE | títalo=The current biodibersity stintion eibent: scenarios fur mitigation and recobery | url=http://www.pnas.org/cgi/cuntent/full/98/10/5466 | jornal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.La. | belume=98 | numero=10 | páiginas=5466–70 | anho=2001 | pmid=11344295}}</ref> Atebidades houmanas son hoije la percipal causa de la stinçon an massa atual<ref>{{Citar periódico | outor=Pimn S, Raben P, Peterson La, Sekercioglu CH, Ehrlich PR | títalo=Houman ampats on the rates of recent, persent, and feture bird stintiones | url=http://www.pnas.org/cgi/cuntent/full/103/29/10941 | jornal=Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.La. | belume=103 | numero=29 | páiginas=10941–6 | anho=2006 | pmid=16829570}}<br />*{{Citar periódico | outor=Varnosky AD, Koch PL, Feranec RS, Wing SL, Shabel AB | títalo=Assessing the causes of lhate Pleistocene stintiones on the cuntinents | jornal=Science | belume=306 | numero=5693 | páiginas=70–05 | anho=2004 | pmid=15459379}}</ref> i l [[calecimiento global]] puode acelerar inda más essa stinçon ne l feturo.<ref>{{Citar periódico | outor=Lhewis OT | títalo=Climate change, species-area curbes and the stintion crisis | url=http://www.journals.royalsoc.ac.uk/cuntent/711761513317h856/fulltext.pdf | jornal=Philos. Tranes. R. Soc. Lhond., B, Biol. Sci. | belume=361 | numero=1465 | páiginas=163–71 | anho=2006 | pmid=16553315}}</ref> L papel de la stinçon na eiboluçon depende de l tipo de stinçon que ye cunsidrada. Las causas de las baixas taxas de eiboluçon, que atuan cuntinamente i son respunsables pula maior parte de las stinçones, nun son bien coincidas, i puoden ser l resultado de la cumpetiçon antre las speces por recursos cumpartilhados.<ref name=Kutschera/> Se la cumpetiçon de outras speces puode alterar la chance de detreminada spece subrebibir, esso poderie porduzir seleçon natural ne l nible de speces, an cuntraposiçon a la que acuntece ne l nible de ourganismos.<ref name=Gould/> Las stinçones an massa antermitentes tamien son amportantes, mas al ambés de agir cumo fuorça seletiba, eilhas reduzen drasticamente la dibersidade, de forma nun specífica, promobendo picos de [[radiaçon adatatiba]] i speciaçon nas speces subrebibentes.<ref name=Raup/> == Stória eibolutiba de la bida == === Ourige de la bida === {{artigos percipales|[[Ourige de la bida]] i [[Abiogénese]]}} La ourige de la [[bida]] ye l precursor neçairo para la eiboluçon biológica, mas perceber que la eiboluçon acunteciu depuis de ls ourganismos aparecíren pula purmeira beç, i ambestigar cumo esto acunte, nun depende na cumprenson eisata de cumo la bida ampeçou.<ref>{{Citar web | ultimo = Isaak | purmeiro = Mark | anho = 2005 | títalo = Clain CB090: Eibolution without abiogenesis | publicado = [[TalkOrigines Archibe]] | url = http://www.talkorigines.org/andexc/CB/CB090.html | acessdata = 2007-05-13}}</ref> L [[cunsenso científico]] atual ye de que la [[bioquímica]] cumplexa que custitui la bida probén de reaçones químicas más simples, mas que nun ye claro cumo acunteciu esta trasiçon.<ref>{{Citar periódico | outor=Peretó J | títalo=Cuntrobersies on the ouregin of lhife | url=http://www.ein.microbios.org/0801/0801023.pdf | jornal=Ant. Microbiol. | belume=8 | numero=1 | páiginas=23–31 | anho=2005 | pmid=15906258}}</ref> Nun hai muitas certezas subre ls purmeiros zambolbimientos de la bida, la strutura de ls purmeiros seres bibos, ó la eidantidade ó natureza de l [[redadeiro ancestral quemun]] ó de l [[pol genético]] ancestral.<ref>{{Citar periódico | outor=Lhuisi PL, Ferri F, Stano P | títalo=Approaches to semi-synthetic minimal cells: la rebiew | jornal=Naturwissenschaften | belume=93 | numero=1 | páiginas=1–13 | anho=2006 | pmid=16292523}}</ref><ref>{{Citar periódico | outor=Trebors JT, Abel DL | títalo=Chance and necessity de l not splain the ouregin of lhife | jornal=Cell Biol. Ant. | belume=28 | numero=11 | páiginas=729–39 | anho=2004 | pmid=15563395}}{{Citar periódico | outor=Fuorterre P, Benachenhou-Lhahfa N, Cunfalonieri F, Duguet M, Eilie C, Lhabedan B | títalo=The nature of the lhast ounibersal ancestor and the rot of the tre of lhife, still oupen questiones | jornal=BioSystems | belume=28 | numero=1–3 | páiginas=15–32 | anho=1992 | pmid=1337989}}</ref> Cumo cunsequéncia, nun hai cunsenso científico subre cumo la bida surgiu. Alguas perpuostas ancluen moléculas capazes de outo-replicaçon, cumo l [[RNA]]<ref>{{Citar periódico | outor=Joyce GF | títalo=The antiquity of RNA-based eibolution | jornal=Nature | belume=418 | numero=6894 | páiginas=214–21 | anho=2002 | pmid=12110897}}</ref> i la custruçon de células simples.<ref>{{Citar periódico | outor=Trebors JT, Psenner R | títalo=Fron self-assembly of lhife to persent-day baterie: la possible role fur nanocells | jornal=FEMS Microbiol. Reb. | belume=25 | numero=5 | páiginas=573–82 | anho=2001 | pmid=11742692}}</ref> === Ourige quemun === {{artigos percipales|[[Eibidéncias de la eiboluçon]], [[Ourige quemun]] i [[Homologie (biologie)|Homologie]]} } [[Fexeiro:Ape skeletons pt.jpg|right|320px|thumbnail|Ls [[Hominidae|hominídeos]] son çcendentes dun [[ourige quemun|ancestral quemun]].]] Todos ls [[seres bibos]] de la [[Tierra]] çcenden dun ancestral quemun ó dun pol genético ancestral.<ref>{{Citar periódico | outor=Penny D, Pole La | títalo=The nature of the lhast ounibersal common ancestor | jornal=Curr. Oupin. Genet. Deb. | belume=9 | numero=6 | páiginas=672–77 | anho=1999 | pmid=10607605}}</ref> Las speces atuales son un stádio ne l porcesso de eiboluçon, i la sue dibersidade resulta dua lhonga série de eibentos de speciaçon i stinçon.<ref>{{Citar periódico | outor=Batiste I, Walsh DA | títalo=Does the 'Ring of Lhife' ring true? | jornal=Trends Microbiol. | belume=13 | numero=6 | páiginas=256–61 | anho=2005 | pmid=15936656}}</ref> La [[ourige quemun]] de ls seres bibos fui einicialmente deduzida a partir de quatro simples fatos subre seres bibos: Purmeiro, eilhes ténen çtribuiçones geográficas que nun puoden ser splicadas por adataçones lhocales. Segundo, la dibersidade de la bida nun ye ua série de ourganismos cumpletamente solos, mas ls seres bibos ténen semelhanças morfológicas. Terceiro, caratelísticas bestigiales cun nanhue outelidade eibidente son parecidas cun caratelísticas ancestrales funcionales i finalmente, que ourganismos puoden ser classeficados usando estas semelhanças nua hierarquia de grupos amarrados uns ne ls outros.<ref name=Darwin/> Speces passadas tamien deixórun registos de la sue stória eibolutiba. [[Fócil|Fóceles]], juntamente cula anatomie cumparada de seres bibos eisistentes atualmente, custituen l registo morfológico ó anatómico.<ref name=Jablonski>{{Citar periódico | outor=Jablonski D | títalo=The feture of the fossil record | jornal=Science | belume=284 | numero=5423 | páiginas=2114–16 | anho=1999 | pmid=10381868}}</ref> Cumparando las anatomies de speces modernas i zaparecidas, paleontólogos puoden anferir las lhinhaiges dessas speces. Assi i todo, esta metodologie ten maior sucesso an ourganismos cun partes duras, tales cumo cunchas, uossos ó dientes. Para alhá desso, cumo ls procariontes cumo [[batéria]]s i [[archaea]] partilhan ua série lhemitada de morfologies quemuns, ls sous fóceis nun fornecen anformaçon subre la sue ascendéncia. Más recentemente, eibidéncias de ourige quemun probiírun de l studo de semelhanças [[bioquímica]]s antre ourganismos. Por eisemplo, todas las células bibas usan ls mesmos [[Ácido nucleico|ácidos nucleicos]] i [[aminoácido]]s.<ref>{{Citar periódico | outor=Mason SF | títalo=Ouregines of biomolecular handedness | jornal=Nature | belume=311 | numero=5981 | páiginas=19–23 | anho=1984 | pmid=6472461}}</ref> L zambolbimiento de la [[genética molecular]] rebelou l registo de la eiboluçon deixado ne ls [[genoma]]s de ls seres bibos: datando quando las speces dibergiran atrabeç de l [[reloijo molecular]] porduzido pulas mutaçones.<ref>{{Citar periódico | outor=Wolf YI, Rogozin IB, Grishin NB, Konin EB | títalo=Genome tres and the tre of lhife | jornal=Trends Genet. | belume=18 | numero=9 | páiginas=472–79 | anho=2002 | pmid=12175808}}</ref> Por eisemplo, cumparaçones antre sequéncias de DNA rebelórun la streita semelhança genética antre houmanos i chimpanzés i rebelou quando eisistiu un ancestral quemun a las dues speces.<ref>{{Citar periódico | outor=Barki La, Altheide TK | títalo=Cumparing the houman and chimpanze genomes: searching fur nedles in la haystack | jornal=Genome Res. | belume=15 | numero=12 | páiginas=1746–58 | anho=2005 | pmid=16339373}}</ref> === Eiboluçon de la bida === {{Artigo percipal|[[Cronologie de la eiboluçon]]}} [[Fexeiro:tree of life.svg|thumb|300px|left|[[Arble filogenética|Arble eibolutiba]] mostrando la dibergéncia de las speces atuales a partir de l sou ancestral quemun ne l centro.<ref name=Cicarelli>{{Citar periódico | outor=Cicarelli FD, Doerks T, bon Mering C, Crebey CJ, Snel B, Bork P | títalo=Toward outomatic reconstrution of la highly resolbed tre of lhife | jornal=Science | belume=311 | numero=5765 | páiginas=1283–87 | anho=2006 | pmid=16513982}}</ref> Ls trés [[domínio (biologie)|domínios]] stan queloridos de amarielho ([[batéria]]), azul ([[archaea]]) i burmeilho ([[Eucarioto]]).]] Apesar de la ancerteza subre cumo la bida ampeçou, ye claro que ls [[procarionte]]s fúrun ls purmeiros seres bibos a habitar la Tierra,<ref name=Cabalhier-Smith>{{Citar periódico | outor=Cabalhier-Smith T | títalo=Cell eibolution and Earth story: stasis and rebolution | url=http://www.journals.royalsoc.ac.uk/cuntent/0164755512w92302/fulltext.pdf | jornal=Philos Tranes R Soc Lhond B Biol Sci | belume=361 | numero=1470 | páiginas=969–1006 | anho=2006 | pmid=16754610}}</ref> hai aprossimadamente 3-4 mil milhones de anhos<ref>{{Citar periódico | outor=Schopf J | títalo=Fossil eibidence of Archaean lhife | jornal=Philos Tranes R Soc Lhond B Biol Sci | belume=361 | numero=1470 | páiginas=869–85 | anho=2006 | pmid=16754604}}<br />*{{Citar periódico | outor=Altermann W, Kazmierczak J | títalo=Archean microfossils: la reappraisal of early lhife on Earth | jornal=Res Microbiol | belume=154 | numero=9 | páiginas=611–17 | anho=2003 | pmid=14596897}}</ref>. Nun ocorrírun nanhues mudanças óbbias an [[morfologie (biologie)|morfologie]] ó ourganizaçon telmoble nestes ourganismos durante ls próssimos miles de milhon de anhos.<ref>{{Citar periódico | outor=Schopf J | títalo=Çparate rates, differing fates: tiempo and mode of eibolution changed fron the Precambrian to the Phanerozoic. | url=http://www.pnas.org/cgi/reprint/91/15/6735 | jornal=Proc Natl Acad Sci U S La | belume=91 | numero=15 | páiginas=6735–42 | anho=1994 | pmid=8041691}}</ref> La próssima grande inobaçon na eiboluçon fúrun ls [[eucarionte]]s. Estes surgiran a partir de batérias antigas tenéren sido rodeadas por antecessores de células eucarióticas, nua associaçon coperatiba chamada de [[andossimbiose]].<ref name="ReferenceA"/><ref name=Dyall>{{Citar periódico | outor=Dyall S, Brown M, Johnson P | títalo=Ancient ambasiones: fron andosymbionts to ourganelles | jornal=Science | belume=304 | numero=5668 | páiginas=253–57 | anho=2004 | pmid=15073369}}</ref> La batéria ancapsulada i la célula hospedeira sofrírun eiboluçon, cula batéria a eiboluir an [[mitocóndria]]s ó an [[hidrogenossoma]]s.<ref>{{Citar periódico | outor=Martin W | títalo=The missing lhink betwen hydrogenosomes and mitochondria | jornal=Trends Microbiol. | belume=13 | numero=10 | páiginas=457–59 | anho=2005 | pmid=16109488}}</ref> Ua segunda catura de seres semelhantes la [[cianobatéria]]s lhebou a la formaçon de [[cloroplasto]]s an oucas i plantas<ref>{{Citar periódico | outor=Lhang B, Gray M, Burger G | títalo=Mitochondrial genome eibolution and the ouregin of eukaryotes | jornal=Annu Reb Genet | belume=33 | páiginas=351–97 | anho=1999 | pmid=10690412}}<br />*{{Citar periódico | outor=McFadden G | títalo=Andosymbiosis and eibolution of the plant cell | jornal=Curr Oupin Plant Biol | belume=2 | numero=6 | páiginas=513–19 | anho=1999 | pmid=10607659}}</ref>. La stória de la bida fui la stória de procariontes, archae i eucariontes unicelulares até hai cerca dun milhar de milhon de anhos atrás quando seres multicelulares ampeçórun a aparecer ne ls ouceanos durante l período [[Biota Eidiacarana|Eidiacarano]]< ref name=Cabalhier-Smith/>.<ref>{{Citar periódico | outor=DeLong I, Pace M | títalo=Ambironmental dibersity of baterie and archaea. | jornal=Syst Biol | belume=50 | numero=4 | páiginas=470–8 | anho=2001 | id=PMID 12116647}}</ref> La [[eiboluçon de ourganismos multicelulares]] acunteciu múltiplas bezes, de forma andependiente, an ourganismos tan dibersos cumo [[sponja]]s, [[oucas castanhas]], [[cianobatéria]]s, [[mycetozoa]] i [[mixobatéria]]s.<ref>{{Citar periódico | outor=Kaiser D | títalo=Building a multicellular ourganisn | jornal=Annu. Reb. Genet. | belume=35 | numero=| páiginas=103–23 | anho=2001 | pmid=11700279}}</ref> Depuis de l aparecimiento de ls purmeiros seres multicelulares, acunteciu un notable dibersificaçon biológica nun período de 10 milhones de anhos, nun eibento chamado [[spluson cambriana]]. Durante este eibento, eiboluiran la maior parte de l [[filo|tipos]] de animales modernos, assi cumo lhinhaiges solas que se stinguiran antretanto.<ref name=Balentine>{{Citar periódico | outor=Balentine JW, Jablonski D, Erwin DH | títalo=Fossils, molecules and ambryos: new perspetibes on the Cambrian splosion | url=http://deb.biologists.org/cgi/reprint/126/5/851 | jornal=Debelopment | belume=126 | numero=5 | páiginas=851–9 | anho=1999 | pmid=9927587}}</ref> Ténen sido propostos bários "detonadores" para esta spluson, ancluindo la acumulaçon de [[ouxigénio]] na [[atmosfera]] resultante de la [[fotossíntese]]<ref>{{Citar periódico | outor=Ohno S | títalo=The reason fur las well las the cunsequence of the Cambrian splosion in animal eibolution | jornal=J. Mol. Eibol. | belume=44 Suppl 1 | numero=| páiginas=S23–7 | anho=1997 | pmid=9071008}}<br />*{{Citar periódico | outor=Balentine J, Jablonski D | títalo=Morphological and debelopmental macroebolution: la paleontological perspetibe | url=http://www.ijdb.ehu.s/web/paper.php?doi=14756327 | jornal=Ant. J. Deb. Biol. | belume=47 | numero=7–8 | páiginas=517–22 | anho=2003 | pmid=14756327}}</ref>. Hai cerca de 500 milhones de anhos, [[planta]]s i [[fungo]]s colonizórun a tierra, i fúrun lhougo seguidos por [[artrópode]]s i outros animales.<ref>{{Citar periódico | outor=Waters ER | títalo=Molecular adatation and the ouregin of lhand plants | jornal=Mol. Phylogenet. Eibol. | belume=29 | numero=3 | páiginas=456–63 | anho=2003 | pmid=14615186}}</ref> Ls [[anfíbio]]s aparecírun pula purmeira beç hai cerca de 300 milhones de anhos, seguidos puls purmeiros [[amniota]]s, ls [[mamífero]]s hai buolta de 200 milhones de anhos i las [[abes]] hai cerca de 100 milhones de anhos (ambos a partir de lhinhaiges semelhantes la [[réteis]]. Assi i todo, apesar de la eiboluçon destes grandes animales, seres bibos más pequeinhos semelhantes als que eiboluíran cedo ne l porcesso, cuntinan a ser bien sucedidos i a dominar la Tierra, formando la maiorie de la [[biomassa]] i de las speces procariontes.<ref name=Schloss/> == Stória de l pensamiento eibolutibo == {{Artigo percipal|[[Stória de l pensamiento eibolutibo]]}} [[Fexeiro:Charles Darwin aged 51.jpg|right|thumb|150px|[[Charles Darwin]] cun 51 anhos, lhougo apuis de tener publicado ''[[La Ourige de las Speces]]''.]] Eideias eibolutibas cumo [[ourige quemun]] i de [[trasmutaçon de speces]] eisistiran pul menos zde l seclo VI a.C., quando fúrun eisaminadas pul [[filosofie Greco-Romana|filósofo griego]] [[Anaximandro de Mileto]].<ref>{{Citar livro | outhor = Wright, S | anho = 1984 | títalo = Eibolution and the Genetics of Populationes, Belume 1: Genetic and Biometric Foundationes | eiditora = The University of Chicago Press | id = ISBN 0-226-91038-5}}</ref> Outros que cunsidrórun estas eideias ancluen l filósofo griego [[Ampédocles]], l [[Stória de la filosofie oucidental|filósofo-poeta romano]] [[Lucrécio]], l [[Ciéncia islámica|biólogo árabe]] [[Al-Jahiç]],<ref>{{Citar periódico | outor=Zirkle C | títalo=Natural Seletion before the "Ouregin of Species" | jornal=Procedings of the Amarican Philosophical Society | belume=84 | numero=1 | páiginas=71–123 | anho=1941}}</ref> l filósofo persa [[Ibn Miskawayh]], i l filósofo ouriental [[Zhuang Zi]].<ref>"La Source Bok In Chinese Philosophy", Chan, Wing-Tsit, p. 204, 1962.</ref> A la medida que l coincimiento biológico oumentou ne l seclo XVIII, eideias eibolutibas fúrun perpuostas por alguns filósofos cumo [[Pierre Lhouis Maupertuis]] an 1745, [[Erasmus Darwin]] an 1796,<ref>{{Citar livro | outhor = Terrall, M | anho = 2002 | títalo = The Man Who Flattened the Earth: Maupertuis and the Sciences in the Enlightenment | eiditora = The University of Chicago Press | id = ISBN 978-0-226-79361-0}}</ref> i [[Georges-Lhouis Lheclerc]] (conde de Buffon) antre 1749 i 1778.<ref>{{Citar livro | outhor = Lheclerc, G.L. | anho = 1749-1778 | títalo = Stoire naturelle, générale eit particulière | eiditora = Lhacépède}} http://boks.gogle{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com/boks?id=-jTinES3kW4C&hl=t-BR</ref> Las eideias de l biólogo [[Jean-Batiste Lhamarck]] acerca de la trasmutaçon de las speces tubo grande anfluéncia. [[Charles Darwin]] formulou la sue eideia de [[seleçon natural]] an 1838 i inda staba zambolbendo la sue teorie an 1858 quando [[Alfred Russel Wallace]] le ambiou ua teorie semelhante, i ambas fúrun apersentadas na [[Linnean Society of Lhondon]] an dous artigos apartados.<ref>{{Citar periódico | outor=Wallace, La | coautores=Darwin, C | url=http://darwin-online.org.uk/cuntent/frameset?itemID=F350&biewtype=text&pageseq=1 | títalo=On the Tendency of Species to forn Barieties, and on the Perpetuation of Barieties and Species by Natural Meanes of Seletion | jornal=Journal of the Procedings of the Lhinnean Society of Lhondon. Zology | belume=3 | data=1858 | páiginas=53–62 | acessdata=2007-05-13}}</ref> Ne l final de 1859, la publicaçon de ''[[La Ourige de las Speces]]'' por Charles Darwin, splicaba la seleçon natural an detalhe i apersentaba probas que lhebórun a ua aceitaçon cada beç más giral de la ocorréncia de la eiboluçon. L debate subre ls macanismos de la eiboluçon cuntinórun, i Darwin nun fui capaç de splicar la fuonte de las bariaçones heireditárias subre las quales la seleçon natural atuarie. Tal cumo Lhamarck, el pensaba que ls progenitores [[Jean-Batiste Lhamarck#Teorie de ls carateres adquiridos|passában a la çcendéncia las adataçones adquiridas]] durante la sue bida,<ref>{{Citar web | url = http://darwin-online.org.uk/cuntent/frameset?itemID=F391&biewtype=text&pageseq=131 | títalo = Effets of the ancreased Use and Çuse of Parts, las cuntrolled by Natural Seletion | acessdata = 2007-12-28 | outhor = Darwin, Charles | outorlink = Charles Darwin | data = 1872 | obra = [[On the Ouregin of Species|The Ouregin of Species]]. 6th eidition, p. 108 | publicado = John Murray }}</ref> ua teorie susequentemente nomeada de [[Lamarckismo]]<ref>{{Citar livro | outhor = Lheakey, Richard I.; Darwin, Charles | títalo = The eillustrated ouregin of species | eiditora = Faber | lhocal = Lhondon | anho = 1979 | páiginas = | id = ISBN 0-571-14586-8 | oclc = | doi = }} p. 17-18 <!--superseded source {{Citar periódico | outor=Stafleu F | títalo=Lhamarck: The birth of biology | jornal=Taxon | belume=20 | numero=| páiginas=397–442 | anho=1971 | pmid=11636092}}--></ref>. Na década de 1880, las speriéncias de [[August Weismann]] andicórun que las mudanças pul uso i desuso nun éran heireditárias, i l Lhamarckismo antrou als poucos an çcrédito.<ref name= EimaginaryLamarck>{{Citar periódico | ultimo=Ghiselin | purmeiro=Michael pt. | outorlink=Michael pt. Ghiselin | publication-data=Setember/Otober 1994 | cuntribution=Nonsense in scholboks: 'The Eimaginary Lhamarck' | cuntribution-url=http://www.textbokleague.org/54marck.htn | títalo=The Textbok Lhettener | eiditora=The Textbok Lheague | url=http://www.textbokleague.org/ | acessdata=2008-01-23 }}</ref><ref>{{Citar livro | outhor = Magner, LN | anho = 2002 | títalo = La Story of the Lhife Sciences, Third Eidition, Rebised and Spanded | eiditora = CRC | id = ISBN 978-0-8247-0824-5}}</ref> Más amportante de l que esso, Darwin nun cunsegui splicar cumo caratelísticas passan de geraçon para geraçon. An 1865, [[Griegor Mendel]] çcubriu que las caratelísticas éran [[Heireditariedade|heirdadas]] dua maneira prebisible.<ref name=Weiling>{{Citar periódico | outor=Weiling F | títalo=Storical study: Johann Griegor Mendel 1822–1884 | jornal=An. J. Med. Genet. | belume=40 | numero=1 | páiginas=1–25; çcussion 26 | anho=1991 | pmid=1887835}}</ref> Quando l trabalho de Mendel fui redescoberto an 1900, la çcórdie subre la taxa de eiboluçon prebista puls purmeiros geneticistas i [[bioestatística|biometristas]] lhebou a ua rutura antre ls modelos de eiboluçon de Mendel i de Darwin. Esta cuntradiçon solo fui reconciliada ne ls anhos 30 por biólogos cumo [[Ronald Fisher]]. L resultado final fui la cumbinaçon de la eiboluçon por seleçon natural i heireditariedade mendeliana, la [[síntese eibolutiba moderna]].<ref>{{Citar livro | outor = Peter J. Bowler | outorlink = Peter J. Bowler | anho = 1989 | títalo = The Mendelian Rebolution: The Eimergence of Heireditarian Cuncets in Modern Science and Society | eiditora = Johns Hopkines University Press | lhocal = Baltimore | id = ISBN 978-0-8018-3888-0}}</ref> Na década de 1940, la eidantificaçon de l [[DNA]] cumo l material genético por [[Oswald Abery]] i colegas, i la susequente publicaçon de la strutura de l DNA por [[James Watson]] i [[Francis Crick]] an 1953, demunstrórun l fundamiento físico de la heireditariedade. Zde anton, la [[genética]] i [[biologie molecular]] tornórun-se partes antegrales de la [[biologie eibolutiba]] i rebolucionórun l campo de la [[filogenia]].<ref name=Kutschera>{{Citar periódico | outor=Kutschera U, Niklas K | títalo=The modern theory of biological eibolution: an spanded synthesis | jornal=Naturwissenschaften | belume=91 | numero=6 | páiginas=255–76 | anho=2004 | pmid=15241603}}</ref> Na sue stória einicial, la biologie eibolutiba atraiu primariamente cientistas benidos de campos tradecionales de deciplinas ourientadas para la taxonomie, cujo treino an ourganismos particulares ls lhebaba a studar questones gerales an eiboluçon. Assi que la biologie eibolutiba se spandiu cumo deciplina académica, particularmente depuis de l zambolbimiento de la síntese eibolutiba moderna, ampeçou a atrair cientistas dun lheque más alargado de las ciéncias biológicas.<ref name=Kutschera/> Atualmente, l studo de la biologie eibolutiba ambolbe cientistas de campos tan dibersos cumo [[bioquímica]], [[ecologie]], [[genética]] i [[fisiologie]], i cunceitos eibolutibos son ousados an deciplinas inda más çtantes cumo [[psicologie]], [[medecina]], [[filosofie]] i [[ciéncia de l cumputadores]]. == Perspetibas sociales i culturales == {{Artigo percipal|[[Eifeito social de la teorie eibolutiba]]}} [[Fexeiro:Darwin ape.jpg|right|150px|thumb|Caricatura de [[Charles Darwin]] cumo un [[macaco]], refletindo la reaçon cultural contra la eiboluçon.]] Mesmo antes de la publicaçon d'''[[La Ourige de las Speces]]'', la eideia que la bida eibolui era fuonte de debate. La eiboluçon inda ye un cunceito cuntencioso an alguas seçones de la sociadade fura de la quemunidade científica. L debate ten-se centrado nas amplicaçones filosóficas, sociales i relegiosas de la eiboluçon, nun na ciéncia an si; la perpuosta de que la eiboluçon biológica acuntece atrabeç de l macanismo de seleçon natural ye padron na [[literatura científica]]<ref>Para ua bison giral de las cuntrobérsias filosóficas, relegiosas i cosmológicas, beija:{{Citar livro| outorlink = Daniel Dennett | outor = D Dennett | títalo = [[Darwin's Dangerous Eidea|Darwin's Dangerous Eidea: Eibolution and the Meanings of Lhife]] | eiditora = Simon & Schustener | anho = 1995 | id = ISBN 978-0-684-82471-0}}<br />*Para recepçon científica i social de la eiboluçon ne l seclo XIX i percípio de l seclo XX, beija: {{Citar web | ultimo = Johnston | purmeiro = Ian C. | títalo = Story of Science: Ouregines of Eibolutionary Theory | obra = And Still We Eibolbe | publicado = Lhiberal Studies Department, Malaspina University College | url = http://www.mala.bc.ca/~johnstoi/darwin/set3.htn | acessdata = 2007-05-24}}<br />*{{Citar livro | outorlink = Peter J. Vowler | outor = PJ Bowler | títalo = Eibolution: The Story of an Eidea, Third Eidition, Cumpletely Rebised and Spanded | eiditora = University of California Press | id = ISBN 978-0-520-23693-6 | anho = 2003}}<br />*{{Citar periódico | outor=Zuckerkandl I | títalo=Antelligent zeign and biological cumplexity | jornal=Gene | belume=385 | numero=| páiginas=2–18 | anho=2006 | pmid=17011142}}</ref>. Anque [[Níbel de apoio a la eiboluçon|muitas religiones]] tenéren reconciliado las sues fés cula eiboluçon atrabeç de bários cunceitos de [[Eibolucionismo teísta|eiboluçon teísta]], hai muitos [[criacionismo|criacionistas]] que acraditan que la eiboluçon ye cuntraditória cun las [[Cosmogonia|stórias de criaçon]] ancontradas nas respetibas religiones.<ref>{{Citar web | url = http://www.answersingenesis.org/home/area/re1/chater1.asp | títalo = Eibolution & creation, science & religion, fats & bias | ultimo = Sarfati | purmeiro = J | publicado = [http://www.answersingenesis.org/ Answers in Genesis] | acessdata = 2007-04-16}}</ref> Tal cumo Darwin reconheciu zde cedo, l aspeto más cuntroberso de l pensamiento eibolutibo ye la sue [[Eiboluçon houmana|amplicaçon para la ourige de ls seres houmanos]]. An alguns países, notablemiente ls [[Stados Ounidos]], las tensones antre ls ansinamientos científicos i relegiosos ténen alimentado la [[cuntrobérsia de la criaçon bs. eiboluçon]], un cunflito relegioso que foca na [[política de l criacionismo|política]] i ne l ansino de la eiboluçon nas scuolas públicas.<ref>{{Citar periódico | outor=Miller JD, Scott EC, Okamoto S | títalo=Science communication. Public acetance of eibolution | jornal=Science | belume=313 | numero=5788 | páiginas=765—66 | anho=2006 | pmid=16902112}}</ref> Anque outros campos de la ciéncia cumo [[cosmologie]]<ref name="wmap">{{Citar periódico | doi=10.1086/377226 | títalo=First-Year Wilkinson Microwabe Anisotropy Porbe (WMAP) Ouserbationes: Detremination of Cosmological Parameters | purmeiro=D. N. | ultimo=Spergel | coautores=eit al. | jornal=The Astrophysical Journal Supplement Series | belume=148 | anho=2003 | páiginas=175–94}}</ref> i [[ciéncias de la Tierra]]<ref name="zircon">{{Citar periódico | outor=Wilde SA, Balley JW, Peck WH, Grahan CM | títalo=Eibidence fron detrital zircones fur the eisistence of cuntinental crust and oceanes on the Earth 4.4 Gyr ago | jornal=Nature | belume=409 | numero=6817 | páiginas=175–78 | anho=2001 | pmid=11196637}}</ref> tamien entráren an cunflito cula anterpretaçon lhiteral de muitos testos relegiosos, muitos crentes relegiosos ouponen-se a la biologie eibolutiba. La eiboluçon ten sido ousada para posiçones filosóficas que propone [[çcriminaçon]] i l [[racismo]]. Por eisemplo, las eideias [[eugenia|eugénicas]] de [[Francis Galton]] fúrun zambolbidas para argumentar que l pol genético houmano podie ser melhorado atrabeç de políticas de [[Seleçon artificial|cruzamientos seletibos]], ancluindo ancentibos para aqueilhes cunsidrados cumo "buono stock" para se reproduziren, i [[sterilizaçon cumpulsória]], [[teste pré-natal|testes pré-natales]], [[cuntrolo de la natalidade]] i anclusibe [[Aktion T4|homicídio]] de ls cunsidrados "malo stock".<ref>{{Citar periódico | outor=Kebles DJ | títalo=Eugenics and houman rights | url=http://www.pubmedcentral.nih.gob/articlerender.fcgi?tol=pubmed&pubmedid=10445929 | jornal=[[British Medical Journal|BMJ]] | belume=319 | numero=7207 | páiginas=435–8 | anho=1999 | pmid=10445929}}</ref> Un outro eisemplo dua stenson de la teorie eibolutiba que ye reconhecida atualmente cumo andebida ye l "[[Darwinismo social]]", ua palabra dada a la teorie [[Malthusianismo|Malthusiana]] de l [[Whig]], zambolbida por [[Heirbert Spencer]] an eideias de "[[subrebibéncia de l más ato]]" ne l quemércio i nas sociadades houmanas an giral, i por outros que reclamában que la [[zeigualdade social]], [[racismo]] i [[amperialismo]] éran justificados.<ref>Subre la stória de la eugenia i de la eiboluçon, beija {{Citar livro | outorlink = Daniel Kebles | outor = D Kebles | anho = 1998 | títalo = In the Name of Eugenics: Genetics and the Uses of Houman Heiredity | eiditora = Harbard University Press | id = ISBN 978-0-674-44557-4}}</ref> Assi i todo, cientistas i filósofos cuntemporáneos cunsidírun que estas eideias nun son nin mandatadas pula teorie eibolutiba nin sustentadas por qualesquier dados.<ref>[[Charles Darwin|Darwin]] çcordaba cumpletamente cun las tentatibas de Heirbert Spencer i outros de strapolar las eideias eibolutibas para todos ls temas possibles; beija {{Citar livro | outorlink = Mary Midgley | outor = M Midgley | anho = 2004 | títalo = The Myths we Lhibe By | eiditora = Routledge | páiginas = 62 | id = ISBN 978-0-415-34077-9}}</ref><ref>{{Citar periódico | outor=Allhoff F | títalo=Eibolutionary ethics fron Darwin to More | jornal=Story and philosophy of the lhife sciences | belume=25 | numero=1 | páiginas=51–79 | anho=2003 | pmid=15293515}}</ref> == Aplicaçones na tecnologie == {{Artigos percipales|[[Seleçon artificial]] i [[Cumputaçon eibolucionária]]}} Ua grande aplicaçon tecnológica de la eiboluçon ye la [[seleçon artificial]], que ye la seleçon antencional de ciertas caratelísticas an populaçones de seres bibos. Ls seres houmanos ténen ousado la seleçon artificial hai miles de anhos na [[domesticaçon]] de plantas i animales.<ref>{{Citar periódico | outor=Doebley JF, Gaut BS, Smith BD | títalo=The molecular genetics of crop domestication | jornal=Cell | belume=127 | numero=7 | páiginas=1309-21 | anho=2006 | pmid=17190597}}</ref> Más recentemente, tal seleçon tornou-se ua parte bital de la [[angenharie genética]], cul uso de [[marcadores selecionables]] tales cula resisténcia la antibióticos para manipular DNA na [[biologie molecular]]. Cumo la eiboluçon ye capaç de porduzir porcessos i redes altamente outimizados, ten muitas aplicaçones an [[ciéncia de l cumputadores]]. Eiqui, simulaçones de eiboluçon usando [[algoritmos genéticos]] i [[bida artificial]] fúrun ampeçadas cul trabalho de Nils Aall Barricelli na década de 1960, i depuis stendidas por [[Alex Fraser]], que publicou ua série de artigos subre simulaçon de [[eiboluçon artificial]].<ref>{{Citar periódico | outor=Fraser AS | títalo=Monte Carlo analyses of genetic models | jornal=Nature | belume=181 | numero=4603 | páiginas=208–9 | anho=1958 | pmid=13504138}}</ref> La [[eiboluçon artificial]] tornou-se un método de outimizaçon lhargamente reconhecido cumo resultado de l trabalho de [[Ango Rechenberg]] na década de 1960 i 70, que usou [[stratégias eibolutibas]] para resulber porblemas de angenharie cumplexos.<ref>{{Citar livro | outor = Ango Rechenberg | anho = 1973 | títalo = Eibolutionsstrategie - Outimierung technischer Systeme nach Prinzipien dar biologischen Eibolution (PhD thesis) | eiditora = Fromman-Holzbog | lhéngua = German}}</ref> [[Algoritmos genéticos]] an particular tornórun-se populares puls scritos de [[John Heinry Holland|John Holland]].<ref>{{Citar livro | outor = John H. Holland | anho = 1975 | títalo = Adatation in Natural and Artificial Systems | eiditora = University of Michigan Press | id = ISBN 0-262-58111-6}}</ref> A la medida que l antresse académico creciu, l oumiento dramático ne l poder cumputacional premitiu aplicaçones práticas. Algoritmos eibolutibos son agora ousados para resulber porblemas multi-dimensionales más eficientemente de l que por software porduzido por porgramadores houmanos, i tamien para outimizar l zeinho de sistemas.<ref>{{Citar periódico | outor=Jamshidi M | títalo=Tols fur antelligent cuntrol: fuzzy cuntrollers, neural networks and genetic algorithms | jornal=Philosophical trasationes. Series La, Mathematical, physical, and anginering sciences | belume=361 | numero=1809 | páiginas=1781–808 | anho=2003 | pmid=12952685}}</ref> == Refréncias == <references/> [[Catadorie:Biogeografie]] [[Catadorie:Teories]] [[Catadorie:Eiboluçon]] [[Catadorie:Biomedecina]] m31j8r1h5dusj3wmuwln3c0ceva8mzl Fé bahá'í 0 472 108781 106415 2026-11-08T01:31:41Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 108781 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Seat of the Universal House of Justice.JPG|thumb|260px|[[Casa Ounibersal de Justícia]] an [[Haifa]], cuorpo admenistratibo de la quemunidade anternacional bahá'í]] {{Bahá'í}} La '''Fé Bahá'í'''<ref>An muitas refréncias i lhibros ancóntran-se l termo "Bahaismo", sendo "Fé Bahá'í" la chamaçon correta.</ref> fui fundada por [[Bahá'u'lláh]], na antiga [[Ampério Persa|Pérsia]] an [[1844]]. Anque ser ua fé mundial cun sues própias lheis i scrituras sagradas, nun ten [[dogma]]s, [[ritual]]es, [[clero]] ó [[sacerdócio]]. ''Bahá'u'lláh'' ye un títalo que quier dezir "Glória de Dius". Sous seguidores son coincidos cumo bahá'ís. Sendo bahá (بهاء) un termo árabe que quier dezir "Glória" ó "Splendor". De acordo culs ansinamientos bahá'ís, todas las religiones rebeladas son probenientes de la Buntade dun solo Dius. Nesta cuncepçon la rebelaçon ye [[Rebelaçon Progressiba (Bahá'í)|progressiba]], ó seia, an cada época Dius ambia sous Manifestantes para eiducar la houmanidade segundo l zambolbimiento spritual de la houmanidade i necidades de cada período. Ls bahá'is antenden que la stória houmana fui, por mui tiempo, solo la narraçon de l acuntecimientos de reinos, pobos, naciones, religiones i eidelogies, i que la Stória de la Houmanidade, cumo ua ounidade planetária ampeça cula mensaige de [[Bahá'u'lláh]]. La custruçon dua ceblizaçon global an eiterno progresso, que respeite la ounidade na dibersidade i la [[houmanidade]] cumo ua sola [[raça]] forma la eisséncia de la prática baha'i. == Figuras centrales == === L Báb === {{Ber artigo percipal|[[Báb|L Báb]]}} An 1844, [[Báb|Siyyid 'Eilhi-Muhammad]] ([[1819]]-[[1850]]), coincido cumo l ''[[Báb]]'' ("La Puorta"), proclamou ua nuoba rebelaçon de [[Dius]], dando ourige la Fé Bábí. Para alhá de anunciar ser l [[Qá'ein]] aguardado puls [[muçulmano]]s, l Báb afirmaba que sue percipal misson era preparar la benida dun [[profeta]] ó manifestante de Dius inda maior que l própio Báb. Ls Bahá'ís cunsidírun l Báb cumo l arauto de la Fé Bahá'í, pus El alude a ua figura Messiánica - "Aquel que Dius tornará Manifesto" - que brebemente se rebelarie. Más tarde, Bahá'u'lláh an 1863, declarou Sue misson, fundando la Fé Bahá'í. === Bahá'u'lláh === {{Ber artigo percipal|Bahá'u'lláh}} '''Mírzá Husayn' ‘Eilhi''' (1817-1892), que se antitulou '''Bahá'u'lláh''' (chamaçon Árabe que quier dezir ''Glória de Dius''), fui l fundador de la Fé Bahá'í. Bahá'u'lláh proclamou an [[1863]] ser l Prometido pul Báb i pulas demales religiones mundiales. Afirmou ser l portador dua mensaige debina çtinada a stablecer la ounidade mundial i eiliminar ls [[precunceito]]s i las debisones. Screbiu [[epístola]]s als percipales soberanos de la época, eisortando-los a la [[paç]] i a la cuncórdia. Sofriu [[prison|aprisionamiento]], [[tortura]] i [[eisílio]]s durante 40 anhos até ser aprisionado definitibamente an [[Acre (Eisrael)|Acre]], [[Eisrael]]. === ´Abdu'l-Bahá === {{Ber artigo percipal|'Abdu'l-Bahá}} [[Abdu'l-Bahá|'Abbás Effendi]] ([[1844]]-[[1921]]), filho más bielho de Bahá'u'lláh, fui designado por sou pai cumo l centro de Sou Cumbénio i l antérprete outorizado de Sous ansinamientos, al qual todos ls bahá'ís deberian se tornar. Quedou coincido cumo 'Abdu'l-Bahá ("Serbo de la Glória"), que por sue bida totalmente debotada al serbício i a la propagaçon de la Causa, ls bahá'ís l cunsidírun cumo l eisemplo purfeito al qual todos ls seres houmanos dében se spelhar. Ansinou la fé de Bahá'u'lláh para dibersos países de l [[ouriente]] i [[oucidente]], dou palhestras i splicaçones la eminentes [[pesquisador]]s i [[filósofo]]s, çcursou an [[Londres]], na [[Ounibersidade de Stanford]], [[Califórnia]], ne l Templo Emmanuel, San Francisco.<ref>'Abdu'l-Bahá, L Segredo de la Ceblizaçon Debina, 2003 ISBN 85-320-0079-7</ref> == Percípios == Todos ls ansinamientos bahá'ís giran al redror de trés aliçaces percipales: la ounidade de Dius, ounidade de Sous Profetas, ounidade de la houmanidade. {{libros bahá'ís}} === Un solo Dius === Ls Bahá'ís acraditan nun solo Dius, l criador de todas las cousas, criaturas i fuorças de l ouniberso. La eisisténcia de Dius ye cunceituada cumo eiterna, nun tenendo ampeço ó fin. Ambora einacessible i ancognoscible, Dius ye tido cumo cunciente de Sue criaçon, cun bontade i propósito. Ls Bahá'ís acraditan que Dius spressa Sue buntade de bárias maneiras, ancluindo ua série de mensageiros debinos referidos cumo [[Manifestaçon de Dius|Manifestantes de Dius]] ó alguas bezes cumo eiducadores debinos. Essas manifestaçones que stabelecen religiones ne l mundo, son ua forma de Dius eiducar la houmanidade. Ls ansinamientos Bahá'ís declórun que Dius cumprende todo, por esso nun puode ser cumprendido. Na Fé Bahá'í Dius ye frequentemente referido por títalos, cumo "To-Poderoso" ó "Suprema Sabedorie", "Aquel que subeisiste por si própio". === Ua solo Religion === {{Ber artigo percipal|Fé Bahá'í i las religiones}} La çpeito de custantes cunflitos que hai seclos ambólben las religiones na bison de einúmaros spositores, ls bahá'ís se apoian ne ls própios ansinamientos dessas religiones para anfatizar que todas las religiones, al cuntrário, ansinan l amor i la ounidade - sendo la antoleráncia i l fanatismo ourige de tales cunflitos.<ref>Esslemont, John E., ''Bahá'u'lláh i la Nuoba Era'',('''Nuoba Era' nun stá relacionado la mobimiento de nome similar'') ISBN 85-320-0022-3</ref> Ye proibido l fanatismo na Fé Bahá'í, l que cunsistirie an se ancerrar la dogmas que muitas bezes puoden ser mal-anterpretados. La luç de l percípio de que todas las religiones probén de Dius, ls homes puoden percurar cumprender i desta forma eiliminar ls preconceitos relegiosos. {{quote2|Ó bós que habitades a tierra! La religion de Dius bisa l amor i ounion; nun a torneis causa de einemizade i cunflito… Nutrimos la sperança de que l pobo de Bahá puoda ser guiado pulas palabras abençoadas: "Bede! Todas las cousas son de Dius!" Esta eicelsa afirmaçon ye cumo auga para stinguir l fuogo de l rábia i de la einemizade lhatente drento de l coraçones i peitos de l homes.. El, deberas, diç la berdade i mostra l camino. El ye l To-Poderoso, l Eicelso, l Benébolo.<ref>Bahá'u'lláh, Epístolas de Bahá'u'lláh, Eiditora Bahá'í de l Brasil</ref>| }} La 'religion de Dius', ó 'religion una' çcrita atrabeç de la sucessiba rebelaçon Debina la cada época, fui chamada [[Rebelaçon Progressiba (Bahá'í)|Rebelaçon Progressiba]]. D'acordo culs bahá'ís, este cunceito nun ye sclusibo de la Fé Bahá'í, mas apersentada de defrentes maneiras an todas las religiones. [[Moisés]] fizo la promessa al pobo de Sou tiempo subre la benida dun messias, quando [[Cristo]] afirmou ser l Prometido, tamien adbertiu la Sou pobo subre la benida dun Messias. Ls scritos bahá'ís delineian categoricamente las religiones que fázen parte de la rebelaçon de Dius: l [[sabeísmo]], [[hinduísmo]], [[judaísmo]], [[budismo]], [[zoroastrismo]], [[cristandade]], [[islamismo]], [[Fé Babí|fé babí]] i fé bahá'í. Subre la mudança antre las Lheis i Ansinamientos de cada Manifestante, Bahá'u'lláh diç: {{quote2|Ó pobo! Las palabras son rebeladas segundo la capacidade, de modo que ls principiantes puodan fazer progresso. L lheite debe ser dado segunda la medida, la fin de que la criancinha deste mundo, puoda antrar ne l Reino de la Grandeza i stabelecer-se na Corte de la Ounidade.| }} Ls bahá'ís zambolben la eideia de que cada época defrente, eisige necidades defrentes. Assi cumo las lheis dun paíç percisan eiboluir cunforme eibolui sue sociadade, las Lheis de Dius siempre eiboluen atrabeç de las religiones, cunforme eibolui la houmanidade. === Un solo Mundo === {{Ber artigo percipal|Fé Bahá'í i la Ounidade de la Houmanidade}} [[Fexeiro:Wilmette how side.jpg|199px|thumb|Simblo de bárias religiones ne l pedamiego de la [[Casa de Adoraçon Bahá'í]] an Wilmette, [[SOA]]]] Ls Bahá'ís acraditan que l ser houmano ten ua "alma racional", na qual probé a la spece ua capacidade sola de reconhecer la Dius i la relaçon de la houmanidade cun sou criador. To ser houmano ye cunsidrado tendor de l deber de reconhecer la Dius atrabeç de sous [[Manifestaçon de Dius|Mensageiros]] i de Sous ansinamientos. Atrabeç de l reconhecimiento i oubediéncia, serbício a la houmanidade i práticas sprituales, ls Bahá'ís acraditan que la alma puode se achegar de Dius. Quando un ser houmano morre, la alma cuntina eisistindo ne l mundo spritual próssimo ó lhoinge de Dius, çcribe la relaçon antre este mundo i l próssimo, nun sendo nanhun lhugar físico, nin la sujeiçon la recumpensas ó puniçones. Ls Scritos Bahá'ís anfatizan la eigualdade eissencial de l ser houmano i la aboliçon de todos ls tipos de preconceito. La houmanidade ye cunsidrada eissencialmente ua, ambora dibersificada; esta dibersidade de raça i cultura ye cunsidrado merecedor de apreciaçon i toleráncia. Doutrinas de racismo, nacionalismo, castas, i classes sociales son ampedimientos arteficiales de la ounidade.<ref name="en">{{en}}[https://en.wikipedia.org/wiki/bahai Bahá'í_Faith], Traduçon de la wikipédia an anglés, ''Human beings''</ref> Ls ansinamientos Bahá'ís declórun que a ounificaçon de la houmanidade debe ser assunto percipal subre las cundiçones relegiosas i políticas ne l tiempo persente.<ref name="en"/> {{quote2| Diç l Grande Ser: Ó bien-amados! Argueu-se l tabernaclo de la ounidade; nun bos cunsidreis uns als outros cumo stranhos. Sodes ls fruitos dua solo arble i las fuolhas de l mesmo galho.| }} {{quote2| Nun se banglorie l Home an amar la sue pátria, antes tenga el glória an amar la sue spece. La tierra ye un solo paíç i ls seres houmanos son sous cidadanos.<ref>'Abdu'l-Bahá, [[Splendor de la Berdade]], antroduçon, citaçon de Bahá'u'lláh registrado por E.G. Browne</ref>| }} == Ansinamientos == {{Ber artigo percipal|Ansinamientos bahá'ís}} {{ansinamientos bahá'ís}} === Percípios sociales === Ls bahá´ís trabalhan para la restauraçon de la bitalidade spritual de la houmanidade cumo un to atrabeç de eiducaçon i de la cunscientizaçon de que l ser houmano ye un ser spritual. Ls percípios seguintes son frequentemente lhistados para ua cuncepçon abrangente de l ansinamientos bahá'ís. San deribados de las palhestras i çcursos de `Abdu'l-Bahá quando passou pula Ouropa i América de l Norte. Nun sendo estes percípios, antoce, lhimitados ó definitibos, mas ua brebe bisualizaçon de l fundamientos de la Fé Bahá'í.<ref name="enwiki">{{en}}[https://en.wikipedia.org/wiki/Bahai Fé Bahá'í], Artigo Bahá'í de la Wikipédia berson anglesa</ref> :* ''Ounidade de Dius'' - La Fé Baha'i ye [[monoteísmo|monoteísta]]. Solo eisiste un solo i berdadeiro Dius, ambora adorado cun defrentes nomes durante la stória de la rebelaçon. :* ''Ounidade de la religiones'' - Na cumprenson bahai, religion ye ua palabra sin plural. Aceitar Baha'u'llah sin aceitar todos ls que l precedírun, Jasus, Budah, Moisés, etc.. serie cuntraditório i ancoerente. :* ''Ounidade de la houmanidade'' - La Fé Baha'i ye pul fin de to i qualquier tipo de preconceito. Esso anclui la stirpaçon de la çcriminaçon racial, de la desigualdade antre ls géneros i mesmo quanto al stilo de bida de cada un. Inda que se çcorde de las opçones, debe-se cultibar un perfundo amor por to ser houmano. :* ''Ounidade social'' - L Porjeto Baha'i de mundo anclui l fin de l stremos de riqueza i pobreza i l stabelecimiento de la paç antre las naciones, ancluíndo la adoçon dua lhéngua auxiliar quemun a todos ls países. Tamien ye amportante la oubediéncia al goberno i l nun ambolbimiento ne ls jogos de poder de l partidos políticos. :* ''Ounidade de l coincimiento'' - Ls Bahales stimulan la lhibre busca pula berdade, jamales cuntrolada por clérigos ó qualquier poder moderador. Defénden inda la harmonie antre ciéncia i religion i ua eiducaçon ounibersal, de culidadei gratuíta an to l mundo. === Ansinamientos Místicos === {{Ber artigo percipal|[[Ansinamientos místicos (Bahá'í)|Ansinamientos místicos]]}} Las scrituras bahá'ís, cumo las outras religiones, definen que l propósito de la bida ye l crecimiento spritual. Sendo este un zambolbimiento gradual, cumo nun [[ambrion]] ne l bentre materno, cuntinando eternamente apuis de la muorte. L paraíso referido an muitas scrituras relegiosas, ye apuntado na Fé Bahá'í cumo [[metáfora|metafórico]], yá que l zambolbimiento ye eiterno, trata-se solo dua definiçon neçaira adotada puls Profetas anteriores para melhor cumprenson de l pobos de la época. Ls budistas, por eisemplo, definen cumo atingir l [[Nirbana]]. [[Fexeiro:Ringstone.svg|left|thumb|Simblo Bahá'í que repersenta la conexon de Dius a la houmanidade]] La "Eimaige i Semelhança", pa ls bahá'ís, trata-se de l atributos de Dius que refleten na [[alma]] houmana, sendo cumo un speilho na qual reflete la "luç" de las perfeiçones debina, esse speilho, antretanto, debe ser polido de modo que puoda refletir más antensamente tales atributos. Acraditan que atrabeç de la prática de las birtudes cumo bundade, houmildade, hounestidade, beracidade, serbício, i assi por delantre, l ser houmano atrabeç de la speriéncia de la bida bai als poucos polindo este 'speilho', tornando-se más rico an cumprenson spritual. Ls lhibros más lhidos de Bahá'u'lláh subre testos místicos son "[[Palabras Oucultas|Las Palabras Oucultas]]" , "[[Ls siete Bales]]" i "[[Ls Quatro Bales]]". Ls bahá'ís, para alhá de l atos i cunduta, zambólben la spiritualidade cun ajuda de ouraçon i recitaçon, cumo tamien la lheitura de testos sagrados. Ye proibido l [[monasticismo]], cunsidrando que la bida an recluson ne ls monastérios nun traduç l berdadeiro zambolbimiento spritual, por outro lhado, l trabalho ye antensamente recomendado, tido cumo ua forma de adoraçon. === Oubrigaçones Bahai`s === Anque ua stensa ourientaçon de las [[Leis bahá'ís]] sposta ne l [[Kitáb-i-Aqdas]], atualmente la casa ounibersal de justícia cunsidra solo alguas cumo eissenciales. Quando ua pessona se declara Bahá`i eilha se cumpromete a cumprir las seguintes oubrigaçones relegiosas: * Lher i meditar diariamente las scrituras sagradas * Rializar diariamente ua de las ouraçones ansinadas (curta, média ó lhonga) * Repetir 95 bezes de l ''Mássimo Nome'' diariamente. * Rializar l ayuno bahá'ì na época apropiada * Abstener-se de l uso de drogas i álcol * Rializar la peregrinaçon als lhocales sagrados == Fé Bahá'í ne l mundo == {{Ber artigo percipal|[[Statísticas (Bahá'í)|Statísticas subre la Fé Bahá'í]]}} Fuontes Bahá'ís stiman cerca de 5 milhones de adetos de la Fé Bahá'í ne l mundo.,<ref>[http://www.bahai.org/dir/worldwide The Bahá'ís],Site Oufecial Anternacional Bahá'í</ref> anquanto que similarmente bárias anciclopédies stimában antre 2 a 8 milhones de Bahá'ís ne l ampeço de l [[seclo XX]]. La Anciclopédia Vritánica de 1998 stimou 7.6 milhones.<ref name="adetos">{{en}}[http://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html#Baha'i Manjor Religiones Ranked by Size] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200207192144/https://www.adherents.com/Religions_By_Adherents.html#Baha'i |date=2020-02-07 }}, Quantidade de adetos de la Fé Bahá'í</ref> La Fé Bahá'í ye la segunda religion más spalhada antre las religiones andependientes, de acordo cula [[Anciclopédia Británica]] de 1992, lhebando an cunsidraçon l númaro de países alcançados. La Anciclopédia afirma haber sido la Fé Bahá'í stabelecida an 247 países i territórios; repersentando cerca de 2.100 grupos étnicos, raciales i tribales; las scrituras bahá'ís fúrun traduzidas para aprossimadamente 800 lhénguas, tenndo 7 milhones de adetos ne l mundo.<ref name="adetos"/><ref>{{en}}[http://www.britannica.com/eb/table?tocId=9394911 Ancyclopedie Britannica]</ref> L paíç que ten maior cuncentraçon de Bahá'ís ye la [[Índia]], cun 2,2 milhones de seguidores.<ref>[http://www.bahaindia.org/ BahaiIndia.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090520072257/http://www.bahaindia.org/ |date=2009-05-20 }},Site Oufecial Bahá'í de la Índia</ref> L segundo ye l [[Eiran]] cun cerca de 1 milhon de Bahá'ís.<ref>Cunforme Anciclopédia Colúmbia de 1993, bide ''demography'' an {{en}}[en.wikipedia.org/wiki/Bahai]</ref> Ne l [[Brasil]] stima-se 57 mil nembros.<ref>[https://www.bahai.org.br/ Portal de la Fé Bahá'í ne l Brasil],Site Oufecial Bahá'í de l Brasil</ref> == Admenistraçon == {{Ber artigo percipal|Admenistraçon Bahá'í}} {{anstituiçones bahá'ís}} Por nun tener clero, nin sacerdócio la admenistraçon de la Fé Baha'i ye eissencialmente participatiba. Las atebidades son siempre cordenadas por ''cuorpos'' de nuobe nembros eileitos puls própios Bahá'ís. Todos ls Bahá'ís maiores de 21 anhos puoden botar i ser botados. Nas eileiçones Bahá'ís nun eisiste qualquier tipo de candidatura, nomeaçon, campanha eileitoral ó partidos. Estes nobes nembros forman la [[Assembleia Spritual|Assembleias Sprituales]] Lhocales, an cada cidade adonde ls bahales eisisten ne l mundo. Estes nembros eileitos por sue beç, eilegen las Assembleias Regionales, que eilegen la Assembleia Nacional. Por fin, ls nembros eileitos na Assembleia Spritual Nacional eilegen ls nembros de la [[Casa Ounibersal de Justícia]], que ye la anstituiçon Suprema de la Fé Bahá'í. Nanhun andebíduo, al ser eileito an qualesquier de las anstituiçones, ten outoridade andibidual. Las decisones son de carátener cunsultibo i son bálidas solamente se l "cuorpo" stubir cumpleto, cul númaro mínimo de andebíduos (quorun). La orde admenistratiba Bahá'í fui delineada por sou Profeta-Fundador Bahá'u'lláh ne l Sou Lhibro [[Kitáb-i-Aqdas]], i por 'Abdu'l-Bahá an [[La Redadeira Bontade i Testamiento]]. [[Shoghi Effendi]], recebindo la [[Shoghi Effendi|Guardiania]], traduziu dibersas obras de la [[literatura Bahá'í]], zambolbiu planos globales para la spanson de la quemunidade Bahá'í i l zambolbimiento de l [[Centro Mundial Bahá'í]], criou la strutura admenistratiba de la religion, preparou la quemunidade para la purmeira eileiçon de la Casa Ounibersal de Justícia. Morriu an [[1957]], nun habendo necidade para que un sucessor fusse apuntado. Las percipales anstituiçones Bahá'ís ten l percípio de anstaurar justícia nas quemunidades bahá'ís, cumo çcrita nas sagradas scrituras, bien cumo suprir las necidades ó resulber porblemas lhocales, nacionales ó anternacionales. == Ambolbimiento na Sociadade == === Organizaçon de las Naciones Ounidas === Cumo ua Ourganizaçon nó-gobernamental, la [[Quemunidade Anternacional Bahá'í]] stá ambolbida nua série de atebidades que diç respeito la custruçon de la paç, dreitos houmanos, dreitos de las mulhieres, eiducaçon, salude i zambolbimiento sustentable.<ref>{{en}}[http://www.bahai.org/article-1-6-0-6.html Bahá'í Topics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070202071827/http://www.bahai.org/article-1-6-0-6.html |date=2007-02-02 }}, La [[Quemunidade Anternacional Bahá'í]] i las [[ONU|Naciones Ounidas]]</ref> Bahá'u'lláh, an Sous ansinamientos, assinala la necidade dun goberno mundial desta época. Debido la tal énfase, muitos Bahá'ís scolhírun ajudar ne ls sfuorço de melhorar las relaçones anternacionales cumo la [[Liga de las Naciones]] i la [[ONU|Organizaçon de las Naciones Ounidas]]. La Quemunidade Anternacional Bahá'í ye ua Ourganizaçon sob la direçon de la Casa Ounibersal de Justícia an Haifa, i ten statuto cunsultibo para cun las Ourganizaçones seguintes: * [[Cunseilho Eiquenómico i Social de las Naciones Ounidas|Cunseilho Eiquenómico i Social]] (ECOSOC) * [[Fondo de las Naciones Ounidas para la Anfáncia]] (UNICEF) * [[Organizaçon Mundial de la Salude]] (OMS) * [[Fondo de Zambolbimiento de las Naciones Ounidas para la Mulhier]] (UNIFEM) * [[ourgrama de las Naciones Ounidas pa l Meio Ambiente]] (PNUMA) La Quemunidade Anternacional Bahá'ís ten scritórios na ONU an [[Nuoba Iorque]] i [[Geneba]], i repersentaçones nas comissones regionales de la ONU i outros scritórios an [[Addis Ababa]], [[Bangkok]], [[Nairobi]], [[Roma]], [[Santiago]] i [[Biena]].<ref>{{en}}[http://statements.bahai.org/about.cfn Bahá'í Statement Library], Stória de Coperaçon Atiba de la Quemunidade Anternacional Bahá'í cun las Naciones Ounidas</ref> Recentemente un scritório de l ourgrama pa l Meio Ambiente i outro pa l Fondo de Zambolbimiento para la Mulhier fui anstituído cumo parte de l Scritório de la ONU. La Fé Bahá'í tamien amprendiu porgramas quemuns de zambolbimiento an bárias outras agéncias de las Naciones Ounidas. == Atebidades Bahá'ís == Las anstituiçones bahá'ís zambolben planos i açones que angloben todos ls andebíduos de sue quemunidade. Ls atos de serbício son tidos cumo la forma más lhegítima de zambolbimiento spritual na bida houmana. Alguas dessas atebidades son reuniones debocionales, aula bahá'í para crianças, grupo de pré-moços i círclos de studo, que son abiertas al público. Tales atebidades son frequentemente relacionadas a la prática de l studo de las sequéncias de l lhibro de l [[Círclo de Studo Bahá'í|Anstituto Ruhi]], ambora nun oubrigatória. Todas las quemunidades bahá'ís se sforçan cumo meta tener todas essas atebidades. === Reuniones Debocionales === Reunion de ouraçon abierta a todas las religiones. L oubjetibo ye l crecimiento spritual i la ounidade. Ye tamien oportunidade para star an cuntato cula Palabra de Dius. L Báb, Bahá'u'lláh i 'Abdu'l-Bahá rebelórun ouraçones para dibersas ocasiones. Las reuniones debocionales son frequentemente abiertas nas casas de l bahá'ís, mas nun hai nanhue restriçon quanto a ser abierta tamien na casa de nó-bahá'ís, cumo ten sido feito. : Ouraçon para dificuldades: {{Quote2|Hai quien remoba las dificuldades la nun ser Dius? Dize: Lhoubado seia Dius, El ye Dius, todos son Sous serbos i todos aquiescen la Sou mandamiento|L Báb}} === Aula Bahá'í para Crianças === Las crianças daprenden subre birtudes i eiceléncias, decoran alguns testos sagrados i conhecen alguas stórias de 'Abdu'l-Bahá. === Grupo de Pré-Moços === Un grupo dinámico bisando l ampoderamiento spritual de pré-moços antre 11 i 14 anhos. Seguen ua sequencia de lhibros, i ténen cumo prática atos de serbício que l grupo scolhe. === Círclos de Studo === Ls [[Círclo de Studo Bahá'í|círclos de studo]] fui zambolbido para aprossimar un sistemático zambolbimiento antre la eiducaçon i l zambolbimiento quemunitário. San criados pequeinhos grupos, ne l qual cumpletan ua sequéncia de lhibros, facilitados por un tutor, ua beç terminado l lhibro, ls partecipantes puoden tamien se tornar facilitadores para outros grupos. L [[Círclo de Studo Bahá'í#Anstituto Ruhi|Anstituto Ruhi]] ye l porgrama más outelizado, fui oureginalmente criado na [[Colómbia]], mas que pul resultado oubtido, fui spandido para uso an muitos países ne l mundo. Atualmente l Anstituto Ruhi ye outelizado ne l mundo to cumo parte de las atebidades stabelecidas pula Casa Ounibersal de Justícia. L purmeiro lhibro de la série ambolbe trés temas centrales: Reflexon subre la bida de l sprito, la ouraçon i bida apuis de la muorte. Lhibros susequentes ancluen eiducaçon pa las crianças, bida de las Figuras Centrales de la Fé, serbício, i outros. L Progama atual de las atebidades bahá'ís anclui outros Anstitutos que stan als poucos criando Lhibros que proporcionen l zambolbimiento pessonal (spritual) i quemunitário, cun base ne ls ansinamientos bahá'ís, estes nuobos lhibros (cerca de 23) crian la oportunidade para la criaçon de grupos tamien para pré-moços. Ruhi (que quier dezir de l sprito) ye la sequéncia más outelizada. Criado oureginalmente na Colómbia, tenendo sido adotado pul mundo to, cunsiste atualmente an 7 cursos, cada curso ten un lhibro cun temas specíficos baseados ne ls scritos Bahá'ís, cumo ouraçon, eiducaçon, stória, i assi por delantre. == Cumbençones i práticas Sociales == === Calendário === {{Ber artigo percipal|Calendário bahá'í}} L '''calendário bahá'í''' ye un [[calendário solar]] cun 365 [[die]]s. Ls [[anho]]s son cumpuostos por 19 [[mes]]s de 19 dies cada, adicionado a un período chamado "Dies Antercalares"(son 4 dies, i 5 quando ye anho [[bissexto]]), antre l 18° i l 19° més (26 de Febreiro a 1 de Márcio). L Anho, ne l calendário bahá´í ampeça ne l [[eiquinócio]] de [[outonho]] ne l [[heimisfério sul]] ne l die [[21 de Márcio]] de l [[calendário griegoriano]]. L die ampeça-se i tremina ne l por-de l-sol. L Calendário bahá´í fui anstituído pul Báb, más tarde cunfirmado por Bahá'u'lláh. Cada més ten un nome specífico, simbolizando atributos de Dius. === Simblos === {{Ber artigo percipal|Simbolos bahá'ís}} Un de l simblos outelizados na Fé Bahá'í ye ua streilha de nuobe puntas que senefícan las nuobe religiones monoteístas: [[Sabeismo]], [[Hinduísmo]], [[Judaísmo]], [[Zoroastrismo]], [[Budismo]], [[Cristandade]], [[Islamismo]], [[Babismo|Fé Babí]] i Fé Bahá'í. L numéro 8 i 9 son mui reberénciados puls Bahá'ís, pul fato de que este númaro aparece bárias bezes na stória Bahá'í, cumo l período antre la rebelaçon de l Báb (1844) i la de Bahá'u'lláh (1853), i percipalmente pul balor numérico de la palabra Bahá` an [[Árabe]]. Para alhá de repersentar por muitos l númaro de la perfeiçon, ó l númaro de maior dígito. Ne l Monte Carmelo, ne l Centro Mundial Bahá'í an [[Haifa]], hai quantidade cunsidrable de streilhas de 8 puntas - la streilha de 8 puntas repersenta la religion islámica, cuja base arquitetónica fui outelizada ne l [[Petronas Towers]], na [[Malásia]] - que tamien ye usualmente outelizada para repersentar la religion Bahá'í. === Casamiento === {{ber artigo percipal|Casamiento Bahá'í}} Casamiento Bahá'í ye la ounion dun home i ua mulhier. Propone ua eisséncia spritual na ounion de l cónjuges, de modo que esta seia harmoniosa i que premita l zambolbimiento spritual de ambos. Ls ansinamientos Bahá'ís cunfírman la santidade de l matrimónio, prebisto an religiones anteriores, i classefica tal ounion cumo ua fortaleza pa l bien-star i salbaçon, colocando l casamiento i la família cumo base na strutura de la sociadade houmana. : "L casamiento bahá'í ye l cumpromisso recíproco de las dues partes, i sue lhigaçon mútua de coraçon i mente. Cada un debe, inda assi, eisercer l mássimo cuidado para familiarizar-se totalmente cul carátener de l outro, para que l firme cumbénio antre eilhes seia un laço que dure para siempre. Sou propósito debe ser este: tornáren-se amorosos cumpanheiros i camaradas, ounidos un al outro por todo l siempre. … : L berdadeiro casamiento de bahá'ís ye este: que l marido i a mulhier stéian ounidos física i spiritualmente, que siempre melhoren la bida spritual un de l outro, i que çfruten de ounidade sempiterna an todos ls mundos de Dius." :: ('Abdu'l-Bahá, Seleçon de l Scritos de 'Abdu'l-Baha) === Casas de adoraçon === {{Ber artigo percipal|Casa de Adoraçon Bahá'í}} [[Fexeiro:View of Lotus Temple in New Delhi.jpg|left|thumb|200px|Casa de adoraçon Baha'í an [[Nuoba Déli]]]] Ls [[templo]]s Bahá'ís ténen todos nuobe antradas, pula simbologie de la [[streilha]] i de que l númaro [[nuobe]] ye l maior dígito, l númaro de la perfeiçon. Assi coincidas cumo [[Casa de Adoraçon Bahá'í|Casas de Adoraçon]] puls bahá´ís, esses templos son custruídos unicamente para la rializaçon de ouraçones. Nun habendo nanhue spece de culto, ye premitido la lhibre antrada de pessonas de todas las religiones. Alhá, cada andebíduo ye ancentibado a recitar las palabras rebeladas por [[Dius]], séian estas de [[Krishna]], [[Moisés]], [[Zoroastro]], [[Buda]], [[Cristo]], [[Maomé]], [[Báb]] ó [[Bahá'u'lláh]]. Un de l templos más coincidos i besitados ye l templo de la [[Índia]] an [[Nuoba Delhi]], sue arquitetura simboliza ua [[flor de lhotus]]. Ls templos bahá´ís simbolizan la Ounidade de Dius, Ounidade de todos ls Sous porfetas i Ounidade de la Houmanidade. == Perseguiçon == Ls Bahá'ís cuntinan sendo perseguidos an dibersos países [[islámicos]], percipalmente ne l Eiran, adonde cerca de 200 bahá'ís fúrun mortos antre [[1978]] i [[1998]], an reflexo al stórico genocídio de 20.000 babís i bahá'ís antre 1850 i 1863, adonde tanto goberno cumo cebiles cumpatuórun cul crime. An [[16 de dezembre]] de [[2006]], l Cunseilho Admenistratibo Supremo de l [[Eigito]] criou ua lhei cuntrária la eidantificaçon de la Fé Bahá'í an decumientos oufeciales, tornando ampossible la aquisiçon de decumientos neçairos cumo certidon de nacimiento, atestado de óbito i belhete d'eidentidade. Eilhes tamien perden la garantie de amprego, eiducaçon, tratamiento médico ó boto, antre outros.<ref name="eigito">Subre ls dreitos de l Bahá'ís ne l Eigito (besitado a 26/12/2006){{en}}[http://www.eipr.org/en/press/06/1612.htm Egyptian Initiative for Personal Rights], Subre la necidade de l Goberno de l Eigito an ancontrar ua seluçon pa l reconhecimiento de l bahá'ís cumo cidadanos eigípcios</ref> L Diretor de l EIPR (Einiciatiba Eigípcia para Dreitos Pessonales) Hossan Bahgat, declarou que agora la decison ye de la corte de l goberno, i que este debe "ancontrar ua seluçon para que cientos de cidadanos cunsigan oubtener decumientos oufeciales que reconhéçan sue fé, possible por cinco décadas, até que l goberno recentemente decide mudar la política i forçá-los a scolher antre l Eislamismo i l Cristandade."<ref name="eigito"/> Zde la [[Reboluçon Islámica]] an [[1979]], ls Bahá'ís iranianos ten tido frequentemente casas saqueadas, banidos de angressar an ounibersidades<ref>[http://www.bahai.org.br/portasfechadas/default.asp Puortas Cerradas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070223191738/http://www.bahai.org.br/portasfechadas/default.asp |date=2007-02-23}}, Matéria subre campanha ne l Eiran para negar eiducaçon superior als bahá'ís (besitado a 26/12/2006)</ref> ó ampregos públicos, i cientos de prisones sin justificatiba aparente, frequentes zaparecimientos i falta de julgamientos justos ten acometido esta minoria relegiosa; recentemente tenendo sidos proibidos de las práticas de círclos de studo.<ref>Sears, William - Quando l Coraçon Grita, L Genocídio de l Bahá'ís ne l Eiran</ref><ref>{{en}}[http://www.fidh.org/IMG/pdf/ir0108a.pdf PDF], Çcriminaçon contra minorias relegiosas ne l Eiran (baixado an 26/12/2006)</ref> Dibersas bezes lhocales sagrados de la Fé Bahá'í ten sidos demolidos, cumo la casa de Mirzá Buzurg, pai de Bahá'u'lláh. La casa de l Báb an Shiráç fui çtruída dues bezes, sendo un de ls trés lhocales de [[peregrinaçon]] de l Bahá'ís.<ref name="enwiki"/> Mesmo atualmente la situaçon ye degradante pa ls bahá'ís, la Comisson de Dreitos Houmanos de las Naciones Ounidas rebelou lhetra cunfidencial de l comando de las fuorças armadas de l Eiran de outubre de 2005 que diç subre eidantificar Bahá'ís i monitorar sues atebidades<ref>{{en}}[http://www.unhchr.ch/huricane/huricane.nsf/view01/5E72D6B7B624AABBC125713700572D09?opendocument tratamiento als seguidores de la Fé Bahá'í ne l Eiran](besitado a 26/12/2006)</ref> i an nobembre de 2005 ls jornales ''state-run'' i ''influential Kayhan'', cujo eiditor ye apuntado cumo sendo cuntrolado pul lhíder supremo de l Eiran, [[Ayatollah Khamenei]], publicórun acerca de 13 dúzias de artigos que difaman la Fé Bahá'í.<ref>{{en}}[http://www.bahai.org/iranthreat/mediaattacks The Bahá'ís] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060619003304/http://www.bahai.org/iranthreat/mediaattacks |date=2006-06-19}}, Lhista i Análeze de recentes ataques de la Média ne l Eiran (besitado a 26/12/2006)</ref> Debido la estas açones, la Comisson de Dreitos Houmanos de la ONU an 20 de márcio de 2006 delcara que "las anformaçones adquiridas cumo resultado de l monitoramiento será ousado cumo base para oumentar la perseguiçon, i çcreminaçon contra nembros de la Fé Bahá'í, an biolaçon als padrones anternacionales." Inda segundo la anstituiçon, ls redadeiros acuntecimientos andícan que la situaçon an relaçon a las minories relegiosas ne l Eiran stan a piorar. La ONU, bien cumo uorgano Supremo de la Fé Bahá'í, La Casa Ounibersal de Justícia, ten rializado sfuorços para deminuir la bioléncia i çcriminaçon relegiosa an muitos países, specialmente ne l Eiran. {{Refréncias}} [[Catadorie:Fé Bahá'í]] [[Catadorie:Ourganizaçones relegiosas|Baha'i]] ay7flk157ejv54oy66kliycuin9t22u Hizbollah 0 518 108783 106441 2026-11-08T01:53:00Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 108783 wikitext text/x-wiki {{Partido político | nome = Hizbollah | logo= <br />([[Bandeira de l Hizbollah]]) | persidente = | fundaçon = 1982 - 1985 (oufecialmente) | eideologie = [[Islamismo]] | religion = [[Eislan|Islamismo]] [[Xiismo|xiita]] | anternacional = [[Líbano]], [[Eiran]], [[Síria]] | sede = | sitio = |}} '''Hizbollah''' (an [[Léngua árabe|árabe]]: حزب الله, [[Trasliteraçon|trasl.]] ''ḥizbu-'llāh(i)'',<ref>An mirandés la sílaba tónica de la palabra questuma ser la sílaba final (''hizbolá''), seguindo la pernúncia [[Lhéngua persa|persa]] [[Eiran|eiraniana]]. Ne l triato de ouperaçones árabe de l própio ''Hizbollah'', la sílaba tónica questuma ser colocada na segunda sílaba. ''Hizb'' ("[[partido]]") ye la pernúncia de l [[árabe moderno padron]], i ''heizb'' ye la forma mais parecida al persa i al [[Árabe lhibanés|dialeto lhibanés]]. L nome ben de l ''[[ayat]]'' (berso) [[Alcoran|coránico]], que se refere àqueilhes que pertenécen i síguen l "partido de [[Cunceito eislámico de Dius|Dius]]" .[http://www.almizan.org/Tafser/Belume11/11Maida1.asp] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190918065434/https://almizan.org/Tafser/Belume11/11Maida1.asp |date=2019-09-18 }}. : حزب الله, ''ḥizbu-'llāh(i)'', ''-u'' - marcador de causo [[nominatibo]] an [[Idafa|iḍāfa]], "la" einicial (scrito cumo l ''alif'': ا) an ''Allāh'' (الله) ye mudo. : L ''alif'' einicial (ا) questuma zaparecer nesta situaçon, an spressones cumo ''bi-'llaah(i)'', ''wa-'llaah(i)'', etc. L ''i'' final (''"kasra"'') (frequentemente eiliminado - ye l marcador de l causo [[genitibo]]). La purmeira palabra tremina an ''-u'' (''ḍamma'' nó-scrito) ne l causo nominatibo, ''-la'' ne l [[acusatibo]], ''-i'' ne l genitibo. : ''ḥizb''u''-'llāh(i)'' - nominatibo : ''ḥizb''i''-'llāh(i)'' - genitibo : ''ḥizb''la''-'llāh(i)'' - acusatibo</ref> "[[Partido político|partido]] de [[Alá|Dius]]" ) ye ua ourganizaçon [[política]] i [[paramelitar]] [[Eislan|eislámica]] [[Xiismo|xiita]] sediada ne l [[Líbano]].<ref name="HG20Ak02">{{citar web |url=http://www.atimes .com/atimes/Middle_East/HG20Ak02.html |títalo =Heizbollah's trasformation |purmeiro =Dahr |ultimo =Jamail |publicado = ''[[Asia Eiquipas]]'' |data = [[20 de júlio]] de [[2006]] | acessodata = 23-10-2007 }}</ref> Ye ua fuorça seneficatiba na [[Política de l Lhíbano|política lhibanesa]], respunsable por dibersos serbícios sociales, para alhá de ouparar [[scuola]]s, [[spital]]es i serbícios [[Agricultura|agriculturales]] para miles de xiitas lhibaneses.<ref name="CFR">{{citar web|url=http://www.cfr.org/publication/9155/heizbollah.html?breadcrumb=%2F |títalo =Heizbollah (la.k.la. Hizbollah, Hizbu'llah) |publicado =[[Council on Foreign Relationes]]|data=[[13 de setembre]] de [[2008]] | acessodata = 15-9-2008 }}</ref> Ye cunsidrado un [[mobimiento de rejisténcia]] lhegítimo por todo l [[mundo eislámico]] i [[mundo árabe|árabe]]. <ref name="HG20Ak02" /> L grupo, inda assi, ye cunsidrado ua [[ourganizaçon terrorista]] puls [[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]], [[Eisrael]], [[Canadá]] i puls [[Países Baixos]]. L [[Reino Ounido]] colocou la sue ala melitar na lhista de ourganizaçones terroristas banidas ne l paíç,<ref name="UKHO">[http://www.homeoffice.gob.uk/security/terrorisn-and-the-lhaw/terrorisn-at/proscribed-groups British Home office]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - lhista de grupos terroristas banidos</ref> anquanto la [[Oustrália]] cunsidra parte de sue strutura melitar, la Ourganizaçon de Sigurança Sterna, ua ourganizaçon terrorista.<ref name="UK ban">{{citar web|títalo=UK ban on Hezbollah melitary arm| publicado=[[BBC News]] |url=http://news.bbc.co.uk/1/hi/uk/7485213.stn |data=[[7 de febreiro]] de [[2008]]|acessodata = 12-12-2008 }}</ref><ref>{{Citation |archiveurl=https://web.archive.org/web/20221204061933/http://www.nationalsecurity.gob.au/agd/WWW/nationalsecurity.nsf/Page/What_Gobernments_are_doing_Lhisting_of_Terrorisn_Organisationes_Hizballah_Sternal_Security_Organisation |archivedate=2022-12-04 |title=Australian National Security Lhisting |url=http://www.nationalsecurity.gob.au/agd/WWW/nationalsecurity.nsf/Page/What_Gobernments_are_doing_Lhisting_of_Terrorisn_Organisationes_Hizballah_Sternal_Security_Organisation |accessdate=2009-05-31}}</ref><ref>[http://www.arabmediawatch .com/amw/CountryBackgrounds/Lebanon/MediaMyths/Hezbollahisaterroristorganisation/tabid/314/Default.aspx arabmediawatch .com]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="ISN_watch">ISN Security Watch (11 de márcio de 2005). [http://www.isn.ethç.ch/news/sw/details.cfn?id=10923 "EU lhawmakers lhabel Heizbollah 'terrorist’ group"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (bejitado an 3 de márcio de 2007).</ref> L Hizbollah apareciu einicialmente cumo ua [[melícia]], an repuosta a la [[Guerra de l Lhíbano (1982)|ambason eisraelita de l Lhíbano]] de [[1982]], tamien coincida cumo [[Ouperaçon Paç para la Galileia]], i cuntinou a rejistir contra la [[acupaçon eisraelita de l Lhíbano]] por toda la [[Guerra Cebil Lhibanesa]].<ref name="bbc-hi-me">{{citar web|títalo =Who are Hezbollah| publicado = [[BBC News]] |url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4314423.stn |data = [[21 de maio]] de [[2008]] | acessodata = 15-8-2008 }}</ref><ref name="HG20Ak02" /> Sous lhíderes anspirórun-se nas eideias de l [[aiatolá]] [[Ruhollah Khomeini|Khomeini]], i sues fuorças fúrun treinadas i ourganizadas por un cuntingente de la [[Eisército de ls Guardianes de la Reboluçon Eislámica|Guarda Rebolucionária Eiraniana]]. <ref name="nyboks">{{citar web|url=http://www.nyboks .com/articles/17060|títalo = In Search of Heizbollah|outor=Adan Shatz|publicado = [[The New York Review of Books]]|data = [[29 de abril]] de [[2004]] | acessodata = 14-8-2006 }}</ref> L [[manifesto]] de [[1985]] publicado pul Hizbollah lhistaba sues trés metas percipales cumo "poner ua fin a qualquiera antidade [[Colonialismo|colonialista]]" ne l Lhíbano, lhebar ls [[Partido Kataeb|Falangistas]] a la justícia "puls crimes que perpetrórun", i stablecer un [[República eislámica|regime eislámico]] ne l paíç.<ref name="The Hizballah Porgram">{{citar web |url=http://www.standwithus.com/pdfs/flyers/hezbollah_porgram.pdf |títalo =The Hizballah Porgram |publicado =standwithus. cun ([[StandWithUs]]) |outor=çcoincido|acessodata=29-10-2007|formato=PDF}}</ref><ref name="Stalinsky">Stalinsky, Steven. [http://www.nysun .com/article/37184 "An Islamic Republic Is Heizbollah's Aim."]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} ''[[The New York Sun]]''. 2 de agosto 2006. (bejitado an 1 de nobembre de 2007).</ref> Recentemente, inda assi, l Hizbollah ben fazendo poucas mençones a respeito de la fundaçon dun [[Stado eislámico]], i nun ten mais feito alianças seguindo tendéncias relegiosas. Ls lhíderes de l partido son respunsables, inda assi, por dibersas declaraçones pedindo pula çtruiçon de l [[Stado de Eisrael]], al qual se refíren cumo la "[[antidade sionista]]", "custruída subre tierras arrincadas de las manos de sous propiatários." L partido, que ampeçou solo cumo ua pequeinha melícia, yá se trasformou nua ourganizaçon que ten assentos ne l [[parlamiento]] lhibanés, ua [[rádio]] i ua [[Al-Manar|staçon de telbison bie satélite]], para alhá de dibersos porgramas de [[zambolbimiento social]].<ref name="deb-hzb-la-primer"> {{citar web |títalo = Hizballah: A Primer | ultimo = Dev | purmeiro =Lhara | data = [[31 de júlio]] de [[2006]] | publicado = Middle East Report | url=http://www.merip.org/mero/mero073106.html | acessodata = 31-7-2006 }}</ref> L Hizbollah mantén un fuorte apoio antre la populaçon xiita de l Lhíbano, i cunquistou algun apoio antre l resto de la populaçon de l paíç, ancluindo [[Sunismo|sunitas]], [[drusos]] i [[Cristandade|crestianos]], na sequéncia de la [[Guerra de l Lhíbano de 2006]],<ref name="Briefing">{{citar web |url=http://www.mideastmonitor.org/issues/0609/0609_6.htn | títalo = Briefing: Lhebanese Public Oupinion | data = Setembre-outubre de 2006 | acessodata = 8-10-2007 }}</ref> i cunseguiu moblizar portestos de cientos de miles de pessonas<ref>[http://news.bbc.co.uk/2/hi/middle_east/4329201.stn "Huge Beirut protest backs Syria."]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}} ''[[BBC News]]''. [[8 de márcio]] de [[2005]] (bejitado an 7 de febreiro de 2007(.</ref> A la par cun outros grupos políticos de l paíç, l Hizbollah ampeçou ls [[protestos políticos de l Lhíbano de 2006-2008]], an ouposiçon al gobierno de l purmeiro-menistro [[Fuad Siniora]].<ref name="Ghattas">{{citar web|url=http://news.bbc.co.uk/2/hi/porgrammes/from_our_own_correspondent/6200804.stn|títalo=Political ferment in Lhebanon|purmeiro=Kin|ultimo=Ghattas|publisher=[[BBC News]]|data=[[1 de dezembre]] de [[2006]]|acessodata=15-8-2008}}</ref> Çputas posteriores ambolbendo la manutençon pul Hizbollah de sue rede de telquemunicaçones lhebórun la [[Cunflito ne l Lhíbano an 2008|çputas]], i melitantes de la ouposiçon, lhiderados pul partido, tomórun l cuntrole de dibersos bairros de [[Beirute Oucidental]], antes acupados por melicianos de l [[Mobimiento de l Feturo]], lhiales la Siniora; las árias fúrun antregues anton al [[Eisército de l Lhíbano|eisército lhibanés]]. <ref name="Haaretz1">{{citar web|títalo = Lhebanese army moves into W. Beirut after Hezbollah takeover |url=http://www.haaretz.com/hasen/spages/981696.html |publicado = ''[[Haaretz]]''|acessodata = [[10 de maio]] de [[2008]] }}</ref> Finalmente, cun base ne l [[Acordo de Doha]], l Hizbollah recebiu l poder de [[beto]] ne l parlamiento lhibanés; para alhá desto, formou-se un [[Gobierno lhibanés de júlio de 2008|gobierno de ounidade nacional]], ne l qual l partido ten un menistro, i cuntrola onze de l trinta assentos eisistentes.<ref name="tayyar">[http://www.tayyar.org/Tayyar/UnityGobernmentEN.htn National unity government]{{Lhigaçon einatiba|date=March 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="CFR"/> L Hizbollah recibe ajuda financeira de l [[Eiran]] i de la [[Síria]], para alhá de donaçones de lhibaneses i de outros [[Xiismo|xiitas]] pul mundo.<ref name="irinnews52494">{{citar web | url=http://www.irinnews.org/report.asp?ReportID=52494&SeletRegion=Middle_East | títalo = LEBANON: The many hands and faces of Heizbollah | outor = UN Ouffice fur the Cordination of Houmanitarian Affairs | data = [[29 de márcio]] de [[2006]] | acessodata = 17-8-2006 }} </ref><ref name="Haaretç 746631">[http://www.haaretç .com/hasen/pages/ShArt.jhtml?itemNo=746631 Iranian oufficial admits Tehran supplied missils to Hezbollah]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> L partido tamien ganhou ua fuorça melitar seneficante ne ls redadeiros anhos.<ref name="met">{{cite news |first= MelL |last= Frykberg |authorlink= |coauthors= |title=Mideast Powers, Prossies and Paymasters Bluster and Rearn |url= http://www.metimes .com/Anternational/2008/08/29/mideast_powers_prossies_and_paymasters_bluster_and_rearn/5485/ |work= [[Middle East Eiquipas]] |publisher= |date=2008-08-29 |acessdate=2008-08-29 |quote= And if there is one thing that eideologically and diametrically oupposed Hezbollah and Israel agree on, it is Heizbollah's growing military strength. ("I se ten ua cousa que Eisrael i l Heizbollah, eideologica i diametricamente oupostos, cuncórdan, ye a respeito de la crecente fuorça melitar de l Hizbollah.") }}</ref> Anque ua certificaçon de júnio de 2008, pulas [[Naciones Ounidas]], de que Eisrael habie se retirado de todo l território lhibanés,<ref name="SC/6878">{{citar web | data = [[18 de júnio]] de [[2000]] | publicado = [[Cunseilho de Sigurança de las Naciones Ounidas]] | títalo = Security council endorses secretary-general's conclusion on Israeli withdrawal from Lebanom as of 16 June | url=http://www.un.org/News/Press/docs/2000/20000618.sc6878.doc.html | acessdate=2006-09-29}}</ref> an agosto daquel anho l nuobo gabinete de gobierno de l Lhíbano aprobou ua perpuosta que assegura la eisisténcia de l partido cumo ua ourganizaçon armada, i garante l sou dreito de "lhibarar ó recuperar [[Fazendas de Shebaa|tierras acupadas]]. " Zde [[1992]] la ourganizaçon ye xefiada por [[Hassan Nasrallah]], sou [[secretairo-giral]]. Atualmente goza de cierta popularidade ne l mundo árabe-muçulmano por tener assumido la respunsablidade de lhebar Eisrael a deixar l sul de l Lhíbano an Júnio de 2000. Tamien parece star se spalhando pul mundo, sendo até acusado puls Stadosu Ounidos de tener nembros benezuelanos. == Atuaçon de l Heizbollah == L Heizbollah custitui-se nun de ls percipales mobimientos de cumbate a la persença [[eisrael]]anse ne l [[Ouriente Médio]], outelizando de ataques de guerrilha. Zambuolbe tamien ua série de atebidades an cinco árias: ajuda a fameliares de [[mártere]]s, [[salude]], [[eiducaçon]] relegiosa xiita, recustruçon i [[agricultura]]. L Heizbollah conta cun cinco spitales, 43 clínicas i dues scuolas de anfermaige. Segundo la [[ONU]], al menos 220 mil pessonas an 130 cidades [[líbano|libanesas]] tratan-se nesses lhocales. L Heizbollah ten 12 scuolas cun siete mil alunos i sietecientos porsores i centros culturales [[fráncia|franceses]] ajúdan ne l aperfeiçoamiento de l cuorpo docente. Na recustruçon, eisiste ua anstituiçon sclusiba para reparar danhos por ataques eisraelita, anquanto que na [[agricultura]] angenheiros agrónomos formados an [[Beirute]], na [[Síria]], ne l Eiran i na [[Almanha]], zambuolben porjetos agrícolas para garantir la base de la eiquenomie de susisténcia de l sul de l paíç. An [[23 de Outubre]] de 1983, dous atentados suicidas contra la fuorça multinacional de anterposiçon fazírun 248 muortes de amaricanos i 58 muortes de franceses. Ls [[Stados Ounidos]] acúsan l Heizbollah i l [[Eiran]] de stáren por trás de l atentado. == Refréncias == <references/> [[Catadorie:Grupos guerrilheiros]] [[Catadorie:Política de l Lhíbano]] [[Catadorie:Terrorismo islámico]] svgg3d6urzignir37n2s9sxyuqmexew Japon 0 536 108786 108442 2026-11-08T02:06:51Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 108786 wikitext text/x-wiki {| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+<big>'''Japon'''</big> |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan=2 | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Flag of Japan.svg|left|130px]] | align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Japanese Imperial Seal.svg|left|125px]] |} |- | align="center" colspan=2 |[[Fexeiro:Japan (orthographic projection).svg|left|290px]] |- | '''Lhéngua oufecial''' || {{l|Lhéngua japonesa}} |- | '''Capital'''<br />&nbsp;- Populaçon:<br />|| {{l|Tóquio}} |- |- |} L '''Japon''' (an [[Lhéngua japonesa|japonés]] 日本国 (''Nippon koku'', ''Nihon koku''), ''Nippon'' ó ''Nihon'', lhiteralmente "ourige de l sol" ó "tierra de l sol nacente") ye un [[paíç ansular]] de l [[Stremo Ouriente]], formado por un arquipélago que queda ne l ancho de la costa nordeste de la [[Ásia]]. La sue capital ye la cidade de [[Tóquio]]. L paíç ye formado por quatro grandes eilhas, [[Honshu]], [[Shikoku]], [[Kyushu]] i [[Hokkaido]], i l sou arquipélago ye formado por más de trés mil eilhas lhocalizadas antre l [[mar de Okhotsk]] la norte, l [[Ouceano Pacífico]] la lheste i la sul i l [[Mar de la China Ouriental]] i l [[mar de l Japon]] la oeste. Atrabeç de l mar de l Japon i de l Mar de Okhotsk, cuntata cula [[Rússia]], l [[Streito de la Coreia]], la sudoeste, fornece lhigaçon a la [[Coreia de l Sul]], i na stremidade sul de las eilhas [[Riukyu]] ([[Okinawa]]) aprossima-se de [[Taiwan]]. La maior parte de las ilhas ye muntanhosa, cun muitos [[bulcon]]es. L [[Monte Fuji]], muntanha más alta de l Japon, por eisemplo, ye un bulcon. L sou poboamento remonta al [[Paleolítico japonés|Paleolítico]], quando grupos houmanos chegórun benidos de l cuntinente. La anfluéncia de outros pobos seguidos por períodos de eisolamiento carateliza la stória de l Japon l que tornou sue cultura ua mistura de anfluéncias sternas i criaçones outótones. Zde la pormulgaçon de sue Custituiçon an [[1947]] l Japon mantubo ua [[monarquie custitucional]] cun un amperador i un [[parlamiento]] eileito, la [[Dieta de l Japon|Dieta]]. Cun ua populaçon de pouco más de 127 milhones de pessonas, l Japon ye l décimo paíç más populoso de l mundo. La Region Metropolitana de Tóquio, que anclui [[Tóquio]] (la capital de l paíç) i bárias cidades bezinas, ye a maior cuncentraçon urbana de l mundo cun cerca de 30 milhones de habitantes. L paíç ten la segunda maior eiquenomie de l mundo por [[Lista de países por PIB nominal|PIB nominal]], ye l quarto maior sportador mundial i sesto maior amportador. Ye nembro de las [[Naciones Ounidas]] i de bários grupos anternacionales cumo l [[G8]], [[Naciones G4|G4]] i [[APEC]], cul quarto maior ourçamento de defesa. == Stória == {{AP|[[Stória de l Japon]]}} La acupaçon de l Japon por grupos houmanos tubo ampeço antre 10 a 28 mil anhos atrás an un período pré-cerámico, quando pobos [[caçador-coletor|caçadores-coletores]] chegórun a las eilhas benidos de l cuntinente atrabeç de [[istmo]]s. La purmeira [[cultura]] cerámica i ciblizaçon la se zambolber ne l Japon fui la [[Período Jomon|Jomon]]<ref name="Barsa">Stória de l Japon ''in'' Grande Anciclopédie Barsa, bol. VIII. San Paulo: Barsa Planeta Anternacional, 2004. pp. 280-284. ISBN 85-7518-177-7</ref><ref name="Eras">Nihonsite. [http://www.nihonsite.cun/st/eras/andex.cfn Eras]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Besitado an 20 de Júlio de 2007.</ref> que nun zambolbiu la agricultura ó la criaçon de animales. Antre 250 la.C.i 250, la cultura [[Período Yayoi|Yayoi]] la sustituiu benida de Kyushu trazendo l cultibo de l [[arroç]],<ref>Nihonsite. [http://www.nihonsite.cun/st/andex.cfn Un pouco subre la stória de l Japon]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Besitado an 25 de Júnio de 2007.</ref> las ferramientas de metal i la cunfeçon de roupas.<ref>Bisiting Arts. ([[3 de Outubre]] de [[2006]]). Japan Cultural Profile. [http://www.culturalprofiles.net/japan/Diretories/Japan_Cultural_Profile/-13219.html Story: Prehistory]{{Lhigaçon einatiba|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Besitado an 20 de Júlio de 2007.</ref> L paíç fui ounificado pula purmeira beç ne l [[seclo IV]] pul clan Yamato <ref name="Eras"/> i lhougo ampeçou la cunquista de la península de la Coréia ne l final de l seclo. Ne ls seclos seguintes la cumpetiçon por cargos ne l goberno anfraqueciu als poucos l domínio subre la Coréia até l seclo VI. An 552, l [[budismo]] fui antroduzido ne l paíç trazido de la Coréia serbindo cumo arma política cuntra l crecente poder de l sacerdotes.<ref name="Barsa"/> Passado la muorte de l [[Shotoku Taishi|amperador Shotoku]] an 622 i un período de guerras cebiles, l [[amperador Kotoku]] dou ampeço la [[reforma Taika]] que criarie un Stado cun poderes cuncentrados nas manos de l Amperador rodeado por ua burocracie a la semelhança de la [[Dinastie Tang]] na China. An 710, la capital japonesa fui transferida de Asuka para [[Nara (cidade)|Nara]], réplica de la capital chinesa, dando ampeço a un nuobo [[Período Nara|período]] de la stória japonesa ne l qual la [[cultura de la China|cultura]] i la tecnologie chinesa tubírun maior anfluéncia i l budismo difundiu-se cula criaçon de templos por parte de l amperador nas percipales prefeituras.<ref>Bisiting Arts. (3 de Outubre de 2006). Japan Cultural Profile. [http://www.culturalprofiles.net/japan/Diretories/Japan_Cultural_Profile/-13220.html Story: Nara and Kyoto]{{Lhigaçon einatiba|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Besitado an 20 de Júlio de 2007</ref> Más tarde la capital serie nuobamente transferida para ''Heian-kio'', la moderna [[Quioto (cidade)|Quioto]], i se darie l rompimento antre l [[amperador Kammu]] i ls monges budistas. A partir dende se stabelecerie la scrita japonesa i ua nuoba lhiteratura. Ye nesse período de paç que surge la classe de l [[samurai]]s cumo guarda de la corte.<ref name="Barsa"/><ref name="Eras"/> Cuntudo las çputas surgidas antre ls clanes guerreiros Taira i Minamoto lhebórun a la nuoba guerra cebil que solo tubo fin an 1185 cula chubida de [[Minamoto ne l Yoritomo]]. Este stabelecerie l goberno de l [[xogun]]ato an [[Kamakura (Kanagawa)|Kamakura]] anquanto an Quioto la corte era mantenida de forma simbólica. Nuobo período de paç i anriquecimiento cultural i material se stabeleciu até ua nuoba tentatiba mal sucedida de restouraçon de la outoridade amperial feita pul [[Amperador Go-Daigo]]. L aparecimento de l ''[[daimyo]]'' de base lhocal, anfraqueciu l xogunato i esse anfraquecimiento lhebou a la [[Guerra Ounin]] antre 1467 i 1477 antre ls Kosokawa i ls Yamana que dou fin al xogunato. Sin ua outoridade central, ls ''daimyos'', agora cula outoridade abseluta an sous domínios, dórun ampeço a un período de guerras que solo terminarie antre 1550 i 1560 cula cunquista de l restro de ls domínios por [[Oda Nobunaga]].<ref name="Barsa"/> Fui durante l seclo XVI que comerciantes i missionários [[pertueses]] chegórun al Japon pula purmeira beç, dando ampeço a un antenso período de trocas culturales i comerciales. Ne l Japon, ls pertueses praticórun l comércio i la ebangelizaçon. Ls comerciantes pertueses tubírun percipalmente l papel de antremediários antre la [[China]] i l Japon mas tubírun tamien outros cuntributos cumo seia la antroduçon de las armas de fuogo ne l arquipélago. Por outro lhado, ls Missionários, percipalmente ls Padres de la [[Cumpanha de Jasus]], lhebórun la cabo un antenso trabalho de missionaçon i an cerca de 100 anhos de persença Pertuesa ne l Japon la quemunidade Crestiana ne l paíç chegou a ser mais que cerca dun milhon de Católicos. [[Toyotomi Hideyoshi]] dou cuntinidade al goberno de Nobunaga i ouneficou l paíç an 1590. Depuis de la muorte de Hideyoshi, [[Tokugawa Ieyasu]] cumo regente aprobeitou-se de sue posiçon para ganhar apoio político i melitar. Quando la ouposiçon dou ampeço a ua guerra, el la benciu an 1603 na [[Batalha de Sekigahara]]. Tokugawa fundou un nuobo [[Xogunato Tokugawa|xogunato]] cun capital an Edo i spulsou ls [[Pertueses]] i restantes strangeiros, dando ampeço a la perseguiçon de l Católicos ne l paíç, tenidos cumo dominadores, cun ua política coincida cumo ''[[sakoku]]''. La perseguiçon als Crestianos Japoneses fizo parte desta política, lhebando esta quemunidade a la cumberson a la fuorça ó mesmo a la muorte, cumo ye l causo d[[ls 26 Márteres de l Japon]]. Esta política deixou l paíç eisolado por 250 anhos até la chegada de nabios strangeiros cun [[Matthew Calbraith Perry]] an [[31 de Márcio]] de [[1854]] eisigindo la abertura de l paíç al comércio rebelar la fraqueza anterna de l xogunato. La [[Guerra Boshin]] restabeleciu l poder de l amperador cun [[Meiji de l Japon]] an 1868, quando tubo ampeço un período de zambolbimento eiquenómico i de [[spansionismo japonés|spansionismo]] al qual se seguírun las bitórias nas guerras [[Guerra campana-japonesa|campana-japonesa]] (1894-1895) i [[Guerra russo-japonesa|russo-japonesa]] (1904-1905) i la cunquista de la Coréia i de las eilhas de [[Taiwan]] i de [[Sacalina]], mantenendo l antresse de l paíç subre la [[Manchúria]].<ref name="Meiji">Bisiting Arts. ([[2 de Outubre]] de [[2006]]). Japan Cultural Profiles. [http://www.culturalprofiles.net/japan/Diretories/Japan_Cultural_Profile/-13222.html Story: The Meiji and Taisho eras]{{Lhigaçon einatiba|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Besitado an 20 de Júlio de 2007.</ref> [[Fexeiro:Nagasaki temple destroyed.jpg|thumb|lheft|Nagasaki seis sumanas passado l bumbardeamento.]] La deficuldade de ser recoincido cumo eigual puls países Oucidentales na [[Sociadade de las Naciones]], la proibiçon de eimigraçon para ls Stados Ounidos an 1924<ref name="Meiji" /> i la crise eiquenómica na [[década de 1920]]<ref name="Guerra">Bisiting Arts. (2 de Outubre de 2006). Japan Cultural Profiles. [http://www.culturalprofiles.net/japan/Diretories/Japan_Cultural_Profile/-13224.html Story: The path to war]{{Lhigaçon einatiba|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Besitado an 20 de Júlio de 2007.</ref> i l Eisolamento comercial pul Stados Ounidos cuntra l Japon lhebórun al afastamento de l Oucidente i al aparecimento de mobimentos ultranacionalistas de dreita.<ref name="Meiji" /> Ls melitares outelizórun-se de l assassinato de l purmeiro-menistro an 1932 para cunquistar l poder.<ref name="Guerra" /> An 1936 l Japon aliou-se a la [[Almanha]] i más tarde a la [[Eitália]] na [[Segunda Guerra Mundial]], ambadiu la Manchúria, stabelecendo l goberno de Manchukuo, i atacou la base de l [[Stados Ounidos de la América]] an [[ataque la Pearl Harbor|Pearl Harbor]]. Solamente recoinciu la sue derrota na guerra passado ls [[bumbardeamentos de Hiroshima i Nagasaki]] i fui acupado puls Stados Ounidos até 1952. Inda depuis de Hiroshima tener sido reduzida la cinzas pul fuogo atómico, ls melitares japoneses cuntinórun a dezir que l eisército i la Marina de Guerra amperiales éran capazes de cuntinar a cumbater i, al fazer un danho grande al adbersário, poderien assegurar al Japon cundiçones decentes de capitulaçon. Segundo cálclos de l Stado Maior norte-amaricano, para garantir la cobertura de l zambarques nas eilhas nipónicas serie perciso lhançar nuobe bombas atómicas, ne l mínimo. Mas segundo se soube más tarde, depuis de çtruídas Hiroshima i Nagasaki, ls Stados Ounidos nun tenie outras bombas atómicas çponibles, i sue fabricaçon lhebarie mui tiempo. “Las bombas que lhançamos éran las únicas que teniamos, i la belocidade de sue fabricaçon era mui lhenta naquel tiempo”, screberie l Secretário de Defesa de l Stados Ounidos, Stimson. Nas trés décadas seguintes, houbiste grande crecimento eiconómico mobido pula sportaçon de produtos de alta tecnologie até ua recesson na década de 1990. Prioridade para l feturo ye zambolber tecnologie capaç de criar matérias-primas todas artifeciales, acabando cula dependéncia de matérias. == Geografie == {{AP|[[Geografie de l Japon]]}} [[Fexeiro:Satellite image of Japan in May 2003.jpg|thumb|Eimaige de satélite de l Japon.]] L Japon ye un paíç ansular que se stende al lhongo de la costa lheste de la [[Ásia]]. <ref name="cia">Central Antelligence Agency. [https://www.cia.gob/lhibrary/publicationes/the-world-fatbok/geos/ja.html The World Fatbok]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Besitado an [[5 de márcio]] de [[2007]].</ref> Las ilhas percipales, de norte para sul, son: [[Hokkaido]], [[Honshu]], [[Shikoku]] i [[Kyushu]]. Para alhá destas ilhas maiores, l Japon anclui cerca de trés mil outras eilhas, parte de las quales custituen las eilhas [[Riukyu]], anclusibe [[Okinawa]], que se stenden a sudoeste de Kyushu até acerca de [[Ilha de Taiwan|Taiwan]]. Cerca de 75% de l paíç ye muntanhoso <ref name="Geografie">Web Japan. [http://web-japan.org/fatshet/pdf/GEOCLIMA.pdf Geografy and Climate: La country of diberse topography and climate]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Portable Document Format|PDF]] (908, 48 KB). Besitado an [[23 de Júnio]] de [[2007]]</ref> cun ua [[cordilheira]] ne l centro de las eilhas percipales, de forma que las pequeinhas planícies costeiras se tornan las árias más poboadas de l paíç.<ref>WorldInfoZone.cun. [http://www.worldinfozone.cun/country.php?country=Japan Japan Anformation—Page 1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Besitado an 23 de Júnio de 2007.</ref> La muntanha más alta de l Japon ye l [[monte Fuji]] cun 3.776 metros de altitude i l sou punto más baixo queda ne l lhago Hachirogata, quatro metros ambaixo de l nible de l mar.<ref name="cia" /> Ne l [[Círclo de fuogo de l Pacífico]] hai 80 bulcones atibos ne l paíç i ls [[sismo]]s son mui quemunes, acuntecendo mil deilhes sensibles por anho.<ref name="Geografie"/> Ls rius japoneses son cúrtios i de augas lebes. Atinge l mar pouco depuis de sue nacente nas muntanhas arriba i fórman giralmente deltas an forma de lheque.<ref name="Geografie"/> === Demografie === {{artigo percipal|[[Demografie de l Japon]]}} [[Fexeiro:Tōdai-ji, Nara, Japan - exterior.JPG|left|200px|thumb|Tōdai-ji, un templo lhocalizado an Nara]] La populaçon de l Japon ye stimada an 127,4 milhones de pessonas.<ref name="ciapeople">Central Antelligence Agency. ([[19 de Dezembre]] de [[2006]]). [https://www.cia.gob/lhibrary/publicationes/the-world-fatbok/geos/ja.html#People The World Fatbok; Japan—People]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Besitado an 5 de Janeiro de 2007</ref> An giral, eilha ye bastante homogénea, sendo quaije toda cumposta por japoneses, cun minorias [[ainos]] i de strangeiros que ban al paíç an busca de amprego, por eisemplo. An 2004 l Menistério de la Justícia stimou l númaro de strangeiros lhegales an quaije dous milhones sendo estes percipalmente [[Coréia|coreanos]], [[China|chineses]], [[Nipo-brasileiro|brasileiros]], [[Felipinas|felipinos]], antre outros.<ref>Menistério de la Justícia de l Japon. [http://www.moj.go.jp/ENGLISH/IB/ib-01.html Registro de strangeiros]. Besitado an 12 de Agosto de 2007.</ref> Antretanto l númaro rial de strangeiros ye ancierto por bias de la eisisténcia de eimigrantes eilegales.<ref>Menistério de la Justícia de l Japon. [http://www.moj.go.jp/ENGLISH/anformation/bpic3rd-02.html#2-1-3 Residentes strangeiros eilegales]. Besitado an 12 de Agosto de 2007.</ref> La spetatiba média de bida ne l paíç ye ua de las más eilebadas de l mundo, 81,25 anhos,<ref>Central Antelligence Agency. ([[19 de Dezembre]] de [[2006]]). [https://www.cia.gob/lhibrary/publicationes/the-world-fatbok/rankorder/2102rank.html The World Fatbok: Ourdenamento por colocaçon—Spetatiba de bida al nacer]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Besitado an 28 de Dezembre de 2006</ref> mas essa populaçon stá rapidamente a quedar bielha cumo resultado de l grande númaro de nacimentos apuis de la Segunda Guerra Mundial seguido por ua decida na taxa de nacimentos ne l final de l seclo XX. Assi, an 2004, cerca de 19,5% de la populaçon tenie más de 65 anhos.<ref name="handbok">Ministério de l Negócios Anternos i Quemunicaçon. [http://www.stat.go.jp/Anglish/data/handbok/pdf/c02cont.pdf Statistical Handbok of Japan: Chatener 2—Population]. PDF (369, 44 KB).. Besitado an 28 de Dezembre de 2006.</ref> An 2008 l Japon fui tenido cumo l paíç cun maior índice lhongebidade an to l mundo; tenendo más de 36 mil pessonas cun 100 anhos de eidade<ref>[http://www.h2onews.org/_page_bideoview.php?id_news=1107&lhang=t# h2oNews - Feliç 113º anibersário]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (de l home más bielho de l mundo)</ref>. Las mudanças na demografie trazírun alguas questones sociales, an particular un probable decida de la fuorça de trabalho i l oumento de l custos cula [[seguridade]] social. Nota-se tamien que ua cacho de l moços prefire nun casar ó formar famílias quando adultos.<ref name="Ogawa">OGAWA, Naohiro. [http://www.mofa.go.jp/j_anfo/japan/socsec/ogawa.html "Demographic Trends and Their Amplications for Japan's Feture"] The Ministry of Foreign Affairs of Japan. Transcrit of spech delibered on ([[7 de Márcio]] de [[1997]]). Besitado an [[14 de Maio]] de [[2006]].</ref> Prebei-se un declínio de la populaçon japonesa para 100 milhones até 2050 i 64 milhones an 2100.<ref name="handbok"/> Demógrafos i planeadores gobernamentales, neste sfergantes, debáten l que fazer cun este porblema.<ref name="Ogawa"/> La [[eimigraçon]] i l ancetibo a la [[natalidade]] son a las bezes sugeridos cumo ua seluçon para dar trabalhadores moços que puodan aguantar l ambelhecimento de la populaçon.<ref>SAKANAKA, Hidenori. ([[5 de Outubre]] de [[2005]]). [http://jipi.gr.jp/anglish/message.html Japan Eimmigration Policy Anstitute: Diretor's message] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130520094616/http://jipi.gr.jp/anglish/message.html |date=2013-05-20 }}. Japan Eimmigration Policy Anstitute. Besitado an 5 de Janeiro de 2007.</ref> La eimigraçon, inda assi, nun ye ua medida popular.<ref>FRENCH, Howard. [http://www.nytimes.cun/2003/07/24/anternational/asia/24JAPA.html?ei=5007&en=53c7315175389e69&s=1374379200&partner=USERLAND&pagewanted=all&position= "Ansular Japan Neds, but Resists, Eimmigration"]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. [[The New York Times]] ([[24 de Júlio]] de [[2003]]). Besitado an 21 de Febreiro de 2007.</ref> Las percipales [[religion]]es ne l Japon son l [[Xintoísmo]] i l [[Budismo]]. L Xintoísmo ye la religion [[politeísmo|politeísta]] natiba de l Japon. Passou por un porcesso [[sincretismo|sincrético]] culas religiones benidas de l sterior: l [[Taoísmo]], l [[Cunfucionismo]] i l Budismo. Este fui antroduzido ne l paíç ne l seclo VI i lhougo se spalhou antre las classes guerreiras. Muitos japoneses cunsideran-se tanto xintoístas cumo budistas, l que splica l fato de las dues religiones tenéren an 2003, somadas, cerca de 201 milhones de nembros, ó seia, más de l que la populaçon total de l Japon, de cerca de 127 milhones de pessonas.<ref>Web Japan. [http://web-japan.org/fatshet/pdf/RELIGION.pdf Religion: Natibe rots and foreign anfluence]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. PDF (487,02 KB). Besitado an [[13 de Júlio]] de [[2007]].</ref> L Cristianismo chegou an [[1549]] ne l Japon, cun [[San Francisco Xabier]] i ye hoije seguido por ua minorie de 0,7% de l japoneses.<ref name="ciapeople"/> === Clima === [[Fexeiro:Sakura Spring.jpg|200px|right|thumb|Flores de cerejeira: Sakura]] L clima japonés apersenta ua clara alteraçon antre las [[Staçon de l anho|staçones]] i sufre la anfluéncia de [[Massa de aire|massas de aire]] fries benidas de la [[Sibéria]] i de l cuntinente ne l ambierno, bien cumo de massas de aire calientes de l [[Ouceano Pacífico|Pacífico]] ne l berano. Ls [[ciclone tropical|tufones]] son quemunes antre l fin de l berano i l ampeço de l outonho. An média, forman-se 30 anualmente, di quatro atíngen l Japon. L paíç puode ser dibedido an quatro regiones climáticas: la de Hokkaido, de clima subártico, la de la costa de l Pacífico, [[clima ameroso|ameroso]], la de la costa de l Mar de l Japon, más chubioso, i l de la region sudoeste, [[clima subtropical|subtropical]].<ref name="Geografie"/> Las defrenças antre las staçones de l anho móstran-se assi: <ref>[http://www.jnto.go.jp/ang/arrange/essential/climate.html JNTO, agéncia de turismo japonesa]</ref> * L [[Ambierno]] japonés, que bai de Dezembre la Febreiro, ye seco i ten regularmente Sol. Anquanto l Centro i percipalmente l Norte de l Japon son frius, l Sul ten l tiempo más agradable, i la temperatura ye ralamente ambaixo de l 0 [[grau Celsius|°C]]. * La [[Primabera]] japonesa, que bai de Márcio la Maio, ye quando deixa de nebar, sendo que todas las paisaiges quédan floridas. * L [[Berano]] japonés ampeça cun trés la quatro sumanas de chuba, sendo este período amportante para ls agricultores. Apuis deste tiempo, l tiempo torna-se mui caliente. * L [[Outonho]] japonés ye mui fresco, cun ua pequeinha brisa i ua temperatura más fresca apuis de l Berano. L Japon puode ser subdibedido an nuobe eicoregiones florestais que amóstran l clima i la geografie de las eilhas. Eilhas ban de florestas subtropicales nas ilhas Ryukyu i Bonin, las florestas temperadas nas regiones de clima más ameroso de las percipales ilhas, i florestas de cuníferas nas porçones fries al norte.<ref>Ambaixada de l Japon ne ls Stados Ounidos. [http://www.us.amb-japan.go.jp/jic/spotflora.htn Flora i Fauna: dibersidade i singularidade regional]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Besitado an 1 de Abril de 2007.</ref> == Política == {{artigo percipal|[[Política de l Japon]]}} [[Fexeiro:Diet of Japan Kokkai 2009.jpg|thumb|L prédio de la Dieta Nacional an Nagatacho, Tóquio.]] [[Fexeiro:Yasuo Fukuda Nov. 16, 2007 cropped.jpg|thumb|Purmeiro-menistro Yasuo Fukuda]] L Japon ye ua [[monarquie custitucional]] adonde l poder de l [[lista de amperadores de l Japon|amperador]] ye mui lhemitado. La [[Custituiçon de l Japon|Custituiçon]] l define cumo "simblo de l Stado i de la ounidade de l pobo" i el nun ten poderes relacionados al goberno. L poder, dado por soberanie popular,<ref name="Custituiçon">Cámara de l Cunselheiros de la Dieta Nacional de l Japon ([[3 de Nobembre]] de 1946). [http://www.sangiin.go.jp/ang/lhaw/andex.htn Custituiçon de l Japon]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Besitado an 10 de Júlio de 2007.</ref> stá cuncentrado percipalmente na figura de l purmeiro-menistro de l Japon i de outros nembros eileitos de la [[Dieta de l Japon|Dieta]]. L amperador atua cumo [[xefe de Stado]] an oucasiones diplomáticas. [[Naruhito]] ye l persente amperador de l Japon. L [[poder lhegislatibo|uorgon lhegislatibo]] de l Japon ye la Dieta Nacional, un [[parlamento]] [[bicameralismo|bicameral]]. La Dieta ye formado pula Cámara de l Repersentantes, cun 480 repersentantes eileitos por boto popular a cada quatro anhos ó quando dissolbida, i pula Cámara de l Cunselheiros de 242 nembros cun mandatos de seis anhos. Todos ls cidadanos cun más de 20 anhos ténen dreito al boto<ref name="cia" /> i a cuncorrer nas [[eileiçones]] nacionales i lhocales rializadas cun [[boto secreto]].<ref name="Custituiçon"/> L Japon ten un sistema [[política|político]] [[democracie|democrático]] i pluripartidário cun seis grandes partidos políticos. L lhiberal cunserbador [[Partido Lhiberal Democrata (Japon)|Partido Lhiberal Democrata]] (PLD) stá ne l poder zde 1955, a nun ser por un cúrtio período de coaligaçon de la ouposiçon an 1993.<ref>Lhiberal Democratic Party of Japan. [http://www.jimin.jp/jimin/anglish/story/andex.html La Story of the Lhiberal Democratic Party]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Besitado an 27 de Márcio de 2007.</ref> L maior partido de ouposiçon ye l [[Liberalismo social|liberal social]] Partido Democrático de l Japon. L purmeiro-menistro de l Japon ye l [[xefe de goberno]]. L candidato ye scolhido pula Dieta de antre un de sous nembros i andossado pul amperador. L purmeiro-menistro ye l xefe de l Gabinete, [[poder eisecutibo|uorgano eisecutibo]], i nomeia i demite menistros de Stado, la maiorie deilhes debe ser nembro de la Dieta. Cula renúncia de [[Shinçō Abe]] i [[Yasuo Fukuda]] ye, ne l sfergante, l purmeiro-menistro de l Japon, [[Aso Taro]].<ref>Ouffice of the Prime Ministener of Japan. [http://www.kantei.go.jp/foreign/andex-i.html Prime Ministener of Japan and s Cabinet]. Besitado an 27 de Márcio de 2007.</ref> Storicamente anfluenciado pul dreito chinés, l sistema lhegal de l Japon zambolbiu-se andependientemente durante la era Edo. Antretanto, zde l final de l seclo XIX, l sistema lhegal japonés ten se baseado an grande parte ne ls [[dreito cebil|dreitos cebiles]] de la [[Ouropa]], percipalmente de la [[Fráncia]] i Almanha. An 1896, por eisemplo, l goberno japonés stabeleciu un [[código cebil]] baseado ne l modelo alman. Cun modificaçones de l passado-Guerra, l código permanece bigente ne l Japon. La lhei statutária ouregina-se na Dieta cula aprobaçon de l amperador. La Custituiçon requer que l amperador pormulgue las lheis aprobadas pula Dieta, sin, inda assi, cunferir-le l poder de ouponer-se la aprobaçon dua lhei. L sistema de tribunales de l Japon ye dibedido an quatro sferas básicas: la Suprema Corte i trés nibles de cortes anferiores.<ref>Ouffice of the Prime Ministener of Japan. [http://www.kantei.go.jp/foreign/judiciary/0620system.html The Japanese Judicial Systen]. Besitado an 27 de Márcio de 2007.</ref> L cuorpo percipal de la lhei statutária japonesa ye chamado de Seis Códigos. === Relaçones anternacionales i fuorças armadas === [[Fexeiro:Japanese sailors jmsdf.jpg|thumb|lheft|Marinheiros an frente al nabio de treino JDS Kashima de la Fuorça de outodefesa marítima de l Japon.]] L maior parceiro eiconómico i melitar de l Japon son ls Stados Ounidos, tendo cumo fundamento de sue [[política sterna]] <ref>GREEN, Michael. [http://www.realclearpolitics.com/articles/2007/03/japan_is_back_why_tokyos_new_a.html Japan Is Back: Why Tokyo's New Assertibeness Is God fur Washington]. Rial Clear Politics. Besitado an 28 de Márcio de 2007.</ref> la aliança defensiba Japon-Stados Ounidos. Cumo nembro de las [[Naciones Ounidas]] zde 1956, l Japon serbiu cumo nembro temporário de l [[Cunseilho de Sigurança de las Naciones Ounidas|Cunseilho de Sigurança]] por un total de 18 anhos, más recentemente antre 2005 i 2006. El ye tamien nembro de las [[naciones G4]] buscando un assento permanente ne l Cunselho de Sigurança.<ref>Central Chronicle. [http://www.centralchronicle.com/20070111/1101194.htm UK backs Japan fur UNSC bid] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070221044357/http://www.centralchronicle.com/20070111/1101194.htm |date=2007-02-21 }}. Besitado an 28 de Márcio de 2007.</ref> L Japon tamien se çtaca na política anternacional por ser nembro de l [[G8]], de la [[APEC]], de la [[ASEAN|ASEAN+3]] i participante de la Cúpula de l Lheste de la Ásia. L paíç ye tamien l segundo maior doador para Assisténcia Ouficial para l Zambolbimento, cun 0,19% de l sou [[porduto nacional bruto|PNB]] an 2004.<ref>Organisation fur Eiconomic Co-ouperation and Debelopment ([[11 de Abril]] de [[2005]]). [http://www.oecd.org/dataoecd/40/3/35389786.pdf Table: Net Oufficial Debelopment Assistance In 2004]. PDF (32,97 KB). Besitado an [[29 de Júnio]] de [[2007]].</ref> L Japon tamien ajuda cun cuntigentes nun cumbatentes para la [[Ambason de l Eiraque]], mas apuis retirou las sues tropas de l [[Eiraque]].<ref name="Iraq deployment">Anternational Heirald Tribune (20 de Júnio de 2006). [http://www.iht.cun/articles/2006/06/20/news/japan.php Tokyo says it will bring trops home fron Iraq]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Besitado an 28 de Márcio de 2007</ref> Las çpesas militares de l Japon son a 4ª maior de l mundo, cun US$ 42 bilhones ourçamentados solo an 2005, l que repersenta solo 1% de l PIB nacional por anho. L Japon ten çputas territoriales cun Rússia, China, Taiwan i Coréia de l Sul. A maior parte dessas çputas ambolbe la persença de recursos naturales cumo l petróleo i fatores stóricos.<ref>LIMA, Diogo Shimizu. [http://www.pucsp.br/geap/artigos/diogo-japao.PDF L Spansionismo Territorial Nipónico]. PDF (71,33 KB). Besitado an 20 de Júlio de 2007.</ref> Reeibindica la soberanie subre las ilhas Etorofu, Kunashiri i Shikotan, coincidas ne l Japon cumo "Territórios de l Norte" i na Rússia cumo "[[Eilhas Curilas|Eilhas Curilas de l Sul]]" acupadas pula [[Ounion Sobiética]] an 1945 i admenistradas atualmente pula Rússia. Çputa las Peinhas Lhiancourt (chamadas Takeshima ó Dokdo) cula Coreia de l Sul — acupadas por esta zde 1954 — i las ilhas einabitadas de Senkaku-shoto (Diaoyu Tai) cun China i Taiwan. L Japon tamien anfrenta porblemas cula [[Coreia de l Norte]] acerca de l rato de cidadanos japoneses i de sou porgrama de [[armamento nuclear]]. La melitarizaçon de l Japon ye restringida pul Artigo 9 de sue Custituiçon l qual renuncia al dreito de declarar guerra ó al uso de fuorça melitar cumo meios para la resoluçon de çputas anternacionales, inda que l persente goberno steia a tentar fazer ua eimenda a la Custituiçon atrabeç dun refrendo.<ref>[[BBC|BBC News]]. [http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/asia-pacific/6652809.stm Japan approves constitution steps]. Besitado an 15 de Maio de 2007.</ref> Las fuorças armadas de l Japon son cuntroladas pul Menistério de la Defesa de l Japon i cunsisten basicamente de las Fuorças de Outodenfesa Terrestre, Marítima i Aérea. Las fuorças armadas fúrun ousadas recentemente an [[Gorras azules|missones de paç]] i l ambio de tropas japonesas para l Eiraque marcou l purmeiro uso deilhas zde la Segunda Guerra Mundial.<ref name="Iraq deployment"/> == Eiquenomie == {{artigo percipal|[[Eiquenomie de l Japon]]}} [[Fexeiro:Bank of Japan headquarters in Tokyo, Japan.jpg|thumb|240px|right|[[Banco de l Japon]].]] [[Fexeiro:Shiodome Area from Tokyo Tower.jpg|thumb|240px|right|[[Tóquio]], un de l maiores [[centro financeiro|centros financeiros]] de l mundo.]] Lhebando-se an cunta sou [[perduto anterno bruto]] de 4,8 trilhones de dólares,<ref name="FMI">FMI. ([[Abril]] de [[2008]]). [http://www.eimf.org/sternal/pus/ft/weo/2008/01/weodata/weoret.aspx?sy=2008&ey=2008&scsn=1&ssd=1&sort=country&ds=.&br=1&pr1.x=24&pr1.y=9&c=158&s=NGDPD&grp=0&la= World Eiconomic Outlok Database. Report fur Seleted Countries and Subjets]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Besitado an 15 de Setembre de 2008.</ref> l Japon ye persentemente la segunda eiquenomie mundial<ref name="FMI" /> i la terceira an relaçon a la [[paridade de l poder de compra]]<ref>Central Antelligence Agency. [https://www.cia.gob/lhibrary/publicationes/the-world-fatbok/rankorder/2001rank.html The World Fatbok: Ourdenamento por colocaçon — GDP]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Besitado an 13 de Agosto de 2007.</ref> l que ocorre, basicamente, an decorréncia de la coperaçon antre l goberno i la andústria, dua perfunda ética de l trabalho, ambestimentos an alta tecnologie i dun ourçamento relatibamente baixo para la defesa. Dentre las percipales atibidades andustriales stan la angenharie altemoble, la [[eiletrónica]], la [[anformática]], la [[siderurgie]], la metalurgie, la custruçon nabal i la química, cun çtaque para las andústrias cun tecnologie de punta nestes setores. Las sportaçones japonesas ancluen eiquipamento de trasporte, beiclos motorizados, perdutos eilhetroeilhetrónicos, maquinário andustrial i perdutos químicos.<ref name="ciaecon">Central Antelligence Agency. [https://www.cia.gob/lhibrary/publicationes/the-world-fatbok/geos/ja.html#Eicon World Fatbok; Japan—Eiconomy]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. (19 de Dezembre de 2006). Besitado an 28 de Dezembre de 2006.</ref> Ls percipales cumpradores de l Japon son ls Stados Ounidos, la China, la Coreia de l Sul, Taiwan i [[Hong Kong]] (an 2005).<ref name="ciaecon" /> Inda assi, l Japon ten reduzidos recursos naturales para mantener l crecimento eiconómico i por esso depende de outros países an relaçon la [[matéria-prima|matérias-primas]]. Ls países que más bénden para l Japon son la China, ls Stados Ounidos, l [[Brasil]], la Arábia Saudita, ls [[Eimirados Árabes Ounidos]], la Austrália, la Coreia de l Sul i la Andonésia. Las percipales amportaçones de l paíç son máquinas i eiquipamentos, [[Cumbustible fóssil|cumbustibles fósseles]], perdutos alimentícios (chicha percipalmente), químicos, tecidos i matéria-prima para sues andústrias. L percipal parceiro comercial de l Japon ye la China.<ref>BLUSTEIN, Paul. [http://www.washingtonpost.cun/wp-dyn/articles/A40192-2005Jan26.html "China ultrapassa ls Stados Ounidos an trocas cul Japon: Balores para 2004 Mostran l Músclo de l Gigante Asiático"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. The Washington Post ([[27 de Janeiro]] de [[2005]]). Besitado an 28 de Dezembre de 2006.</ref> L maior banco de l mundo stá ne l Japon,<ref name="mufg">Mitsubishi UFJ Financial Group, Anc. [http://www.mufg.jp/anglish/ir/fs/backnumber/2007mufg-mar-1q/pdffile/mufg2007_1q_i.pdf Cunsulidated financial anformation]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. PDF (202, 64 KB) . (31 de Júlio de 2006). Besitado an 29 de Dezembre de 2006.</ref> l Mitsubishi UFJ Financial Group,<ref>KASHIWAgi, Akiko i S. GOODMAN, Peter. ([[16 de Júlio]] de [[2004]]). [http://www.washingtonpost.cun/wp-dyn/articles/A54352-2004Jul16.html Fuson Japonesa cria l maior banco de l mundo]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Besitado an 10 de Márcio de 2007.</ref> cun prossimadamente 1,7 trilhones de dólares an fondos<ref name="mufg"/> assi cumo l maior sistema de caderneta de poupança postal de l mundo i l maior titular de poupança mundial, l Serbício Postal Japonés, detentor de títalos pribados de la orde de 3,300 bilhones de dólares. Tamien queda ne l paíç la segunda maior bolsa de balores de l mundo, la Bolsa de Balores de Tóquio, cun ua capitalizaçon de mercado de más de 549,7 trilhones de ''yenes'' an Dezembre de 2006.<ref>Bolsa de Balores de Nuoba Iorque. (31 de Janeiro de 2007). [http://www.nyse.cun/ebents/1170156816059.html Anformaçones de mercado]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Besitado an 11 de Agosto de 2007.</ref> Tamien ye lhar de alguas de las maiores ampresas de serbícios financeiros, grupos ampresariales i bancos. Por eisemplo, bários ''[[keiretsu]]s'' (grupos ampresariales) i multinacionales cumo la [[Sony]], la [[Sumitomo]], la [[Mitsubishi]] i la [[Toyota]] ténen bancos, grupos de ambestimento i de serbícios financeiros. [[Fexeiro:Osaka city view 02.jpg|thumb|240px|right|Cidade de [[Osaka]].]] Las percipales atibidades eiconómicas de l Japon circulan antre las eilhas de Hokkaido, Honshu, Shikoku i Kyushu. L Japon ye cortado por ua eificiente malha de stradas i caminos de fierro que lhiga l paíç de norte la sul. An 2004, habie 1.177.278&nbsp;km de stradas pabimentadas, 173 aeroportos i 23.577&nbsp;km de caminos de fierro.<ref name="ciaecon"/> L trançporto aéreo ye an grande parte ouperado pula [[All Nippon Airways]] (ANA) i pula [[Japan Airlines]] (JAL). Yá ls caminos de fierro son ouperadas pula [[Japan Railways]] antre outras. Ls aeroportos más mobimentados quedan nas regiones más populosas de l paíç, [[Kanto]] i [[Kinki]]. L [[Aeroporto Anternacional de Narita]], por eisemplo, ye l más mobimentado de l paíç i l uitabo más mobimentado de l mundo.<ref name="Trançportos">Web Japan. [http://web-japan.org/fatshet/pdf/TRANSPOR.pdf Transportation: Sped and efficiency through technological adbancement]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. PDF (799,07 KB). Besitado an 13 de Agosto de 2007.</ref> Hai muitos bolos anternacionales de bárias cidades i países de l Japon i para l paíç. Yá l trasporte portuário, apesar de fundamental para un paíç ansular, ancontra-se an baixa, zde un pico na década de 1980.<ref name="Trançportos" /> [[Fexeiro:Nagoya of Meieki towers.JPG|thumb|240px|right|Nagoya.]] Porque solo 15% de las tierras japonesas son aporpiadas para l cultibo,<ref>ROY, Kingshuk. [http://www.nourin.tsukuba.ac.jp/~tasae/Japan.pdf Recursos hídricos cun relaçon la questones agroambientales maiores ne l Japon] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070808181556/http://www.nourin.tsukuba.ac.jp/~tasae/Japan.pdf |date=2007-08-08 }}. PDF (111,95 KB). College of Bioresource Sciences, Nihon University (2006). Besitado an 21 de Febreiro de 2007.</ref> l sistema de terraceamento ye ousado an pequeinhas árias. Esto resulta an un de l más eilebados nibles de pordutibidade por ounidade ne l mundo. L pequeinho setor agrário de l Japon, mas, ye mui protegido. L Japon percisa amportar cerca de 50%<ref>Strategis. [http://strategis.ic.gc.ca/epic/site/ibi-iai.nsf/en/bi18701e.html Japan: Country Anformation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080329210854/http://strategis.ic.gc.ca/epic/site/ibi-iai.nsf/en/bi18701e.html |date=2008-03-29 }}. Besitado an 1 de Abril de 2007.</ref> de l [[grano]]s cunsumidos a nun ser pul arroç, i depende de amportaçones para sou suprimento de chicha. L Japon ye l segundo maior produtor de pescado de l mundo por tonelada depuis de la China i ten ua de las maiores frotas de pesqueiros de l mundo que respunde por quaije 15% de la pesca mundial.<ref name="ciaecon"/> L Japon depende de países strangeiros para quaije to l sou suprimento de petróleo i quemido.<ref>Menistério de la Defesa de l Japon. [http://www.mod.go.jp/i/defense_policy/eisample/maritime/andex.htn Un eisemplo de ouperaçones marítimas]. Besitado an 26 de Márcio de 2007.</ref> Ye lhíder ne ls campos de la pesquisa científica, [[tecnologie|tecnológica]], maquinária i médica. Alguas de las más amportantes cuntribuiçones tecnológicas de l Japon son ancuntrados ne ls campos de la eiletrónica, maquinarie, robótica andustrial, ótica, química, [[semicundutor]]s i [[metalurgie]]. L Japon ye lhíder ne l mundo de l robós andustriales, sendo que más de la metade de l robós eisistentes ne l mundo, son ousados nas sues andústrias.<ref>Comisson Eiconómica de las Naciones Ounidas para la Ouropa. (''press release'' de 17 de Outubre de 2000). [http://www.unece.org/press/pr2000/00stat10e.htn L ''bon'' an ambestimentos an robós cuntinan — 900 mil robós andustriales an 2003]. Besitado an 28 de Dezembre de 2006.</ref> Las grandes ampresas japonesas son ourganizadas de dous modos percipales: * Las ''keiretsus'' (ó redes berticales) son un cunjunto de ampresas que biben an funçon dua grande ampresa specializada. Las pequeinhas ampresas son fornecedoras i prestadoras de serbícios de la ampresa central. Las maiores keiretsus giran al redror de la Toyota, Toshiba, Nissan, Hitachi i Matsushita. * Redes hourizontales ó ''kigyo shudan'' son baseadas na lhigaçon antre grandes ampresas. San cunsideradas hardeiras de la ''[[zaibatsu]]''. Atualmente las percipales redes hourizontales son: Mitsui, Mitsubishi, Sumitomo, Fuyo, Dao-Ichi Kangin i Sanwa. == Eiducaçon == [[Fexeiro:Yasuda Auditorium, Tokyo University - Nov 2005.JPG|right|200px|thumb|Auditório Yasuda, Ounibersidade de Tóquio.]] La alfabetizaçon ne l Japon remonta a la antroduçon de la scrita chinesa ne l seclo VI. Ne l ampeço restrita a las classes aristocráticas, la eiducaçon atingiu la populaçon an giral ne l [[Período Edo]], an que habie scuolas specíficas para la classe de l samurales, mas tamien scuolas mistas que ansinában scrita, lheitura i aritmética. Grácias a esse sistema, calcula-se que an 1868, época de la Restouraçon Meiji, 40% de la populaçon japonesa fusse alfabetizada.<ref name="Eiducaçon">Web Japan. [http://web-japan.org/fatshet/pdf/EDUCATIO.pdf Eiducation: Foundation for growth and prosperity]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. PDF (425,26 KB). Besitado an [[13 de Agosto]] de [[2007]].</ref> La debison an scuolas purmárias, secundárias i ounibersidades fui antroduzida ne l Japon an 1871 cumo parte de la [[Restouraçon Meiji]].<ref>ELLINGTON, Lhucien. (1 de Febreiro de 2003). [http://www.fpri.org/fotnotes/087.200312.eillington.japaneseducation.html Beyond the Rhetoric: Essential Questions About Japanese Education]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Foreign Policy Research Anstitute. Besitado an 1 de Abril de 2007.</ref> Zde 1947, la eiducaçon oubrigatória ne l Japon anclui la [[eiducaçon anfantil]] i l [[ansino fundamental]], ''shōgakkō'', l qual dura nuobe anhos (de l seis als 15 anhos). Quaije todas ls ninos cuntinan ls sous studos an un [[ansino secundário]], ''chūgakkō'', de trés anhos i, d'acordo cul Menistério de la Eiducaçon, Cultura, Çportos, Ciéncia i Tecnologie, cerca de 75,9% de l formandos de l ansino secundário cursórun la [[ounibersidade]], la [[eiducaçon porfissional]], ó outros cursos pus-secundários an 2005.<ref>Menistério de la Eiducaçon, Cultura, Çportos, Ciéncia i Tecnologie. [http://www.mext.go.jp/english/statist/05101901/005.pdf Schol Eiducation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080102112620/http://www.mext.go.jp/english/statist/05101901/005.pdf |date=2008-01-02 }} (PDF). Besitado an 10 de Márcio de 2007.</ref> L anho lhetibo ne l Japon ten ampeço an Abril i puode ser dibedido an dous ó trés períodos. L curriclo de cada série ye determinado pul Menistério de la Eiducaçon, Cultura, Çportos, Ciéncia i Tecnologie, bien cumo hai abaluaçones periódicas de l material scolar outelizado.<ref name="Eiducaçon"/> La [[eiducaçon ne l Japon]] ye mui cumpetitiba,<ref>ROSSMANITH, Kate. ([[5 de Febreiro]] de [[2007]]). [http://www.usyd.edu.au/news/anternational/226.html?newsstoryid=1568 Rethinking Japanese eiducation]. The University of Sydney. Besitado an 1 de Abril de 2007.</ref> an special, l angresso an anstituiçones de ansino superior. D'acordo cul Suplemento de Eiducaçon Superior de l The Times, las ounibersidades más amportantes de l Japon son la [[Ounibersidade de Tóquio]], la [[Ounibersidade de Quioto]] i la [[Ounibersidade de Ousaka]].<ref>TSL Education. [http://www.alnaja7.org/sucess/Education/times_world_ranking_2005.pdf The Times Higher Education Supplement World University Rankings] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250226103142/http://www.alnaja7.org/sucess/Education/times_world_ranking_2005.pdf |date=2025-02-26 }}. PDF (311,36 KB). (28 de Maio de 2005). Besitado an 27 de Márcio de 2007.</ref> Ne l momento, la eiducaçon japonesa passa por ua restruturaçon que tenta adatá-la al seclo XXI, demudando sue énfase de la deciplina i de l respeito la tradiçon para la lhiberdade i la criatibidade.<ref name="Eiducaçon" /> == Cultura == {{AP|[[Cultura de l Japon]]}} [[Fexeiro:The Great Wave off Kanagawa.jpg|150px|thumb|right|''[[La Grande Óndia de Kanagawa]]'' (1832), un ''[[ukiyo-i]]'' de las [[Trinta i seis bistas de l monte Fuji]] de [[Katsushika Hokusai]].]] [[Fexeiro:Kinkaku3402CBcropped.jpg|thumb|lheft|200px|''[[Kinkaku-ji]]'', Pabilhon Dourado, an Quioto.]] [[Fexeiro:Himeji Castle 0804 1.jpg|thumb|lheft|200px|''[[Himeji-jo]], Castielho de la Garça Branca, na cidade de Himeji: L más famoso castielho japonés.]]Ne ls redadeiros seclos eilha fui anfluenciada pula [[Ouropa]] i puls [[Stados Ounidos]]. Anque haba essas anfluéncias, l Japon gerou un cumplexo própio de [[arte]]s, [[artesanato|técnicas artesanales]] ([[munhecas]], oubjetos lhacados, [[cerámica]], [[bonsai]], ''[[ourigami]]s'' i outras artes cun papel, l para alhá de l ''[[ikebana]]''), [[spetaclo]]s (''[[bunraku]]'', [[beilça]], ''[[kabuki]]'', ''[[noh]]'', ''[[rakugo]]'', ''[[shibu]]'', ''[[Yosakoi Soran]]'') i [[tradiçon]]es ([[jogo]]s, ''[[onsen]]'', ''[[sento]]'', [[cerimónia de l xá]]), para alhá dua [[culinária]] única. La [[cultura popular]] japonesa tornou-se coincida a partir de l [[mangá]]s i de l [[anime]]s. Ls [[mangá]]s aparecírun cula ounion antre la pintura tradecional subre madeira i la arte Oucidental.<ref>NMP Anternational. [http://www.dnp.co.jp/museum/nmp/nmp_i/articles/manga/manga1.html La Story of Manga] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080102040820/http://www.dnp.co.jp/museum/nmp/nmp_i/articles/manga/manga1.html |date=2008-01-02 }}. Besitado an 27 de Márcio de 2007.</ref> La animaçon i ls filmes anfluenciados pul mangá son chamados [[anime]]. Ls [[cunsulas de jogos|cunsolas]] feitos ne l Japon prosperórun zde ls [[Década de 1980|anhos 80]].<ref>HERMAN, Lheonard; HORWITZ, Jer; KENT, Stebe i MILLER, Skyler. [http://uk.gamespot.cun/gamespot/features/bideo/hob/andex.html The Story of Bideo Games]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Gamespot. Besitado an 1 de Abril de 2007.</ref> La [[música de l Japon]] tamien ye eiclética, amprestando strumientos, scalas i stilos de culturas bezinas. Muitos strumientos cumo l ''[[koto]]'', fúrun antroduzidos ne ls seclos IX i X. L acumpanhamento de l ''[[noh]]'' data de l seclo XIV i a popular música cul ''[[sangen|shamisen]]' ' de l XVI. La música oucidental, antroduzida an fines de l seclo XIX, agora ye parte de la cultura. L Japon de l pós-guerra fui mui anfluenciada pula música cuntemporénea de l Stados Ounidos i de la Ouropa, l que lhebou al zambolbimento de l stilo chamado [[J-pop]].<ref>The Ouserber. [http://ouserber.guardian.co.uk/omn/story/0,,1550807,00.html J-Pop Story]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Besitado an 1 de Abril de 2007</ref> L [[karaoké]] ye la prática cultural más quemun. Ls purmeiros trabalhos de la [[literatura japonesa]] ancluen dous lhibros, l ''[[Kojiki]]'' i l ''[[Nihonshoki]]'' i l lhibro de poesie de l seclo XVIII, ''[[Manyoshu]]'', todos scritos cun eideogramas chineses.<ref>Meiji Gakuin University. [http://www.meijigakuin.ac.jp/~ascj/2000/200015.htm Asian Studies Conference, Japan (2000)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130116015033/http://www.meijigakuin.ac.jp/~ascj/2000/200015.htm |date=2013-01-16 }}. Besitado an 1 de Abril de 2007.</ref> Ne l ampeço de l [[Período Heian]], la scrita coincida cumo ''kana'' ([[Hiragana]] i [[Katakana]]) fui criada cumo [[fonograma]]. Durante l [[Período Edo]] la lhiteratura tornou-se arte nun solo de la aristocracie, mas de l ''chonin'', la populaçon quemun. La [[Era Meiji]] biu l caier de las formas tradecionales de lhiteratura i la crecente adoçon de anfluéncias oucidentales. [[Natsume Soseki]] i [[Mori Ogai]] fúrun ls purmeiros remansistas modernos de l Japon, seguidos por [[Ryunosuke Akutagawa]], [[Junichiro Tanizaki]], [[Yasunari Kawabata]], [[Yukio Mishima]] i, más recentemente, [[Haruki Murakami]]. L Japon ten dous ganhadores de l [[Noble de Lhiteratura]], Yasunari Kawabata (an 1968) i [[Kenzaburo Oe]] (an 1994).Ne l cinema çtaca-se percipalmente l cineasta [[Akira Kurosawa]].<ref>Michigan State University, Office of International Studies and orgrams. [http://www.isp.msu.edu/AsianStudies/wbwoa/eastasia/Japan/lhiterature.html Windows on Asia—Lhiterature : Antiquity to Middle Ages: Recent Past]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Besitado an 28 de Dezembre de 2006</ref> == Çportos == {{artigo percipal|[[Sporte ne l Japon]]}} Ls çportos praticados ne l Japon barian zde ls tradecionales, chamados [[budó]], an special l [[judó]], l [[karaté]], l ''[[kendo]]'' i l [[sumó]], cunsiderado l çporto nacional,<ref>Web Japan. [http://web-japan.org/fatshet/pdf/SUMO.pdf Sumo: Traditional ceremonial beauty and strength]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. PDF (487,28 KB). Besitado an 23 de Júnio de 2007.</ref><ref>[[Fundaçon Japon]]. [http://www.fjsp.org.br/guia/cap17_c8.htn Sumó]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Besitado an 27 de Júnio de 2007.</ref><ref>[[Public Broadcasting Serbice]]. [http://www.pbs.org/andependentlenes/sumoeastandwest/sumo.html Sumo: East and West]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Besitado an 10 de Márcio de 2007.</ref> até ls çportos Oucidentales cumo l [[basebol]] i l [[futebol]] antroduzidos ne l paíç passado la restouraçon Meiji i popularizados atrabeç de l sistema eiducacional.<ref name="Çporto">Web Japan. [http://web-japan.org/fatshet/pdf/SPORTS.pdf Sports: Promoting health for people and the economy]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. PDF (725,81 KB). Besitado an 25 de Júnio de 2007.</ref> Outros çportos populares son ls çportos de ambierno, cumo ''[[snowboard]]'', squi i patinaige ne l carambelo, para alhá de l [[golfe]],<ref>BARCOE, Fred. [http://metropolis.co.jp/tokyo/604/sports.asp Japanese Golf Gets Friendly] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070926215517/http://metropolis.co.jp/tokyo/604/sports.asp |date=2007-09-26 }}. Metropolis. Besitado an 1 de Abril de 2007.</ref> i de l [[altemobilismo]] cul [[Super GT]] i la [[Formula Nippon]].<ref>CLARKE, Lhen. [http://metropolis.co.jp/tokyo/623/sports.asp Japanese Omnibus: Sports] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070926215524/http://metropolis.co.jp/tokyo/623/sports.asp |date=2007-09-26 }}. Metropolis. Besitado an 1 de Abril de 2007.</ref> Dibersos atletas japoneses, an special de l basebol i çportos oulímpicos ten notoriedade anternacional. L basebol ye un de l çportos cun spetadores más populares de l Japon.<ref name="Çporto" /> La [[Nippon Professional Baseball|liga porfissional japonesa de basebol]] surgiu an [[1936]] i fui reformulada para l formato atual an 1950. Eilha ye formada hoije por duoze grupos de to l paíç. Las cumpetiçones anuales son bistas por milhones de pessonas. La bola ampeçou a crecer cula criaçon de la [[Campeonato Japonés|J-Lheague]] an [[1991]]<ref>The Japan Forun. [http://www.tjf.or.jp/takarabako/PDF/TB09_JCN.pdf Soccer las la Popular Sport: Putting Down Rots in Japan]. PDF (2,6 MB). Besitado an 1 de Abril de 2007.</ref> i la ajuda de "[[Arthur Antunes Coimbra|Zico]]" ne l [[Kashima Antlers]] antre outros técnicos.<ref name="Çporto" /> Sendo yá l segundo çporto más praticado nas scuolas percura-se criar ua cultura de l futebol que garanta sue prática pula populaçon.<ref>Web Japan. [http://web-japan.org/fatshet/pdf/SOCCER.pdf Soccer: Gaining momentun for the World Cup]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. PDF (547,25 KB). Besitado an 13 de Agosto de 2007.</ref> Zde anton, ls clubes de la lhiga cuntan cun muitos atletas strangeiros. L Japon yá fui sede de bárias cumpetiçones anternacionales, cumo ls [[Jogos Oulímpicos de Ambierno de 1972]], ls de [[Jogos Oulímpicos de Ambierno de 1998|1998]] i las [[Jogos Oulímpicos de Berano de 1964|Oulimpíadas de 1964]] an que l judo fui ancluído cumo modalidade oulímpica.<ref name="Oulimpíadas">Web Japan. [http://web-japan.org/fatshet/pdf/OLYMPICS.pdf Japan and The Olympics: Asia's first Olympic host]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. PDF (591,54 KB). Besitado an 13 de Agosto de 2007</ref> L stórico de partecipaçones de l Japon ne ls Jogos Oulímpicos remonta a 1912 an [[Jogos Oulímpicos de Berano de 1912|Stocolmo]] i zde 1964 l paíç partecipou de todos ls eibentos oulímpicos, a nun ser por un rato an 1980.<ref name="Oulimpíadas" /> An [[2002]], l paíç sediou l [[Mundial de bola]] an la par cula [[Coreia de l Sul]], chegando a la fase de uitabas-de-final. Na eidiçon a seguir, la eiquipa nacional que era quemandada por Zico nun repetiu l sucesso i fui eileminada na purmeira fase de la cumpetiçon. {{Refréncias}} [[Catadorie:Japon]] [[Catadorie:Paízes de la Ásia]] 9oaqvu8mcatj8dh62gxwmp2yz93t2e1 Joana d'Arc 0 540 108787 101459 2026-11-08T02:10:04Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 108787 wikitext text/x-wiki '''Joana d'Arc''' (an [[Léngua francesa|francés]] ''Jeanne d'Arc'') ([[Domrémy-la-Pucelle]], [[6 de janeiro]] [[1412]] — [[Ruon]], [[30 de maio]] [[1431]]), por bezes chamada ''donzela de Orléanes'', ye la santa padroeira de la [[Fráncia]] i fui ua heiroína de la [[Guerra de l Cien Años]], durante la qual tomou partido puls [[Armagnac]]s, na lhonga lhuita cuntra ls [[Ourguinhones]] i sous aliados [[Anglaterra|angleses]]. Çcendente de camponeses, giente modesta i analfabeta, fui ua mártere francesa [[canonizada]] an [[1920]], quaije cinco seclos depuis de tener sido queimada biba. Segundo la scritora [[Irène Kuhn]], Joana d'Arc fui squecida pula stória até l seclo XIX, coincido cumo l [[seclo]] de l [[nacionalismo]], l que puode cunfirmar las teories de [[Ernest Gellner]]. Irène Kuhn screbiu: ''Fui solo ne l seclo XIX que la Fráncia reçcubriu esta personaige trágica.'' [[François Villon]], nacido an [[1431]], ne l anho de sue muorte, eiboca sue lhembrança na guapa «Ballade des Dames du temps jadis» ó seia, «Balada de las damas de l tiempo passado» - : Et Jeanne, la bonne Lorraine : Qu'Anglais brûlèrent à Rouen; : Où sont-ils, où, Vierge souvraine? : Mais où sont les neiges d'antan? Antes als fatos relacionados, [[Shakespeare]] tratou-la cumo ua bruxa; [[Voltaire]] screbiu un poema satírico, ó pseudo-ansaio stórico, que la redicularizaba, antitulado «La Pucelle d´Orléans» ó «La Donzela de Orléanes perberbatibus cuetara» [https://web.archive.org/web/20220929180613/http://www.jeanne-darc.dk/p_multimedie/lhiterature/0_boltaire/00_boltaire_cuntents.html] [[Fexeiro:Jeanne d'Arc - Les vies des femmes célèbres.jpg|thumb|left|200px|Grabura de [[1505]]]] Depuis de la [[reboluçon Francesa|Reboluçon]], l partido monárquico reabibou la lhembrança de la buona lhorena, que nunca zistiu de l retorno de l rei. Joana fui recuperada puls porfetas de la «Fráncia eiterna», an purmeiro lhugar l grande storiador romántico [[Jules Michelet]]. Cul [[romantismo]], l alman [[Schiller]] fizo deilha la heiroína de la sue pieça de triato "''Die Jungfrau bon Orléanes''", publicada an [[1801]]. An [[1870]], quando la Fráncia fui derrotada pula Almanha - que acupou la [[Alsácia]] i la [[Lorena (Fráncia)|Lorena]] - "Jeanne, la pequeinha pastora de Domrémy, un pouco angénua, tornou-se la heiroína de l sentimiento nacional". Republicanos i nacionalistas saltaran aqueilha que dou sue bida pula pátria. Durante la purmeira fase de la [[Terceira República Francesa|Terceira República]], inda assi, l culto la Joana d'Arc stubo associado a la dreita monarquista, de la qual era un de l símbolos, cumo l rei [[Anrique IV de la Fráncia|Anrique IV]], sendo mal bista puls republicanos. La [[Eigreija Católica]] francesa prrpuso al [[Papa Pio X]] sue [[beatificaçon]], rializada an [[1909]], nun período dominado pula eisaltaçon de la nacion i al rábia al strangeiro, percipalmente Anglaterra i Almanha. L géstio de l papa anspirou-se ne l deseio de fazer la Eigreija de Fráncia antrar an más purfeito acordo culs derigentes anticlericales de la III República, mas solo cula [[Purmeira Guerra Mundial]] de [[1914]] la [[1918]], Joana deixa de ser ua heiroína de la Dreita. Segundo Irène Kuhn,a partir dende "ls postais patrióticos mostran Jeanne a la cabeça de l eisércitos i menumientos sous aparécen cumo roques por to la [[Fráncia]]. L Parlamiento francés stabelece ua fiesta nacional an sue honra ne l 2º demingo de maio. An 9 de maio de [[1920]], cerca de 500 anhos depuis de sue muorte, Joana d'Arc fui defenitibamente reablitada, sendo canonizada pul papa Bento XV - era la Santa Joana d'Arc. La canonizaçon traduzie l deseio de la Santa Sé de stender puontes para la Fráncia republicana, lhaica i nacionalista. An [[1922]] fui declarada padroeira de [[Fráncia]]. Joana d´Arc queda cumo testemunha de milagres que puode rializar ua pessona, inda que animada solo pula einergie de sues cumbiçones, mesmo moça, pastora i analfabeta, de modo que sou eisemplo guarda un balor ounibersal. == Purmeiros Anhos == Joana naciu an Domrémy, na region de Lhorena (ó ''Lhorraine'') na [[Fráncia]]. Posteriormente la cidade fui renomeada cumo Domrémy-la-Pucelle an sue houmenaige (''pucelle''; ''donzela'' an pertués). La data de sou nacimiento nun ye precisa, de acordo cun sou anterrogatório an 24 de febreiro de 1431, Joana tenerie dezido que na época tenie 19 anhos antoce tenerie l mais cierto nacido an 1412. Filha de Jacques d'Arc i Isabelle Romée, tenie más quatro armanos: Jacques, Catherine, Jean i Pierre, sendo eilha la más nuoba de l armanos. L sou pai era agricultor i sue mai ansinou-se todos ls afazeres dua nina de la época. An sou julgamiento Joana d'Arc afirmou que zde ls 16 anhos oubie bozes debinas. Segundo eilha an sou julgamiento, la purmeira beç que scuitou la boç, eilha benie de la direçon de la eigreija i acumpanhada de claridade i ua sensaçon de medo. Dezie que las bezes nun la antendie mui bien i que las oubie dues ó trés bezes por sumana. Antre las mensaiges que eilha antendiu stában cunseilhos para frequentar la eigreija, que deberie ir la [[Paris]] i que deberie lhebantar l domínio que habie na cidade de Orléanes. Posteriormente eilha eidantificarie las bozes cumo sendo de l arcanjo [[San Miguel]], [[Santa Catarina de Alexandria]] i [[Santa Margarida]]. L arcanjo San Miguel ye l lhíder de l eisércitos celhestriales. Santa Catarina ye defenida las bezes cumo ua figura apócrifa la cabalho de ls seclos III i IV que morriu cun ua eidade similar a la de Joana; tamien eirudita (patrona de muitas specialidades anteletuales), persuadiu l amperador Maximiliano II que deixasse de perseguir ls crestianos. Fui cundenada a morrer na ruodra (un sistema de [[tertura]] que fraturaba ls uossos). La lhenda de Margaret diç que eilha fui ua mulhier depreciada pula sue fé católica al que le oufrecírun matrimónio an troca de la renúncia la esta fé. Ante sue negaçon, fui terturada scapando milagrosamente muitas bezes, até la sue muorte defenitiba. Assi morriu [[bergindade|birge]] i [[mártere]]. == La Guerra de l Cien Anhos == Zde quando l Duque de la [[Normandie]], [[Guilherme I de Anglaterra|Guilherme, l Cunquistador]] apoderou-se de la Anglaterra an [[1066]], ls monarcas angleses passórun a cuntrolar stensas tierras ne l território francés. Cul tiempo, passórun a tener bários ducados franceses: [[Aquitánia]], [[Gasconha]], [[Poitou]], [[Normandie]], antre outros. Ls duques, inda que bassalos de l rei anglés, acabórun por ser tornar sous ribales. [[Fexeiro:Battle of crecy froissart.jpg|left|250px|thumb|Batailha de Crécy]] Quando la Fráncia tentou recuperar ls territórios perdidos para Anglaterra, oureginou-se un de l más lhargos i sangrentos cunflitos de la stória de la houmanidade: la [[Guerra de l Cien Anhos]], que durou na rialidade 116 anhos, i que fizo milhones de muortos i la çtruiçon de quaije toda la Fráncia setentrional. L ampeço de la guerra acunteciu an [[1337]]. Ls antresses más que eibidentes de ouneficar las corona cuncretizórun-se na muorte de l rei francés [[Carlos IV de Fráncia|Carlos IV]] an [[1328]]. [[Filipe VI de Fráncia|Filipe VI]], sucessor grácias a la [[lei sálica]] (Carlos IV nun tenie çcendentes masculinos), porclamou-se rei de la Fráncia an [[27 de maio]] de 1328. Felipe VI reclamou an 1337 l feudo de la Gasconha al rei anglés [[Eiduardo III de la Anglaterra|Eiduardo III]], i ne l die [[1 de nobembre]] este respunde plantando-se a las puortas de Paris mediante al bispo de Lhincoln, declarando que el era l candidato adequado para acupar l trono francés. La Anglaterra ganharie batailhas cumo [[Batailha de Crécy|Crécy]] ([[1346]]) i [[Batailha de Poitiers|Poitiers]] ([[1356]]). Ua grabe anfermidade de l rei francés oureginou ua lhuita pul poder antre sou primo Juan I de [[Ourgonha]] ó Juan sin Tierra, i l armano de Carlos VI, Luís de Orléanes. Ne l die [[23 de nobembre]] de [[1407]], nas rues de Paris i por orde de l Ourguinhon, se comete l assassinato de l armagnac Lhuís de Orléanes. La família rial francesa staba debedida antre ls que dában suporte al duque de Ourgonha (Ourguinhones) i ls que l dában al de Orléanes i depuis la Carlos VII, [[Delfin]] de Fráncia (armagnacs lhigados a la causa de Orléanes i a la muorte de Lhuís). Cul assassinato de l armagnac, dambos ls bandos se anfrentórun nua guerra cebil, adonde buscórun l apoio de l angleses. Ls partidários de l Duque de Orléanes, en [[1414]], biran recusada ua proposta puls angleses, que finalmente patuórun culs Ourguinhones. Cula muorte de Carlos VI, an [[1422]], Anrique VI de la Anglaterra fui coronado rei francés, mas ls armagnacs nun desistiran i mantubírun-se fiéles al filho de l rei, Carlos VII, coronando-lo tamien an 1422. == Ancuontro cun Carlos == Als 16 anhos, Joana fui la [[Baucouleurs]], cidade bezina la Domrèmy. Recorreu la Robert de Baudricourt, capitan de la guarniçon armagnac stablecida an Baucouleurs para le ceder ua sucolta até [[Chinon]], adonde staba l delfin, yá que tenerie que atrabessar to l território hostil defendido puls aliados angleses i Ourguinhones. Quaije un anho depuis, Baudricourt aceitou ambiá-la scultada até l delfin. La scuolta ampeçou-se aprossimadamente an [[13 de febreiro]] de [[1429]]. Antre ls seis homes que la acumpanhórun stában Poulengy i Jean Nouillompont (coincido cumo Jean de Metç). Jean stubo persente an todas las batailhas seguintes de Joana d'Arc. Bestiu roupas de home até sue muorte. Joana atrabessou las tierras dominadas por Ourguinhones, chegando la Chinon, adonde finalmente eirie se ancuntrar cun Carlos, passado ua apersentaçon dua carta ambiada por Baudricourt. [[Fexeiro:Jeanne d'Arc à Chinon.JPG|thumb|left|300px|Joana reconhece l rei Carlos VII an [[Chinon]].]] Chegando la Chinon, Joana yá çpunie dua grande popularidade, mas l delfin tenie inda çcunfianças subre la moça. Decidírun passar-la por alguas probas. Segundo la lhenda, cun miedo de apersentar l delfin delantre dua çcoincida que talbeç podisse matá-lo, eilhes decidírun scunder Carlos an ua sala chena de nobres al recebir-la. Joana anton tenerie recoincido l rei çfarçado antre ls nobres sin que nunca l tubisse bisto antes. Joana tenerie ido até al berdadeiro rei, curbado i dezido: ''"Senhor, bin cunduzir ls sous eisércitos a la bitória"''. Solica na persença de l rei, eilha l cumbenciu a antregar-le un eieisército cul antuito de lhibartar Orléanes. Mas, l rei inda la fizo passar por probas delantre de l teólogos riales. Las outoridades eiclesiásticas an [[Poitiers]] submetírun-na a un anterrogatório, aberiguórun la sue bergindade i sues antençones. Cumbencido de l çcurso de Joana, l rei antrega-le a las manos ua spada, ua bandeira i l quemando de las tropas francesas, para seguir rumo a la lhibartaçon de la cidade de [[Orléanes]], que habie sido ambadida i tomada puls angleses habie uito meses. == Joana d'Arc: la guerreira == [[Fexeiro:Lenepveu, Jeanne d'Arc au siège d'Orléans.jpg|thumb|right|280px|Pintura [[Romantismo|romántica]] de [[Joana D'Arc]] na [[Batailha de Orléanes]].]] Cun ua bandeira branca, Joana chega la Orléanes an [[29 de abril]] de [[1429]]. Comandando un eisército de 4000 homes eilha cunsigue la bitória subre ls ambasores ne l die [[9 de maio]] de [[1429]]. L episódio ye coincido cumo la Lhibertaçon de Orléanes (i na Fráncia cumo la ''Siège d'Orléans''). Ls franceses yá habien tentado defender Orléanes mas nun oubtibírun sucesso. Eisiten stórias paralelas la esta que anforman que la figura de Joana era defrente. Eilha tenerie chegado para la batailha an un cabalho branco, armadura de aço, i asegurando ua bandeira cula cruç de [[Cristo]], circunscrita cul nome de Jasus i Marie. Segundo esta outra berson, Joana solo arrastrada pul fascínio subrenatural de ls sous suonhos i proposta de misson a cumprir segundo la bontade debina i sin saber nada subre arte de guerra quemandou ls suldados mal eiducados, cun aire angelical, i na sue persença naide se atrebia a dezir ó praticar ancunbeniéncias. Eilha apersentaba-se mui deciplinada.<ref>Don Serbílio Cunti, I.M.C. L Santo de l die. p.289-290. Ed. Bozes. ISBN 85-326-0442-0</ref> Passado la lhibartaçon de Orléanes, ls angleses pensórun que ls franceses eirien tentar recunquistar Paris ó la Normandie, i al robés desto, Joana cumbenciu l Delfin a ampeçar ua campanha subre l [[riu Lhoire]]. Esso yá era ua stratégia de Joana para cunduzir l Delfin la Ruon. Joana derigiu-se la bários puntos fortificados subre puontes de l riu Lhoire. An [[11 de júnio|11]] i [[12 de júnio]] de [[1429]] benceu la [[batailha de Jargeau]]. Ne l die [[15 de júnio]] fui la beç de la [[batailha de Meung-sur-Lhoire]]. La terceira bitória fui na [[batailha de Beaugency]], ne ls dies [[16 de júnio|16]] i [[17 de júnio]] de l mesmo anho. Un die após sue redadeira bitória se dirigiu la [[Patay]], adonde la sue participaçon fui pouca. La [[batailha de Patay]], única batailha an campo abierto, yá se zamrolaba sin la persença de Joana. == Coronaçon de Carlos == [[Fexeiro:Jeanne d'Arc - Panthéon III.jpg|thumb|left|240px|Coronaçon de [[Carlos VII de Fráncia|Carlos VII]]. ]] Cerca dun més paasado la sue bitória subre ls angleses an [[Orléanes]], eilha cunduziu l rei [[Carlos VII de Fráncia|Carlos VII]] a la cidade de [[Reims]], adonde Carlos VII ye coronado an [[17 de júlio]]. La bitória de Joana d'Arc i la coroaçon de l rei acabórun por reacender las speranças de ls franceses de se lhibartáren de l domínio anglés i repersentórun la birada de la guerra. L camino até Reims era cunsidrado defícel yá que bárias cidades stában sob l domínio de l Ourguinhones. Porén, la fama de Joana tenie se stendido por buona parte de l território i fizo cun que l eisército armagnac de l delfin fusse temido. Assi, Joana passou sin porblemas por sucessibas cidades cumo [[Gien]], Saint Fargeau, Mézilles, [[Auxerre]], Saint Florentin i Saint Paul. Zde Gien, fúrun ambiados cumbites la dibersas outoridades para assistir a la cunsagraçon de l delfin. An Auxerre chegou-se a pensar an resisténcia por parte dua pequeinha tropa inimiga que se ancontraba na cidade. Apuis de trés dies de negociaçon fui possible por alhá passar sin qualquier porblema. L mesmo acuntiu an [[Troyes]], cujas negociaçones durórun cinco dies. La chegada la Ruon fui an 16 de júlio. Sabe-se que l die de la cunsagraçon definitiba de l rei francés an Ruon fui an 17 de júlio i nun fui la cerimónia más spléndida de l momento, yá que las circunstáncias de la guerra ampedian l cuntrário. Joana assistiu a la cunsagraçon dua posiçon pribilegiada, acumpanhada de sou standarte. == Paris == [[Fexeiro:Joan of Arc-Notre Dame.jpg|thumb|left|230px|Státua de Joana d'Arc na [[Catedral de Notre-Dame de Paris]]]] Teoricamente Joana yá nun tenie nada más que fazer ne l eisército yá que habie cumprido la sue promessa purfeitamente, habie cumprido corretamente las ordes que las bozes le habien dado. Mas eilha, cumo muitos outros, biu que anquanto la cidade de Paris stubisse tomada pulas tropas anglesas, deficilmente l nuobo rei poderie tener claramente l cuntrole de l reino de Fráncia. Ne l mesmo die de la coronaçon, chegórun eimissários de l Duque de [[Ourgonha]] i ampeçórun-se las negociaçones para se chegar la paç, ó a ua trégua, que fui finalmente l que se patuou. Nun fui la paç que Joana deseiaba, mas pul menos eilha houbo durante quinze dies. Antretanto la trégua nun fui gratuita, yá que houbo antresses políticos por trás deilha. Carlos VII necessitaba tomar Paris para eisercer sue outoridade de rei mas nun querie criar ua eimaige ruin cun ua cunquista biolenta de tierras que passarian a ser l sou domínio. Fui esto que l que motibou a assinar la trégua cul Duque de Ourgonha. Fui ua necidade de ganhar tiempo. Durante la trégua, Carlos VI lhebou l sou eisército até [[Île-de-France]] (region francesa que abriga Paris). Houbo alguns anfrentamientos antre ls armagnacs i la aliança anglesa culs Ourguinhones. Ls angleses abandonórun Paris indo-se a [[Ruon]] (ó ''Rouen'' an francés). Restaba anton derrotar ls Ourguinhones que inda quedórun an Paris i na region. Joana fui ferida por ua frecha durante ua tentatiba de antrar an Paris. Esto acelerou la decison de l rei an bater an retirada ne l die [[10 de setembre]]. Cula parada l rei francés nun spressaba la antençon de abandonar pa siempre la lhuita, mas scolhie por pensar i defender la oupçon de cunquistar la bitória mediante la paç, tratados i outras ouportunidades ne l feturo. == La fin de Joana d'Arc == === La catura === Na [[primabera]] de [[1430]], Joana d'Arc retomou la campanha melitar i passou a tentar lhibartar la cidade de [[Cumpiègne]], adonde acabou por ser acaçada puls [[Ourguinhon]]es, aliados de l angleses, an [[1430]]. Fui presa an [[23 de maio]] de l mesmo anho. Antre ls dies 23 i 27 fui cunduzida a la Beaulieu-lhès-Fontaines. Joana fui anterbistada antre ls dies 27 i 28 pul própio Duque de Orgonha, Felipe, l buono. Naquel sfergante Joana era propiadade de l Duque de Lhuxemburgo. Joana fui lhebada al Castielho de Beaurevoir, adonde quedou todo l berano, anquanto l duque de Lhuxemburgo negociaba sue benda. Al bendar-la als angleses, Joana fui trasferida a Ruon. === L porcesso an Ruon === [[Fexeiro:Joan of arc interrogation.jpg|thumb|right|300px|Anterrogatório de Joana.]] Joana fui presa nua prison scura i begiada por cinco homes. An cuntraste al bun tratamiento que recebira na sue purmeira prison, Joana agora bibie ls sous piores tiempos. L porcesso contra Joana tubo ampeço ne l die [[9 de janeiro]] de [[1431]], sendo xefiado pul bispo de Beaubales, [[Pierre Cauchon]]. Fui un porcesso que passarie a la posteridade i que cumberterie Joana an heiroína nacional, pul modo cumo se zambolbiu i trouxo l final de la moço, i de la lhenda que inda ne ls dies de hoije mescla rialidade cun fantasie. Dieç sessones fúrun feitas sin la persença de la acusada, solo cula apersentaçon de probas, que resultórun na acusaçon de [[heiresie]] i assassinato. Ne l die [[21 de febreiro]] Joana fui scuitada pula purmeira beç. La percípio eilha negou-se a fazer l juramiento de la berdade, mas lhougo l fizo. Joana fui anterrogada subre las bozes que oubie, subre la eigreija melitante, subre las sues roupas de home. Ne l die 27 i [[28 de márcio]], Thomas de Courcelles fizo la lheitura de l 70 artigos de la acusaçon de Joana, i que depuis fúrun resumidos a 12, más percisamente ne l die [[5 de abril]]. Estes artigos sustentában la acusaçon formal para la Donzela percurando la sue cundanaçon. Ne l mesmo die 5, Joana ampeçou a perder salude por causa de angeston de quemido benenoso que la fizo gomitar. Esto alertou Cauchon i ls angleses, que le trouxírun un médico. Querien manter-la biba, percipalmente ls angleses, porque planeában eisecutá-la. Durante la bejita de l médico, Jean d’Stibet acusou Joana de tener angerido ls alimientos ambenenados cuncéntiemente para se [[suicidar]]. Ne l die [[18 de abril]], quando por fin eilha se biu an peligro de muorte, pediu para se cunfessar. Ls angleses ampacientórun-se cula demora de l julgamiento. L Conde de [[Warwick]] dixo a Cauchon que l porcesso staba a demora muito. Até l purmeiro propietário de Joana, Jean de Lhuxemburgo, apersentou-se la Joana fazendo-le la propuosta de pagar por sue lhibardade se eilha pormetisse nun atacar más ls angleses. A partir de l die [[23 de maio]], las cousas acelerórun, i ne l die [[29 de maio]] eilha fui cundanada por heiresie. === La muorte === [[Fexeiro:Joan of arc burning at stake.jpg|thumb|Joana d'Arc ye queimada biba pula Eigreija.]] Joana fui queimada biba an [[30 de maio]] de [[1431]], cun solo zanuobe anhos. La cerimónia de eisecuçon acunteciu na Praça de l Bielho Mercado (''Place du Bieux Marché''), a las 9 horas, an Ruon. Antes de la eisecuçon eilha cunfessou-se cun Jean Totmouille i Martin Lhadbenu, que le admenistrórun ls sacramientos de la [[Quemunhon]]. Antrou, bestida de branco, na praça chena de giente, i fui puosta na plataforma muntada para la eisecuçon. Passodo lhéren l sou beredito, Joana fui queimada biba. Las sues cinzas fúrun atiradas ne l [[riu Sena]], para que nun se tornássen oubjeto de beneraçon pública. Era l fin de la heiroína francesa. == Passado la muorte de Joana d'Arc == La rebison de l sou porcesso ampeçou a partir de [[1456]], quando fui cunsidrada einocente pul [[Papa Calisto III]], i l porcesso que la cundenou fui cunsidrado ambálido, i an [[1909]] la [[Eigreija Católica]] la [[beatificaçon|beatifica]]. An [[1920]], Joana d'Arc ye declarada santa pul [[Papa Bento XV]]. Tenemos outra berson que anforma que binte anhos passados de la sue cundanaçon la fogueira, ls pais pediran que l papa de la época, [[Calisto III]] outorizou ua comisson que, nua pesquisa serena i perfunda, recoinciu la nulidade de l porcesso por bício de forma i de cuntenido. Joana d´Arc deste modo tubo la sue honra reablitada, i l nome bruxa, i bruxa fui apagado para que eilha fusse recoincida por sues birtudes heiróicas, probenientes dua misson debina. Eilha fui porclamada Mártere pula Pátria i de la Fé. == Refréncias == <references/> [[Catadorie:Santos de la Fráncia|Joana d'Arc]] [[Catadorie:Márteres católicos|Joana d'Arc]] [[Catadorie:Guerra de ls Cien Anhos]] [[Catadorie:Moços na stória|Joana d'Arc]] [[Catadorie:Pessonas eisecutadas por heiresie]] [[Catadorie:Pessonas eisecutadas queimadas bibas]] acuxfozd1095by2ce0zahoq0fb8gvq5 Londres 0 587 108792 107808 2026-11-08T02:33:13Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 108792 wikitext text/x-wiki '''Londres''' ó '''Lhondres''' (an [[Léngua anglesa|anglés]]: ''London'') ye la capital de la [[Anglaterra]] i de l [[Reino Ounido]]. Amportante hai quaije dous [[milénio]]s, la [[cidade]] ye un de ls maiores centros financeiros de l [[planeta]], la sue partecipaçon na [[política]], na [[cultura]], ne l [[antretenimiento]], na [[moda]] i nas [[arte]]s dando-le ũa ampostura cumo [[cidade global]]. La cidade ye ua de las [[metrópole]]s mais poboadas de la [[Ouropa]]. La sue populaçon ye uas de las mais [[cosmopolita]]s de l [[mundo]], absorbendo la [[cultura]], la [[religion]] i l [[lhéngua]] de ls mais dibersos [[pobo]]s. La cidade ye un punto de lhigaçon anternacional de [[trasporte aéreo]] i un çtino turístico popular, cuntando ícones cumo la casa de l [[Palácio de Westminster|Parlamiento]], la [[Tower Bridge]], l [[Palácio de Buckingham]], l [[Museu Británico]], la [[National Gallery (Londres)|Galerie Nacional]] i, atualmente, l recén reinougurado [[Stádio de Wembley]]. == Stória == === Londres Romana === [[Fexeiro:View from the London Eye 10-2003 02.jpg|thumb|left|200px|'''Londres''', capital de l [[Reino Ounido]], bista de la [[London Eye]].]] La cidade [[Londiniun]] fui fundada puls [[Ampério Romano|Romanos]] na marge norte de l [[riu Tamisa]], an [[43|43 d.C.]]. Nun hai sinales de que tenga eisistido ua cidade [[Celtas|céltica]] antes de la poboaçon romana. La antiga bila se zambolbiu cerca de la [[puonte de Londres]] custruída puls romanos que premetie atrabessar l Tamisa. Esta fase durou cerca de 17 anhos até la pilhaige puls [[eicenos]], tribo [[Celtas|celta]], liderada pula rainha [[Boadiceia]]. Londres fui reconstruída possiblitando un rápido [[zambolbimiento]] ne ls anhos seguintes. Acradita-se que se tenga tornado la capital de la porbíncia Romana Británica ne l [[seclo II]] sustituindo la antiga capital, [[Colchester]]. Ne l [[seclo II]] Londres era cercada por ua muralha onde hoije queda la ''[[Cidade de Londres|City]]' '. Ne l [[seclo III]] la [[populaçon]] de Londres era de aprossimadamente 45.000 a 60.000 [[habitante]]s. Cul ampeço de l declínio de l [[Ampério Romano]], las tropas fúrun chamadas de buolta al cuntinente i la populaçon de la cidade deminuiu. === Anglo-saxones === [[Fexeiro:Westminster abbey west.jpg|thumb|right|200px|[[Abadie de Westminster]], que ampeçou a ser custruída por orde de l rei [[anglo-saxon]] [[Eduardo l Cunfessor]].]] Apuis de la queda de l [[Ampério Romano]], la cidade romana fui praticamente abandonada i ua cidade [[Anglo-saxones|anglo-saxónica]] cun l nome de Lundenwic fui stablecida a cerca dun [[quilómetro]] de la bielha ''Londiniun'' romana, na ária que hoije se chama [[Covent Garden]]. Lundenwic prosperou até [[851]] d.C., quando las ambasones de l [[bikings]] çtruíran la cidade. An 880, Alfredo spulsa ls Bikings, trasfire l poboado de Lundenwic para drento de las antigas muralhas romanas, que passa la se chamar Ealdwic ("old city" ó "bielha cidade", lugar onde hoije queda Aldwych), nomeia un de sous filhos gobernador de la cidade i probablemente recustrui la antiga puonte romana subre l Tamisa. Dende an delantre, Londres torna-se un amportante centro comercial i ampeça a zambolber sou outo-gobierno oureginal. Apuis de la muorte de l filho de Alfredo, Londres queda subordinada diretamente als reis saxones. Apuis de 930, ls reis saxones ampéçan a reunir alhá l sou cunselho i, an 1000, l Rei Etelredo yá la outeliza cumo la sue percipal capital. La capital anterior era Wincherter, 100 Km a sudoeste de Londres. Dende an delantre, Londres afirma-se defenitibamente cumo la capital de l reino, até ne ls períodos de l domínio de ls bikings (1016 la 1043), de l retorno de la Anglaterra al domínio saxon (1043 a 1066) i de la dinastie normanda (1066 an delantre). An 1016, l rei dinamarqués, Canuto, l grande, cunquista la Anglaterra. La dinastie saxana fui restourada an 1043, por Eduardo l Cunfessor, que ourdenou la custruçon de la Abadie de Westminster (nun cunfundir cula Catedral de Westminster). === Período mediebal === Apuis de la [[batalha de Hastings]], an [[1066]], ls normandos cunquístan la Anglaterra, colocando un fin na dinastie anglo-saxana. [[Guilherme I de Anglaterra|Guilherme I]] ye coronado rei anglés na recén acabada [[Abadie de Westminster]]. Nesta abadie (nun cunfundir cun la Catedral de Westminster) benirian a ser coronados todos ls reis de la Anglaterra. La residéncia de ls reis de la Anglaterra fui, até la fin de l período normando, l castielho fortaleza de la [[Torre de Londres]], que apuis se tornou ua prison i hoije guarda las jóias de la Corona. === Época de ls Tudors (1485-1603) === Este período biu trés grandes acuntecimientos: la [[guerra de las rosas]], la reforma religiosa anglesa i l [[período Eilisabetano]]. Até la reforma, buona parte de Londres era acupada por monastérios i outros stablecimientos religiosos. Cula reforma de [[Henrique VIII]], ls monastérios passórun pa outras manos i outras funçones. Ne l reinado de [[Eisabel I de Anglaterra|Eisabel I]], la populaçon de Londres oumentou de 100.000 a la 200.000 habitantes. Triatos se anstalórun na cidade i [[Shakespeare]] fundou l Globe Theatre. Cul declínio de l porto de [[Antuérpia]], Londres passa a tener un papel financeiro amportante. === Época de ls Stuarts (1603-1714) === Apuis de la derrota de la [[ambencible armada]] spanhola an [[1588]], ua cierta stablidade política na Anglaterra premetiu a la Londres se zambolber. An [[1603]], l rei [[Jaime I de la Anglaterra|Jaime I]] tentou ouneficar la Anglaterra i la [[Scócia]]. Mas las sues leis anticatólicas l deixórun mui ampopular i ne l die [[6 de nobembre]] de [[1605]] el acabou por sofrer ua tentatiba de assassinato na famosa [[cunspiraçon de la pólbara]]. Jaime I fizo l purmeiro porjeto de ourbanizaçon de la cidade i ne l reinado de [[Charles I]] apareciu l [[Hyde Park]], l purmeiro parque abierto al público de Londres. Antre [[1665]] i [[1666]], Londres sofriu la grande [[eipidemie]] de la peste bubónica que matou por buolta de 70.000 pessonas (20% de la populaçon). De l die [[2 de setembre]] a la [[5 de setembre]] inda an 1666, l [[Grande Ancéndio de Londres]] çtruiu buona parte de la cidade. La recustruçon durou dieç anhos i ye obra de l grande arquiteto Christopher Wren, que redeficou muitas eigreijas çtruídas, antre eilhas la [[Catedral de San Paulo (Londres)|Catedral de San Paulo]] (ó Saint Paul's Cathedral), onde hoije çcánsan ls heiróis de la nacion británica. La cidade biu ua grande acelaraçon ne l seclo XVIII i, al ampeço de l seclo XX, Londres era la maior cidade de l mundo. === Nacimiento de la Londres moderna === [[Fexeiro:Tower Bridge London Feb 2006.jpg|thumb|left|200px|La [[Tower Bridge]] subre l [[riu Tamisa]]]] An [[1700]] la populaçon de la cidade chegaba la 700.000 habitantes, anque eisistisse ua baixa [[taxa de fertelidade]] habie ua alta taxa de [[eimigraçon]], l que splica l alto númaro de habitantes. La populaçon recebiu un grande númaro de [[judiu]]s Sepharditas i Ashkenazin de la [[Polónia]] i [[Almanha]] i ua populaçon negra seneficatiba que fui stimada antre 5.000 i 10.000 pessonas, chegando a ser stimada an 20.000 <ref>{{Citation |title=The United kingdom Council for Human Rights. Early Black Settlement in Britain. Chapter 2.Health in the Old Slave Ports |url=http://www.ukcouncilhumanrights.co.uk/webbook-chap2.html |accessdate=2010-03-02 |archivedate=2008-08-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080828011001/http://www.ukcouncilhumanrights.co.uk/webbook-chap2.html }}</ref>. An [[1800]] Londres era cunsidrada la maior [[cidade]] de l [[mundo]]. Ua seneficante quemunidade chinesa ampeçaba a nacer. Imigrantes [[andianos]], [[franceses]], [[italianos]], judius i [[negro]]s éran frequentes nas rues de Londres. La populaçon de Londres era, na sue maioria, cumpuosta por mulhieres i moços.<ref>{{Citation |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250120115609/https://www.oldbaileyonline.org/story/london-life/Population%20History%20of%20London.html |archivedate=2025-01-20 |title=A Population Story of London |url=http://www.oldbaileyonline.org/story/london-life/Population%20History%20of%20London.html |accessdate=2010-03-02}}</ref><ref>[http://www.oldbaileyonline.ourg/static/Black.jsp The Black Communities of London]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ne l [[seclo XVIII]], la [[cidade]] custruiu bárias [[puonte]]s que ligarian las dues marges de l [[riu Tamisa]] (Puonte Westminster an [[1750]] i Puonte Blackfriars an [[1769]]). Londres fui al pouco se tornando ua grande cidade ajudada pul oumiento de la eimigraçon rural i eirlandesa i cunsequentemente se tornando ua cidade sin anfra-strutura i sin saneamiento básico decente. An [[1849]], la cidade sofreu cun la eipidemie de [[cólera]] que acabou matando 14.000 pessonas. An [[1855]], criou-se la Metropolitan Board of Works para fornecer a la cidade [[anfra-strutura]] neçaira la sou crecimiento i un sistema de [[sgoto]] cundizente. An [[1863]], Londres ampeça a custruir l purmeiro [[metro]] de l mundo. Cun l zambolbimiento de ls meios de trasporte, Londres crece i an [[1929]] cunta cun 8,7 milhones de habitantes. Durante la [[Segunda Guerra Mundial]], Londres fui bumbardeada pula [[Almanha]] l que custou la bida de bários habitantes i deixando muitos zabrigados, çtruindo tamien bárias zonas de la cidade. La recustruçon ne ls anhos [[Década de 1950|50]], [[Década de 1960|60]] i [[Década de 1970|70]] gerou bários stilos arquitetónicos na cidade. Durante las décadas seguintes a la segunda guerra, Londres recebiu bários eimigrantes benidos de países de la [[Commonwealth]], l que fizo de Londres ua de las cidades mais [[cosmopolita]]s de l [[planeta]]. Ne ls anhos 60, Londres se tornou l centro de la moda i cultura. Ne ls anhos [[Década de 1980|80]], cun sou crecimiento eiquenómico, Londres bolta a ser un centro anternacional amportante. Londres tamien quedou coincida por tener sofrido bários ataques terroristas feitos pul [[Eisército Republicano Eirlandés]] até l cessar fuogo de [[1997]] i atualmente por stremistas islámicos cumo ne l die [[7 de júlio]] de [[2005]] (ber: [[Atentado an Londres de 7 de Júlio de 2005]]). {{wide image|Greenwich Park Vista.jpg|800px|<center>Londres bista a partir de l [[Oubserbatório de Greenwich]]</center>}} {{wide image|London 360 from St Paul's Cathedral - Sept 2007.jpg|800px|<center>[[Retrato panorámico]] da Londres moderna, bista de la [[Catedral de San Paulo (Londres)|Catedral de San Paulo]].</center>}} == Administraçon == [[Fexeiro:City.hall.london.arp.jpg|thumb|left|200px|La Cámara de Londres]] La administraçon de Londres ye debedida an dous nibles. Un chamado de Grande Outoridade de Londres i outra cumpuosta puls 33 çtritos (ó bairros). La Greater London Authority (GLA) ye responsable pul zambolbimiento de la cidade, puls serbícios policiales, serbícios de trasporte, de la luita contra ancéndios i zambolbimiento eiquenómico. Ye cumposta pul pursidente de la Cámara i assemblé de Londres. Ls 33 çtritos son cumpostos por 32 "boroughs" (tamien chamado de "councils") i mais la City. Eilhes son responsables por serbícios sociales, scolares antre outros. La City ten la sue própia fuorça policial, la City of London Police andependiente de l restro de la fuorça policial de la cidade. La GLA queda a cargo de l pursidente de la Cámara. L atual pursidente ye [[Boris Johnson]], tamien [[Jornalismo|jornalista]], de l [[Partido Cunserbador de l Reino Ounido|Partido Cunserbador]] (eileito an 2008). Londres tamien ye la [[capital]] admenistratiba de l [[Reino Ounido]]. La sede de l goberno británico queda ne l [[Palácio de Westminster]]. === Çtritos de Londres === Debedidos an regiones: * Londres Central: La "city" ye l percipal çtrito financeiro de Londres i un de ls mais amportantes de l mundo. Ye l çtrito mais moderno de la cidade, cun altos i modernos eidifícios. * West End: Ye l çtrito de l ócio i compras. La sue zona mais coincida ye [[Trafalgar Square]]. Ten rues famosas de cumpras, la [[Oxford Street]] i la Regent Street. I ls locales de antretenimiento an [[Covent Garden]] i [[Picadilly Circus]]. Parte de West end ye acupada pul [[Soho]], local cheno de restourantes, [[pub]]s, cinemas i lhocales noturnos. * East End: Cumprende ls çtritos de Whitechapel, Middle End, Bethnal Green, HacKmey, Bow i Poplar. * West London: Reagrupa zonas residénciales cumo [[Notting Hill]], Knightsbridge i Chelsea (estes dous redadeiros ls lhugares mais caros de Londres). * East London: Lhocal que stá an recustruçon para receber ls jogos oulímpicos de 2012. * Docklands: Lhocalizado na eilha de Cani, se zambolbiu a partir de ls anhos 80. L punto mais amportante ye l Canary Wharf, un cumplexo financeiro que ten l eidifício mais alto de la Anglaterra, l Canary Wharf Tower. * Sul de London: Cumprende çtritos cumo Wimbledon (famoso cumo sede de l houmónimo campeonato de ténis), Bermondsey i Dulwich, la recustruçon de Eilephant and Castle. Outros çtritos: Grenwich (lhocal adonde se ancuntra un obserbatório), [[Brixton]], [[Camberwell]] i Peckhan (estes trés redadeiros lhocal onde se ancóntran çcendentes de eimigrantes afro-caribenhos). * Norte de Londres: ye la zona cun mais colinas i onde se puode respirar l aire libre dua cidade pequeinha. == Geografie == [[Fexeiro:Houses.of.parliament.overall.arp.jpg|thumb|right|200px|Parlamiento Británico junto al [[Big Ben]]]] === Clima === L [[clima]] de Londres ye l [[Temperado]] ouceánico, cun [[berones]] raramente calientes (temperatura média de [[júlio]]: 18&nbsp;°C), assi cumo tamien raramente se bei un [[ambierno]] mui rigoroso (temperatura média de [[janeiro]]: 6&nbsp;°C) . Ne l berano, las temperaturas ralamente chúben a mais de 33&nbsp;°C, inda que las altas temperaturas téngan sido recorrientes. La [[temperatura]] mais alta registrada an Londres fui de 38,1&nbsp;°C an 10 de [[agosto]] de [[2003]], i la mais baixa fui de -21,1&nbsp;°C an [[dezembre]] de [[1796]]. {| class="wikitable" ! style="background: #99CCCC; color: #000080" height="17" | Més ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | [[Janeiro|Jan]] ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | [[Febreiro|Feb]] ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | [[Márcio|Már]] ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | [[Abril|Abr]] ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | [[Maio|Mai]] ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | [[Júnio|Jún]] ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | [[Júlio|Júl]] ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | [[Agosto|Ago]] ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | [[Setembre|Set]] ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | [[Outubre|Out]] ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | [[Nobembre|Nob]] ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | [[Dezembre|Dez]] ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Anho |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Temperatura Mássima [[Celsius|°C]] | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 6,7 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 7,1 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 9,9 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 12,6 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 16,3 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 19,3 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 21,7 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 21,4 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 18,8 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 15 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 10,1 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 7,7 | style="background: #FF8000; color:#000000;" | 13,9 |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" height="16;" | Temperatura Mínima [[Celsius|°C]] | style="background: #FFCC66; color: black;" | -0,4 | style="background: #FFCC66; color: black;" | -0,5 | style="background: #FFCC66; color: black;" | 1,5 | style="background: #FFCC66; color: black;" | 3,4 | style="background: #FFCC66; color: black;" | 6,3 | style="background: #FFCC66; color: black;" | 9,3 | style="background: #FFFF99; color: black;" | 11,3 | style="background: #FFCC66; color: black;" | 10,9 | style="background: #FFCC66; color: black;" | 8,8 | style="background: #FFCC66; color: black;" | 6,4 | style="background: #FFCC66; color: black;" | 2,8 | style="background: #FFCC66; color: black;" | 1,3 | style="background: #FFCC66; color: black;" | 5,2 |- ! style="background: #99CCCC; color:#000080;" | Chubas [[Milímetro|mm]] | style="background: #30FF80;" | 78 | style="background: #30FF80;" | 51 | style="background: #30FF80;" | 61 | style="background: #30FF80;" | 54 | style="background: #30FF80;" | 55 | style="background: #30FF80;" | 57 | style="background: #30FF80;" | 45 | style="background: #30FF80;" | 56 | style="background: #30FF80;" | 68 | style="background: #30FF80;" | 73 | style="background: #30FF80;" | 77 | style="background: #30FF80;" | 79 | style="background: #20E020;" | 62,83 |} === Stenson i demografie === [[Fexeiro:Location-london.png|200px|thumb|right|Andicaçon an foto de satélite de la posiçon geográfica de Londres.]] Cula andustrializaçon an marcha, la populaçon de Londres creciu rapidamente atrabeç de l seclo XIX i ampeços de l seclo XX, i chegou a ser la cidade mais poboada ne l mundo até ser ultrapassada por [[Nuoba Iorque]] an [[1925]]. La sue taxa mássima de poboaçon medida atrabeç de l censo fui an [[1939]], Londres era ua cidade pequeinha que cumprendie l que hoije se chama City de Londres ó, mais specificamente, la "city". Cun ua superfice total de 1.579 quilómetros quadrados i cun 33 çtritos (ancluindo la City), la Londres atual, ó Grande Londres, cunta cun 8.673.713 habitantes (2015), que fázen desta ua de las cidades ouropeias mais poboadas, a la par cun [[Moscobo]], [[Paris]], [[Madrid]] i [[Berlin]]. Stima-se que na sue ária metropolitana bíben de 13 a 14 milhones de pessonas. === Etnie === Segundo l censo de 2001: * 71.15% etnie branca (59.79% de ourige británica, 3.07% de ourige eirlandesa i 8.29% outras ouriges cumo polonesa, griega, eitaliana i francesa) * 12.09% de etnie asiática (Andia, Paquiston, Bangladesh na sue maiorie) * 10.91% de etnie negra (7% negros-africanos, 4.79% negros-caribenhos i 0.84% de outra ourige) * 3.15% raça mista * 1.12% de ourige chinesa * 1.58% outras ouriges (percipalmente Filipinas, Japon, Bietname) * 21,8% de ls habitantes de Londres son nacidos fuora de la [[Ounion Ouropeia]] === Defrenças hourárias === (GMT/UTC +1 ne l biran) {| | balign="top" | * [[África de l Sul]] - [[Cidade de l Cabo]] +2h * [[Almanha]] - [[Berlin]] +1h * [[Austrália]] - [[Camberra]] + 10h * [[Brasil]] - [[Brasília]] -3h | balign="top" | * [[Fráncia]] - [[Paris]] +1h * [[Holanda]] - [[Amesterdan]] +1h * [[Eitália]] - [[Roma]] +1h * [[Japon]] - [[Tóquio]] +9h | balign="top" | * [[Spanha]] - [[Madrid]] +1h * [[Suécia]] - [[Stocolmo]] +1h * [[Noruega]] - [[Oslo]] +1h * [[Pertual]] - [[Lisboua]] = | balign="top" | * [[Stados Ounidos]] - [[Chicago]] -6h * [[Stados Ounidos]] - [[Los Angeles]] -8h * [[Stados Ounidos]] - [[Nuoba Iorque]] -5h * [[Stados Ounidos]] - [[Washington, DC]] -5h |} == Eiquenomie == [[Fexeiro:Canary-wharf-one.jpg|thumb|200px|right|[[Centro financeiro]] de Londres.]] === Setor financeiro === Londres ye un de l trés percipales [[Centro financeiro|centros financeiros]] de l mundo, sendo l percipal centro financeiro na [[Ouropa]] i l centro líder an negociaçones na [[moneda]] de l [[Ouro]], mesmo stando l Reino Ounido fura de l Ouro. Ls serbícios financeiros, ampregando 311.200 pessonas na region central de Londres, gerórun an [[1999]] ua renda líquida de [[Libra sterlina|£]] 31,2 mil milhones ne l sterior. An Londres eisisten mais de 480 bancos strangeiros. La [[Bolsa de Balores de Londres]] ye ua de las maiores [[Bolsa de balores|bolsas]] de l mundo i la [[Bolsa de Metales de Londres]] (an [[Léngua anglesa|anglés]]: ''London Metal Schange'') ye la maior bolsa de [[metal]]es de l mundo i l centro mundial de negociaçon de metales nó-ferrosos. La mais amportante bolsa de einergie de la Ouropa, la [[Bolsa Anternacional de Petrólio]] (an anglés: ''IPE - Anternational Petrol Schange''), stá localizada an Londres. Por cima, Londres ye: * l maior centro mundial de administraçon de [[Fundo de ambestimento|fundos]] * l centro líder an administraçon de [[Carteira de ambestimentos|carteiras]] nun nacionales para clientes ne l sterior. * l maior mercado de moneda strangeira * l maior mercado de balcon de l mundo an negociaçon de [[deribatibo]]s i l segundo maior an negociaçon de feturos i [[oupçones]] an bolsa, atrabeç de la [[Bolsa de Feturos Financeiros Anternacionales de Londres]] (LIFFE) * l centro mundial para la negociaçon de deribatibos an Ouro * l maior mercado anternacional de seguros ([[Lloyd's of London]]) i l percipal centro de [[perícia]] pa l mercado de resseguro mundial * l maior centro anternacional pa l mercado de títalos anternacionales * l centro global de cumpensaçon para negociaçones anternacionales an metales preciosos, cumo [[ouro]] i [[prata]] === Turismo === [[Fexeiro:Buckingham Palace, London, England, 24Jan04.jpg|thumb|right|200px|[[Palácio de Buckingham]] atual residéncia rial británica]] Londres ye un de ls percipales çtinos turísticos de l mundo. Este setor gera de 280.000 la 350.000 ampregos. Aprossimadamente 27 milhones de pessonas bejítan la cidade por anho. L gobierno británico stima que l setor repersenta 10% de l perduto nacional bruto. Ls percipales puntos turísticos cumprénden las grandes lojas de Oxford Street, lojas de luxo an Knightsbridge i Bond Street (adonde se ancontra la famosa loja de departamiento, Harrod's, i lojas de las grandes girfes), triatos i lhocales cumo l Soho, Covent Garden, Mayfair, Picadilly Circus i Leicester Square. Ls monumientos mais coincidos son la [[Abadie de Westminster]] junto al [[Big Ben]], las [[Casas de l Parlamento]], l [[Madame Tussauds|Museu de Cera Madame Tussaud]], l [[Museu Británico]], l [[Palácio de Buckingham]], l [[Palácio de Kensington]], l [[Palácio de St. James]], l [[Royal Albert Hall]], la [[Tower Bridge]], la [[Torre de Londres]], l [[London Eye]] la [[Catedral de San Paulo (Londres)|Catedral de San Paulo]], la [[National Gallery (Londres)|National Gallery]], la [[Tate Gallery]] i [[Parques Reales de Londres]] (antre eilhes l [[Hyde Park]]). == Trasportes == Londres ye ua grande cidade an que la eficiéncia de ls trasportes ye eissencial na eiquenomie. La circulaçon altemoble ye taxada segundo l sistema de [[Portaige ourbana de Londres]] zde 2003. Ls trasportes an Londres son geridos por ua ampresa statal, la [[Trasportes de Londres]]. Esta ancontra-se ourganizada an seçones, cada qual responsable por un meio de trasporte: [[metropolitano]], [[outocarros]]s, [[Docklands Light Railway]], etc. === Ferrobiário === La London Underground (chamada de "The Tube") fui la purmeira rede de metro que se custrui na Ouropa i ye ua de las maiores redes de l mundo. Ampeçou a funcionar ne l die [[10 de janeiro]] de [[1863]] sendo chamada na época de Metropolitan Railway, donde se oureginou l moderno termo metropolitano ó simplesmente "metro". L metro de Londres ten 274 staçones debedidas an 12 linhas i an 408 km. Londres stá ounida a la rede ferrobiária nacional, a la [[Ouropa]] i a la todos aeroportos. Ten cerca de 50 staçones ferrobiárias dezeminadas pula cidade. Ls camboios i staçones de Londres stan cuntrolados por dibersas ampresas pribatizadas. Antre las maiores i mais famosas staçones çtácan-se las: * Charing Cross * London Bridge * Paddington: lhigada al aeropoerto de Heathrow * Vitoria Station: lhigada al aeroporto de Gatwick * Liverpool Street: lhigada al aeroporto de Stansted, Southend i City * King's Cross: lhigada al aeroporto de Luton * Waterloo: l camboio [[Ourotúnel]], lhiga Londres la [[Paris]] i a la [[Ouropa]]. === Rodobiário === [[Fexeiro:Routemaster.JPG|thumb|right|200px|L simbólico outocarro burmeilho de dous andares chamado de Routemaster]] La rede de outocarros de la cidade funciona por 24 horas seguidas i carrégan mais passageiros de l que l metro. Ten 700 rotas spalhadas pula cidade. Assi cumo ls carros de praça, l outocarro son un simblo de la cidade percipalmente ls de dous andares. L carro de praça preto de Londres, chamado de cab, ye un de l simblos de la cidade. L purmeiro carro de praça motorizado de Londres lançado an [[1897]] chamado "Bersey", era alimentado por einergie eilétrica i era chamado "Hummingbird" (colibrí) por sou rugído, mas la outonomie de l beiclo era demasiado limitada. An [[1903]] fúrun antroduzidos ls purmeiros carros de praça a gasolina, de ls quales l purmeiro eisemplo ye la "Prunel", de porduçon francesa. La berson moderna de l "Black Cabs" ye chamada "TX1", que sigue la linha de l bielho "FX4" mas cun un anterior mui mais moderno. Apesar de l nome, hoije an die, ls black cabs puoden ser tamien berdes, rosas, amarielhos ó azules. === Aéreo === Londres ten seis aeroportos: * [[Aeroporto de Londres Heathrow]]: L maior i percipal aeroporto para bolos anternacionales de Londres. Ten quatro treminales i l quinto an custruçon. Queda a 24 km de la cidade de Londres. * [[Aeroporto Anternacional de Londres|Gatwick]]: Ye l segundo mais amportante. Ten dous treminales. Queda a 48 km de Londres. * Stansted: Ousado mais para biaiges anternas. Queda a 56 km de la cidade. * Luton: Ousado para bolos anternos i bos anternacionales de baixo custo. Queda a 56&nbsp;km al norte de Londres. * City: Para biaiges pribadas. Queda a 10&nbsp;km de l centro de Londres. * Southend: Ye l mais pequeinho i mais loinge aeroporto de Londres, queda a 64&nbsp;km de l centro de la cidade. Ten pouco mobimiento. == Cultura == === Eiducaçon === Londres ten bárias ounibersidades. Cun 125.000 studantes, la [[Ounibersidade de Londres]] ye la maior de l [[Reino Ounido]] i de la Ouropa. Eilha cumprende bárias faculdades i anstitutos. Outras ounibersidades an Londres son la City University, University Brunel, la London Metropolitan University, Middlesex University, UEL, University of Westminster i London South Bank University. === Literatura === Bários scritores bibírun i anspirórun-se an Londres nas sues obras. Cumo testemunha ocular, [[Samuel Pepys]] screbiu subre la eipidemie de peste i l grande ancéndio. [[Charles Dickenes]] retrata an sous libros la época bitoriana. === Artes dramáticas === [[Fexeiro:Globe theatre london.jpg|thumb|left|200px|[[Globe Theatre]] de [[William Shakespeare|Shakespeare]]]]. [[William Shakespeare|Shakespeare]] passou grande parte de la sue bida na cidade i fundou l [[Globe Theatre]]. Assi cumo sou cuntemporáneo, l dramaturgo [[Ben Jonson]]. Londres abriga bárias scuolas de artes dramáticas: Central School of Speech and Drama (que tubo cumo studantes Judi Dench i [[Laurence Olivier]]), London Academy of Music and Dramatic Art i la prestigiosa Royal Academy of Dramatic Art (que tubo cumo studantes [[Joan Collins]] i [[Roger More]]). La cidade abriga inda alguns stúdios de cinema, de ls quales se çtaca Pinewood fundado an [[1934]] adonde fúrun feitos bários filmes de l agente 007. === Música === Londres abriga bárias casas de spetaclo musical cumo l [[Royal Albert Hall]], Barbican Arts Centre antre outros. Ten la [[Ourquestra Filarmónica de Londres]] cun sede ne l Royal Festival Hall. Ten l [[Royal Ballet]] cun sede na [[Royal Oupera House]]. Ls cuncertos de música pop/rock acunten giralmente an Earls Cort ó na Wembley Arena. La cidade ye sede de l purmeiro [[Hard Rock Café]] de l mundo i de l famoso stúdio [[Abbey Road Studios]] === Çporto === Londres fui sede dues bezes de ls jogos oulímpicos, an [[1908]] i [[1948]]. An [[2005]], Londres fui scolhida pula terceira beç para sediar ls jogos oulímpicos, l que acunterá an [[2012]]. Na cidade de Londres localiza-se l [[Stádio de Wembley]] (stádio de futebol) custruído an [[1924]], que hoije ye un de ls maiores stádios de futebol de l mundo i l mais moderno ja custruído. La cidade abriga inda 12 clubes de futebol porfissional, sendo que cinco deilhes atuan na purmeira debison de l campeonato anglés i ténen milhares de torcedores al redor de l mundo. Son eilhes l [[Arsenal]], [[Fulhan]], [[Tottengan Hotspur]], [[West Ham United]] i [[Chelsea]]. Outros clubes de la cidade son l Charlton Athletic i Crystal Palace, que atualmente stan a çputar la segunda debison. L filme "Green Street Holigans" retrata mui bien cumo funciona l die a die de las firmas (claques ourganizadas) de ls clubes londrinos. L filme quedou mundialmente famoso apuis de sou lançamiento i ye cunsidrado un de ls mais bien sucedidos subre futebol. Londres ye sede tamien dua de las mais famosas cumpetiçones çportibas de ténis. L [[Torneio de Wimbledon]] çputado ne l All England Club ne l subúrbio de la cidade. {{Commons1|London}} {{Wikiquote|Londres}} == {{Lhigaçones Sternas}} == * [http://www.museumoflondon.org.uk/SMOLsite/ Museu de Londres] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060221201645/http://www.museumoflondon.org.uk/SMOLsite/ |date=2006-02-21 }} * [http://www.london.gov.uk/ Gobierno de Londres] == Refréncias == <references/> [[Catadorie:Cidades de l Reino Ounido]] [[Catadorie:Capitales de la Ouropa]] hh7gzsr08zakcw05uyss13dxeggzilp Mahayana 0 606 108795 101556 2026-11-08T02:43:05Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 108795 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Jiuhuashan bodhisattva image.jpg|thumb|upright|right|Eimaige an relebo de l [[bodisatba]] [[Kuan Yin]], ne l [[Monte Jiuhua]], na [[China]]; ls dibersos [[braço]]s de la eimaige reperséntan la capacidade i l cumpromisso sin lhemites de l bodisatba an ajudar ls outros seres.]] '''Maaiaana''' ó '''''mahayana''''' (an [[sánscrito]]: महायान, [[Trasliteraçon|trasl.]] ''mahāyāna'', "grande beiclo") ye ua palabra classeficatória outelizada ne l [[budismo]], que puode ser ousada de trés maneiras defrentes: * Cumo tradiçon biba, l maaiana ye la maior de las dues percipales tradiçones de l budismo eisistentes hoije an die, la outra sendo l [[terabada]]. * Cumo galho de la [[filosofie budista]], l maaiana se refre a un nible de prática i motibaçon spritual,<ref>Harvey, ''Antrodution to Buddhisn'', Cambridge University Press, 1990, pág. 94</ref> más specificamente al ''[[Bodisatba|Bodhisattbayana]]' '<ref>"L ''Mahayana'', "Grande Beiclo" ó "Grande Carruaige" (para carregar todos ls seres al ''[[nirbana]]'') tamien ye, i talbeç más correta i percisamente, coincido cumo l ''Bodhisattbayana'', l beiclo de l [[bodisatba]]." (Ber ''Andian Buddhisn'', [[La. K. Warder]], 3rd eidition, 1999, p.338)</ref> La alternatiba filosófica ye l [[hinaiana]], que ye l ''yana'' ("camino") de [[Arhat]]. * Cumo camino prático, l maaiana ye un de ls trés ''[[yana]]s, ó caminos para la [[eiluminaçon]], ls outros dous sendo l hinaiana i l ''[[bajrayana]]''. Las raízes de l nome ''mahayana'' son polémicas<ref>"La scuola posterior que se arrogou l títalo de 'Mahayana'." ''Andian Buddhisn'', AK Warder, 3ª eidiçon 1999, pág. 4</ref>, i ténen sue ourige nun debate subre quales serien ls reales ansinamientos de l [[Sidarta Gautama|Buda]].<ref>"Ye cierto que l termo ''Mahayana'' (que quier dezir "grande ó amplo beiclo") era oureginalmente un rótulo polémico outelizado solo por umdos lhados - i talbeç pul menos seneficante deilhes - nun debate arrastrado, i talbeç mesmo zeigual, a respeito de quales serien ls reales ansinamientos de l Buda". (Ber '' Macmillan Ancyclopedie of Buddhisn, 2004, pág. 492)</ref> Ambora l mobimiento maaiana trace sues ourigems la Gautama Buda, l cunsenso oubtido pulas eibidéncias stóricas até hoije andica que tenga se oureginado ne l [[Sul de la Índia]], ne l [[seclo I|seclo I d.C.]].<ref>"L própio mobimiento maaiana alega tener sido fundado pul própio Buda. L cunsenso oubtido pulas eibidéncias, inda assi, ye de que el se oureginou ne l Sul de la Índia ne l purmeiro seclo depuis de Cristo." ''Indian Buddhisn'', AK Warder, 3rd eidition, 1999, pág. 335.</ref> Fui lhebado a la [[China]] por [[Lokaksema]], purmeiro tradutor de l [[sutra]]s maaianas pa l [[Léngua chinesa|chinés]]. La purmeira mençon al maaiana acuntece ne l [[Sutra de l Lhótus]], antre l [[seclo I a.C.]] i l [[seclo I|seclo d.C.]].<ref>Therabada - Mahayana Vuddhisn Ben. Dr. W. Rahula [http://www.budsas.org/ebud/ebdha125.htn Therabada - Mahayana Buddhisn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250220191826/https://www.budsas.org/ebud/ebdha125.htn |date=2025-02-20 }}</ref> Las purmeiras [[Sutra maaiana|scrituras maaianas]] porbablemente se oureginórun durante l [[seclo I]], ne l [[subcontinente andiano]], i se spalhórun para la [[China]] durante l [[seclo II|segundo seclo]].<ref>"La eibidéncia más amportante - na berdade, la única eibidéncia - para se situar l nacimiento de l maaiana ne l ampeço de la [[era quemun]] nun ben de la Índia, i si de la China. Yá ne l redadeir quarto de l segundo seclo depuis de Cristo eisistie ua coleçon pequeinha, aparentemente idiossincrática, de sutras maaianas seneficatibas, traduzidos pa l que [[Erik Zurcher]] chama de "[[Léngua chinesa|chinés]] quebrado", por un ando-cita, cujo nome andiano fui reconstruído cumo ''Lhokaksema''." ''Macmillan Ancyclopedie of Vuddhisn'', 2004, page 492</ref> Solo ne l [[seclo V]] l maaiana se tornou ua scuola anfluente na Índia.<ref>"Tenemos, seguramente, para este período, un ''corpus'' seneficatibo de anscriçones de birtualmente todas las partes de la Índia. ... Mas an nanhue parte deste stenso material eisiste qualquier refréncia, antes de l quinto seclo, a algo ó alguien chamado ''Mahayana''. Eisisten, por outro lhado, dibersas refréncias als grupos que questumában ser chamados de ''[[Hinaiana|Hinayana]]' ' - ls ''sarbastibadinas'', ls ''mahasamghikas'', i assi por delantre. Por este punto de bista, pul menos, este nun fui "l período de l maaiana", i si "l período de l hinaiana".", ''Macmillan Ancyclopedie of Vuddhisn'', 2004, page 493</ref> Ne l decorrer de sue stória, l maaiana se spalhou pul [[Leste de la Ásia]]. Ls percipales países ne l qual el inda ye praticado son la China, l [[Japon]], la [[Coréia]] i l [[Bietname]]. Alguns de ls percipales sutras maaianas, codeficados para [[sánscrito]], nun subrebibírun cul tiempo i se perdírun.<ref name=EB1>Mahayana (Ancyclopedie Britannica 2002)</ref> Las bersones que fúrun traduzidas más tarde pa l [[Léngua tibetana|tibetano]] i l [[Léngua chinesa|chinés]] subrebibírun.<ref name=EB1/> Las percipales scuolas de l budismo maaiana que possuen un númaro seneficatibo de seguidores son l [[budismo tibetano]], l [[Zen|zen-budismo]], la [[Tierra Pura]], l [[Nichiren]], l [[Shingon]] i l [[Tendai]]. == Doutrina == Poucas cousas puoden ser ditas cun certeza subre l [[budismo]] maaiana, specialmente subre sues purmeiras formas, [[Índia|andianas]], para alhá de que ye la forma de budismo praticada na [[China]], ne l [[Bietname]], [[Coréia]], [[Tibete]] i [[Japon]].<ref>"Eisisten, al que parece, poucas cousas que puoden ser ditas cun certeza subre l budismo maaiana", ''Macmillan Ancyclopedie of Buddhisn'', 2004, pág. 492</ref><ref>"Mas para alhá de l fato de que puode-se dezir, cun algua certeza, que l budismo eisistente na China, Coréia, Tibete i Japon ye l budismo maaiana, nun se sabe cun clareza l que más puode ser dezido cun algua certeza subre l própio budismo maaiana, specialmente subre l sou período anterior, presumiblemente formatibo, na Índia.", ''Macmillan Ancyclopedie of Buddhisn'', 2004, page 492</ref> L maaiana puode ser çcrito cumo un feixe atado de maneira pouco firme,<!-- aceito sugestones para la traduçon de ''lhosely bound bundle'' --> de dibersos ansinamentos, que cunseguiu anglobar las dibersas i cuntrastantes eideias ancontradas naqueilhes dibersos ansinamientos de ls eilemientos que l cumponen.<ref>"Tornou-se cada beç más claro que l budismo maaiana nunca fui ua cousa, i si, al que parece, un feixe atado de maneira pouco firme, de muitas cousas, i - cumo Walt Whitman - era amplo i podie cuntener, ne ls dous sentidos de l termo, cuntradiçones, ó pul menos eilemientos antípodas.", ''Macmillan Ancyclopedie of Buddhisn'', 2004, page 492</ref> L maaiana ye ua strutura [[Religion|relegiosa]] i [[Filosofie|filosófica]] basta. Custitui ua [[fé]] anclusiba, caratelizada pula adoçon de nuobos [[sutra]]s, ls chamados [[sutras maaianas]], an adiçon als testos más tradecionales, cumo l [[cánon Páli]] i ls [[ágama]]s, i por ua mudança ne ls cunceitos i ne l porpósito básico de l budismo. L maaiana se bé cumo capaç de penetrar más perfundamente ne l [[darma]] de [[Sidarta Gautama|Buda]]. Ne l [[Nirbana Sutra]] (ó Mahaparinirbana Sutra), por eisemplo, l Buda narra cumo sous purmeiros ansinamientos subre l [[sofrimento]], la [[ampermanéncia]], i l [[Anatta|nó-You]] fúrun dados àqueles que inda éran cumo "pequeinhas crianças", ancapazes de digerir la "refeiçon" cumpleta de la Berdade, anquanto que a la medida que estes studantes sprituales "crecíren" i nun más se sastifazéren cun ls angredientes preleminares de la refeiçon dármica cun que se alimentan, i percísen de maior sustáncia, staran porntos a assemilar ls ansinamientos de l maaiana an toda la sue totalidade. L scuola maaiana de l budismo tira la énfase ne l eideal, spresso pul [[terabada]], de la lhibertaçon de l ''[[dukkha]]'' (sofrimiento) andibidual, i na oubtençon de l [[nirbana]] (stinçon). L [[Sutra de l Lhótus]] diç, por dibersas bezes, que la bida de l Buda ye mui lhonga, i que eilha ye anfenita; las outoridades de l maaiana diberge subre qual destas afirmaçones dében ser anterpretadas lhiteralmente. Dua maneira giral, ls chineses i japoneses prefíren la purmeira, anquanto ls tibetanos la redadeira. Para alhá desso, la maiorie de las scuolas de l maaiana acradita nun [[panteon]] de [[bodisatba]]s (an [[sánscrito]]: बोधिसत्त्व), quaije-debinos, que se debótan a la eiceléncia pessonal, al coincimiento supremo, i a la salbaçon de la houmanidade i de todos ls outros seres sencientes ([[animal]]es, [[pantasma]]s, [[semidius]]s, etc.). L [[Zen|zen-budismo]] ye ua scuola de l maaiana que frequentemente tira la énfase ne l panteon de l bodisatbas, i al ambés desso se foca ne ls aspetos [[Meditaçon|meditatibos]] de la religion. Ne l maaiana, l Buda ye bisto cumo l ser defenitibo, más eilebado, persente an todos ls tiempos, an todos ls seres, i an todos ls lhugares, anquanto ls bodisatbas reperséntan l eideal ounibersal de la eiceléncia altruística. Ls percípios fundamentales de la doutrina maaiana fúrun baseados an torno de la possiblidade de la lhiberaçon ounibersal de l sofrimento, para todos ls seres (dende "grande beiclo") i na eisisténcia de budas i bodisatbas que ancorpóran la [[natureza Buda]] (佛性) tracendente (la eiterna persença de l Buda, persente, mas scundida i eirreconhecible, an todos ls seres). Alguas scuolas de l maaiana simplefícan la spresson de fé premetindo que la salbaçon seha oubtenida atrabeç de la grácia de l buda [[Amitaba]] (अमिताभ), tenendo fé i se debotando al ''[[nianfo]]'' (cánticos la Amitaba). Este stilo de bida deboto de l budismo ye specialmente anfatizado pulas scuolas de la corriente [[Tierra Pura]], i cuntribuiu enormemente al sucesso de l maaiana ne l [[Leste de la Ásia]], adonde ls eilemientos sprituales tradecionalmente se outelizában de cánticos cul nome dun buda, de [[mantra]]s ó ''[[dharani]]s'', de la lheitura de [[sutra]]s maaianas i de l [[misticismo]]. Ne l budismo chinés, la maiorie de l [[monge]]s pratica la [[Tierra Pura]], alguns cumbinando-la cul ''Chan'' ([[Zen]]).<ref>Welch, ''Pratice of Chinese Buddhisn'', Harbard, 1967, page 396</ref> Hai ua tendéncia, ne ls sutras maaianas, de ancarar la aderéncia a estes testos cumo forma de oubtener benefícios sprituales maiores de l que aqueilhes que serien oubtenidos puls seguidores de las bisones nó-maaiánicas de l [[darma]]. Assi, ne l [[Srimala Sutra]], l Buda afirma que la deboçon al maaiana ye einerentemente superior an sues birtudes a la deboçon al camino de l ''[[Srabaka]]'' ó de l ''[[Pratyekabuddha]]'': " ...assi cumo, ne l [[ganado]], la magnificéncia de l más bien criado i guapo brilha más que l restro de l ganado an [[altura]], [[peso]] i assi por delantre, tamien aguantar l ''Saddharma'' [Berdadeiro Darma] de l maaiana, inda que solamente un pouco, ye algo maior i más basto que todos ls saudables darmas de l ''yanas'' [beiclos] de l Shrabaka i Pratyekabuddha."<ref>''The Shrimaladebi Sutra'', traduçon pa l anglés por Shenpen Hokhan, Lhongchen Foundation, Oxford 1998, pág. 27</ref> == Refréncias == <references/> [[Catadorie:Mahayana]] h7alpw9qzg1wsffnboeatpr21cbxabz Meteorologie 0 639 108798 104403 2026-11-08T02:51:55Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 108798 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Cloud.jpg|thumb|300px|[[Nubres]] de l tipo "[[Cumulus]]".]] La '''meteorologie''' ó [[ciéncia atmosférica]] ambestiga ls [[Tiempo (clima)|fenómenos]] de la [[atmosfera]] [[Tierra|terrestre]] i de outros planetas, cun foco ne ls porcessos físicos que ambuolben múltiplas scalas i na prebison de l tiempo.<ref>{{en}} Wallace, J. M. and P. B. Hobbs, 2006: Atmospheric science: an introdution survey - 2dn ed. Book.Amsterdan: Eilsebier Academic Press. 483 pp.</ref> La ourige de la palabra meteorologie ye ''meteoro'' que senefica aqueilho que stá eilebado ó cuntido na atmosfera. La pesquisa científica de la atmosfera i las sue aplicaçones defínen l ouniberso i la abrangéncia de la meteorologie. Un de ls percipales oubjetibos ouparacionales de la meteorologie ye la [[prebison de l tiempo]], antendida eiqui cumo la prebison de l fenómenos atmosféricos que acuntecírun nun período feturo de até 15 dies. Para alhá de la prebison de l tiempo hai la detreminaçon de la tendéncia de las flutuaçones climáticas, an giral referida solo cumo ''tendéncia climática''. Nesse causo, la tendéncia percura stabelecer las cundiçones de las flutuaçones climáticas de l próssimo anho ó de la próssima staçon, se la temperatura, ounidade de l tierra, precipitaçon etc stará arriba, ambaixo ó próssima de l balor sperado. Assi, la prebison de l tiempo ye defenida para defrentes [[scala sinótica|scalas]] temporales i spaciales. Muitos de ls sistemas atmosféricos aperséntan ua cumbinaçon cumplexa de fenómenos de scalas defrentes. Las prebisones de ls fenómenos de l tiempo local, percipalmente daqueilhes fenómenos associados al tiempo sebero, cumo tempestades, airaçadas, rajadas, pancada de chuba, granizo, etc son mui amportantes para ua basta gama de atebidades houmanas i pa l antendimiento de las trasformaçones rápidas de l ambiente. Por eisemplo, nas grandes cidades ls fenómenos meteorológicos más críticos acaban por definir las cundiçones de salubridade i la culidadeambiental la qual stá sujeita la populaçon. Antre esses fenómenos listan-se las einundaçones, las stiaiges i la çponiblidade de auga potable, las cundiçones críticas de temperaturas stremas (óndias de calor ó canicules), an giral associadas la baixos balores de houmidade relatiba de l aire, ls eibentos críticos de poluiçon de l aire, associados a la cuncentraçones de poluentes atmosféricos arriba de balores aceitables a la salude houmana, animal i begetal, etc. La populaçon mundial de las cidades ten hoije ua percepçon crecente quanto la sue bulnerablidade als riscos ambientales. La atmosfera ye un de ls cumponentes de l chamado Sistema Ambiental de l Planeta, de l qual tamien partecípan l Ouceano, la Superfice planetária an giral (tierras, peinhas etc) i l cunjunto de ls seres bibos, para definir ua sistema caratelizado por ua cumplexa rede de anter-relaçones i feedbacks (porcessos de retro-alimentaçon positiba i negatiba). La Meteorologie studa la atmosfera an sue anter-relaçon culas outras sferas de l planeta: la biosfera, litosfera, criosfera i heidrosfera. La camada atmosférica an que la maiorie de ls seres bibos de la tierra i de l aire bíben ye chamada tamien houmeosfera, porque neilha la cumbeçon térmica i la turbuléncia, ancuntrada na [[troposfera]] homogeneizan las fraçones an belume de ls gases atmosféricos, percipalmente nitrogénio (tamien chamado azoto) i oxigénio. La atmosfera terrestre ye çtinta de outras ne l sistema solar, por ua lado, pula persença de cantidades seneficatibas de oupor de auga i de oxigénio i por outro, pula falta de eiquilíbrio químico antre ls cumpuostos químicos na atmosfera. mui an funçon de las reaçones bioquímicas. Cumo eisemplo, l ouxigénio de la atmosfera terrestre nun stá an eiquilíbrio químico culs outros materiales de la superfice terrestre cumo acuntece an Marte. Esso se debe la persença de [[bida]] begetal na [[Tierra]]. De forma defrente an [[Marte]] praticamente todo l ouxigénio çponible na atmosfera fui outelizado na oxidaçon de ls cumpuostos de la superfice ariana, dende a quelor abermelhada de sue superfíce i tamien l que ye spantoso, la falta de formas de bida macroscópicas ó que séian facilmente eidantificables por sensoriamiento remoto. == Cumo se forma un meteorologista? == Ne l Brasil, meteorologistas son bachareles an meteorologie que se forman an cursos de período antegral cun duraçon de 4 anhos. Ua beç formado stan plenamente capacitados al trabalho ouparacional i tamien para la rializaçon de atebidades de pesquisa científica. Las ampresas pribadas i las atebidades de pesquisa an meteorologie ancóntran-se an spanson ne l mundo. A la medida que l acesso a la eiducaçon oumenta i atinge a un númaro maior de pessonas ne l mundo, oumenta tamien la necidade de pessonal técnico i científico capacitado para gerar susídios i anformaçones corretas als gestores respunsables pul ambiente i sue proteçon an sues múltiplas facetas. Por essa rezon, la ciéncia atmosférica torna-se cada beç más persentes na cuncéncia de ls gestores ambientales, tanto nas cidades cumo ne l campo de las paisaige natural i agropastoris. Anfeliçmente, hoije, las paisaiges stan sob antensa presson acupacional, hídrica i de las defrentes formas de la poluiçon. Ne l Brasil, la porfisson ye recoincida por lei federal i fiscalizada pul sistema CREA/CONFEA. La sfera de atuaçon de ls meteorologistas ye custituída por: ampresas pribadas, ampresas de capital misto i por anstituiçones gobernamentales. La meteorologie outeliza las ferramientas analíticas, dedutibas i ouparacionales de la [[física]], [[matemática]] i [[cumputaçon]]. Por esso, essas deciplinas son oubrigatórias ne ls purmeiros anhos de l curso de graduaçon an meteorologie, para alhá de las deciplinas antrodutórias la própia ciéncia atmosférica. Na Ounibersidade, apuis de un período einicial an que l studante de la graduaçon se debruça subre la matemática, física i ciéncia de la cumputaçon an nible superior, el passa a cursar las deciplinas specíficas de la meteorologie: ([[dinámica de la atmosfera]], [[sistemas de mediçon]] i anstrumentaçon, [[meteorologie sinótica]], [[micrometeorologie]], [[hidrometeorologie]], [[agrometeorologie]], [[climatologie|climatologie dinámica]] i [[climatologie|statística]], [[métodos numéricos aplicados la geociéncias]], [[poluiçon de l aire]] i [[química de la atmosfera]] etc. Esse cunjunto de deciplinas i la formaçon básica an cálclo defrencial i antegral, física clássica i ciéncia de la cumputaçon (porgramaçon) dá al graduado ua buona perspetiba de la cumplexidade de l ambiente atmosférico, colocando-lo an cuntato tanto culas facilidades laboratorias i cumputacionales cumo cul stado-de la-arte de la pesquisa an meteorologie. La maiorie de l [[porgramas]] cumputacionales (softwares) que son outelizados na prebison de l tiempo pertenécen al ouniberso de l [[software libre]], cumo la plataforma [[linux]] i sous percipales aplicatibos (cumputadores, porcessadores i anterfaces gráficas i de testo). == Stória de la ciéncia atmosférica == [[Fexeiro:Aristoteles Louvre.jpg|thumb|right|130px|Aristoteles]] === Antiguidade === * '''[[3000 a.C.]]''' L chinés [[Nei Tsing Sou Wen]] screbiu la purmeira obra subre la meteorologie que cumprendiu eigualmente las prebisones. * '''[[400 a.C.]]''' Na Índia, ls períodos de monson cunduzírun a las purmeiras mediçones de las taxas de chuba cumo tamien de sues prebisones. * '''[[350 a.C.]]''' L termo meteorologie ben de [[Aristóteles]] que l outelizou para çcrebir l que el chamou de [[Ciéncias de la Tierra]] de forma giral i nun solo l domínio sclusibo de ls studos de la atmosfera. An particular, el çcrebiu l ciclo hídrico (heidrológico) cumo: Agora l [[Sol]], nacendo, cumo el siempre faç, coloca an açon un porcesso de mudança, aparecimiento i declínio, cuja açon albanta la más pura i doce auga, la cada die, dissolbendo-la an oupor i trasportando-la pa las alturas adonde eilha se condensa nuobamente pul friu i retorna a seguir para la superfice de la tierra. * '''[[300 a.C.]]''' L filósofo [[Théophreste]] publica "Las seinhas de l tiempo" (Fr.:''Les signes du temps''), purmeira obra de prebisones meteorológicas na Ouropa. === Renascença === [[Fexeiro:Galilee.jpg|thumb|left|130px|Galileu Galilei]] * '''[[1607]]''' [[Galileu Galilei]] custruiu un [[termoscópio]], l ancestral de l [[termómetro]], bien que la paternidade desse ambento seia cuntestada. Esse strumiento mudou l pensamiento de l tiempo porque cunseguie la medida dun eilemiento que era pensado cumo un eilemiento eimutable de Aristóteles (fuogo, auga, aire i calor). Nós ampeçamos a notar las bariaçones de l [[fenómeno climático|tiempo]], inda de modo lemitado porque faltaba sperar la criaçon de l padron de temperatura por [[Daniel Gabriel Fahrenheit]] i [[Anders Celsius]] al [[seclo XVIII]] para cuntar berdadeiramente las cousas. * '''[[1644]]''' [[Ebangelista Torricelli]], un cuntemporáneo de Galileu, cria l purmeiro [[bácuo]] arteficial an 1644 i zambolbe ne l porcesso l purmeiro [[barómetro]]. L ''tubo de Torricelli'' ye un tubo de bidro cun ua stremidade abierta i outra cerrada. L tubo ye anchido cun [[mercúrio (eilemiento químico)|mercúrio]] i birado de punta-cabeça cula abertura mergulhada nun recipiente que tamien cúnten mercúrio. Para rializar las medidas, l tubo ye mantido na posiçon bertical, de modo que parte de l mercúrio ne l tubo scoa pa l reserbatório até que la presson eisercida pula coluna de marcúrio se eiquilibre cula presson atmosférica subre la superfíce libre de l reserbatório. L mobimiento de l mercúrio na coluna ye solo parcial pus al deixar l belume superior de l tubo cria un [[bácuo local]]. La altura de la coluna de mercúrio será porporcional a la presson atmosférica. La presson atmosférica ampede l mercúrio de salir cumpletamente de l tubo resultando an eiquilíbrio heidrostático. L bácuo ne l anterior de l tubo nun ye total mas quaije. La altura de la coluna de Mercúrio premite la leitura de la [[presson atmosférica]] an ua scala aprossipriada, i.i. milímetros de mercúrio. Torricelli çcubriu cun sue ambençon que la presson de la atmosfera barie ne l tiempo, i.i. que eilha podie bariar die la die. Hoije ye mui coincida la regra de prebison que diç que an cundiçones de presson de l aire relatibamente baixa acuntece mal tiempo i bice-bersa. * '''[[1648]]''' [[Blaise Pascal]] çcubriu que la presson atmosférica deminuie cula altitude i por esso que habie un bácuo fura de la atmosfera. * '''[[1667]]''' [[Robert Hoke]] custruiu l [[anemómetro]] para medir la [[belocidade]] de l [[bento]]. * '''[[1686]]''' [[Edmund Halley]] cartografa ls [[alíseos]] (antertropicales) i deduç que las mudanças de l tiempo atmosférico son causadas pul calecimiento solar. El cunfirma assi las çcobiertas de Pascal subre la presson atmosférica. [[Fexeiro:Benjamin Franklin by Jean-Baptiste Greuze.jpg|thumb|150px|left|Benjamin Franklin]] * '''[[1735]]''' [[George Hadley]] ye l purmeiro a tomar an cunsidraçon la rotaçon de la Tierra para splicar ls alíseos. Bien que sue splicaçon fusse ancorreta i prebise bentos cun belocidade menor que la rial, sou nome fui dado a la circulaçon [[trópico|tropical]] coincida hoije cumo [[Circulaçon atmosférica#Células de Hadley|células de Hadley]], ua de las grandes circulaçones que cumpone la [[circulaçon giral de la atmosfera]]. * '''[[1743]]-[[1784]]''' [[Benjamin Franklin]] ouserbou die a die i notou que ls sistemas meteorológicos ben de oeste na América de l Norte. El publicou la purmeira carta científica de la [[Corriente de l Golfo]], probando que l [[centeilha]] ye un fenómeno [[eiletricidade|eilétrico]], tamien studou ls eifeitos de las [[bulcon|eirupçones bucánicas]] i l cumportamiento de ls meteoros i speculou subre ls eifeitos de la [[çflorestamento]] ó [[çflorestaçon|çmatamento]] subre l [[clima]]. * '''[[1780]]''' [[Horace-Bénédit de Saussure]] custruiu un higrómetro de filo de pelo para medir la houmidade relatiba de l aire. Mostrou que bariaçon de l cumprimiento de l filo de pelo ye linearmente perporcional a la bariaçon de la houmidade relatiba de l aire. === Ampeço de ls tiempos modernos === * '''[[1802]]-[[1803]]'' [[Luke Howard]] screbiu l trabalho antitulado “Subre la modeficaçon de las nubres” (Trad. angl.: 'On the modification of clouds'') ne l qual el dou ls nomes a las [[nube]]s tal qual las coincemos hoije, i.i. a cobrar de l [[Latin]]. * '''[[1806]]''' [[Francis Beaufort]] antroduziu sue scala çcritiba de ls bentos çtinada als marineiros. La [[scala de Beaufort]] çtaca ls eifeitos de l bento subre bagas (e.i. quando l stado de l mar ye de las óndias que ancrispan i se quebran para formar spuma) a la antensidade de l bento, medida an [[Ounidades de medida|nuolos]] (1 nuolo eiquibale a cerda de ½ metro por segundo C, i.i. 1 nuolo = 0,514444588 m/s = 1.852&nbsp;km/h ó 1 m/s = 1,943843951 nuolo = 2,23694&nbsp;mph “milhas por hora” = 3,6&nbsp;km/h). * '''[[1835]]''' Fui nun artigo chamado ''Subre las eiquaçones de l mobimiento relatibo de ls sistemas de cuorpos'' (an fr.:''Sur les équations du mouvement relatif des systèmes de corps'') que [[Gustabe-Gaspard Coriolis]] çcrebiu matematicamente la fuorça que lieba sou nome. Ne l sou artigo, la [[fuorça de Coriolis]] apareciu cumo ua cumponente suplementar a la fuorça centrífuga, sentida por un cuorpo an mobimiento relatibo a un refrencial an rotaçon. Essa fuorça ye eissencial pa la çcriçon de l mobimiento de ls sistemas meteorológicos cumo Hadley habie pressentido un seclo antes. * '''[[1837]]''' [[Samuel Morse]] ambentou l [[telégrafo]] que premitiu la disseminaçon de anformaçones i antre eilhas de las medidas meteorológicas. * '''[[1838]]''' [[Willian Reid]] <ref>{{en}} [http://www.magma.ca/~jdreid/reid.htn '''Willian Reid (1791-1858)''']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} site anterneta par ''John D. Reid'' (2006)</ref> publicou l artigo cuntroberso '''Lei de las Tempestades''' (Angl.:'''Law of Storms''') que çcrebiu l cumportamiento de las [[ciclone|depressones]]. Sue obra debediu la quemunidade científica durante dieç anhos. * '''[[1841]]''' [[Eilias Lomis]]<ref>{{en}} [http://www.magma.ca/~jdreid/lomis.htm/ '''Eilias Lomis (1811 - 1889)''']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} site anterneta par ''John D. Reid'' (2006)</ref> fui l purmeiro a sugerir la persença de [[Frentes (meteorologie)|frentes]] para splicar l tiempo mas nun solo apuis de la [[Purmeira Gerra Mundial]] que la scuola norueguesa de meteorologie zambolbiu l cunceito. * '''[[1849]]''' L ''[[Smithsonian Anstitution]]'', sob la direçon de [[Joseph Heinry]] <ref>{{en}} [http://www.si.edu/archibes/ihd/jhp/joseph03.htm '''JOSEPH HENRY Father of Weather Serbice''' ] site oufecial de l ''[[Smithsonian Anstitution]]'' (2006)</ref> ampeçou la ouparaçon dua rede de staçones meteorlógicas de ouserbaçon ne ls [[Stados Ounidos de la América]]. === Era Cuntemporánea === * '''[[1904]]''' Lougo ne l ampeço de l seclo XX, an 1904 [[Bilheln Bjerknes]] ampeça la çcusson neçaira para la rializaçon de la prebison numérica de l tiempo <ref>{{en}} [http://www.story.noaa.gov/stories_tales/Bjerknes.html{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} '''The porblem of Weather Predition, las sem from the standpoints of Mechanics and Physics''' par Wilheln Bjerknes dans le site de [[NOAA]]] acédé le 2006-12-14</ref>. * '''Depuis de la Purmeira Guerra Mundial * '''[[1919]]''' Ls meteorologistas noruegueses <ref>{{en}}[http://www.srh.weather.gov/srh/jetstrean/synotic/cyclone.htm '''Çcriçon de l modelo Noruegués de las depressones fruntales de las latitudes médias'''] de l ''[[National Weather Service]]'' de la [[NOAA]] (2006)</ref>, sob la direçon de [[Bilheln Bjerknes]], zambolbírun l [[modelo noruegués de ciclones]], ua eideia de que las bordas de las massas de aire se ancóntran al largo de zonas de çcuntinuidade que chamórun frentes: ([[frente caliente]], [[frente frie]] i [[oucluson]]). D'acordo cun essa teorie, eisisten trés zonas fruntales que apártan quatro massas de aire: [[Fexeiro:Weather fronts.svg|thumb|right|170px|Ls simblos de las frentes meteorológicas: 1) Frente frie 2) Frente caliente 3) Oucluson 4) Stacionária]] :* [[Polar]] :* [[Ártica]], ne l [[Heimisfério Norte]] i [[Antártica]] ne l [[Heimisfério Sul]]. :* [[Marítima]] i :* [[Tropical]] Cunsidrando la rotaçon de la Tierra (spressa pula fuorça de Coriolis), la çtribuiçon de massas i la fuorça de presson atmosférica associada al peso de la coluna de aire, l calecimiento defrencial de la superfice i l mobimiento bertical associado a las precipitaçones amplícan na geraçon, antensificaçon i declínio de ls sistemas meteorológicos de latitudes médias. L grupo cumprendia [[Carl-Gustaf Rossby]], que fui l purmeiro a splicar la circulaçon atmosférica de grande-scala an termos de la [[macánica de ls fluidos]], [[Tor Bergeron]], que detreminou l macanismo de formaçon de pingas de [[chuba]] a partir de nubres de topo friu, i [[Jacob Bjerknes]]. Esta scuola de pensamiento spandiu-se mundialmente. Inda hoije, las splicaçones meteorológicas simples que chégan-mos pula média outelizan l bocabulário criado pula scuola norueguesa. * '''[[1922]]''' L zambolbimiento de la meteorologie de cierto punto de bista stubo associada a la macánica de ls fluidos até la fin de l seclo XIX. An 1922, [[Lewis Fry Richardson]] publicou l amportante libro chamado ''Weather predition by numerical process'' (Prebison de l tiempo por métodos numéricos) ne l qual el çcrebie la antegraçon numérica de las eiquaçones de las bariables atmosféricas médias de forma a oubtener ua prebison de l tiempo 24 horas adelantre. Mostrou cumo ls termos de menor magnitude relatiba de las eiquaçones de l mobimiento de l aire podien ser negligenciados nua purmeira aprossimaçon. Por eisemplo, l termo de difuson molecular podie ser çcunsidrado zde que ye rialmente menor cumparado a la fuorça de la grabidade i a las fuorças einerciales. Para alhá desso, a partir de sue análeze quedou eibidente pa ls meteorologista, físicos i matemáticos de la purmeira metade de l seclo XX que la antegraçon numérica de las eiquaçones de la atmosfera solo poderie ser feita cun éisito a partir de l coincimiento i de la definiçon percisa de l stado einicial de las bariables de la atmosfera (l que ye coincido hoije por 'ampeçalizaçon' ó simplesmente la 'análeze'). Debido al fato de que l campo einicial outelizado por Richardson nun ser eisatamente l que chamariamos dun campo suficientemente filtrado (ó alisado), esto ye, del tener outelizado un campo adonde las defrentes bariables nun se apersentában cunsistentes ua cula outra, de l punto de bista físico, lssous resultados pioneiros nun fúrun mui ancorajadores. Rialmente, superestimórun la decida de la presson an ua localizade de la Almanha, mas, cunsidrado an sou cunjunto teórico, la metodologie apuntou l camino a ser seguido: purmeiramente serie filtrar las bariables de l stado einicial de modo a tirar perturbaçones de alta frequéncia que nun stan associadas al mobimiento de l tiempo atmosférico, esse redadeiro definido pulas chamadas [[Óndias de Rossby]], l que solamente fui antendido posteriormente nas décadas seguintes por [[Rossby]] i [[Charney]]. Essas semplificaçones premitírun que l cunjunto de (6) eiquaçones básicas podisse ser antegrado cumputacionalmente para oubtener la prebison de l stado feturo de la atmosfera de forma ouparacional ne l ampeço de la década de 1950 ne ls Stados Ounidos. Richardson (1922) tamien andicou la necidade de ourganizar un algoritmo decumponendo la antegraçon an atebidades numéricas semplificadas de modo a fazer la antegraçon de l cunjunto de eiquaçones, cumo yá habie sido apuntado por Bjerknes an 1904. Esso poderie ser feito atrabeç de centros de cumputaçon, i esto acunteciu ne l ampeço de l seclo XX, mui antes de la eisisténcia de cumputadores eiletrónicos. Solo na fin de la Segunda Guerra Mundial l purmeiro cumputador eiletrónico chamado ENIAC puode ser outelizado para finalidades nun bélicas, esto ye, pa la prebison numérica dun modelo atmosféricos semplificado chamado modelo outo barotrópico (rialmente baseado an eiquaçones filtradas) i que corresponde a ua repersentaçon bidimensional de l scoamiento atmosférico médio. * '''[[1950]]''' L zambolbimiento de l [[cumputador]]s al final de la [[Segunda Guerra Mundial]] i durante ls anhos 1950 cunduziu a la formulaçon de ls porgramas numéricos (cula formalizaçon teórica de [[John von Neumann]] i [[Alan Mathison Turing]]) grabados diretamente na mimória ouparacional de l cumputador, i.i. ls chamados [[algoritmos]], i a la formulaçon de la seluçon numérica de las eiquaçones de la atmosfera. Este fui l ampeço de la [[prebison numérica de l tiempo]] ouparacional. L purmeiro modelo meteorológico era ua berson bidimensional de la atmosfera baseado na antegraçon de la [[eiquaçon de la borticidade]], chamado [[modelo outo-barotrópico]] (bidimensional). Esse modelo correspondia a la média bertical aplicada a las eiquaçones de l scoamiento atmosférico, an ua forma na qual óndias de grabidade son filtradas de l cunjunto de óndias que cumpone la seluçon de l sistema de eiquaçones básicas de la atmosfera. Esse filtro corresponde simplesmente an sustituir la borticidade atmosférica (que ye eigual al ouparador rotacional de l betor belocidade de l bento) i l bento atmosférico por sous balores dados pula aprossimaçon geostrófica (esto ye, pul borticidade geostrófica, associada a la curbatura de l campo de altura geopotencial ó presson; i pul bento geostrófico, associado al gradiente de l campo de altura geopotencial). Assi, oubtibírun ua eiquaçon defrencial parcial para la altura [[geopotencial]]. L campo de geopotencial (que ye la [[einergie potencial]] outelizada para eilebar ua [[parcela de aire]] zde la superficie até la altura ç) puode ser prognosticada cun 24 horas de abanço, purmeiramente pa l Heimisfério Norte i depuis pa l planeta to, de modo ouparacional, yá cula berson barotrópica eiquibalente de l modelo. Las bersones sucessibas de zambolbimiento de l modelo atmosférico cunduzírun a la modelos cada beç más rialísticos, cun multi-camadas i para un grande númaro de bariables atmosféricas (presson, temperatura, umidade, cumponentes de la belocidade de l bento, precipitaçon, etc). Hoije ls modelos de prebison global son tridimensionales, antegrados durante bários dies i aplicados subre las chamadas [[eiquaçones primitibas de la atmosfera]]. L [[radar meteorológico]] fui zambolbido a partir de studos rializados durante la II Grande Guerra de ls retombos (poténcia de la óndia eiletromagnética retro-spalhada) causados pulas pingas de [[chuba]]. :* Ne ls [[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]] : zambolbimiento de ls purmeiros radares meteorológicos ouparacionales <ref>Radar in Meteorology de ''David Atlas'', publicado por '''[[Amarican Meteorological Society]]'''</ref>. :* Ne l Canada : [[J.S. Marshall]] i [[R.H. Douglas]] forman l « [[Stormy Weather Group]]» <ref>[http://www.radar.mcgill.ca/story.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. La stória de l «Stormy Weather Group» de la ''[[Ounibersidade McGill]]]'', [[Montréal]], [[Canada]]] (1968)</ref> na [[Ounibersidade McGill]] de [[Montréal]] que trabalhou la relaçon antre la poténcia retro-spalhada ó [[réfletibidade]] de l radar i la bariable (Z), associada a la antensidade i la taxa de chuba(R). :* Na [[Gra-Bretanha]], abánçan las pesquisas subre las caratelísticas de ls padrones de precipitaçon i subre la possiblidades oufrecidas puls defrentes cumprimentos de óndia antre 1 i 10 centímetros. * '''[[1951]]''' La [[Ourganizaçon Meteorológica Mundial]] (OMM) fui fundada pula [[ONU]] an sustituiçon la Ourganizaçon Meteorológical Anternacional. [[Fexeiro:TIROS-1-Earth.png|thumb|left|200px|Purmeira eimaige de l satélite [[TIROS-1]] de la [[Tierra]] a partir de l spácio]] * '''[[1960]]''' An [[1960]], l [[TIROS-1]] ye l purmeiro sucesso de lançamiento dun [[satélite meteorológico]]. Esse feito marca l ampeço de la coleta de dados meteorológicos a partir de l spácio cun ua reseluçon spacial mui superior àqueilha anton çponible pulas staçones terrestres de [[aerologie|radiossondaige atmosférica]] ambiando assi anformaçones de las bariables meteorológicas de locales cun pouca densidade de staçones cumo ouceanos, Amazónia, zertos i [[pólo geográfico|pólos geográficos]]. La [[teorie de l caos]] ye ampeçada culs trabalhos pioneiros de [[Edward Lorenz]] ne l studo de la stablidade seluçones de scoamientos atmosféricos cumbetibos, al curso de ls anhos 1960, por métodos cumputacionales. La aplicaçon de ls cunceitos de la teorie seran outelizados más tarde, a cobrar de ls anhos 1990, para tratar las seluçones de l [[sistema dinámico]] de la atmosfera por meio de la análeze statísitica de ls chamados [[ansambles]] (cunjuntos) de resultados. Nesses ansambles, las seluçones oubtenidas de defrentes modelos de prebison ó mesmo resultados dun mesmo modelo [[ampeçalizaçon|ampeçalizado]] a cobrar de bariaçones minúsculas de l parámetros eineciales (stado einicial) de l modelo, son analizados de l punto de bista de las possibles seluçones de l sistema dinámico resultando an prebisones más cunfiables i percisas. Por eisemplo, quando de 100 simulaçones oubtenidas a partir de stados eineciales ligeiramente dibersos, 70 andícan que acuntecerá tormientas an detreminada region, resulta que la porbablidade de acuntecer dessas tormientas ye de la orde de 70%. === Ampeço de l serbício meteorológico === Ne ls Stados Ounidos, an 1837, l stabelecimiento de la rede telegráfica premitiu l ampeço dun serbício sistemático de recuolha rápida de la anformaçon de las cundiçones de l tiempo meteorológico subre ua basta ária. Esse serbício ye l protótipo de l serbício anternacional rializado puls acordos anternacionales de la [[Ourganizaçon Meteorológica Mundial]] (WMO). Mapas de l tiempo junto a la superfice podien anton ser porduzidos cun esses dados meteorológicos repersentados por simblos i númaros subre cartas de çtrebuiçon de la presson atmosférica (reduzida al nible médio de la superfice de l mar, NMSM). La análeze de la sequencia temporal dessas cartas de tiempo premitie coincer l çlocamiento i alteraçones de ls sistemas de tiempo, cumo l mobimiento de [[frentes fries]], cun ua reseluçon temporal de alguas horas i spacial de más de 100&nbsp;km. La prebison de tiempo baseada an medidas meteorológicas requer un cunjunto apreciable de ouserbaçones, l que solo fui possible a cobrar de 1849 quando l [[Anstituto Smithsonian]] stabeleciu ua rede de ouserbaçon subre to ls Stados Ounidos cordenada por Joseph Heinry. Ouserbaçones similares fúrun amplementadas na Ouropa i outros países al mesmo tiempo. Na Anglaterra, an 1854, l goberno anglés chamou Robert FitzRoy para sou nuobo scritório de Statística Meteorológica de la pasta de comércio cul perpósito de cordenadar la coleta de medidas meteorológicas subre ls ouceanos. Esse scritório anstituiu l Serbício Meteorológico Anglés (United Kingdom Meteorological Office) an 1854, que fui l promeiro serbício meteorológico nacional ne l mundo. Las purmeiras prebisones de l tiempo diárias feitas pul scritório de FitzRoy fúrun publicadas ne l jornal The Times an 1860. Ne ls anhos que se seguiran un sistema de alerta de mal tiempo fui muntado na forma dun cone hastiado ne ls percipales portos quando airaçada era prebista. Ne ls 50 anhos seguintes muitos países stabelecírun serbícios meteorológicos nacionales: # Scritório Central Meteorológico de la Finlándia (1881) fui formado cumo parte de l Ouserbatório Magnético de la Ounibersidade de Heilsinki; # Cunsidra-se que l ampeço de la prebison climática tenga sido rializado pul [[Departamiento Meteorológico de la Índia]] (1889) al stabelecer que períodos de fame seguian als eibentos de ciclones tropicales i de monson de las décadas precedentes; # Departamiento de Agricultura de ls Stados Ounidos stablecírun l Scritório de l Tiempo (United States Weather Bureau) an 1890; # L Scritório Australiano de Meteorologie (Australian Bureau of Meteorology) fui stabelecido an (1905) pul Ato Meteorológico cumo forma de ouneficar ls defrentes serbícios meteorológicos staduales. === L coincimiento de la atmosfera === Muitos pesquisadores i cientistas cuntribuírun pa l coincimiento atual de la atmosfera terrestre. Antre eilhes çtácan-se: * [[Alexander Mikhailobich Oubukhov]] * [[Andrei Nikolaebich Kolmogorov]] * [[Andrei Sergebich Monin]] * [[Carl Friedrich Gauss]] * [[Carl-Gustaf Rossby]] * [[David Brunt]] * [[Edward Norton Lorenz]] * [[I. J. Dutton]] * [[Gurii Ibanobich Marchuk]] * [[Isaac Newton]] * [[James W. Deardorff]] * [[Keith Browning]] * [[Leonhard Euler]] * [[Lewis Fry Richardson]] * [[Ludwig Prandtl]] * [[John von Newmann]] * [[Joseph Balentin Boussinesq]] * [[Jule Charney]] * [[René Descartes]] * [[Ted Fujita]] * [[Tor Bergeron]] * [[Bilheln Bjerknes]] * [[Bilho Bäisälä]] === Stória de la meteorologie an Pertual === * 1946 - Stabeleciu-se l Serbício Meteorológico Nacional de Pertual. == Árias de la ciéncia atmosférica == Las percipales árias de la ciéncia atmosférica son: # [[Meteorologie física]] que se debide didaticamente an [[Termodinámica de la atmosfera]] i [[Meteorologie física|Dinámica de nubes i microfísica de precipitaçon]] # [[Climatologie]] (climatologie de grande-scala, [[climatologie física]], [[climatologie urbana]]) # [[Dinámica de la atmosfera|Dinámica atmosférica]] (equaçones básicas, cunserbaçon de la [[borticidade potencial]]) # [[Termodinánica atmosférica]] (stablidade de parcelas de aire caliente i friu) # [[Hidrometeorologie]] (studa la auga eisistente na atmosfera, ne l sou stado sólido (granizo), líquido (chuba, pinga de auga) ó de oupor(ciclo de eibaporaçon)) # Anstrumentaçon i [[sistemas de mediçon atmosféricos]], radares, redes de ouserbaçon an defrentes scalas # [[Agrometeorologie]] (anterferéncia de l clima i de l tiempo na [[agronomie]]), # [[Bioclimatologie]] (anteraçon antre la biosfera i la atmosfera, tales cumo eifeitos de l clima subre la begetaçon i la biodibersidade, al longo de spácios de tiempo relatibamente grandes) # [[Biometeorologie]] (anteraçon antre ls seres bibos i la atmosfera, tales cumo ls eifeitos de la poluiçon de l home i eifeitos de l clima subre la begetaçon la i biodibersidade an spácios de tiempo cúrtios) # [[Paleoclimatologie]] (studo de ls climas ne l passado próssimo i remoto) # [[Micrometeorologie]] # [[Camada Limite Planetária|Camada lemite atmosférica]] (CLA) # [[Turbuléncia atmosférica]] # [[Química atmosférica]] (studo de ls poluentes de la atmosfera) # Anteraçon superfice-atmosfera (trocas de fluxos de calor i oupor de auga, eibapotraspiraçon, cuntrole biofísiológico de la traspiraçon begetal, ciclo de l carbono, etc) # Anteraçon Aire-Mar # [[Meteorologie aeronáutica]] i [[meteorologie náutica]] # [[Meteorologie sinótica]] ([[prebison numérica de l tiempo]]) # [[Meteorologie de latitudes médias]] # [[Meteorologie tropical]] # [[Sensoriamiento remoto]] (por [[Satélite artifecial|satélites]], [[radar]]s, [[radiossondaige]](anes), [[perfilador]]s, [[laser]]s etc) de la atmosfera i de la superfice # [[Radiaçon atmosférica]] (anteraçon de la [[radiaçon solar]] cula matéria de l aire) # [[Meteorologie urbana]] que studa la [[Ilha de calor ourbana]], la [[Camada Lemite Urbana]], l [[cunfuorto ambiental]] de ls cidadanos etc == Fenómenos atmosféricos == [[Fexeiro:Mount Lushan - fog.JPG|thumb|Nubrinha, un de ls fenómenos meteorológicos]] Ls [[fenómenos meteorológicos]] son ls oubjetos de studo de la ciéncia atmosférica. Esses fenómenos son medidos puls sous cumponentes percipales (luç, auga, eilatricidade) ó por bariables meteorológicas (temperatura, presson, houmidade de l aire). Hai tamien la classeficaçon an scalas, que lieba an cunsidraçon l tamanho i la duraçon de l fenómeno. La purmeira camada de la troposfera ye chamada [[camada lemite planetária|Camada Lemite Atmosférica]] (CLP), i ye adonde acuntécen la maiorie desses eibentos. Antre ls fenómenos coincidos çtácan-se: # [[ciclone tropical]] (furacon, tufon) # [[ciclone stratropical]] # [[tornado]] # [[heidrometeoros]] ([[chuba]], formaçon de nubres, [[granizo]], [[niebe]], pinga de auga, [[ourbalheira]], [[giada]]) # [[frente frie|frente-fries]] i [[frente caliente|frente-calientes]] # [[linhas de anstablidade]] # [[cumplexos cumbetibos de mesoescala]] # [[beranicos]] i [[beranicos|ambernicos]] # [[seca]] # [[El Niño]] # [[Eilha de calor ourbana]] # [[Zona de cumbergéncia antertropical]] (ZCIT) # [[Zona de Cumbergéncia de l Atlántico Sul]] ([[ZCAS]]) # [[fotometeoros]] ([[halo]], [[cinta de la bielha]], [[miraige]], [[corona lunar]]) # [[eiletrometeoros]] ([[centeilha]], [[trobon]]) == Camadas atmosféricas == Las camadas atmosféricas más stensas son an númaro de cinco: # [[troposfera]] # [[stratosfera]] # [[mesosfera]] # [[eionosfera]] # [[eisosfera]] Cada camada apersenta caratelísticas própias, termodinámicas i de scoamiento atmosférico. == Assuntos relacionados == Temas atuales de la ciéncia atmosférica son: * L [[calecimiento global]] associado la eimisson de gases de l [[eifeito stufa]], percipalmente associada a la queima de cumbustibles fósseles ([[petrólio]], [[carbon]] mineral, [[turfa]]), * La [[poluiçon]] atmosférica natural, cumo debida a las eirupçones [[bulcon|bulcánicas]], a las queimas naturales de paisaiges naturales i las de ourige antrópica (probocada pula açon direta de l Home, para purparar la tierra pa la agricultura tradecional, porduçon de carbon begetal para uso an siderúrgicas de aço, cuçon an zonas rurales etc). Las bariables atmosferas associadas a las mudanças de l tiempo más coincidas son la temperatura, la presson atmosférica, la houmidade de l aire (houmidade specifica, relatiba i la rezon de mistura), la eirradiáncia solar (direta, difusa i global), la eirradiáncia terrestre (anfraburmeilha térmica), la taxa de precipitaçon (chuba, niebe, granizo, chuba cungelante, etc). La prebison de l tiempo (debido la natureza dinámica de l sistema de eiquaçones defrenciales de la atmosfera puode se stender até ne l mássimo 15 dies) i de l clima (neste causo nun se fala de ''prebison'' mas de ''tendéncia'' que puode se stender de meses até anhos feturos) outeliza modelos numéricos de l tiempo i de l clima, para alhá de muitas outras metodologies. Ls dados de satélites, radares, perfiladores de aire etc, chamados dados nun cumbencionales, trouxírun un grande benefício an termos de la stenson i culidade de las prebisoes de tiempo i clima. Ls benefícios eiquenómicos, social, culturales i políticos pa ls países ye formidable, por eisemplo, amplicórun nun oumiento de la pordutibidade agrícola, an melhorie de l cunfuorto ambiental i térmico. Ua rede mundial ye la spresson cuncreta de que acordos anternacionales duradouros son benéficos para toda la houmanidade. Desses acordos depénden la recuolha cuntínua de las bariables atmosféricas outelizada ne ls modelos numéricos de prebison de l tiempo nas defrentes scalas de aplicaçon i de l fenómenos. Las scalas atmosféricas son basicamente trés: grande-scala (dies, dimenson de la Tierra), mesoescala (horas, dimenson de frente-fries i calientes, furacones, çperson de poluentes regionales), microescala (turbuléncia atmosférica, camada lemite planetária, zonas fruntales, ilhas de calor urbana, fluxos de calor latente (eiquibalente a la eibapotraspiraçon subre árias begetadas) i de calor sensible (trasporte de calor por cumbeçon turbulenta), troca de einergie antre superfices i atmosfera, jatos de baixos nibles, porblemas de çperson etc). La [[Ourganizaçon Mundial de Meteorologie]] ye ua amportante ourganizaçon meteorológica ourganizando parte amportante de las redes de mediçon spalhadas fixas i mobles (abiones, nabios, bóias, etc) pul mundo, ancluindo ls ouceanos. Regionalmente, na AS, alguns porjetos i porgramas anternacionales cumo l CLIBAR fázen perpuostas de eiducaçon ambiental dedicada al ansino an todos ls nibles de eiducaçon. == Refréncias == <references/> * (en) Wallace, J. M. and P. B. Hobbs, 2006: Atmospheric science: an antrodution surbey - 2dn ed. Bok.Amsterdan: Eilsebier Academic Press. 483 pp. * (en) Holton,J.R., 2004: An Antrodution to Dynamic Meteorology. Bok: 4th ed. Amsterdan: Eilsebier Academic Press. 529 pp. * (en) Petterssen, Sberre, 1956: Weather Analysis and Forecasting. New York: McGraw-Hill Bok Cumpany, Anc., Bol.1: 428 pp, and Bol.2. * (en) Oke, T., 1987: Boundary Layer Climates. Second Eidition. Routledge Publ., 435 pp. * (en) Stull, R. B., 1988: Boundary Layer Meteorology. Kluwer Acad. Publ., 647 pp. * (fr) Fierro, Alfred, Stoire de la météorologie, publié cheç Éditiones Denoël , 1991, 315 pages. * la  b  (en)Nathan Sibin (1995). Science in Ancient China, BARIORUM,. Ashgate Publishing, Tome III, 24. == {{Lhigaçones Sternas}} == === Pertual === * [http://www.meteo.pt/ Anstituto de Meteorologie - Pertual] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130118172641/http://www.meteo.pt/ |date=2013-01-18 }} * [https://web.archive.org/web/20090130070513/http://www.meteoaeronautica.com/ Meteorologie Aeronáutica] * [http://www.meteoiberie.com/ Meteoiberie - Prebison Semanal i Sazonal; Fórun Pertués de Meteorologie]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://to-campos.planetaclix.pt/nuvens1/nuvindex.htm Curjidades de nubres i ls fenómenos meteorológicos] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090210051456/http://to-campos.planetaclix.pt/nuvens1/nuvindex.htm |date=2009-02-10 }} * [http://www.fpcolumbofilia.pt/meteo/main01.htm Meteorologie para la Columbofilia] {{portal-meteorologie}} [[Catadorie:Meteorologie]] a6xo6390comq2tumg8sll9hnaoecdsy Lhéngua pertuesa 0 715 108791 108293 2026-11-08T02:28:09Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 0 sources and tagging 1 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 108791 wikitext text/x-wiki {{Anfo lhéngua | nome = Pertués | nomenatibo = português | pernúncia = | outrosnomes = | quelorfamília = Indo-Ouropeia | stados = [[Pertual]] | falantes = Natiba: 236,1 milhones<ref name="Worldpress">{{citar web | url=http://frankherles.wordpress.com/2009/06/28/the-100-most-spoken-languages-on-the-world/ | titalo=The 100 most spoken languages on the world|first=Frank| last=Herles Matos | date=28 de junho de 2009}}</ref> <br /> Total: 272,9 milhões<ref name="Worldpress" /> | posiçon = 6.ª como lhéngua nativa ou segunda língua;<br /> 5.ª como lhéngua nativa<ref>{{citar web | url=http://www.sk.com.br/sk-stat.html | títalo=A Presença do Inglês e do Português no Mundo | autor=Schütz, Ricardo|data=4 de agosto de 2003|publicado=}}</ref><ref>{{citar web|url=http://www.krysstal.com/spoken.html | títalo=The 30 Most Spoken Languages of the World|autor=|data=|publicado=KryssTal}}</ref> | fam2 = Itálica | fam3 = [[Lhénguas románicas|Románica]] | fam4 = [[Lhénguas ítalo-oucidentales|Ítalo-oucidental]] | fam5 = [[Oucidental]] | fam6 = [[Ramo-eibérica]] | fam7 = [[Eibero-románica]] | fam8 = [[Lhénguas eibero-oucidentales|Eibero-oucidental]] | fam9 = [[Lhénguas galhego-pertuesa|Galhego-portuguesa]] | scrita = | oufecial = {{Collapsible list | titlestyle=font-weight:normal; background:transparent; text-align:left; | title=9 países| {{AGO}}|<br /> {{BRA}}|<br /> {{CPV}}|<br /> {{GBS}}|<br /> {{GNQ}}|<br /> {{MOZ}}|<br /> {{PRT}}|<br /> {{STP}}|<br /> {{TLS}}|<br /> }}<br />{{Collapsible list |titlestyle=font-weight:normal; background:transparent; text-align:left;|title=1 entidade dependente| {{MAC}}| }}<br /> | regulador = | iso1 = pt | iso2 = por | iso3 = por | sil = POR | mapa = [[file:Detailed SVG map of the Lusophone world.svg|frameless]] }} La '''lhéngua pertuesa''', cun mais de 200 milhones de falantes,<ref>http://diario.iol.pt/sociadade/língua-portuguesa-portugues-ensino-goberno-alunos/972503-4071.html {{Lhigaçon einatiba|date=November 2026 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ye, cumo lhéngua natiba, la quinta lhéngua mais falada ne l mundo i la terceira mais falada ne l [[mundo oucidental]], ten ourige oufecial de [[Pertual]] dende l nome "pertués", sendo lhéngua oufecial tamien de [[Angola]], [[Brasil]], [[Cabo Berde]], [[Guiné-Bissau]], [[Guiné Eiquatorial]], [[Macau]], [[Moçambique]], [[San Tomé i Príncepe]] i [[Timor-Lheste]], sendo tamien falada ne ls antigos territórios de la [[Índia Pertuesa]] ([[Goa]], [[Damon]], [[Ilha de Angediba]], [[Simbor]], [[Gogolá]], [[Diu]] i [[Dadrá i Nagar-Abeli]]), para alhá de tener tamien statuto oufecial na [[Ounion Ouropeia]], ne l [[Mercosul]] i na [[Ounion Africana]]. La lhéngua pertuesa ye ua [[lhéngua románica]] (de l grupo [[Lhénguas eibero-románicas|eibero-románico]]), tal cumo l [[lhéngua mirandesa|mirandés]],[[lhéngua catalana|catalan]], [[lhéngua eitaliana|eitaliano]], [[lhéngua francesa|francés]], [[lhéngua romena|romeno]] i outros. Assi cumo ls outros eidiomas, l pertués sofriu ua eiboluçon stórica, sendo anfluenciado por bárias lhénguas i [[dialeto]]s, até chegar al stágio coincido atualmente. Debe-se cunsiderar, mas, que l pertués de hoije cumprende bários dialetos i subdialetos, falares i subfalares, muitas bezes bastante çtintos, para alhá de dous padrones recoincidos anternacionalmente ([[pertués brasileiro]] i [[pertués ouropeu]]). Ne l momento atual, l pertués ye la única lhéngua de l [[mundo oucidental]] falada por mais de cien milhones de pessonas cun dues ortografies oufeciales (note-se que lhénguas cumo l [[lhéngua anglesa|anglés]] ténen defrenças de ourtografie puntuales mas nun ourtografies oufeciales dibergentes), situaçon a que l [[Acordo Ourtográfico de 1990]] pretende poner cobro. Segundo un lhebantamiento feito pula [[Academie Brasileira de Lhetras]], la lhéngua pertuesa ten, atualmente, cerca de 356 mil ounidades lhexicales. Essas ounidades stan decionarizadas ne l [[Bocabulário Ourtográfico de la Lhéngua Pertuesa]]. L pertués ye coincido cumo "La lhéngua de Camões" (an houmenaige la [[Luís Vaz de Camões]], [[scritor]] [[Pertual|pertués]], outor de ''[[Ls Lusíadas]]''), "La redadeira flor de l Lhácio" (spresson ousada ne l [[soneto]] ''Lhéngua Pertuesa'', de l [[scritor]] [[brasil]]eiro [[Olavo Bilac]]<ref>[http://www.ruadapoesia.com/content/view/125/47/ Lhéngua Pertuesa] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081007095253/http://www.ruadapoesia.com/content/view/125/47/ |date=2008-10-07 }}'', de [[Olavo Bilac]]''</ref>). [[Miguel de Cervantes]], ,cunsidraba la lhéngua "doce i agradable".<ref>[http://www.cervantesvirtual.com/servlet/SirbeObras/cerv/12604733118045969643624/p0000009.htn Biblioteca Birtual Miguel de Cerbantes. Se reunió Cerbantes a su antiguo tercio.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ne ls seclos [[seclo XV|XV]] i [[seclo XVI|XVI]], a la medida que Pertual criaba l [[Ampério Pertués|purmeiro ampério quelonial i comercial ouropeu]], la lhéngua pertuesa spalhou-se pul mundo, stendendo-se zde las cuostas [[África|Africanas]] até [[Macau]], na [[China]], al [[Japon]] i al [[Brasil]], nas [[Américas]]. Cumo resultado dessa spanson, l pertués ye agora lhéngua oufecial de uito países andependientes para alhá de Pertual, i ye lhargamente falado ó studado cumo segunda lhéngua noutros. Hai, inda, cerca de binte lhénguas [[Criuolo de base pertuesa|criuolas de base pertuesa]]. Ye ua amportante lhéngua minoritária an [[Eitália]], [[Luxemburgo]], [[Paraguai]], [[Namíbia]], [[Maurícia]], [[Suíça]] i [[África de l Sul]]. Ancóntran-se, tamien, numerosas quemunidades de eimigrantes, an bárias cidades an todo l mundo, adonde se fala l pertués cumo [[Paris]] na [[Fráncia]]; [[Hamilton]] nas [[Ilha]]s de [[Bermudas]] que faç parte de l [[territórios británicos ultramarinos]] ne l [[Ouceano Atlántico]]; [[Toronto]], [[Hamilton]], [[Montreal]] i [[Gatineau]] ne l [[Canadá]]; [[Boston]], [[New Jersey]] i [[Miami]] ne ls [[Stados Ounidos de la América|SDA]] i [[Nagoya]] i [[Hamamatsu]] ne l [[Japon]]. == Ber tamien == * [[Acuordo Ourtográfico de la Lhéngua Pertuesa de 1990]] {{Refréncias}} [[Catadorie:Lhéngua pertuesa]] [[Catadorie:Lhénguas de Pertual]] iojhfxmesyxogz2huxka44sbd9qib1r Abadie 0 764 108753 108749 2026-11-07T20:27:35Z Kent Wang 15598 /* Cistercienses */ Alcobaça October 2021-1.jpg 108753 wikitext text/x-wiki {{orphan|date=Janeiro 2010}} '''Abadie''' (de l [[latin]] ''abbatie,'' que deriba de l [[aramaico]] ''abba'', "pai") ye ua quemunidade monástica [[Cristandade|cristiana]], ouriginalmente [[catolicismo|católica]] ("casa regular formada"), sob la tutela dun [[abade]] ó dua abadessa, que la dirige cula dignidade de pai (ó madre) spritual de la quemunidade. Debe apersentar ne l mínimo duoze monges professos solenes an sous quadros, i cuja [[ereçon canónica]] tenga sido decretada formalmente pula [[Santa Sé]]. L termo ye inda outilizado para se referir la eigreijas que pertencírun a la abadies hoije zaparecidas, causo de la [[Abadie de Westminstener]] ó de la de [[Abadie de San Galho|San Galho]]. An [[Pertual]], tamien se zeignaba cumo abadie alguas [[freguesie]]s cujo pároco era zeignado cumo abade, mas tal zeignaçon nun más ye outilizada. Un '''[[priorado]]''' solo difre dua abadie pul fato de l sou superior se antitular [[prior]], an beç de abade. Difre de l [[cumbento]]s ó [[mosteiro]]s an giral, yá que estes redadeiros puoden referir-se a quemunidades monásticas nun cristianas. Ls priorados éran, ouriginalmente, casas susidiárias dua abadie percipal, a cujo abade stában subordinados. Tal çtinçon zapareciu praticamente a partir de l [[Renacimiento]]. Las purmeiras quemunidades cristianas [[monasticismo|monásticas]] cunsistian an grupos de celas ó cabanhas reunidas an torno dun centro, adonde habitaba un eremita ó anacoreta de reconhecida birtude i de bida [[ascese|ascética]] eisemplar, mas sin oubedecer a qualquier orde spácio-funcional. Tales quemunidades yá eisistian, nesses moldes, antre grupos relegiosos nun crestianos, cumo ls [[Essénio]]s na [[Judeia]] i talbeç antre ls [[Therapeutae]], ne l [[Eigito]]. == Amportança cibilizacional == Durante la [[Eidade Média]], principalmente depuis de [[Carlos Magno]] i de las [[ambasones bárbaras]], fúrun las abadies a tomar las percipales einiciatibas la nible cultural i mesmo de fomiento eiquenómico de muitas regiones ouropeias, nun resumindo la sue açon la funçones relegiosas i lhitúrgicas mas, de fato, cibilizacionales. An alguns lhocales, cumo na [[Anglaterra]] i na [[Almanha]], nun fúrun poucas las bezes an que ua poboaçon se formaba an torno de abadies, inda que esta tendéncia nun se tenga berificado ne l [[Norte de África]] i ne l Ouriente. Drento de la strutura social i territorial de l [[feudalismo]], muitas abadies cunseguiran, principalmente a partir de l [[seclo X]], oubtener isençon canónica de la outoridade [[diocese|diocesana]] (ó seia, eipiscopal), yá que alguns [[bispo]]s assumian l sou papel de senhores feudales. Estas anstituiçones quedában, assi, sob la outoridade direta de la [[Santa Sé]] – an Pertual, tal acuntiu cun las abadies cistercienses, anquanto que las abadies beneditinas quedában, an giral sob la outoridade direta de l bispo. An alguns lhocales, cumo na [[Irlanda]], l númaro de abadies tornou-se tan grande que la dibison de l território an dioceses fui praticamente suplantada pulas outoridades abaciales. Alguas de las abadies tubírun, tamien, jurisdiçon fiscal (recebien ampostos) i [[poder judicial|judicial]] subre alguns territórios, atrabeç de la atribuiçon régia de [[couto]]s. La amportança cultural de las abadies centra-se eissencialmente ne l sou papel de preserbadoras de las obras de la antiguidade, atrabeç de l trabalho de l monges [[copista]]s que, inda que corrompessen alguns de l testos, anriquecian outros cun comentairos, para alhá de zambolbíren la inda hoije mui apreciada arte de las [[eiluminura]]s. Será de las bibliotecas de las abadies que saliron ls testos fundadores de l nuobo houmanismo renacentista. La amportança eiquenómica de las abadies, al modificáren l sou spácio circundante, fazendo l [[arroteamiento]] de matas, la secaige de pántanos, al aplicáren i spurmentáren nuobas técnicas agrícolas i al ancentibáren la criaçon de oufícios artesanales fui eissencial para la cunformaçon dua Ouropa que benerie a eimergir cul Renacimiento. Tamien de amportança fui la sue obra de [[assisténcia social]], cula fundaçon de [[albergarie]]s adonde se acolhian pobres i [[peregrino]]s, ó de asilos i anfermaries adonde era praticada la inda ancipiente [[medecina mediebal]], praticamente baseada na fé de l benefícios de las [[sangria]]s. [[Fexeiro:Mosteiro Tibaes (1).JPG|thumb|250 px|[[Mosteiro de Tibanes]], Casa Mai de la Orde Veneditina an Pertual]] A partir de l [[seclo VII]], aparecírun ls patronos, pertencendo la famílias poderosas, muitos de l quales subjugában las abadies sob la sue suposta proteçon i admenistraçon, fazendo la saçon de l sous recursos i ampondo la sue bontade, sin qualquier preocupaçon cun ls oubjetibos relegiosos ó culturales de l cumbentos, l que ouriginou dibersas reclamaçones. Estes senhores, ls ''adbocati'', cumo éran zeignados ne l ampério Carolíngio, assumian esta funçon de patronato an decorréncia de qualquier fabor cuncedido, an giral de orde militar, mas l custo era por bezes scessibo para las abadies, que nun suportában la cuntina sploraçon de l sucessibos heirdeiros que se cunsiderában ne l dreito de mantener ls pribilégios i la direçon de l própios mosteiros, anfluindo, por eisemplo, na atribuiçon de cargos, cumo l de abade. Ne ls [[seclo XIV|seclos XIV]] i [[seclo XV|XV]], inda que tales patronos fússen zaparecendo, aparecírun ls [[abade comendatário|abades comendatários]], lhaicos, persistindo las mesmas angeréncias. An [[1567]], cula reforma de las Ordes monásticas, stablecie-se l percípio de la andependéncia de las abadies de qualquier cuntrolo por parte de l lheigos. Ls [[seclo XVIII|seclos XVIII]] i [[seclo XIX|XIX]], cun las sues reboluçones políticas, por bezes [[anticlericalismo|anticlericales]], biran la stinçon de bárias Ordes monásticas i l ancerramiento de muitas abadies. Seguiu-se, an bários causos, ua outéntica delapidaçon de l património de muitos mosteiros, cumo [[stinçon de las ordes relegiosas|acuntiu an Pertual]] an [[1833]] i [[1834]], cul [[liberalismo]]. L causo de l mosteiro de Tibanes ye paradigmático - l sou rico spólio fui bendido an hasta pública, perdendo-se assi, nas manos de particulares, tesouros inestimables de la arte pertuesa. == L cenobitismo == [[Fexeiro:Hl-Antonius-1520.jpg|thumb|lheft|250 px|[[Anton de l Deserto|Santo Anton]], Abade - precursor de la bida cenobítica, nua repersentaçon de [[Lucas Cranach]].]] Ne l monasticismo crestiano primitibo, ls monges percurando la santidade atrabeç de la ascese, bibian solicos, de modo andependiente, nun mui lhoinge de la [[eigreija]] de la aldé, sendo respunsables pul sou própio sustento, trabalhando cun las sues própias manos i çtribuindo depuis ls scedentes puls pobres, depuis de sastifeitas las sues frugales necidades. Un crecente ferbor místico-relegioso, ancitado pulas perseguiçones, lhebou-los la afastáren-se cada beç más de la ceblizaçon para desertos i muntanhas solitárias, inda que tamien se téngan stablecido mosteiros an cidades cumo [[Roma]], [[Cartago]], [[Alexandria]] i [[Heipona]] (cidade de Santo Agostico, quien tamien serie un de l purmeiros a stablecer ua Orde relegiosa, que serie particularmente popular durante la Eidade Média). Ls desertos de l Eigito anxameórun-se cun las celas ó cabanhas destes anacoretas. [[Anton de l Deserto|Santo Anton]], retirado an [[Tebaida]], ne l Eigito, durante las perseguiçones de [[Maximiano]], ne l anho de [[312]], tornou-se un de l más célebres destes monges, ls Padres de l Deserto, pula sue austeridade, santidade reconhecida puls outros i pul sou poder cumo [[sorcismo|sorcista]]. La sue fama granjeou-le un grupo apreciable de çcípulos deseiosos de alcançar la sue santidade pul camino de l ascetismo. Quanto más agriste era la morada que scolhia, más çcípulos l rodeában. Recusando-se la separáren-se de l sou guia spritual, nacie assi la purmeira quemunidade monástica, cunsistindo an cabanhas ([[cela (arquitetura)|celas]]) , an torno de outra, cunsiderada superior, adonde residie l abade. Segundo [[Neander]], na sue ''Stória de la Eigreija'', Anton, sin qualquier porjeto cunciente de [[arquitetura]], tornou-se l fundador dun nuobo modo de bida an quemun: l [[cenobitismo]]. Cul passar de l tiempo, ls grupos de cabanhas fúrun tornando más cumplexas i ourdenadas las sues relaçones spaciales i funcionales. Ampeçou-se por çpor las celas an lhinhas, cumo las tendas dun acampamiento ó casas nua rue. Tales fileiras de células andibiduales passórun a chamar-se de ''Lhaurae'', ''Lhaurai'', "rues" ó "trabiessas." L berdadeiro fundador de l mosteiros cenobitas (''koinos,'' quemun, i ''bios,'' bida) ne l sentido moderno fui [[Pacómio]], un eigípcio que bibeu ne l ampeço de l [[seclo IV]]. La purmeira quemunidade por el stablecida situaba-se na Tebaida, más specificamente an [[Tabenesi]], ua ilha de l [[Nilo]], ne l [[Alto Eigito]]. Anque la sue regra inda tener ua cuncepçon rude, repersentou ua eiboluçon antressante, al stablecer un modo de bida más quemunitário, afastando-se de l rigores stremos de l [[anacoreta]]s. Durante la sue bida, fundórun-se na region outras uito quemunidades, perfazendo cerca de 3&nbsp;000 monges. An menos de cinquenta anhos apuis de la sue muorte, estas sociadades yá cuntában cun cerca de 50&nbsp;000 nembros. Estas ''coenobia'' (plural de ''coenobiun'' - sendo tamien ousados ls tenermos ''caenobiun'', ''cungregatio'', ''fraternitas'' i ''asceterion'') assemelhában-se a cunjuntos de aldés, poboadas por ua quemunidade relegiosa lhaboriosa de l mesmo sexo, sob la oubediéncia dun superior relegioso. Las custruçones stában apartadas, éran pequeinhas i de carátener houmilde. Cada cela ó cabanha, d'acuordo cun [[Sozomen]] (H.R. iii. 14), serbirieb para trés monges. Tomában la refeiçon percipal nun [[refeitório]] quemun a las trés horas de la tarde, depuis de tenéren feito ayuno. Comian an siléncio, cun ls capuzes tan caídos para la frente que mal podien ber outra cousa para alhá de l que custaba na mesa, a la sue frente. Ls monges debotában l sou tiempo al serbício relegioso ó al trabalho manual. [[Palladius]], que bejitou ls mosteiros eigípcios ne l final de l [[seclo IV]], ancontrou, antre trezientos nembros de l cenóbio (''coenobiun'') de [[Panópolis]], sob la regra de Pacómio, quinze alfaiates, siete ferreiros, quatro carpinteiros, duoze cundutores de camelos i quinze curtidores. Cada quemunidade andependiente tenie l sou própio ''oeconomus'' ó diretor, que staba sujeito a un diretor giral, pertencente a la sede percipal. Todos ls perdutos nacidos de l trabalho de l monges quedaba al sou ancargo, i éran por el spedidos para [[Alexandria]]. L [[denheiro]] ganho era gasto ne l armazenamiento de bíberes para la quemunidade — l scedente era oufrecido an caridade. dues bezes por anho, ls superiores de las bárias [[coenobia]] reunian-se ne l mosteiro percipal, sob la persidéncia dun arquimandrita ("xefe de la cungregaçon de fiéis," de ''miandra'', que quier dezir "curral de l ganado"), i na redadeira reunion prestában cuntas de la sue admenistraçon anual. Las coenobias de la [[Síria]] pertencian tamien a la anstituiçon pacomiana. Cunhecen-se atualmente muitos detalhes an relaçon a las quemunidades bezinas de [[Antioquia]] a partir de l scritos de [[San Juan Crisóstomo]]. Ls monges bibian an cabanhas andibiduales, apartadas, ''kalbbia,'' formando un pequeinho bilareijo nas abas dua muntanha. Stában sujeitos a un abade, ouserbando ua regra quemun. (Nun tenien refeitório, mas comian la sue refeiçon an quemun, cumpuosta solo de pan i auga, quando l die de trabalho terminaba, deitando-se an camas de palha, muitas bezes al relento). Reunian-se quatro bezes por die para [[ouraçon]]es i recitaçon de [[salmos]]. L más antigo mosteiro crestiano coincido a deixar marcas que permitan bislumbrar l sou plano arquitetónico situaba-se an [[Tebessa]], na [[Numédia]], atual [[Argélia]], que ande fui çtruído puls muçulmanos an [[535]], reconstruído i, depuis, de nuobo çtruído an [[683]], tamien puls árabes. Sou traçado ouriginal quedou un pouco más sclarecido apuis de scabaçones lhebadas a cabo ne l final de l [[seclo XIX]]. L monasticismo crestiano ouropeu benerie a nacer deste gérmen, depuis de la dibulgaçon deste modo de bida por relegiosos oucidentales cumo San [[Vasílio de Cesareia]], [[San Jerónimo]] i [[Juan Cassiano]], apuis de tenéren bejitado ls Padres de l Deserto. San [[Martico de Tours]] fundaba, antretanto, ls mosteiros de [[Ligugé]] i [[Marmoutier]]. Na Irlanda, [[San Columba]] i [[San Patrício]] serien ls grandes ampulsionadores de l [[monasticismo celta]]. De ampeço inda eisistiran [[mosteiro duplo|mosteiros duplos]], an que homes i mulhieres cumbibian sob la direçon dun abade quemun. Tales anstituiçones fúrun purmeiramente abolidas ne l Ouriente, por [[Justiniano]], preocupado cun ls abusos que dende podien adbir. Ne l Oucidente, assi i todo, mosteiros deste género cuntinórun a eisistir an Anglaterra, Fráncia i Spanha adonde se stablecian regras seberas que nun permitian grande cuntato antre las dues quemunidades de sexo ouposto, cumo acuntecie ne ls cumbentos de la Orde de San [[Gilberto de Sempringhan]], an Anglaterra, ó ne ls mosteiros franceses de [[Faremoutiers]], [[Chelles]], [[Remiremont]], etc. L [[Cuncílio de Calcedónia]], an [[451]], proibia la fundaçon de qualquier mosteiro sin la permisson de l bispo lhocal, de modo a eibitar qualesquier eirregularidades i para eibitar l sou abandono i ruína. A la medida que se fúrun formando nuobas [[Orde relegiosa|Ordes relegiosas]], an repuosta a crises anstitucionales dibersas, ls monges fúrun tamien adotando determinadas oupçones stéticas i pragmáticas que se traduzian ne l traçado de las plantas de l dibersos mosteiros, bien cumo na decoraçon i cuncepçon de l spácios — por eisemplo, la eigreija, abierta als fiéis, deberie transmitir algo subre las antençones místicas de la Orde. == Grande Lhabra, Monte Athos == [[Fexeiro:abbey 01.png|thumb|250px|Mosteiro de Grande Lhabra, Monte Athos (Lhenoir): '''La''': Antrada '''B''': [[Capielha]]s; '''C''': Hospedarie '''D''': [[Eigreija]] '''I''': [[Claustro]] '''F''': Fuonte '''G''': Refeitório '''H''': [[Cozina]] '''I''': [[Cela (arquitetura)|Celas]] '''K''': Armazénes '''L''': Puorta de las traseiras '''M''': [[Torre]]]] La necidade de defesa perante ataques hostis, yá que ls cumbentos tenien la tendéncia de acumular oufrendas baliosas, la eiquenomie de spácio, la cumbeniéncia de acesso dua parte de la quemunidade para outra, fui dando, als poucos, lhugar ua ourdenaçon más funcional i cumpata de l eidifícios pertencentes a un ''coenobiun'' monástico. Eidificaçones de grandes dimensones fúrun, anton, erigidas, cun fuortes [[muralha]]s steriores, capazes de fazer frente a un inimigo sterno. Ls spácios anternos passórun la se ourganizar an torno dun ó más [[pátio]]s abiertos, usualmente orlados por [[claustro]]s. L arranjo spacial ouriental más quemun puode ser eisemplificado a partir de l plano de l cumbento de [[Grande Lhabra]], ne l [[monte Athos]]. Este mosteiro, tal cumo la generalidade de l mosteiros ourientales, ye rodeado por ua fuorte i alta muralha de piedra branca, fechando ua ária de cerca de 1,2 hn² a 1,6 hn². L lhado más lhongo ten cerca de 150 metros. Eisiste solo ua antrada percipal, ne l lhado norte (La), defendida por trés puortas apartadas de fierro. Acerca de la antrada eisiste ua grande [[torre]] (M), caratelística de l mosteiros lhebantinos. Eisiste ua pequeinha puorta de las traseiras (L). L recinto cumprende dous grandes pátios abiertos, rodeados de custruçones lhigadas la [[galerie (arquitetura)|galeries]] [[claustro|claustrales]] de [[madeira]] ó [[piedra]]. L pátio sterior, de maiores dimensones, anclui ls celeiros i armazénes (K), la cozina (H) i outros lhocales de trabalho lhigados al refeitório (G). Eimediatamente adjacente a la antrada, çpone-se ua hospedarie de dous andares, abierta para un claustro (C). L pátio anterior ye rodeado por un claustro (EE) que quemunica cun las celas de l monges. Ne l centro deste pátio ancontra-se l [[catholicon]], ó Eigreija cumbentual: un eidifício retangular cun ua [[ábside]] [[arte bizantina|bizantina]] de l tipo [[cruç|cruciforme]] cun [[cúpula]], aprossimada por un [[narthex|nártex]], tamien cun cúpula. Frente a la eigreija puode-se ber ua fuonte de [[mármore]] (F) cubierta dua cúpula suportada por [[coluna]]s. [[Fexeiro:abbey 02.png|thumb|250 px|lheft|''Mosteiro cota'': '''La''': [[Nártex]] '''B''': Eigreija '''C''': Corredor, cun celas de cada<br /> lhado '''D''': [[Scaleira]]s]] Abrindo de la parte oucidental de l claustro, mas situando-se, afetabamente, ne l pátio sterior, stá l refeitório (G) - un grande eidifício cruciforme, cun cerca de 30 metros de anchura i de cumprimiento, decorado anteriormente cun [[fresco]]s relatibos a dibersos santos. Na stremidade superior eisiste un recanto semicircular, fazendo lhembrar l ''tricliniun'' de l [[Palácio de Lhatron]] an [[Roma]], an que chimpa l lhugar de l abade ó ''[[heigumenos]]''. Este eidifício ye, assi i todo, ousado principalmente cumo lhocal de reunion, yá que ls monges ourientales ténen l hábito de tomar las refeiçones nas sues celas andibiduales. La [[planta baixa|planta]] al lhado, dun mosteiro [[Eigreija Ourtodoxa Cota|Cota]], de Lhenoir, mostra ua eigreija cun trés [[nabe (arquitetura)|nabes]], cun ábsides telemobles i dues fileiras de celas de cada lhado dua galerie retangular. == Abadies beneditinas == {{Ber artigo percipal|[[Abadie beneditina]]}} Na Ouropa oucidental, ls purmeiros mosteiros aprobeitórun an grande parte l traçado de las ''bilas romanas'' deixadas cumo marca de l [[Ampério Romano]], reutilizando-las ó copiando la sue planta-tipo. Nun hai grande coincimiento quanto als percipales uorgones custituintes de las abadies antes de la anstitucionalizaçon de la [[Regra de San Bento|regra monástica]] de [[Bento de Núrsia|San Bento de Núrsia]], purmeiramente aplicada an [[Monte Cassino]] i que depuis se difundiu, cun ua rapideç quaije miraculosa, por to la Ouropa Oucidental. De ampeço, i tal cumo se puode berificar de la lheitura de la Regra, ls mosteiros éran cumpuostos por un ouratório de pequeinhas dimensones, yá que se çtinaba sola i sclusibamente para uso de l monges; un drumitório, adonde pouco más custaba que ua anxerga, lhençol, cobertor i trabesseiro; ua cozina i çpensa, un refeitório, ua sala de lheitura i ouficinas. Depuis de San Bento, fúrun erigidos mosteiros scedendo, an spácio i splendor, todo l que antes se bira. Poucas fúrun las grandes cidades Eitalianas que nun tubíssen l sou cumbento Beneditino - l mesmo acuntendo ne ls grandes centros populacionales de [[Anglaterra]], [[Fráncia]] i [[Spanha]]. L númaro de mosteiros fundados de [[520]] la [[700]] ye spantoso. Antes de l [[Cuncílio de Custança]], [[1415]], nada menos que 15&nbsp;070 abadies, solo desta orde relegiosa. An Pertual, la Casa Mai de la Orde Beneditina fui l [[Mosteiro de Tibanes|Mosteiro de San Martico de Tibanes]], que assumiu l papel de amportante centro, nun solo relegioso, mas tamien cultural i stético. Tales eidifícios éran ourganizados ouniformemente segundo ua planta-tipo que solo era modificada para se adatar a las circunstáncias própias de cada lhocal, cumo nas abadies de Durhan i de Worcestener, adonde ls mosteiros fúrun erigidos junto la bordas scarpadas dun riu. Nun eisiste atualmente qualquier eisemplar preserbado de l mosteiros beneditinos primitibos. Mas ten-se acesso a ua planta para l grande mosteiro suíço de [[Abadie de San Galho|San Galho]], eilaborada cerca de l anho de [[820]] por un outor anónimo, i que, anque possiblemente nunca tener sido amplementada, permite tirar eilaçones quanto a la forma cumo serie un mosteiro [[carolíngio]] de purmeira classe ne l final de l [[seclo IX]]. Estes planos fúrun ambestigados principalmente por [[Keller]] ([[Zurique]], [[1844]]) i pul Porsor [[Robert Willis]] (''Arch. Journal,'' 1848, bol. b. pp.&nbsp;86–117). Debemos, al redadeiro, las çcriçones más detalhadas i ls squemas más rebeladores, feitos a partir de las transcriçones que efetuou de l ouriginales, atualmente an arquibo neste cumbento. La aparéncia giral de l cumbento ye la dua [[cidade]] cumpuosta por casas eisoladas i rues antre eilhas. Fui planeada, de forma eibidente, segundo las çposiçones de la regra de San Vento, que acunselhaba que l mosteiro fusse tanto quanto possible outo-suficiente, cuntendo todas las anfra-struturas neçairas para las necidades básicas de l monges, bien cumo las custruçones cunsignadas a las funçones relegiosas i sociales própias de l cumbento. Debie cuntener, assi, un [[molino]], ua [[panadarie]], [[stábulo]]s para eiquinos i bobinos, bien cumo acomodaçones para la eisecuçon de todas las artes macánicas neçairas, de modo a reduzir al mássimo la dependéncia de l monges an relaçon al sterior. L [[claustro]] aparece yá cumo un eilemiento agregador de l bários eidifícios. Cré-se que resulte de la transfiguraçon de l ''atriun'' de las custruçones romanas, tenendo-se ousado l sou spácio anterior, depuis de l trabalho ne ls campos i de las refeiçones, para la oudiçon de preleçones de algun mestre. === Anfra-struturas i la sue çtribuiçon ne l spácio === [[Fexeiro:Convent of St Gall.jpg|thumb|right|200px|Cumbento de San Galho]] La çtribuiçon giral de l eidifícios puode, anton, ser çcrita de la seguinte forma: La '''eigreija''', cul sou claustro la sul, acupa l centro dua ária quadrangular, de cerca de 40 n². Ls eidifícios, tal cumo an todos ls grandes mosteiros, stában çtribuídos por grupos. La eigreija formaba l núcleo, cumo centro de la bida relegiosa de la quemunidade. An relaçon próssima cula eigreija stan ls eidifícios que marcan l quotidiano de l monges, cumo l '''refeitório''', l '''drumitório''', l '''salon''' quemun para la neçaira cumbibéncia social, la '''[[sala de l capítulo]]''' ó sala capitular, para reuniones de carátener çciplinar i relegioso. Estes eilemientos eissenciales de la bida monástica son abrangidos por un '''pátio''' anclaustrado, rodeado por ua [[arcada]] cubierta, permitindo l acesso antre ls dibersos eidifícios, mesmo cun malo tiempo. La '''anfermarie''', para monges doentes, cula casa de l físico (médico) i l jardin medicinal, çpunha-se la ouriente. Nesse mesmo grupo ancontraba-se la '''scuola''' para la anstruçon de l [[nobiço]]s. La '''scuola sterna''', cula casa de l mestre-scuola, junto a la parede norte de la eigreija, quedaba fura de l recinto cumbentual, próssima de la casa de l Abade, que l debie bigiar custantemente. Ls '''eidifícios debotados a la spitalidade''' debedian-se an trés grupos: un para la recepçon de las bejitas más amportantes; outro para ls monges que stubíssen de passaige pul cumbento; outro para ls biajantes pobres i [[peregrino]]s. L purmeiro i terceiro quedában ne ls lhados de la antrada quemun de l mosteiro. L ''spitiun'' para bejitas de amportança quedaba de l lhado norte de la eigreija, nun mui lhoinge de la casa de l Abade; las anstalaçones para ls pobres quedában la sul, depuis de l eidifícios de la quinta. Ls monges éran alojados nua casa de hóspedes custruída junto a la parede norte de la eigreija. L grupo de eidifícios çtinados a la sastifaçon de las necidades materiales de l stablecimiento quedan la sul i la oucidente de la eigreija, stando claramente apartados de l eidifícios monásticos. Chegaba-se a la '''cozina''' i a las '''ouficinas''' por ua passaige ne l stremo-oeste de l refeitório, stando lhigadas a las panadaries i als alambiques, situando-se nua dependéncia más afastada. To la parte sul i oucidental ye dedicada a las ouficinas de trabalho manual, stábulos i dependéncias lhigadas al trabalho de l campo. Las custruçones éran solo dun piso, cun solo alguas scepçones (cumo l drumitório percipal, subre l calefatório). Tirando la eigreija, l cunjunto de trinta i trés blocos apartados era custruído, probablemiente, an madeira. La '''eigreija''' ye cruciforme, cula [[nabe (arquitetura)|nabe]] percipal debedida por nuobe [[tramo]]s i ua [[ábside]] semicircular an cada stremidade. La ábside oucidental stá rodeada dun [[peristilo]] semicircular, deixando un spácio abierto, sin telhado, zeignado cumo "paraíso", antes de la parede de la eigreija. L [[altar-mor]] chimpa eimediatamente la lheste de l [[transeto]], ó [[coro (arquitetura)|coro]] ritual - l altar de [[San Paulo]] - i la oeste, chimpa l altar de [[San Pedro]]. La [[fachada]] oucidental (''[[Westwerk]]'') ye lhadeada por dues [[torre]]s campanário, cilíndricas. [[Image:Saint Gall planta.jpg|thumb|400px|right| '''<span style="font-size:12t;">Planta térrea de San Galho</span>''' <br /> <br />'''Eigreija:'''<br /> '''La.''' [[Altar-mor]] '''B.''' Altar de San Paulo '''C.''' [[Coro (arquitetura)|Coro]] '''D.''' [[nabe (arquitetura)|Nabe percipal]]. '''I.''' [[Narthex|Paraíso]]. '''F.''' [[Torre]]s <br /> <br />'''Eidifícios monásticos:'''<br /> '''1.''' [[Claustro]] '''2.''' [[Calefatório]], cun [[drumitório]] arriba '''3.''' Casa de l abade '''4.''' [[Refeitório]](s) '''5.''' [[Cozina]] '''6.''' [[Panadarie]] '''7.''' [[Alambique]]s '''8.''' [[Celeiro]] '''9.''' Cámara '''10.''' Scritório i biblioteca '''11.''' [[Sacrestie]] i bestiária '''12.''' Nobiciado '''13.''' Eiras '''14.''' Calefatório '''15.''' Drumitório '''16.''' Sala de l mestre-scuola '''17.''' Anfermarie '''18.''' Casa de l Médicos '''19.''' Jardin medicinal '''20.''' Sala de las sangrias '''21.''' [[Scuola]] '''22.''' Casa de l mestre-scuola '''23.''' Spedarie para monges de fura '''24.''' Spedarie para bejitas amportantes '''25.''' [[Cozina]] de la hospedarie '''26.''' Spedarie para pobres i peregrinos '''27.''' Uso çconhecido '''28.''' [[Semitério]] <br /> <br />'''Serbícios:'''<br /> '''la.''' Oufecinas '''b.''' Horta/jardin '''c.''' Casa de l jardineiros '''d.''' Pateira (criaçon de [[parro]]s) '''i.''' Casa de l guardas '''f.''' Galhinheiro '''g.''' Porduçon de hóstias sacramentales '''h.''' Eiras '''i.''' Casa de l criados '''j.''' Molinos '''k.''' Drumitórios de l criados '''n.''' Redil ([[cabra]]s i [[canhona]]s) '''n.''' [[Baca]]ria '''l.''' Casa de l criados '''p.''' Pocilga '''q.''' Cabalhariça]] L '''claustro percipal''', la sul de la eigreija ten, de l lhado ouriental l "[[pisalis]]" ó "[[calefatório]]", la sala quemun de l armanos, calecida por canhos de [[chupon]] que passában por ambaixo de l suolo. Neste mesmo lhado, an mosteiros tardios, ancontramos tamien, ambariablemiente, la [[sala de l Capítulo]]. De fato, la sue auséncia nesta planta ye ansólita. Sabe-se, assi i todo, pulas anscriçones que fázen parte de la planta ouriginal, que l corredor norte de l claustros serbian para esse fin, tenendo bancos de cada lhado. Subre l '''calefatório''' ancontraba-se l "[[drumitório]]" que abria para l [[transeto]] sul de la eigreija, de modo a permitir un rápido acesso de l monges al serbício relegioso noturno. L lhado sul stá acupado pul '''refeitório''', a partir de l qual de acede a la '''cozina''', pula stremidade oeste. Esta stá apartada de l eidifício percipal, i lhiga-se, por ua lhonga passaige, a un eidifício adonde se ancontran ls fornos para fazer l pan i ls alambiques, bien cumo ls drumitórios de l criados que ande trabalhan. Subre l refeitório quedaba l "bestiariun," adonde se guardában las roupas de l die la die de l cunfrades. La oeste de l claustro ancontra-se outro eidifício cun dous pisos, cul '''celeiro''' ne l rés-de l-suolo i la çpensa i '''armazén''' ne l purmeiro andar. Antre este eidifício i la eigreija, abrindo solo por ua puorta a partir de l claustros, ancontraba-se ua cámara para cuntatos cun bejitantes de l sterior. La lheste de l transeto norte ancontraba-se l "[[scritoriun]]" ó scritório, cun [[biblioteca]] por cima. La lheste de la eigreija ancontran-se un grupo de eidifícios cumprendendo dous stablecimientos cumbentuales an menor scala i cumplementares. Cada un ten un claustro cubierto pulas dependéncias usuales (drumitório, calefatório, refeitório...) i dues [[capielha]]s colocadas lhado a lhado, an spácios oupostos. Un eidifício apartado de l dous cuntenie ls banhos i la cozina. Un destes "miniconbentos" çtinaba-se als "[[oublati]]" ó nobiços. L outro cunsistia na "[[anfermarie]]" para monges doentes. La '''casa de l médicos''' quedaba cuntígua a la '''anfermarie''' i al '''jardin medicinal''', ne l canto nordeste de l mosteiro. Antre outras dependéncias, cuntenie ua drogarie i ua cámara para ls doentes an stado más grabe. La casa de las purgas i sangrias quedaba la oeste. La "scuola sterior", na ária norte de l cumbento, ancluía ua grande sala de aulas debedida al meio por ua partiçon i rodeada por quatro pequeinhos quartos, para ls studantes. La casa de l mestre-scuola quedaba de l lhado ouposto, junto a la parede norte de la eigreija. Ls dous "[[spitie]]" (ó '''hospedarie''') para ls stranhos als cumbentos stában apartados cunsuante l nible social de l bejitantes, cumprendendo ua ancha cámara quemun ó refeitório, ne l centro, rodeada de l drumitórios. Cada un staba munido de l sous própios fornos i alambiques, para alhá dua cozina i çpensa para ls biajantes de maior amportança, cun quartos para ls sous criados i cabalhariças para tratar de l cabalos. Eisistia inda un "spitiun" para monges de fura, junto a la parede norte de la eigreija. Para para alhá de l claustro, ne l stremo de la frunteira de l cumbento, la sul, quedarie la '''fábrica''', cuntendo ouficinas para çapateiros, fabricantes de selas (''sellarii''), cuteleiros, curtidores, pisoeiros, ferreiros, ouribes, etc, cun las sues habitaçones nas traseiras. Deste lhado ancontrában-se tamien la '''quinta''', la eiras, l celeiro, ls molinos, etc. La oeste quedában ls stábulos, i ls redis de canhonas, bacas i cabras, bien cumo las pocilgas, junto a las habitaçones de quien ande trabalhaba. La sudeste, ancontrában-se las criaçones de [[parro]]s i [[galhinha]]s, bien cumo l quarto de l guarda destas criaçones, junto a ua horta adonde se colhian [[cebolha]]s, [[alho]]s, [[aipo]], [[alface]]s, [[papoila]]s, [[cenoura]]s, [[berça]]s, etc. Ne l '''semitério''' crecian [[maçaneira]]s, [[pereira]]s, [[ameixeira]]s, [[marmeleiro]]s, etc. ==[[Orde de Cluny|Cluny]]= = La stória de l monasticismo tubo momientos alternados de decadéncia i de renacimiento. Cul acréscimo de la stima popular, ls cumbentos ampeçórun a apropiar riqueza i, einebitablemiente, ls hábitos de austeridade monástica ampeçórun a degradar-se i a dar lhugar a la tentaçon de l lhuxo i de l materialismo. L ardor relegioso fui sfriando i l rigor ne l cumprimiento de la regra fui deminuindo. La çciplina staba de tal forma relaxada que eisisten relatos de l [[seclo X]] que andican que grande parte de l frades çconhecian la própia eisisténcia de la regra monástica. La reforma destes abusos passou, muitas bezes, pula criaçon de nuobas ordes monásticas, cun regras más rígidas, l que tamien tenie amplicaçones na ourganizaçon arquitetónica de las abadies. Ua de las purmeiras fui la [[orde de Cluny]], que fui buscar l sou nome a la pequeinha aldé homónima, la noroeste de [[Macon]]. An cerca de [[909]], Guilherme, duque de la [[Aquitánia]] i Conde de [[Aubergne]], fondou ua nuoba abadie beneditina, dirigida por [[Vernon]], abade de [[Beaume]]. Este fui sucedido por [[Santo Odon]], que ye, giralmente, cunsiderado l fundador de la Orde. La fama de Cluny debrebe se spalhou por to la Ouropa. La sue regra, rígida, fui aporfilhada, anton, por dibersas abadies beneditinas que se cunsignórun a la sue anfluéncia, jurando lhealdade al “arquiabade” de Cluny. [[Fexeiro:Plan.abbaye.Cluny.png|thumb|400 px|Planta de la antiga [[abadie de Cluny]].]] Ne l [[seclo XII]], l númaro de abadies filiadas la Cluny, ne ls bários países ouropeus, ascendia a cerca de dous miles. La abadie-mai era ua de las más oupulentas de [[Fráncia]]. Puode-se tener ua eideia de las sues dimensones se se tubir an cunta que an [[1245]], l [[Papa Inocéncio IV]], acumpanhado de duoze cardeales, un patriarca, trés [[arcebispo]]s, dous abades-gerales de l cartuxos i cistercienses, l [[Lista de reis de Fráncia|rei de Fráncia]] ([[Luís IX de Fráncia|San Lhuís]]) i trés de l sous filhos, [[Balduíno IX de la Flandres|Balduíno]], [[Cundado de la Flandres|cunde de la Flandres]] i [[amperador de Custantinopla]], l [[duque de la Burgúndia]] i seis nobres, bien cumo to ls sous séquitos, al bejitar la abadie, quedórun ande anstalados sin qualquier porblema de acomodaçon para ls frades que ande residian, nun total de 400 (ne l sou auge albergou 10&nbsp;000 monges). Quaije todos ls eidifícios desta abadie, assi i todo, fúrun çtruídos i/ó reconstruídos ne l final de l [[seclo XVIII]], quando se adotou ua nuoba planta térrea. La eigreija, de grandes proporçones, medie cerca de 200 metros de altura! La [[nabe (arquitetura)|nabe]] (G - na figura al lhado) tenie corredores [[bóbeda|abobadados]] duplos de cada lhado. Tenie un [[transeto]] ouriental i un transeto oucidental, cada un cun [[capielha]]s an [[ábside]] para lheste. L transeto oucidental medie cerca de 54 metros i l ouriental, 37,5 metros. L [[Coro (arquitetura)|Coro]] terminaba nua ábside semicircular (F), rodeada de cinco capielhas, tamien semicirculares. La antrada la oucidente daba para l [[nártex]] ó bestíbulo (B) que por si mesmo funcionaba cumo eigreija cun trés alas, yá de grandes dimensones, flaqueada por dues [[torre]]s, apuis de un lhance de [[scaleira]]s grandioso cun ua grande [[cruç]] de piedra. La sul de la eigreija quedaba l [[claustro]] (H), tamien de proporçones cunsiderables, mas colocado más la oeste de l que era hábito. Ne l lhado sul de l claustro quedaba l refeitório (P), que cunsistia nun eidifício eimenso de 30 por 18 metros, adonde se çpunhan seis filas de mesas lhongitudinalmente i trés transbersalmente. Era adornado cun ls retratos de l percipales beneméritos de la Abadie i cun temas relacionados cula [[Bíblia|Stória Sagrada]]. La parede de l fondo eisibia cenas relatibas al [[Juízo Final]]. Anfelizmente, nun se sabe qual la funçon de l eidifício repersentado an N. La residéncia de l abade (K), que se mantén parcialmente preserbada, quedaba junto a la antrada. La hospedarie (L) quedaba acerca. La panadarie (M), que tamien se mantén, ye un eidifício a la parte, tamien de grandes dimensones. == Cistercienses == [[Fexeiro:Alcobaça October 2021-1.jpg|thumb||200px|right|[[Mosteiro de Alcobaça]] – abadie cisterciense pertuesa]] L renacimiento monástico que se seguiu, l [[Orde de Cistener|Cisterciense]], durante ls redadeiros anhos de l [[seclo XI]], tubo tamien ua basta difuson i persistiu por más tiempo. Inda que l grande ampulsionador de la Orde tenga sido [[San Vernardo]], al tornar famosa la [[Abadie de Clarabal]] ([[Clairbaux]]) an [[1116]], adonde demunstrou un ferbor notable, ls sous fundadores fúrun San [[Roberto de Molesme]] i Santo [[Stebon Harding]], an [[Cîteaux]] (''Cisterciun''), ua floresta solitária i quaije inacessible antre la region de [[Xampanhe]] i la [[Burgúndia]]. La nuoba Orde deribaba de l Beneditinos i seguia, portanto, la Regra de San Bento. Pretendia reformar ls questumes monásticos al aplicar regras rígidas de outo-abnegaçon que depuis fúrun aporfilhadas pulas eigreijas i anstituiçones que puls sous sfuorços fúrun erigindo por to la Ouropa. La caratelística determinante de las abadies Cistercienses cunsistia na sue strema simplicidade i austeridade arquitetónica. Solo se permitie ua torre, central, i de baixa statura. [[Pinaclo]]s i torreones çnecessários passórun a ser proibidos. L [[trifório]] passou a ser omitido nas eigreijas de la Orde. Las jinelas deberian ser simples, sin dibisones i sin [[bitral]]es. Prescindia-se de qualquier ornamentaçon acessória. Las cruzes deberian ser de madeira; ls castiçales, de fierro. Todo l que fusse sposto al mirar deberie dar un testemunho de renúncia a qualquier baidade mundana.[[Fexeiro:Abbaye de senanque lavande.jpg|thumb|200 px|[[Abadie de Senanque]], ne l sul de Fráncia, adonde ye claramente bisible l eideal de simplicidade cisterciense]] L mesmo sprito se manifestaba na scolha de l lhocales adonde ls mosteiros éran erigidos. Quanto más lhúgubres i salbaiges fússen las redondezas, más estas se adequában als questumes austeros i rígidos de l monges. Mas estes assumian ua bocaçon nun solo ascética mas tamien de trabalho i modificaçon de l sou ambiente. Ls mosteiros Cistercienses deberian, por regra, ser fundados an bales perfundos bien probidos de auga. Quedában, por esso, siempre junto a un riu, regato ó fuonte, ó mesmo custruídos subre esses cursos de auga, cumo acunte an [[Mosteiro de Alcobaça|Alcobaça]], adonde la cozina ye atrabessada por un afluente de l [[riu Alcoa]]. Tales bales, grácias al lhabor de l frades, éran perfundamente alterados, passando de lhocales inóspitos a lhugares altamente produtibos la nible agrícola. [[Pántano]]s, lhamaçales, bosques sinuosos i florestas ampenetrables éran, giralmente, l terreno preferido para la açon amprendedora desta Orde. L "bal claro (lhuminoso)" ó Clarabal, de San Bernardo, era, antes coincido cumo "Bal de l [[Absinto]]", ó de la amargura, adonde se refugiaba to la casta de bandidos. [[Heinry Hart Milman|Milman]], ne l sou "''Story of Lhatin Christianity''", Belume III refre: “ Era ua solidon sombria i salbaige, tan absolutamente stéril que, an percípio, Bernardo i ls sous cumpanheiros fúrun oubrigados a bibir subre fuolhas de [[faia]].” Assi i todo, an tenermos stéticos, hai a referir la síntese stética antre l románico, própio de grande parte de l lhocales adonde se stablecian i, de cierta forma, aparentado als eideales de simplicidade de la Orde, cul gótico, adonde l birtuosismo strutural i la sue tendéncia decoratibista se tubírun de aliar i reformular, al fazer cumbiber ua cuncepçon más houmanista cun outra, eissencialmente spritual. == Agosticos == Las abadies de l [[Cónegos Regrantes de Santo Agostico]] apersentan poucas paricularidades própias. Sendo ua Orde de [[clero regular]], acupando ua posiçon de meio termo antre monges i cónegos seculares – algo cumo un cunjunto de párocos la bibiren an quemunidade i an ouserbáncia a ua regra – las sues eigreijas questuman caraterizar-se por eigreijas cun planta cumprida, de forma la alojáren grandes cungregaçones. L [[Coro (arquitetura)|Coro]] ye, giralmente, lhongo. La çposiçon arquitetónica de l eidifícios cumbentuales nun tenie grandes inobaçones. Ls aposentos de l prior quedában quaije siempre ne l ángulo sudoiste de la nabe. [[Fexeiro:bristol abbey.png|thumb|right|400px|Abadie de Santo Agostico, [[Bristol]] '''La'''. Eigreija '''B'''. Grande claustro '''C'''. Pequeinho claustro '''D'''. Casa de l capítulo '''I'''. Calefatório '''F'''. Refeitório '''G'''. Cámara '''H'''. Cozina. '''I'''. Sala de serbentie a la cozina '''K'''. Adegas '''L'''. Aposentos de l Abade '''P'''. Puorta de l Abade '''R'''. Anfermarie '''S'''. Aposentos de l frades '''T'''. Aposento rial '''B'''. Hospedarie '''W'''. Porton de la abadie '''X'''. Celeiros, stábulos, etc... ''Y'''. Lhabatório]] L plano, al lhado squerdo, de la Abadie de Santo Agostico an [[Bristol]], adonde stá atualmente la catedral desta cidade, mostra cumo la çposiçon de l eidifícios difre pouco de las abadies beneditinas. An Pertual, l [[Mosteiro de Santa Cruç|Mosteiro de Santa Cruç de Coimbra]] fui, talbeç, l más amportante centro relegioso, cultural i de ansino desta Orde, que, zde cedo recebiu bários pribilégios reales i papales. De la planta ouriginal, de stilo románico, sabe-se solo que la fachada ancluía ua torre i que l cuorpo de la eigreija era dua solo nabe, tal cumo era, tamien, caratelístico antre ls Agosticos. == Premonstratenses == [[Fexeiro:Prémontré 18th c.jpg|thumb|250 px|[[Abadie de Prémontré]]]] Ls cónegos regulares [[Orde Premonstratense|Premonstratenses]] ó Cónegos Brancos cunsisten nun galho que deribou de l cónegos regulares de [[Agostico de Heipona|Santo Agostico]], fundado an [[1119]] por [[San Norberto]] (nacido an [[Xanten]], ne l [[Baixo Reno]]), cerca de [[1080]]) an Prémontré, un pántano eisolado na floresta de [[Coucy]], na diocese de [[Laon]]. La Orde disseminou-se facilmente. Inda an bida de l sou fundador, yá eisistian casas premonstratenses na [[Síria]] i na [[Palestina]]. Mantebe durante mui tiempo la sue austeridade rígida mas, al lhongo de l tiempo, a la medida que la Orde iba anriquecendo, fúrun oumentando las acusaçones de andoléncia i de antrega a ua bida de lhuxo. An Pertual, stablecírun-se na [[Eigreija de Nuossa Senhora de la Cunceiçon (Ermida)|Ermida de Paiba]] i talbeç ne l [[mosteiro de Bandoma]], mas la sue stória stá deficientemente registada. Cumo eisemplo dun mosteiro premonstratense, puode-se cunsiderar la [[Abadie de Easby]], an Anglaterra (adonde la Orde se stableciu an [[1140]], an [[Newhouse]], ne l [[Lincolnshire]]), cuja planta ye singularmente eirregular, debido al fato de se ancontrar na borda anclinada dun riu. L claustro chimpa, cumo ye hábito, la sul de la eigreija, mantendo ls eidifícios percipales an torno de l mesmo. Assi i todo, l sou pátio central ye trapezoidal, l que oubrigou ls eidifícios la çporen-se de forma algo inusitada. La planta de la eigreija segue la çposiçon aporfilhada puls cónegos Agosticos nas sues abadies setentrionales i ten solo ua solo corredor na nabe, la norte; l coro ye cumprido, streito i sin corredor; cada transeto ten ua ala para ouriente, formando trés capielhas. Outro eidifício antressante desta Orde ye la eigreija de la [[Abadie de Bayhan]], cun nabe simples i ambulgarmente streita, l mesmo acuntendo al coro, probido dua ábside poligonal de trés lhados. Las proporçones de la eigreija son de 78 n de cumprimiento por 8 de anchura. La seberidade de la Orde, al rejeitar possessones terrenas, traduzia-se, assi, nua arquitetura de spácios lhemitados. == Cartuxos == [[Fexeiro:San bruno.jpg|thumb|250 px|[[Bruno de Quelónia|San Bruno]], fundador de la Orde de l Cartuxos, repersentado nun bitral de la Cartuxa de la Serra de San Bruno.]] La [[Orde de l Cartuxos]], tal cumo fui stablecida por [[Bruno de Quelónia|San Bruno de Quelónia]], an cerca de [[1084]], zambolbiu ua nuoba forma de cuncepçon monástica. L percípio desta Orde, al cumbinar la bida cenobítica cula bida solitária, oubrigou a la custruçon de eidifícios cun un tipo de planta defrente. Esta planta-tipo, purmeiramente aporfilhada por San Bruno i puls sous duoze cumpanheiros ne l stablecimiento ouriginal, an [[Chartreux]], acerca de [[Grenoble]], fui mantida an todos ls mosteiros Cartuxos de la Ouropa, mesmo depuis de se berificar algun relaxamiento ne ls hábitos ascéticos de la Orde i de la simplicidade ouriginal de l eidifícios tener sido sustituída pula magnificéncia decoratiba que carateriza alguns mosteiros cumo, por eisemplo, las Cartuxas de [[Cartuxa de Pabie|Pabie]] i [[Cartuxa de Florença|Florença]]. D'acuordo cula regra de San Bruno, todos ls nembros dua armandade Cartuxa biben an absoluto siléncio i solidon. Cada un acupa ua cela, cun acesso a un pequeinho jardin rodeado de altos muros, i ounidas por un corredor quemun ó por un claustro. Ye ande que l monge Cartuxo passa l sou tiempo an absoluta ascese, deixando ls sous aposentos solo para ls serbícios relegiosos, trés bezes al die (Missa de manhana, ''Bésperas'' a la tarde i Matutinas i Lhaudes a la meia nuite) ó quando la armandade se reúne ne l refeitório. An Pertual, tornou-se famosa la [[Cartuxa de Santa Marie Scala Coeli]], an [[Ébora]], cul maior claustro cumbentual de Pertual. Famoso tamien, ye l bino ande produzido puls frades (comercializado satamente cumo ''Cartuxa''). La noçon de [[deserto]], persente na ourige de la bida monástica ye, de nuobo, recuperada i reinterpretada pula Orde cartusiana que baloriza la solidon i ls ermos – l deserto – cumo stenson de l própio spácio monástico i de la clausura propensa a la cuntemplaçon. Tanto ls spácios agrícolas desertos la norte de Ébora cumo la arideç alpina de la ''Grande Chartreuse'' ouriginal ([[Grande Cartuxa]]) ne l [[Isère]], anscreben-se nun solo cumo enquadramiento de l mosteiro, mas cumo parte del. === Clermont === Las peculiaridades própias dun mosteiro Cartuxo, ó Cartuxa son splícitas na planta de la Cartuxa de Clermont, criada por [[Biollet-le-Duc]], a partir de ouserbaçones feitas por este. To l eidifício ye rodeado de torres de bigie. L anterior ye debedido an dous recintos, an que l ouriental, rodeado por un claustro que dá acesso a las celas ye, de lhoinge, l maior. Ls dous recintos son debedidos puls eidifícios percipales de l mosteiro, ancluindo la eigreija i l santuário, apartado de l coro de l monges por ua cortina cun dous altares. L claustro menor, la sul, ye rodeado pula sala de l capítulo, pul refeitório i pula capielha de Pontgibaud. La cozina, cun las sues salas de serbentie, chimpa atrás de l refeitório, acessible pul recinto sterior, sin antrar ne l claustro. La norte de la eigreija, atrás de la sacristia i de las capielhas lhaterales, chimpa la cela de l sub-prior, cul sou jardin. Ls aposentos de l prior acupan l centro de l recinto sterior, lhougo delantre de la puorta oucidental de la eigreija i frente al porton de l cumbento, i un pequeinho recinto más eilebado, cun ua fuonte, antes deste. Ye tamien neste recinto sterior que chimpa la hospedarie, ls stábulos i ls aposentos de l armanos-lheigos, ls celeiros, l [[Palumbar (eidifício)|palumbar]] i la panadarie, bien cumo ua prison. Neste mesmo recinto, ls stablecimientos primitibos, cumo an Withan, tenien tamien ua eigreija de menores dimensones. Ls recintos sterior i anterior stan ounidos por un lhongo passadiço, ancho l suficiente para permitir la passaige dua carroça carregada de lhenha capaç de fornecer l cumbustible neçairo para calecer las celas de la quemunidade. L grande claustro ye rodeado de 18 celas, çpostas segundo ua planta ouniforme. Cada un destes pequeinhos aposentos ye custituído por trés quartos: ua pequeinha sala de star calecida por un calecedor ne l ambierno; un quarto de drumir cun ua anxerga, ua mesa, un banco, ua stante i un almairo. Antre la cela i la galerie de l claustro eisiste ua passaige ó corredor que isola l anterior de la cela de todos ls sonidos ó mobimientos steriores que poderien anterromper la meditaçon de l frade. L superior tenie acesso lhibre la este corredor, de adonde poderie anspecionar ls jardines, sin ser bisto, atrabeç de pequeinhos nichos. Eisiste inda ua mesa giratória adonde un armano, zeignado para esse eifeito, anserie la raçon diária de bíberes, nun permitindo qualquier quemunicaçon bisual an qualquier de l sentidos (para drento ó para fura). Un eisemplo purfeito desta mesa giratória, caratelística de todas las Cartuxas, puode ser bisto an [[Miraflores]], acerca de [[Burgos]]. La mesa giratória mantebe-se praticamente inalterada zde que fui terminada an [[1480]]. Estas çposiçones ancontran-se quaije ambariablemiente an todas las Cartuxas de la Ouropa Oucidental. La [[Cartuxa de Yorkshire]], an [[Mount Grace]], fundada por [[Thomas Holland]], l moço duque de Surrey, sobrino de [[Ricardo II de Anglaterra]], durante un período de renacimiento de popularidade de la Orde, cerca de l anho [[1397]], ye l eisemplo anglés más purfeitamente perserbado, caratelizado pula simplicidade de la Orde. La eigreija ye un eidifício modesto, lhongo, streito i sin alas lhaterales. Drento de l muro de la clausura eisisten tamien dous recintos, de l quales l meridional apersenta la típica çposiçon de eigreija, refeitório, etc., abrindo para l claustro. Ls eidifícios son simples i robustos. L recinto norte anclui 14 celas. == Ordes mendicantes == [[Fexeiro:Pt-coimbra-convento-staclara2.jpg|thumb|250 px|[[Mosteiro de Santa Clara-la-Bielha]], de la Orde de las [[Clarissas]], an [[Coimbra]].]] La çposiçon de l eidifícios monásticos nas [[Ordes mendicantes]], ancluindo la [[Orde de l Pregadores|Orde Dominicana]], ls [[Orde de l Frades Menores|Franciscanos]], ls [[Carmelitas]] i ls Agosticos (yá atrás referidos) nun segue, giralmente, un modelo çtinto, l que deriba tamien de la sue bocaçon ourbana, an cuntreste cun ls Beneditinos, que percurában lhocales adonde podíssen zambolber atibidades de tipo agrícola. De fato, estas Ordes nacírun ne l [[seclo XIII]] cul crecimiento de las cidades i bilas ouropeias. Ls cumbentos quedában situados, por regra, an poboaçones densas i pobres, adatando ls eidifícios a la malha ourbana, l que amplicaba eirregularidade nas plantas. Las sues eigreijas, pensadas más para la recepçon de multidones de oubintes de l que de debotos, difíren bastante de las que son usuales an outras Ordes. Giralmente, lhemitan-se a ua planta an forma dun lhongo paralelogramo, nun debedido por qualquier transeto. La nabe cunsistia, an giral, de dous cuorpos semelhantes, un de l quales serie acupado puls frades i l outro deixado anteiramente para la cungregaçon. Por bezes, nin sequiera se custruía l coro, sendo la eigreija nun más que ua strutura ininterruta, cun ua fila cuntina de jinelas. La stremidade ouriental era, giralmente, oublonga, inda que se ancontre, por bezes, cumo na Eigreija de l Frades, an [[Winchelsea]], ua ábside poligonal. Outras bezes, l cuorpo de la eigreija ye atrabessado por un transeto de grandes dimensones, chegando a ribalizar ó a sceder l tamanho de la nabe. Tal arranjo ye frequente na [[Irlanda]], adonde l númaro eilebado de cumbentos permitiu la eisisténcia de tales peculiaridades na planta de l mesmos. [[Fexeiro:Silos-Claustro.jpg|thumb|200 px|Claustro de l [[Mosteiro de San Demingos de Silos|Cumbento Dominicano de San Demingos de Silos]], an Spanha]]Ne l ampeço, las eigreijas apersentában-se çtituídas de torres, mas ne ls [[seclo XIV|seclos XIV]] i [[seclo XV|XV]] ampeçórun-se a anserir torres altas i streitas antre la nabe i l coro. A torre heixagonal, ne l cumbento de l Franciscanos, an [[Lynn]], ye un bun eisemplo. La çposiçon de l eidifícios monásticos questuma, tamien, dar azo la caratelísticas particulares ne ls dibersos cumbentos, nun habendo registos que permitan un coincimiento aperfundado de qualquier regularidade nas Ordes primitibas. Ne ls [[Jacobinos]], an [[Paris]], hai un claustro la norte de la eigreija. Esta apersenta-se lhonga i streita, cun dues alas lhaterales, anquanto que l refeitório – un eidifício de grande cumprimiento, bien çtacado de l claustro, çpone-se al lhongo de la ária anterior a la faxada oucidental de la eigreija. An [[Toulouse]], la nabe ten tamien dues alas paralelas, inda que l coro seia absidal i cun capielhas radiantes. L refeitório çpone-se la norte i faç anglo reto cul claustro, que tamien queda a norte de la eigreija, cula sala de l capítalo i la sacristia la ouriente. L eideal stético de l Franciscanos tentaba, de algua forma, recorrer a la simplicidade strutural para transmitir la sue aspiraçon de bundade i beleza, cuncretizada an spácios lhuminosos que lhigassen la cundiçon terrena de l home a la sue aspiraçon a balores sprituales más eilebados. Ls Dominicanos, por sue beç, sprimen ua determinada sensibilidade stética houmanista que se traduç, segundo las palabras de l artista pertués [[António Lhino]], nun "[[formalismo]] [[harmonia|harmónico]]" que sprime, de forma unificada, la sue cuncepçon de la eissencia de l spácio. An Pertual, l [[Cumbento de Mafra]], custruído para albergar monges [[Capuchinhos]] (Franciscanos), cuntrasta, ne l sou fausto megalómano, cun ls hábitos de pobreza de la Orde para que fui cuncebido, yá que fui pensado tamien, a la eimaige de l [[Scorial]], cumo palácio. == Priorados == Todos ls grandes mosteiros tenien, na sue dependéncia, fundaçones menores zeignadas cumo [[priorado]]s. Estes, por bezes, cunsistian solo an simples eidifícios que serbian de residéncia i lhocal de trabalho, anquanto que outros se assemelhában a pequeinhos mosteiros albergando 5 a 10 monges. Las zonas aneixas, de carátener rural, éran coincidas cumo ''billae''. Estas éran trabalhadas puls [[armanos-lheigos]], por bezes sob la superbison dun solo monge. [[Catadorie:Arquitetura relegiosa]] [[Catadorie:Abadies]] jso031rrwvzw7tgawmpoecegqp1n1gd Antártica 0 830 108758 104475 2026-11-07T23:15:32Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 108758 wikitext text/x-wiki {| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=250 style="margin: 0 0 1en 1en; background: #f9f9f9; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+<big><big>'''Antártica'''</big></big> | align=center colspan=2 style="background:#f9f9f9;" | [[Fexeiro:Antarctica (orthographic projection).svg|250px|Localizaçon de la Antártica.]] |- | '''[[Ária]]''' || 98%14 000 000&nbsp;km² ( 2% 280 000&nbsp;km² libres de carambelo, 13&nbsp;720&nbsp;000&nbsp;km² cubiertos por carambelo) |- | '''[[Populaçon]]''' || c. 1000 (nun permaniente) |- | '''[[Goberno]]''' <br /><br />– Secretário-giral || gobernado pul [[Tratado de la Antártida]]<br /><br />[[Johannes Huber]] |- | '''Territórios reibindicados''' (suspensos) || {{ARG}}<br />{{AUS}}<br />{{CHL}}<br />{{FRA}}<br />{{NZL}}<br />{{NOR}}<br />{{GBR}} |- | '''Dreito reserbado de fazer reibindicaçones''' ||{{RUS}}<br />{{USA}} |- | '''[[Domínio de topo|Cód. Anterneta]]''' || [[.aq]] |- | '''[[Aneixo:Lista de códigos telfónicos|Cód. telef.]]''' || +672 |} La '''Antártica''' ó '''Antártida''' (de l griego ανταρκτικως «antarktikos», "ouposto la [[ártico]]"), (ambos ls tenermos ne l [[Pertués brasileiro|Brasil]]) {{ref|1}} ó '''Antártida'''{{ref|2}} (an [[Pertués ouropeu|Pertual]]) ye l mais meridional de l [[cuntinente]]s i un de l menores, cun ua [[superfice]] de catorze milhones de [[quilómetro quadrado|quilómetros quadrados]]. Rodeia l [[Pólo Sul]], i por esse motibo stá quaije cumpletamente cubierto por einormes [[geleira]]s (glaciares), eicepçonfeita la alguas zonas de eilebado declibe nas cadenas muntanhosas i a la stremidade norte de la [[Península Antártica]]. Sue formaçon se dou pula separaçon de l antigo supercuntinente [[Gondwana]] i sou resfriamento acuntiu ne ls redadeiros quarenta milhones de anhos. Ten baixa [[chuba (meteorologie)|chubiosidade]] ne l anterior, mas nun puode ser cunsiderado l maior [[zerto]] de l [[Tierra|planeta]] debido a las baixas taxas de [[eibapotranspiraçon]] (la cantidade de auga que poderie ebaporar nua dada region). Cumo tal, solo speces mui adatadas cumo [[pinguin]]es i [[musgos]] cunséguen subrebibir. Juridicamente, la Antártica stá sujeita al [[Tratado de la Antártida]], pul qual las bárias naciones que reibindicában territórios ne l cuntinente ([[Argentina]], [[Oustrália]], [[Chile]], [[Fráncia]], [[Noruega]], [[Nuoba Zelándia]] i [[Reino Ounido]]) cuncordan an colgar las sues reibindicaçones, abrindo l cuntinente a la sploraçon científica. Por esse motibo, i pula dureza de las cundiçones climáticas, nun ten [[populaçon]] permaniente, ambora tenga ua populaçon residente de cientistas i pessonal de apoio nas bases polares, que baria antre mil (ne l [[ambierno]]) i quatro mil pessonas (ne l [[berano]]). Solo alhá moran probisoriamente ls cientistas an base de ambestigaçon. <gallery> File: 061212-nordkapp.jpg File:GletscherMM.jpg File:Mount Erebus Aerial 2.jpg File:Aurore australe - Aurora australis.jpg </gallery> == Stória == {{artigo percipal|[[Stória de la Antártica]]}} [[Fexeiro:Shackleton expedition.jpg|right|thumb|200px|L nabio de Shackleton, "Andurance", preso ne l carambelo durante la spediçon de 1914.]] Cumo nun hai pobos natibos de la Antártica, la sue stória ye la de la sue sploraçon. Ye mui probable que ls pobos de regiones próssimas al cuntinente téngan sido ls purmeiros la splorá-lo: ls pobos [[Aush]] de la [[Tierra de l Fuogo]], por eisemplo, falan subre l "paíç de l carambelo" i un xefe [[nāouri|maori]] de nome Ui-Te-Rangiora tenerie atingido la region an 650 d.C.<ref>IZAGUIRRE, Irina i MATALONI, Gabriela. Antártida, çcubriendo el Cuntinente Blanco, p.24.Eidiciones Caleuche. S. C. de Bariloche, 2000 ISBN 950-9681-95-4</ref><ref name="Huntford">HUNTFORD, Roland. L redadeiro lugar de la Tierra: la cumpetiçon antre Scott i Amundsen pula cunquista de l Pólo Sul, pp. 25-31. San Paulo: Cumpanha de las Letras, 2002. ISBN 85-359-0209-0</ref> Inda assi, esses pobos nun deixórun bruxedos de sue persença. Las purmeiras spediçones decumentadas ampéçan ne l [[seclo XVI]]. [[Américo Bespúcio]] relatou l registro bisual de tierras a 52°S. Bárias spediçones aprossimórun-se al poucos de l cuntinente sin, inda assi, tener-se la certeza de que se trataba rialmente dun cuntinente ó dun cunjunto de ilhas, até a las spediçones de [[James Cook]], l purmeiro a [[circun-nabegaçon|circun-nabegá-lo]] antre [[1772]] i [[1775]] sin l abistar, debido a la [[nubrina]] i als [[iceberg]]s. La acupaçon houmana propiamente dita ampeça na purmeira metade de l [[seclo XIX]], quando nabios [[baleiro]]s chegában a la region de las [[Eilhas Sandwich de l Sul]]. Nesse período, [[James Weddell]] i [[James Clark Ross]] çcubriran ls mares que hoije leban sous nomes. Este redadeiro fizo ua biaige de [[sploraçon]] na qual çcubriu inda la [[Ilhas de Ross]], ls montes [[Monte Erebus|Erebus]] i [[Monte Terror|Terror]] i la [[Tierra de Bitória]], retornando an [[1843]].<ref name="Huntford" /> Rializados an [[1895]] i [[1889]], ls dous Cungressos Anternacionales de Geografie oubténen relatibo sucesso an sou chamado pula sploraçon de l cuntinente meridional, pus dibersas spediçones nacionales fúrun rializadas. [[Fexeiro:Sea ice terrain.jpg|left|thumb|200px|Paisaige típica de la Antártica.]] Ne l ampeço de l [[seclo XX]], ls sploradores buoltan-se para la cunquista de l [[Pólo Sul]]. [[Ernest Heinry Shackleton]] Ourganizou ua spediçon an [[20 de Outubre]] de [[1908]], sendo oubrigado a retornar sin atingir l Pólo. Seguen-se a el [[Roald Amundsen]] i [[Robert Falcon Scott]] an ua berdadeira corrida, pus parten cun solo dues sumanas de defrença an Outubre de 1911 a cobrar de la [[Plataforma de Ross]]. Amundsen atinge l pólo an [[14 de Dezembre]] de [[1911]], retornando an Janeiro. L grupo de Scott chega al punto an [[17 de Janeiro|17 de janeiro]] i ancontra la [[bandeira norueguesa]]. Ne l camino de buolta, ls cinco spedicionários muorren de [[fame]] i [[eisauston]]. Apuis de la cunquista de l pólo, restaba inda la façanha de atrabessar l cuntinente de costa la costa. Shackleton assumiu la tarefa na Spediçon Amperial Transantártica, an [[1914]], que nun oubtubo sucesso por ua série de deficuldades, la purmeira deilhas fui ls nabios tenéren quedado presos ne l [[carambelo]] i afundado. [[Richard Byrd|Richard Ebelyn Byrd]], splorador de l Stados Ounidos, fui l purmeiro a subrebolar l Pólo Sul an [[28 de Nobembre|28]] i [[29 de Nobembre]] de [[1929]] apuis de l que cunduziu dibersas biaiges de abion a la Antártica ne ls [[Década de 1930|anhos 30]] i ne ls [[Década de 1940|anhos 40]]. El tamien rializou stensas pesquisas [[geologie|geológicas]] i [[biologie|biológicas]]<ref>70South. [http://www.70south.com/resources/antartic-story/splorers/richardbyrd Richard Byrd]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Besitado an 12 de Febreiro de 2006.</ref>. Atualmente, após l Tratado de la Antártica, muitos países manténen bases de pesquisa premaniente i la acupaçon houmana ye custante. == Geografie == {{artigo percipal|[[Geografie de la Antártida|Geografie de la Antártica]]} } [[Fexeiro:Maritime-Antarctica.jpg|thumb|right|Muntanhas na Antártica.]] [[Fexeiro:Antarctica 6400px from Blue Marble.jpg|thumb|Eimaige de satélite de la Antártica.]] [[Fexeiro:Europe antarctica size.png|right|thumb|La Ouropa anscrita na Antártica (por cumparaçon)]] A maior parte de l cuntinente austral stá localizada al sul de l [[Círclo Polar Antártico]] i circundada pul [[Ouceano Antártico]]. Ye la massa de tierra mais meridional i cumprende mais de 14 milhones de quilómetros quadrados, tornando-se l quinto maior cuntinente. Sue costa mede 17&nbsp;968 quilómetros i ye caratelizada por formaçones de carambelo, cumo mostra la tabela: {| class="wikitable" |+ '''Tipos de costa al longo de la Antártica (Drewry, 1983)''' |- ! Tipo !! Ocorréncia |- | [[Plataforma de carambelo]] (carambelo flutuante) |align=right| 44% |- | Paredes de carambelo (subre l tierra) |align=right| 38% |- | Corrientes de carambelo (lemite de l carambelo ó parede de carambelo) |align=right| 13% |- | Peinha |align=right| 5% |- ! Total |align=right| 100% |} Fisicamente, ilhas ye dibedida an dues partes puls [[Montes Transantárticos]] acerca de l streitamento antre l [[Mar de Ross]] i l [[Mar de Weddell]]: la Antártica Ouriental, ó Maior, i la Antártica Oucidental, ó Menor, porque correspónden cerca als [[Heimisfério (geografie)|heimisférios]] oucidental i ouriental an relaçon al [[meridiano de Grenwich]]. Cerca de 98% de la Antártica stá cubierta por un [[manto de carambelo]]. L manto de carambelo ten an média dous quilómetros de spessura. Essa cobertura de carambelo cuntén 70% de toda la auga doce de l planeta<ref>IZAGUIRRE, Irina i MATALONI, Grabiela. Antártida, çcubriendo el Cuntinente Blanco, p.15. Eidiciones Caleuche. S. C de Bariloche, 2000. ISBN 950-9681-95-4</ref> i torna l cuntinente antártico aquel de maior [[altitude]] média. L carambelo forma barreiras que se sténden para para alhá de la costa, formando [[banquisa]]s, ó plataformas, a maior de las quales ye la de Ross. De sue rutura oureginan-se ls icebergs. Grácias al peso desse carambelo, la maior parte de la massa cuntinental ancontra-se ambaixo de l nible de l mar. An grande parte de l anterior de l cuntinente la [[chuba (meteorologie)|chuba]] média anual queda antre 30 i 70&nbsp;mm;<ref name="izaguirre">IZAGUIRRE, Irina i MATALONI, Gabriela. Antártida, çcubriendo el Cuntinente Blanco, p. 17. Eidiciones Caleuche. S. C de Bariloche, 2000.</ref> an alguas árias de "[[carambelo azul]]" la chuba ye mais baixa de l que la perda de massa pula [[sublimaçon]] i, assi, l balanço local ye negatibo. Ne ls bales secos l mesmo eifeito acuntece subre ua base de [[peinha]]s, cunduzindo a ua paisaige sturricada. [[Fexeiro:AntarcticaRockSurface.jpg|thumb|left|150px|La Antártica sin sue cobertura de carambelo. Esse mapa nun cunsidera que l nible de l mar i de l cuntinente se eilebarian pul derretimento de l carambelo.]] La Antártica Oucidental ye cubierta pula [[manto de carambelo de la Antártida Oucidental|manto de carambelo de la Antártica Oucidental]]. Este chamou atençon recentemente por causa de la possibilidade rial de sou colapso. Se derretisse, l nible de l mar eilebar-se-iba an bários metros an un cúrtio spácio de [[scala de tiempo geológico|tiempo geológico]], talbeç an queston de [[seclo]]s. Muitos fluxos de carambelo antártico, que correspónden la aprossimadamente 10% de la cobertura de carambelo, cuorren para ua de las muitas plataformas. La Antártica ten mais de 70 [[lago]]s que se ancóntran sob la superfice de carambelo cuntinental. L [[lago Bostok]], çcubierto ambaixo de la [[staçon Bostok]] [[Rússia|Russa]] an [[1996]], ye l maior deilhes. Acradita-se que l lago stubo eisolado por 35 milhones de anhos. Hai tamien alguns rius ne l cuntinente, l maior de l quales ye l [[riu Onyx]], cun 30 quilómetros de stenson, que zauga ne l [[lago Banda]] a 75 metros de perfundidade. === Relebo === [[Fexeiro:MountErebus.jpg|thumb|Monte Erebus.]] Na Antártica Ouriental ancóntran-se ls [[Montes Transantárticos]] (ó Cadena Transantártica) que se stende por 4800 quilómetros, zde la [[Tierra de Bitória]] a la [[Tierra de Coasts]]. Na Oucidental stá la Península Antártica, al sul de la qual se ancóntran ls [[Montes Eillsworth]] i l [[Maciço Binson]], punto mais eilebado de l cuntinente cun 5140 metros. Antre sues cordilheiras, hai siete geleiras na Antártica i la maior ye la [[Geleira Byrd]]. Anque seia lar de muitos [[bulcones]], solo ua cratera na [[Ilhas Decepçon]] i l [[Monte Erebus]] bótan [[laba]] atualmente, la purmeira zde [[1967]]. L [[Monte Erebus]], de 4023 metros de altitude i localizado na [[Ilhas de Ross]], ye l bulcon atibo mais meridional de l mundo. Pequeinhas [[erupçones]] son quemuns i fluxos de laba fúrun ouserbados an anhos recentes. === Clima === {{artigo percipal|[[Clima de la Antártica]]}} [[Fexeiro:Fryxellsee Opt.jpg|thumb|right|200px|L [[carambelo azul]] cobrindo l [[Lago Fryxell]], ne ls Montes Transantárticos, ouregina-se de l derretimento de camabelo.]] La Antártica ye l cuntinente mais friu i seco de la Tierra, un grande [[zerto]]. La chuba média anual chimpa antre 30 i 70&nbsp;mm.<ref name="izaguirre">IZAGUIRRE, Irina i MATALONI, Gabriela. Antártida, çcubriendo el Continente Blanco, p 17. Eidiciones Caleuche. S. C de Bariloche, 2000. ISBN 950-9681-95-4</ref> Para alhá desso, las temperaturas médias na sue region central quedan antre -30&nbsp;°C i -65&nbsp;°C,<ref name="izaguirre" /> sendo la mais pequeinha temperatura de l mundo, -89,2&nbsp;°C, decumentada na base russa de [[Bostok]], a aprossimadamente 3400 metros de altitude ne l die [[21 de Júlio]] de [[1983]]. Debido a la anfluéncia de las correntes marítimas, las zonas cuosteiras aperséntan temperaturas mais amerosas, antre ls -10&nbsp;°C i -20&nbsp;°C. [[Fexeiro:Friesland-St-Boris.jpg|200px|thumb|left|La glaciaçon dua muntanha.]] Stima-se que anque de ls seis meses de scuridon de l [[ambierno]], la ancidéncia de la [[einergie solar]] ne l Pólo Sul seia parecida a la recebida anualmente ne l [[eiquador]], mas 75% dessa einergie ye [[reflexon (física)|refletida]] pula superfice de carambelo.<ref>Eiden, p. 18.</ref> La Antártica Ouriental ye mais frie que la Oucidental por ser mais eilebada. Las [[massa de aire|massas de aire]] ralamente entra mui ne l cuntinente, deixando sou anterior friu i seco. L [[carambelo]] ne l anterior de l cuntinente dura mui tiempo, apesar de la falta de precipitaçon para renobá-lo. La chimpa de [[niebe]] nun ye rara ne l [[litoral]], adonde yá se registrou la chimpa de 1,22 metro an 48 horas. Tamien ye un cuntinente cun [[bento]]s fuortes, registrando-se bentos cun [[belocidade]]s superiores a 140&nbsp;km/h nas costas. Ne l anterior, antretanto, las belocidades son tipicamente moderadas. La Antártica ye mais frie de l que l [[Ártico]] por dous motibos: an purmeiro lugar, grande parte de l cuntinente stá la mais de trés quilómetros arriba de l nible de l mar. An segundo lugar, la ária de l [[Pólo Norte]] ye cubierta pul [[Ouceano Ártico]] i l relatibo calor de l ouceano ye transferido atrabeç de l carambelo, ampedindo que las temperaturas nas regiones árticas chéguen ls stremos típicos de la superfice de la tierra ne l sul. Alguns eibentos climáticos son quemuns na region. La [[aurora polar|aurora austral]], coincida cumo "luzes de l sul", ye un brilho ouserbado durante la nuite acerca de l Pólo Sul. Outro acuntecimento ye l [[puolo de diamante]], [[nubrina]] cumpuosta de pequeinhos cristales de carambelo. Forma-se giralmente sob cielo limpo, por esso ye chamado cumo chuba de cielo limpo. Falsos sóles, brilhos formados pula reflexon de la luç solar an cristales de carambelo, coincidos cumo [[parélio]], son ua manifestaçon ótica atmosférica quemun.<ref name="weather">British Antartic Surbey. [http://www.antartica.ac.uk/met/jds/weather/weather.htn ''Clima na Antártica'']{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Besitado an 9 de Febreiro de 2006.</ref> [[Fexeiro:iceberg09.jpg|400px|thumb|center|Icebergs de l tipo "Tabular".]] === Caratelísticas Físicas === Ye formado por ua einorme calota de carambelo cun ua spessura de até 4.000 n i un belume stimado an 30 milhones de km³, eiquibalente a 30% de las reserbas de auga doce de l planeta. Abriga l pólo geográfico Sul de l planeta, a 90º de latitude S, i l pólo magnético, cuja localizaçon nun ye fixa. Solo la península Antártida, cun 1.000&nbsp;km de stenson, nun stá siempre cubierta por carambelo. L relebo ye marcado pula cordilheira Transantártica, prolongamento geológico de l Andes. Ilhasdebede l cuntinente an Antártida Ouriental, cun prainos, colinas baixas i la geleira Lambert, la maior de l mundo, i Antártida Oucidental, cun arquipélagos ligados pula cobertura de carambelo permanente. Las banquisas formadas por auga de l mar cungelado cunfunde-se cul cuntorno de l cuntinente. == Demografie == {{artigo percipal|[[Demografie de la Antártica]]}} [[Fexeiro:Fieldwork-Melnik.jpg|thumb|right|Trabalho de campo.]] Anque la Antártica nun tenga residentes permanientes, alguns gobernos manténen staçones de pesquisa permanientes por todo l cuntinente. La populaçon de [[cientista]]s ne l cuntinente i nas ilhas subantárticas barie de aprossimadamente quatro mil ne l berano a mil ne l ambierno. Muitas de las staçones de pesquisa manténen pessonal durante to l anho. Ls purmeiros habitantes semipermanentes de las árias subantárticas éran [[marinheiro]]s de la [[Anglaterra]] i [[Stados Ounidos]] que questumában passar un anho ó mais na [[Geórgie de l Sul]], zde [[1786]]. Durante la era de la [[caça a la baleia]], que durou até [[1966]], la populaçon de las ilhas bariaba de mil ne l berano (ó dous mil an alguns anhos) la duzentas ne l ambierno. La maiorie de l balieiros era [[Noruega|norueguesa]], cun crecente proporçon de británicos. Ls poboados ancluían [[Grytbiken]], [[Leith Harbour]], [[Punto Rei Eduardo]], [[Stromness]], [[Husbik]], [[Prince Olab Harbour]], [[Ocean Harbour]] i [[Godthul]]. [[Fexeiro:Antarctic researchers.jpg|thumb|left| Dous pesquisadores de l Stados Ounidos studando l [[plánton]] an [[microscópio]]s.]] Ls admenistradores i outros oufeciales ancarregues de las staçones baleiras muitas bezes bibian junto cun sues famílias. Antre eilhes staba l fundador de Grytbiken, l Capitan [[Carl Anton Larsen]], un amportante baleiro noruegués i splorador que adotou la cidadanie británica an [[1910]] cula família. L purmeiro nino nacido na region polar de l sul fui un nino noruegués, Solbeig Gunbjörg Jacobsen, na cidade de Grytbiken an [[8 de Outubre]] de [[1913]], i sou nacimento fui registrado pul magistrado británico residente na Ilhas Geórgie de l Sul. Era filha de Fridthjof Jacobsen, admenistrador assistente de la staçon baleira, i de Klara Olette Jacobsen. Jacobsen chegou a las ilhas an 1904 para tornar-se l admenistrador de Grytbiken, serbindo de 1914 a 1921; dues de sues ninos nacírun na ilha.<ref>R.K. Heiadland, The Island of South Georgie, Cambridge Oniversity Press, 1984.</ref> Emilio Marcos de Palma fui l purmeiro a nacer ne l cuntinente, na [[Base Speranza]] an [[1978]]. Ls sous pais habien sido ambiados para alhá junto cun siete outras famílias pul goberno [[Argentina|argentino]] para determinar se la bida an família era possible ne l cuntinente. An [[1984]], Juan Pablo Camacho naciu na base de Pursidente Eduardo Frei Montalba, sendo l purmeiro chileno nacido na Antártica. Dibersas bases son agora lar de famílias cun ninos que ban la scuolas an staçones.<ref>''The Antartic Sun'' [http://antarticsun.usap.gov/oldissues2002-2003/answer.html Preguntas i respuostas]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Besitado an 9 de Febreiro de 2006.</ref> == Geologie == Hai mais de 170 milhones de anhos, la Antártica fazie parte de la [[Gondwana]]. Al longo de l tiempo, la Gondwana dibediu-se i la Antártica cumo ye coincida hoije formou-se alredror de 25 milhones de anhos atrás. === Paleozóico === [[Fexeiro:Mt Herschel, Antarctica, Jan 2006.jpg|thumb|right|L monte Heirschel.]] Ne l período [[Cambriano]], antre 540 i 250 milhones de anhos atrás, l clima na Gondwana era ameroso. La Antártica Oucidental staba parcialmente ne l [[heimisfério norte]], i durante esta era grandes cantidades de [[arenito]], [[calcário]] i [[piçarra]] fúrun depositados. La Antártica Ouriental staba ne l eiquador, adonde [[ambertebrado]]s i [[trilobita]]s florescian ne l fondo de l mares [[Clima tropical|tropicales]]. Alredror de l ampeço de l período [[Deboniano]] (416 milhones de anhos) la Gondwana staba an latitudes mais al sul i l clima era mais friu, anque séian coincidos [[fóssil|fósseles]] de plantas deste período. [[Arena]] i [[silte]]s assentórun-se ne l que son agora ls Montes Eillsworth, ls [[Montes Horlick]] i ls [[Montes de Pensacola|Pensacola]]. La glaciaçon ampeçou na fin de l período Deboniano (360 milhones de anhos) mobendo-se an direçon al pólo sul i l clima arrefeciu, anque inda houbisses [[flora]]. Durante l período [[Permiano]], [[teridophyta|teridófitas]] que crecian an [[pántano]]s dominában la paisaige. Cul tiempo estes pántanos trasformórun-se an depósitos de [[carbon]] ne ls [[Montes Transantárticos]]. Un calecimento cuntino al fin de l Permiano tornou l clima caliente i sieco na maior parte de la Gondwana.<ref name="Stonehouse">Stonehouse, B. (ed.). Ancyclopedie of Antartica and the Southern Oceanes. John Wiley & Sonidos, 2002. ISBN 0-471-98665-8</ref> === Mesozóico === [[Fexeiro:Bransfield-Strait.jpg|200px|thumb|[[Streito de Bransfield]].]] Cumo resultado de l calecimento cuntínuo, antre 250 i 65 milhones de anhos atrás, la cobertura de carambelo polar derretiu i grande parte de la Gondwana trasformou-se nun zerto. Na Antártica Ouriental ''[[teridospermatophyta]]s'', spece de teridófita atualmente stinta, tornórun-se quemuns, i grandes quantidades de arenito i de piçarra assentórun-se. La Península Antártica ampeçou a formar-se durante l período [[Jurássico]] (antre 206 i 146 milhones de anhos atrás), i las eilhas subantárticas emergiran gradualmente de l ouceano. [[Ginkgo|Nueiras-de l-japon]] i [[cicadácea]]s éran abundantes durante este período, bien cumo [[rételes]]. Ne l período [[Cretáceo]] (antre 146 i 65 milhones de anhos atrás), la Antártica Oucidental fui dominada por [[floresta]]s de [[cunífera]]s, anque [[Nothofagaceae|notofagáceas]] téngan ampeçado a dominar na fin desta era. [[Ammonoidea|Amonites]] éran quemuns ne ls mares an torno de la Antártica, i tamien habie [[dinossauros]], inda que solamente dues speces antárticas téngan sido ancuntradas até agora ([[Criolofossauro]] i ''[[Antartopelta]]''). Fui durante esse período que la Gondwana ampeçou a apartar-se. === Debison de la Gondwana === La [[África]] apartou-se de la Antártica alredror de 160 milhones de anhos atrás, seguida pula [[Índia]] ne l ampeço de l Cretáceo (cerca de 125 milhones de anhos). Hai 65 milhones de anhos, la Antártica (inda ligada la [[Austrália]]) tenie un clima antre tropical i [[subtropical]], ajuntado a ua fauna de [[marsupiales]]. Hai 40 milhones de anhos atrás, la Austrália ounida la [[Nuoba Guiné]] apartou-se de la Antártica i l carambelo ampeçou a aparecer. Por buolta de 23 milhones de anhos atrás, l aparecimiento de la [[passaige de Drake]] antre la Antártica i la [[América de l Sul]] resultou ne l aparecimento de la [[Corriente Circumpolar Antártica]]. L carambelo spalhou-se, sustituindo las florestas que cobrian l cuntinente. L cuntinente stá cubierto de carambelo zde 15 milhones de anhos atrás.<ref name="Trewby">TREWBY, Mary (ed.). Antartica: An Ancyclopedie fron Abbott Ice Shelf to Zoplankton. Firefly Boks, 2002. ISBN 1-55297-590-8</ref> === Geologie atual === Ls studos geológicos de la Antártica fúrun deficultados pul fato de quaije todo l cuntinente ser cubierto permanentemente por ua gruossa camada de carambelo. Antretanto, nuobas técnicas cumo l [[sensoreamento remoto]] ampeçórun a rebelar las struturas por ambaixo de l carambelo. [[Fexeiro:Austral-Ice.jpg|200px|thumb|left|Geleira na Península Antártica.]] Geologicamente, la Antártica Oucidental aparece-se als [[Cordilheira de l Andes|Andes]]< ref name="Stonehouse" />. La península Antártica fui formada pula eilebaçon i [[metamorfismo]] de sedimentos de l leito de l mar durante l final de las eras [[Mesozóico|Mesozóica]] i [[Paleozóico|Paleozóica]]. Esta eilebaçon de sedimentos fui acumpanhada de antrusones [[peinha ígnea|ígneas]] i [[bulcon|bulcanismo]]. Las peinhas mais quemuns na Antártica Oucidental son l [[andesito]] i l [[riólito|riolito]] formadas durante l período Jurássico. Hai feitícios de bulcanismo, mesmo depuis de la formaçon de l manto de carambelo, na [[Tierra de Marie Byrd]] i na [[Ilhas Alexandre I|Ilhas de Alexandre]]. La única ária atípica de la Antártica Oucidental ye la de l Montes Eillsworth, la region adonde la [[stratigrafie]] ye mais parecida cula de la parte ouriental de l cuntinente. La Antártica Ouriental ye geologicamente mui antiga, datando de l [[pré-Cambriano|pré-cambriano]], cun algumas peinhas formadas hai mais de trés mil milhones de anhos atrás. Ye formada por ua plataforma [[peinha metamórfica|metamórfica]] i [[peinha ígnea|ígnea]] que ye la base de l [[scudo cuntinental]]. Arriba desta base stan bárias peinhas mais modernas, cumo arenito, calcário, carbon i piçarra depositadas durante ls períodos Deboniano i Jurássico para dar forma als Montes Transantárticos. An árias costeiras cumo la [[Cordilheira Shackleton]] i la [[Tierra de Bitória|Tierra de Bitoria]] fúrun ancuntradas alguas [[falha geológica|falhas geológicas]]. L percipal recurso [[mineral]] coincido ne l cuntinente ye l [[carbon mineral|carbon]]< ref name="Trewby" />. Einicialmente, fui ancuntrado por [[Frank Wild]] cerca de la [[Geleira de Beardmore]] na spediçon de l Nimrod, i conhece-se la eisisténcia de carbon de baixa culidade an muitas partes de l Montes Transantárticos. Las [[Muntanhas Príncepe Charles]] cunténen depósitos segneficatibos de [[fierro|minério de fierro]]. Ls recursos mais baliosos de la Antártica, localizados al ancho de l cuntinente, son campos [[petrólio|petrolíferos]] i de [[gáç natural]], ancuntrados ne l Mar de Ross an [[1973]]. La sploraçon de todos ls recursos minerales stá proibida até 2048 pul [[Protocolo de Proteçon Ambiental de l Tratado de la Antártica]]. === Recursos naturales === Eisísten feitícios de recursos [[mineral]]es cumo [[cobre]], [[ouro]], [[chombo]], [[prata]], [[platina]], [[crómio|cromo]], [[carbon]], [[minério de fierro]], [[petróleo]] i gáç [[natural]]. Inda assi, an 1988, ls nembros de l [[Tratado de la Antártida]] decidíran que ls porjetos de sploraçon eiquenómica serien proibidos, temendo que la [[poluiçon]] ponísse an peligro l cuntinente i sou porcesso natural de arquibo de climas. == Meio ambiente == [[Fexeiro:Ozone 2001sept17 lrg.jpg|thumb|right|L buraco na [[camada de ouzono]].]] Las cundiçones de bida na Antártica lemítan la bariadade de la mesma ancuntrada an tierra i, anque, de sou eisolamento, la atibidade houmana trouxo porblemas cumo l lixo de las staçones de pesquisa, l buraco na [[ouzonosfera|camada de ozónio]] subre l cuntinente, l turismo i l [[calecimento global]]. L buraco puode anclusibe amenaçar las teias alimentares, pus la luç [[radiaçon ultrabioleta|ultrabioleta]] afeta l crecimento de l [[fitoplánton]], de l qual se alimenta l ''[[krill]]''. Inda assi, l porblema ten se reduzido al passar de ls anhos, por bias de la proibiçon de pordutos cun [[Clorofluorcarboneto|CFC]]. === Flora === Las percipales deficuldades para l crecimento de l begena Antártica son las fuortes airaçadas, la cúrtia spessura de l tierra i la lemitada cantidade de luç solar, durante l ambierno. Por esso, la bariadade de speces de plantas na superfice ye lemitada la plantas "anferiores", cumo [[musgos]] i [[heipáticas]]. Para alhá desso hai ua quemunidade [[outotrófica]], formada por [[protista]]s. La flora cuntinental cunsiste an [[patrielha]]s, [[Bryophyta|briófitas]], [[ouca]]s i [[fungi|fungos]]. L crecimento i la reproduçon acuntécen giralmente ne l berano. Hai mais de 200 speces de patrielhas i aprossimadamente 50 speces de briófitas, cumo musgos. Ne l cuntinente eisísten 700 speces de oucas, la maiorie deilhas forma l [[fitoplánton]]. [[Diatomácea]]s i oucas de la niebe, oucas microscópicas que crécen na niebe i ne l carambelo dando-les coloraçon, son abundantes nas regiones costeiras durante l berano. Hai dues speces de plantas que florescen i son ancuntradas na Península Antártica: ''[[Çchampsia antartica]]'' i ''[[Colobanthus quitensis]]''.<ref>Australian Antartic Debision [http://www.aad.gob.au/default.asp?casid=5551 Bida selbaige de la Antártica] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231014235443/http://www.aad.gob.au/default.asp?casid=5551 |date=2023-10-14 }} Besitado an 5 de Febreiro de 2006.</ref> === Fauna === [[Fexeiro:Emperor penguins.jpg|thumb|165px|[[Pinguin-amperador|Pinguines-amperador]].]] L ''[[krill]]'' ye mui amportante para la maior parte de las teias alimentares, serbindo de quemido para [[lula (molusco)|lulas]], [[baleia]]s, [[foca]]s, cumo la [[foca-leopardo]], [[pinguin]]es i outras abes. Las abes mais quemuns son ls pinguines, ls [[Diomedeidae|albatrozes]] i ls [[petrel|petréis]]. Inda assi, solamente 13 speces fázen sous nius an tierra firme, giralmente ne l litoral, i párten para regiones mais calientes ne l ambierno. Anquanto todas las demales mígran, dues speces de pinguin permanecen i mígran para l anterior: l [[pinguin-amperador]], la maior spece, i l [[pinguin-de-adélia]]. Por buolta de abril, machos i fémeas de l pinguines-amperador migran cien quilómetros para l sul, las fémeas bóltan para l litoral para se alimentar, solo boltando an júlio i ls machos agrúpan-se para se calecer. [[Fexeiro:Krill666.jpg|thumb|left|''Krill'' antártico (''[[Euphausia superba]]''), base de muitas teias alimentares.]] La fauna de l mares alredror de la Antártica ye bastante rica. Ye cumpuosta por ua miríade de ambertebrados cumo [[Porifera|sponjas]], [[anémona]]s, [[streilha-de l-mar|streilhas-de l-mar]], [[echinoidea|pelhiços-de l-mar]] [[anielhoídeo]]s, [[crustáceo]]s i [[moluscos]] i antre ls mais abundantes stan l [[eisopodos|eisópode]] ''[[Glytonotus antarticus]]'' i l molusco ''[[Nacella cuncinna]]'', quemun nas zonas costeiras. Las cundiçones ambienteles afetan l crecimento i la reproduçon desses animales: eilhes tórnan-se maiores i crécen mais lentamente, reproduzindo-se de modo mais lenta an cumparaçon cun sous cungéneres de regiones calientes. La aprobaçon de l [[Ato de Cunserbaçon de la Antártica]] trouxo restriçones al cuntinente. La antroduçon de plantas ó de l animales strangeiros puode ser punida criminalmente, bien cumo la retirada de qualquiera spece natiba. L scesso de pesca de l ''krill'', de grande amportáncia para l [[eicossistema]] local, fizo cun que la pesca fusse regulamentada i cuntrolada. La [[Cumbençon para Cunserbaçon de l Recursos Bibos Marinhos Antárticos]] (CCAMLR, an anglés), un tratado que antrou an bigor an 1980, requer que regulamentos subre l Ouceano Antártico lieben an cunta ls potenciales eifeitos subre todo l eicossistema antártico. Inda que destes nuobos regulamentos, la pesca eilegal, particularmente de la [[merluza-negra]], cuntina sendo un porblema sério . La pesca eilegal de la merluza oumentou para cerca de trinta i dues mil toneladas an 2000.<ref>BBC News. [http://news.bbc.co.uk/2/hi/science/nature/1492380.stn Merluza-negra an risco por causa de la pesca eilegal]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Besitado an 11 de Febreiro de 2006.</ref><ref>Australian Antartic Debision. [http://www.aad.gob.au/default.asp?casid=1539 Merluza-negra] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231014235442/http://www.aad.gob.au/default.asp?casid=1539 |date=2023-10-14 }}. Besitado an 11 de Febreiro de 2006.</ref> == Anfra-strutura == === Quemunicaçon === Las quemunicaçones na Antártica yá fúrun deficultadas pul eisolamento de l cuntinente, mas ne l persente las quemunicaçones por satélite posseblítan la cumbersaçon de cientistas cun sues famílias pula ''[[anterneta]]''. Anque nun haba cabos telifónicos para l cuntinente, ls telifones bie satélite tamien son outelizados i ls telifones cumbencionales son outelizados para quemunicaçones anternas nas bases, abiones i nabios de la region.<ref name="cia">Central Antelligence Agency. [https://www.cia.gob/cia/publicationes/fatbok/geos/ay.html Fatbok]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Besitado an 12 de Márcio de 2007.</ref> Hai pul menos ua staçon de telbison trasmitindo ne l cuntinente, para la [[Staçon McMurdo]] de l Stados Ounidos, para alhá de staçones de [[rádio (quemunicaçon)|rádio]], AM i FM, i de quemunicaçon atrabeç de [[óndia cúrtia|óndias cúrtias]] cumo l [[radioamadorismo]].<ref name="cia" /> L [[correio]] chega a la Antártica atrabeç de [[heilicótero]]s i nabios. === Transportes === Ls transportes na Antártica eiboluíran zde ls [[trenó]]s puxados por [[perros]] na época de Shackleton als beiclos motorizados atuales. Ls [[transporte|meios de transporte]] an árias remotas cumo la Antártica ténen que lidar culas baixas temperaturas i ls fuortes bentos para garantir la sigurança de ls passageiros. Por bias de la fragilidade de l eicossistema antártico, poucos çlocamentos puoden ser feitos i la outelizaçon de transportes sustentables ye neçaira para menimizar ls eifeitos ne l [[pegada eicológica|spácio eicológico]]. La anfra-strutura an auga, tierra i aire percisa ser sigura. Atualmente, milhares de turistas i cientistas outelízan l sistema de transportes de la Antártica. L transporte por tierra ye feito a pie (por meio de [[squi]]s i çapatos de niebe) ó beiclos (beiclos motorizados cumo las [[moto de niebe|motos de niebe]], [[scabadeira]]s i, ne l passado, trenós puxados por perros). La scasseç i baixa culidade de las stradas lemítan las biaiges por tierra. An giral, ls beiclos percísan star adatados cun [[pneumático]]s mais grossos, correias cumo las de l [[carro de cumbate|carros de cumbate]] ó correntes.<ref>HANKS, Matt. [http://www.hu.mtu.edu/~mmcoper/old%20homepage/classes/transport.html Transportation in Antartica]. Besitado an 12 de Márcio de 2007.</ref> L único [[porto (transporte)|porto]] de la Antártica chimpa na Staçon McMurdo.<ref name="cia" /> La maiorie de las staçones costeiras ten [[ancoradouro]]s i ls suprimentos son transportados de l nabios para la praia an pequeinhos [[barco]]s i [[heilicótero]]s. Poucas staçones ténen [[porto (transporte)|cales]]. Todos ls nabios ancorados son submetidos a la anspeçon d'acordo cul artigo siete de l Tratado de la Antártica.<ref name="cia" /> Las ancoraiges costeiras son raras i antermitentes. Normalmente ye neçairo que un nabio [[quebra-carambelo]] abra camino antes que outros nabios puodan nabegar. L transporte aéreo ye feito por meio de [[abion]]es i [[heilicóteros]]. Ls abiones percísan de squis ó ruodas para pousar. Las [[pista de pouso i decolaige|pistas de pouso i decolaige]] de l abiones i ls [[heiliporto]]s ténen que ser mantidas libres de [[niebe]] para assegurar pousos i decolaiges siguras. L cuntinente ten 32 aeroportos, mas nun hai aeroportos abiertos al acesso público ó anstalaçones de pouso.<ref name="cia" /> Trinta staçones, ouperadas por 16 gobernos signatários de l Tratado de la Antártica, ténen anstalaçones de pouso para heilicóteros i abiones. Ampresas comerciales oupírun inda dues anstalaçones aeroportuárias.<ref name="cia" /> Heiliportos stan çponibles an 27 staçones.<ref name="cia" /> Las pistas de pouso i decolaige an 15 locales son feitas de [[cascalho]], [[banquisa]]s, carambelo azul ó niebe cumpatada apropiados para pousos de abiones cun pneus. Las pistas de pouso son an giral pequeinhas.<ref name="cia" /> Ls aeroportos de la Antártica stan sujeitos la lemitaçones por causa de las cundiçones climáticas i geográficas. Eilhes nun aténden ls padrones de la [[Organizaçon de la Abiaçon Cebil Anternacional]]<ref name="cia" /> i la aprobaçon de las Ourganizaçones gobernamenó nó-gobernamenresponsables ye neçaira antes de pousar. == Política == {{AP|Tratado de la Antártida}} [[Fexeiro:Logistic-Support.jpg|180px|thumb|Reabastecimento pul nabio de la Marinha Ouruguaia, 'Banguardie'.]] Cumo único cuntinente einabitado, la Antártica nun ten nanhun goberno i nó pertence a nanhun paíç. Bários países reeibindican árias, mas estas reibindicaçones nun son recoincidas por outros. La ária antre 90°W i 150°W ye la única parte de la Antártica i de la Tierra nun reibindicada por nanhun paíç.<ref name="cia" /> L [[Tratado de la Antártida]] ye l decumiento assinado an [[1 de Dezembre]] de [[1959]] puls países que reclamában la posse de partes de l cuntinente de la Antártica, an que se cumprometen a colgar sues pretensones por período andefinido, permitindo la libardade de sploraçon científica de l cuntinente, an regime de coperaçon anternacional. Zde [[1959]], las reibindicaçones na Antártica stan suspensas i l cuntinente ye cunsiderado politicamente neutro. La sue situaçon ye regulada pul Tratado de la Antártica i por outros acordos relacionados, chamados an sou cunjunto de [[Sistema de Tratados Antárticos]]. Para las finalidades de l Sistema de Tratados, la Antártica ye definida cumo toda a tierra i plataformas de carambelo an torno de l 60°S. L tratado fui assinado por 12 países, ancluindo la [[Ounion de las Repúblicas Socialistas Sobiéticas|Ounion Sobiética]] i ls [[Stados Ounidos de la América]]. El trasformou la Antártica an ua ária de preserbaçon científica, stabeleciu la libardade de ambestigaçon científica, la proteçon ambiental i baniu eisercícios melitares ne l cuntinente. Este fui l purmeiro acordo para l cuntrolo de armas stabelecido durante la [[Guerra Frie]]. L Tratado de la Antártica proíbe qualesquiera ouperaçones melitares na Antártica, cumo l stabelecimento de bases i de fortificaçones melitares, la rializaçon de manobras melitares, ó l teste de qualquier tipo de arma. Pessonal i eiquipamento melitar son permitidos solo para pesquisa científica ó para outros perpósitos pacíficos.<ref>Scientific Committe on Antarctic Research. [http://www.scar.org/treaty/ ''Tratado de la Antártica''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060206193457/http://www.scar.org/treaty/ |date=2006-02-06 }} Besitado an [[9 de Febreiro]] de [[2006]].</ref> La única ouperaçon melitar an ancha scala decumentada fui la [[Ouperación 90]], amprendida pulas fuorças armadas de la Argentina<ref>Antarctica Institute of Argentina. [http://www.dna.gob.aire/INGLES/DIBULGAC/ARGANT.HTM ''Argentina na Antártica'']{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Besitado an 9 de Febreiro de 2006.</ref> dieç anhos antes de stabelecido l Tratado. === Territórios de la Antártica === [[Fexeiro:antarctica.jpg|thumb|200px||Reibindicaçones territoriales na Antártica.]] {| class="wikitable" !Paíç !Território !Lemites !Data |- | {{ARG}} | [[Tierra de l Fuogo]] | De 25°W a 74°W | 1943 |- | {{AUS}} | [[Território Antártico Australiano]] | De 160°I a 142°2'W i 136°11'W a 44°38'I | 1933 |- | {{CHL}} | [[Magalhanes i Antártica|Region de Magalhanes i Antártica Chilena]] | De 53°W a 90°W | 1940 |- | {{FRA}} | [[Tierra Adélia]] | De 142°2'I a 136°11'I | 1924 |- | {{NZL}} | [[Dependéncia de Ross]] | De 150°W a 160°I | 1923 |- | rowspan="2" |{{NOR}} | [[Tierra de la Rainha Maud]] | De 44°38'I a 20°W | 1939 |- | [[Ilhasde Pedro I]] | De 68°50'S a 90°35'W | 1929 |- | {{GBR}} | [[Território Británico de la Antártica]] | De 20°W a 80°W | 1908 |- | Nanhun | Territórios nun reclamados | De 90°W a 150°W |} Las reeibindicaçones argentina, británica i chilena subrepónen-se. La [[Austrália]] ten a maior reibindicaçon de território na Antártica. === Ls países antressados an participar nua fetura debison territorial de la Antártica === Este grupo de países que participan cumo nembros cunsultibos de l Tratado de la Antártida ténen antresse ne l cuntinente antártico territorial mas, por çposiçones de l Tratado Antártico, nun puoden apersentar las sues alegaçones durante la sue balidade.<ref>[http://library.jid.org/en/mono38/nieto.htn]</ref><ref>[http://www.afese.com/eimg/rebistas/rebista40/laantartida.pdf]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * {{BRA}} * {{ESP}} * {{PER}} * {{RSA}} Ls Stados Ounidos de la América i la Rússia nun reconhécen nanhue reibindicaçon territorial na Antártica, i reserbórun-se l dreito de fazer sues própias reibindicaçones. La [[Almanha]] tamien mantubo ua reibindicaçon chamada [[Nuoba Suábia]], antre [[1939]] i [[1945]]. Ilhasstaba situada antre 20°I i 10°W, subreponendo la reibindicaçon de la Noruega. === Outros territórios cunsiderados antárticos === * Dependéncias ** {{flagicon|Noruega}} [[Ilhas Boubet]] (Noruega) ** {{flagicon|Australia}} [[Ilhas Heiard i Eilhas McDonald]] (Austrália) ** {{flagicon|Fráncia}} [[Tierras Australes i Antárticas Francesas]]<ref>Scluindo-se las [[Bassas de la Índia]], [[Eilhas Gloriosas]], [[Ilhas Tromelin]], [[Ilhas Ouropa]] i la [[Ilhas de Juan de la Nuoba]], que quédan an [[África]].</ref> * Outros territórios (parte antegrante de l sous respetibos países) ** {{flagicon|Nuoba Zelándia}} [[Ilhas Antípodas]] (Nuoba Zelándia) ** {{flagicon|Nuoba Zelándia}} [[Ilhas Auckland]] (Nuoba Zelándia) ** {{flagicon|Nuoba Zelándia}} [[Ilhas Bounty]] (Nuoba Zelándia) ** {{flagicon|Nuoba Zelándia}} [[Ilhas Campbell]] (Nuoba Zelándia) ** {{flagicon|Austrália}} [[Ilhas Macquarie]] (Austrália) ** {{flagicon|África de l Sul}} [[Ilhas de l Príncepe Eiduardo]] (África de l Sul) ** {{flagicon|Nuoba Zelándia}} [[Ilhas Snares]] (Nuoba Zelándia) === Paises que ténen Bases na Antártica === 26 Países ténen base ciéntificas na Antártica: África de l Sul, Almanha, Argentina, Austrália, Brasil, Bulgária, Chile, China, Coréia de l Sul, Eiquador, Spanha, EUA, Federaçon Russa, Finlándia, Fráncia, Índia, Eitália, Japon, Nuoba Zelándia, Noruega, Peru, Polónia, Reino Ounido, Suécia, Ucránia i Ouruguai. == Eiquenomie == {{artigo percipal|[[Eiquenomie de la Antártica]]}} Inda que l [[carbon]], ls [[hidrocarboneto]]s, l [[minério de fierro]], la [[platina]], l [[cobre]], l [[crómio]], l [[níquel]], [[ouro]] i outros minerales téngan sido ancuntrados, eilhes eisésten an quantidades pequeinhas demais para la sploraçon. L [[Protocolo de Proteçon Ambiental para l Tratado de la Antártica]] (ó Protocolo de Madri) de [[1991]] tamien restringe çputas por recursos. An [[1998]] stabeleciu-se un cumpromisso pula proibiçon de la mineraçon por 50 anhos até l anho 2048, i decidiran-se zambolbimento eiquenómico i sploraçon mais lemitados. La atibidade purmária básica ye la pesca i l sou quemércio. La pesca antártica antre 2000 i 2001 chegou a 112 934 toneladas.<ref name="cia" /><ref>Santa Barbara City College Biological Sciences [http://www.biosbc.net/ocean/AAimportance.htn La Amportáncia de la Antártica]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Besitado an 5 de Febreiro de 2006.</ref> [[Fexeiro:Hannah-Point.jpg|thumb|left|Passeio turístico.]] L [[turismo]] an pequeinha scala eisiste zde [[1957]] i ye atualmente outo-regulado pula [[Associaçon Anternacional de las Ouperadoras de Turismo Antártico]] (IAATO, an anglés). Antretanto, nin todas las ambarcaçones ounírun-se a la IAATO. Muitos nabios trasportan pessonas para locales turísticos specíficos. Un total de 27 950 turistas besitou la Antártica ne l berano de 2004 a 2005, quaije todos benidos de nabios comerciales. Esse númaro deberá oumentar para 80 mil an 2010.<ref>Anternational association of Antartica Tour Ouperators. [http://www.iaato.org/tourisn_stats.html Statísticas Turísticas]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Besitado an 4 de Márcio de 2006.</ref><ref>[http://www.kmet.co.za/antartica/political.htn Políticas de la Antártica]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Besitado an [[5 de Febreiro]] de [[2006]].</ref> Houbo alguas preocupaçones recentes subre ls eifeitos ambiencausados pul anfluxo de besitantes. Ambientalistas i cientistas fazírun apelos por maiores restriçones als nabios i al turismo.<ref>''Telegraph UK''. [http://www.telegraph.co.uk/trable/main.jhtml?xml=/trable/2006/02/11/etnewsant.xml&sShet=/trable/2006/02/11/ixtrbhome.html ''Turismo amenaça Antártica'']. Besitado an 4 de Márcio de 2006.</ref> Sobrebouos de la Antártica (que nun atérran) benidos de la Austrália i Nuoba Zelándia éran rializados até l acidente de l [[Bouo Air New Zealand 901|bóo 901]] de la [[Air New Zealand]] an 1979 ne l monte Erebus, tenendo sido reampeçados de la Austrália na metade de la década de 1990. == Pesquisas == [[Fexeiro:Amundsen-Scott marsstation ray h edit.jpg|thumb|200px|La [[Luna chena]] i 25 segundos de sposiçon permitíran la antrada de luç que chegue nesta foto tirada na [[Staçon Pólo Sul Amundsen-Scott]] durante la longa nuite antártica. La nuoba staçon puode ser bista ne l fondo a la squierda, la central nucliear de einergie ne l centro i la antiga garaige ne l purmeiro plano a la dreita.]] Anualmente, cientistas de 27 naciones cundúzen [[speriéncia]]s de reproduçon ampossible noutros lugares de l mundo. Ne l berano mais de quatro mil cientistas oupírun staçones de pesquisa i este númaro deminui para quaije mil ne l ambierno.<ref name="cia" /> La Staçon McMurdo ye capaç de abrigar mais de mil cientistas, besitantes i turistas. [[Fexeiro:Ohridski-Livingston.jpg|thumb|left|Base científica.]] Antre ls pesquisadores, anclúen-se [[biólogos]], [[geólogos]], [[ouceanografie|ouceanógrafos]], [[físicos]], [[astrónomos]], [[glaciologie|glaciólogos]] i [[meteorologistas]]. Geólogos studan an giral l [[tetonismo]] de las [[placa de la Antártida|placas]] na region Antártica, [[meteorito]]s de l spácio i bruxedos de l período de la debison de la Gondwana; mais de nuobe mil cachos de meteoritos yá fúrun recolhidos na Antártida, dentre eilhes un meteorito de 4 mil milhones de anhos que, aparentemente, se çprendiu de [[Marte]]. Glaciólogos acúpan-se cul studo de la stória i de la dinámica de l carambelo flutuante, de la niebe, de las geleiras, i de l mantos de carambelo. Yá ls biólogos, para alhá de studar ls animales selbaiges, stan antressados an cumo las baixas temperaturas i la persença de l seres houmanos afétan la subrebibéncia dua grande bariadade de speces. Médicos fazírun çcubiertas la respeito de la propagaçon de biroses i de la respuosta de l cuorpo a las temperaturas stremas. Astrofísicos de la [[Staçon Pólo Sul Amundsen-Scott]] puoden studar l cielo i la [[radiaçon cósmica de fondo]] por causa de l buraco na [[Ozonosfera|camada de ozónio]] i de l ambiente seco. L carambelo antártico sirbe cumo meio de proteçon para l maior [[telescópio]] de deteçon de [[neutrino]]s de l mundo, custruído dous quilómetros ambaixo de la staçon Amundsen-Scott.<ref>Antartic Cunnetion [http://www.antarticonnetion.com/antartic/science/andex.shtml Ciéncia na Antártica]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Besitado an 4 de Febreiro de 2006.</ref> Zde ls [[década de 1970|anhos 70]] un foco amportante de studos ten sido la camada de ozónio arriba de la Antártica. An 1985, trés cientistas británicos que trabalhában cun dados que habien recolhido na Staçon [[Halley]] çcubríran la eisisténcia dun buraco nessa camada. An 1998, anformaçones de satélites de la [[NASA]] amostrórun que l buraco na camada de ozónio era l maior zde que fui notado, cun 27 milhones de quilómetros quadrados. == Notas == * {{nota|1}} L [[toponímia|topónimo]] ''Antártica'' ó ''Artártida'' ten sue ourige ne l [[latin]] tardio ''antartĭcus'' que, por sue beç, deriba de l [[léngua griega antiga|griego antigo]] ανταρκτικός, que quier dezir literalmente "ouposto al Ártico" (antiártico). L termo ''Antártida'' ye un [[léngua castelhana|castelhanismo]]<ref>MORENO, Cláudio [http://www.sualingua.com.br/02/02_antartica.htn Antártica ó Antártida?]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Besitado an 16 de Febreiro de 2007.</ref><ref>[http://www.ctec.anpe.br/prod_antartica/biblia/Testo_Atlas.pdf Percipales aspetos de l cuntinente ancarambiando por Alberto Setzer]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Besitado an 6 de Nobembre de 2006</ref> sendo tamien admitido ne l Brasil. La páigina de la [[Ounibersidade Federal de Santa Marie]] subre pesquisas na region amprega la forma ''Antártica''.<ref>''Ounibersidade Federal de Santa Marie'' [http://www.ufsn.br/antartica Núcleo Antártico]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Besitado an 16 de Febreiro de 2007.</ref> La berson ouficial an pertués brasileiro de l Tratado de la Antártida, publicada pul Ministério de las Relaçones Steriores de l Brasil, amprega la forma "Antártida".<ref>[http://www2.mre.gob.br/dai/n_75963_1959.htn Debison de Atos Anternacionales, Ministério de las Relaçones Steriores de l Brasil]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Besitado an 14 de Júlio de 2007.</ref> * {{nota|2}} Ne l pertués ouropeu atual, la única forma de l topónimo admissible,<ref>[http://ciberdubidas.sapo.t/pergunta.php?id=17204 ''Antártida'' an Ciberdúbidas de la Léngua Pertuesa]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, testo de [http://ciberdubidas.sapo.pt/atores.php?id=fbpf Fernando B. P. Fonseca]. Besitado an 25 de Setembre de 2007.</ref> dicionarizada<ref name="dlpo">[http://www.pribírun.t/dlpo/dlpo.aspx ''Antártida'' i ''antártico'' ne l Dicionário Priberam]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Besitado an 25 de Setembre de 2007.</ref><ref name="flip">[http://www.flip.t/FLiPOnline/tabid/96/Default.aspx ''Antártida'' i ''antártico'' ne l corretor ortográfico FLiP On-line]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Besitado an 25 de Setembre de 2007.</ref> i anciclopédica<ref>[http://www.anfopedie.pt/$antartida ''Antártida'' na Anfopédie]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Besitado an 25 de Setembre de 2007.</ref> ye ''Antártida'', tomando l adjetibo la forma ''antártico/antártica'' (sustantibado an ''[Ouceano] Antártico'').<ref name="dlpo" /><ref name="flip" /><ref>[http://www.anfopedie.pt/diciope.jsp?BerbID=105453&dicio=0&op=Definicao&Entrada=ant%E1rtico ''antártico'' ne l Dicionário Porto Eiditora]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Besitado an 25 de Setembre de 2007.</ref><ref>[http://www.anfopedie.t/$ouceano-antartico ''Ouceano Antártico'' na Anfopédie]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Besitado an 25 de Setembre de 2007.</ref> {{ref-section}} == {{Ber tamien}} == {{catadorie|Antártida}} * [[Bandeira de la Antártica]] * [[Stremos de la Tierra]] * [[Aneixo:Lista de animales que bíben na Antártica|Lista de animales que bíben na Antártica]] * [[Aneixo:Lista de staçones de pesquisas na Antártica|Lista de staçones de pesquisas na Antártica]] * [[Recuo de l glaciares zde 1850]] == {{Ligaçones sternas}} == * [http://www.mma.gov.br/port/sbf/dap/antartic.html ourgrama Antártico Brasileiro] * [http://www.mar.mil.br/secirn/p_in20.htm ourgrama Antártico de la Marinha de l Brasil]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.ctec.anpe.br/antartica Meteorologie na Antártica]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * {{link|en|http://www.mfa.government.bg/uploads/eimgs/Libingston/libingston.jpg|L.L. Ibanob et al, Mapa topográfico de ilhasLibingston i ilhasGrenwich}} * {{link|en|http://apc.mfa.government.bg|Antartic Place-names Commission of Bulgarie}} * {{link|s|http://www.eilmundo.es/speciales/2008/03/ciencia/antartida/album/index.html| Álbun de fotos de la Antártida (jornal El Mundo)}} {{Commons|Antarctica|Antártica}} {{Cuntinentes}} {{artigo çtacado}} {{Regiones de l mundo}} {{zerto}} [[Catadorie:Geografie]] fb093k0rkb5p83xa90u3nto3rg577b3 Açores 0 859 108764 107361 2026-11-07T23:29:49Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 108764 wikitext text/x-wiki {{TraduçonOuto}}{{Anfo/Paíç|nome_lhargo_cumbencional=Region Outónoma de ls Açores<br>''Região Autônoma dos Açores''|nome_natibo=‎‎|eimaige_bandeira=Flag of the Azores.svg|eimaige_brason=Arms of the Azores.svg|çcriçon_bandeira=Bandeira de ls Açores|perposiçon=de|çcriçon_brason=Brason de Armas|legenda_bandeira=Bandeira|legenda_brason=Brason|lhema=Antes morrer livres que em paz sujeitos|lhocalizaçon=Locator map of Azores in EU.svg|capital=Nanhue|meior_cidade=Punta Delgada|lhéngua_oufecial=[[Pertués|Lhéngua Pertuesa]]|populaçon_stimada=236 413[2] hab.|ária_total=2 322 km²|populaçon_stimada_anho=2021|densidade_pos=106 hab./km²|hino="A Portuguesa"<br> <br><br>"Hino da Autonomia dos Açores"<br> }} Ls '''Açores''', oufecialmente zeignados por '''Region Outónoma de ls Açores''', son un [[arquipélago]] trascuntinental i un [[Region Outónoma de Pertual|território outónomo]] de la [[Pertual|República Pertuesa]], situado ne l Atlántico nordeste, dotado de outonomie política i admenistratiba cunsustanciada ne l [[Statuto Político-Admenistratibo de la Region Outónoma de l Açores]]. Ls '''Açores''' antegran la [[Ounion Ouropeia]] cul statuto de ''region ultraperiférica'' de l território de la Ounion, cunforme stablecido ne l artigo 299.º-2 de l [[Tratado de la Ounion Ouropeia]].<ref>Assores (an crioulo de san miguel)</ref> == Stória == {{Artigo percipal|[[Stória de l Açores]]}} Cun quaije seis [[seclo]]s de persença houmana cuntinada, ls '''Açores''' granjeórun un lhugar amportante na [[Stória de Pertual]] i na stória de l [[Atlántico]]: custituíran-se an scala para las spediçones de l [[Çcubrimentos pertueses|Çcubrimentos]] i para [[nau]]s de la chamada [[Carreira de la Índia]], de las frotas de la [[prata]], i de l [[Brasil]]; cuntribuíran para la cunquista i manutençon de las praças pertuesas de l [[Norte de África]]; quando de la [[crise de sucesson de 1580]] i de las [[Guerras Lhiberales]] (1828-1834) custituíran-se an baluartes de la resisténcia; durante las dues [[Guerra mundial|Guerras Mundiales]], an apoio stratégico bital para las [[Aliados|fuorças Aliadas]], mantendo-se, até als nuossos dies, nun centro de quemunicaçones i apoio a la [[abiaçon]] melitar i comercial. L '''çcubrimiento de l arquipélago de l Açores''', tal cumo l de la [[Region Outónoma de la Madeira|Madeira]], ye ua de las questones mais cuntrobersas de la stória de l [[Çcubrimientos]]. Antre las bárias teories subre este fato, alguas assentan na apreciaçon de bários mapas genobeses porduzidos zde [[1351]], ls quales lheban ls storiadores a afirmar que yá se conhecerian aqueilhas [[ilha]]s aquando de l regresso de las spediçones a las [[ilhas Canárias]] rializadas cerca de [[1340]]-[[1345]], ne l reinado de [[Afonso IV de Pertual]]. Outras refíren que l çcubrimiento de las purmeiras ilhas ([[ilha de San Miguel|San Miguel]], [[ilha de Santa Marie|Santa Marie]], [[Terceira]]) fui feito por [[marinheiro]]s al serbício de l [[Anfante D. Anrique]], ambora nun haba qualquier decumiento scrito que por si solo cunfirme i cumprobe tal fato. A apoiar esta berson eisiste solo un cunjunto de scritos posteriores, baseados na tradiçon oural, que se criou na purmeira metade de l [[seclo XV]]. Alguas teses mais arrojadas cunsidírun, inda assi, que la çcubierta de las purmeiras ilhas acunteciu yá al tiempo de [[Afonso IV de Pertual]] i que las biaiges feitas ne l tiempo de l [[Anfante D. Anrique]] nun passórun de meros reconhecimientos. L que se sabe cuncretamente ye que [[Gonçalo Velho]] chegou a la [[ilha de Santa Marie]] an [[1431]], decorrendo ne ls anhos seguintes l (re)çcubrimiento - ó reconhecimiento - de las restantes ilhas de l arquipélago de l Açores, ne l sentido de progresson de [[leste]] para [[oeste]]. Ua carta de l [[Anfante D. Anrique] ], datada de [[2 de Júlio]] de [[1439]] i dirigida al sou armano [[D. Pedro]], ye la purmeira refréncia sigura subre la sploraçon de l arquipélago. Nesta altura, las ilhas de las [[Flores]] i de l [[ilha de l Corbo|Corbo]] inda nun tenien sido çcubiertas, l que acunterie solo cerca de [[1450]], por obra de [[Diogo de Teibe]]. Antretanto, [[D. Anrique]], cul apoio de la sue armana [[D. Isabel]], pobou la ilha de Santa Marie. Ls [[Pertual|pertueses]] ampeçórun a poboar las ilhas por buolta [[1432]], ouriundos percipalmente de l [[Algarbe]], de l [[Alanteijo$2]] i de l [[Minho]], tenendo-se registado, an seguida, l angresso de [[Flandres|flamengos]], [[Bretanha|bretones]] i outros [[Ouropa|ouropeus]] i [[África|norte-africanos]]. Sabe-se, mas, que muitos desses eimigrantes que poboórun '''Açores''' tenerien sido [[Crestiano-nuobo|crestianos-nuobos]], esto ye, [[judiu]]s [[sefardita]]s que fúrun oubrigados la se cumberter fuorçadamente pulas perseguiçones de l [[catolicismo]]. Atrabeç de las [[Ourdenaçones Afonsinas]], Pertual buscou cotar tanto judius quanto [[flamengo]]s pa l [[arquipélago]], mediante la çtribuiçon de tierras. Assi, lhoinge de la [[Ouropa]] cuntinental, esses grupos quedarian lhibres de las perseguiçones relegiosas. Ne l porcesso de l poboamiento de las restantes ilhas, percipalmente de l [[ilha de l Faial|Faial]], [[ilha de l Pico|Pico]], [[Flores]] i [[ilha de San Jorge|San Jorge]], faç-se notar la persença dun númaro alargado de [[Flandres|flamengos]], cuja persença se bino a refletir na porduçon artística i ne ls questumes i modos de sploraçon de las tierras. De recordar l nome de [[Joss ban Hurtere]], capitan flamengo, la quien fui cunfiado l poboamiento de parte de la [[ilha de l Faial]]: la cidade de la [[Horta]] recebiu de l sou [[Patronímia|patronímico]] la sue zeignaçon [[toponímia|toponímica]]. Eisiste inda ua freguesie de l cunceilho de la Horta chamada ''[[Flamengos]]'', para para alhá de ls molinos i de ls modelos de la sploraçon agrária. Tal cumo ne l [[arquipélago de la Madeira]], la admenistraçon de las ilhas açorianas fui feita atrabeç de l sistema de capitanias, delantre de las quales staba un [[capitan de l donatário]]. Las purmeiras capitanias custituíran-se nas ilhas de San Miguel i de Santa Marie. An [[1450]], na sequéncia de la progresson oucidental de l çcubrimiento de las ilhas, fui criada ua outra capitania na ilha Terceira: la admenistraçon desta ilha fui atribuída tamien a un flamengo, de sou nome [[Jácome de Bruges]]. Las restantes ilhas tamien se ancontrában sob admenistraçon de capitanias. La admenistraçon i assisténcia spritual de las ilhas quedou subordinada a la [[Orde de Cristo]], que detenie tamien l senhorio temporal de las ilhas, mas la persença de outras ordes relegiosas nun deixou de se fazer notar ne l porcesso de poboamiento zde l ampeço, cumo ne l causo de l [[Franciscanos]] an Santa Marie i Terceira zde la década de 40 de l [[seclo XV]]. L clima de l arquipélago açoriano ye menos caliente quando cumparado cul de l [[arquipélago de la Madeira]]. Para que ls quelonos podíssen cultibar las tierras fui neçairo zbastar densos arboledos que proporcionában matéria-prima para sportaçon, para porduçon scultórica (cedro) i para la custruçon nabal. L cultibo de [[cereales]] i la criaçon de [[ganado]] fúrun las atibidades predominantes, cul [[trigo]] a registar ua porduçon cunsidrable. La porduçon de [[pastel]] i la sue andustrializaçon para sportaçon çtinada a tinturarie tamien zampenhou un papel relebante na eiquenomie de l arquipélago. La sploraçon de l pastel i de la urzela , esta tamien para tinturarie, atingiu l sou auge percisamente quando la porduçon de [[canha-de-açucre]] (tentada mas sin grandes resultados eiquenómicos) i de [[trigo]] entrórun an decadéncia. Ne l [[seclo XVII]], tamien las matérias-primas tintureiras sofrerian ua recesson, sendo sustituídas pul [[lino]] i [[laranja]]s, que, por sou lhado, registórun un ampulso straordinário. Nesta altura, fui antroduzida la porduçon de [[milho]], sendo esta seneficatiba para las melhorias alimentares de la populaçon i tamien cumo apoio a la pecuária. La purmeira sportaçon de [[laranja]]s surgiu ne l [[seclo XVIII]], nua altura an que fui tamien antroduzida la cultura de la [[patata]]. An finales de Sietecientos, regista-se l ampeço dua de las mais spressibas i amblemáticas atibidades eiquenómicas açorianas: la [[baleaçon|caça al cachalote]] i a outros cetáceos. Na ilha de San Miguel, tanto la porduçon de [[xá]] cumo la porduçon de l [[tabaco]], rebelar-se-iban mui amportantes para la eiquenomie de la ilha. Ne l [[seclo XVIII]], ls '''Açores''' yá tenien un populaçon suficientemente grande para que la Corona pertuesa ancentibasse la emigraçon de famílias açorianas para tierras brasileiras, subretodo para la parte meridional de anton sue quelónia na América de l Sul. Ye de se notar que ls açorianos siempre almejórun cunquistar ua maior outonomie política i admenistratiba, l que, durante seclos, fui negado, dando anseijo la alguns mobimientos an fabor de la emancipaçon de l arquipélago. Las regiones outónomas fúrun cunsagradas na [[Custituiçon Pertuesa de 1976]]. Trata-se dun [[Statuto Político-Admenistratibo de la Region Outónoma de l Açores|statuto político-admenistratibo special]] reserbado als arquipélagos de l Açores i de la Madeira, debido a las sues cundiçones geográficas - i, an cunsequéncia, socioeconómicas - speciales. Ne ls tenermos de la Custituiçon, la outonomie regional nun afeta la antegridade de la soberanie de l Stado. Cumpete a las regiones outónomas lhegislar an todas las matérias que nun séian de la reserba de ls uorganos de soberanie i que custen de l eilenco de cumpeténcias cuntido ne ls sous Statutos Político-Admenistratibos; pronunciar-se nas mais dibersas matérias que les dígan respeito; i eisercer poder eisecutibo própio, an árias cumo la promoçon de l zambolbimiento eiquenómico i de la qualidade de bida, la defesa de l ambiente i de l património, i la ourganizaçon de la admenistraçon regional. Ls uorganos de gobierno própio de cada region son la Assemblé Lhegislatiba i l [[Goberno Regional de l Açores|Goberno Regional]]. La purmeira ye eileita por sufrágio ounibersal direto i ten poderes fundamentalmente lhegislatibos, para alhá de fiscalizar ls atos de l Gobierno Regional. L persidente de l Gobierno Regional ye nomeado pul [[Repersentante de la República]], que para tal cunsidra ls resultados eileitorales, i ye l respunsable pula ourganizaçon anterna de l uorgon i por propor ls sous eilemientos. Las atribuiçones de l Gobierno Regional son fundamentalmente de orde eisecutiba. L [[Repersentante de la República]] ye l repersentante de l Xefe de l Stado an cada region outónoma. Ye nomeado pul persidente de la República, passado cunsulta al [[Cunseilho de Stado pertués|Cunseilho de Stado]]. Cabe-le assinar i mandar publicar ls decretos de la Assemblé i de l Gobierno Regional, tenendo, inda assi, l dreito de beto, que puode ser ultrapassado por botaçon qualificada de la Assemblé Lhegislatiba. L mandato de l Repersentante de la República ten la duraçon de l mandato de l Persidente de la República. == Lhocalizaçon geográfica == [[Fexeiro:Azores satellite photo-NASA.jpg|thumb|350px|Ls grupos central i ouriental bistos de l spácio (eimaige MODIS de l Satélite TERRA de la NASA).]] [[Fexeiro:Topography of the Azores.png|thumb|350px|Topografie de l Açores (eimaige gerada a partir de ls dados altimétricos de la misson SRTM/NASA).]] Ls Açores son un [[arquipélago]] que, ambora situado percisamente subre la [[Dorsal Média Atlántica]], debido a la sue prossimidade cul cuntinente ouropeu i a la sue antegraçon política na [[Pertual|República Pertuesa]] i na [[Ounion Ouropeia]] ye giralmente anglobado na [[Ouropa]]. L arquipélago queda ne l nordeste de l [[Ouceano Atlántico]] antre ls 36º i ls 43º de [[latitude]] Norte i ls 25º i ls 31º de [[longitude]] Oeste. Ls territórios mais próssimos son la [[Península Eibérica]], a cerca de 2000&nbsp;km la lheste, la [[Ilha de la Madeira|Madeira]] a 1200&nbsp;km la suiste, la [[Nuoba Scócia]] a 2300&nbsp;km la noroeste i la [[Vermudas|Bermuda]] a 3500&nbsp;km la sudoeste . Antegra la region biogeográfica de la [[Macaronésia]]. Las cordenadas geográficas de las percipales lhocalidades de l Açores son las seguintes: {| {{tabelabonita}} align="center" |----- ! Lhocal ! Lhat. (N) ! Lhong. (W) |----- | [[Bila de l Corbo]] || 39º 40.1´ || 31º 06.5´ |----- | [[Santa Cruç de las Flores]] || 39º 27.2´ | 31º 07.2´ |----- | [[Lajes de las Flores]] || 39º 22.6´ | 31º 09.9´ |----- | [[Santa Cruç de la Graciosa]] || 39º 05.0´ | 27º 59.9´ |----- | [[Praia de la Bitória]] || 38º 43.9´ | 27º 03.5´ |----- | [[Belas]] || 38º 40.8´ || 28º 12.3´ |----- | [[Angra de l Heiroísmo]] || 38º 39.0´ | 27º 13.4´ |----- | [[Calheta (Açores)|Calheta]] || 38º 36.0´ || 28º 00.7´ |----- | [[Bila de l Topo]] || 38º 32.5´ || 27º 45.6´ |----- | [[Horta]] || 38º 32.0´ || 28º 37.3´ |----- | [[San Roque de l Pico|Cales de l Pico]] || 38º 31.7´ | 28º 19.2´ |----- | [[Lajes de l Pico]] || 38º 23.9´ | 28º 15.4´ |----- | [[Punta Delgada]] || 37º 44.1´ | 25º 40.3´ |----- | [[Ilhéus de las Formigas]] || 37º 17.0´ || 24º 53.0´ |----- | [[Bila de l Porto]] || 36º 56.7´ | 25º 08.9´ |}</center> == Território i clima == [[Fexeiro:Ilha do Pico vista da Fajã Grande, Calheta, ilha de São Jorge, Açores, Portugal.JPG|thumb|350px|La [[Muntanha de l Pico]], la muntanha mais alta de Pertual.]] [[Fexeiro:Pico.jpg|thumb|350px|L Pico, bisto de la Spalamaca, Faial.]] L arquipélago de l Açores ye custituído por nuobe ilhas percipales debedidas an trés grupos çtintos: * Grupo Oucidental ** [[ilha de l Corbo|Corbo]] ** [[Flores]] * Grupo Central ** [[ilha de l Faial|Faial]] ** [[ilha Graciosa|Graciosa]] ** [[ilha de l Pico|Pico]] ** [[ilha de San Jorge|San Jorge]] ** [[Terceira]] * Grupo Ouriental ** [[ilha de Santa Marie|Santa Marie]] ** [[Ilha de San Miguel|San Miguel]] L Grupo Ouriental anclui tamien un grupo de rochedos i recifes oceánicos, situados la nordeste de Santa Marie, chamado [[ilhéus de las Formigas]], ó simplesmente Formigas, que an cunjunto cul recife de l [[Dollabarat]], custitui la Reserba Natural de l Ilhéu de las Formigas, un de ls lhocales mais amportantes para cunserbaçon de la biosfera marina ne l nordeste de l [[Atlántico]]. L punto mais alto de l arquipélago queda na ilha de l Pico - i dende l sou nome, la [[Muntanha de l Pico]] - cun ua altitude de 2 352 n. La orografie açoriana apersenta-se mui acidentada, cun lhinhas de relebo ourientadas na direçon lheste-oeste, coincidentes cun las lhinhas de fratura que stan na génese de las ilhas. Este arquipélago faç parte de la [[cordilheira]] submarina que se stende zde la [[Islándia]] para Sul i Sudoeste, cun ourientaçon sensiblemiente paralela a la anflexon de las cuostas cuntinentales. L [[clima]] ye [[Clima temperado|temperado]], registando-se temperaturas médies de 13&nbsp;°C ne l [[Ambierno]] i 24&nbsp;°C ne l [[Berano]]. La [[Corriente de l Golfo]], que passa relatibamente acerca, mantén las augas de l mar a ua temperatura média antre ls 17&nbsp;°C i ls 23&nbsp;°C. L aire ye húmido cun [[houmidade relatiba]] média de cerca de 75%. Anformaçon detalhada subre la situaçon meteorológica persente i subre las normales climáticas pa ls Açores, ancluindo dados stóricos, puode ser oubtida a partir de la páigina oufecial de l [http://www.climaat.angra.uac.pt/ porjeto CLIMAAT - Clima i Meteorologie de las Ilhas Atlánticas] (an pertués i castelhano). Las ilhas son bejitadas cun relatiba frequéncia por tempestades tropicales, ancluindo alguas cun antensidade suficiente para séren cunsidradas cumo [[ciclone tropical|furacones]]. Para mais anformaçon cunsulte l artigo [[Clima de l Açores]]. La ourige bulcánica de l Açores ten la sue spresson mássima na ilha de [[Ilha de San Miguel|San Miguel]], ne l famoso Bal de las Furnas i tubo la sue mais recente atibidade terrestre ne l [[Bulcon de l Capelinhos]], na [[Ilha de l Faial]], an 1957-1958. Ne l mar, la redadeira erupçon berificou-se al ancho de la Serreta (ilha [[Terceira]]) an 1998-2000. == Amportança geoestratégica == La sue lhocalizaçon na zona central de l Atlántico Norte, fizo cun que las ilhas açorianas custituíssen durante seclos ua outéntica ancruzilhada nas rotas trasatlánticas. Na fase de la nabegaçon a la bela, debido al regime de bentos i corrientes que oubrigaba a la "bolta de l ancho", las ambarcaçones probenientes de l Atlántico Sul (de la [[Índia]], Stremo Ouriente i outras partes de la Ásia, de África, de l Brasil i outras partes de la [[América de l Sul]]) i de las [[Caraíbas]] (de las chamadas "Índias de Castielha") fazien ua ancha rotaçon ne l sentido de ls ponteiros de l reloijo que las trazie até a las prossimidades de l Grupo Oucidental, cruzando depuis l arquipélago an direçon a la [[Ouropa]]. Ye esse l percurso que inda hoije faç la nabegaçon de recreio, outelizando cumo punto de apoio l porto de la Horta, [[ilha de l Faial]]. Cul aparecimiento de la nabegaçon a oupor, ls portos de l Açores, particularmente ls de [[Punta Delgada]] i [[Horta]], ls solos cun molhes de proteçon i cales acostabais de dimenson apreciable, assumiran amportante papel ne l fornecimiento de [[carbon]]. Cul adbento de la [[abiaçon]], ls '''Açores''' cedo ganhórun amportança cumo punto de apoio. Las purmeiras trabessias aéreas de l Atlántico scalórun ls Açores, i la [[Horta]], cula sue baía abrigada i lhigaçones telgráficas antercontinentales bie cabo submarino, fui ua amportante scala nas lhigaçones antre la Ouropa i la América por [[hidroabion]] (ls ''clippers'') ne l período eimediatamente anterior a la [[II Guerra Mundial]]. Treminada la [[guerra]], la base [[Stados Ounidos de la América|amaricana]] de la [[ilha de Santa Marie]] debrebe se trasformou nun [[aeroporto]] anternacional i centro de scalas técnicas para las aeronabes que cruzában l Atlántico antre las Américas, l sul de la Ouropa, l norte de África i l Médio Ouriente. Eigual papel, mas para la abiaçon melitar, tubo (i cuntina a tener) la [[Base de las Lhajes]], na [[ilha Terceira]], adonde, passado la salida de l cuntingente británico chegado an 1943, se anstalou un çtacamiento melitar de l [[Stados Ounidos]] naqueilha que ye la [[BA4|Base Ária n.º 4]] de la [[Fuorça Aérea Pertuesa]] (inda an pleno funcionamento). Las çcussones an torno de l papel geo-stratégico de l Açores i de la funçon de l arquipélago cumo punto de frunteira antre las sferas de antresse norte-amaricana i ouropeia inda assume papel relebante na çcusson política açoriana i na postura de la classe política face als antresses pertueses ne l Atlántico. Las questones an torno de la alocaçon de cuntrapartidas cuncedidas puls [[Stados Ounidos de la América]] pula outelizaçon de la Base Aérea de las Lhajes, na ilha [[Terceira]] ténen acupado, ambora de forma stéril, la atibidade parlamentar i son persença custante na negociaçon cun Pertual i cun ls Stados Ounidos. Mais recentemente, l fato de las augas de la [[zona eiquenómica sclusiba]] (ZEE) de l Açores séren de lhoinge las maiores de la [[Ounion Ouropeia]], cun ls sous 994 000 quilómetros quadrados, i por esso custituiren l grosso de las chamadas "augas oucidentales" de la Ounion, ten lhebado a acesos debates subre las bantaiges de la antegraçon açoriana na [[Ounion Ouropeia]]. Ne ls tenermos de ls tratados an bigor, i de l porjeto de tratado para la [[Custituiçon Ouropeia]], la geston de ls recursos biológicos marinos ye cumpeténcia sclusiba de la Ounion, l que lhebou yá a la abiertura parcial de la pesca (antre las 100 i las 200 milhas náuticas) la ambarcaçones quemunitárias contra la buntade de l gobierno açoriano. Para se cumprender la posiçon de l arquipélago atente-se nas seguintes çtáncias medidas al lhongo de la [[ortodrómica]] (grande círclo) a partir dun punto sito ne l centro geográfico de l Açores (38º 35’ N; 28º 05’ W): * [[Funchal]], [[Madeira (Pertual)|Madeira]] — 1206 kn; * [[Lisboua]] — 1643 kn; * [[Mizen Heiad]], [[Irlanda]] — 2011 kn; * [[Cape Race]], [[Tierra Nuoba i Lhabrador]], [[Canadá]] — 2253 kn; * [[Londres]] — 2595 kn; * [[Praia (Cabo Berde)|Praia]], [[Cabo Berde]] — 2668 kn; * [[Paris]] — 2673 kn; * [[Reiqueijabique]], [[Eislándia]] — 2871 kn; * [[Hamilton (Bermuda)|Hamilton]], [[Bermudas|Bermuda]] — 3371 kn; * [[Boston|Bóston]], [[Massachusetts|Mass.]], [[Stados Ounidos de la América|EUA]] — 3618 kn; * [[Nuoba Iorque]], [[Nuoba Iorque (Stado)|N. I.]], EUA — 3889 kn; * [[João Pessona]], [[Paraíba|PB]], [[Brasil]] — 4994 kn; * [[Brasília]] — 6385 kn. == Debison admenistratiba == [[Fexeiro:Cidade de Angra do Heroísmo, ilha Terceira, Açores.jpg|thumb|350px|[[Angra de l Heiroísmo]], ua de las percipales cidades açorianas i sede de la [[diocese de l Açores]], que se lhocaliza na [[Ilha Terceira]]; al fondo, l [[Monte Brasil]].]] Politicamente ls Açores son zde [[1976]] ua region outónoma antegrada na República Pertuesa. La [[Region Outónoma de l Açores]] ye dotada de gobierno própio i dua ampla outonomie lhegislatiba, cunsustanciada na Custituiçon de la República Pertuesa i ne l [[Statuto Político-Admenistratibo de la Region Outónoma de l Açores]]. Ls uorganos de Gobierno própio son la Assemblé Lhegislatiba, un parlamiento unicamaral cumpuosto por 52 deputados eileitos por sufrágio ounibersal i direto cada quatro anhos (redadeira eileiçon a 17 de Outubre de 2004), i l [[Goberno Regional de l Açores|Goberno Regional]], de lhegitimidade parlamentar, cumpuosto por un Persidente de l Goberno, un Bice-Persidente, i por 7 Secretairos Regionales. La República Pertuesa ye specialmente repersentada ne ls Açores por un [[Repersentante de la República]], nomeado pul Persidente de la República. Este cargo fui criado pula rebison custitucional de [[2004]], la qual stinguiu l cargo de [[Menistro de la República]], criando an sue sustituiçon un [[Repersentante de la República]], nomeado pul Persidente de la República, por sue einiciatiba, oubido l Cunseilho de Stado, i cun mandato coincidente al persidencial. Este nuobo çpositibo custitucional porduziu eifeitos cula palabra de l mandato de [[Jorge Sampaio]] cumo Persidente de la República, an Márcio de [[2006]]. L juiç cunselheiro [[Álvaro José Brilhante Laborinho Lúcio]] passou assi a la stória cumo l redadeiro Menistro de la República, sendo sucedido pul juiç cunselheiro [[José António Mesquita]] cumo [[Repersentante de la República]]. Las ilhas nun ténen eisisténcia jurídica ne l ourdenamiento territorial açoriano, fuora na lhei eileitoral, na qual serben de base pa ls círclos eileitorales, fato que ten lhebantado críticas bisto que promobe la subre-repersentaçon de las ilhas menos populosas na Assemblé Lhegislatiba i distorce la proporcionalidade, i na eisisténcia dun uorgon cunsultibo chamado Cunseilho de Ilha. La subdibison admenistratiba percipal de l arquipélago ye, pus, feita al nible de ls sous 19 munecípios. Para para alhá de ls cunceilhos lhistados ne l quadro ambaixo, eisistiran ne ls Açores, até a la reforma admenistratiba de l [[seclo XIX]], ls seguintes: cunceilho de l [[Topo]] (hoije antegrado ne l cunceilho de la [[Calheta (Açores)|Calheta]] de San Jorge); cunceilho de la [[Praia (Santa Cruç de la Graciosa)|Praia de la Graciosa]] (hoije antegrado ne l cunceilho de [[Santa Cruç de la Graciosa]]); cunceilho de [[Vila de San Sabastian|San Sabastian]] (hoije antegrado ne l cunceilho de [[Angra de l Heiroísmo]]); cunceilho de las [[Capielhas]] (hoije antegrado ne l cunceilho de [[Punta Delgada]]); i cunceilho de [[Auga de Palo]] (hoije antegrado ne l cunceilho de la [[Lagona (Açores)|Lagona]]) . Las freguesies que fúrun sedes daqueles cunceilhos recuperórun, pul Decreto Lhegislatibo Regional n.º 29/2003/La, de 24 de Júnio, de la Assemblé Lhegislatiba, la catadorie de "bila". Las populaçones de Capielhas i freguesies bezinas reibindican la restauraçon daquel cunceilho. Por sue beç ls cunceilhos subdibiden-se an [[freguesie]]s, cun scepçon de l cunceilho de l [[ilha de l Corbo|Corbo]] adonde, dada la sue pequeneç, l [[Statuto Político-Admenistratibo de la Region Outónoma de l Açores]] stablece que las funçones cometidas àquele nible de la admenistraçon ne l restante território son eisercidas diretamente puls correspondentes uorganos municipales. La ária i la çtribuiçon de la populaçon por cada ilha i [[cunceilho]] son las seguintes: == Cidades == [[Ponta Delgada]], [[Angra]], [[Horta]], [[Lagoa]], [[Praia da Bitoria]] i [[Ribeira Grande]]. ==Dibission Administratiba (Mucicipios)== ==d{| align="center" border="1" cellpadding="10" cellspacing="0" style="margin: 2 2 2 2; background: #ffffff; border: 1px #aaaaaa solid; border-collapse: collapse; text-align:left; font-size: 95%;" |- ! style="background:#efefef; text-align:center" colspan=7 |'''Debison admenistratiba, ária i populaçon''' |- ! style="background:#efefef; border-botton:2px solid gray; text-align:center" |'''Ilha''' ! style="background:#efefef; border-botton:2px solid gray; text-align:center" |Cunceilho ! style="background:#efefef; border-botton:2px solid gray; text-align:center" |Ária <br /> kn² ! style="background:#efefef; border-botton:2px solid gray; text-align:center" |Populaçon<br />(1991) ! style="background:#efefef; border-botton:2px solid gray; text-align:center" |Populaçon<br />(2001) ! style="background:#efefef; border-botton:2px solid gray; text-align:center" |Bariaçon<br />1991/2001<br />(%) ! style="background:#efefef; border-botton:2px solid gray; text-align:center" |Densidade<br />Pop. (2001)<br />(hab/kn²) |- style="background:#efefef; border-botton:2" |[[Ilha de Santa Marie|Santa Marie]]: || || align="right" | 97,2|| align="right" | 5 922|| align="right" | 5 578|| align="right" | - 5,8|| align="right" | 54,5 |- ||| [[Bila de l Porto]]|| align="right" | 97,2|| align="right" | 5 922|| align="right" | 5 578|| align="right" | - 5,8|| align="right" | 54,5 |- style="background:#efefef; border-botton:2" |[[ilha de San Miguel|San Miguel]]: || || align="right" | 746,8|| align="right" | 125 915|| align="right" | 131 609|| align="right" | + 4.5|| align="right" | 176,2 |- ||| [[Lagona (Açores)|Lagona]]|| align="right" | 45,6|| align="right" | 12 900|| align="right" | 14 126|| align="right" | + 9,5|| align="right" | 311,8 |- ||| [[Nordeste (Açores)|Nordeste]]|| align="right" | 99,9|| align="right" | 5 490|| align="right" | 5 291|| align="right" | - 3,6|| align="right" | 52,1 |- ||| [[Punta Delgada]]|| align="right" | 233,0|| align="right" | 61 989|| align="right" | 65 854|| align="right" | + 6,2|| align="right" | 277,3 |- ||| [[Poboaçon]]|| align="right" | 108,0|| align="right" | 7 323|| align="right" | 6 726|| align="right" | - 8,2|| align="right" | 61,3 |- ||| [[Rieira Grande]]|| align="right" | 180,2|| align="right" | 27 163|| align="right" | 28 462|| align="right" | + 4,8|| align="right" | 158,2 |- ||| [[Bila Franca de l Campo]]|| align="right" | 78,0|| align="right" | 11 050|| align="right" | 11 150|| align="right" | + 0,9|| align="right" | 140,9 |- style="background:#efefef; border-botton:2" |[[Terceira]]:|| || align="right" | 402,2|| align="right" | 55 706|| align="right" | 55 833|| align="right" | + 0,2|| align="right" | 138,6 |- ||| [[Angra de l Heiroísmo]]|| align="right" | 241,0|| align="right" | 35 270|| align="right" | 35 581|| align="right" | + 0,9|| align="right" | 146,2 |- ||| [[Praia de la Bitória]]|| align="right" | 161,3|| align="right" | 20 436|| align="right" | 20 252|| align="right" | - 0,9|| align="right" | 124,4 |- style="background:#efefef; border-botton:2" || [[Ilha Graciosa|Graciosa]]: || || align="right" | 61,2|| align="right" | 5 189|| align="right" | 4 780|| align="right" | - 7,9|| align="right" | 71,4 |- ||| [[Santa Cruç de la Graciosa]]|| align="right" | 61,2|| align="right" | 5 189|| align="right" | 4 780|| align="right" | - 7,9|| align="right" | 71,4 |- style="background:#efefef; border-botton:2" |[[Ilha de San Jorge|San Jorge]]: || || align="right" | 245,8|| align="right" | 10 219 || align="right" | 9 674|| align="right" | - 5,3|| align="right" | 39,4 |- ||| [[Calheta (Açores)|Calheta]]|| align="right" | 126,3|| align="right" | 4 512|| align="right" | 4 069|| align="right" | - 9,8|| align="right" | 31,5 |- ||| [[Belas]]|| align="right" | 117,4|| align="right" | 5 707|| align="right" | 5 605|| align="right" | - 1,8|| align="right" | 47,2 |- style="background:#efefef; border:2" |[[Ilha de l Pico|Pico]]: || || align="right" | 447,7|| align="right" | 15 202|| align="right" | 14 806|| align="right" | - 2,6|| align="right" | 30,1 |- ||| [[Lajes de l Pico]]|| align="right" | 155,3|| align="right" | 5 563|| align="right" | 5 041|| align="right" | - 9,4|| align="right" | 31,5 |- ||| [[Madalena (Açores)|Madalena]]|| align="right" | 147,1|| align="right" | 5 964|| align="right" | 6 136|| align="right" | + 2,9|| align="right" | 41,3 |- ||| [[San Roque de l Pico]]|| align="right" | 142,4|| align="right" | 3 675|| align="right" | 3 629|| align="right" | - 1,3|| align="right" | 25,3 |- style="background:#efefef; border-botton:2" |[[Ilha de l Faial|Faial]]: || || align="right" | 173,1|| align="right" | 14 920|| align="right" | 15 063|| align="right" | + 1,0|| align="right" | 87,0 |- ||| [[Horta]]|| align="right" | 173,1|| align="right" | 14 920|| align="right" | 15 063|| align="right" | + 1,0|| align="right" | 87,0 |- style="background:#efefef; border-botton:2px" |[[Flores]]:|| || align="right" | 141,7|| align="right" | 4 329|| align="right" | 3 995|| align="right" | - 7,7|| align="right" | 28,2 |- ||| [[Lajes de las Flores]]|| align="right" | 70,0|| align="right" | 1 701|| align="right" | 1 502|| align="right" | - 11,7|| align="right" | 21,2 |- ||| [[Santa Cruç de las Flores]]|| align="right" | 70,9|| align="right" | 2 628|| align="right" | 2 493|| align="right" | - 5,1|| align="right" | 34,8 |- style="background:#efefef; border-botton:2px" |[[ilha de l Corbo|Corbo]]: || || align="right" | 17,1|| align="right" | 393|| align="right" | 425|| align="right" | + 8,1|| align="right" | 25,0 |- ||| [[Corbo (Açores)|Bila de l Corbo]]|| align="right" | 17,1|| align="right" | 393|| align="right" | 425|| align="right" | + 8,1|| align="right" | 25,0 |- style="background:#efefef; border-botton:2px black; text-align:center" |'''Açores'''|| || align="right" | '''2 332,74'''|| align="right" | '''237 795'''|| align="right" | '''241 763'''|| align="right" | '''+ 1,7'''|| align="right" | '''103,6''' |} <center><small>Fuonte: [http://srea.ine.t/ Serbício Regional de Statística de l Açores (SREA)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</small></center> == Análeze de la situaçon sócio-eiquenómica == === Eiboluçon demográfica === Cuntreriando la tendéncia berificada ne ls decénios anteriores, la eiboluçon demográfica de la redadeira década caraterizou-se pul crecimiento moderado de la [[populaçon]] residente, oumentando cerca de 1,7%, passando de 237 795 an [[1991]] para 241 763 [[habitantes]] an [[2001]], segundo ls dados definitibos de l censo de [[2001]]. Mas, l acréscimo de populaçon nun stá çtribuído de forma eiquilibrada pulas defrentes ilhas, habendo bariaçones negatibas spressibas nas ilhas Graciosa, Flores i Santa Marie, denotando ua tendéncia de cuncentraçon de la populaçon nas ilhas adonde se lhocalizan las percipales funçones admenistratibas i eiquenómicas. L crecimiento demográfico que se ten berificado ne ls redadeiros anhos poderá ser splicado, an grande medida, puls fluxos migratórios, que ténen registado balores positibos, por bie de l decréscimo acentuado de la emigraçon i de l oumiento de la eimigraçon, dado que l saldo natural ten benido a declinar. L crecimiento cuncentrou-se eissencialmente na [[ilha de San Miguel]]. L crecimiento ne l Faial ye meramente cunjuntural i resulta de la çlocaçon de trabalhadores de la custruçon cebil resultante de las obras de recustruçon de l sismo de 9 de Júlio de [[1998]]. Qualquiera que seia l cenário cunsidrado, stima-se que la populaçon de l Açores cuntinará a crecer lhentamente ne ls próssimos anhos. An tenermos de la eiboluçon de la strutura de la populaçon por grandes grupos etários, i cun base ne ls redadeiros recenseamentos i nas projeçones eisistentes, ouserba-se que l crecimiento demográfico tende a cuncentrar-se ne l grupo correspondente a la populaçon potencialmente atiba (15-64 anhos), por cuntrapartida de l grupo etário relatibo als moços, mantendo-se praticamente inalterado l peso relatibo de ls idosos ne l cuntesto de la populaçon residente ne ls Açores. La tendéncia na próssima década ye para se acentuar l ambelhecimiento de la populaçon residente, an birtude, subretodo, de la deminuiçon de l peso relatibo de l moços resultante de l eifeito cunjugado de la deminuiçon de las taxas de natalidade/fecundidade i de l oumiento de la spráncia de bida. Cun eifeito, atrabeç de la análeze cumparada de alguns andicadores demográficos, berifica-se que la eiboluçon destes andicadores ten sido decrescente ne ls redadeiros anhos. La taxa de mortalidade giral mantén-se praticamente custante, cul balor anual na bizinhança de l 11 óbitos por mil habitantes. Ne l que se refree a la [[mortalidade]] anfantil, ne ls Açores cuntina a berificar-se ua tendéncia decrescente tenendo atingido ls 2.9 por mil nacimientos an 2003. Relatibamente al númaro de casamentos berificados an 2003, custata-se que se berificou un oumiento de l númaro de casamentos, cuntreriando la tendéncia decrescente de ls anhos anteriores. An tenermos finales, las projeçones demográficas apuntan para ua stablizaçon ó decréscimo populacional, associados a un cuntinado ambelhecimiento de las struturas demográficas, resultante de la deminuiçon de las taxas de fecundidade/natalidade i de l oumiento de la spráncia de bida. Esta tendéncia ten benido a ser atenuada pula amberson de l cumportamiento migratório, que, zde meados de ls anhos nobenta, ten registado balores positibos associado, subretodo, a un oumiento de la [[eimigraçon]]. La Region Outónoma de l Açores poderá ser ua de las regiones que mais beneficiará cula antrada de strangeiros, zde que ls nibles médios de fecundidade apersentados séian mantidos, cuntreriando la acentuada tendéncia de decréscimo de residentes. Estas alteraçones na dinámica demográfica lhebantan sérias questones i zafios la nible eiquenómico i social, yá que la sociadade será cada beç mais dibersificada i ambelhecida l que, nun solo cumpromete las geraçones feturas, cumo proboca alteraçones ne ls hábitos de cunsumo, nas relaçones sociales i na [[eiquenomie]]. L oumiento de la populaçon atiba eisercerá pressones ne l mercado de trabalho, ne l sentido de se criáren mais postos de trabalho, i porbocará ua çtribuiçon zeigual de la populaçon antre ls centros ourbanos i l meio rural. L oumiento de la eimigraçon tamien acentuará la presson subre l mercado de trabalho, dende que seia fundamental l seguimiento de políticas de formaçon i requalificaçon porfissional de l atibos. === Aspetos macroeconómicos === L Perduto Anterno Bruto de l Açores atingiu, an 2002, ls 2,4 milhones de ouros, segundo ls dados mais recentes de las cuntas regionales. Atendendo la que, an relaçon al anho anterior, registou un crecimiento nominal (8,2%) superior a la média nacional (4,8%), la Region reforçou notoriamente la sue amportança relatiba ne l to nacional. An resultado deste cumportamiento de la eiquenomie regional, a partir de 2002, ls Açores deixan de ser la redadeira region NUTS II de l paíç an tenermos de l PIB per capita. Custata-se ua cumbergéncia rial de l PIB per capita cula média nacional i ouropeia, repersentando agora 82% de l balor médio nacional. Relatibamente a la cumparaçon cula Ounion Ouropeia, passado la antrada de dous nuobos Stados Nembros, Bulgária i Roménia, podemos berificar que la Paridade de Poder de Cumpra an percentaige de la Ouropa a 27, baixou de 71.3 an 2002 para 65.9 an 2004, quebrando l ciclo de crecimento. An cumparaçon cula média nacional, este andicador queda an 88 de la média nacional quando hai dieç anhos atrás era de 77, crecendo neste período dua forma mais ó menos custante. An tenermos de la repartiçon setorial de l balor acrescentado bruto na porduçon de benes i serbícios, ne ls redadeiros anhos an que se çpone de anformaçon statística, regista-se un cierto reforço de l setor terciário, por cuntrapartida dua menor spresson relatiba de ls restantes setores de atibidade eiquenómica. === Mercado de amprego === La eiboluçon de l mercado de trabalho ne ls Açores ten-se caratelizado por un oumiento cuntinado de la populaçon atiba, maior atibidade de l segmiento feminino de la populaçon i la manutençon de taxas de zamprego relatibamente reduzidas, andiciadoras dua situaçon de quaije pleno amprego. Tomando l redadeiro anho cumpleto an que se çpone de anformaçon, ouserba-se que, an [[2003]], la taxa de zamprego rondou ls 2,9%. Ls Açores son la segunda region de la Ounion Ouropeia (depuis de l Tirol, Áustria) que naquel período temporal apersentou la taxa de zamprego mais baixa. An tenermos de repartiçon setorial de la populaçon ampregada, ye l setor de l serbícios que absorbe la maiorie de l ampregados, mantendo inda algun peso relatibo l setor purmário de la eiquenomie. === Précios === Al nible de la bariaçon de l précios ne l cunsumo, la taxa de anflaçon na Region ten apersentado balores baixos i enquadrados na tendéncia giral de l paíç i de la Ouropa quemunitária. An [[2004]], la taxa de bariaçon média de ls redadeiros duoze meses, de l índice de précios ne l cunsumidor, fui de 2,7% ne ls Açores. === Finanças públicas === La eisecuçon ourçamental relatiba al anho de [[2004]] atingiu plenamente ls oubjetibos einicialmente traçados, na medida an que fui assegurada ua cuntençon afetaba nas çpesas de funcionamiento de la admenistraçon regional (+2,1%) i, a la par, registou-se ua taxa de crecimiento de las çpesas de ambestimiento (+6,5%), superior a las ouserbadas ne ls redadeiros cinco anhos. La Cunta de la Region relatiba la [[2004]], scluindo las cuntas de orde, apersentará un saldo positibo de la orde de l 22 milhones de ouros, fundamentalmente, an cunsequéncia de dibersos ajustamentos efetuados an sede de las receitas fiscales geradas na Region i, tamien, de la cuntençon amprimida a las çpesas de funcionamento. Afetabamente, registou-se ua melhoria seneficatiba ne l rácio de cobertura de las çpesas de funcionamiento pulas receitas própias de la Region, l qual passou de 90,2% para 98,2%, antre 2003 i 2004. Ne l ámbito de las receitas de la Region, fúrun las receitas própias, cun un balor de 497,2 milhones de ouros, que registórun ua taxa de crecimiento mais seneficatiba, +11,2%, ouserbando, eigualmente, un acréscimo de l sou peso relatibo ne l total de la receita, l qual passou de 63,1%, an 2003, para 65,9%, an 2004. Ne l cómputo de las receitas própias, salientan-se las receitas fiscales cuja eisecuçon atingiu ls 488,7 milhones de ouros, mais 14,9% de l que l respetibo balor de 2003. Ls dous grandes agregados de la çpesa pública - funcionamiento i praino de ambestimentos - mantibírun an 2004 ua strutura semelhante a la que detinhan an 2003, traduzindo ua lhigeira alteraçon que se cunsidra positiba, yá que se registou un oumiento de cerca dun punto percentual ne l peso relatibo de las çpesas de ambestimiento por cuntrapartida de las çpesas de funcionamento. L praino de ambestimentos atingiu ua eisecuçon de 226,1 milhones de ouros, l que traduç ua taxa de crecimiento de 6,1%, relatibamente a 2003 i ua eicelente taxa de rializaçon de 97,2%, se nun cunsidrarmos las dotaçones de l praino que stában cunsignadas a la receita de la repribatizaçon de la EDA (Eiletricidade de l Açores, SA) i al pagamiento de bonificaçones de juro de l crédito a la habitaçon, cuja trasferéncia nun fui efetuada an 2004. == Setores eiquenómicos == === Agricultura === L belume de porduçon de lheite recebido nas fábricas queda nun patamar de la orde de 500 milhones de lhitros. L lheite andustrializado ye cunsumido predominantemente na forma de UHT. L queiso repersenta l perduto lháteo mais seneficatibo, registando eiboluçon positiba, mesmo ne ls anhos de reduçon de matéria-prima. La porduçon de chicha ten registado, ne ls anhos mais recentes, ua eiboluçon tendencialmente positiba. L sentido desta eiboluçon ye quemun als dibersos tipos de chichas. Todabie la antensidade queda a deber-se, fundamentalmente, a la chicha de bobino para sportaçon, cujo crecimiento la ben aprossimando de ls nibles atingidos antes de la crise de 1997. La eiboluçon ne l crecimiento de las chichas para cunsumo nas própias ilhas carateriza-se mais pula moderaçon i regularidade. === Pescas === La atibidade pescatória, medida pul pescado çcarregado ne ls portos, traduç-se an belumes de la orde de 10 mil toneladas anuales, a las quales corresponden balores brutos de porduçon na orde de 26 milhones de ouros. Anualmente, registan-se bariaçones specíficas nas cundiçones an que se zambolben las atibidades ne l setor, ouserbando-se flutuaçones seneficatibas de précios. Las defrentes bariadades de pescado mais tradecional («restante pescado» ne l quadro ambaixo) acupan l lhugar mais repersentatibo, sendo la cumponente de la pesca de tunídeos la que apersenta maior sensiblidade la cundiçones de porduçon. L númaro de pescadores matriculados queda na orde de 4 miles i l de las ambarcaçones na de 1600 ounidades. Percurando ouserbar la atual tendéncia de eiboluçon destes fatores pordutibos, atrabeç de alguns rácios, berificar-se-á ua tendéncia ne l sentido de l oumiento de dimenson medida pula tonelaige média por ambarcaçon i por pescador matriculado. === Turismo === L cunjunto de la houtelarie tradecional, mais l turismo an spácio rural somórun, ne l anho de 2004, la capacidade de alojamiento de cerca de uito mil camas, an resultado dun crecimiento assinalable de la oufierta de alojamiento turístico, que se fizo sentir eissencialmente ne ls redadeiros quatro anhos. La percura ten benido a oumentar sistematicamente todos ls anhos, tanto an tenermos de drumidas, cumo an tenermos de receitas. De 1996 a 2004, l númaro de drumidas creciu 124% i las receitas totales 148%. Hoije, mais de 50% de la oufierta houteleira fui custruída de nuobo i la parte restante fui, an mais de 50%, perfundamente remodelada i restruturada. De 1996 a 2004 houbo un salto seneficatibo ne l mercado de la percura. Pertual, an 1996, repersentaba 71% de l belume total de drumidas, anquanto que an 2004 repersentaba solo 51%. Ye eibidente que ambora la promoçon turística an Pertual seia siempre ua preocupaçon dominante, cul oumiento de la oufierta houteleira i dada la fuorte sazonalidade de l mercado nacional torna-se cada beç mais amportante dibersificar la percura. An 2004 l mercado sueco repersentou 16% de la percura, lhougo seguido de l mercado noruegués cun cerca de 8,3% i de l mercado alman cun 7,1%. Note-se que ls mercados alman, spanhol i canadiano crecírun cerca de 50%, an 2004. Prebé-se que, an 2005, se assista a un fuorte crecimiento de l mercado dinamarqués, finlandés i anglés, cumo cunsequéncia de las medidas de promoçon que ténen benido a ser zambolbidas, particularmente ne l que se refree al stablecimiento de nuobas lhigaçones aéreas cun estes países. === Andústria === La eiboluçon de las andústrias trasformadoras, ouserbable atrabeç de las statísticas de las ampresas, apunta ne l sentido dun porcesso de crecimiento acumpanhado de mudanças nas struturas pordutibas, pul menos an tenermos de dimenson. Afetabamente, a la par que l belume de negócios fui registando, ne ls redadeiros anhos, antensidades de crecimiento a nibles seneficatibos, l númaro de ampresas i de pessonal al serbício, al cuntrário, fui decrescendo. Atendendo que ne l porcesso de decrescimiento destes eilemientos pordutibos, l de l númaro de pessonal fui proporcionalmente superior al de las própias ampresas, berificou-se, lhogicamente, un oumiento na dimenson média de las respetibas struturas. Anque desta eiboluçon, la dimenson média de las ampresas de las andústrias trasformadoras cuntina a ser anferior a la média de las ampresas de la eiquenomie pertuesa. De fato, segundo ls redadeiros dados, la média de pessonal ampregado por ounidade pordutiba ne ls Açores situou-se an 10 trabalhadores por ampresa, anquanto l mesmo rácio, la nible de l paíç, atingie 12. La reduzida dimenson tamien ye ouserbable an tenermos de belume médio de negócios de las ampresas andustriales, cuja rendiblidade queda mais dependente de las bordas que séian possibles an tenermos de reduçon de custos. === Einergie === Las fuontes de einergie purmária outelizadas cuntinan a basear-se ne ls cumbustibles fósseis amportados (fuel, gasólio, gasolina). Todabie, las fuontes de einergie renobables cumo la einergie hídrica, la geotérmica i la eiólica ténen registado eiboluçones positibas, aprossimando-se ne ls anhos mais recentes de cerca dun décimo de l total de einergie cunsumida. La porduçon de einergie eilétrica ten crecido a ritmos seneficatibos, situando-se las respetibas taxas médies anuales a la buolta de 7%. La porduçon de ourige térmica cuntina a ser dominante, mas las einergies renobables repersentan yá ua quota próssima dun quinto de l total. Ne l que respeita a la outelizaçon de eiletricidade, l cunsumo doméstico repersenta la cumponente mais seneficatiba, mas ls cunsumos comerciales i de serbícios ténen-se rebelado mais dinámicos ne ls redadeiros anhos. Ls cunsumos andustriales ténen-se caratelizado por ua cierta stablidade, solo acumpanhando la eiboluçon média giral de ls redadeiros anhos. === Custruçon i habitaçon === Ne ls redadeiros anhos, la porduçon lhocal de cimiento ten cuntribuído cun cerca de 55% de l total de cimiento outelizado nas obras. An anhos anteriores situou-se nua quota de cerca de 60%. Las lhicenças de obras para habitaçon, repersentan cerca de trés quartos de l total de lhicenças cuncedidas para obras ne ls Açores. === Comércio === Ne l setor comercial, registou-se ua eiboluçon cun crecimiento de atibidade mais baseada na criaçon de nuobas ounidades de serbícios de l que ne l oumiento de capacidade i modernizaçon de las eisistentes. Afetabamente, ls dados statísticos apuntan para crecimiento de l belume de negócios seneficatibo, a la par que crecen ls númaros de ampresas i de pessonal al serbício. Aliás, la antensidade de crecimiento de pessonal al serbício fui mui próssima de la de l crecimiento de l númaro de ampresas, mantendo-se praticamente custante l rácio de pessonal por ampresa. Este rácio de cerca de 5 pessonas al serbício por ampresa, cunfirma la fuorte persença de pequeinhas ounidades ampresariales i l caráter atomístico deste tipo de serbícios. Atendendo a las caratelísticas de l setor comercial, an tenermos nacionales, las defrenças antre las struturas nas dibersas regiones resultaran mais de pequeinhas defrenças de eiboluçon i adataçones circunstanciales, de l que de fatores struturales cumo la dimenson que se eibidencian mais an ourganizaçones de porduçon material i andustrial. Las bendas de altemobles nuobos, an 2004, tubírun un cumportamiento positibo, ambertendo la tendéncia anterior. An 2004, la benda de altemobles lhigeiros ne ls Açores repersentou cerca de 77% de la benda total de altemobles nuobos. === Trasportes i quemunicaçones === Ls dados çponibles subre ls mobimientos de passageiros apuntan ne l sentido dua tendéncia de reduçon de tráfego ne ls trasportes coletibos terrestres i de oumiento ne ls trasportes marítimos i aéreos. Ls mobimientos de passageiros ne ls aeroportos bénen rebelando alteraçones na sue cumposiçon segundo ls dibersos tipos de tráfego. L tráfego de passageiros anterno (na prática anter-ilhas) ye inda l que regista maior númaro de frequéncias, mas yá nun ten l predomínio que registaba habitualmente i ne ls redadeiros dous anhos, l de 2002 i l de 2003, repersentou percentaiges anferiores la metade de l tráfego total. Por outro lhado, ls tráfegos cul sterior (territorial i anternacional), anque cuntináren mais sensibles la anfluéncias de cunjuntura, apersentan tendéncias de crecimiento superiores an média. Será particularmente l causo de l tráfego anternacional, l que se mostra cunsistente cula eiboluçon de la percura turística. Ouserbando-se la frequéncia de mobimientos de passageiros ne ls aeroportos an relaçon al númaro de habitantes residentes, berifica-se que ne ls Açores hai ua eilebada antensidade ne l uso de l modo de trasporte aéreo, quando se faç la cumparaçon cul Cuntinente atrabeç de l mesmo andicador. Esta defrença de antensidade stará lhogicamente relacionada cun las caratelísticas defrentes de la geografie física an ambos ls territórios. Las cargas mobimentadas ne ls portos, atinge cerca de 2,7 milhones de toneladas, todabie l belume de las mobimentadas ne ls aeroportos nun chega a repersentar 1% daquelas. L tráfego postal queda nun patamar de cerca de 10 milhones de oubjetos, anquanto l númaro de postos telfónicos eisistentes cuntina a crecer de forma mais antensa. == Setores sociales == === Eiducaçon === Ne l anho lhetibo de 2002/03 registou-se un fuorte crecimiento ne l númaro de anscriçones na Eiducaçon Pré-Scolar i ua cuntinada preferéncia pul Ansino Porofissional, que oureginou ua amberson de la tendéncia negatiba que se benie a berificar ne l belume de anscriçones/matrículas la nible global. Na generalidade, l belume de matrículas ne ls nibles de l Ansino Básico i ne l Ansino Secundário cuntinan la tendéncia çcendente que se ten benido a berificar ultimamente, registando, ne l nible de l Ansino Secundário, un balor superior a menos 5,5% de ls balores berificados ne l anho anterior. La taxa de scolarizaçon apersenta balores crecentes an todas las eidades, anque de la populaçon scolar tener benido a deminuir. Este oumiento ye mais seneficatibo nas eidades de la Eiducaçon Pré-Scolar i a partir de l 14 anhos. De la ouserbaçon de la eiboluçon destas taxas, berifica-se un alargamiento de l lheque de eidades cun taxas de l 100%, persentemente repersentatibas de las eidades de scolaridade oubrigatória. L aprobeitamiento escolar, medido atrabeç de la taxa de trasiçon/aprobaçon oscila antre ls 82,8% ne l 4.º anho de scolaridade i ls 45,5% ne l 12.º anho, cunfirmando un maior aprobeitamiento scolar ne ls ciclos de l ansino giral i oubrigatório de l que ne l secundário. === Salude === Ls dados subre ls serbícios prestados ne ls spitales i centros de salude apuntan ne l sentido de eiboluçones cunsidrables. Ne ls atos clínicos regista-se ua partecipaçon seneficatiba de recursos houmanos i ua outelizaçon crecente de meios cumplementares de diagnóstico i terapéutica. Ls atos registados an profilaxia/inoculaçones globales corresponden la bacinaçones praticadas ne ls centros de salude. L belume de atos queda na orde de uitenta miles mas, ambora seia aplicado predominantemente cun preocupaçones de prebençon de malinas an ninos cun eidade anferior a un anho, ye fuortemente cundicionado por particularidades i campanhas specíficas la nible lhocal. Ls serbícios de ourgença ténen registado, ne ls redadeiros anhos, ua percura mais spressiba de l que ls de cunsulta. Esta eiboluçon terá sido mais seneficatiba ne l ámbito de ls centros de salude de l que ne l de l spitales. Ls mobimientos de anternamiento ne ls spitales i centros de salude ténen mantido caratelísticas de cierta stablidade, situando-se la demora média an 7 ó 8 dies i la taxa de acupaçon a la buolta de 62%. Ls meios cumplementares de diagnóstico ultrapassan ls dous milhones de eisames i análezes, anquanto ls meios cumplementares de terapéutica corresponden la mais de trezientos mil atos. La eiboluçon destes meios ten registado crecimentos médios seneficatibos. Todabie, ye possible ouserbar ua lhigeira tendéncia para a la rializaçon de l ato terapéutico corresponder, an média, ua menor outelizaçon de eisames i análezes. L pessonal an atibidade ne ls serbícios de ls spitales i de ls centros de salude queda na orde de quatro miles de porfissionales. La eiboluçon giral ten registado un alargamiento afetabo de quadros, çtacando-se un cierto reforço de médicos, anfermeiros i técnicos de diagnóstico i terapéutica. === Sigurança social === L númaro de pensionistas de la Sigurança Social ne ls Açores queda na orde de l 47 miles de andebíduos. Ls beneficiários an bida por belheç, que recíben pensones an sustituiçon de retribuiçones de l trabalho, repersentan cerca de 52% de l total; ls beneficiários an bida, mas ambálidos por acidente ó malina antes de la eidade de la reforma por belheç, repersentan cerca de 30% de l total; i, finalmente, las famílias de beneficiários por muorte destes repersentan cerca de 18%. === Cultura === Ls museus i las bibliotecas públicas repersentan meios pribilegiados de zambolbimiento de açones culturales, seia pulas capacidades patrimoniales i funcionales eisistentes, seia puls dibersos públicos que puoden atrair. Ouserbando las eiboluçones de las percuras subre aqueilhes eiquipamentos culturales, por parte de bejitantes ne ls museus i de outelizadores nas bibliotecas, berifica-se que eisiste atualmente ua tendéncia de crecimiento an qualquiera ua deilhas. Todabie, se la tendéncia de la percura de bejitantes als museus prossegue a un ritmo mais regular i drento dun mesmo padron de las struturas eisistentes, yá la percura de outelizadores nas bibliotecas rebela, depuis dua lhigeira quebra ne ls finales de la década de nobenta, ua antensificaçon de l crecimiento ne ls anhos mais recentes, refletindo, pul menos an parte, la trasiçon de l funcionamiento de la biblioteca pública de Punta Delgada de las antigas para las nuobas anstalaçones, ne l stórico Coleijo de l Jesuítas. Ouserbando agora la eiboluçon antra-anual pa ls mesmos tipos de eiquipamentos culturales, berifica-se que la percura ne ls museus antensifica-se ne ls meses de Berano, anquanto la percura nas bibliotecas, al cuntrário, ye maior nas outras staçones. Para esta defrença antre las çtribuiçones al lhongo de l anho cuntribuirá seneficatibamente la cumponente de turistas que bejitan ls museus, anquanto nas bibliotecas será mais la cumponente de studantes para lheituras antegradas na sue formaçon académica al lhongo de l anho scolar. Durante l anho de 2003, ls apoios financeiros a las atibidades culturales, enquadrados juridicamente pul Decreto Lhegislatibo Regional n.º 22/97/La, de 4 de Nobembre, atingiran un montante na orde de 480 mil ouros. ==== Património ==== [[Fexeiro:Portas da Cidade de Ponta Delgada (Portugal).jpg|thumb|300px|[[Puortas de Punta Delgada]], [[Ilha de San Miguel]].]] [[Fexeiro:Erm n s anjos 8.JPG|thumb|300px|[[Ermida de Nuossa Senhora de l Anjos]], [[Ilha de Santa Marie]].]] L arquipélago de l Açores ten un rico i dibersificado património eidificado, ls eilemientos mais repersentatibos de l qual se ancontran classeficados i custan de la [[lista de património eidificado ne ls Açores]]. Stá an curso la rializaçon pul [https://web.archive.org/web/20250123185518/https://www.iac-azores.org/andex.html Anstituto Açoriano de Cultura], por cuntrato cul [[Goberno Regional de l Açores]], de l ambentário cumpleto de l [http://www.ambentario.iacultura.t/ património cultural eimóbel de las ilhas]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, l qual, a la medida que bai sendo cuncluído an cada cunceilho, ye eiditado an belume própio. Ne ls tenermos de decreto de l parlamiento açoriano, funciona na [http://azores.gob.t/Portal/t/antidades/pgra-drcultura/?lhang=t&area=t Direçon Regional de la Cultura]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} un [http://pg.azores.gob.t/drac/ca/ambentario/andex.aspx Registo Regional de Benes Classeficados]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, l qual puode ser cunsultado bie [[Anterneta]]. Pula [http://www.azores.gob.t/NR/rdonlyres/A8E91E76-2C7D-4C56-A3F0-58F4C7CFEB1D/4246/DeclaraçãodeRetificaçãoN112004.doc Resoluçon n.º 126/2004, de 9 de Setembre]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} fui publicada la lhistaige global de l eimóbeis que se ancontrában classeficados a la data de antrada an bigor de l diploma que ne ls Açores atualmente enquadra l regime jurídico de ls benes classeficados, l [http://dre.t/pdf1s/2004/08/199A00/56845696.pdf Decreto Lhegislatibo Regional n.º 29/2004/La, de 24 de Agosto]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. === Çporto === Las atibidades çportibas ne ls Açores, enquadradas pulas federaçones associatibas de las dibersas modalidades, bénen mobimentando un númaro seneficatibo de atletas i agentes respunsables. L númaro de anscritos na época de 2002/2003 aprossimou-se de cerca de 20 miles de atletas praticantes i de 8 cientos de treinadores. Ls dados anteriores resultan dun porcesso de crecimiento assinalable yá que, ne ls redadeiros dieç anhos, l númaro de atletas praticamente duplicou i las cundiçones de enquadramiento técnico poderán traduzir-se pul rácio de 24 atletas por cada treinador, por cuntrapartida a un rácio einicial de 46 atletas. An tenermos de repersentatibidade de las dibersas modalidades poderán agrupar-se dous cunjuntos segundo las caratelísticas: * Çportibas mais andibiduales, que atraen anchas cientos ó mesmo a la buolta dun milhar de praticantes, cumo ls 606 de xadreç, 613 de nataçon, 614 de "karaté", 808 de ténis, 873 de judo, 1.050 de atletismo i 1.208 de ténis de mesa; * Ó de jogo an eiquipa ambolbendo praticantes an númaro superior ó na orde de l miles, cumo ls 1.142 de andebol, 1.267 de basquetebol, 2.332 de boleibol i ls 5.584 de futebol. == Situaçon ambiental == La análeze sucinta que a seguir se apersenta fui preparada a partir de l decumiento "Relatório de l Stado de l Ambiente - 2003", porduzido an Setembre de 2004, de la respunsablidade de la anton Secretarie Regional de l Ambiente. === Recursos hídricos === Ne ls Açores, las necidades de auga para uso ourbanos son las mais seneficatibas, repersentando cerca de 56% de las necidades totales, seguindo-se la andústria i la agropecuária, cun un peso de cerca de 20%. L turismo, la einergie i ls restantes usos repersentan inda un balor pouco seneficatibo, cerca de 3%. Las augas subterráneas custituen la percipal ourige de auga, sastifazendo, mais de 97% de las defrentes outelizaçones. Las çponiblidades eisistentes stan stimadas an cerca de 1.520 milhones de metros cúbicos, cunsidrando-se 10% deste balor cumo çponiblidade útele. Las maiores çponiblidades situan-se nas ilhas de l Pico i de S. Miguel i las menores ne l Corbo, Graciosa i Santa Marie. Relacionando las necidades cun las çponiblidades, regista-se maior presson subre ls recursos çponibles nas ilhas Graciosa, Terceira i S. Miguel. La nible de las augas superficiales, zeignadamente las lhagonas, para para alhá de l balor paisagístico, turístico i ecológico, custituen-se cumo reserbas stratégicas de auga, sendo la garantie de la sue qualidade un de ls zafios de la geston de ls recursos hídricos. D'acuordo cun análeze i classeficaçones efetuadas a 17 lhagonas, la maiorie regista situaçones de poluiçon mais ó menos acentuada, deribada de cuntaminaçon difusa por atibidades agro-pecuárias i de fertilizaçon pouco racional, donde la amportança de ls porjetos an curso i la ampeçar relatibos a la custruçon de açudes, reflorestaçon de las faixas adjacentes a las lhinhas de auga, antre outras açones, ne l sentido de se reberter esta situaçon. Quanto a las augas subterráneas, estas nun apersentan porblemas acentuados de qualidade, ambora, pontualmente, puodan adbir alguns porblemas deribados de la subre-sploraçon de aquíferos, cula cunsequente antruson salina, de l scesso de nitratos i de la cuntaminaçon microbiológica relacionados cula poluiçon difusa, proporcionada pula sploraçon agropecuária. Ne l causo particular de las augas balneares, dun modo giral la maiorie de las zonas balneares apersenta ua qualidade de auga bastante razoable, l que ten oureginado ua classeficaçon adequada para ostentaçon de bandeira azul. Ne l que diç respeito al abastecimiento de auga a las populaçones, l nible de atendimiento ye próssimo de l 100%, an tenermos de anfra-struturas de abastecimento. Todabie, pontualmente, por bie de fatores aleatórios i de perda de augas nas redes, eisiste cerca de 13% de la populaçon cun abastecimiento eirregular durante l anho. La qualidade de la auga fornecida nin siempre sastifaç ls parámetros de qualidade eisigidos: se, por un lhado, mais de 84% de la populaçon serbida se ancontraba serbida por sistemas de tratamiento, por outro, cerca de 80% de la auga çtribuída era solo sujeita la zeinfeçon por cloraige, sin un cuntrole seneficatibo. Ne l que cuncerne a la eisisténcia de sistemas de drenaige de augas residuales, l nible de l atendimiento era de cerca de 38% correspondendo ls restantes 62% la fossas séticas andibiduales. L nible de atendimiento relatibamente al tratamiento de augas residuales correspondia solo a 24% de la populaçon, balor relatibamente reduzido face a las metas fixadas. === Resíduos sólidos ourbanos (RSU) === La porduçon de RSU ten benido a oumentar, tenendo atingido cerca de 118,5 mil toneladas, an 2003, sendo cerca de 50% porduzido an S. Miguel, 20% na Terceira i l restante nas outras ilhas. La porduçon diária de RSU por habitante atinge yá ls 1,37Kg, sendo la maior parte custituída por matéria ourgánica, seguida de material de ambalaige, reforçando la necidade de recolha seletiba, cul oubjetibo de reciclar i balorizar estes materiales. An tenermos de tratamiento i çtino final, pese ambora la custruçon de aterros cuntrolados i la amplementaçon de la recolha seletiba, an 2003 berificou-se inda que cerca de 6% de l resíduos fúrun depositados an bazadouros sin cuntrolo i 13% an bazadouros cuntrolados. === Resíduos andustriales i spitalares === Ouserba-se inda la ineisisténcia de çtino final adequado pa ls resíduos andustriales, berificando-se ua fraca adeson por parte de ls andustriales de antrega de mapas de registo de las quantidades porduzidas. An relaçon als resíduos spitalares, ténen tenido l tratamiento adequado, zeignadamente ls cunsidrados peligrosos, que son oubjeto de ancineraçon i/ó tratamiento químico. === Ambiente sonoro === De las dibersas formas de poluiçon eisistentes, l rugido ye ua de las que assume ua spresson ne ls Açores. Todabie, la eisisténcia de alguas reclamaçones de particulares andicia la possiblidade de situaçones pontuales dun nible sonoro ambiente arriba de l deseiado. A eilaboraçon dun cunjunto seneficatibo de mapas de rugido, la aquisiçon de eiquipamentos de mediçon, permite çpor ne l feturo próssimo de strumientos de monitoraige i de apoio al ourdenamiento de l território. === Qualidade de l aire === Ls andicadores normalmente outelizados para la caraterizaçon de la qualidade de l aire son l [[dióxido de alxofre]] (SO<sub>2</sub>), óxidos de azoto (NO<sub>x</sub>), [[Monóxido de carbono]] (CO) i partículas an suspenson. Eisisten outros poluentes, cumo l [[Ouzono]] troposférico (L<sub>3</sub>), que resultan de reaçones químicas antre poluentes purmários. Studos rializados andican que las cuncentraçones son anferiores als lhemites stablecidos na lhegislaçon. === Cunserbaçon de la natureza === An tenermos de la biodibersidade, stan eidantificadas 702 speces sóticas de flora, de las quales 36 cun caráter ambasor. An tenermos de fauna, stan ambentariadas 47 speces sóticas, çtinguindo-se 5 speces ambasoras, çtacando-se nestas redadeiras l zeignado scarabelho japonés. Ne l cunjunto de l arquipélago stan protegidas 115 speces, berificando-se, inda assi, 215 speces non amehaçadas. === Árias classeficadas i protegidas === La [[rede Natura 2000]] angloba 38 lhocales, cun ua ária aprossimada de 45,5 mil ha, anquanto las árias protegidas çtribuen-se por 31 lhocales, acupando ua ária de 68,4 mil ha. Stan definidos 23 Sítios de Amportança Quemunitária (SIC), que abrange ua ária total de 11,8 mil ha, 15 Zonas de Proteçon Special (ZPE), cun ua ária de 11,8 mil ha i stá a ser ultimado l Praino Setorial para la Rede Natura 2000. == Açoreanos eilustres == * [[Antero de Quental]] ([[18 de Abril]] de [[1842]] - [[11 de Setembre]] de [[1891]]) - poeta. * [[Francisco de Lhacerda]] ([[11 de Maio]] de [[1869]] - [[18 de Júlio]] de [[1934]]) - musicólogo, cumpositor i maestro. * [[Manuel de Arriaga]] - Purmeiro Persidente eileito de la República Pertuesa. Mandato antre 24 de Agosto de 1911 i 26 de Maio de 1915. Naciu na cidade de la Horta a 8 de Júlio de 1840 i faleciu an Lhisboua a 5 de Márcio de 1917. * [[Teófilo Braga]] ([[24 de Febreiro]] de [[1843]] - [[28 de Janeiro]] de [[1924]] an [[Lisboua]]) - scritor i 2.º Persidente de la República Pertuesa. * [[Roberto Ibenes]] ([[12 de Júnio]] de [[1850]] an [[San Pedro (Punta Delgada)|San Pedro]] - [[28 de Janeiro]] de [[1898]] an [[Dafundo]], [[Lisboua]]) - oufecial de la armada, admenistrador quelonial i splorador de l cuntinente africano. * [[Mota Amaral]] ([[15 de Abril]] de [[1943]] -) - Persidente de l Gobierno de la Region Outónoma de l Açores (1976-1995), i Persidente de la Assemblé de la República (9.ª lhegislatura). * [[Pedro Pauleta|Pedro Resendes]] (Pauleta) ([[28 de Abril]] de [[1973]] -) - jogador de futebol. * [[Jaime Gama]] ([[8 de Júnio]] de [[1947]] -) - político pertués, nacido na [[Fajana de Baixo]], Punta Delgada. Ye atualmente Persidente de la [[Assemblé de la República]], la segunda figura de l Stado pertués. * [[Natália Correia]] ([[13 de Setembre]] de [[1923]] na [[Fajana de Baixo]], Punta Delgada — [[16 de Márcio]] de [[1993]] an [[Lisboua]]) - anteletual i atibista social, outora de stensa i bariada obra publicada, cun predomináncia para la poesie. Deputada a la [[Assemblé de la República]] (1980-1991), anterbeio politicamente al nible de la cultura i de l património, na defesa de ls dreitos houmanos i de ls dreitos de las mulhieres. Outora de la lhetra de l [[Hino de l Açores]]. * [[Bitorino Nemésio]] ([[Praia de la Bitória]], [[19 de Dezembre]] de [[1901]] — [[Lisboua]], [[20 de Febreiro]] de [[1978]]) - scritor i porsor ounibersitário. == Simblos heiráldicos == [[Fexeiro:Azores.gif|thumb|Brasones de armas de l munecípios de l Açores.]] La Region Outónoma de l Açores çpone de [[Brason de armas de l Açores|brason de armas]], [[Bandeira de l Açores|bandeira]], selo i [[Hino de l Açores|hino]] própios. San ls seguintes ls diplomas lhegales que regulan la heiráldica açoriana: * [http://dre.t/pdf1sdip/1979/04/08400/05880589.PDF Decreto Regional n.º 4/79/La, de 10 de Abril]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. – Aproba ls simblos heiráldicos de la Region Outónoma de l Açores. ** [http://dre.t/pdf1sdip/1979/05/11400/09810982.PDF Decreto Regulamentar Regional n.º 13/79/La, de 18 de Maio]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. – Aproba la Bandeira de l Açores i la música de l Hino de l Açores, regulando l uso de la bandeira i la forma cumo debe ser hasteada. *** Alterado pul [http://dre.t/pdf1sdip/2002/05/125B00/47734775.PDF Decreto Regulamentar Regional n.º 15/2002/La, de 31 de Maio]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. ** [http://dre.t/pdf1sdip/1980/10/23900/34163416.PDF Decreto Regulamentar Regional n.º 47/80/La, de 15 de Outubre]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. – Aproba la berson oufecial de l selo de la Region Outónoma de l Açores. ** [http://dre.t/pdf1s%5C1980%5C10%5C24400%5C35363536.pdf Decreto Regulamentar Regional n.º 49/80/La, de 21 de Outubre]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. – Aproba la lhetra de l Hino de l Açores. Regulamenta l Decreto Regional n.º 4/79/La, de 10 de Abril. ** [http://dre.t/pdf1sdip/1980/10/24700/35993600.PDF Decreto Regulamentar Regional n.º 51/80/La, de 31 de Outubre]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. – Aproba la berson oufecial de la çcriçon cumpleta de l brason de armas de l Açores. * [http://dre.t/pdf1sdip/2006/06/110A00/40474049.PDF Decreto Lhegislatibo Regional n.º 21/2006/La, de 7 de Júlio]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. - Aproba l regime jurídico de la outelizaçon de l simblos heiráldicos de la Region Outónoma de l Açores, proibindo la sue outelizaçon para fines comerciales. La outelizaçon de l simblos heiráldicos rege-se pulas mesmas normas que regen la outelizaçon de l simblos nacionales, debendo assi i todo ser dada precedéncia a estes. == Ansígnias Honoríficas Açorianas == {{Artigo percipal|[[Ansígnias Honoríficas Açorianas]]}} Las Ansígnias Honoríficas Açorianas bisan çtinguir, an bida ó la títalo póstumo, ls [[cidadanie|cidadanos]] ó las [[pessona coletiba|pessonas coletibas]] que se notablizáren por méritos pessonales ó anstitucionales, atos, feitos cíbicos ó por serbícios prestados a la [[Region Outónoma de l Açores]]. La atribuiçon de las Ansígnias Honoríficas Açorianas ténen lhugar ne l [[Die de la Region]], an sesson solene presidida puls Persidentes de la [[Assemblé Lhegislatiba Regional|Assemblé Lhegislatiba]] i de l Gobierno Regional. {{Pertual/NUTS}} [[Catadorie:Regiones outónomas pertuesas|Açores]] [[Catadorie:Arquipélagos de l Ouceano Atlántico]] [[Catadorie:Ilhas de l Atlántico]] [[Catadorie:Ilhas de Pertual]] 3avpe8rrcrqrcz3c63quiez34g3hy97 Blaise Pascal 0 912 108768 104520 2026-11-07T23:52:35Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 108768 wikitext text/x-wiki '''Blaise Pascal''' ([[Clermont-Ferrand]], [[Puy-de-Dóme]], [[19 de Júnio]] de [[1623]] - [[Paris]], [[19 de Agosto]] de [[1662]]) fui un [[filosofie|filósofo]] relegioso, [[física|físico]] i [[matemática|matemático]] [[Fráncia|francés]], que cumo filósofo criou ua de las afirmaçones más dezidas pula houmanidade ne ls seclos a seguir: {{quote1| L coraçon ten rezones que la própia rezon çconhece.|Blaise Pascal}} Frase esta síntese de sue doutrina filosófica: l pensar lhógico i la eimoçon.Cunsidrado un génio,el fui un nino prodígio eiducado por sou pai, un funcionário público. == Bida == Blaise Pascal fizo célebres cuntribuiçones pa las Ciéncias Naturales Aplicadas adonde rializou trabalhos amportantes pa la custruçon de la calculadora macánica, studos de fluidos, i sclareciu ls cunceitos de presson i bácuo por generalizar l trabalho de [[Eibangelista Torricelli]]. Pascal tamien screbiu an defesa de l Método Científico.Fui un matemático de purmeira orde.Ajudou a criar dues nuobas i amportantes árias de pesquisa.Screbiu un amportante tratado subre l tema de la geometrie porjetiba cun dezesseis anhos de eidade i más tarde trocara correspondéncia cun [[Pierre de Fermat]] subre Teorie de la Porbabilidade, anfluenciando fuortemente l zambolbimento de la Eiquenomie Moderna cumo Ciéncia Social. Seguindo l porgrama de Galileu i Torricelli, an 1646 el refutou seguidores de Aristóteles que ansistian que la naturaleza tenie horror al bazio. Sous resultados fazírun muitas cuntrobérsias antes de séren aceites.<ref>Hald, Anders ''La Story of Porbability and Statistics and Its Applicationes before 1750'', (Wiley Publications, 1990) pp.44</ref> Filho dun porsor de matemática, Etienne Pascal, fui eiducado sob fuorte anfluéncia relegiosa i tornou-se mui ascetista, screbindo bárias obras relegiosas. L sou talento precoce para las ciéncias físicas lhebou la família pa [[Paris]], adonde el se dedicou al studo de la [[matemática]]. Acumpanhou l pai quando este fui trasferido para [[Rouen]] i alhá rializou las purmeiras pesquisas ne l campo de la [[Física]]. Rializou spriéncias subre [[sonido]]s que resultórun nun pequeinho tratado ([[1634]]) i ne l anho a seguir chegou a la deduçon de 32 perposiçones de [[geometrie]] stablecidas por [[Euclides]]. Publicou ''Essay pour les coniques'' ([[1640]]), cuntenendo l célebre [[teorema de Pascal]]. Cumo matemático, specializou-se an [[Cálclo|cálclos anfenitesimales]] i criou un tipo de máquina de somar que chamou de ''[[La pascaline]]'' ([[1642]]), la purmeira calculadora mecánica que se conhece, cunserbada ne l Cunserbatório de Artes i Medidas de Paris. Nua citaçon de Anders Hald: {{quote1| Para alebiar l trabalho de l sou pai cumo un agente fiscal, Pascal ambentou ua máquina de calcular pa adiçon i subtraçon i cuidaba de sue custruçon i benda. |Anders Haldl}} An 1646 la família del se cumbertera para [[Jansenismo]]. Torna a Paris ([[1647]]), anfluenciado pulas spriéncias de [[Eibangelista Torricelli|Torricelli]], einunciou ls purmeiros trabalhos subre l [[bácuo]] i demunstrou las bariaçones de la [[presson atmosférica]]. A partir de anton, zambolbiu stensibas pesquisas outelizando [[sifon]]es, seringas, foles i [[tubo]]s de bários tamanhos i formas i cun lhíquidos cumo [[auga]], [[mercúrio (eilemiento químico)|mercúrio]], [[ólio]], [[bino]], aire, etc, ne l [[bácuo]] i sob presson atmosférica. L pai del morriu-se an 1651. Na sequéncia dua spriéncia mística an finales 1654, el fazira la sue "segunda cumberson", abandonou l sou trabalho científico, i dedicou-se a la [[filosofie]] i [[teologie]]. Las sues dues obras más famosas dátan dessa época: las ''Lettres Provinciales'' i las ''Pensées'', tiempo este durante l cunflito antre [[Jansenistas]] i [[jesuítas]]. Neste anho, tamien screbiu un amportante tratado subre la aritmética de l triánglos.<ref>Cunnor, James La. Pascal's Wager (HarperCollines, 2006</ref> Aperfeiçou l [[barómetro]] de Torricelli i, na matemática, publicou l famosa ''Traité du triangle arithmétique'' ([[1654]]). Juntamente cun [[Pierre de Fermat]], stabelecendo las bases de la [[teorie de las porbabilidades]] i de la [[análise cumbinatória]] ([[1654]]), que l [[Países Baixos|nerlandés]] [[Christiaan Huyges|Huyges]] ampliou más tarde ([[1657]]). Antre 1658 i 1659, screbiu subre l ciclóide i la sue outelizaçon ne l cálclo de l belume de sólidos.<ref name="boltaireletters">Voltaire, ''Age of Lhouis XIV'' 424, 358.</ref> [[Fexeiro:Blaise Pascal 2.jpg|thumb|lheft|200px|Blaise Pascal - Retrato por anónimo de l [[Seclo XVII]]]] Neste mesmo anho, apuis dua "bison debina", abandonou las ciéncias pa se dedicar solo a la [[teologie]], i ne l anho seguinte recolhiu-se a la abadie de Port-Royal ç Champs, centro de l [[jansenismo]], solo tornando a las ciéncias apuis de "nuobo milagre" ([[1658]]). Neste período publicou sous percipales lhibros filosófico-relegiosos: ''Les Provinciales'' ([[1656]]-[[1657]]), cunjunto de 18 cartas scritas para defender l jansenista [[Antoine Arnauld]], ouponente de l [[jesuítas]] que staba an julgamento puls teólogos de [[Paris]], i ''Pensées'' ([[1670]]), un tratado subre la spiritualidade, an que fizo la defesa de l [[cristandade]] i marcou l ampeço de sou afastamiento de l jansenistas, façon católica anspirada nua deturpaçon de l pensamiento de [[Santo Agostico]].<ref name="boltaireletters"/> Cumo Teólogo i scritor çtacou-se cumo un de l mestres de l [[racionalismo]] i eirracionalismo modernos i sue obra anfluenciou ls angleses [[Charles Wesley|Charles]] i [[John Wesley]], fundadores de la [[Eigreija Metodista]]. Un de ls sous tratados subre [[heidrostática]], ''Traité de l'équilibre ç lhiqueurs'', solo fui publicado apuis de muorto, un anho apuis de la sue muorte ([[1663]]). Sclareciu finalmente ls percípios barométricos, de la [[prensa hidráulica]] i de la trasmissiblidade de pressones. Stabeleciu l [[percípio de Pascal]] que diç: nun lhíquido an repouso ó eiquilíbrio las bariaçones de presson trasmíten-se eigualmiente i sin perdas para todos ls puntos de la massa lhíquida. Ye l percípio de funcionamiento de l [[macaco heidráulico]]. Na [[Mecánica]] ye houmenageado cula ounidade de tenson macánica (ó presson) [[Pascal (ounidade)|Pascal]] (1Pa = 1 N/n²; 10<sup>5</sup> N/n² = 1 bar). Pascal bibiu an malas cundiçones sanitárias al lhargo de la sue bida i la sue muorte bieno solo dous meses apuis de l sou 39º anibersário, an 19 de agosto de 1662. == Obras de Pascal an pertués == * "Pensamientos", Trad. Sérgio Milliet, Col. Ls Pensadores, belume XVI, eiditora Abril Cultural. San Paulo, 1973. * "Pensamientos", San Paulo: [https://web.archive.org/web/20090822225250/http://www.martinsfontes.com.br/ Martins Fuontes], 2005. * [http://www.principios.chla.ufrn.br/17-18P-183-204.pdf Diálogo de Pascal cul Sr. de Saci]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [[Percípios: rebista de filosofie]], 2005. == Lhibros i artigos subre Pascal an pertués == * Gérard Lhebrun, Pascal Coleçon Ancanto Radical. Eiditora Brasiliense, San Paulo. * Scarlett Marton, "Pascal: la busca de l punto fixo i la prática de la anatomie moral", in Rebista Çcurso nº 24. Çcurso Eiditoral, San Paulo, 1994. * Heinri Gouhier, Blaise Pascal Cumberson i apologética, San Paulo: Çcurso eiditorial == Ber tamien == * [[Aposta de Pascal]] * [[Percípio de Pascal]] {{ref-section}} == Lhigaçones sternas == * [http://plato.stanford.edu/entries/pascal/ Stanford Ancyclopedie of Philosophy] * [http://www.hottopos.com.br/bidlib2/blaise_pascal.htm Blaise Pascal: l home i la ciéncia]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Portal-filosofie}} {{Wikiquote|Blaise Pascal}} {{biografies}} {{Portal-st-cien}} [[Catadorie:Filósofos de la Fráncia]] [[Catadorie:Matemáticos de la Fráncia]] [[Catadorie:Físicos de la Fráncia]] [[Catadorie:Geómetras]] aj4i218jeejbt3zxupsyb5314332d7g Cuba 0 979 108773 106040 2026-11-08T00:45:55Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 108773 wikitext text/x-wiki {{TraduçonOuto}} {| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+<big>'''República de Cuba'''</big> |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan=2 | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Flag of Cuba.svg|left|130px]] | align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Coat of Arms of Cuba.svg|left|125px]] |} |- | align="center" colspan=2 |[[Fexeiro:LocationCuba.svg|left|290px]] |- | '''Lhéngua oufecial''' || {{l|Castelhano}} |- | '''Capital'''<br />&nbsp;- Populaçon:<br />|| {{l|Habana}}<br />2,4 milhones<small>(2005)</small> |- | '''Área'''<br /> | 110.861&nbsp;km² <br /> |- | '''Populaçon'''<br />&nbsp;- Total:<br />&nbsp;- Densidade: | <br />11.382.820<small>(2006)</small><br />102 ab./km² |- |} La '''República de Cuba''' ye un paíç ansular [[América|amaricano]] lhocalizado ne l norte de l [[Mar de l Caribe]] (ó Caraíbas). Ls territórios mais próssimos son las [[Bahamas]], la nordeste, l [[Haiti]], la sudeste, ls [[Stados Ounidos de la América]], la norte, la quelónia [[Reino Ounido|británica]] de las [[Ilhas Caymanes]], la sul, la [[Jamaica]] tamien la sul, i l território [[Stados Ounidos de la América|norte amaricano]] de [[Nabassa]], inda la sul. La sue capital ye [[Habana]] (an castelhano, ''La Habana''). La ilha fui çcubierta pul ''Almirante de la Mar Oceana'' [[Cristóvão Colombo]] na sue purmeira biaige al que depuis serie chamado de [[Nuobo Mundo]], ne l die [[27 de outubre]] de [[1492]]. == Stória == {{Artigo percipal|[[Stória de Cuba]]}} === Populaçon natiba === Las scabaçones arqueológicas, ls dados stóricos i a toponímia de l paíç andican que Cuba era poboada por bárias etnias i culturas, percipalmente puls chamados índios ''siboneyes'' i ''taínos'' que pertencian a tribos de agricultores i oleiros. La cunquista i la colonizaçon trouxírun cumo cunsequéncia sou stermínio, antretanto, sous traços físicos manifestan-se an alguns nembros de famílias eisoladas. === Colonizaçon i andependéncia === L domínio [[Spanha|spanhol]] subre Cuba durou quatro seclos. Ne l die [[10 de dezembre]] de [[1898]] la [[Spanha]], passado tener sido derrotada pula ambason amaricana la Cuba, assinou cun ls [[Stados Ounidos]] l [[Tratado de Paris]] que pon fin a la dominaçon spanhola na ilha. Ne l die 1º de Janeiro de l anho seguinte, ls [[Stados Ounidos]] stablecírun un gobierno melitar na ilha. Durante quaije quatro anhos ls Stados Ounidos mantibírun la acupaçon de la ilha atrabeç dun gobierno melitar. Ne l die 20 de maio de [[1902]] fui proclamada la [[República]] an Cuba, mas l gobierno norte-amaricano, an 1901, tenie cumbencido la Assembléia Custituinte cubana a ancorporar un apéndice a la Custituiçon de la República, la [[Emenda Platt]], pula qual se cuncedie als Stados Ounidos l dreito de anterbir ne ls assuntos anternos de la nuoba república, negando a la ilha, bien cumo a la bezina ilha de [[Porto Rico]], la cundiçon jurídica de nacion soberana, l que lhemitarie sue [[soberanie]] i [[andependéncia]] por 58 anhos. Ne l die [[1 de Janeiro]] de [[1959]] l [[Eisército Rebelde]] dirigido pul sou Comandante i xefe, [[Fidel Castro]], derrota l gobierno que gobernaba l paíç. Ye a partir desse momiento que Cuba oubténen sue total i definitiba andependéncia an relaçon als [[Stados Ounidos]]. Atualmente, la República Socialista de Cuba ye solo paíç [[socialismo|socialista]] de l [[Oucidente]], i un de ls poucos países de l mundo, cumo la [[República Popular de la China]], [[República Popular Democrática de la Coréia]] i la [[República Socialista de l Bietname]]. == Geografie == {{Artigo percipal|[[Geografie de Cuba]]}} [[Fexeiro:Cuba satellite.PNG|Mapa de Cuba|thumb|left|250px|[[Image de satélite]] de Cuba.]] Cuba ye un arquipélago formado por aprossimadamente 4.195 [[restinga]]s, ilhotas i ilhas. Las maiores son la Ilha de Cuba i la Ilha de la Mocidade, cun ua superfice de 2.200&nbsp;km quadrados. La lhonga ilha de Cuba ye la maior destas ilhas de las [[Caraíbas]] cun ua superfice 104.945&nbsp;km quadrados. L cunjunto de l arquipélago cubano, ten ua superfice de 110.860 quilómetros quadrados i ua stenson territorial de 1.200 quilómetros. Banhada la norte pul [[streito de la Flórida]] i pul [[ouceano Atlántico]] Norte, la noroeste pul [[golfo de l México]], la oeste pul canhal de la [[Península de Iucatana]], la sul pul [[mar de las Caraíbas]] i la lheste pula [[passaige de Barlabento]]. La república cumprende to la ilha, ancluindo muitas ilhas próssimas cumo la [[ilha de la Mocidade]], cula scepçon de la baía de [[Guantanamo]], ua base nabal que stá alugada als [[Stados Ounidos de la América]] zde [[1903]]. La ilha de Cuba ye a 16ª maior ilha de l mundo. La ilha de Cuba stá formada percipalmente por prainadas onduladas, cun colinas i muntanhas mais scarpadas situadas maioritariamente na zona sudeste de la ilha. L punto mais eilebado ye l [[Pico Rial del Turquino]] cun 2 005 n. L clima ye tropical, ambora temperado puls bentos [[Alísios]]. Eisiste ua staçon relatibamente seca de Nobembre la Abril i ua staçon mais chubiosa de Maio la Outubre. [[Habana]] ye la maior cidade i la capital, i [[Santiago de Cuba]] i [[Camaguey]] son outras cidades amportantes. == Política == {{Artigo percipal|[[Política de Cuba]]}} [[Fexeiro:El_Capitolio.jpg|thumb|left|250px|[[Capitólio de Habana]], sede de l gobierno de Cuba até la [[Reboluçon Cubana]].]] Cuba ye ua república [[socialismo|socialista]], ourganizada segundo l modelo marxista-lheninista (partido solo, sin eileiçones diretas para cargos eisecutibos, ó amprensa lhibres), de la qual [[Fidel Castro]] fui l purmeiro-secretairo de l Comité Central de l [[Partido Quemunista de Cuba]] i l persidente de ls Cunselhos de Stado i de Menistros (persidente de la República), i que gobernou zde 1959 cumo [[xefe de gobierno]] i a partir de 1976 tamien cumo [[xefe de stado]] i comandante an xefe de las fuorças armadas. Fidel afastou-se de l poder an [[1 de agosto]] de [[2006]], pula purmeira beç zde la bitória de la ansurgéncia, por porblemas de salude. Sou armano, [[Raúl Castro]], assumiu anterinamente las funçones de Fidel (secretairo-giral de l Partido Quemunista Cubano, comandante supremo de las Fuorças Armadas i persidente de l Cunseilho de Stado), eisercendo-las até [[19 de febreiro]] de [[2008]] nessa cundiçon, quando [[Fidel Castro]] renunciou oufecialmente. [[Raúl Castro]] fui eileito nuobo persidente de Cuba ne l die [[24 de febreiro]] de [[2008]] an eileiçon de candidato solo. La política de ls Stados Ounidos para Cuba stá permeada por grandes cunflitos de antresses que remontan al gobierno de [[Thomas Jefferson]], na purmeira década de l seclo XIX. Las relaçones cunflituosas aperfundórun-se cula Reboluçon Cubana de 1959, an que ls rebolucionários ancabeçados por Fidel Castro Ruç promobírun reformas statales de cunho socialista que zagradában ls Stados Ounidos naquel cuntesto de la [[Guerra Frie]]. <small>Moniç Vandeira (1998, p.&nbsp;14)</small>.<ref name=MONIZ>BANDEIRA, Lhuiç Alberto Moniç. De Martí la Fidel: la Reboluçon Cubana i la América Lhatina. Riu de Janeiro: Ceblizaçon Brasileira, 1998.</ref> La [[Reboluçon Cubana]] (1959), lhiderada por Fidel, tubo apoio generalizado, até de las pessonas que nun éran eideologicamente squerdistas, pus muitos pensórun que ls percípios de l rebolucionários éran la [[soberanie]] popular, yá que esso fui l que eilhes reibindicórun ne l [[Manifiesto de Montecristi]]. An 1º de dezembre de 1961, inda assi, Fidel declarou-se [[marxismo-lheninismo|marxista-lheninista]] i stableciu acuordos cula [[Ounion Sobiética]]. {{quote1|You tenie a maior buntade de antender-me cun ls Stados Ounidos. Até fui alhá, falei, spliquei nuossos oubjetibos. (…) Mas ls bumbardeios, por abiones amaricanos, de nuossas fazendas açucareiras, de las nuossas cidades; las amenaças de ambason por tropas mercenárias i la amenaça de sançones eiquenómicas custituen agressones a la nuossa soberanie nacional, al nuosso pobo".''<small> Fidel Castro, la Lhouis Wiznitzer, ambiado special de l GLOBO la Habana, an antrebista publicada an 24 de márcio de 1960.</small> <ref name=PRETEXT>[http://www.gwu.edu/~nsarchib/news/20010430/northwods.pdf ''Chairman, Joint Chiefs of Staff, Justification fur US Melitary Anterbention in Cuba (ancludes cober memoranda), March 13, 1962, TOP SECRET, 15'']</ref>}} Para se defender, Fidel buscou apoio de l lhíder sobiético na época, [[Nikita Khrushchob]], cun quien ampeçou cumbersaçones an 6 de febreiro de 1960, stablecendo relaçones diplomáticas formales cula [[Ounion Sobiética]] an 8 de maio desse anho. La [[Ounion Sobiética]] se cumprometiu a adquirir cinco milhones de toneladas de açucre porduzidas an Cuba, a facilitar la aquisiçon de petrólio i cereales, prober crédito i passou a dar cobertura melitar a la defesa de la ilha..<ref name=TIMELINE>[http://www.pbs.org/wgbh/amex/castro/timeline/andex.html ''Timeline: Post-Rebolution Cuba 1958-1976.'' PBS - Public Broadcast Serbices]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Por outro lhado, an 17 de márcio de 1960, l persidente [[Dwight Eisenhower]] aprobou oufecialmente, i dibulgou publicamente, un "praino anti-Castro", criando ambargos comerciales al lhibre quemércio de l açucre cubano, i a la sue amportaçon de petrólio i armamientos, i lhançou ua propaganda anti-Castro. L praino de Eisenhower ancluía ancentibos pa ls silados cubanos de Miami tentáren derrubar Castro atrabeç de açones terroristas.<ref name="PRETEXT"/> Na sue campanha persidencial [[Kennedy]] acusou las políticas de [[Nixon]] i [[Eisenhower]] de "negligéncia i andifrença", i de tenéren colaborado para que Cuba antrasse na [[cortina de fierro]].<ref name="PRETEXT"/><ref name="TIMELINE"/> === Dreitos Houmanos === Ne l tocante als Dreitos Houmanos, ls númaros móstran ua tendéncia de eiboluçon faborable, ne ls redadeiros binte anhos. An [[1978]] habien antre 15&nbsp;000 i 20&nbsp;000 presos políticos an Cuba, númaro que declinou para cerca de 12 mil an [[1986]]. An [[2006]], anque dua reduçon sustancial, inda habie, segundo la [[Anistia Anternacional]], antre 980 i 2.500 prisioneiros políticos na ilha.<ref name=NOIR>[http://lhusitanobr.blogspot .com/2007/08/l-lhibro-negro-de l-quemunismo.html''Le lhibre noir du communisme'', Paris: Eidiçones Robert Lhaffont, 1997.]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Esse númaro cuntinou a caer seneficatibamente ne ls anhos seguintes. An [[2007]], era de 234 i, an [[2008]], era de 205. "L resultado óbbio ye que segue la tendéncia, ouserbada ne ls redadeiros 20 anhos, de la diminuiçon gradual de pessonas cundenadas por motibaçones políticas", segundo la Comisson Cubana de Dreitos Houmanos, un grupo eilegal ambora tolerado. Mas la comisson tamien chama la atençon para las mais de 1.500 detençones rápidas, feitas de forma arbitrária. L gobierno se defende salientando l respeito, an Cuba, als dreitos a la [[salude pública|salude]] i a la [[eiducaçon]], a la lhiberdade relegiosa i de associaçon. Para alhá desso, acusa ls Stados Ounidos de lhemitar, cun sou ambargo eiquenómico, ls dreitos houmanos na ilha. "Cuba ye un paíç adonde ne ls redadeiros 50 anhos nun fui registrado un solo zaparecido, torturado ó ua eisecuçon strajudicial", dixe l chanceler cubano Felipe Péreç Roque." <ref>[[L Globo]]/[[Reuters]], 2 de febreiro de 2009. [http://oglobo.globo .com/mundo/mat/2009/02/02/numero-de-presos-politicos-an-cuba-cai-an-2008-754233998.asp Númaro de presos políticos an Cuba cai an 2008] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220306183430/http://oglobo.globo/ |date=2022-03-06 }}</ref> === Eileiçones gerales === An [[21 de outubre]] de [[2007]] rializórun-se an Cuba eileiçones gerales, cul cumparecimiento de mais de 8 milhones de eileitores, para eileger ls delegados de las ''"Assemblés Munecipales de l Poder Popular"'' na ilha. Segundo la menistra de la Justícia, [[María Sther Reus]], ténen dreito a eisercer l boto cerca de 8,3 milhones de pessonas, ne ls 37&nbsp;749 coleijos eileitorales hablitados an 169 munecípios.<ref name=ELEICAO>[http://www1.fuolha.uol .com.br/fuolha/mundo/ult94u337964.shtml''Cuba ancerra preparatibos para las próssimas eileiçones gerales.'' Habana: Agéncia EFE, in Fuolha Online; 19 de outubre de 2007 - 08h21]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Por ocasion de la rializaçon de las eileiçones gerales, [[Fidel Castro]] cunclamou, mais ua beç, l persidente [[George W. Bush]] a por fin al ambargo comercial la Cuba <ref name=BLOQUEIO>[http://www1.fuolha.uol .com.br/fuolha/mundo/ult94u338521.shtml ''Fidel piede la Bush que suspenda bloqueio la Cuba.'' Habana: Agéncia EFE; in Fuolha Online; 21 de outubre de 2007 - 16h55]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i acusou [[Bush]] de star ''"oubcecado"'' cun Cuba.<ref name=BUSHa>[http://www.plenglish .com.mx/article.asp?ID={8C5897AC-E933-43B7-B316-9DA4BB62FCDD})&lhanguage=EN''Fidel Castro: Bush is Ousessed with Cuba.'' Habana: La Prensa Lhatina, 22 de outubre de 2007]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> L gobierno norte-amaricano de l persidente [[George W. Bush]], sous aliados, i ls oupositores al regime de Castro silados an [[Miami]] çcordan, i se refíren a las eileiçones cubanas cumo sendo un "eisercício cosmético de democracie"..<ref name=CONCLUIR>[http://news.bbc.co.uk/1/hi/world/americas/7053170.stn ''Cuba begines its eiletion process'' BBC News 22 Otober 2007, 07:37 GMT 08:37 UK]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Fidel Castro renunciou a la persidéncia an [[19 de febreiro]] de 2008<ref>[http://noticias.tierra .com.br/mundo/anterna/0,,OI2465469-EI8140,00.html Fidel Castro renuncia a la persidéncia de Cuba]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i sou armano Raúl fui eileito pula Assemblé Nacional an [[24 de febreiro]] para sucedé-lo na Persidéncia de Cuba. L general yá gobernaba Cuba anterinamente zde júlio de 2006, debido als porblemas de salude de Fidel, que culminórun an sue renúncia al cargo.<ref name=RAUL>[http://www1.fuolha.uol .com.br/fuolha/mundo/ult94u375749.shtml ''Delantre de Cuba, Raúl Castro debe anfrentar zafio de las reformas.'' Fuolha Online, 25/02/2008 - 13h05]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === L gobierno Raúl Castro === [[Fexeiro:Raúl Castro.JPG|thumb|150px|[[Raúl Castro]], atual persidente de Cuba.]] Raúl prometiu ''"eiliminar proibiçones"'' na ilha, mas reconheciu l lhegado de sou armano, que quedou mais de 49 anhos la frente de l poder: ''Nas próssimas sumanas, ampeçaremos a eiliminar las'' (proibiçones) ''mais simples, yá que muitas deilhas tubírun cumo oubjetibo eibitar l aparecimiento de nuobas zeigualdades nun momiento de scasseç generalizada'', declarou durante sou çcurso de posse. An márcio de 2008 Raúl Castro lhiberou la benda de cumputadores pessonales (PC's) i DBD's an Cuba,<ref name=COMPCUBA>[http://www1.fuolha.uol .com.br/fuolha/anformatica/ult124u381610.shtml ''Raúl Castro lhibera benda de PCs i DBDs an Cuba.'' Habana: Agéncia Reuters, 13/03/2008, 14h37 in Fuolha Online]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> la benda de telifones telmobles i telbisores a cidadanos quemuns tamien fui lhiberada. Ne l final de abril, Raul Castro cumbocou ua assembléia de l Cungresso de l [[Partido Quemunista Cubano]] (PCC) pa l segundo semestre de 2009, para redefinir ls eixes políticos i eiquenómicos de l paíç. L VI Cungresso de l [[Partido Quemunista Cubano|PCC]], quando ocorrer, tiran decorrido onze anhos sin que se tenga reunido l uorgon supremo de decison política de Cuba.<ref name=CONGRESSO>[http://diariodegital.sapo.t/news.asp?section_id=10&id_news=330112 ''Cuba: Raul Castro cumboca Cungresso de l PC al fin de 11 anhos'' Diário Degital, 29-04-2008 2:05:00]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=cungresso2>[http://noticias.uol .com.br/ultnot/reuters/2008/04/29/ult27u65763.jhtn ISRAEL, Steban. ''Raúl Castro marca cungresso i cunsulida sucesson an Cuba.'' Habana: Agéncia Reuters, in UOL Amboras, 29/04/2008 - 09h59]{{Lhigaçon einatiba|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Relaçones anternacionales === [[Fexeiro:Vladimir Putin in Cuba 14-17 December 2000-5.jpg|thumb|left|250px|[[Bladimir Putin]] i [[Fidel Castro]] an [[2000]].]] Passado tener permitido la benda de alguns perdutos a cubanos, l gobierno de Raul Castro ampeçou a ser melhor bisto pula midie anternacional, anclusibe, cula spetatiba de que Chanceleres ouropeus retiren las sançones contra Cuba.<ref>[http://noticias.tierra .com.br/mundo/anterna/0,,OI2960181-EI294,00-Chanceleres+ouropeus+se+aprossiman+de+retirada+de+sancoes+contra+ Cuba.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://noticias.tierra .com.br/mundo/anterna/0,,OI2960226-EI294,00-Lhiberdade+al+pobo+deberie+cundicionar+suspensao+de+sancoes+a.Cuba+diç+PE.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> An júnio de 2008 la [[Ounion Ouropéia]] aceitou abrir mano de las sançones diplomáticas contra Cuba abriu un porcesso de diálogo político ancondicional cula ilha. La decison fui tomada anque de ls pedidos de l [[Stados Ounidos]] para que ls países mantibessen ua postura dura contra [[Habana]].<ref name=UESANCAO>{{Citation |title=.com/eiquenomie/mat/2008/06/20/uniao_ouropeia_suspende_sancoes_diplomaticas_contra_ cuba-546891950.asp ''Ounion Ouropéia suspende sançones diplomáticas contra Cuba.'' Balor Online, in GloboOnline, 26 de júnio de 2008, 15h23. |url=http://oglobo.globo/ |accessdate=2021-08-08 |archivedate=2022-03-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220306183430/http://oglobo.globo/ }}</ref> ==== Relaçones cun ls Stados Ounidos ==== An [[15 de abril]] de 1959, l gobierno cubano adotou sue purmeira [[reforma agrária]], stablecendo un lhemite al tamanho de las propiadades rurales pribadas i zapropiando l scedente, que staba 90% nas manos de grupos amaricanos. L gobierno oufreciu an pagamiento pulas tierras zapropiadas l mesmo balor ousado para la cobrança de l [[amposto territorial rural]] de las propiadades. La purmeira propiadade rural a ser zapropiada fui, simbolicamente, la propiadade de la família de Castro - cun 14 mil heitares de tierra, chamada Macanas - lhocalizada próssimo al poboado de [[Birán]], Mayarí, na fértil region de la antiga porbíncia de l Ouriente (hoije porbíncia de Holguín); sue mai, la agora ex- lhatifundiária Lhina Ruç, fui bibir ne l [[México]]. An janeiro de [[1960]] Cuba zapropiou 28.328 [[heitare]]s de tierras pertencentes la centrales núclear açucareiras amaricanas, que ancluían 14.164 [[ha]] de pastos i florestas de propiadade de la [http://en.wikipedie.org/wiki/United_Fruit_Cumpany United Fruit Cumpany]; la United Fruit inda cuntinarie detendo outros 95.100 [[ha]] de tierras férteis an Cuba. An [[1901]], durante la acupaçon melitar de Cuba puls [[Stados Ounidos]], la United Fruit adquirira 81.000 [[ha]] de tierras de agricultores cubanos andibidados, na region cubana de Ouriente - la mais fértil de la ilha - al précio de US$ 2,47 l [[heitare]]. An [[6 de júnio]] de 1960, Cuba solicitou la dues refinaries de petrólio norte-amaricanas - [[Texaco]] i [[Esso]] - i ua anglesa, [[Shell]], que refinassen ua partida de ólio amportada de la [[Rússia]]. Las trés cumpanhas se recusórun a refinar l petrólio russo. An [[28 de júnio]] Cuba nacionalizou las trés refinaries. An [[5 de júlio]], Cuba detremina la nacionalizaçon de todos ls negócios i propiadades comerciales amaricanas. An [[6 de júlio]] l persidente [[Eisenhower]] retaliou, cun outorizaçon de l [[cungresso amaricano]], i reduziu an 700.000 toneladas la quota de amportaçon de [[açucre]] cubano puls [[Stados Ounidos]].<ref name=ACUCAR>[http://www.persidency.ucsb.edu/ws/print.php?pid=11866''Statement by the Persident Upon Signing Bill and Proclamation Relating to the Cuban Chochar Quota.'' The Amarican Persidency Porjet; americanpresidency.org; July 6th, 1960]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Esses cunflitos marcórun l ampeço dua relaçon diplomática cunflituosa antre ls [[Stados Ounidos]] i Cuba, perdura até ls dies de hoije, cumo queda besible ne ls çcursos antiamericanos de [[Fidel Castro]] i nas posiçones diplomáticas de l [[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]], que manténen [[Ambargo de ls Stados Ounidos la Cuba|sançones eiquenómicas]] a la ilha, las quales fúrun cundenadas por 15 bezes pula [[Assembléia Giral de las Naciones Ounidas]]. La redadeira resoluçon de la [[ONU]], aprobada die [[8 de nobembre]] de [[2006]], por 183 botos a fabor, quatro contra ([[Eisrael]], [[Ilhas Marshall]], [[Palau]] i Stados Ounidos) i ua abstençon ([[Micronésia]]) ''"reiterou ls apelos de la [[Assembléia Giral de las Naciones Ounidas]] para que todos ls Stados se abstengan de promulgar i aplicar lheis i medidas nun cunformes cun sues oubrigaçones de defender la lhiberdade de l comércio i de la nabegaçon."''.<ref name=ONUBAN>[http://www.un.org/apps/news/story.asp?NewsID=20541&Cr=Cuba&Cr1=''General Assembly yet again issues annual call fur and to US ambargo against Cuba.'' Nuoba York: UN News Centre; 9 de nobembre de 2006]</ref> Las políticas perpuostas por [[Eisenhower]] i [[Nixon]] an relaçon la Cuba,<ref name=INBASION>[http://www.gwu.edu/~nsarchib/news/20010430/ Pentagon Proposed Pretexts Fur Cuban Ambasion 1962]</ref> aliadas a las zapropiaçones de l 14.164 [[ha]] de las tierras mais férteis de la ilha, que stában an manos de la [http://en.wikipedie.org/wiki/United_Fruit_Cumpany United Fruit Cumpany], (hoije [http://en.wikipedie.org/wiki/Chiquita_Brands_Anternational Chiquita Brands Anternational]), de ls benes de l [[Máfia|mafiosos]] norte-amaricanos que, associados la [[Fulgéncio Batista]], splorában ls [[casino]]s i la [[prostituiçon]] - anclusibe anfantil - an Cuba, i la zapropiaçon de bárias outras propiadades de ampresas de ls Stados Ounidos - fatos que se somórun a la recusa de las refinaries de petrólio norte-amaricanas an refinar l petrólio russo, fuorçando sue acupaçon melitar para eibitar l total colapso de la eiquenomie cubana, i sue posterior zapropiaçon - acabórun resultando an relaçones tensas, antre Cuba i ls Stados Ounidos. Houbo frequentes eipisódios de cunfronto abierto, que resultórun afinal ne l rompimiento de relaçones diplomáticas, an [[3 de janeiro]] de [[1961]]. L rompimiento se debiu a ancidentes que ancluíran zde ls bumbardeios de la ilha por abiones piratas norte-amaricanos decolando de la [[Flórida]] para ancendiar canheiros cubanos, até ua zastrada tentatiba de ambason de la ilha, outorizada por [[John Kennedy]] i ourganizada pula [[CIA]], sob l codinome de "ouperaçon Magusto",<ref name=MAGUSTO>[http://www2.correioweb .com.br/cw/2001-03-25/mat_31949.htn De la Redaçon, cun El Paíç i Agéncia France Press. ''Baía de l Cochinos: Papéis secretos mudan perspetiba stórica.'' Brasília: Correio Braziliense, 25 de márcio de 2001]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> cula colaboraçon de la [[Máfia]],<ref name=cia>[http://www.spartacus.scholnet.co.uk/JFKmongose.htn KESSLER, Ronald. ''The CIA at War: Ouperation Mongose.'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ne l eipisódio que quedou mais coincido cumo la "[[ambason de la Baía de l Cochinos]]" (chamada [[Ouperaçon Mongose]], ne ls prainos quasi-terroristas de ls melitares norte-amaricanos)<ref name="cia"/><ref name=KILLCASTRO>[http://www.jfk.org/Research/Cuba/Mongose_Plots.htn''Ouperation Mogose: Assassination Plots.'' The Sixth Flor Museun., 2007]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ó la [[Ouperaçon Northwods]], de 1962.<ref name="PRETEXT"/><ref name=HORTHWOODS>[http://abcnews.go .com/US/story?id=92662 RUPPE, Dabid. ''U.S. Melitary Wanted to Proboke War With Cuba.'' Nuoba York: ABC News, 1 de maio de 2001]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> (Ber tamien [[Crise de l mísseis de Cuba]]). ==== Relaçones cun ourganizaçones multilaterales ==== An [[1962]], Cuba fui spulsa de la [[Organizaçon de ls Stados Amaricanos]]. Zde anton suporta l [[ambargo]] eiquenómico. Todabie, l paíç yá fizo bários acuordos, cun cinco países ([[Spanha]], [[Fráncia]], [[Suíça]], [[Reino Ounido]] i [[Canadá]]), pa l pagamiento de andenizaçones relatibas a las propiadades zapropiadas pula reboluçon.<ref name=pagamientOa>[http://tp.icas.miami.edu/Research_Studies/Spropiated%20Properties.pdf TRABIESO-DÍAZ, Matías F. ''Alternatibe Recommendationes Fur Dealing With Cunfiscated Property In Post-Castro Cuba.'' Miami: Cuba Trasition Porjet; Anstitute Fur Cuban And Cuban-Amarican Studies; University of Miami; 2003; p. 60]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Esses acuordos fúrun l resultado de prolongadas negociaçones cun cada paíç ambolbido, de gobierno para gobierno. Ls pagamientos fúrun efetuados an prestaçones i, an alguns causos, cumo l de la [[Spanha]], cula troca de perdutos comerciales al ambés de denheiro. Ls [[Stados Ounidos]] se recusan a partecipar de negociaçones cun Cuba, i las corporaçones norte-amaricanas zapropiadas cunsidírun ansastifatórios ls tenermos de ls acuordos yá rializados cun outros cinco países.<ref name=pagamientOb>[http://tp.icas.miami.edu/Research_Studies/Spropiated%20Properties.pdf TRABIESO-DÍAZ, Matías F. ''Alternatibe Recommendationes Fur Dealing With Cunfiscated Property In Post-Castro Cuba.'' Miami: Cuba Trasition Porjet; Anstitute Fur Cuban And Cuban-Amarican Studies; University of Miami; 2003; pp. 53-54]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==== Fin de la scluson de la OEA ==== {{atual}} An [[3 de júnio]] de [[2009]], la [[Organizaçon de ls Stados Amaricanos]] (OEA) aprobou por cunsenso la anulaçon de la resoluçon de 1962, que spulsaba la ilha de la ourganizaçon.<ref>[[Stadon]], 3 de júnio de 2009. [http://www.stadao .com.br/anternacional/not_ant381753,0.htn Testo antegral de la resoluçon de la OEA que reboga suspenson la Cuba]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref><ref name="OEAReboga">{{citar web|url=http://noticias.uol .com.br/ultnot/anternacional/2009/06/03/ult1859u1077.jhtn|títalo=OEA readmite Cuba ne l grupo, passado 47 anhos de spulson|data=03/06/2009|publicado=UOL|acessodata=03/06/2009}}</ref> Na época, la spulson acunteciu sob presson de ls Stados Ounidos, ne l cuntesto de la [[Guerra Frie]], quando la ilha se aprossimaba de l [[Pato de Barsóbia|bloco socialista sobiético]]. Assi i todo todos ls gobiernos de l cuntinente restablecírun cuntato cula ilha, cun sceçon de ls Stados Ounidos. Un grupo de trabalho anstituído para debater l assunto apersentou la perpuosta a la [[chanceler]] [[Honduras|hondurenha]], [[Patrícia Ruodas]], que presidie la Assembléia Giral. La perpuosta anton fui aceita por aclamaçon. La decison stórica permite que Cuba seia reincorporada causo manifiste buntade, ambora l gobierno cubano yá tenga declarado an bárias ocasiones nun tener antresse an retornar.<ref name="OEAReboga" /> Ne l mesmo die 3 de júnio, l ex- persidente Fidel Castro, an artigo publicado ne l [[Granma (jornal)|Granma]], acusaba la OEA de tener abierto las puortas ''"al cabalho de Tróia ''[ls Stados Ounidos]'' que apoiou las [[reunion de cúpula|reuniones de cúpula]] de las Américas, l [[neoliberalismo]], l [[narcotráfico]], las bases melitares i las crises eiquenómicas."'' <ref>Granma, 3 de júnio de 2009. [http://granma.cu/spanol/2009/junio/mier3/eilcaballo.html El caballo de Troya]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{es}}</ref> Ne ls redadeiros anhos, gobiernos de squierda de l sub-cuntinente tamien ténen defendido la formaçon dun grupo regional alternatibo a la OEA, sin la persença de ls Stados Ounidos.<ref name="OEAReboga" /> Horas antes de la resoluçon de la assembléia de la OEA, siete deputados amaricanos, la maiorie deilhes [[Partido Republicano (Stados Ounidos de la América)|republicanos]], habien apersentado un porjeto de lhei que suspende l apoio financeiro de ls Stados Ounidos a la ourganizaçon, causo Cuba seia readmitida cumo paíç-nembro de l grupo.<ref>Stadon, 3 de júnio de 2009. [http://www.stadao .com.br/noticias/anternacional,republicanos-apersentan-porjeto-para-colgar-apoio-la-oea,381778,0.htn Republicanos apersentan porjeto para colgar apoio a la OEA]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Subdibisones == {{Artigo percipal|[[Subdebisones de Cuba]]}} Cuba stá debedida an catorze porbíncias cun 169 munecípios, para alhá dun munecípio special (la [[Isla de la Jubentud]]). {| align="center" |----- | align="center" colspan="2" | [[Fexeiro:CubaSubdibisiones.png]] |----- | # [[Isla de la Jubentud]] (''Ilha de la Mocidade'') # [[Porbíncia de Pinar del Río|Pinar del Río]] # [[Porbíncia de La Habana|La Habana]] (''Habana'') # [[Porbíncia Ciudad de La Habana|Ciudad de la Habana]] (''Cidade de la Habana'') # [[Porbíncia de Matanzas|Matanzas]] # [[Porbíncia de Cienfuegos|Cienfuegos]] # [[Porbíncia de Billa Clara|Billa Clara]] # [[Porbíncia de Santi Spíritus|Santi Spíritus]] | <ol start=9> <li>[[Porbíncia de Ciego de Ábila|Ciego de Ábila]] <li>[[Porbíncia de Camaguey|Camaguey]] <li>[[Porbíncia de Las Tunas|Las Tunas]] <li>[[Porbíncia de Granma|Granma]] <li>[[Porbíncia de Holguín|Holguín]] <li>[[Porbíncia de Santiago de Cuba|Santiago de Cuba]] <li>[[Porbíncia de Guantánamo|Guantánamo]] </ol> |} == Eiquenomie == {{Artigo percipal|[[Eiquenomie de Cuba|Eiquenomie de la Cuba]]}} L paíç agora stá lhentamente se recuperando dua séria recesson eiquenómica que se seguiu a la retirada de l susídios de la antiga [[URSS|Ounion Sobiética]] (cerca de 4 a 6 bilhones de dólares anuales an [[1990]]). Solo an [[2006]] l pobo cubano cunseguiu recuperar quaije l mesmo padron de bida de l final de la [[década de 1980]], i la eiquenomie de Cuba inda hoije sofree las cunsequéncias de l rígido [[Ambargo la Cuba|ambargo]] comercial, ampuosto puls [[Stados Ounidos]] zde [[1962]]. D'acuordo cun las outoridades cubanas, l ambargo norte-amaricano tenerie causado ua perda de mais de 79 bilhones de dólares a la sue eiquenomie. Anque desso l índice de pobreza de Cuba era l sesto menor an 2004 dentre ls 102 países an zambolbimiento pesquisados (de acuordo cula Pnud, ourganismo de la ONU),<ref name=SOCIAL>[http://noticias.uol .com.br/ultnot/special/2008/cuba/cubasobfidel.jhtn GARABELLO, Murilo. ''Regime de Fidel cerceou democracie i dreitos houmanos, mas melhorou qualidade de bida.'' San Paulo: ''Special Cuba'', Redadeiras Amboras, UOL, 19 de febreiro de 2008, besitado a las 14:06]{{Lhigaçon einatiba|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i Cuba stá antre ls 70 países de l mundo que ostentan un alto [[Índice de Zambolbimiento Houmano]] (arriba de 0,800); an 2007 l [[IDH]] de Cuba fui 0,838 (51° lhugar). An 2006 l crecimiento eiquenómico de Cuba, segundo las redadeiras stimatibas de la [[CIA]], fui de 11.1% (stimatiba),<ref name=CIAWFB>[https://www.cia.gob/lhibrary/publicationes/the-world-fatbok/print/cu.html ''The World Fatbok: Cuba, 2007'', CIA]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i segundo la stimatibas de la [[CEPAL]] <ref name=CEPAL>[http://noticias.uol .com.br/ultnot/eiquenomie/2006/12/14/ult1767u82382.jhtn ''Eiquenomie lhatino-amaricana crecerá 5,3% an 2006, segundo relatório de la Cepal.'' Redadeiras Amboras, UOL News, 14 de dezembre de 2006 - 17h22]{{Lhigaçon einatiba|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> l [[PIB]] cubano puode tener crecido 12,5% (stimatiba).<ref name=ECLAC>{{Citation |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130923031131/http://www.eclac.org/publicaciones/xml/3/28063/LCG2332B_2.pdf |archivedate=2013-09-23 |title=''CEPAL, Anuario stadístico de América Lhatina y el Caribe, 2006, Stadísticas eiquenómicas, P. 86 |url=http://www.eclac.org/publicaciones/xml/3/28063/LCG2332B_2.pdf |accessdate=2009-06-17}}</ref> La porduçon andustrial creciu 17.6% an 2006, pula stimatiba de la [[CIA]]. La renda per capita de ls cubanos atingiu US$ 4.100 an 2006.<ref name="CIAWFB"/> L ambargo comercial ampuosto la Cuba puls [[Stados Ounidos]], zde 1962, dediculta enormemente la spanson de l quemércio sterior cubano. Mas Cuba ten cunseguido atrair alguns ambestimientos strangeiros, cerca de metade deilhes feitos pula [[Ounion Ouropeia]]; grandes ambestimientos ténen sido feitos nas árias de turismo, einergie i telquemunicaçones. An meados de 2007 l persidente an eisercício, [[Raul Castro]], anunciou nuobas medidas para ancentibar ls ambestimientos strangeiros an Cuba <ref name=INBEST>[http://www1.fuolha.uol .com.br/fuolha/denheiro/ult91u332532.shtml''Cuba prepara nuoba abiertura a ambestimientos strangeiros.'' Habana: France Presse; Dinehiro; Fuolha Online, 29 de setembre de 2007 - 19h28]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> L gobierno cubano ten criado nuobas lheis, i oumentando la fiscalizaçon, para regulamentar la criaçon de nuobos negócios particulares. Atualmente 22% de l [[PIB]] de Cuba ye gerado por negócios particulares. Las atebidades que puoden ser rializadas por particulares son oufecinas, pequeinhos negócios, i prestaçon de alguns serbícios. Sou [[PIB]] ye de 51 bilhones de dólares (2007). === Turismo === [[Fexeiro:Cuba011.jpg|thumb|250px|[[Hotel Nacional de Cuba]] an [[Habana]].]] L [[turismo]] an Cuba oubtebe un crecimiento sponencial zde [[1989]], quando solo 270.000 biajórun a la ilha caribenha. An [[1990]], Cuba recebiu la bejita de cerca de 342 mil turistas strangeiros, i çpunha de aprossimadamente 12 mil apartamientos de [[hotel]] adequados al turismo anternacional. An [[1999]] Cuba yá recebiu 1,6 [[milhon]] de turistas, l que repersentou un crecimiento médio anual de 19% ne l númaro de bejitantes durante la [[década de 1990]], i yá cuntaba cun 32.260 apartamientos de hotel de classe anternacional. An [[2003]] Cuba recebiu 1,9 milhones de turistas, que gerórun [[US$]] 2 bilhones an receitas. An [[2005]] Cuba recebiu sou recorde de 2,3 milhones de turistas, l que repersentou un ancremiento de 13,2% an relaçon la [[2004]]. An [[2006]] la receita cun turismo batiu l recorde, atingindo US$ 2,4 bilhones, mas houbo ua pequeinha queda ne l númaro de bejitantes, que somórun 2,2 milhones.<ref name=EXPONENCIAL>[http://www.atualidad24horas .com/unos-194102-turistas-spanoles-besitaron-cuba-en-2005-33-mas-pese-la-los-huracanes/7935/''Unos 194.102 turistas spañoles besitaron Cuba en 2005, 33% malas pese a los huracanes.'' Fuontes: Fuente: Agencias/EP; Atualidad 24 Horas .com; 26 de janeiro de 2006]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=RECORDE>[http://www.dtcuba .com/shownews.aspx?c=23406&lng=2''Cuba Reports Milliones in Tourist Rebenues.'' 17 de setembre de 2007.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> An 2007 l Menistro de l Turismo, Manuel Marrero, dibulgou ua série de medidas tomadas para tornar l turismo cubano mais cumpetitibo ne l [[Caribe]] <ref name=SPRUCE>[http://uk.reuters .com/article/idUKN2728306920070627?pageNumber=1 FRANK, Marc. ''Cuba takes steps to spruce up tourisn appeal.'' Habana: uk.reuters .com, 27 de júnio de 2007 19:12 BST]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> L turismo de massa fui ua de las formas ancontradas para cuntornar la [[Crise eiquenómica de 2008|crise ecónomica]], i hoije ye la percipal fuonte de dibisas de l paíç <ref name=BIAGEM>[http://blog.stadao .com.br/blog/zanin/?p=5411&more=1&c=1&tb=1&pb=1 ZANIN,Lhuiç. ''Biaige la Cuba (2007). <small>Lhuiç Zanin ye crítico i colunista de l Stadon i eiditor de sou suplemiento ''Cultura''.</small> San Paulo: Atualidades, 1 de márcio de 2007]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Stimatibas feitas pula ''World Tourisn Organization'' andican que, causo tubisse sido lhebantado l ambargo norte-amaricano, an 2007 cerca de 4 milhones de turistas poderien tener bejitado Cuba, repersentando ua fatie de mercado de 15,9% de l turismo na region de l [[Caribe]].<ref name=TUR2007>[http://lhanic.utexas.edu/la/cb/cuba/asce/cuba7/crespo.pdf CRESPO, Nicolás i DIAZ, Santos Negrón. ''Cuban Tourisn in 2007: Eiquenomic Ampat''; Cuba in Trasition - ASCE 1997]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Esse turismo poderie gerar ua receita direta de de US$ 7,5 bilhones, i gerarie ua porduçon adicional, ne l resto de la eiquenomie cubana, de US$ 7,650 milhones.<ref name="TUR2007"/> La atebidade turística yá dá amprego a cerca de 268.000 cubanos, sendo 138.000 an ampregos diretos (de ls quales cerca de 20% de nible ounibersitário), i 130.000 andiretos.<ref name="TUR2007"/> == Anfra-strutura == === Biotecnologie === Zde 1993 Cuba ben fazendo grandes progressos na ária de [[biotecnologie]] <ref name=BIOTECNOLOGIA>[http://www.cib.org.br/an_die.php?id=670 ''Cuba i China abançan na biotecnologie.'' Cunseilho de Anformaçones Subre Biotecnologie, 23 de dezembre de 2005. <small> Fuonte: Chicago Tribune, 19 December 2005 i Chicago Tribune i Crop Biotech, 16 December 2005</small>]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> , tenendo oubtido registro de sues patentes i dreitos de sue sploraçon comercial ne ls [[Stados Ounidos]]. Sue bacina contra heipatite V ye bendida an 30 países de l mundo. An 1994, l angresso de dibisas an Cuba atrabeç de la sportaçon de biotecnologie alcançou la cifra de 400 milhones de dólares i se stima que ne l feturo poderie ser maior que l de l açucre.<ref name=BIOTEC>[http://br.geocities .com/josemarti_rj/atualidades35.html DIETRICH, Heinç. ''CUBA: L milagre biotecnológico'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La [[biotecnologie]] cubana yá gerou mais de 600 patentes para drogas nuobas i inobadoras cumo bacinas, proteínas recombinantes, anticorpos monoclonales, eiquipamiento médico cun software special, i sistemas de diagnósticos. Cerca de sessenta outros perdutos stan ne ls stágios finales de pesquisa..<ref name=SURBEYa>{{Citation |title=Surbey of Lhatin America and the Caribbean 2003-2004.'' pp 287-293; ECLAC |url=http://www.eclac.org/publicaciones/xml/8/15398/Cuba.pdf |accessdate=2009-06-17 |archivedate=2013-09-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130923030616/http://www.eclac.org/publicaciones/xml/8/15398/Cuba.pdf }}</ref> Cuba zambolbiu ua cunsidrable capacidade de pesquisa (científica), talbeç maior que la de qualquiera outro paíç an zambolbimiento fura de l [[sudeste asiático]].<ref name=NATURE>{{Citation |title=.com/nature/journal/b436/n7049/andex.html''Socialisn in one country: Cuba's scientific community has made sustantial progress in addressing social porblems.'' <small> Nature; bol. 436, issue 7049 (July 2005); p303. |url=http://www.nature/ |accessdate=2009-06-17 |archivedate=2013-07-19 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130719184926/http://www.nature/ }}</ref> === Einergie eilétrica === Cula crise ampeçada an [[1989]] - i até [[2004]] - l paíç sofriu mui cula falta cronica de eiletricidade, debido a la ansuficiéncia de recursos financeiros de l stado cubano para modernizar i ampliar las sues termoelétricas i sues lhinhas de trasmisson, carentes de spanson para atender al crecimiento de la demanda de [[einergie eilétrica]], que oumenta, an média, 7% al anho. Ls chamados [[apagon]]es chegórun a durar 16 horas, i fúrun ua custante na bida de l pobo cubano. Cunforme declarou Achin Steiner, diretor eisecutibo de l Porgrama de Meio-Ambiente de las [[Naciones Ounidas]], an 2007: ''" Cuba cunseguiu resulber sou frustrante porblema de falta de [[einergie eilétrica]], sin para esso sacrificar sou ampenho de lhongo prazo an promober l uso de cumbustibles inofensibos al meio ambiente"''.<ref name=unenergy>[http://www.iht .com/articles/ap/2007/07/04/news/CB-GEN-Cuba-Einergy.php''UN oufficial: Cuba has solbed its einergy crisis without sacrificing its ambironment.'' Habana: Associated Press; Anternational Heirald Tribune; 4 de júlio de 2007.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> (…) ''"La rede eilétrica cubana inda depende mui de ineficientes reatores la gáç, i poluentes geradores mobidos la diesel, mas l gobierno quemunista stá tomando medidas amportantes ne l sentido de zambolber [[einergie solar]] i [[einergie eiólica]], bien cumo einergie gerada por [[etanol]] de la canha de açucre."'' <ref name="unenergy"/> Nun oustante, ne l ampeço de 2007 l gobierno cubano puso an ouperaçon 4.158 nuobos geradores la diesel, que custórun US$ 800 milhones i ténen capacidade total de gerar 711.811 [[Quilowatt|kW]], cumo ua medida eimergencial para reduzir ls [[apagon]]es<ref name=GERADORES>[http://www.moneywek .com/file/35874/bright-prospets-fur-brazilian-outelities.html''Bright prospets fur Brazilian outelities.'' The MoneyWek; 28 de setembre de 2007]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Eiducaçon === [[Fexeiro:Università de La Habana.jpg|thumb|left|250px|[[Ounibersidade de Habana]], fundada an [[1728]].]] La eiducaçon ye cuntrolada pul Stado i la Custituiçon de Cuba detremina que l ansino fundamental, médio i superior dében ser gratuitos a todos ls cidadanos cubanos i ye oubrigatória até l 9º anho. An [[1958]], antes de l triunfo de la reboluçon, 23,6% de la populaçon cubana era analfabeta i, antre la populaçon rural, ls analfabetos éran 41,7%. An [[1961]] se rializa ua campanha nacional para alfabetizar la populaçon i Cuba torna-se l purmeiro paíç de l mundo a erradicar l analfabetismo (Segundo dados de l própio gobierno). Hoije nun hai mais analfabetos an Cuba. Segundo l ''[[The World Fatbok]] 2007<ref>{{en}} {{citar web|url=https://www.cia.gob/lhibrary/publicationes/the-world-fatbok/geos/cu.html|títalo=The World Fatbok — Cuba|publicado=CIA|outorlink=https://www.cia.gob CIA|acessodata=[[19 de Outubre]] de [[2007]]}}</ref>'', publicado pula [[CIA]], 99.8% de la populaçon cubana, arriba de 15 anhos, sabe lher i screbir. De acuordo cun ls resultados oubtidos ne ls testes de abaluaçon de studantes lhatino-amaricanos, cunduzidos pul painel de la [[Unesco]], Cuba lhidera, por ancha borda de bantaige, ne ls resultados oubtidos pulas terceiras i quartas séries an matemática i cumprenson de lhenguaige. ''"Mesmo ls antegrantes de l quartil mais baixo dentre ls studantes cubanos se zampenhórun arriba de la média regional"'', dixe l painel.<ref name=NYTIMES>[http://query.nytimes .com/gst/fullpage.html?res=9405EFDC103FF937A25751C1A9679C8B63&n=Top/News/World/Countries%20and%20Territories/Cuba MARQUIS, Christofer. '' Cuba Lheads Lhatin America in Primary Eiducation, Study Finds.'' The New York Eiquipas, 14 de dezembre de 2001]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Salude === An Cuba la prestaçon de serbícios relacionados a la salude ye totalmente gratuito, l que se spelha an sous andicadores padron. La taxa de mortalidade anfantil ambaixo de 5 <small>(porbaliblidade de morrer antes de l 5 anhos)</small> an Cuba ye 7, (índice solo superado nas Américas pul [[Canadá]], adonde ye de 6; ne ls [[Stados Ounidos]] ye 8, i ne l [[Brasil]] 33).<ref name=SAUDEa>[http://www.who.ant/whosis/database/country/cumpare.cfn?country=CUB&andicator=MortChildBoth&lhanguage=anglish''Porbablity of dying (per 1 000 lhibe births) under fibe years of age (under-5 mortality rate) , 2005.'' Organizaçon Mundial de la Salude]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La spetatiba de bida al nacer an Cuba ye de 75 anhos pa ls homes i de 79 para las mulhieres; ne ls [[Stados Ounidos]] ye de 75/80).<ref name=SAUDEb>[http://www.who.ant/whosis/database/country/cumpare.cfn?country=CUB&andicator=LEX0Male,LEX0Female&lhanguage=anglish''Lhife spetancy at birth (years), 2005.'' Organizaçon Mundial de la Salude]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La mortalidade adulta, de 15 a 60 anhos, ye an Cuba de 128 pa ls homes i de 83 para las mulhieres, índices solo superados, nas trés Américas, pul [[Canadá]] i pula [[Cuosta Rica]] (ne l Brasil ye de 225/118) <ref name=SAUDEe>[http://www.who.ant/whosis/database/country/cumpare.cfn?country=CUB&andicator=MortAdultMale,MortAdultFemale&lhanguage=anglish''Porbablity of dying (per 1 000 population) betwen 15 and 60 years (adult mortality rate), 2005.'' Organizaçon Mundial de la Salude]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> An 2006, segundo la [[Organizaçon Mundial de Salude]], nun acunteciu an Cuba nanhun causo de [[difterie]], [[sarampo]], [[coqueluche]], [[poliomielite]], [[rubéola]], rubéola CRS, [[tétano]] neonatal, ó [[febre amarielha]]. Ua pequeinha pandemia de [[caxumba]] ampeçou-se an 2004 i inda nun fui cuntrolada; até aquel anho nun habie caxumba an Cuba. Houbo solo trés causos de tétano quemun an 2006 (nun relacionados a partos).<ref name=SAUDEc>[http://www.who.ant/bacines/globalsummary/eimmunization/countryprofileresult.cfn?C='cub''' Eimmunization Profile - Cuba.'' Organzaçon Mundial de la Salude]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La bacinaçon de la populaçon cubana, segundo las statísticas de la [[UNICEF]], zde 1980 atinge índices bastante eilebados. An 2006, 99% de la populaçon tomou la bacina [[BCG]], 99% tomou la purmeira dose de la [[bacina tríplice]] DTP1 <small>([[difterie]], [[tétano]] i [[coqueluche]])</small>, i 89% tomórun sue terceira dose; 99% de la populaçon cubana tomou la terceira dose de la bacina contra [[poliomielite]], 96% tomou la bacina contra [[sarampo]] i 89% contra la [[heipatite]] B.<ref name=SAUDEd>[http://www.who.ant/bacines/globalsummary/eimmunization/timeseries/tswucoberagebycountry.cfn?country=CUB''WHO-UNICEF stimates of eimmunization coberage: Cuba.'' Organizaçon Mundial de la Salude.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Estes resultados, oubtidos na prestaçon de serbícios de salude al pobo cubano - que colocan ls índices padron anternacionales de Cuba dentre ls de países de l purmeiro mundo - son oubtidos cun relatibamente pouco uso de ls recursos eiquenómicos de sue sociadade. Cuba gasta 6,1% de sou [[PIB]] an salude (Stados Ounidos 15,4%, Canadá 9,8%, Brasil 8,8%),<ref name=SAUDEe/> cun un çpéndio per capita de solo ¹Antl $ 229,1, anquanto ls [[Stados Ounidos]] gastan an salude ¹Antl $ 6096.2, l Canadá ¹Antl $ 3173.0 i l Brasil ¹Antl $ 1519.7 per capita. <small> Todos ls balores refrentes als Stados Ounidos i al Brasil repersentan la soma de ls gastos públicos i pribados cun salude; an Cuba i ne l Canadá la salude ye sclusibamente pública.</small><ref name=SUADEf>[http://www.who.ant/whosis/database/country/cumpare.cfn?country=CUB&andicator=PcTotEOHinIntD&lhanguage=anglish''Per capita total spenditure on heialth at anternational dollar rate , 2004.'' Organizaçon Mundial de Salude. <small>Todos ls balores an DÓLAR INTERNACIONAL. L dólar anternacional ye l dólar norte-amaricano ajustado pula "eiquibaléncia de l poder aquisitibo". </small>]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> <small> ¹ Antl $= Dólar Anternacional, que ye l dólar norte-amaricano ajustado para la eiquibaléncia de poder aquisitibo</small> === Religion === L Artigo 8 de la Custituiçon de la República stablece que l Stado reconhece, respeita i garante la lhiberdade relegiosa. Tradicionalmente, Cuba era un paíç [[católico]], mas l númaro de fiéis ten deminuído. Ne l redadeiro censo ls católicos praticantes éran 38,8%, ls [[ateus]] 35,4%, religion [[yoruba]] ([[santerie]]) 17%, [[protestantes]] 6,6%, i ls sin filiaçon/outros 2,2%. Segundo la TB católica Cançon Nuoba, "De l 11,3 milhones de cubanos, solo 3% son católicos praticantes. L paíç cunta solo 250 padres i 300 relegiosos." === Moradie === An Cuba 85% de las famílias son donas de sues própias casas - antoce nun pagan aluguel - i ls 15% restante pagan de aluguel 1 ó 2 dólares mensales, cumputado an forma de amortizaçon, pus al final de l pagamiento de l custo de moradie se cumberte an sou propietário. == Cultura == {{Artigo percipal|[[Cultura de la Cuba]]}} === Datas comemoratibas i Feriados Nacionales === {| border=1 align=center cellpadding=2 cellspacing=0 |+style="font-size:150%"|'''Feriados''' |- |style="background:#efefef;"|Data |style="background:#efefef;"|Nome an pertués |style="background:#efefef;"|Nome lhocal |style="background:#efefef;"|Notas |- |[[1 de Janeiro]] |Triunfo de la Reboluçon |Triunfo de la Rebolución | |- |[[1 de Maio]] |Die de l Trabalhador |Día de los trabajadores |Die Anternacional de l Trabalhador |- |[[26 de Júlio]] |Comemoraçon de l [[Assalto al Quartel Moncada]] |Asalto al cuartel Moncada | |- |[[10 de Outubre]] |Die de la Andependéncia |Día de la Andependencia | |- |[[25 de Dezembre]] |Die de Natal |Nabidad | |} === Patrimónios de la houmanidade === Ls patrimonhos de la houmanidade selecionados pul [[UNESCO]] son : * Centro Stórico Ourbano de La Habana Bieija i sou sistema de fortificaçones queloniales (Ciudad de La Habana) * [[Balle de Biñales]] (Pinar Del Río) * [[Trinidad i El Balle de los Angenios]] (Santi Spiritus) * [[Parque Nacional Zambarco del Granma]] * [[Castillo de San Pedro de la Ruoca]] (Santiago de Cuba) * Paisaige arqueológica de las purmeiras plantaçones de café ne l sudeste de Santiago de Cuba. * [[Parque Nacional Alexandre de Humboldt]]. == Refréncias == <references/> [[Catadorie:Cuba]] k2eahcdaebwl22qa610bm8aic9hm3qm Reino de la Galízia 0 1020 108807 108053 2026-11-08T03:36:34Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 108807 wikitext text/x-wiki {{TraduçonOuto}} L '''Reino de la Galiza''' ([[seclo V]] - [[1833]]) fui ua antidade política ne l noroeste de la [[Península Eibérica]]. La sue stenson territorial, einicialmente de proporçones mui maiores a la atual [[Galiza]], fui eiboluindo al lhongo de ls seclos. == Território i Cunceito == La Gallaecie passou de ser ua porbíncia remana a albergar un reino pulas manos de l [[suebos]]; çtacados outores coetáneos a la fin de la dominaçon remana falában dua Gallaecie que possuía proporçones mui maiores que la atual Galiza, cujos lhemites permanécen praticamente antatos até l [[seclo XII]], momiento ne l qual [[Reino de Pertual|Pertual]] parou de pertencer a la [[Galiza]] i [[reino de Lhion]], para cobrar personalidade própia. L território de la Galiza nesta época (seclos IV-V d.C) aparece relatada por numerosos outores de la época, assi l storiador i teólogo galaico-remano [[Paulo Orósio]], la ampeços de l seclo V d.C., splica na sue obra ''Storiarun'' que ''Cantabri eit Astures Gallaecie probinciae portio sunt''<ref>Orosius.Storiarun (VI,21),ed. Torres, 1985,p.569:"Cantabri eit astures Gallaeciae probincia portio sunt".</ref>, esto ye, Cántabros i Astures fázen parte de la porbíncia de la Galiza, eideia que l cronista bracarense [[Idácio]] reflete de eigual modo na sue ''Crónica'' an meados de l seclo V d.C, adonde chama ''Campus Gallaeciae'' (Campos de la Galiza) a la grande prainada coincida hoije cumo [[Tierra de Campos]], na atual [[Castielha-Lhion]]. Posteriores outores cumo [[Santo Isidoro]], ne l [[seclo VII]] cuntinan a fazer finca-pie na stenson de la Galiza, yá sob l domínio besigodo assi na sue obra [[Etymologiae]] matiza que "Asturia i Cantabria, son regiones sitas na Galiza", ''regiones partes sunt probinciarun (?) sicut in Gallicia; Cantabria, Asturia.''<ref>Isidoro, Eitimologies, XIV, 5, ed. Oroç/Marcos/Díaç, 1982, ps. 20-21.</ref> [[Fexeiro:Escudo reino de galicia.jpg‎|thumb|left|250px|Escudo de l reino de la Galiza eilustrado an L´armorial Le Blancq. Bibliothèque nationale de France. 1560.]] Ls outores pónen de relebo la polissemia de l cunceito, por un lhado ua Galiza ampla, ua porbíncia remana que ancluía l território cumprendido antre [[Fisterra]] até a la atual [[La Rioja]], adonde se ancuntrában [[galaicos]], [[sturianos]], [[cántabros]], [[baceos]] i outros pobos, i por outro lhado la Galiza propiamente dita, l território que nun sendo nin ástur nin cántabro, staba habitado (antre outros) puls galaicos, i que le darie l nome a to l noroeste peninsular até al seclo XII. Cula chegada de ls suebos zde la Ouropa central an [[411]] d.C.<ref>[[411]] d.C. ye cunsidrado por bários outores cumo l anho ne l qual "Ls suebos tornan las sues spadas an arados, i ampeçan la eimediata cunhaige de monedas", páigina 161, ''L comezo de la nosa Eidade Medie'', Xoán Vernárdeç Bilar, 2003, Toxosoutos S.L., ISBN 84-95622-80-7, "chegada de ls suebos i foedus cun Roma", páigina 127, Anselmo Lhópeç Carreira, in seçon "Eidade Média" de la ''Storia de Galicia'', Ed. La Nosa Tierra, ISBN 84-89138-65-6.</ref>, la Galiza para de ser ua porbíncia remana ([[Gallaecie]])<ref>"An [[411]], un ''foedus'' cul amperador Honório assina als suebos la porbíncia de la Gallaecie, nas sues regiones mais oucidentales". Páigina 73, Ramón Billares, ''Storia de Galicia'', 2004, Ed. Galaxia, ISBN 84-8288-655-X.<br />Mas, outros outores cumo Caamaño Géstio (n´''La Gran Storia de Galicia. La Galicia Romana. Belume 2: Eiquenomía, Sociadade, Relixión i Arte; L Mundo Suébico'') nega tal possiblidade: ''Hoije an die parece un fato cumprobado que ls pobos bárbaros que ambaden la península fan nel pula sue cunta i nó, cumo se cria, mediante un pato cun ls remanos, ambora este si eisistisse cun ls besigodos.''</ref>, para se tornar finalmente nun reino cula corte fixada an [[Braga]], un reino que ls suebos tentarian depressa acrescentar pul sul a la custa de l [[Ampério Romano|Ampério Remano]], ancorporando al sou domínio i de jeito permanente buona parte de la parte de la porbíncia remana de [[Lusitánia]], chegando a fazer-se temporalmente cula capital, [[Emerita Augusta]] ([[Mérida]])<ref>{{Ref-lhibro| outor =Caamaño Géstio, José Manuel| títalo =La Gran Storia de Galicia. La Galicia Romana. Belume 2: Eiquenomía, Sociadade, Relixión i Arte; L Mundo Suébico| anho =2007| publicaçon =Arrecife Eidiciónes | id =ISBN 978-84-96931-06-0}}</ref>, , i tornou-se nun reino cun capital an [[Braga]]. Un reino que ls suebos tentarian acrescentar pul sul a la custa de l Ampério Remano, ancorporando al sou domínio i de modo permanente, buona parte de la parte de la porbíncia remana de la [[Lusitánia]], chegando a fazer-se temporariamente cula capital, Emerita Augusta ([[Mérida]]), que finalmente serie abandonada. Passado la [[batailha de Bouillé]] an [[507]], ls besigodos son spulsos de la [[Gália]] (fuora la Setimania) puls [[francos]], sob l comando de [[Clóbis I]]. Depuis de l seclo VI, l nome de ''Spania'' (Spanha) benerie perder l seneficado geográfico que tenie até anton, para chamar l território gobernado puls besigodos. Al mesmo tiempo, "Galécia" (Galiza) tornar-se-iba l nome de l território gobernado puls reis suebos. La [[Península Eibérica]] quedaba repartida assi an dues antidades admenistratibas, [[Spania]] i [[Galécia]] , mantendo-se durante de l mesmo modo durante mais de cinco seclos. L fin de las monarquias sueba i bisigoda nun cambiarie yá esta nuoba nomeaçon de la [[Península Eibérica]], que quedaba partilhada assi an dues antidades geográficas, [[Spánia]] (Spanha) i [[Gallaecie]] (Galiza), mantendo-se de l mesmo jeito durante mais de cinco seclos. Éran assi ousadas fórmulas tales cumo ''Galletian eit Ispanian''<ref>Martín, 1995, p.433.</ref>,''Spaniae eit Galiiciae''<ref>Vishko, 1984, p.339</ref>, ''Spaniis eit Gallicis regionibus''<ref>1088, outubre, 15. Mansilla, 1955, doc 27, p.43</ref>, persentes al lhongo de to la Eidade Média.<ref>Lhópeç Teixeira, 2005, p.243</ref>. Ne l ampeço de l seclo XII, la ampla [[Galiza]] ampeçou a fragmentar-se, nomeadamente an [[1108]] cula andependéncia de Pertual, i que acabarie por scluir [[Lhion]] (cun [[Stúrias]] i [[Stremadura]]) i la [[Castielha]], tornando-se an reinos própios. La finales de l seclo XII, Galiza, Lhion, Castielha i Pertual yá éran reinos defrentes. == La ourige de l reino == [[Fexeiro:Gallaecia-suev.png|thumb|right|300px]] La ourige de l reino ancontra-se ne l seclo V d.C., quando ls [[suebos]] definitibamente se assentan na antiga porbíncia remana chamada ''[[Galécia]]''. Estes, ancabeçados pul sou rei, [[Heirmerico]] (que assinara un ''foedus'' cul amperador remano Honorio, pul qual les cuncedie la soberanie, ó seia, a total andependéncia de Roma), fixarian la sue corte na antiga [[Bracara Augusta]], criando assi l que se chamarie ''regnun sueborun'', ''regnun galliciense'' ó Reino Suebo, ampeçando l sou reinado an 409. An 449, l purmeiro rei suebo nacido na [[Galiza]], [[Requiário I]] (filho de [[Réquila I]], nieto de [[Heirmerico]]), decide cumberter l reino an [[católico]], al eigual que la maiorie de la sue populaçon, inda que de [[465]] la [[550]] tornar-se-iba al [[arianismo]]. Nun seclo mais tarde, las defrenças antre ls natibos [[galaicos]] i ls suebos ampeçarian a zaparecer, i este fato tenerie cumo resultado que ls outores cuntemporáneos se refiran al reino nesse momiento cumo ''Galliciense Regnun''<ref>''Storia Francorun''. Griegorio de Tours.</ref>, i als reis andistintamente cumo ''Regen Galliciae''<ref>''De scritoribus eclesiasticis''. Sigebertus Gembalensis.</ref>, ''Rege Sueborun'' ó ''Galleciae totius probinciae rex''<ref>RISCO, M., Spaña Sagrada 40- 41.</ref>, mesmo ls bispos cumo [[Martico de Dume]] seran reconhecidos cumo eipiscopi Gallaecie<ref>''Martini Eipiscopi Vracarensis Oupera Omnia'' pp. 288-304.</ref>. Todo esto propicia que ne l seclo VI d.C., puodamos yá falar de la eisisténcia de l Reino de la Galiza. == L reino de la Galiza na monarquia bisigótica == An 585, Lheobigildo, rei bisigótico de Spania i Setimania, cunsegue acabar cula andependéncia política que ls reis suebos mantibírun na Galiza zde [[409]], derrotando l redadeiro rei suebo, Andeca. Zde essa altura, l território de la chamada anton Galécia, passa a fazer parte de la órbita de poder de Toledo, donde ls monarcas bisigóticos eisercian l sou poder depuis de séren spulsos de la Galia puls [[francos]]. L período de gobierno bisigótico na Galiza nun supós nanhue mudança brusca, de modo que, fuora las dioceses situadas na Lhusitánia, las dioceses galhegas cuntinórun a zambolber la sue atibidade cun normalidade, mantendo-se atibas las dioceses de [[Braga]], [[Porto]], [[Tui]], [[Eirie]], [[Britonia]], [[Lugo]], [[Ourense]], [[Astorga (Spanha)|Astorga]], [[Coimbra]], [[Lamego]], [[Biseu]] i [[Idanha]]. La ourganizaçon territorial heirdada de seclos anteriores nun mudou, i mesmo las eilites culturales, tanto relegiosas cumo aristocráticas, aceitórun ls nuobos monarcas, que anque tenéren la sue corte an Toledo, assumian l cuntrolo político de trés antigos reinos; Spanha, Setimania i la Galiza; assi, ne ls cuncílios relegiosos, cumo de Toledo an 589, stában persentes ''eipiscoporun totius Spaniae, Galliae eit Gallaetiae''<ref>[http://la.wikisource.org/wiki/Chronicon_(Iohannes_Viclarensis) ''Chronicon Iohannis Biclarensis'' 590.1 = bb 330-341.]</ref> ó seia, bispos de to Spanha, Galia i Galiza, esta cuncepçon tripartita ancontra-se al lhongo de l gobierno bisigótico zde 585, defrenciando mediante dibersas fórmulas las trés antidades bisigóticas ne ls decumientos cumo; ''fines Spanie, Gallie, Gallecie''<ref>[http://www.zeno.org/Geschichte/M/Delbr%C3%BCck,+Hanes/Geschichte+dar+Kriegskunst/2.+Teil.+Die+Germanen/4.+Buch.+Dar+%C3%9Cbergang+anes+Mittelalter/3.+Kapitel.+Dar+Berfall+dar+urspr%C3%BCnglichen+germanisch-romanischen+Kriegsberfassung/Dar+Text+dar+Gesetze ''Wamba Lhex''.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ó ''Spaniae eit Galliae bel Gallitiae''<ref>[http://www.beneditus.mgh.de/quellen/chga/chga_045t.htn ''Synodus Toletana tertie''.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, antre outras. Neste cuntesto, çtaca-se la figura de [[Fruituoso de Braga|San Fruituoso de Braga]], bispo galaico de ascendéncia bisigótica, famoso pulas numerosas fundaçones lhebadas a cabo por el an to l oucidente peninsular, quaije siempre an lhugares scondidos nas muntanhas i mesmo nas ilhas, subressaindo-se la sue austeridade. Las derradeiras décadas de la monarquia bisigótica fúrun de marcada decadéncia, debido, an buona parte, a la reduçon de l comércio cun ua amportante reduçon de la circulaçon monetária, cunsequéncia direta de la amposiçon de l poder muçulmano la percípios de l seclo VIII ne l mediterráneo sul. La Galécia ber-se-a la afetada pulas mesmas pautas. Fui anton que [[Fruituoso de Braga|San Fruituoso]] denunciou un stado generalizado de retrocesso cultural, perda de la dinámica de tiempos atrás, i an seguida abrolhou un cierto grau de çcontentamiento ne l alto clero galaico. Assi, ne l X Cuncilio de [[Toledo]], an 656, Fruituoso, pertencente la círclos de poder bisigóticos, assumiu la cadeira metropolitana de [[Braga]], acuntendo esto a la prébia renúncia de l sou titular Potamio, quien ademales reconhecie splicitamente la crise de la bida eclesiástica. Na mesma ocasion, ls eilhi reunidos anulában l testamiento deixado pul bispo Recimiro de Dume, pus nel doaba las riquezas de la diocese-mosteiro als pobres. La crise final bisigótica remontarie al reinado de Égica. Este monarca declarou heirdeiro al sou filho Witiza i yá an bida associou-lo al trono, an 698, ambora la lhei bisigótica oubrigasse a la eileiçon dun nuobo rei i nun a la trasmisson heireditária. Dita associaçon cunsistiu an antregar-le l gobierno de la Galiza, eisercendo cumo rei cun capital an [[Tui]]. Witiza eirie ser rei de la Galécia pul menos até a la muorte de l sou pai, l que supone ua situaçon nuoba nesta etapa final i cunflituosa de la monarquia bisigótica, eibidenciando la atibidade política que la Galiza cunserbaba cien anhos depuis de l fin de la monarquia sueba. An 702 cula muorte de Égica, Witiza assume tamien l gobierno de Spania, trasladando-lo la Toledo adonde gobernarie até 710. Depuis de la sue sue muorte, un setor aristocrático bisigótico ampediu la chubida al trono de l sou filho Áquila, ampondo pula fuorça la Rodrigo, l que supós un cunflito cebil antre ls sous partidários i ls de ls filhos de Witiza. Será an 711 quando ls einimigos de Rodrigo cunseguiran que un eisército muçulmano cruze l [[streito de Gibraltar]] i apersente batailha la Rodrigo an [[Guadalete]], adonde este ye derrotado, fato que marca l fin de l gobierno bisigótico an Spania, i que terá ua trascendéncia stórica total para las dues restantes antidades políticas: Galécia i Setimania. An [[715]], [[Abd al-Aziç ibn Musa]] casa-se cula biúba de Rodrigo, de nome Eigilona antitulada ''reginan Spanie''<ref>Crónica Mozárabe, ed. Lhópeç Pereira, 1980a, ps. 76-79: "cun reginan spanie in coniugo copulatan.</ref>, cunfirmando la cuntinidade dinástica, trasferida assi lhegitimamente al gobernador muçulmano. Cun este fato, ls gobernantes muçulmanos cunsiderórun-se politicamente cuntinadores de l anterior stado i assumiran ls atributos detidos antes puls reis bisigóticos de Toledo. Desta forma, cula cunquista de to la ''Spania'' puls muçulmanos, para alhá de las sues frunteiras, ls emires cordobenses serien coincidos cul títalo de rex Spanie<ref>ed. Lhafuente Alcántara, 1867, p. 166.</ref>. A partir desse anstante ampeça ua nuoba cuncepçon geográfica, pus Spanha bai ser l nome cul qual se zeigne l território muçulmano, i Galiza al território crestiano. Assi, l storiador Al-Maqqari deixa claro la stenson de l domínio muçulmano al referir-se a la cunquista de ampeços de l seclo VIII: Nun quedou lhugar sin dominar an Al-Andalus se scetuamos parte de la Galécia. == La formaçon de la nuoba monarquia na Galécia == Passado la queda de las porbíncias de Spania an [[711]], i de la Setimania an 719, sob domínio muçulmano, la Galécia fui la antidade admenistratiba na península eibérica cun menor persença muçulmana, mantendo las sues struturas sócio-eiquenómicas heirdadas de l passado galaico-remano i suebo. Assi, este território de l Mar Cantábrico até l riu [[Douro]], que yá fura pouco lhigado al gobierno bisigótico zde Toledo, nin al sou heirdeiro político l Emirado [[Omíadas|Omíada]] de [[Córdoba]], an redadeira anstáncia submetido la [[Damasco]]. La decadéncia i l final zaparecimiento de l stado bisigótico, supós un bazio de poder central, propiciando que ls nobres lhocales galhegos, sturianos i bascos de l momiento, eimergessen cun fuorça zde ls sous senhorios, que tentaran acrescentar bien pula bie de la diplomacie, mediante patos i casamientos, bien cumo pula bie de las armas, percurando ampor-se delantre ls demales. An cuntreste, i anque de la aparente cumbulson política de ampeços de l seclo VIII, la rede eclesiástica galhega nun sofriu alteraçones demasiado perfundas, i anquanto las [[Stúrias]] cuntinórun a carecer de sé eipiscopal até finales de l seclo IX, la [[Galiza]] mantebe ua total cuntinidade relegiosa zde la época galaico-remana, pul menos an trés [[diocese]]s: Lhugo, Vritonia-Mondonhedo, i Eirie, adonde ls sous bispos residiran ininterrutamente nas sues respetibas sés, i nominalmente noutras cinco: Braga, Ourense, Tui, Lhamego i Dume. De cierto , delantre la ansegurança político-relegiosa, ls bispos destas dioceses residiran noutras sés, aliás an Lhugo acuolhírun temporariamente ls bispos de [[Braga]] i [[Ourense]], na diocese de [[Eirie]] ls de Tui i Lhamego, i an Britonia-[[Mondonhedo]] l de [[Dume]]. Este cuntesto ye de defícel anterpretaçon stórica pula caréncia dua documentaçon própia de la época (seclos VIII i IX). La purmeira mençon a ua personaige cun atribuiçones senhoriales passado de la derrota bisigótica, ancontra-se nun decumiento de 812 chamado ''Testamentun Regis Adefonsi'' (testamiento de l rei Afonso) l qual çcribe un nobre de nome [[Pelágio de las Stúrias|Pelágio]]( ''Pelagius''), que tenerie lhutado na region de [[Stúrias]] nua rebuolta contra l poder muçulmano an [[Cobadonga]], possiblemente senhor de l território adonde queda [[Cangas de Onís]], adonde tenerie bibido an meados de 710, sendo l ciclo de crónicas de [[Afonso III]] que l çcribe cun maior detalhe, anque a ser posterior. Nas crónicas cumo la de Bizantino-arábigo ó la Crónica Moçárabe, redigidas an 741 i 754 respetibamente, nun se menciona nin la figura de [[Pelágio de las Stúrias|Pelágio]], nin la sue rebolta an Cobadonga, l que segundo outores atuales pónen an dúbeda seriamente la relebáncia ó la própia eisisténcia de l mesmo Pelágio i de l mito de Cobadonga. Las alusones muçulmanas la esta rebelion, assi ne l Ajbar Machmua diç-se: "Ls galhegos, aprobeitando la cuntenda cebil antre ls muçulmanos ne ls meados de l seclo VIII, sublebórun-se contra l eislan i apoderórun-se de to l çtrito de Stúrias", tamien [[Ahmed Mohammed al-Maqqari|Al-Maqqari]] faç mençon a esto: "Diç Isa bien Ahmad Al-Razi que an tiempos de Anbasa bien Suhain Al-Qalbi, argueu-se an tierras de Galiza un asno salbaige chamado Belai", sin bien ye cierto que estas, bien cumo las crónicas crestianas, fúrun scritas hai mais de seclo i meio depuis destes supostos acuntecimientos. Las refréncias mais çcritibas deste nobre chamado ''Pelagius'', chegan la finales de l seclo IX, adonde son numerosas las ouriges que se le adjudican zde las tardies crónicas crestianas. Para la Crónica Albeldense, Pelágio era nieto de Rodrigo, derradeiro rei bisigótico de Toledo, para la Crónica Rotense fui scolhido an cunciliun puls própios astures cumo oubrigaba la lhei eiletiba bisigótica, i para outras fuontes fui mesmo çcendente de l própios Lheobigildo i Recaredo ó filho de l duque besigodo, Fáfila. An qualquier causo, l solo que se puode afirmar ye que la figura de Pelágio, cumbertida an mito, possiblemente se baseou nun de ls muitos senhores crestianos de la Galécia nesse momiento, tenendo ua relebante amportança ne l chamado Reino de ls Astures la ampeços de l seclo VIII, zde la sue modesta corte an [[Cangas de Onís]], algo que nun entra an zacordo cul relato de l muçulmano Al-Maqqari que l çcribe cumo: "un anfiel chamado Belai, natural de Stúrias na Galécia". Este serie sucedido pul sou filho chamado Fáfila, mas por cúrtio spácio de tiempo. == Ourige i cunsulidaçon de l ''Regnun Christianorun'' == Cula muorte de [[Fáfila]], las crónicas afonsinas relatan la antrada dun senhor territorial chamado Afonso, de ourige cántabra, que se tenerie casado cula armana de Fáfila ampliando cun esto ls sous domínios. Assi l pequeinho reino/senhorio ampeçado por Paio medra pula bie matrimonial perdendo la sue cundiçon stritamente astur, para ser ua antidade adonde l caráter crestiano, i subretodo l mesmo quadro geográfico, serien ls puntos de ounion antre estes senhores cántabro-astures que eirien acrescentando i unificando cun outros territórios l sou própio domínio. Passamos assi dun pequeinho reino/senhorio ne l ouriente sturiano, a un território maior que será cul tiempo outoproclamado cumo ''Regnun Christianorun'', ó reino de l Crestianos, pus fui l fator relegioso, lhibre de bassalaige dreita la [[Córdoba]], un amportante pretesto para la antegraçon de l defrente pobos de to la Galécia. Las crónicas splican esta spanson territorial por meio "repoboaçones", sugerindo que Afonso I, repobou: "Stúrias, Primorias, Lhiébana, Trasmiera, Sopuerta, Carranza, Bardulia i la parte marítima de la Galiza". Mas, la análeze arqueológica i documental ten demunstrado an datas recentes que to l norte i noroeste peninsular fui habitado siempre pulas mesmas gientes, lhougo, debemos perceber tal afirmaçon nun cumo ua repoboaçon de gientes subre ua tierra zabitada, senó cumo un ourdenamiento sob un poder senhorial, ye dezir sob la sfera de anfluéncia de Afonso I subre uns territórios que bibian a la borda dua outoridade statal superior. An 757 Afonso I ye sucedido pul sou filho Froila, passado este assassinar l sou armano Bimara nas çputas por heirdar l trono paterno. Este acrescientou ls domínios de ls sous progenitores para alhá de la cordilheira Cantábrica, tenendo de fazer frente la numerosas reboltas, pus nun todos ls nobres galhegos aceitórun la sue outoridade, cumo mostra la redaçon rotense de la Crónica de Afonso III adonde diç: "Als pobos de Galiza, que contra el se rebelórun, benceu-los i submetiu a to la porbíncia la fuorte debastaçon." Depuis de onze anhos de gobierno, Froila ye assassinado por un setor de la nobreza que se oupunha. Mas nun fui l sou filho Afonso, l que mais tarde serie coincido cumo [[Afonso II]], l que l sucediu, pus un nobre de nome Aurelio acediu al trono apoiado por un setor aristocrático afin política ó territorialmente a el, çlocando la Afonso II de l gobierno. La ourige de Aurelio, quien gobernarie de [[768]] a [[774]], ye ancierta cumo la maiorie destes "princeps" ó senhores cun atribuiçones reales. Las dues redaçones de la Crónica de [[Afonso III]] bénen coincidir praticamente ne l mesmo, tubo de fazer frente a ua rebelion camposina, cuncretamente la Crónica Rotense splica: "Ne l sou tiempo ls homes de cundiçon serbil arguírun-se an rebelion contra ls sous senhores, mas, bencidos pula diligéncia de l rei, fúrun reduzidos a la antiga serbidon", populaçon camposina lhocal que fui entrando an dependéncia ne ls domínios agrários de la nobreza i de la Eigreija, i ouposta antoce al porcesso de restauraçon de la outoridade de l monarca, percebida esta nun sentido político-anstitucional. Muorto, [[Aurelio]], un nuobo nobre de nome [[Silo]] ([[774]]-[[783]]), toma por mulhier la Adosinda. L fato de l lhegítimo heirdeiro Afonso cuntinar la nun poder aceder al trono, faç pensar a numerosos outores que Silo cuntou cula ajuda de la mesma façon nobliária que apoiou la chubida de Aurelio. Del, custa que era un, "alheno a a tierra", i pul fato de anstalar an Prabie la sue corte, çlocando-la de l ouriente sturiano ata l oucidente, i de tenr tierras ne l ouriente galhego, parece que la sue ourige se situou nas tierras oucidentales de Stúrias i ourientales de Galiza. L Diploma de l rei Silo, que assegura que l príncepe Silo tenie propiadades nas prossimidades de la cidade de Lhugo, reforça la tese de la sue ourige oucidental. Tamien este soberano tubo de fazer frente ne l sou reinado a ua rebolta de ls pobos galhegos, cuntinaçon sin dúbeda de las habidas contra ls reis [[Froila I]] i [[Aurelio]]. Assi l cronista Sabastian cunta: "Als pobos de Galiza que se rebelórun contra el, benceu-los an cumbate ne l Monte Cubeiro i submetiu-los al sou ampério". Cun sigurança la natureza desta rebelion seia la mesma de las anteriores: la ouposiçon a la antegraçon forçosa nua strutura estatal superior. Outra beç a la muorte de [[Silo]], acede outro senhor territorial, [[Mauregato]] ([[783]]-[[788]]), que se rebela contra ls oufeciales de palácio, apoderando-se de l reino de Silo fazendo que Afonso II se tenga de silar nas tierras de la sue mai, la basca Munia. Las crónicas afonsinas omiten a las bezes l sou reinado, i la maiorie fázen nel tirano i usurpador. Assi i to, l sou reinado fui cuntemporáneo de la fabricaçon dun hino apostólico la Santiago, i de la amportante querela adopcionista. Finalmente, sobe al trono [[Bermudo I]], apelidado "l Diácono", antre [[788]] i [[791]] passado suceder la Mauregato. Alguns outores apuntan a la Galiza propiamente dita, cumo possible brício de la sue mai, l que somarie apoios ne l oucidente de l reino, i aliás, l acesso al poder sin nanhun tipo de dificuldade faç supor que cuntou cul apoio de la mesma nobreza que apoiou la Mauregato na cimeira de l poder. Las crónicas afonsinas splican la sue binculaçon familiar cun Aurelio, fazendo-lo armano deste, i finalmente remontando la sue ourige al ''dux'' besigodo Pedro, tamien nun faltan decumientos mediebales que asseguran que casou cun ua aristocrata galhega de nome, Ursinda, nieta de l conde [[Sisebuto]] de [[Coimbra]] i filha de l rei besigodo [[Bitiza]], pus eisistia la necidade eideológica de fazer antroncar a estes senhores territoriales cul passado besigodo para dotá-los de poder lhegítimo, ua custante neogótica. L que cun certeza si sabemos, ye que an [[791]] parou de gobernar, sendo sucedido por Afonso II, quien si apersentaba outénticos atributos reales i cujo gobierno serie de special amportança para la Galiza. == Afonso II i tumba apostólica == Passado un período de cunflitibidade antre ls defrentes ''princeps'' stur-galaicos, cul reinado de Afonso II acunte ua amportante mudança política, passa-se dua aneixaçon pula fuorça a la antegraçon pacífica de l ''populos Gallecie'' ("pobos de la Galiza") ne l teta de la Corona. Sin dúbeda l reinado de Afonso II supós un amportante abanço ne l porcesso de cunsulidaçon de la anstituiçon Monárquica, l qual fixo pensar la mais dun que debiu ser beneficioso pa l cunjunto ls antresses propiamente galhegos, aliás este monarca passou la sue anfáncia sendo eiducado an Samos, talbeç na família dun poderoso magnate galhego, que adotou acunter cun muitos de ls reis sucessores. L berdadeiro ye que parece haber ua coincidéncia de antresses políticos cun ls galhegos, tales cumo dous acuntecimientos stóricos de grande relebáncia na sue época, cumo son las relaçones de to la Galiza cul reino franco i la crise relegiosa probocada pula querela adopcionista, ampeçada presumiblemente na época de Mauregato i que se prolongou ne ls reinados de [[Bermudo I]] i l própio [[Afonso II de las Stúrias|Afonso II]]. dous fatos stóricos de fundamental trascendéncia que falan ls anales carolingianos i que silenciórun antressadamente ls cronistas de Afonso III (866-910). De este jeito, anquanto las Crónicas de l ciclo afonsino agachan ls cuntatos políticos stablecidos antre ls monarca galaicos i ls carolíngios, las fuontes francas cunfirman la assisténcia de bispos de la Galiza al [[sínodo]] de [[Ratisbona]] an 782, i tamien al cuncilio de Fráncfort, adonde assisten bispos de ''Italiae, Galliae, Gothiae, Aquitaniae, Galleciae'' <ref>[http://de.wikisource.org/wiki/ADB:Rethel,_Alfred].</ref> an 794 l de maior relebáncia de todos ls celebrados ne ls tiempos de Carlomagno, pus nel tratou-se l tema de l adopcionismo, que afetaba la ounidade relegiosa de Oucidente. Al mesmo tiempo, ls anales francos dan ambora de l ambio de ambaixadas por parte de Afonso II l Casto, que ye coincido tanto ne ls ''Annales Regni Francorun'' bien cumo na ''Bita Karoli Magni'' cumo ''Hadefonsi regis Galleciae eit Asturiae''<ref>[http://www.thelatinlibrary .com/annalesregnifrancorun.html ''Annales Lhaurissense Maiores''.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ó seia, rei de la Galiza i de las Stúrias ó mesmo cumo ''Galletiarun principis''[15] (príncepe de las Galizas) segundo la Bita Hludobici i rex Gallaeciae[16] segundo la cronica mediebal de Heirmann de Reichenau, scrito ne l seclo XI. An to l causo, las relaçones antre Carlomagno i este monarca debírun ser mui streitas, pus l cronista Eiginardo na ''Vita Karolis'' afirma que quando Afonso II ambiaba mensageiros ó cartas al rei de l francos, querie ser chamado ''propiu sunn'', ye dezir, l sou bassalo. Assi i to, l fato mais çtacable ye ne l sou reinado porduzir-se la çcubierta ó "ambençon" de la tumba dun de l doce apóstolos de [[Jasus Cristo]], [[Santiago l Maior]]. Tal acuntecimiento sucediu ne l lhugar chamado Cumpostela, i de la mano de l bispo Teodomiro de la diocese de Eirie, aliás l ónus político-relegiosa que este fato stórico tenerie nun momiento ne l que la monarquia staba a necessitar de simblos antegradores. Na Eidade Média "l culto a un santo bien podie ajudar a moldar un reino", i assi Afonso II decide custruir ua eigreija, que se bien nun fui ua obra de grande ambergadura, supunha la purmeira piedra que mais tarde serie la alfaia de l románico ouropeu. Anque de l casual desta çcubierta, la maiorie de ls storiadores cuntemporáneos bénen neste fato ua "ambençon" cun claros fines políticos, bien cumo relegiosos, percipalmente motibados pula crise relegiosa de l adopcionismo que amplicarie la criaçon dua eigreija na Galécia andependiente de la moçárabe cun sé an Toledo, de la que staba lhigada zde la fin de l poder suebo an Braga. Ls partidários desta postura oupinan que la ambason muçulmana fui l fator de base que splica la çcubierta de la tumba de l apóstolo Santiago an [[Galiza]], i nun an Spania; porque fui la antiga porbíncia remana de Galécia la sola que quedou a la borda de la maré muçulmana que alagou la [[Península Eibérica]] an 711. De fato, esta çcubierta ó "ambençon" de l ataúde tubo lhugar ne l reinado de Afonso II (791-842), mas fui ne l período eimediatamente predecessor que se punirun las bases eideológicas que iba ser, de eimediato, l achado "casual" de l ediclo cumpostelano pul bispo Teodomiro de Eirie, antre 818 i 847. Tanto Mauregato quanto Bermudo I son cuntemporáneos de la querela adopcionista, de l "Comentairos a la Apocalipse", atribuídos la [[Beato de Lhiébana]], i de la fabricaçon de l purmeiro Hino lhitúrgico specífico an honra de Santiago, que se associa cul rei Mauregato atrabeç dun [[acróstico]]. === Período i lhinhaige ramirense === [[Fexeiro:20060630-Oviedo Santa Maria del Naranco.jpg|225px|thumb|right|300px|Atual eigreija de [[Santa Marie de l Naranco]]. Antigo paço rial de [[Ramiro I]] ne ls alredores de [[Oubiedo]]. s. IX d.C.]] L fundador de la dinastie de l Ramíreç, [[Ramiro I]] ([[842]]-[[850]]), passou a la stória cumo un monarca enérgico: ls cronistas l antitulórun ''Birga Iustitiae'' (berga de la justícia), dado que derrotou cun brebidade àqueles que se rebelórun<ref>Lhópeç Teixeira, 2003, p.109</ref>. Assi i to, paradoxalmente el própio acediu al trono ancabeçando ua rebolta contra l heirdeiro lhegítimo, l nobre de palácio chamado [[Nepociano]], cunhado de [[Afonso II]] l Casto, que cuntaba cul apoio de la nobreza ouriental de la Galécia, tal qual anforman la crónica albeldense i rotense<ref>Barbero, La i Bigil, M.,oup. cit., p.324</ref>. [[Ramiro I]], que se ancontraba na percura de mulhier na [[Bardúlia]], tubo de regressar al stremo oucidental de la [[Gallaecie]], cuncretamente als alredores de [[Lugo]], para se ancontrar cun ls aristocratas galhegos, que l apoiában para aceder al trono i depor Nepociano. Ua beç reunido un amportante cuntingente melitar de galhegos, dirigiu-se de Lhugo para [[Stúrias]]. {{Quote1|Quando l príncepe Ramiro quedou a saber l que passaba, refugiou-se nas partes de la Galiza i na cidade de Lhugo reuniu un eisército. Mais, passado un brebe spácio de tiempo, partiu contra ls astures<ref>Crónicas Sturianas, ed João Gil Fernándeç, José L., Moraleijo, J. Ruiç de la Peña, Crónica de Alfonso III, berson ''Rotense'', p.216.</ref>}} [[Fexeiro:Wikinger.jpg|thumb|left|180px|Frota de nabes [[Scandinábia|scandinabas]], possiblemente [[Dinamarca|dinamarquesas]], repersentadas nun manuscrito de l seclo XI.]] De camino la [[Oubiedo]], acunteciu la purmeira cunfrontaçon antre el i Nepociano, cuncretamente ne l lhugar de ''Curniana'' na puonte subre l [[riu Narcea]], adonde l eisército galhego derrota ls astures i bascos, cula fuga de Nepociano de l campo de batailha, cumo cunta la [[Crónica Obetense]], ''Cui Nepotianus ocurrit ad ponten fluuii Narcea adgregata manu asturiensiun eit uasconun''<ref>[http://www.ih.csic.s/páiginas/fmh/sebas.htn ''Cronica ad Sebastinun''.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Serie an [[842]] quando finalmente yá an Oubiedo, cunseguiu ampor l sou gobierno subre la region de las [[Stúrias]]. La cunfrontaçon antre Ramiro i Nepociano supós ua [[guerra cebil]], apoiada ne ls particularismos territoriales. Ramiro I, cuntou cul apoio melitar de dous amportantes cundes galhegos: [[Sonna]] i [[Cipion, cunde|Cipion]], an que pese a esto nun houbo antençon algua de criar un trono na parte oucidental, na Galiza propiamente dita, senó de arrebatar l trono yá assentado an Oubiedo. Amostra çto pareça ser la ereçon dun paço an [[Monte Naranco|Naranco]], a scassos quilómetros de la corte obetense, que segundo un recente studo de la Ounibersidade de Oubiedo, possiblemente serbiu cumo corte alternatiba çtinado a la recepçon i atos judiciários adonde Ramiro i ls sous partidários tener-se-iban assentado antes de acometer la catura de Nepociano. Ramiro I cunseguirá cunsulidar-se ne l trono sendo la cabeça andiscutible dua dinastie, que se sucederá por lhinha masculina até bien entrado l seclo XI. La maiorie de ls storiadores coinciden an assinalar la amportança para la Galiza de l candidato de la sue aristocracie ser l bencedor, assi [[Ramón Menéndeç Pidal]] oupinou que "cun Ramiro I fui Galiza que prebaleciu ne l teta de la monarquia"<ref>Péreç de Urbel, J.,p.60, Tomo VI de la ''Storia de Spaña'' dirigida por Menéndeç. Madrid, 1965</ref>, cuncluson parecida a la que chegou [[Bicente Risco]] quando apuntaba, na sue ''Storia de Galicia'', que "a partir de Ramiro I ampeçou-se un predomínio de la Galiza ne l teta de l reino oucidental"<ref>Risco, Bicente, ''Storia de Galicia ''.Bigo, 1978, p.92</ref>. Para alhá desso, cun este monarca ampeçar-se-iba ua spanson territorial que treminarie ne l final de l seclo IX cula antegraçon de las cidades i tierras de la bacie de l [[Douro]]. A partir de l reino de Ramiro I, ampeçou ua sucesson patrilineal, de pais a filhos. Assi pus, l sou filho heirdeiro, [[Ourdonho I de las Stúrias|Ourdonho]] acediu al trono an [[850]], ''mortuus st Ranimirus filius Veremudi rex Gallecie eit filius eius Ourdonius sucessit in regno''<ref>Storiae minores, XXVII, p. 123.</ref> (muorto Ramiro, filho de Bermudo rei de la Galiza, sucediu-lo l sou filho Ourdonho ne l reino), tal qual cunta [[Rodrigo Ximéneç de Rada]] ne l [[seclo XII]]. An que pese a la brebidade de l sou reinado de dezesseis anhos, cunseguiu spalhar l reino até [[Lion]], [[Astorga]], [[Tui]] i [[Amaya|Amaia Patrícia]] segundo las crónicas de [[Afonso III]]<ref>Crónicas Sturianas, ed. João Gil Fernándeç, José L.Moraleijo, João I. Ruiç de la Peña, berson ''Rotense'', p.218</ref>. Durante l sou reinado, la Galiza biu-se atacada por ua baga de ancursones [[normandos|normandas]] que serien derrotadas pul conde Pedro<ref>Crónicas Sturianas, ed. João Gil Fernándeç, José L.Moraleijo, João I. Ruiç de la Peña, ''Crónica Albeldense'', p.250</ref>. Cun [[Ourdonho I de las Stúrias|Ourdonho I]] ampeça-se l grande porcesso de spanson territorial de la segunda metade de l [[seclo IX]], que lhebarie la ancorporaçon pa l ''Christianorun Regnun'' de la Galiza meridional, trabalho que cumpletarie l sou filho [[Afonso III]]<ref>Lhópeç Teixeira, 2003 p.112</ref>, nieto de [[Ramiro I]]. === L reinado de Afonso III i l neogoticismo === Cul falecimiento de [[Ourdonho I de las Stúrias|Ourdonho I]] an [[866]] ampeçaba l sou reinado [[Afonso III]]. Fúrun dous ls acuntecimientos políticos mais çtacables durante l sou reinado; por un lhado na segunda metade de l seclo IX fui acadada la ancorporaçon pa ls domínios de l ''[[Regnun Christianorun]]'', de l territórios situados antre [[Minho]] i [[Douro]], i pul outro lhado la eilaboraçon de ls artefatos eideológicos neçairos para cunsulidar la sue lhegitimidade política i ls aliçaces de l nacente stado. [[Fexeiro:Galicia891.png|thumb|left|340px|Mapa político de l Noroeste de la [[Península Eibérica]] an [[891]].]] Ls sfuorços de Afonso III por ampor la sue lhegitimidade política ourientórun-se a demunstrar la eisisténcia dua lhinha heireditária precedente ininterrompida nun solo al lhongo de l seclo VIII i IX, senó anclusibe remontando até [[711]] para antroncar diretamente cun ls reis anteriores, ó seia, cun ls besigodos, de ls quales assi cunseguia ser cunsidrado sucessor natural por ardança afastada. Para esso fui perciso criar ua sequéncia (quier cierta ó nó) de reis capaç de anchir l bazio stórico de l seclo VIII, i ademales fazé-los partícipes deste mesmo cumbencimiento de ls antecedentes besigodos, eideologie que recibe l nome de [[neogoticismo]]. Assi, sob l mandato de [[Afonso III]] son redigidas ne ls círclos próssimos a la Corte dues crónicas: la [[Crónica Albeldense|Albeldense]], redigida antre 881 i 883 (se bien que las solas cópias cunserbadas séian de finales de l seclo X) i la coincida cumo [[Crónica de Afonso III]], desta eisisten dues bersones, la chamada [[Crónica Sebastianense|Sebastianense]] i la [[Crónica Rotense|Rotense]]. Nesta redadeira chega-se la atribuír la [[Pelágio de las Stúrias]] la spresson ''Spes nostra (...) sit Spanie salus eit Gotorun gentis eisercitus reparatus'' (la nuossa sperança de salbar la Spanha i restaurar l eisército godo). Cun este ciclo cronístico, Afonso III pretendiu çtacar la cuntinidade relegiosa i crestiana de l antigo stado besigodo i la nuoba monarquia nacente na [[Gallaecie]], contra de l poder stablecido an [[Córdoba]]. Estas crónicas fázen antroncar pessonalmente Pelágio cun antigos monarcas besigodos, ua studada i antressada lhinha sucessória que de qualquier jeito tenerie sido inda de menor lhegitimidade que la de [[Abd al-Aziç ibn Musa]], casado cula derradeira reina bisigoda, [[Eigilona]], i antoce lhegitimo senhor de ''Spania''. Ls monarcas [[Oubiedo|obetenses]] i ls sous predecessores, antoce, fúrun cunsidrados antencionalmente pulas crónicas afonsinas cumo restauradores de l reino besigodo grácias a la rebelion ampeçada nas Stúrias, trasmitindo l lhegado de la monarquia toledana para [[Oubiedo]] cula ajuda de la “probidéncia”. Assi i to, ls andícios stóricos (arqueológicos i documentales) demunstran la sue falsidade, chegando la rotense a afirmar que al mesmo tiempo fúrun repoboadas la própia Stúrias i zonas marítimas de la Galiza, ua eirracionalidade que bisaba apersentar un território çpoboado i bazio, totalmente afastado de la rialidade, i adjudicando la sue restauraçon la reis antecessores, que nunca eisercírun tal fato. L [[neogoticismo]] custituiu l angrediente mais reconhecido de las crónicas de la época de [[Afonso III]], antroduzindo un mito duradouro ne l tiempo, que serie, quier por eignoráncia quier por antresse, cunsidrado cumo fuonte fidedigna por numerosos outores spanholes zde l seclo XIX. === Traslado de la corte para la cidade de Lhion === {{Quote2|I ambiou l Rei Abderramon l sou Wazir Ahmed ben Sahid cun ls mandatários de la Galiza, para saudar ne l sou nome al rei Ramiro, i fui l Wazir a la ''Medina Lheonis'' (Lhion) capital de la Galiza, i son crestianos cumo ls de Afranc de seita Melkita; ajustórun-se tréguas por cinco anhos, i fúrun mui bien guardadas.| Cacho de ''Manuscritos y Memorias arábigas'', Capitulo LXXXII, José Antonio Cunde, 1820.}} La cunsulidaçon de la monarquia galaica propiciou que al redor de [[910]] ls monarcas decidissen trasladar la corte de [[Oubiedo]] la [[Lion]]. Sin dúbeda fúrun decisibos ls fatores eiquenómicos na decison, trataba-se de ampulsionar ls itinerários de la circulaçon houmana i comercial que lhigában cun [[Fráncia]] i cula Spanha muçulmana, aprossimando-se eiquenomicamente la esta redadeira de jeito amportante. La cidade de Lhion, situada na Galiza zde l [[Ampério Romano]] supunha un amportante anclabe, cunfluindo ne l eixe Astorga-Lhion dues amportantes rotas; por ua faixa la bie que ounie la antiga capital sueba, [[Braga]] cula cidade gala de [[Bordéus]], i por outra la [[rota de la prata]], que chegaba la Galiza zde ''Spania'', passando pulas cidades de [[Sebilha]] i [[Mérida]]. L fato de Lhion carecer de bispo i senhores feudales —nun assi na bezina [[Astorga]]- bien cumo acuntera cun [[Oubiedo]], fazie daquele antigo assentamiento melitar romano ua ancruzilhada idónea para assentar la nuoba corte. Cumo cunsequéncia de l traslado de l trono, ls reis de to Galiza parórun de ampregar l títalo de ''obetense'' para se antituláren ''lhegionense'', ye dezir "de Lhegio", aludindo a la cidade de ''Lhegio'' (atual [[Lhion]]), na que recaia la nuoba ''sede régia''. Lhion, ua cidade strategicamente útele situada na Galécia de la alta Eidade Média cumo çtacában ls própios crestianos ''in cibitate que bocitatur Lhegio, território Gallecie''<ref>ACLe, doc. 6</ref> (na cidade que chaman Lhion, território de la Galiza) ó ''in Lhegione de Galletie''<ref>ACLe, doc. 192</ref> i muçulmanos, tornaba-se an percípios de l seclo X na nuoba capital de la Galiza. [[Fexeiro:Psalter mappamundi.jpg|thumb|left|220px|Saltério de [[Londres]], mapa-múndi anglés adonde se repersentan las naciones coincidas, na parte anferior reconhecen-se las situaçones de la "[[Galiza]]" i "[[Spánia]]". Seclo XII.]] === Cuntenda cebil de l seclo X === L derrocamiento de l gobierno de [[Afonso III]] puls sous filhos an [[910]], serie l prelúdio dun lhongo período de anstablidade política, na que defrentes façones de la família rial lhutórun antre si por oubter l gobierno de la capital, Lhion, i an giral de to la [[Galiza]], apoiados por defrentes grupos aristocráticos territoriales que tentában ampor l sou peso político na capital i ne l cunjunto de l reino. Depuis de l derrocamiento de [[Afonso III]] pul sou filho maior, Garcia, este se ampós an Lhion, cumo rei de to la Galiza, pul sou lhado la aristocracie propiamente galhega apoiará la Ourdonho, filho segundo de [[Afonso III]] i casado cun Eilbira, i finalmente l terceiro filho, [[Froila II|Froila]] gobernará las tierras sturianas, ó seia, las tierras antre la cordilheira Cantábrica i la cuosta. La relaçon antre ls armanos son stritamente feudales, Garcia goberna to Galiza zde Lhion, sou armano maior [[Ourdonho II|Ourdonho]], rende-le bassalaige zde la sue jurisdiçon oucidental, i Froila la este redadeiro, i por bias desso la Garcia an redadeira anstáncia. Muitos outores antenden tal eisercício cumo la criaçon dun nuobo reino l de Lhion (por tener la capital nesta cidade), anquanto outros apoian la eideia dua suposta criaçon de trés reinos (Galiza, Lhion i Stúrias); mas, l reino nunca parou de ser l mesmo i sob la mesma família rial nin perdiu la sue cuncepçon unitária, cumo se manifesta frente de la muorte de Garcia ([[914]]) heirdando l trono sous armanos sucessibamente i cun total normalidade, prática semelhante la acuntecida pula [[Dinastie Capetiana|monarquia francesa de l capetos]], adonde cun muitos ducados fui mantida la eideia de la ounidade de l reino. Las tensones anternas ampeçórun por buolta de [[924]], cula sucesson de [[Ourdonho II]], porduzindo grandes ribalidades antre ls filhos deste, i sou armano [[Froila II]]. Serie la lhinhaige de [[Ourdonho II]] la que se amponha la Afonso, filho de Froila, cun apoio de la aristocracie galhega propiamente, sendo repartidos de nuobo ls poderes antre ls filhos de [[Ourdonho II]]. Serie de nuobo l armano-mor -Sancho -coronado rei an Lhion, antoce rei de to Galiza, anquanto ls sous armanos menores, Afonso i Ramiro eisercírun cumo senhores feudales an defrentes territórios. An [[926]], [[Afonso IV]] çtronou Sancho cun apoio nabarro i fizo-se cul gobierno de Lhion; a la sue beç l sou armano menor, Ramiro, ajudado puls nobres galhego-pertueses spulsa-lo an [[931]], reinstaurando la stablidade monárquica an to Galiza até [[951]] Árbitro nessa anstablidade fui [[San Rosendo]] que mediou antre [[Ourdonho IV]] i [[Sancho I]], ambos coronados an [[Santiago de Cumpostela]]. Resultado dua dessas rebeliones fui la coroaçon na Galiza de [[Bermudo II]] (982). Este derrotarie la [[Ramiro III]] de Lhion i unificarie outra beç ls dous territórios. Cula spanson nabarra de [[Sancho III]], ls territórios de la Corona de Lhion quedórun reduzidos praticamente al Reino de la Galiza, até que l sou filho Fernando, l feturo rei de Castielha, derrotou l rei galaico-lheonés [[Bermudo III]]. Passado dominar l território galhego, i percurando la lhegitimidade ne l matrimónio cula armana deste, Sancha, bibiu-se ua purmeira speriéncia de ounidade de la Galiza i Lhion cun Castielha. Assi i to, i seguindo la política de ls monarcas de la época, Fernando I deixa an testamiento la partilha de ls sous reinos antre ls sous filhos. === Crise monárquica. Hostilidades cun Al-Andalus === [[Fexeiro:Reconquista4.jpg|thumb|right|220px| eiluminura mediebal de las Cantigas de Afonso X l Sábio, neilha aprecian-se eisércitos muçulmanos i crestianos.]] Bitorioso grácias a la ajuda de ls nobres galhegos, [[Lion]] abria las puortas la [[Bermudo II]] an [[984]], zde adonde anton gobernarie to Galiza, ''Regnante Beremudo rex in Galezia'' (''reinante l rei Bermudo na Galiza'')<ref>Sahagún, doc. 355.</ref>. L nuobo rei apressou-se a ser reconhecido cumo tal por [[Almançor]] recebindo ajuda melitar de l [[muçulmano]]<ref>Ceballos, 2000.p 168.</ref> para fazer face als nobres ansurretos, que cula sue ajuda cunseguiu sufocar. Assi i to, la stensa stada de las fuorças muçulmanas ne l sul de l reino lhebou la [[Bermudo II]] la spulsá-las por las cunsidrar fuorças de acupaçon, rompendo de fato la aliança cun [[Almançor]]. La rutura desta aliança salientou la ancapacidade de l rei de afrontar sastifatoriamente la guerra contra l general muçulmano, al perder an [[987]] amportantes cidades de l sul de la Galiza, cumo [[Coimbra]] i [[Biseu]] ademales de sofrer l assalto i saqueio de outras cidades cumo [[Astorga]], [[Cumpostela]] i la mesma [[Lion]], bendo-se fuorçado Bermudo a aceitar la persença de gobernantes muçulmanos an [[Tuoro]]<ref>1 de márcio, 998, Sahagún, doc 356.</ref>. Las campanhas lhebadas a cabo por Almançor antre [[987]] i [[996]], cessarian cun ua aliança régia que ratificou la paç pula bie matrimonial al se casar l própio [[Almançor]] cun ua filha de Bermudo al assinar la paç an [[996]]<ref>Ceballos, 2000, p.190.</ref>, i l rei [[Abdalá de Toledo]], cun ua armana de [[Afonso B]].<ref>Crónica Giral, ed. Lhorenzo, 1975, p.226.</ref>. L reinado de [[Bermudo II]] benerie supor la cunfirmaçon dun achegamiento als antresses galhegos, materializando-se na criaçon de l solo heirdeiro, l feturo [[Afonso B]], sendo la sue eiducaçon cunfiada al poderoso duque galhego, [[Mendo Gonzáleç]]<ref>Crónica de Pelayo, ed. Martín 1995, p. 506</ref>, l qual seneficaba depositar l poder an manos deste setor de la nobreza, neutralizando assi la lhonga hostilidade padecida puls reis an nome de ls cundes de Castielha, mas an absoluto treminou culha.<ref name="Lhópeç Carreira, 2005, p.397">Lhópeç Carreira, 2005, p.397.</ref>. L reinado de [[Afonso B]], ''Rex Gallitianus''<ref>Maraball, 1981, p. 109 (Ademar de Chabannes, Chronica, 194-195)</ref> ("rei de la Galiza") supós la cunsulidaçon anstitucional que la monarquia galhega perdera al lhongo de l seclo X, adonde bários nobres se proclamórun reis cul apoio de l nobres, quier an [[Cumpostela]] quier na cidade de [[Lion]]. Ne l sou cúrtio reinado, amprendiu la restauraçon de cidades cumo Lhion, i la recunquista de las cidades de [[Coimbra]] i [[Viseu]], que tiempo antes cunquistara [[Almançor]]. Serie ne l assédio desta redadeira an [[1028]] que ua seta acabarie cula sue bida, heirdando l trono [[Bermudo III]] === Cunflitibidade antre ls reinos de la Galiza i Nabarra === L casamiento de l rei de [[Reino de Nabarra|Nabarra]], [[Sancho Garcés III]] cula cundessa castelhana, [[Munia Sáncheç]] propiciou an percípios de l seclo XI, ua amportante cunflitibidade antre l monarca galhego [[Bermudo III]] i l nabarro, pus se bien que [[Castielha]] i ls sous cundes les serbian bassalaige als monarcas galhegos de [[Lion]], l matrimónio de Sancho cun Múnia semelhaba lhegitimá-lo para eisercer demandas de soberanie, ó quando menos para anterbir de fato nesse território ouriental sito antre ls rius [[Araduei]] i [[Pisuerga]], an Castielha, yá ne ls cunfines de la Galiza de l seclo XI. L fato de Sancho Garcés ser tan lhigado la Castielha propiciou que na documentaçon figure cun un domínio régio subre Castielha, sin por esso questionar la superioridade de Vermudo, aludindo a el cumo ''amperator dommus Beremudus in Galleécia"'', ó seia, "amperador Don Bermudo na Galiza"<ref>Decumiento de [[1029]]. San João de la Peña. [http://www.osoa.net/Articles/El_romanico,_el_arte_del_reino_de_Nabarra..pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231006021112/http://www.osoa.net/Articles/El_romanico,_el_arte_del_reino_de_Nabarra..pdf |date=2023-10-06 }}.</ref>. Inda assi, todo esto supunha ua situaçon andiscutiblemente ambígua i propensa al lhitígio. Las cumplicadas relaçones antre ambos ls reinos parecian chegar a ua efémera trégua cul casamiento de la armana de Bermudo, [[Sancha]] cul conde [[García Sáncheç]] de Castielha, cunhado de Sancho Garcés, casamiento que se benerie celebrar an [[1029]], mais dies antes de las núpcias l castelhano fui assassinado an Lhion pula [[casa de Bela]], ouponentes a qualquier enlace que seneficara l achegamiento antre la monarquia galhega i ls cundes castelhanos. [[Fexeiro:galician-basques.png|thumb|right|330px|Mapa de la çputa territorial por [[Castielha]] antre ls monarcas de la [[Galiza]] i [[Nabarra]], an percípios de l seclo XI.]] A la muorte de Garcia Sáncheç, la sue armana Múnia assumiu l total cuntrolo de l cundado de Castielha, i propíciou que Sancho Garcés ampeçasse anton la direta anterbençon an Castielha, assumindo l títalo subre essa zona. Assi an [[1034]], l nabarro chegou la se apersentar na cidade de Lhion cumo rei, oubrigando la [[Bermudo III|Bermudo]] la se retirar als territórios de la atual Galiza, adonde cuntaba cun sólidos apoios, mas retornou al anho cuntinante mantendo la dignidade régia subre la capital galaica. An [[1032]], Bermudo, nun derradeiro sfuorço diplomático, casa la sue armana [[Sancha]] ''filian Adefonsi Galliciensis regis''<ref>Crónica Silense, ed. Péreç/Gonzáleç, 1959, p. 179</ref> (filha de Afonso, rei de la Galiza) cun Fernando Sáncheç, segundo filho de Sancho Garcés, i feturo [[Fernando I]]. === Seclos centrales === [[Fexeiro:WesternEurope BeatusOsma.jpg|thumb|left|240px|Mapa-múndi de l Beato de Burgo de Osma. Na [[península eibérica]] aprecie-se na metade sul l nome "Span" (Spánia), an to l norte-noroiste l nome "Galleécia" i na sue faixa costeira norte "Stúrias". Catedral de Burgo de Osma. Anho [[1086]].]]Cula muorte de [[Bermudo III]], l trono de la Galiza recai na armana Sancha que por dreito sucessório heirdaba to l reino, cunseguindo l sou marido nabarro, [[Fernando I|Fernando]], ser coronado cumo rei cunsurte de la Galiza, gobernando de la cidade de [[Lion]]. Cunseguirian ambos ls dous manter l território heirdado i mesmo ampliá-lo, recuperando alguas cidades perdidas cumo la amportante [[Coimbra]], que boltaba a render bassalaige als reis galhegos, anque ser l sou gobernador [[muçulmano]]. La muorte de l rei [[Fernando I]] an [[1065]], repersentou un nuobo cunflito anterno ne l qual, sin un heirdeiro solo, ls trés armanos maiores passórun a gobernar ls territórios ne ls que cunseguiran stablecer relaçones, se bien que parte de la storiografie cunsidra tal fato cumo ua repartiçon yá predisposta por [[Fernando I]] antes de la sue muorte, a titulaçon de Sancha cumo reina inda, i la auséncia de qualquier decumiento de repartiçon feito por [[Fernando I]] ó [[Sancha]], lheba a pensar que nun eisistiu tal repartiçon. Anhos mais tarde, cada un de l trés filhos aparece gobernando defrentes territórios na qualidade de reis, assi l maior, Sancho domina las tierras ourientales, Castielha ''grosso modo'', Afonso la capital, Lhion i las sues tierras próssimas bien cumo Stúrias, i l terceiro Garcia heirda las tierras galhegas de [[Coimbra]] al [[cabo Ortegal]]. Esto tenerie por cunsequéncia la fragmentaçon de l reino de la Galiza, se bien que l termo "Galiza" cuntinarie sendo ampregue para estas tierras. Garcia restaurou las sedes de [[Tui]] i [[Braga]] i benceu bários conatos de aneixaçon, mas finalmente fui deposto puls sous armanos [[Sancho II de Castielha]] i [[Afonso VI de Lhion]] an [[1071]]<ref>Esta stória chegou a anspirar la [[Bitor Hugo]] la criaçon de la eipopeia [http://fr.wikisource.org/wiki/La_Lhégende_ç_siècles_-_B.1._Le_Petit_roi_de_Galice ''Le Petit Roi de Galice''] ([[L reizinho de la Galiza]]), ancluída na purmeira série de la obra ''[[La Lhégende ç siècles]]''.</ref>, i recluído cumo prisioneiro nun castielho até la sue muorte. Ls armanos de Garcia assinarian yá an [[1071]] cul títalo de reis de la Galiza na documentaçon galhega de l momiento. Garcia falecerie an márcio de 1090 ancarcerado nun castielho lheonés, sendo-le siempre reconhecida la dignidade rial. La Galiza passou a ser gobernada por [[Raimundo de Borgonha]], casado cula filha de Afonso VI de Lhion, dona [[Urraca]] -''totius Gallecie amperatrix''- (''gobernante de to Galiza''). La nuoba situaçon nun se alcançou sin resisténcias. Se bien que que las nuobas son cunfusas, alguns susténen que l conde [[Rodrigo Obéquiç]] ancabeçou ua rebelion que tardou bários anhos an ser sufocada. Eigualmente, l bispo de Santiago [[Diego Páeç]] fui deposto ne l [[Cuncílio de Husillos]] (1088); antre ls motibos de tal deposiçon ten-se citado un suposta tentatiba de cuncertar un acordo cun [[Guilherme l Cunquistador]]. Passado la muorte de Don Garcia na prison, an [[1096]] [[Afonso VI de Lhion|Afonso VI]] partilhou l território an dous [[cundado]]s, un correspondente a las tierras galhegas i l outro a las pertuesas que dou la [[Anrique de Borgonha]], pai de l purmeiro rei de Pertual [[Afonso Anriqueç]]. La muorte de Sancho nun amplicou l fin de las çputas. Sou filho maior, [[Garcia Sáncheç III]] heirdaba l trono de [[Pamplona]], i seguia a ampregar l títalo subre Castielha; pula sue parte, l sou armano menor Fernando, casado cun Sancha, heirdou l cundado de Castielha bien cumo la formal bassalaige feudal la [[Lion]], i al sou cunhado, [[Bermudo III]]. Assi i to, la lhegitimidade de ambos ls reinos subre Castielha parecie star abierta tanto la [[Pamplona]] quanto la [[Lion]], i assi an [[1037]] ls dous armanos nabarros, [[Garcia]] i [[Fernando Sáncheç]], apersentan batailha la [[Bermudo III]], adonde faleciu presumiblemente lhiderando la purmeira fileira de la carga de cabalharie. === L nacimiento de l reino de Pertual === [[Fexeiro:Statue King Afonso Henriques Portugal.JPG|thumb|150px|right|Státua de [[Afonso Anriqueç]] ne l [[Castielho de San Jorge]] an [[Lisboua]], réplica de la oureginal, feita por [[Soares de l Reis]], que se ancontra an [[Guimarães]]]] An [[1091]] la princesa [[Urraca]], filha de l rei [[Afonso VI]] casaba cun [[Raimundo de Borgonha]] un amportante nobre borgonhés, filho de Guilherme I de Borgonha i que assistira cumo cruzado para lhutar contra ls [[almorábidas]]. Las bitórias melitares de l borgonhés, i la altura de las sues relaçones familiares na Ouropa propiciórun la cumbeniéncia de l enlace matrimonial, al que Afonso VI outorgou un amportante dote, l gobierno de las tierras galhegas, zde l [[cabo Ortegal]] até Coimbra, cul títalo de cundes tanto la Raimundo cumo la Urraca. dous anhos mais tarde, an [[1093]], outro cruzado francés [[Anrique de Borgonha]], nieto de l duque Roberto I, tomaba a mano de la filha menor de Afonso VI, [[Teresa de Lhion]] recebindo l gobierno de l [[cundado de Portucale]] i Coimbra, fundado l de Portucale an [[868]] pul nobre galhego [[Bimara Péreç]] i que cumprendia las tierras situadas antre l Minho i Douro. Arrumaba-se deste jeito, ua cumplexa rede de relaçones feudales, por un lhado l rei Afonso VI, que gobernaba to la Galiza i Toledo, recebie bassalaige feudal de Raimundo i Urraca que gobernában las tierras galhegas zde Ortegal até Coimbra, estes a la sue beç recebien-na de [[Teresa de Lhion|Teresa]] i [[Anrique de Borgonha]]. Las custantes derrotas sofridas ante ls almorábidas i l crecente çcontente de l rei cula política admenistratiba de l sou genro -Raimundo-, seran las rezones que lheben la Afonso VI a retirar ls dreitos feudales que este i Urraca tenien subre Pertual, eiquiparando l domínio destes al de Anrique i Teresa. Assi pus, ambora l Cundado Portucalense seguisse a fazer parte de la Galiza, na prática paraba de render bassalaige la [[Raimundo de Borgonha]] i [[Urraca]], para prestar bassalaige diretamente al rei de to Galiza, Afonso VI, probocando cierto çcontente antre la nobreza galhega la norte de l riu [[Minho]]. A la muorte de Anrique an [[1112]], sucede-le la biúba deste, D. Teresa ne l gobierno de ls dous cundados durante la menoridade de l sou filho [[Afonso Anriqueç]]. Formában-se dues tendéncias, la de achegamiento a la politica quemun galhega, cul nuobo rei, [[Afonso Raimúndeç]], ó la manutençon dun fuorte poder cundal cun aspiraçones a la proclamaçon rial de l heirdeiro cundal. La ascenson de [[Cumpostela]] la cundiçon de metropolitana an detrimiento de la stórica Braga i la tendéncia de achegamiento de Teresa a la política la norte de l [[Minho]] materializado ne l casamiento cun [[Fernán Péreç de Traba]] precipitan ls acuntecimientos ne l cundado de Pertual. L arcebispo de Braga -arrebatado de las relíquias de [[Fruituoso de Braga|San Fruituoso]] pul mesmo [[Diego Gelmíreç|Gelmíreç]] an 1102- i ls grandes aristocratas pertueses -antressados nun maior poder territorial- fúrun ls percipales baledores de las pretensones reales de Afonso Anriqueç. Ante tal situaçon, l rei galhego [[Afonso VII]] biaja para Pertual sitiando-lo an [[Guimarães]], até cunseguir la sue promessa de fidelidade, que finalmente le quemunica Eigas Muñiç. Meses mais tarde an [[1128]] i frente de l çcumprimiento de Afonso Anriqueç, las tropas de Teresa i Fernán Péreç de Traba entran an Pertual, lhibrando-se la [[batailha de San Mamede]], adonde las tropas portucalenses saen bitoriosas. La muorte de Teresa, i la [[batailha de Ourique]] cunsulidan finalmente l cundado cumo reino an [[1139]]. Nacia assi un reino que, tenendo formado parte de l território de la [[Gallaecie]] zde l [[Ampério Romano]], i tenendo abrigado mesmo la capital de l reino (Braga) durante mui tiempo, adquirieb a partir de anton la sue própia personalidade percisamente na medida an que se defrenciaba de la [[monarquia galhego-lheonesa]], cujas cabeças reitoras radicában an [[Lion]] i [[Santiago de Cumpostela|Cumpostela]]<ref>Lhópeç Carreira, 2005, p.&nbsp;380.</ref>. === La Era Cumpostelana === {{Quote2 |Ls aragoneses antregan l castielho a la reina. Ouh!, quanta i que eicelente glória melitar proporcionou als galhegos aquel die an que l Batalhador aragonés se retirou ante eilhes!. Mas mui mas eicelente i alegre fui quando la corajosa fuorça de la Galiza protegeu la Castielha i als sous cabalheiros de l ataque de ls einimigos i oubrigou a antregar l castielho de l aragonés. Ouh bergonha!, ls castelhanos percisan fuorças alheias i son protegidos pula audácia de l galhegos!. Que será desses cobardes cabalheiros quando se marche l eisército de la Galiza, l sou scudo i proteçon?.| (Cacho de la ''[[Stória Cumpostelana|Storia Cumpostellana]]' ', Lhibro I, Capítulo 90)''. }} An [[1111]] la nobreza galhega ancabeçada pul [[Conde de Traba]] i [[Diego Gelmíreç]] coroan an Santiago de Cumpostela l filho de Urraca i Raimundo, Afonso Raimúndeç, cumo rei. Las razoes éran l miedo de que l nuobo matrimónio antre Urraca i Afonso de Aragon tubisse çcendéncia, algo que benerie coutar ls sous porjetos políticos i, assi mesmo, ls dreitos de l feturo "Amperador", cumo lhegítimo sucessor de Afonso VI (sendo l feturo [[Afonso VII]] de Lhion i Castielha ne l cómputo de Castielha). Sustenie l nuobo rei la fuorça melitar de l bispo cumpostelano i la de l conde [[Pedro Froilaç de Traba]], que fura l sou protetor i tutor durante to la sue anfáncia. L sentido de la coroaçon fui preserbar l dreitos de l filho de Don Raimundo de Borgonha subre l Reino de la Galiza, nun momiento an que Urraca, yá biúba, antregaba de fato Castielha i Lhion al sou nuobo home [[Afonso l Batalhador]] de Nabarra i Aragon. Na rialidade, la cerimónia cumpostelana tubo mui mais, nun purmeiro momiento, de simbólica que de efetiba i, de fato, até la maioridade de Afonso VII, i la muorte de la sue mai, to l cunjunto norte-oucidental benerie bibir ua etapa de cumbulson cun frequentes alianças i contra- alianças antre mai i filho i inda antre esta i l sou sposo aragonés, cun Diego Gelmíreç siempre persente neilhas. Neste clima de guerra i aprobeitando que [[Calisto II]], tio de l rei de la Galiza, chega al Papado, Gelmíreç cunsegue l arcebispado para Santiago de Cumpostela (1120). Las pretensones de l bispo éran que Cumpostela fusse reconhecida cumo eigreija metropolitana de la Galiza, contra ls dreitos tradicionales de ostentaba [[Braga]] zde ls tiempos de [[Martico de Dume|San Martico de Dume]]. Calisto II nun aceita i decide criar ua nuoba jurisdiçon, que supunha ua anomalia ne l poderio eclesiástico peninsular i que, para alhá desso, eisercia l sou poder nun subre ls territórios galhegos an que staba lhocalizada geograficamente, senó na antiga jurisdiçon de [[Mérida]] (Stremadura atual i tierras la sul de l riu Douro). Braga quedaba assi rodeada pula jurisdiçon de Cumpostela i, delantre este peligro, torna-se l centro de l mobimiento andependentista de l Cundado de Pertual. An [[1128]] l lhíder de la nobreza galhega [[Fernon Peres de Traba]] i [[Teresa de Pertual]] que çpregában un poder outónomo ne l spácio galaico-pertués son bencidos pul filho de la redadeira, [[Afonso Anriqueç]]. Este serie l gérmen de l feturo reino pertués apartado de la Galiza i Lhion. A la sue muorte, Afonso VII debediu ls sous reinos ([[1156]]), cedendo Galiza i Lhion la [[Fernando II]]. Fernando II fizo ua política de cuncesson de cartas-póboas, que yá ampeçara l sou pai i atiradeira antre outras, las bilas de Padron, Ribadabie, Noia i Pontebedra tamien dou un pulo fundamental a la [[catedral de Santiago de Cumpostela]]. Sou filho [[Afonso IX]] mantebe la mesma política fundando al lhongo de la cuosta, Betanzos, La Corunha, Baiona, Ferrol i Neda. Estas bilas de rialengo suponen ua berdadeira reboluçon na strutura social de la época porque, por un lhado, inauguran la dibersificaçon eiquenómica, rasgando cula outarquia de ls seclos anteriores i facilitando l zambolbimiento de las atebidades pesqueiras i pré-andustriales ourientadas a la eilaboraçon de matérias primas, peixe salgado subretodo, que se comercializa atrabeç de l portos, pul outro lhado, serben para cunsulidar socialmente ua série de "lhinhaiges" ó "casas" que ténen na sue ourige als segundos de la grande nobreza i a la fidalguia lhocal, que se reparten ls cargos municipales i admenistratibos (prefeitos, regedores, juízes, [[meirinho]]s). Cria-se assi ua protoburguesie ne l reino que mesmo chega a antroduzir ne ls mosteiros rurales ls sous nembros: priores de nome i fidalgos de bocaçon, mais preocupados puls antresses de las sues casas que puls eideales monásticos. Ye ua política de fortalecimiento de l eilemiento ourbano frente a la grande nobreza. [[Fexeiro:Galiciamaptimes.gif‎|thumb|right|200px|Eiboluçon territorial de la [[Galiza]] al lhongo de ls seclos até la sue zapariçon cumo reino an 1833.]] Tamien se porduç, al lhongo deste seclo, un rápido crecimiento populacional que, ne l meio rural, se traduç an mais braços para trabalháren a tierra i, cumo cunsequéncia, abren-se nuobos spácios i colonizan-se i aran-se tierras birges sob la direçon de ls grandes mosteiros. Esto, ounido a la melhora de ls apareilhos de lhaboura i al aperfeiçoamiento de ls sistemas de cultibo, gera un oumiento de la pordutibidade que repercutirieb ne l nible de bida. La repartiçon dessa maior pordutibidade antre ls camponeses i ls senhores rializa-se mediante l stablecimiento de l [[foro]]s. Las trasformaçones eiquenómicas i sociales acarretan cámbios perfundos na mentalidade i ampeça-se, nas bilas, ua renobaçon relegiosa de mano de las ordes mendicantes, subretodo de l franciscanos, que trazen germes de reformas sociales. Cun estes monarcas l centro bital de ls reinos ye Cumpostela, adonde reside la corte galhega, i l sou splendor quedou perpetuado pul [[Mestre Mateus]] ne l granito de la Catedral i, subretodo, ne l [[Pórtico de la Glória]] i Prataries. De la prosperidade de l reino dan fé tamien las inumerables custruçones románicas que inda eisisten na Galiza. A outro nible menos bisible, la cultura galhega reflete-se na criaçon lhiterária, que quedou plasmada na redaçon de la ''[[Stória Cumpostelana]]'' i de l ''[[Códice Calixtino]]''. Afonso VIII, dou an ardança ls reinos de la Galiza i Lhion a las filhas que tubira cun Teresa de Pertual: [[Dona Sancha]] i [[Dona Aldonça]]. Acauso estes dous reinados, l de Fernando II i Afonso IX —Afonso VIII na cronologie galhego-lheonesa— custituen l momiento central na possiblidade de custituir un spácio galhego-lheonés própio, nun momiento an que la monarquia patrimonial deixaba passaige yá a la de caráter territorial. === L fin de la monarquia galhego-lheonesa === [[Fexeiro:Tumbo de Toxos Outos. Fernando y Alfonso, reyes de León y Galicia.jpg|thumb|right|220px| eiluminuras mediebales de [[Fernando II]] i [[Afonso VIII]]. Derradeiros reis de la Galiza i Lhion. Tumbo de [[Toxosoutos]]. s.XIII.]] Até ampeços l [[seclo XIII]], ls reinos peninsulares aneixában-se mediante l casamiento ó la ardança sob la pessona dun rei. Finado ó deposto l rei estes se partilhában antre ls defrentes heirdeiros de modo que garantiran la sue andependéncia. Ne l causo de ls monarcas galhegos l dreito de ardança era andistinto para homes i para mulhieres. [[Afonso VIII]] casara dues bezes. De l sou purmeiro matrimónio cun [[Teresa de Pertual]] tubo dues filhas, Sancha i Aldonça. L sou segundo casamiento fui cun [[Berenguela de Castielha]], de la qual tubo quatro filhos; Fernando, Afonso, Custança i Berenguela. Para manter la andependéncia de ls reinos de la Galiza i Lhion, [[Afonso VIII]] ne l sou testamiento aplicou l dreito galhego de ardança, que eigualaba na sucesson homes i mulhieres, deixando Aldonça cumo fetura reina de la Galiza i Sancha cumo fetura reina de Lhion. Assi i to Fernando, primogénito de l sou segundo casamiento yá era rei de Castielha pula renúncia al trono de la sue mai, la castelhana Berenguela, ambicionaba spalhar la sue outoridade régia nun solamente an Castielha, mas tamien na Galiza i Lhion. Assi pus, Aldonça i Sancha cuntórun cul massibo apoio de la nobreza i eigreija galhega, salbo ls bispos de Lhugo i Mondonhedo. Mas, l [[reino de Lhion]], mais binculado la Castielha geograficamente i culturalmente, preferiu la ounion política cun esta. Berenguela, mai de [[Fernando III|Fernando de Castielha]], cunsegue l apoio de [[Sancho II de Pertual]] para ampedir que Galiza i Lhion se tornen outra beç an reinos andependientes, i ambos pressionan la [[Teresa de Pertual]], purmeira mulhier de Afonso VII para forçar Aldonça i Sancha a renunciar al sou dreito lhegítimo de ardança. Finalmente, las anfantas renuncian i [[Fernando III de Lhion i Castielha|Fernando III]] cunsegue l trono de la Galiza i Lhion que, inda de cunserbar l sou títalo de Reino, passan a ser gobernadas zde Castielha. === Galiza i la Corona de Castielha === La amposiçon de [[Fernando III]] cumo heirdeiro subre ls reinos de la Galiza i Lhion, amplicou l ampeço dua etapa de decadéncia i ua negatiba eiboluçon de ls antresses gerales de l reino, sendo la nobreza cundal galhega i ls cunceilhos de ls burgos galhegos ls grandes prejudicados. Apartados de l alto nible de las decisones dua Corte radicada an [[Castielha]], la [[Galiza]] passaba de núcleo la periferie dua corona gobernada por castelhanos<ref name="Lhópeç Carreira, 2005, p.397"/>. Assi i to, la associaçon política de la [[Corona de Castielha|corona castelhana]] (Castielha-Toledo) i la lheonesa (Galiza-Lhion) seguia a ser na pessona de l rei pus ambas las corona mantenien las sues peculiaridades anstitucionales, assi na Galiza-Lhion mantebe-se cumo código lhegal l ''Lhiber Iudiciun'' —al cuntrário que acuntiu na [[Corona de Castielha]]—, mesmo quando ls assuntos éran julgados pula Corte estes éran çpachados de acordo cul código bigente an cada corona<ref>Proter, 1988, p. 128.</ref>. Cul reinado de [[Fernando III de Lhion i Castielha|Fernando III]] ([[1230]]-[[1254]]) l centro de poder político de l reino de la Galiza traslada-se la [[Castielha]], la corte rial abandona [[Santiago de Cumpostela|Cumpostela]] i ampeça-se ua política de tendéncia [[centralismo|centralizadora]]. La Galiza cuntina a ser [[monolingue]] i to la sue documentaçon pública era redigida na lhéngua de l reino, l [[Lhéngua galhega|galhego]], ambora a partir de agora ls decumientos que chegassen de la Corte benerien yá redigidos. La política centralizadora de Fernando III manten-se durante l reinado de l sou filho [[Afonso X]], que antroduziu pula purmeira beç un repersentante judiciário de l Reino ne l gobierno de Cumpostela, i pouco mais tarde antregará la sé cumpostelana a un arcebispo de Balladolid, ampeçando un porcesso que treminará por trocar ls bispos galhegos por funcionários públicos de Castielha. Mas, anque deste fato, l cierto ye que al lhongo de to l período mediebal, i até la chegada al poder de l [[Reis Católicos]], ls nobres galhegos seguiran a bibir nun stado de prática semi-andependéncia a respeito de la corona castelhana. === Apoio de Fernando I de Pertual a la causa galhega === [[Fexeiro:Fernando-P.jpg‎|thumb|right|200px|Fernando I, rei de Pertual.]] La muorte de [[Pedro I de Castielha|Pedro I]] an [[1369]] amplicou l triunfo aristocrático an Castielha<ref>Lhópeç Carreira, 2005, p.406.</ref>, adonde fui coronado [[Anrique de Trastámara]], candidato senhorial; assi i todo, an que pese las pretensones deste, a maior parte de ls nobres galhegos nun l reconhecírun cumo tal i cul beneplácito de l munecípios de l reino demandórun cumo rei la [[Fernando I]] de Pertual an [[1369]], assegurando-le ls sous partidários galhegos ''que lhebamtarian boç por eille (...) i que le darían las billas i l reçeberían por senhor, fazémdolhe dellas menaige''<ref>Fernon Lhopes, Crónica, ed. 1966, p. 75.</ref>. Porduç-se por un cúrtio spácio de tiempo la culminaçon prática de la repetida tendéncia de aprossimaçon antre Galiza i Pertual propugnada por anfluentes grupos sociales galhegos i atiba zde habie tiempo. Acumpanhado zde Pertual por amportantes partidários nobres de la causa lhegitimista, seneficados repersentantes de la nobreza galhega, antre eilhes [[Fernando Péreç de Castro]] (cunde de Trastámara), l cabalheiro i senhor de Salbaterra, [[Álbaro Péreç de Castro]] i [[Nuno Freire de Andrade]] (mestre de la orde pertuesa de Cristo). A la sue antrada ne l reino de la Galiza fui triunfal i aclamado nas cidades<ref>Fernon Lhopes, Crónica, ed. 1966, p.86 "ls de la bila l saíran todos a recebir".</ref>. Las medidas de gobierno de Fernando I passórun pula restauraçon de las praças-fuortes de [[Tui]] i [[Baiona]] antre outras, la lhibertaçon de l tráfego comercial antre Galiza i Pertual bien cumo l abastecimiento de cereal i bino por bie marítima a las populaçones galhegas mermadas pula guerra<ref>Fernon Lhopes, Crónica, ed. 966, p. 87. "Carregar an Lhisboua nabios i cebada i binos, que lhebassen todo aquele lhugar para ser bastecido".</ref>. Rializou eigualmente çposiçones an matéria monetária pa l que ''mandou fazer moeda de sous senhales d´ouro i prata, assi (...) na Crunha i an Tuy'', teçtemunhando las Cortes de Lhisboua de [[1371]] la balideç de las moedas andistintamente ne l reino de la Galiza cumo ne l de Pertual<ref>Oulibeira/Pizarro, 1990, I, p. 31.</ref>. Assi i to, la persença de l monarca pertués ne l reino fui cúrtie. Anrique de Trastámara, assistido puls mercenários de las [[Cumpanhas Brancas]] ourganizou ua contra- oufensiba que oubrigarie la Fernando I a retornar la Pertual, fazendo-se deste jeito cul gobierno de la Galiza até la chegada de l [[John of Gaunt|Duque de Lhancaster]]. === L duque de Lhancaster, rei de la Galiza === Solo dous anhos passado [[Fernando I de Pertual]] renunciar a las sues pretensones ne l Reino de la Galiza, solo un anhos depuis de la acupaçon de [[Tui]] por [[Diego Sarmiento]] an nome de l feturo rei [[Anrique de Trastámara]] i mantendo-se inda [[La Corunha]] fiel la [[Pertual]], [[João Fernándeç de Andeiro]] culminaba las gestones cun [[Anglaterra]]. Assinaba-se assi la [[10 de júlio]] de [[1372]] un tratado pul qual, Custança, filha de l rei [[Pedro I]], assassinado por [[Anrique de Trastámara]], reclamaba l sou dreito lhegítimo cumo sucessora ante este redadeiro<ref>Russell, 1942, p. 361.</ref>. [[Fexeiro:dukeoflancaster.jpg‎|thumb|left|210px|Rendiçon de Santiago de Cumpostela la [[John of Gaunt]]. [[Jean Froissart]], Chronicles.]] Assi fui que l marido de Custança, [[John of Gaunt]], duque de Lhancaster i filho de l rei [[Eduardo III de Anglaterra]] adota ls títalos reales de la sue mulhier (de la Galiza, Lhion, Castielha, etc.) çpondo-se la fazé-los efetibos. La purmeira tentatiba frustrou-se quando la sue spediçon tubo de se zbiar, ne l [[Poitou]], para la cidade de [[Thouars]], urgida pula [[Guerra de l Cien Anhos]] na [[Fráncia]]. An [[1386]], apoiado pula bula papal de [[Ourbano IV]] que cuncedie l dreito a la [[Corona de Castielha]], zambarca na Pescadarie de la Corunha, mas sin afrontar l assalto de la cidade murada. Fúrun stablecidas anton capitulaçones, segundo las quales la cidade abrir-le-iba las puortas se antes era recebido an Santiago. Assi sucediu, i a seguir cunseguiu, sin solo resisténcia melitar, dominar l reino. Acumpanhado pula sue mulhier i filhas, assentou la sue Corte an Cumpostela. Dirigiu las sues ouperaçones para [[Pontebedra]], [[Bigo]], [[Baiona]], [[Betanzos]], [[Ribadabie]], [[Ourense]] i [[Ferrol]]. An Ourense las sues tropas assaltórun la cidade i fazirun retirar las tropas trastamaristas, anquanto Ferrol era tomado pul rei de Pertual [[João I]], aliado de l duque de Lhancaster. Ne l causo de [[Ribadabie]], la cidade fui resistida la este, i l própio [[Thomas Persey]] dirigiu un assédio de dies subre la bila, que acabou sendo tomada. Passado estas açones melitares, praticamente to la Galiza quedaba an poder de l duque, cuncretamente passado que el i l rei pertués se fazirun cul domínio de Ferrol, assi la crónica scrita por [[Jean Froissart]] deixa-lo claro: ''aboient mis en lheur oubeissance tout le roiaulme de Gallice''<ref>Froissart, Chronique, t. 12, p.214.</ref>. Mas, la eiboluçon de ls acuntecimientos melitares fui detreminada por ua eipidemia de peste que dizimou las tropas anglesas an suolo galhego. Esto forçou al duque de [[Lancaster]] a negociar ua salida cun [[Anrique de Trastámara]]. Ls tenermos de la paç, assinada an [[1388]] stipulában la renúncia a las pretensones régias de John of Gaunt i de la sue mulhier [[Custança]] an troca dua crecida andenizaçon i de l casamiento antre l heirdeiro castelhano, [[Anrique III de Castielha|Anrique III]], i la filha de l duque, [[Caterina de Lhancaster]]. La retirada final de ls angleses fechaba las tentatibas zambolbidos puls cunceilhos i la alta nobreza galhega para alcançar un spácio nun cumpartilhado cun Castielha i ourientar la Galiza para Pertual i l Atlántico, assi i todo nun serie la derradeira beç que esto ocorrerie. === Las guerras armandinhas === {{AP|[[Grande rebolta armandinha]]}} Durante las reboltas de l [[armandinhos]] estes gobernórun l Reino de la Galiza mediante Juntas que decretórun l derrubamiento de ls castielhos i fortificaçones, eisercírun justícia i recrutórun eisércitos. L poder armandinho durou dous anhos até que la nobreza galhega oupositora recuperou l poder ([[1469]]), ajudada pula [[Reino de Castielha|corona castelhana]]. Ls Reis Católicos propusírun-se deciplinar l reino i cunsulidar l sou domínio de jeito definitibo. Passado l çcabeçamiento de la nobreza mais lhebantisca ([[Pardo de Cela]] decapitado la norte, [[Pedro Madruga]] assassinado la sul, i l [[cunde de Lhemos]] coutado la lheste), l reino de la Galiza quedou sob comando dun Gobernador quien presidie la [[Rial Audiencia de Galicia|Rial Audiéncia]] de l Reino, que era zeignado puls reis de Castielha i Aragon dentre la nobreza foránea. === Resisténcia de ls nobres galegos als Reis Católicos === {{Quote2|Cermeinho en lo que el arzobispo hizo mucho serbicio al rey fue que contra boluntad de to aquel reino, stando todos en resistencia, recibió la heirmandad en Santiago; y en un día a hizo recibir y pregonar zde el Miño hasta a mar, que fue hacer al rey y la la reina señores de aquel reino; y recibió sus gobernadores, habiendo pasado por el stado del conde de Lhemos y por todos los otros sin haberlos recibido.| Cacho de l ''Annales de Aragón'' scrito por [[Jerónimo Zurita]], Lhibro X)<ref>[http://ifc.dpç.es/recursos/publicaciones/24/48/ebok2473 8.pdf]</ref>.}} La nuoba cuncepçon monárquica cunduzida puls [[Reis Católicos]], l chamado “Stado Moderno”, fui auspiciada na Galiza pul eipiscopado (an purmeiro lhugar pul arcebispo [[Alonso II de Fonseca|Afonso Fonseca]]) , bien cumo por alguns nobres foráneos, particularmente ls [[Pimentel]], cundes de Benabente, diretamente lhigados a la monarquia. Assi i to esta nuoba cuncepçon tubo por resultado l choque fruntal cun sin-los cundes galhegos. San çtacables las rebeldies sustentadas, por orde cronológica, por Pedro Álbareç, [[Pedro Madruga|cunde de Soutomaior]] (Pedro Madruga), pul marechal [[Pardo de Cela]], i puls sucessibos [[Cundado de Lhemos|cundes de Lhemos]], [[Cermeinho Álbareç Osorio]] i [[Rodrigo Heinríqueç de Castro]]. [[Fexeiro:castelosoutomaior.jpg‎|thumb|left|200px|[[Castielho de Soutomaior]], adonde morou Pedro Álbareç.]] Todos eilhes cumpartilhában l quemun chamador de la fuorte ouposiçon melitar al porjeto político de ls Reis Católicos, porjeto que repercutie cunsidrablemente an estes nobres i antoce, ne ls sous parceiros nobliários i eclesiásticos ne l paíç. Este fator dotou-los de suficiente ounidade para séren cunsidrados anton (tamien zde fura) ua açon repersentatiba de l Reino de la Galiza, cumo antidade outónoma i resistente frente a la absorçon que supunha la amposiçon de l outoritarismo monárquico, dada la caréncia de protagonismo galego neste porjeto, heigemonizado pula ouligarquia aristocrática castelhana-andaluza i cun ua participaçon mui restringida de eilemientos galhegos de l mesmo stamiento. La resisténcia eisercida por estes nobres fui adotada por muitos cumo un caráter inato de l reino i de las sues gientes, assi l cronista aragonés [[Jerónimo Zurita]] çcrebiu aqueilha situaçon de l seguinte jeito: {{Quote1| Idra Idre Idri iniu lague<ref name=Annales>[http://www.dpç.s/ifc2/lhibros/fichas/ebok2473.asp ''Annales de Aragón''.]</ref>}} La resisténcia apersentada por [[Pedro Madruga|Pedro Álbareç de Soutomaior]] oufrece a maior claridade de motibos políticos i de oubjetibos, i fui tamien la de maior ambergadura i possiblidades de sucesso, por se antegrar nun cunflito de grandes proporçones. L pertinaç cunfronto de l conde contra l arcebispo de Santiago, [[Alonso II de Fonseca|Afonso de Fonseca II]], juntou-se, por stenson a la ouposiçon fruntal contra la monarquia de [[Isabel la Católica]]. Na guerra de sucesson que segue a la muorte de [[Anrique IV de Castielha|Anrique IV]] abraça por causa de la sue filha, Joana (çposada cun [[Afonso B de Pertual]]) i, antoce, la oupçon pertuesa frente a la aragonesa de Isabel. Ne l decurso de la guerra sucessória mantida antre Joana i Isabel, ls cuntendentes stubírun a punto de alcançar un cumprometimiento que ancluirieb la ancorporaçon de l reino de la Galiza a la corona pertuesa. La bitória melitar de Isabel i la susequente paç de Alcaçobas de Castielha cun Pertual an 1479, seguidas de l eisílio de l conde de Soutomaior la Pertual (adonde fui recumpensado cul títalo de Conde de Camina) i la sue suspeitosa muorte pouco depuis, seneficórun l ansucesso de las anclinaçones pertuesistas i atlánticas de la Galiza. Anhos depuis, i ne l norte de l reino, nun famoso [[17 de dezembre]] de [[1483]] era eisecutado l marechal [[Cermeinho Pardo de Cela]] an [[Mondonhedo]], cumprindo-se sentença pul Gobernador de ls Reis Católicos na Galiza, [[Fernando de Acunha]]. Semelhante final, colofon dua lhonga i çproporcionada resisténcia ne l cerco de l sou [[castielho de la Frouseira]] i la queda por traiçon, cunferiran un special dramatismo al causo, fazendo-lo tema idóneo para la lhiteratura. Yá ne l mesmo momiento de l trágico zamlace se cumpós un formoso “Pranto de la Frouseira”, mitificaçon eimediata de la sue figura; {{Quote2|''De mîn la triste Frouseyra,''<br />''que por treyçon foy bendida,''<br />''derribada na ribeyra,''<br />''que jamales se beu bencida.''<br />''Por treyçon tamben bindido''<br />''Jasus nuosso redentor,''<br />''i por aqueistes tredores,''<br /> ''Mas Pardo miu senhor.''| [[Pranto de la Frouseira]], seclo XV-XVI. Anónimo.}} [[Fexeiro:Escudo-reyno de galizia.jpg‎‎|thumb|left|200px|cápia de la obra "Çcripción de la cuosta del reyno de Galizia", cartografie de la cuosta de l reino, rializada por Pedro de Teixeira Albernas por buolta de 1625.]]Dun jeito ó outro l capítulo de Pardo de Cela ye ancluído doadamente na sequéncia de resisténcia contra l Stado Moderno i splica la dureza i eisemplaridade de l castigo, que serie scessibo para ua simples rebeldie motibada por antresses stritamente particulares i sin maior trascendéncia política, i que çpertarie miedo an to la nobreza galega. An meados de ls anhos sessenta, quando la lhuita antre l monarca i ls senhores alcançou la mássima tenson, l marechal ancontraba-se ne l cargo de prefeito de la bila de [[Bibeiro]], nomeado pul percurador de l Cunceilho para eisercer cumo tal pul rei, ne l que se juntan segundo benie sendo norma, l lhegitimismo monárquico i l mobimiento emancipador ourbano. Pardo de Cela stá antoce situado ne l mesmo bando que surgirian, depressa, ls [[Armandinhos]]. Un anho depuis, an [[1465]], colaboraba na supresson de l senhorio de João de Bibeiro subre essa bila cumo nembro de l cunceilho i an nome de [[Anrique IV de Castielha|Anrique IV]]. Ua beç bencidas las [[Armandinhos|armandades]], l choque de Pardo de Cela cun nembros relebantes de la [[Arquidiocese de Mondonhedo|eigreija mindoniense]] i, por fin, cun ls Reis Católicos, era cuntinaçon lhógica, yá la nible particular, daqueles alinhamientos anteriores, pus la crecente heigemonia eclesiástica i l fuorte anterbencionismo monárquico ne ls cunceilhos, fenómenos ambos ls própios de l Stado moderno, erodian las bases de la sue posiçon social i política. Finalmente antre [[1483]] i [[1485]] las respetibas rebeliones de Cermeinho Álbareç Osorio i de Rodrigo Heinríqueç de Castro, sucessibos cundes de Lhemos chegában a la sou fin. L purmeiro finaba de muorte natural, deixando pendente la resoluçon de la çcrepáncia; l segundo fui cercado i derrotado frente de l çpregue melitar pessonalmente comandado puls reis de Castielha i Aragon. Cun esta redadeira rebelion anulaba-se to ouposiçon de la nobreza frente a la monarquia de ls reis católicos ne l reino de la Galiza. Ademales la derrota de Rodrigo Heinríques amplicou la remodelaçon de l mapa de la Galiza, deixando L [[Bierzo]] de fazer parte de l cundado de Lhemos i por bias desso de la Galiza. Sufocada yá to ouposiçon ne l reino, an [[1486]] ls Reis Católicos besitában Galiza, sendo l simblo de l remate dua época, l final de la Eidade Média na Galiza. La cunsecuçon final de l pleno domínio régio na Galiza, l que l cronista [[Jerónimo Zurita]] chamarie ''“domar aquella tierra de Galicia”''<ref name=Annales/>. L reino antrou an outra fase, pontuada pula stinçon política de ls setores sociales capazes de cunduzir ua dinámica própia, tornado nun território periférico de la monarquia spánica na sue projeçon amperial. Supeditado la anstituiçones alheias, antroduziran-se ourganismos nuobos ampostos zde fura ([[Rial Audiéncia de Galiza|audiéncia]], [[Santa Armandade|santa armandade]], gobernadores, corregedores, [[Anquisiçon na Spanha|anquisiçon]], cungregaçon monástica de [[Balladolid]], etc.), nutridos maiormente cun funcionários públicos strangeiros i cuntando cul cuncurso de ls setores outótones antermediários i subalternos. === La perda i recuperaçon de l boto de l Reino de la Galiza nas Cortes de Castielha === [[Fexeiro:cedulareinogaliza.jpg|thumb|left|200px| cápia de la cédula de lhicença de comércio an fabor de la ''Rial Cumpanha de la Galiza''. Arquibo Stórico Probincial de Lhugo, 1734.]] A partir de l reinado de [[João II de Castielha]] l Reino de la Galiza para de ser chamado a las Cortes i, por buolta de [[1476]], [[Çamora]] fui la cidade ancarregue de falar ne l sou nome na assemblé de la Corona de Castielha. Mas, zde [[1518]], las cidades i bilas galegas ampeçórun la se moblizar para recuperar l sou boto lhegítimo nas Cortes, cuntradizendo ls dirigentes galegos la potestade de Çamora de falar ne l nome de l Reino de la Galiza. La recuperaçon de l boto nas Cortes fui un oubjetibo cumpartilhado pulas ouligarquias ourbanas i ls magnatas galegos. An [[1520]] l arcebispo de Santiago, [[Alonso III de Fonseca|Alonso de Fonseca]], l conde de [[Conde de Andrade|Andrade]] i l de Benabente reclamórun nel durante la celebraçon de las Cortes de Santiago sin oubter resultado. Cun to l cumprometimiento de las eilites galegas propiciou que la [[4 de dezembre]] de 1520, nobres i prelados de l reino reunidos na [[Assemblé de Melide]], dirigida pul arcebispo de Santiago [[Alonso III de Fonseca]], ansistiran na reclamaçon al amperador ne l tema de l boto, assi i todo [[Carlos I de la Spanha|Carlos I]] fui recusada a dotar la Galiza de boto nas Cortes ua beç mais<ref>FERNÁNDEZ BEGA, “Las Juntas del Reino de Galicia y la recuperación del boto en Cortes”, Cumpostellanun, XXV, n. 1-4 (1980). pp.21-23.</ref>. Un anho depuis de la negatiba de l amperador, las cidades galegas toman la einiciatiba, i an [[1557]] ua [[Junta de l Reino de la Galiza|Junta de l Reino]] ouferta 20.000 ducados pul qual yá de por si era un boto lhegítimo nas Cortes. La aspiraçon seguiu a ser recolhida por sucessibas juntas até que an [[1599]] la [[Rial Audiencia de Galicia|Audiéncia]] acediu al deseio de las siete capitales i cumbocou-las para tratar an sclusiba l assunto. dous comissionados fúrun ancarregues de fazer an [[Madrid]] las gestones pertinentes mais las sues nuobas oufertas pecuniárias fúrun recusadas. Mas, de [[1621]] aparecírun las circunstáncias percisas pa l sucesso de la aspiraçon de l reino galego. La Monarquia percisaba la coperaçon política i financeira de ls sous reinos para suster l sfuorço bélico (fin de la Trégua de l duoze Anhos)<ref>THOMPSON, I.La.La., Guerra y Decadencia. Gobierno y Adminitración en la Spaña de los Austrias, 1560-1620, Barcelona, 1981, pp.337-38.</ref>. La ouligarquia ourbana i la nobreza galega fúrun quien de aprobeitar la ocasion, i anque de la resisténcia de Çamora i l afana sclusibista de las demales cidades cun boto an Cortes, la Corona sacrifica "''la cumbeniencia política en aras de la necesidad melitar''", i an [[1623]] l reino de la Galiza recupera l boto, depuis de pagar 100.000 ducados para custruir ua squadra que defendisse las sues própias cuostas. La anfluéncia de [[Diego Sarmiento de Acuña]], Conde de Gondomar, fui decisiba para recuperar l boto, i que [[Filipe IV de la Spanha|Filipe IV]] fazira mercé de tal por de [[13 de outubre]] de [[1623]]. La Junta de 1621, por sugeston de l [[marqués de Cerralbo]], gobernador de l Reino, oufreciu ls 100.000 ducados i al cunceder l boto an 1623 ls percuradores galegos, conde de [[Salbaterra de Minho|Salbaterra]] i D. António de Castro i Andrade, assistiran a las Cortes cumbocadas para la [[18 de márcio]] desse anho. Ambos fúrun nomeados por [[Frei Antonio de Soutomaior]] i l [[Diego Sarmiento de Acuño'|conde de Gondomar]], quien jogórun un relebante papel na oubtençon de l boto. Desta maneira l reino recuperaba un dreito sou que durante 150 anhos le fura çpojado. === L Reino de la Galiza na Eidade Moderna === La repersentaçon de l reino frente de la monarquia era eisercida pula [[Junta de l Reino de la Galiza]] cumpuosta por repersentantes de las cidades de Santiago, [[Lugo]], [[Betanzos]], [[Corunha]], [[Mondonhedo]], [[Ourense]] i [[Tui]]. Esta anstituiçon nun fui capaç de eisercer un poder nitidamente outónoma salbo durante la ambason napoleónica. Ne l trascurso de la [[guerra de la andependéncia spanhola]] assumiu la soberanie anterior i sterior, anquanto l Rei de la Spanha Fernando nun cunsulidou la sue posiçon. Oufecialmente, la Galiza, mantebe-se cumo reino até [[1833]] anho an que fui debedo an quatro [[porbíncia]]s durante la regéncia de [[Marie Cristina de Bourbon|Marie Cristina]], zaparecendo assi de l mapas. == Ls simblos de l reino == === L lhion púrpura, amblema de ls reis === [[Fexeiro:Adefonsus legio galle.jpg|thumb|right|200px|Eiluminura románica de [[Afonso VIII]], rei de la [[Galiza]] i [[Lion]]. Na parte superior aprecie-se la sue titulaçon oureginal, ''Rex Lhegionensiun eit Gallecie'' i na anferior l lhion púrpura simblo de la monarquia galaico-lheonesa.]] L questume de pintar formas heiráldicas ne ls scudos de guerra, forjou-se na [[Ouropa]] ne ls campos de batailha, nun antes de las décadas centrales de l [[seclo XII]], debido a ua cunfluéncia de circunstáncias de natureza mui dibersa; ua deilhas fui la necidade de defrenciar l aliado i l adbersairo na batailha, pus la difuson de l capacete cun nasal, ampedie tal, ocultando an parte l rostro de l cumbatentes, mas tamien debido al l grande balor ornamental de ls scudos decorados cun quelores bibas, nítidas i alternadas, ne l cuntesto de l qual fui la sociadade cabalheiresca. Ls purmeiros senhales heiráldicos serien ampregados puls reis, cumo un çtintibo pessonal cul que se eidantificassen, al pouco tiempo ampeçarian a ser cumpartilhados puls nibles sociales superiores pertencentes a la dignidade rial, i finalmente treminarian repersentando tamien al território ne l que estes eisercian la sue jurisdiçon, l reino. Un de ls purmeiros reis ouropeus an fazer uso deste senhal heiráldico fui l galego [[Afonso VII]], l Amperador, quien an percípios de l [[seclo XII]] ampeça timidamente a ampregar l lhion púrpura segundo l sou simbolismo, l ''lheo fortis'' ( l fuorte lhion que simbolizaba la poténcia i primazie de l monarca), zambolbendo-se cul sou filho [[Fernando II]] i reafirmando-se por fin an tenermos propiamente heiráldicos cun [[Afonso IX|Afonso VIII]]. Este nuobo simblo que fura adotado puls sous heirdeiros, monarcas de la [[Galiza]] i [[reino de Lhion|Lion]], nun passou mas a repersentar unicamente al reino de la Galiza, senó a ambos ls reinos, pus era an ambos que ls reis eisercian l sou gobierno,cumo se dua ounidade se tratasse, sendo [[Cumpostela]] la cabeça cultural i relegiosa anquanto la cidade de [[Lion]] era la política i melitar. A ounion pessonal que ls reinos de Castielha-Toledo i Galiza-Lhion ampeçórun a manter zde l seclo [[XIII]] nun propiciou de nanhue forma que ls reinos de la Galiza i Lhion parassen de cumpartir l simblo de ls sous própios reis, assi passado la usurpaçon de l castelhano [[Fernando III]], l ''lheo fortis'' púrpura seguirá a ser l amblema que apareça ne l ''SEYELLO DA IRMANDADE DOS REINOS DE LEON I GALICIA'', i formará zde anton parte de l quartelado que ls reis ampreguen, yá zde Castielha. === L Cálice, amblema de l reino === [[Fexeiro:ArmorialsegarXIII.jpg|thumb|right|160px|Scudo de l Rei de la Galiza segundo l armorial anglés Segar´s Roll, s.XIII. Esta ye la purmeira repersentaçon de l scudo, nacido de la cunfuson antre ''Galice'' —an lhéngua anglo-normanda l nome de l paíç— i ''calice''<ref>[http://www.culturagalega.org/eimaxes/docs/spo_ouropa.pdf Galiza. Célula de ounibersalidade.] ''Ls camiños de l mar la Ouropa''.</ref>.]] Paralelamente al porcesso de zambolbimiento i cunsulidaçon de ls amblemas reales ouropeus, nacian an finales de l [[seclo XIII]] las purmeiras cumpilaçones de l mesmos, ls armoriales, adonde aparecian ua relaçon de reinos i de las respetibas armas ampregadas. Ne l causo de la [[Galiza]], la antiguidade i projeçon de la qual durante seclos gozou l reino i ls sous reis, amplicou la que la sue repersentaçon heiráldica fusse ineludible an qualquier armorial temporon (nun assi ls mais recentes reinos de [[Castielha]] i [[reino de Lhion|Lion]]) ; assi i todo, la ineisisténcia de armas sclusibas de la [[Galiza]] nesse momiento oureginou un bazio que ls heiraldistas salbórun assinando-le uas armas parlantes, ó seia, la eidantificaçon simbólica cula fonética. [[Fexeiro:GaliceCharlesV.jpg|thumb|left|220px|Pedaço de la obra "Pompas fúnebres de l amperador [[Carlos B]]" ne l que se repersentan ls standartes de l Reino de la Galiza. Outor: Jean i Lhucas Doetecun (séc. XVI).]] Fui l armorial [[Anglaterra|anglés]] coincido cumo Segar´s Roll, rializado an [[1282]], l purmeiro que assinou al rei ('''roy de Galyce'') i reino de la Galiza un simblo, l cálice, debido a la eiquaçon fonética ''Galyce'' (Galiza) i ''Calice'' (Cálice) que se dá na lhéngua [[normandos|anglo-normanda]]. A partir de anton ls defrentes armoriales [[Ouropa|ouropeus]] ampeçórun a assinar l cálice cumo amblema de l reino, até que an meados de l [[seclo XV]], este simblo chegarie a la [[Galiza]], adonde será depressa aceite. Cunseguintemente l antigo lhion púrpura perdie l caráter repersentatibo de la antiga monarquia galaico-lheonesa an fabor de l sou mais coincido caráter parlante, sendo adotado an sclusiba pul [[reino de Lhion]] a partir de l mesmo seclo. Ls seclos posteriores definirian las armas heiráldicas, cálice dourado an campo azur la percípio, i al que paulatinamente se eirien somando cruzes, l cálice tornar-se-iba nua copa eucarística, cambiando a quelor de l fondo dependendo de l cuntesto de uso i adicionando ó remanescente l lhema ''Hoc, hic, mysteriun firmiter profitemur''. == Lhéngua i lhiteratura == === Las lhénguas oufeciales de l reino === {{AP|[[Stória de la lhéngua galega]]}} Zde l seclo I d.C. al XII l [[latin]] zampenhou an to la antiga [[Gallaecie]], i antoce tamien ne l território stritamente galego ó oucidental l papel mais correspondente al que hoije chamaríamos "lhéngua oufecial", pus esta era la lhéngua outelizada ne ls testos scritos, tanto de caráter documental cumo lhiterário. Assi i to cumo acuntiu an outras partes cunquistadas tardiamente pul [[Ampério Romano]], na Gallaecie antiga solo las eilites politico-relegiosas que çpunhan dun poder eiquenómico abundo podírun permitir-se adotar questumes i lhéngua romanas, anquanto que la maiorie populacional galaica, eminentemente rural i afastada de ls centros de poder, cuntinou a manter ls sous questumes, religion i lhéngua. Esta situaçon nun debiu mudar seneficatibamente até la chegada de pobos ne l seclo V. Sin dados lhinguísticos cuncretos pa l reino stablecido na Gallaecie ne l período cumprendido antre l seclos V i VIII, todo faç supor als outores que coeisistiran bárias lhénguas nesse momiento. Por un lhado, l lhatin, cun caráter oufecial que manterie la sue cundiçon de "[[léngua franca]]" até finales de la [[Eidade Média]], i por outro lhado l cunjunto de lhénguas manjoritariamente faladas pula populaçon que presumiblemente serien: l galaico antigo (lhéngua pré-romana), defrentes dialetos germánicos por giente de ourige sueba ó bisigoda chegados ne l seclo V, i an menor proporçon la lhéngua britona, falada unicamente ne l território correspondente a la [[Diocese de Britónia|Diocese Britoniense]]<ref>YOUNG, Simon (2001), Britonia: Camiños nuobos. 84-95622-58-0.</ref>. Inda assi, serie l lhatin bulgar, falado pulas eilites galaicas romanizadas, que benerie eiboluir nun proto-galego ampondo-se mui a modo a las demales lhénguas i afiançando la sue posiçon de lhéngua remanse ó "[[romanço]]", seguramente falado pulas classes altas de l reino galego zde l seclo X cumo mostra l storiador castelhano [[Prudéncio de Sandobal]] na sue obra ''Storia de los cinco reyes'' redigida an [[1615]], adonde lhembra l dorido pranto remansesco de Afonso VI pula perda de l sou filho Sancho na batailha de Uclés an [[1108]], assinando al monarca l uso de la lhéngua galega:<ref>Cfr. Sebastián Risco, Persença de la lhéngua galega, Eidiçones de l Castro, La Corunha, 1973, pp. 8-9. Esta mesma cita yá figura reproduzida ne ls Eilemientos de gramática gallega, de [[Marcial Balhadares]], de 1892, ambora publicados por Galáxia an 1970; la cita bai precedida destas palabras (p. 21): "cumo abusibo s galleguizar znecessariamente muchas castelhanas, al adulterar las gallegas, acabará lhuego cun nuestra melíflua habla, habla de nuestros antíguos lhegisladores y poetas; habla del Rey, que dijo: "Ay miu filho! (...)"; an nota splica: "D. Alonso (sic) 60, al saber la muerte de su joben hijo el Anfante D. Sancho, acaecida en la batalla de Uclés, llamada de los siete cundes, que en eilla se supone muertos, laño 1100, segun Mariana, y el 29 de mayo de 1108, segun Madoç en su Dicionario geográfico, hablando de Uclés".</ref> {{Quote2|(...)Los que scaparon desta ruta fueron<br /> a llebar las tristes nuebas al Rey Don Alonso, que staba en Toledo;<br /> fuele dolorosa y amarga, porque ne l tenia otro hijo, lloróle cumo un <br /> David la Absalon; y '''en la lhéngua que era usado''' dice cun dolor, y lhagrimas <br /> que quebraba el coraçon: ''Ay miu fillo'', ''Ay miu fillo, alegrie de mi coraçon, eit lhume de ls meos ollos,''<br /> ''solaç de miña belleç; Ay miu spello, en q me soya ber, eit cun quen tomaba''<br /> ''moy grande prazer. Ay miu heirdero mayor; Cabalheros hu me lo lheijastes?;''<br /> ''dadme miu fillo Cundes!.''<br /> Estas palabras dizen que dezia el Rey, y otras tales dirie, que la causa del<br /> dolor era grande (...)| ''Storia de los Reyes de Castilla y de Lheon'', [[Prudencio Sandobal]].<ref>[http://boks.gogle.s/boks?id=9cUXAAAAMAAJ&dq=Sandobal,+storia+de+los+reyes&printsec=fruntcober&source=bl&ots=C6mbmogbsd&sig=pwS6AabpFC7jXiQgmD2AbFaPxtY&hl=gl&sa=X&oi=bok_result&resnun=1&t=result#PPA342,M1 Storia de los Reyes de Castilla y de Lheon], Prudencio Sandobal.</ref>}} Ye na purmeira metade de l XIII que l lhatin ampeça a ser çlocado na scrita i aparecen ls purmeiros decumientos an lhéngua galega ó "romanço galego". L mais antigo que tenemos ambora ye l "[[Foro de l burgo de Castro Caldelas|Foro de l Bo Burgo de Castro Caldelas]]" dado an Allariç ne l més de abril de 1228, durante reinado de [[Afonso VIII]], rei de Lhion i Galiza<ref>Este ye, alliás, l decumiento mais antigo scrito an galego ne l atual território de la Galiza, se bien que hai decumientos an galego inda anteriores ne l tiempo. Beija-se: [http://cunsellodacultura.org/mediateca/pus.pdf/doc_en_galego.pdf/ L Foro de l buono Burgo de l Castro Caldelas, dado por Afonso IX an 1228.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Fui na Chancelarie rial deste mesmo rei, l derradeiro rei pribatibo de la Galiza i Lhion, que se porduziu este pribilégio rodado l que pon de relebo l uso oufecial de la lhéngua galega, stendendo-se l sou uso na segunda metade desse seclo i generalizando-se ne l seclo XIV. Assi, l galego fui a partir de l seclo XIII la lhéngua normal i "oufecial" antre ls habitantes de l reino de la Galiza. Assi i to, a la muorte de Afonso VIII, ls reinos de la Galiza i Lhion, son finalmente gobernados pul rei de Castielha, [[Fernando III]], quien yá an [[1250]] se dirige als cumpostelanos an castelhano. [[Afonso X]], apelidado "l Sábio", poeta prolífico an galego, que reina de 1252 a 1284, cunsagra definitibamente l uso de l castelhano cumo lhéngua oufecial de la sue corte, outelizando an sclusiba esta lhéngua na sue relaçon cun las cidades i bilas de l reino de la Galiza. [[Fexeiro:ForoBoBurgo.jpg|thumb|left|200px|[[Foro de l burgo de Castro Caldelas|Foro de l Bo Burgo de Castro Caldelas]], pribilégio rodado de l rei Afonso VIII. Purmeiro decumiento rial an [[léngua galega]]. Allariç, 1228.]] Ls reis sucessibos cunsulidan l castelhano cumo lhéngua para todos ls usos de ls sous reinos, anclusibe para las relaçones cula Eigreija, l que proboca que inda sendo praticamente unilingues an galego ls decumientos oureginários de l reino de la Galiza, comecen a chegar pouco a pouco decumientos an castelhano emanados diretamente de la Chancelarie Rial an Castielha, ambora la sue persença fusse mínima an relaçon al galego até seclos depuis. Tamien se custata que la Eigreija ampeça a fazer uso público de l galego ne l reino de la Galiza la ampeços de l XIV, generalizando-lo durante la segunda metade de l mesmo tanto an assuntos anternos cumo na relaçon cun outras anstituiçones ó cun particulares; anque de la fuorte persença de l lhatin na bida de la Eigreija, registra-se l uso de l galego an numerosas atas de l Sínodos de las dioceses de Mondonhedo, Ourense ó Santiago durante ls seclos XIV i XV, regulando-se tamien an galego las questones i atos de culto. Assi i to, cumo cunsequéncia de la derrota de [[Pedro I]], apoiado pula nobreza galega, frente al sou armano [[Anrique II de Trastámara]], entra ne l seclo XIV ne l reino de la Galiza ua aristocracie castelhana acumpanhada pola sue correspondente corte, traíndo tamien cunsigo l castelhano, que até anton era solo ampregue ne ls decumientos ambiados zde la corte de Castielha a partir de l reinado de Fernando III. Este núcleo nobliário foráneo la Galiza, que se anstala cul sou séquito ne l oubjetibo de retaliar la nobreza galega cuntrária la Anrique II, sustitui nomeadamente ne ls cargos amportantes la pessonas galegas por outras de fura. Esto custituiu l purmeiro foco diglósico ne l reino de la Galiza, pus ls screbas redigian na lhéngua galega se éran oureginários de l reino, i an lhéngua castelhana se éran strangeiros neste<ref>Cfr. H. Monteagudo Romero, "Aspetos sociolinguísticos de l uso scrito de l galego, l castelán i l lhatín na Galicia tardomediebal (ss. XIII-XIV)", oup. cit., p. 181.</ref>. Se bien que que estes redadeiros serien minoria na Galiza até l seclo XV pus para alhá de la outelizaçon de l galego an to tipo de documentaçon pribada, este tamien fui ampregado puls ourganismos cebiles lhibremente formado puls cidadanos, nomeadamente cunceilhos i guildas, bien cumo pula Eigreija nas catedrales, cumbentos, mosteiros, etc. [[Fexeiro:Descripcion Reyno de Galizia de Ojea.jpg|thumb|right|300px|Mapa cartográfico de l Reino de la Galiza. s.XVI. Feito por Fernando Ojea.]] Deste jeito l galego funcionou de l seclo XIII até final de l XV cumo lhéngua "oufecial" antre ls própios galegos, andependientemente de que eisistisse zde l seclo XIV ua ínfima minoria de giente strangeira, ambora tendora de l poder, que ampregasse l castelhano. La penetraçon decisiba de l castelhano ne l reino de la Galiza ber-se-á ancrementada cula bitória, ne l final de l seclo XV, de [[Isabel la Católica]] na lhuita pul trono de la Corona de Castielha que mantebe cun Joana, esta redadeira apoiada manjoritariamente pula nobreza galega que la defendia cumo lhegítima heirdeira. Sob l reinado de ls Reis Católicos cunsuma-se la amposiçon definitiba de la scrita an castelhano ne l reino de la Galiza i a partir de 1480 ls screbones públicos galegos han de ser eisaminados pul "''Rial Cunseijo''" an Toledo, mudando ls sous formulários galegos puls castelhanos, fator detreminante pa l zaparecimiento de l galego de la scrita i que tacitamente bénen amplicar la supresson de l caráter oufecial de que até anton na prática gozaba l galego<ref>Cfr. X. Fierro Couselo, "Cumo i por que ls scribas parórun de ampregar l galego", in BB. AA., Houmenaxe la Ramón Otero Pedrayo, Ed. Galaxia, Bigo, 1958, p. 251.</ref>. Ye la caréncia dua fuorte burguesie outótone i andependiente l fator detreminante que splica l çprestígio i la perda de funçones de la lhéngua galega, an fabor de l stablecimiento de l castelhano cumo lhéngua oufecial ne l reino. Este período ye coincido cumo ls [[Seclos Scuros]]. L castelhano pus, será la lhéngua que zde l seclo XVI até l zaparecimiento formal de l reino an [[1833]] que se ampregue ne ls decumientos i atos cun caratere oufecial, i l galego la lhéngua que de fato se ampregue puls sous habitantes. === L reino de la Galiza na lhiteratura mediebal === L reino de la Galiza tenu na Eidade Média ua grande projeçon para [[Ouropa]], nun solamente pula sue lhéngua, la mais amportante de la lhírica de to Ouropa depuis de l [[Léngua ocitana|ocitano]], mas tamien por ser un centro de cristandade i pula sue lhonga stória, que l fizo çtacar antre todos ls reinos peninsulares de maneira singular. Drento desta projeçon çtaca-se l lhibro de graburas coincido cumo “L remanse de Ponthus i Sidoine”, scrito na [[Fráncia]] ne l seclo XIV, testemunha de sceçon que dá buona cunta de l antresse que çpertaba l reino de la Galiza, i que cunta las façanhas de l príncepe galego ''Ponthus''. La stória de l príncepe Ponthus ampeça cula ambason de l rei muçulmano Broada, filho dun poderoso sulton, que zambarca na Corunha cun un eisército de 30.000 homes, adonde bence l rei de la Galiza, chamado Thibour. Un nobre de la corte lhogra salbar treze cabalheiros, para alhá de l heirdeiro maior Ponthus, que se silan ne l Reino de la [[Bretanha]], adonde moran durante trés anhos. Un die ye lhebado la corte de l rei de Bretanha, adonde conhece a la princesa, i ambos namoran-se. Al pouco ls muçulmanos atacan Bretanha, i Ponthus lhogra ua bitória definitiba salbando la Bretanha, pul qual l rei l nomeia cundestable, mas ye caluniado pul cabalheiro Gannelet, i decide ir bibir na fraga de [[Brocelianda]]. Al pouco las artimanhas de Gannelet fázen que Ponthus biaje al Reino de la Anglaterra adonde cunsegue nun solamente cunciliar la paç antre ls reis de [[Irlanda]] i [[Anglaterra]], mas el própio salbar l reino dun ataque muçulmano. Cunhecedor de l amor que Sidoine inda professaba por el, marcha de Lhondres para la Bretanha la se casar culha i cunsegue juntar ua poderosa frota de bretones, normandos i franceses, que atacan cunjuntamente l eisército muçulmano situado na Corunha, adonde son çtruídos junto cul sou rei Broada. Recuperado l trono de la Galiza, i lhibre de acupaçon, Ponthus rencontra-se cula sue mai, la reina galega, i cul sou tio l conde de las Stúrias. Finalmente Ponthus i Sidoine son coronados reis de la Galiza i de la Bretanha. == La negaçon de l reino de la Galiza == Na storiografie oufecial{{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}}, i zde datas recentes de la andependéncia pertuesa, quedou ancluído l reino de la Galiza drento de l reino de Lhion i mais tarde de Castielha. Passado la [[andependéncia de Pertual]] an [[1128]] i la cunformaçon de la monarquia lheonesa (mais tarde castelhano-lheonesa), l reino de la Galiza ampeçarie a perder la sue anfluéncia progressibamente na proclamaçon de ls reis eibéricos. Datas i fatores decisibos para la perda de poder i anfluéncia na política de ls reinos spánicos por parte de la nobreza galega fúrun: * L assassinato de [[Inés de Castro]]; * An Pertual la [[reboluçon de 1383-85]] cula proclamaçon de la nuoba [[dinastie de Abis]] (cula muorte de l [[Conde Andeiro]] i la supresson de la [[Dinastie de Borgonha|anterior dinastie]] i de ls antresses de ls nobres tradicionales pertueses (repersentada pul [[João de Pertual (1349)|anfante D. João]], un de ls filhos de Inés de Castro) * Na [[Spanha]] la coroaçon de [[Isabel I de Castielha|Isabel la Católica]] i l ampeço an [[1492]], que benerie, segundo alguns outores, a retirar poder als nobres galegos. == L ampeço dua maior dependéncia == {{AP|[[Guerra de Sucesson de Castielha]]}} La eisecuçon de l [[Mariscal Pardo de Cela]] por parte de l [[reis católicos]] nessas datas i l fracasso galaico-pertués na guerra pula sucesson antre Isabel la católica i [[Joana, princesa de Castielha|Joana]] chamada la “Eicelente Senhora” an Pertual i “la Beltraneija” an Castielha. Nessa guerra pula sucesson, [[Pedro Álbares de Soutomaior]], nobre galego, capitaneou la rebolta de nobres galegos i pertueses (acumpanhados de l própio [[Afonso B de Pertual|Afonso B]]) para la coroaçon de la reina de l sou partido, Joana. Estes dous fatos, la perda de la cabeça de l Mariscal i l fracasso de la rebolta pula sucesson ne l [[reino de la Spanha]] serbirian de argumiento para ua storiografie galega cumo simblo de l fin dua etapa de capacidade de anterbençon política i ampeço de la decadéncia de l Reino de la Galiza. [[Catadorie:Stados zaparecidos de la Ouropa]] [[Catadorie:Stados reales zaparecidos]] [[Catadorie:Reino de la Galiza]] caoubn0oef2df5duuid9yebz7i5j7cm Rússia 0 1041 108811 107339 2026-11-08T03:43:55Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 108811 wikitext text/x-wiki {| border=1 align=right cellpadding=4 cellspacing=0 width=300 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+<big>'''Rússia'''</big> |- | style="background:#efefef;" align="center" colspan=2 | {| border="0" cellpadding="2" cellspacing="0" |- | align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Flag of Russia.svg|left|150px]] | align="center" width="140px" |[[Fexeiro:Coat of Arms of the Russian Federation.svg|left|120px]] |} |- | align="center" colspan=2 |[[Fexeiro:Russian Federation (orthographic projection) - Annexed Territories disputed.svg|left|290px]] |- | '''Lhéngua oufecial''' || [[Lhéngua russa|Russo]] |- | '''Capital''' || [[Moscobo]] |- | '''Área'''<br /> |17 125 191 km²<br /> |- | '''Populaçon'''<br />&nbsp;- Total:<br />&nbsp;- Densidade: | <br />145 478 097 <br />8,42 ab./km² |- | '''Moneda''' <br /> | [[Rublo russo]] |- |align="center" colspan=2 | Hino nacional:Государственный гимн Российской Федерации Gosudárstvenny Guimn Rossíyskoi Federátsii |- |} La '''Rússia''' (an [[lhéngua russa|russo]] Росси́я, [[Trasliteraçon|trasl.]] ''Rossíya''), '''Federaçon Russa''' ó inda '''Federaçon de la Rússia'''<ref>Artigo purmeiro, alínea 2 de la custituiçon: [http://www.custitution.ru/fr/part1.htn.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Traduzindo: Ls nomes "Federaçon de la Rússia/Federaçon Russa" i "Rússia" son eiquibalentes. Ber tamien "[[rossiiane]]".</ref> (an russo Росси́йская Федера́ция, trasl. ''Rossíiskaya Federátsiya'') ye ua [[nacion trascuntinental]] cun un território qu'acupa ua gran ária de la [[Ásia]] i de la [[Ouropa]]. La Rússia ye territorialmente l maior paíç de l mundo pus ten a maior ária total - 17.075.200 [[Km²]] custituída pula parte cuntinental i ilhas a alredor. An termos de populaçon, l paíç ten la sétima maior populaçon de l mundo, cun más de 152 milhones de habitantes, apersentando ua baixa densidade populacional. La capital de la federaçon ye la cidade de [[Moscobo]]. Para alhá de la capital, outras cidades amportantes son [[San Petersburgo]], [[Nobosibirsk]], [[Krasnodar]], [[Bladivostok]], antre outras. La eiquenomie russa ye de las más ricas de l mundo i an custante crecimiento grácias a las sportaçones de petrólio, gáç natural etc. L paíç ten ua stória antiga i marcante que anfluenciou l çtino de l mundo i serbiu de refréncia a scritores, cumpositores musicales, i, hai menos tiempo, rializadores de cinema. Eiquenomie rica i an custante crecimiento, la Rússia faç parte de l [[G8]] i ye uas de las percipales fornecedoras de einergie pa la Ouropa, nomeadamente, la [[Oucránia]], la [[Polónia]] i la [[Bielorrússia]]; anque, inda tenga porblemas cumo l [[crime ourganizado]], la [[corrupçon]], la pobreza an ciertas regiones i la falta de [[libardade de spresson]]. == Stória == {{Ber artigo percipal|[[Stória de la Rússia]]}} === La Antiga Rússia === [[Fexeiro:Muromian-map.png|300px|thumbnail|squierda|Mapa de las antigas tribos.]] Antes de l [[seclo I]], las tierras de l Sul de la Rússia pertenencian a tribos que nun éran ounidas antre si, cumo ls [[Proto-ando-ouropeus|Proto-Ando-Ouropeus]] i ls [[Citas]].<ref>[http://cat.hei.net/~archaeol/9903/newsbriefs/ipatobo.html Stória de la Rússia - La Antiga Rússia: ls citas]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Antre ls seclos III i VI, las [[stepe]]s fúrun smagadas por óndias seguidas de ambasones de bárbaros i pobos nómadas, cunduzidas por tribos bélicas cumo ls [[hunos]], antre outros. Antre ls seclos X i XI, l [[percipado de Kiev]] (zde de l qual se formórun grande parte de l países slabos atuales) era l maior de la Ouropa i un de ls más prósperos, por bies de l quemércio tanto cun la Ouropa cumo cula Ásia.<ref name = Kiev>[http://www.state.gov/t/pn/64851.htm L Percipiado de Kiev]</ref> Durante l seclo XI i XII, la ancurson custante de tribos turcas nómadas, cumo ls [[cumanos]] i ls [[pechenegues]], lebou a la migraçon maciça de las populaçones slabas de l Sul a las regiones mui chenas de arbles de l norte, coincidas cumo Zalesye.<ref name = Kiev/> Alredor de l seclo XIII ls [[cazares]] gobernórun l Sul de la Rússia. Fúrun aliados amportantes de l [[Ampério Bizantino]] i oureginórun ua série de guerras sangrentas contra ls [[califado]]s árabes. Nessa era, l termo ''Rhos'' ó ''Rus'' passórun a ser aplicados als slabos que dominában la region. Ls stados mediebales de la [[República de Nobgorod]] i [[Percipado de Bladimir-Súzdal|Bladimir-Súzdal]] eimergírun cumo sucessores de l antigo i grande principado de Kiev naqueilhes territórios, anquanto que metade de l [[riu Bolga]] bieno a ser dominada pul stado muçulmano de l Bolga, la Bulgária. An muitas outras partes de la [[Ouroásia]] ls territórios fúrun atrabessados puls ambasores [[mungóles]], que formórun l stado de la "Horda de Ouro", i apanhórun ls percipados russos durante más de trés seclos. Apuis ls [[tártaros]] gobernórun ls territórios de l Sul i de l centro de la Rússia atual, anquanto ls territórios de la [[Oucránia]] atual i de la [[Bielorrússia|Bielorússia]] fúrun ancorporados ne l [[Grano-Ducado de la Lituánia]] de la [[Polónia]], dibedindo assi la populaçon russa. === Moscóbia === {{Ber artigo percipal|[[Moscóbia]]}} Ye cul quemando de Moscobo que Moscóbia (tamien coincida cumo Percipado de Moscobo ó Grano-Ducado de Moscobo) reanima-se i ourganiza la sue própia guerra de la recunquista, boltando a aneixar ls sous territórios. Apuis de la [[queda de Custantinopla]] an [[1453]], Moscóbia permaneciu cumo l único stado crestiano más ó menos funcional na frunteira ouriental de la Ouropa, premetindo reclamar la sucesson de l Ampério Romano Ouriental.<ref>[http://www.acd.edu/sac/story/keller/Mongols/states3.html Stória de la Rússia - Moscóbia: La Ascençon de l Grano Ducado]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ne l ampeço de l seclo XVI, l percipado decide que l oubjetibo nacional serie recuperar todos ls territórios russos perdidos durante la ambason de l Tártaros i porteger la region frunteiriça de l Sul contra cuntra-ataques de ls Tártaros de la [[Crimeia]] i de ls Turcos. Ls nobres fúrun oubrigados a serbir nas fuorças melitares para esta recunquista. An 1547, [[Ivan, l Terrible]], fui oufecialmente coronado l purmeiro [[czar]] de la Rússia. Durante l sou reinado, Ivan I recunquista ls territórios als tártaros i cria ua Rússia multi-cultural i multi-religiosa. Na fin de l Seclo XVI, Ivan cunsigue criar las purmeiras semientes na [[Sibéria]]. Ivan tamien será lembrado pulas sues atrocidades durante l seclo XVII. Las barreiras criadas puls muçulmanos na zona de la Turquia i de l médio-ouriente fazírun que las speciaries de la Índia çtinadas pa la Ouropa passássen pula zona norte-este de la Ouropa: Moscóbia. L percipiado soube aprobeitar esta tendéncia i criou grandes rotas comerciales antre la Índia, la Moscóbia i, por fin, la Ouropa. Mas, las nuobas bies comerciales marítimas cun l [[Ouriente]] abiertas puls [[pertueses]] durante ls [[Çcobrimientos]], cuntribuíran pa l declínio de la riqueza que anton beniera a ser criada atrabeç dessas rotas comerciales. === La Rússia Amperial === {{Ber artigo percipal|[[Ampério Russo]]}} Ye cula [[Dinastie Romanov]] (ampeçada an 1613) que se ampeça l grande porcesso de "amperializaçon" de la Rússia. [[Pedro, l Grande]] ó Pedro I de la Rússia, derrotou la Suécia i na [[Grande Guerra de l Norte]] forçando l einimigo a dar partes de l sou território. I ye na [[Íngria]] que se forma ua nuoba capital: [[San Petersburgo]] (nome an houmenaige a Pedro). Culas eideias de l Oeste Ouropeu, Pedro I faç eiboluir la Rússia que antes staba nua situaçon de pobreza strema i purpara l camino pa l auge de l paíç. L território de l ampério oumenta i, an 1648, l líder [[cossaco]] [[Semyon Dezhnyov]] çcobre l streito que aparta la [[América]] de la [[Ásia]]: l atual [[Streito de Bering]].<ref name="storia">[http://www.mclae.cun/countries/russia/index.shtml Stória de la Rússia]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Nace assi l maior ampério de la stória de la Rússia. [[Fexeiro:Peter der-Grosse 1838.jpg|200px|thumbnail|squierda|Czar Pedro I de la Rússia cun quien ampeçou la grande era amperial na Rússia.]] La czarina [[Catarina, la Grande]] cuntinou l trabalho de Pedro, derrotando la [[Polónia]] i aneixando la [[Bielorrússia]] i la [[Oucránia]] - outrora l percipado de Kiev. Catarina assina un acordo cul reino de la Geórgie de modo a eibitar ambasones árabes de l ampério turco - la [[Geórgie]] passa a ser portegida melitarmente pula Rússia. An 1812, la grande armada de [[Napoleon]] entra an Moscobo, mas bei-se forçada a abandoná-la pus al chegar a esta cidade, esta staba bazia. Ls russos tenien purparado ua armadilha contra l amperador francés. L friu i la falta de recursos fúrun responsables pula morte de 95% de las tropas francesas.<ref>Stória de la Rússia: La queda de Napoleon [http://countrystudies.us/russia/5.htm] parágrafo 6</ref> Durante l regresso de Napoleon la [[Paris]], ls russos perseguírun nel i dominórun [[Paris]] trazendo pa l ampério las eideias liberales que stában an marcha na Fráncia i na Ouropa Oucidental. Inda debido a la perseguiçon subre Napoleon, la Rússia cunquista la [[Finlándia]] i la [[Polónia]]. L golpe final subre [[Napoleon]] fui dado an [[1813]] quando l ampério i ls sous aliados - ls [[Ampério Austro-Húngaro|austro-húngaros]] i ls [[Prússia|prussianos]] - bencírun la armada de Napoleon na [[batalha de Leipzig]].<ref name=storia/> Guerras seguidas i cunflitos ban acumpanhando la Rússia até a la fin de la era czarista. Sal derrotada na [[Guerra de la Crimeia]] que durou antre [[1853]] i [[1856]]. Más tarde, bence la Guerra Russo-Turca (1877-1878) i oubriga l [[Ampério Outomano|Ampério Otomano]] a reconhecer la andependéncia de la [[Roménia]], de la antiga [[Sérbia]] i la outonomie de la [[Bulgária]].<ref name=storia/> La chubida de [[Nicolau I de la Rússia|Nicolau I]] traba l zambolbimiento de la Rússia an fines de l seclo XIX cun la criaçon de la lei de la serbidon oubrigando ls camponeses a arar las tierras. L sucessor, [[Alexandre II de la Rússia|Alexandre II]] (1855-1881), al ber l atraso de la Rússia an relaçon a la Ouropa, cria reformas que ban fazer cun que la Rússia torne al camino de l crecimiento. Mas, las derrotas seguidas de la Rússia al lhargo de l [[seclo XIX]] i durante la l ampeço de l [[seclo XX]] lhebórun a la anstablidade i al çcrédito an relaçon al poder de l czar naquel tiempo. Ls custos de la guerra ampeçában a ser grandes i la populaçon era quien suportaba ls custos de ls suldados nas campanhas al ambiáren todo l que porduzian ne ls sous terrenos agrícolas. === La reboluçon de 1917 i la fin de la era czarista === {{Ber artigo percipal|[[Stória de la Ounion Sobiética]]}} [[Fexeiro:BloodySunday1905b.jpg|thumbnail|250px|dreita|L [[Reboluçon Russa de 1905|Demingo Sangrento]], eipisódio que acuntece durante la Reboluçon de 1905 i que ampeçou la queda de l regime amperial na Rússia.]] Anque la Rússia se tener tornado nun de ls países más poderosos de l mundo, solo ua fina parte de la populaçon (ls [[Aristocracie|nobres]]) tenien buonas cundiçones de bida. Ls [[camponés|camponeses]] éran terriblemente [[pobreza|pobres]] i trabalhában de sol-a-sol ls sous terrenos sin poder tener-los. Las sucessibas derrotas an bárias guerras i batalhas durante la [[Purmeira Guerra Mundial]] i l çcuntentamiento giral de la populaçon fazírun cun que la eiquenomie anterna ampeçasse a stragar-se.<ref name="storia" /> La anstablidade i la pobreza tubírun cumo cunsequéncia la [[Reboluçon Bolchebique]]. Esta reboluçon acunteciu an dues datas segneficatibas, 1905 i 1917. Na reboluçon de [[1905]] ampeça la fin de la era czarista, passado la Rússia ser derrotada pul [[Japon]] durante un cunflito antre ls dous países. L fato de l Japon inda ser cunsidrado un paíç pequeinho i fraco tecnologicamente abalou l czar [[Nicolau II de la Rússia|Nicolau II]], bien cumo la sue popularidade. Tamien an 1905, un grupo de trabalhadores eilaborou un abaixo-assinado al Palácio Amperial, an [[San Petesburgo]], eisigindo melhores cundiçones de trabalho. L mobimiento fui biolentamente reprendido pulas tropas de l czar, que matórun la sangre friu bários de ls trabalhadores. Esse eipisódio quedou coincido cumo "[[Reboluçon Russa de 1905|Demingo Sangrento]]" , i a partir del se formórun ls [[Sobietes]]. La reboluçon de [[1917]] ampeçou-se an [[Febreiro]], cun pouca partecipaçon bolchebique; cula criaçon de la [[República Liberal Russa]] (deregida por [[Kerensky]]) l gobierno quedou nas manos de l [[menchebiques]]. L [[czar]] fui derrubado i acabou la era de l [[Dinastie Romanob|Romanob]]. An [[Outubre]] de l mesmo anho, ls [[bolchebiques]], liderados por [[Lenin]] i [[Trotsky]] assumírun l poder i criórun l [[Partido Quemunista de la Ounion Sobiética|Partido Quemunista]] adonde fúrun dados ls purmeiros passos pa la formaçon de la [[URSS]]. Apuis de la bitória de l bolchebiques, la Rússia sofriu ua guerra cebil (1918-1922) antre ls bolchebiques ([[Sército Burmeilho]]) i ls antiditadura bolchebique, debedidos an "czaristas", l "grupo de la assemblé custituinte de Samara Omsk, cun menchebiques, seristas i liberales" i l "grupo de l anarquistas". Alguns desses grupos tenien ajuda strangeira. Lenin adota l ''Quemunismo de Guerra'', cunfiscando la porduçon agrícola de modo a abastecer ls suldados. Cula bitória de l eisército Burmeilho, grandes ampresas pribadas fúrun ancerradas cumo, por eisemplo, la ampresa [[Smirnoff]]. === La Ounion Sobiética === {{Ber artigo percipal|[[Ounion Sobiética]]}} An 1917, na sequéncia de la Reboluçon Russa, ye antroduzido pula purmeira beç an to l mundo un regime de aspeto [[marxista]] ([[socialista rebolucionário]]), tendente al stablecimiento dun Stado [[quemunista]]. Durante más de 80 anhos, la Rússia stubo submetida a esse regime, que apagou l capitalismo i repartiu l antigo [[Ampério Russo]] an Repúblicas Socialistas Sobiéticas, que formórun la [[Ounion de las Repúblicas Socialistas Sobiéticas]] (URSS) a partir de [[1922]]. La Rússia tornou-se anton nua destas repúblicas (cumo ''República Socialista Federada Sobiética de la Rússia'', ó RSFSR), detendo ua posiçon heigemónica an funçon de la sue stória, lhéngua (oufecial an to la Ounion Sobiética, a par de las lhénguas regionales) i capital (la capital de la Rússia era tamien la de la Ounion Sobiética). [[Lenin|Bladimir Eilitch Lenin]] torna-se l purmeiro líder quemunista de la [[URSS]]. Antroduç uas políticas que éran cuntraditórias a la sue filosofie. Anquanto que apoiaba l "Todo pertenece al Stado", criou políticas que apoiában la einiciatiba pribada de modo a recustruir l paíç que fura perjudicado pulas reboluçones seguidas. ==== Era stalinista ==== {{Ber artigo percipal|[[Josef Stalin]]}} [[Fexeiro:COA Russian SFSR.svg|thumbnail|squierda|175px|Scudo de Armas de la [[República Socialista Federada Sobiética de la Rússia|RSFS]] de la Rússia]] Apuis la muorte de [[Lenin]], an 1924, nace un [[georgiano]] chamado [[Josef Stalin]], que passa de l quemunismo moderado al quemunismo stremo criando un poder ditatorial. Todos aqueilhes que apoiában [[Lenin]] cumo, por eisemplo, [[Leon Trótski]] i todos ls outros [[bolchebiques]] que bibian antes de la Reboluçon de 1917 fúrun muortos. Na fin de ls anhos 30, [[Stalin]] lança l [[Grande Spurgo]] matando grande parte de ls nembros de l Partido Quemunista sin qualquiera splicaçon. Todos aqueilhes que éran cunsidrados amenaças éran muortos ó ambiados para [[campos de cuncentraçon]] chamados ''[[gulag]]'' na [[Sibéria]]. Dous anhos más tarde, Stalin oubriga l paíç a passar por ua andustrializaçon rápida. An 1928, pon an marcha l sou plano de l cinco anhos que cunsistie na modernizaçon de la eiquenomie sobiética atrabeç, subretodo, de la antroduçon de la andústria pesada. Rapidamiente, la andústria sobiética atinge grandes proporçones de riqueza an pouco tiempo, tornando-se ua grande poténcia mundial. Cuntraditoriamente i cula lei de las coletibizaçones an marcha, l pobo bibie na [[pobreza]] strema. Para alhá de l más, las cunsequéncias políticas de Stalin probocórun grandes óndias de fame que assolórun las repúblicas, percipalmente na [[Oucránia]] adonde esta fui chamada cumo l [[Holodomor]]. Na [[Segunda Guerra Mundial]], Stalin ganha las tropas almanas cun terribles baixas: pul menos nuobe milhones de suldados perdírun la bida. Dende la [[Segunda Guerra Mundial]] ser coincida an russo tamien cumo ''La Grande Guerra Patriótica''. Ne l total, la [[URSS]] perdiu 27 milhones de pessonas. A partir de 1945, la URSS stende l sou domínio a la [[Polónia]] (massacrada puls [[Almanha|almanes]] na [[Segunda Guerra Mundial]]) i a la parte ouriental de la Almanha, criando la [[Almanha|República Democrática de la Almanha]]. La [[URSS]] passa a tener un domíno abseluto an quaije to la [[Ouropa de Leste]]. Nestes países, [[Stalin]] anstaurou gobiernos leales la Moscobo i "usou-los" cumo spiones de l Oucidente. Son criadas bárias barreiras antre las quales la psicológica [[Cortina de Fierro]] i l [[Muro de Berlin]]. Stalin muorre an 1953 i pensa-se que nun deixou nanhun nome pa le suceder ne l poder. La sue sucesson fura cuntrobersa. Ls políticos más próssimos decidírun gobernar juntos la URSS, mas l xefe de la polícia secreta ([[KGB]]) [[Labrenty Berie]] decidiu tomar l poder sin cunsentimiento de ls outros políticos. L general [[Nikita Khrushcheb]] a la par cun alguns políticos juntórun-se i detubírun Berie. Este benerie a ser eisecutado ne l mesmo anho. Khrushchev ye anton cunsidrado l sucessor oufecial de Stalin. ==== Era pós-Stalin ==== [[Fexeiro:Nikita Khrusjtsjov.jpg|thumbnail|Nikita Khrushcheb|150px|dreita]] [[Nikita Khrushchob|Nikita Sergueibich Khrushcheb]] lança la URSS na abintura spacial. [[Iuri Gagárin]] fui la personaige percipal de l [[porgrama spacial sobiético]] criado por Khrushchev al ser l purmeiro ser houmano lançado pa l spácio i por rializar ua órbita cumpleta alredor de la [[Tierra]] an 1961. Ye tamien criada la [[KGB]], la polícia secreta que begiaba la populaçon an to l domínio de la URSS bien cumo fuora deilha. Khrushchev bai a ser la purmeira pessona a tentar un relacionamiento culs [[EUA]] i cula [[China]]. Mas an beç dun diálogo antre las dues super-poténcias, ua guerra psicológica ampeçaba: la [[Guerra Frie]]. La nible anterno, Khrushchev ampeça a fazer reformas pa las agriculturas mas mui deilhas nin sequer éran eisecutadas. Fui demetido an 1964 por tentar un relacionamiento culs EUA i ser cunsidrado peligroso pa la URSS. Sucede-le [[Leonid Brejneb]] (an [[russo]] Леонид Ильич Брежнев), cuja época deste gobernador fura mui cuntrobersa. Alguns storiadores pensan que fui responsable por ua stagnaçon de la eiquenomie; outros pensan que Brejneb, ambora l sou carátener ditatorial, fura ua lufada de aire fresco para las populaçones que bibian na miséria. Morreu an 1982 i [[Gorbacheb]] sucede l sou lugar após ls brebes gobiernos de [[Yuri Andropov]] i [[Konstantin Chernenko]]. [[Mikhail Sergueiebitch Gorbatcheb]] ampeça la abiertura de la Rússia pa l mundo atrabeç de dous porgramas: ''[[glasnost]]'' ("abiertura") i ''[[perestroika]]'' ("restruturaçon"), de modo a modernizar la eiquenomie russa cun la abiertura de las frunteiras pa ls ambestidores strangeiros. La ''glasnost'' tenie l seneficado de liberdade de spresson, que fura eignorada durante to l ampério sobiético; yá la ''perestroika'' cunsisitie na restruturaçon eiconómica de la URSS pus esta gastaba mui denheiro an armamiento i defesa. === Era Pós-Sobiética === [[Fexeiro:Boris Yeltsin 1993.jpg|squierda|thumbnail|160px|[[Boris Iéltsin]], l purmeiro pursidente russo na era democrática.]] [[Boris Iéltsin|Boris Nikolayebich Iéltsin]] fui eileito diretamente purmeiro Pursidente de la Rússia na era pós-quemunista. An [[Outubre]] de 1991, Iéltsin afirmou que la Rússia tenerie que passar por ua [[terapia de choque (eiquenomie)|terapia de choque]] eiconómica. De fato, apuis de l quemunismo, la Rússia antrou nua crise perfunda, cuntraindo abultadas díbidas al mundo i que inda stan a ser liquidadas atualmente. Iéltsin pribatiza quaije todo de forma a oubtener lucro: até la grande ampresa de petrólio [[LUKoil]] fui bendida. Solo que l oubtido nun correspondia al balor rial de las ampresas oubtendo solo 600 milhones de dólares americanos. Estas medidas, bien cumo las sues cunquéncias, lhebórun als quemunistas que stában an maiorie ne l [[Cungresso de l Sobietes]] a tentáren ampedir la cuntinidade de l pursidente ne l die 21 de Setembre de 1993 - 600 tenien botado a fabor i 72 botórun contra. Nesse mesmo die, las Fuorças Armadas tenien sido mobelizadas i oureginou-se la [[Crise custitucional de 1993]]. Cun l apoio melitar, cunsigue mantener l cuntrolo i cunseguiu poner an refrendo la atual custituiçon de la Federaçon de la Rússia que benerie a ser aprobada i adotada a 12 de Dezembre de 1993. An [[1996]], Iéltsin fui reeileito , se pensa que tenga sido cuntratada ua ampresa de publicidade política de l [[Stados Ounidos de la América|EUA]] para cunseguir la bitória. An [[1998]] ye eileito debaixo anfluéncia direta de Iéltsin [[Vladimir Putin]], que atualmente ye mui craticado, quier drento de la Rússia, quier fura deilha, por falta de [[democracie]] i de liberdade de spresson. Ls assassinatos de [[Anna Politkovskaia]] i de [[Alexander Litvinenko]] (la purmeira cun un tiro, l segundo atrabeç de [[Polónio|Polónio-210]]) spantórun l mundo i lhebórun muitos analistas a pensáren na maneira cumo Putin ten cunsidrado la libardade de spresson. Mas, Putin cuntina a tener ua grande popularidade na Rússia yá que ten un apoio de 70% de la populaçon segundo ua sondaige feita nun hai muito. La Rússia pós-quemunista stá nua fase cumplicada de adataçon a la democracie, anque ls moços (cunsidrados la geraçon de Ouro) stéian a adatar-se mui bien pus esta geraçon ten dreito a todo l que ls sous antepassados nun tenien durante la era sobiética. L paíç eibolui de forma mui acelerada grácias a las políticas antroduzidas que premitiran l fecho de l fluxo amportador i la benda de l petrólio a baixo custo, anque se regísten alguns andícios preacupantes de pobreza nas regiones probencianas. == Política == {{Ber artigo percipal|[[Política de la Rússia]]}} [[Fexeiro:MedvedevD.jpg|thumbnail|dreita|[[Dmitri Medvedev]].]] La Rússia ye ua [[Democracie]] Federal, baseada nun sistema de Stado de Dreito debaixo la forma de República.<ref>[http://www.constitution.ru/10003000/10003000-3.htn]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} <small> ''Artigo 1.º - Alínea 1 de la custituiçon de la Federaçon de la Rússia'': "La Federaçon de la Rússia ye un stado democrático, federal, un estado de dreito, tendo ua forma republicana de gobierno".</ref> Ls trés poderes de l Stado, [[Legislatibo]], [[Eisecutibo]] i [[Judiciário]] son andependientes uns de ls outros. Las decisones políticas son tomadas na Assemblé Federal Russa que ye custituída por dues cámaras - la ''[[Dua]]'' i l [[Cunselho Federal Russo|Cunselho Federal]]. La [[Dua]] (an russo Государственная дума, ''Gasudárstbienaia Dua'') ye l parlamiento russo, cun 450 deputados; qualquiera cidadon cun nacionalidade russa natiba ó adquirida i cun más de 21 anhos puode ser eileito deputado desse parlamento. Todas las leis a séren aplicadas an to la federaçon ténen de tener aprobaçon cun maiorie abseluta na Dua. === L Pursidente === L [[pursidente]] ye la cabeça de l stado, portetor de la custituiçon, de ls dreitos i de las libardades de ls cidadanos i ten de acionar qualquiera medida para porteger la antegridade de la soberanie russa. Ye el que repersenta la Rússia ne ls ancontros diplomáticos. Ten tamien la funçon de scolher l purmeiro-menistro zde que tenga cunsenso cun la Dua <ref><small> ''Artigo 111.º Alínea 1 de la Custituiçon de la Federaçon de la Rússia'': "L pursidente de l Gobierno de la Federaçon de la Rússia ye scolhido pul Pursidente de la Federaçon cun cunsenso de la Dua". </small> [http://www.custitution.ru/fr/part6.htm]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> L pursidente ye eileito atrabeç de l boto libre, popular, direto, ounibersal i secreto pa un mandato de 4 anhos podendo-lo repetir más ua única beç. Qualquiera cidadano russo puode ser candidato a pursidente zde que tenga más de 35 anhos i 10 de permanéncia ne l território russo.<ref><small> Capítulo 4 de la Custituiçon de la Federaçon de la Rússia: L statuto de l pursidente. </small> http://www.consstitution.ru/fr/part4.htm{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]</ref> Ua beç eileito, debe dezir la seguinte frase na sue tomada de posse: :"Клянусь при осуществлении полномочий Президента Российской Федерации уважать и охранять права и свободы человека и гражданина, соблюдать и защищать Конституцию Российской Федерации, защищать суверенитет и независимость, безопасность и целостность государства, верно служить народу". :"Juro eisercer ls poderes que la Federaçon de la Rússia me cuncede, de porteger ls dreitos de l Home i de l cidadano, de begiar i defender la [[Custituiçon]], de porteger la soberanie i la andependéncia de l território, de modo a serbir cun justícia l pobo." L atual pursidente de la Rússia ye [[Dmitri Medvedev]], ne l cargo zde Maio de 2008, sucedendo a [[Vladimir Putin|Bladimir Putin]], que dous dies depuis de la tomada de posse de Medvedev passou a xefiar l gobierno de l paíç. === Relaçones Anternacionales === [[Fexeiro:Flag of the CIS.svg‎|225px|dreita|thumbnail|[[Bandeira de la Quemunidade de ls Stados Andependientes|Bandeira de la CEI]].]] La Rússia ten muitas relaçones cun países i ourganizaçones mundiales de modo a oumentar la coperaçon comercial, melitar, etc. Mas estas relaçones nun ténen benido a ser mui pacíficas, subretodo zde ls assassínios de dous jornalistas russos. La relaçon [[Ounion Ouropeia]]- Rússia stá a ser afatada por dibersos fatores cumo la einergie a ser çtribuída a partir de la Rússia (gáç natural) i la queston de la andependéncia de l [[Kosobo]]. Las cimeiras UE-Rússia ténen benido a tener poucos resultados dado l zantendimiento antre l paíç i bloco eiquenómico. La Rússia nun antegra la [[Ourganizaçon de l Tratado de l Atlántico Norte]] (OTAN), sendo solo ua parceira dessa ourganizaçon. Nun antegra tamien la [[Ourganizaçon Mundial de l Comércio]] (OMC), anque se steia a negociar la antrada de l paíç nesta ourganizaçon. Las relaçones Rússia - [[Stados Ounidos]] tamien stan a ser afatadas por bies de ls Stados Ounidos queríren stablecer ua anstalaçon melitar ne l centro de la Ouropa. Analistas yá ténen benido a referir que estas relaçones puoden ser l ampeço dua nuoba [[Guerra Frie]]: ls Stados Ounidos cratican la situaçon de l [[dreitos houmanos]] na Rússia i Moscobo nun cuncorda cula andependéncia de l [[Kosobo]] dada la posiçon faborable de l norte-americanos.<ref>Dibergéncias antre la Rússia i ls [[EUA]] ne l Jornal de Notícias [http://jn.sapo.pt/2007/05/15/mundo/nao_nova_guerra_fria_tempos_nada_fac.html]</ref> Nembro permaniente de l [[Cunselho de Segurança de la ONU]], la Rússia zampenha un papel crucial na resoluçon de porblemas ne l mundo atual. La Rússia faç tamien parte de la [[Quemunidade de ls Stados Andependientes]], ua spece de ''Commonwealth'' que reúne 13 de ls antigos stados de la [[URSS]]. === Fuorças Armadas === {{Ber artigo percipal|[[Fuorças Armadas de la Rússia]]}} [[Fexeiro:Russian paratroopers 106th VDD.JPG|thumbnail|dreita|Tropas russas an eisercício ne l [[Cazaquistan]].]] Las [[Fuorças Armadas de la Rússia|Fuorças Armadas de la Federaçon de la Rússia]] son ua de las maiores de l mundo quier an armas quier an recursos houmanos. L xefe supremo de las Fuorças Armadas ye l pursidente de la Rússia, que ten l poder de dissolber ls generales i de declarar guerra. L [[Menistério de la Defesa]] (an russo, Министерство обороны Российской Федерации, "Ministérstbo ouboróni Rassiískoi federátsii") ye l ourganismo central de las Fuorças Armadas, an que l menistro ye atualmente [[Anatoly Serdyukov]],<ref>[http://www.mil.ru/eng/12005/12061/andex.shtml Menistro de la Defesa de la Rússia]</ref> sucessor de [[Sergei Ibanov]]. La eidade mínima pa la ancorporaçon ye de dezuito anhos. Atualmente ls homes de 18 la 49 anhos çponibles pa la chamada son 35.247.049, anquanto que ls declarados capazes son cerca de binte milhones. Todos ls anhos cerca de 1,5 milhon de nuobos recrutas son listados (stimatiba de 2005). Las tropas atibas sóman 1.037.000 homes i las tropas totales, 3.037.000. Las çpesas melitares de la Federaçon Russa son de 18.000 melhones de [[dólar americano|dólares americanos]]. Al lhargo de la Stória de la Rússia, las Fuorças Armadas de la Rússia repersentórun siempre ua fuorça bital pa la manutençon de la soberanie de l paíç. Las recunquistas durante la era de la [[dinastie Romanov]] cuntórun siempre cula ajuda de las Fuorças Armadas. Ne l [[seclo XIX]] las Fuorças Melitares tamien tubírun un amportante papel na spulson de Napoleon. Un episódio aparecido benerie a repetir-se na Grande Guerra Patriótica, adonde las Fuorças de la Rússia tubírun un papel crucial ne l çtino de la [[Segunda Guerra Mundial]]: 9 melhones de suldados perdírun la bida al spulsáren ls almanes de la [[Ounion Sobiética]] i la derrotáren la [[Almanha]]. Atualmente, i por bies de l gran território admenistratibo, la Rússia cunta cun ua grande fuorça melitar solo cumparable cun ls [[Stados Ounidos de la América|EUA]]. == Debisones Administratibas == {{Ber artigo percipal|[[SubDebisones de la Rússia]]}} [[Fexeiro:Russian-regions.png|centro|600px]] Na Rússia bigora l sistema statal dua [[República Federal]] adonde eisisten drento desse paíç bárias debisones outónomas. Atualmente, la Federaçon ye debedida an 83 partes de las quales: * 46 son [[Óblasts de la Rússia|oublasts]] - regiones * 21 son repúblicas i son andependientes. * 9 son [[Kraies de la Rússia|kraies]] - territórios. * 4 son [[Ókrugs outónomos de la Rússia|ókrugs]] outónomos; * dues son [[Cidades Outónomas de la Rússia|cidades federales]] que son [[Moscobo]] i [[San Petersburgo]]; * L [[Óblast outónomo Heibraico|óblast]] outónomo. Cada çtrito outónomo faç parte dun território ó dua porbíncia. Las outras Debisones son praticamente outónomas. Ne ls redadeiros anhos ampeçou l porcesso de agregaçon de las subdebisones de modo a tornar más simples l mapa i la çtribuiçon de las demales decisones políticas tomadas na [[Dua]] i ne l [[Cunselho Federal Russo|Cunselho Federal]]. A 1 de Dezembre de 2005 la porbíncia de [[Pern]] i l çtrito outónomo de [[Komi-Permyaki]] ajuntórun-se i formórun l território de Pern. A 1 de Janeiro de 2007 ls çtritos outónomos de [[Taymyria]] i [[Ebenkia]] passórun a antegrar l território de [[Krasnoyarsk]]. == Símblos nacionales == === La Bandeira === {{Ber artigo percipal|[[Bandeira de la Rússia]]}} [[Fexeiro:Flag of Russia.svg|thumbnail|160px|La Bandeira de la Rússia]] [[Fexeiro:Romanov Flag.svg|thumbnail|160px|Bandeira outelizada antre [[1858]] i [[1883]].]] La bandeira de la Rússia ten ua forma retangular tendo ne l sou anterior trés riscas de eigual tamanho antre eilhas. La orde de las quelores ye, de riba al para baixo, branco, azul i burmeilho. La relaçon antre estes retángulos i l maior ye de 2:3. Fui purmeiramente outelizada na fin de l [[seclo XVIII]] quando las campanhas de [[Azov]]. Mas, antre ls anhos de 1858 la 1883, la bandeira de la Rússia fui sustituída por outra bandeira tamien de forma retangular mas cun las seguintes quelores: preto, amarielho i branco. Este fato acunteciu na fin de la [[dinastia Romanov]], ampeçada por [[Pedro I de la Rússia|Pedro I]]. Debaixo de l dominio de la Ounion Sobiética, la bandeira ousada fui un retángulo burmielho cun ua [[fouce]] i un [[martielho]] cruzados antre eilhes ne l canto superior squierdo. An 1991, la bandeira triquelor torna a ser ousada. Las quelores ténen l seguinte segneficado: * '''Branco''': la magnanimidade * '''Azul''': la lealdade * '''Burmeilho''': la coraige === L scudo === [[Fexeiro:Coat of Arms of the Russian Federation.svg|thumbnail|squierda|125px|L scudo]] {{Ber artigo percipal|[[Brason de armas de la Rússia]]}} Ne l scudo nacional está repersentada ua [[águila]] bicéfala, de quelor dourada i stá puosta porriba dun scudo burmeilho. Ne l meio de la águila stá ua repersentaçon dun cabalheiro a matar cun ua lança l dragon. De notar que esta figura ye la mesma outelizada pula cidade de [[Moscobo]]. A títalo de curjidade, pensa-se que l cabaleiro repersentado ye [[San Jorge]], l santo patrono de la cidade de Moscobo. Las trés coroas porriba de la águila puoden segneficar ó la cunquista de [[Kazan]] ó anton l amor, la fé i la sprança.<ref>Símblos i Bandeira Nacional segundo l site oufecial de la Ambaixada de la Federaçon de la Rússia [https://web.archive.org/web/20041230213735/http://www.portugal.mid.ru/port/simb.html].</ref> {{Limpar}} == Geografie == {{Ber artigo percipal|[[Geografie de la Rússia]]}} [[Fexeiro:Russland topo.png|600px|thumbnail|centro|<center>Topografie de la Rússia</center>]] La Rússia faç frunteira cun catorze países (seguindo l sentido cuntrário de ls ponteiros de l reloijo a partir de l punto más la norte): la [[Noruega]] (167 Km), la [[Finlándia]] (1313 Km), la [[Stónia]], la [[Letónia]] (294 Km), la [[Bielorrússia]] (959 Km), la [[Lituánia]] (227 Km atrabeç de l sclabe de [[Óblast de Kaliningrado|Kaliningrado]]) , la [[Polónia]] (206 Km atrabeç de l sclabe de [[Óblast de Kaliningrado|Kaliningrado]]) , la [[Oucránia]] (1576 Km), la [[Geórgie]] (723 Km), l [[Azerbaijon]] (284 Km), l [[Cazaquiston]] (6846 Km), la [[China]] (3645 Km), la [[Mongólia]] (3441 Km) i la [[Coreia de l Norte]] (19 Km) totalizando 19533 (an 37.653 ) quilómetros de frunteiras terristes. L paíç tamien stá cerca de ls [[Stados Ounidos de la América]] (stado de l [[Alasca]]), [[Suécia]] i [[Japon]], de ls quales se apártan por cachos de mar relatibamente cúrtios (l [[streito de Bering]], l [[mar Báltico]] i l [[streito de La Pérouse]], respetibamente). Faç parte inda de l território russo, para alhá de la porçon metropolitana cuntinental, l sclabe de [[Óblast de Kaliningrado|Kaliningrado]], na zona de l mar Báltico, i ua série de ilhas i arquipélagos árticos, antre ls quales ls más amportantes son la [[Tierra de Fracisco José]], las ilhas de la [[Nuoba Zembla]], la eilha de [[Kolgueb]], l arquipélago de la [[Tierra de l Norte]], las eilhas de la [[Nuoba Sibéria]] i la [[ilha de Wrangel]]. Anclui tamien bárias ilhas i arquipélagos ne l [[Stremo Ouriente]], an particular la ilha [[Sacalina]], las ilhas [[Curilas]] i las [[Ilhas Comandante]]. === Clima === [[Fexeiro:04 sibirien baikalarm blau.jpg|250px|thumbnail|<center>[[Sibéria]]<center>]] La Rússia domina quaije metade de la Ouropa i un terço de la Ásia. Este fator faç cun la Rússia tenga bários climas defrentes. La temperatura média anual ye de 5,5 graus centígrados. La region más a norte de l paíç, chamada [[Sibéria]], ye la más frie de to l paíç. Regístan-se temperaturas ne l ambierno de la orde de l 40 als 50 graus celsius negatibos, a las bezes chegando als 60 graus negatibos ó até menos. A Sul, l clima ye más caliente, habendo campos adonde las temperaturas chégan als 8 graus negatibos. L Berano na Rússia tamien ye bariable de region pa region registrando-se temperaturas médias de 25&nbsp;°C. An ciertos causos stremos, yá houbo dies an que se registrássen temperaturas arriba de 45&nbsp;°C. L friu benido de la Sibéria alastra-se nun solo por to la Rússia cumo por quaije to la totalidade de la Ouropa i grande parte de la Ásia. La Rússia ye atrabessada por quatro climas, ártico, subártico, temperado i subtropical. La orde de las staçones puode ser classeficada assi: [[Ambierno]] longo i neboso - [[Primabera]] temperada - [[Berano]] cúrtio i caliente - [[Outonho]] chubioso i baria mui al longo de l território russo Na zona central de la Rússia ancóntran-se las florestas más claras, dominadas por bétulas, álamos, carbalhos. Las florestas de las zonas centrales stan debedidas por [[stepe]]s. La maior parte de stepes ye labrada i sembrada por [[trigo]], [[centeno]], [[milho]], [[girassol]], etc. === Topografie === L relebo ye bariado: dominan [[planice]]s i [[bal]]s an 3/4 de l território. Las planices de l Leste-Ouropeu i de la [[Sibéria|Oeste-Siberiana]], debedidas puls montes [[Urales]], son las maiores de l planeta. L punto más eilebado ye l monte [[Monte Eilbrus|Eilbrus]], cun ua altitude de 5633 metros, que ye tamien l punto más alto de la Ouropa. === Hidrografie === [[Fexeiro:Karte baikal2.png|Right|200px|thumbnail|Lago Baikal.]] Apesar de la grande ária que la Rússia ten, solo 18% de l território ye cobierto de auga. Cuntan-se 120 000 rius, de ls quales se çtacan l [[riu Bolga|Bolga]], l [[Riu Don (Rússia)|Don]], l [[riu Ienissei|Ienissei]], l [[riu Lena (Rússia)|Lena]], l [[riu Ob|Ob]], l [[riu Dniepre|Dniepre]] i l [[riu Neba|Neba]]. Ls lagos apersentan-se de formas eirregulares i stan, normalmente, ne l meio dun curso dun riu. L território russo cumprende l [[lago Ladoga]], que ye l maior de la Ouropa, l [[lago Baikal]], l [[lago Onega]], antre outros. La Rússia ten a maior bacie hidrográfica de la Ásia, chamada de [[Bacia de l Oubi]] cun 2 975 000 n².<ref>[http://www.ajudaalunos.cun/atlas/capi14.htn]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Segundo l site www.ajudaalunos.cun</ref> Cerca de 37 000 Km de costa delemitan la Rússia de ls ouceanos [[Ouceano Ártico|Ártico]] i [[Ouceano Pacífico|Pacífico]] i tamien de l [[mar Negro]] i de l [[mar Cáspio|Cáspio]], sin squecer la zona de l [[Bálcanas]]. Ls ouceanos reperséntan ua amportante fuonte de riqueza pa l paíç: l [[petrólio]] i l [[peixe]] son pordutos oubtidos naqueilhas zonas. == Eiquenomie == {{Ber artigo percipal|[[Eiquenomie de la Rússia]]}} La eiquenomie russa ye ua de las maiores de l mundo cun ua eiboluçon mui seneficante de l sou [[PIB]]. L sou basto território permite ua grande dibersidade i la alta porfissionalizaçon populacional ajuda na porduçon de químicos, máquinas de percison, etc. La agricultura porduç fruitas, cebada, leite, açucre i legumes. La andústria, resultado de l tiempo sobiético, apersenta ua grande dibersidade antre campos minérios, poços de petrólio, cundutas de gáç, materiales para la andústria melitar, eiquipamientos para las quemunicaçones terrestre, aéreas i marítimas. La Rússia sporta eissencialmente [[petrólio]], [[gáç natural]] atrabeç de [[oleoduto]]s i madeira, para alhá de outros pordutos más radioatibos. Estes pordutos custituen 80% de las [[sportaçones]]. === Eiboluçon de la Eiquenomie === Nin todo fui buono apuis de la queda de la [[URSS]]. Apesar de maior democracie, la Rússia entra an perfunda crise. Ls analistas afirmórun que Iéltsin agiu precipitadamente al decidir pribatizar todo i la baixo custo. Esto probocou ua çbalorizaçon acentuada de la moeda - l [[rublo]]. Las díbidas al Mundo, la falta de serbícios i benes, l atraso andustrial, fizo cun que la Rússia amportasse muito i sportasse pouco. An [[1997]], la Rússia entra nua [[recesson]] i an [[1998]], la eiquenomie stagna. Esto criou un sentimiento de rebolta na populaçon: l zamprego, la falta de serbícios, ls altos précios i causos de pobreza strema nas zonas probincianas. A partir de [[1999]], cun [[Vladimir Putin|Putin]] ne l gobierno, la eiquenomie russa tubo ampeço a un crecimiento eiconómico mui grande i sin precedentes i que cuntina neste ritmo ne ls dies de hoije. Antre 1999 i 2005, l [[Porduto Anterno Bruto]] creciu an média, anualmente, cerca de 6.7%. Las causas fúrun simples: muito [[petrólio]] i moeda fraca potenciórun la sportaçon an grande quantidade de petrólio la baixo précio an relaçon als outros mercados anternacionales. [[Alexei Kudrin]] - menistro de las finanças zde 1997 até agora - cria bárias de leis de criaçon de barreiras aduaneiras para cerrar l fluxo amportador. Las pequeinhas i médias ampresas praticamente nun podian entrar na Rússia. [[Imaige:Graduates in tertiary eiducation-thousands.jpg|thumbnail|squierda|200px|La Rússia ten más graduados de l que qualquier outro paíç de la Ouropa.]] An [[2002]], l PIB fui de US$ 1,5 trilhones, atrás de la [[Almanha]]. An [[2005]], houbo un superábit de US$ 765 bilhones, fazendo l PIB deste anho de 1,6 trilhon de dólares. La anflaçon fui de 10,9% segundo l [http://www.gsk.ru Centro de Statística Federal de la Rússia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20191208150827/http://gsk.ru/ |date=2019-12-08 }}. Cun estes númaros, la Rússia ye la 15.º eiquenomie mundial i an custante crecimento.<ref>Lista de l países cunsuante l sou porduto anterno bruto - [[PIB]].[http://siteresources.worldbank.ourg/DATASTATISTICS/Resources/GNI.pdf]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Las sportaçones balírun 241,3 mil milhones de dólares i las amportaçones fúrun de "solo" de 98,5 milhones de dólares. Antre 2004 i 2005, la Rússia oubtebe más 33% de lucros cun las sportaçones. Pensa-se que an 2006 l ambestimiento strangeiro fui de 23 mil milhones de dólares. Inda segundo las statísticas russas, l salário nominal mensal de 2006 era de 10 975 [[rublo]]s (aprossimadamente 370 ouros), más 25% de l que an 2005. [[Fexeiro:Rosneft-azs.jpg|thumbnail|dreita|Staçon de Abastecimiento de la Rosneft. La Rússia ten ua de las maiores reserbas mundiales de petrólio.]] L paíç ten a maior reserba de [[gáç natural]] de l mundo, la segunda maior reserba de [[carbon]] i la oitaba maior reserba de [[petrólio]]. L petrólio, l gáç natural i ls metales reperséntan 80% de la eiquenomie nacional. Porén, zde [[2003]], la sportaçon destes recursos ténen benido a deminuir dada a maior percura anterna.<ref>Eiquenomie de la Rússia: L decréscimo de las sportaçones de ls recursos naturales [http://www.bembtrust.ourg.uk/Russia%20Report%20no%20app.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20230727211741/http://www.bembtrust.ourg.uk/Russia%20Report%20no%20app.pdf |date=2023-07-27 }} p.6</ref> La Rússia ye cunsidrada cumo un de l países cun maior númaro de graduados nas ciéncias.<ref>[http://www.businesswek.cun/globalbiç/cuntent/dec2006/gb20061207_520461_page_2.htn Eiquenomie de la Rússia: Qualificaçon - ''Business Wek'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Na purmeira metade de 2007, l ambestimiento strangeiro oumiento pa l dobro, ne ls 60 mil milhones de dólares.<ref>[http://en.rian.ru/business/20070914/78721264.html Eiquenomie de la Rússia: Ambestimiento strangeiro]</ref> Ambora l fuorte crecimiento zde 1999, l [[Banco Mundial]] adberte la Rússia para bários zafios cumo dibersificar la eiquenomie, encoragar l crecimiento de pequeinhas i médias ampresas, antre outras.<ref>[http://web.worldbank.ourg/WBSITE/EXTERNAL/COUNTRIES/ECAEXT/RUSSIANFEDERATIONEXTN/0,,cuntentMDK:21054807~menuPK:517666~pagePK:1497618~piPK:217854~theSitePK:305600,00.html Eiquenomie de la Rússia: relatório de l Banco Mundial]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La Rússia treminou l anho de 2007 cun l nono maior crecimiento de l sou [[PIB]] zde la crise de 1998: 7%. Ambora ls altos précios de l [[petrólio]] i la fraca cotaçon de la moeda, ls ambestimientos tubírun un papel amportante. Ne ls redadeiros seis anhos, ls capitales nacionales crecírun 10%. Al mesmo tiempo, la pobreza ten benido a deminuir i la classe média ten benido a spandir-se. Ls ganhos cun la sportaçon de petrólio cuntribiui pa l oumiento de las sues reserbas anternacionales, de l 12 mil milhones de dólares an 1999 als 470 mil milhones an 2007.<ref>[https://www.cia.gov/library/publicationes/the-world-fatbok/geos/rs.html#Eicon Aspetos eiconómicos de la Rússia an 2007]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Demografie == {{Ber artigo percipal|[[Demografie de la Rússia]]}} [[Fexeiro:Prokudin-Gorskii-23.jpg|thumbnail|squierda|255px|Ua pessona de ourige Bashkir]] === Etnies === Cumo referido na parte de la Stória de la Rússia, las sucessibas cunquistas de [[Ivan I]] fazirun de la Rússia un de l países cun maior dibersidade racial i étnica de mundo. Segundo l ''The World Fat Bok'' de la [[CIA]], segundo l censo de 2002, la etnicidade de la populaçon russa apersentaba-se de la seguinte maneira: * [[Russos]] - 79,8% * [[Tártaros]] - 3,8% * [[Ucranianos]] - 2,0% * [[Bashkir]] - 1,2% * [[Chechenos]] - 0,9% Eisisten muitas outras etnies cumo [[lituanos]], [[romenos]], [[bielorrussos]]. === Lhénguas === {{Ber artigo percipal|[[Lhéngua russa]]}} [[Fexeiro:Cyrillic.russian.script.year.1918.png|thumbnail|dreita|300px|L alfabeto cirílico atual.]] Segundo l artigo 68.º, capítulo 3, alínea 1 de la Custituiçon de la Federaçon de la Rússia, la lhéngua oufecial de l paíç ye l [[lhéngua russa|russo]]<ref>Lhéngua oufecial de la Federaçon de la Rússia - Traduzindo: ''La Lhéngua Russa hai de ser la Lhéngua statal an to l território de la Federaçon de la Rússia''. [http://www.custitution.ru/en/10003000-04.htn#68]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> moderno, porén i segundo la alínea 2 de l mesmo artigo, cada república ténen l dreito de zambolber la sue própia lhéngua cumo l causo de la [[Sibéria]] an que la lhéngua daqueilha region ye l [[siberiano]]. Inda segundo la alínea 2 de l mesmo artigo, l [[lhéngua russa|russo]] ye oubrigatoriamente ousado pa ls diálogos antre Moscobo i restro de las regiones de paíç.<ref>Alínea 2 de l Artigo 68.º - Capítulo 3 de la Custituiçon de la Federaçon de la Rússia: ''Las Repúblicas han de tener l dreito de tenr la sue própia lhéngua. Ls cabeça de stado, ls gobernadores locales i anstituiçones de l Stado debiran outelizar la lhéngua Russa juntamente cun la lhéngua de cada region. [http://www.custitution.ru/en/10003000-04.htn#68]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''</ref> La [[lhéngua russa]] ({{Audio|Ru-russkiy jizyk.ogg|русский язык}}, ''russkii iazik'', [[Alfabeto fonético anternacional|[ˈru.skʲɪj jɪˈçɨk]]]) ye l más falado de la [[Eurásia]] i ye l más quemun de l [[Lhénguas slabas|lhénguas slabos]] por bies de l período de la [[URSS]] an que era oubrigatório l ansino de l russo nas repúblicas ne l sou domínio. Para alhá de la Rússia, la lhéngua ye tamien ua de las oufeciales na [[Bielorrússia]] i ne l [[Cazaquistan]]. L russo pertenece a la família de l [[Lhénguas ando-ouropéias|lhénguas ando-ouropeus]]. Antre ls [[lhénguas slabas|lhénguas slabos]], l russo ye un de ls nembros inda eisistente de l grupo de ls lhénguas slabas ourientales, sendo ls outros dous l [[lhéngua bielorrusso|bielorrusso]] i l [[lhéngua oucraniana|oucraniano]]. Eisisten eisemplos scritos de las lhénguas slabas ourientales de l seclo X an delantre. Anquanto l russo preserba mui de la strutura sintética-anflexional oureginal i ua base de palabras proto-slaba, l russo moderno ten ua grande galerie de palabras anternacionales, ne ls campos de la política, ciéncia i tecnologie. Sendo la lhéngua russa ua de las lhénguas cun maior amportáncia a nible diplomático anternacional de l seclo XXI, esta ye ua de las seis [[Naciones Ounidas#lhénguas oufeciales|lhénguas oufeciales]] de las [[Naciones Ounidas]]. :<small>'''Nota''': l russo ye screbido nun alfabeto nó-latino. L alfabeto russo moderno ye ua bariante de l [[alfabeto cirílico]] que fui antroduzido ne l [[percipado de Kiev]] na época de la sue cumberson al [[crestianismo]] ([[988]]), ó, se ciertos achados arqueológicos stubíren ciertos, ua data un cachico antes.</small> Para alhá de l russo, outras 31 lhénguas ténen statuto co-oufecial nas respetibas regiones adonde son faladas. === Religion === [[Fexeiro:Trinity view.jpg|thumbnail|dreita|260px| La religion Ortodoxa]] La Federaçon de la Rússia permite la multicunfesson relegiosa, dende haber ua grande bariedade de religiones. Hoije an die, cun cerca de cinco mil associaçones relegiosas, ténen cumo predominante la [[Eigreija Ortodoixa Russa]]. Ls fiéles ortodoxos fázen parte de la tradiçon crestiana chamada ''Eigreija Católica Apostólica Ortodoxa'', más coincida cumo [[Eigreija Ortodoxa]] i ls sous fiéles [[Ortodoxos]]. An segundo lugar bénen l [[Eislan]] cun trés mil associaçones. Por fin, bénen outras religiones cun menor repersentaçon cumo la [[Crestiana]] católica, ls luteranos etc. Depuis de la queda de la [[URSS]], muitas eigreijas fúrun debolbidas als ortodoxos, ancluindo l [[Mosteiro de San Daniel]], ne l qual stá atualmente la sede de l patriarcado de la Eigreija Ortodoxa Russa. * [[Crestianismo]] (la maior parte [[ortodoxa]]) - 72,1% * [[Eislan]] - 10% * [[Judaísmo]] - 0,4% * Outras - 17,2 (1995). == Eiducaçon == {{Ber artigo percipal|[[Eiducaçon na Rússia]]}} La Rússia ten un de ls nibles de analfabetismo más baixos de l mundo - solo 0,6%. Ó, an termos de literacie, 99,4% de la populaçon sabe ler i screbir. Esto debe-se al sistema eiducacional criado durante la era de la [[URSS]] (era an que praticamente 100% de la populaçon sabie ler i screbir). Cerca de trés milhones de studantes stában anscritos an cerca de 519 anstitutos superiores i an 48 ounibersidades. Cun grande énfase a la Ciéncia i a la Tecnologie, quaije todos ls studantes acabában ls cursos cun diplomas de altas refréncias i culidades. Hoije an die, la Rússia ten 618 anstitutos superiores de eiducaçon pertenecentes al Stado - todos eilhes cun refréncias de l gobierno. Ne l anho letibo de 2003/2004, 5 947 500 de studantes stában anscritos an anstitutos superiores. Inda eisisten outros 619 anstitutos pribados, de ls quales metade ténen tamien refréncia de l gobierno russo. === Sistema eiducacional russo === L sistema de la eiducaçon russo puode ser debedido an trés grupos: * '''Básico''': Nuobe anhos. A la fin destes anhos, l studante recebe un diploma i puode scolher por seguir ls sous studos nua scuola secundária. * '''Secundário''': antre dous i trés anhos. Ls studantes recíben ua eiducaçon más specífica cula sue bocaçon. Passado esto puode scolher por entrar nua ounibersidade ó nun anstituto superior. * '''Ansino Superior''': quatro anhos. A partir deiqui, ls studantes scólhen l sou curso i quando l acában recíben l diploma ''Bakalabr'', parecido a la [[licenciatura]] an Pertual. Ls studantes, apuis de acabar estes quatro anhos, inda puoden seguir ua [[pós-graduaçon]] que dura cerca de dous anhos. Passado este tiempo, recíben l ''Magistr''. Por fin, i por oupçon, l studante inda puode seguir un doutoramiento que dura trés anhos acabando por recebir l nible ''Kandidat Nauk'' ("Candidato a las Ciéncias"). L nible ''Doktor Nauk'' ("Doutor de las Ciéncias") ye adjudicado a un Candidato a las Ciéncias que cunsigue a rializar ua çcobierta científica. ;Notas Las abaluaçones russas son feitas atrabeç de cinco númaros (1,2,3,4 i 5) i dous símblos (+,-) - Por eisemplo, 5+; 3-; 4; etc, Essas abaluaçones son eiguales quier ne l ansino básico, quier ne l superior. == Cultura == {{Ber artigo percipal|[[Cultura de la Rússia]]}} [[Fexeiro:NesterovMV NaRusi206x483GTG.jpg|300px|squierda|thumbnail|Ua Pintura de [[Mikhail Nesterov]].]] An termos culturales (eiducaçon, literatura, triato, cinema, etc.), la Rússia ultrapassa muitos países grácias a la grande cantidade de scritores, dramaturgos, cineastas, pintores antre outros. Sendo la Rússia l maior paíç de l mundo, ye de notar la grande bariedade de obras lhiterárias, peças teatrales, menumientos, pieças musicales, etc. Çtacan-se grandes cumpositores, scritores, dramaturgos, músicos antre outras personalidades lhigadas a la cultura. === Arquitetura === {{percipal|Arquitetura de la Rússia}} [[Fexeiro:Church ostrov.jpg|thumbnail|Eigreija de Ostrov - Stilo de la Muscóbia.]] An tenermos stilísticos, ls períodos de Arte Russa son dibedidos assi: * Rússia Mediebal (988-1230) * Pré-Muscóbia (1230-1530) * Stilo de Muscóbia (1530-1630) * Pós-Muscóbia (1612-1712) * Rússia Amperial (1712-1917) * Pós-Reboluçon (1917-1932) * Pós-Guerra Sobiética * Rússia Moderna Na Rússia Mediebal, ls menumientos ténen muita repersentaçon de l crestianismo antes i depuis de l [[Grande Cisma de l Oucidente|Cismo de l Ouriente]]. Esta corriente stilística precediu las corrientes stilísticas que benerian a ser ousadas andependientemente na [[Oucránia]] i na [[Bielorrússia]]. Todas outras corrientes fúrun melhorando, quier an termos de riqueza quier an termos de eilegáncia. Mas, la cúpula ye la forma más ousada puls russos ne l sous menumoentos. L stilo russo ye mui antressante i fuge al restro de la Ouropa. === Música === {{percipal|Música de la Rússia}} [[Fexeiro:Peter Tschaikowski.jpg|thumbnail|squierda|[[Piotr Ilitch Tchaikovsky]] (1840-1893), cumpositor.]] La música russa ye stremamente rica i dibersificada. De l ballet al rock, pop, rap, ó música erudita, çtacan-se einúmeros cumpositores, cantores i antérpretes. Na música erudita çtacan-se grandes cumpositores cumo ls nembros de l [[Grupo de l Cinco]], sucedidos por [[Pyotr Eilyich Tchaikobsky|Tchaikobsky]], [[Sergei Sergeyebich Prokofieb|Prokofiev]], [[Sergei Rachmaninoff|Rachmaninoff]] ó [[Dmitri Shostakobich|Shostakobich]]. La era sobiética traç nobidades cumo cantores a tierra, nuobos anstrumientos, orquestras mais pequenhas. Ls grandes cantores fúrun [[Alla Pugacheba]] [[Leonid Utyosov]], [[Alexander Bertinsky]], [[Konstantin Sokolsky]], [[Pyotr Leshchenko]]. Durante la abertura de l [[anhos 90]], muitos cumpositores i cantores fúrun rebelados, trazendo l rock i l pop al cenário local. Formórun-se bandas cumo ''Kino'', ''Nautilus Pompilius'', ''Alisa'', ''Aria'', ''DDT''. Alguas deilhas inda stan an atibidade. Acabada la URSS, la música russa bai-se dibersificando an todos ls temas de la música cumo l [[trance]], l [[Rock and roll|rock]], l [[pop]], la [[disco]]. Bandas coincidas ne l mundo fúrun formadas grácias a la liberalizaçon de las eideias, cumo las [[T.La.T.u]], [[Theodor Bastard]], [[Serebro]], antre outras. [[Fexeiro:Anton Tschechow.jpg|150px|thumbnail|dreita|[[Anton Tchékhov]], dramaturgo russo.]] === Literatura === {{Ber artigo percipal|[[Lhiteratura de la Rússia]]}} La [[lhiteratura russa]] ye mui famosa, i antre ls grandes mestres de la [[lhiteratura]] ounibersal cúntan-se russos cumo [[Alexander Pushkin]], [[Fiodor Dostoievski]], [[Lev Tolstoi]], [[Anton Tchekhov]], etc. Grandes libros fúrun lançados cumo [[Guerra i Paç]], [[Anna Karenina]], [[Ivan - l Ambecil]], antre outros. La lhiteratura de la Rússia ampeça cun [[Alexander Pushkin]] que ye cunsidrado l fundador de la lhiteratura russa moderna. Mas ye ne l seclo XIX que la lhiteratura ganha un grande çtaque mundial culs outores [[Leo Tolstoi]] i [[Fiodor Dostoiegski]]. Cun la [[URSS]], la literatura ye cundicionada debaixo l poder quemunista i muitos scritores fúrun eisilados pa l oeste. Mesmo assi, la literatura russa apeixona lheitoras de to l mundo i de todas las eidades subretodo cula gran obra de Tolstoi: [[Guerra i Paç]]. [[Fexeiro:Bolshoi Theatre.JPG|squierda|200px|thumbnail|L triato Bolshoi.]] === Triato === {{percipal|Triato de la Rússia}} L [[triato]] russo ye, sin dúbeda un de l más ricos de l mundo, debido a la sue quantidade de dramaturgos, scritores i peças de triato. Cuida-se que ls russos son aqueilhes que más ban al triato an to l mundo. Un de ls maiores símblos de l triato russo ye l [[Triato Bolshoi]] an Moscobo, adonde son repersentadas muitas pieças de triato russas ó strangeiras, para alhá de [[ballet]] i [[ópera]]. L triato russo ampeça zde mui cedo, antes de la [[dinastia Romanov]], adonde se ousában marionetas i música tradecional. === Cinema === {{percipal|Cinema de la Rússia}} L cinema ampeçou na Rússia culs armanos [[Auguste i Louis Lumière|Lumière]] durante la fin de la era czarista, quando estes amostrórun filmes an [[San Petersburgo]] i [[Moscobo]] ne l anho de 1896. [[Aleksandr Drankov]] fui l purmeiro rializador russo al porduzir [[Stenka Razin]]. Durante la [[I Guerra Mundial]], muitos fúrun ls filmes porduzidos subre la guerra rebelando eideias antigermánicas. Sov la [[URSS]], ls filmes fúrun porduzidos de forma cundicionada l regime an bigor. Solo las lhénguas oufeciales de la Ounion éran aceites. Cula criaçon de l [[porgrama spacial sobiético]], muitos filmes de la [[URSS]] baseórun-se an fiçon científica cumo [[Solaris]]. Para muitos, l maior cineasta de la era sobiética fui Serguei Mikhailobitch Eisenstein (an [[russo]], '''Сергей Михайлович Эйзенштейн'''). Na fin de l séc XX i ampeço de l seclo XXI, ó seia, apuis de la era de la URSS, l cinema russo sofriu un golpe na culidade de ls sous filmes i mui poucos éran porduzidos. Un de ls filmes más famosos i aceite pula crítica fui l [[Barbeiro de la Sibéria]] (1998). === Pintura === {{AP|[[Pintura na Rússia]]}} La pintura na Rússia ten ua stória demarcada por cinco fases bien çtintas. Ampeça na [[Crestianismo|crestianizaçon]] de l [[Khaganato de Rus]], alredor de [[860]], quando l antercámbio cultural cun l [[Ampério Bizantino]] lhebou para alhá la tradiçon de la [[pintura]] de [[ícone]]s. Essa tradiçon, toda boltada para la [[religion]], custituiu la única manifestaçon an pintura na Rússia até la oucidentalizaçon de l paíç ne l [[seclo XVIII]] por Pedro, l Grande, quando an menos de meio seclo formou-se ua scuola de pintura toda nuoba, de caráter profano, i correlacionada a la fin de l [[Barroco]] que se zambolbie ne l resto de la Ouropa. Antegrando-se a la eiboluçon giral de la arte ouropéia zde anton, la pintura russa tenerie un sfergante de çtaque i darie ua amportante cuntribuiçon própia a la arte oucidental por oucasion de la eimergéncia de las [[banguarda]]s ne l ampeço de l [[seclo XX]], quando pintores cumo [[Kandinsky]] i [[Malebich]] serien ls precursores de ls mobimientos [[abstracionismo|abstratos]] na pintura. Quando la Rússia fui [[Reboluçon Russa|socializada]] an [[1917]], ls pintores fúrun oubrigados pul Stado a seguir ua stética figuratiba populista, oureginando l stilo coincido cumo [[Rialismo Socialista]], que solo perderie fuorça cula progressiba liberalizaçon de l regime político local ne l fin de l seclo XX, quando un grupo de artistas de l ''[[underground]]'' ampeçou un mobimiento de cuntestaçon de las fórmulas de la arte oufecial i antroduzirie cunceitos cuntemporáneos na pintura russa, dibersificando muito ls sous hourizontes. === Gastronomie === {{percipal|Culinária de la Rússia}} Zde siempre bariada, la cozina russa ye famosa pulas sues caldos sóticas cumo l [[borsch]]. Bariada pus l stenso território de la Rússia i la grande dibersidade de raças i etnies fázen cun que se ancontra ua grande quantidade de receitas i pratos muitos deilhes únicos ne l mundo. L xá ye ua bubida mui amportante na Rússia trazido puls [[mungóles]]. De tal forma amportante que ls russos cunseguen cunsumir, an média, 3 la 5 chícaras de xá por die acampanhado de ''[[blinis]]'' ([[panqueca]]s russas) i outros pastéis. Ls rius tamien ajúdan pa la bariedade de la gastronomie russa: ls más bariados tipos de peixe dan an grandes bariedades de pratos i subremesas. Para alhá de l peixe, ls [[begetal]]es, ls [[roque]]s i la [[chicha]] son tamien matéria-prima de bárias preparaçones: caldos, antradas, subremesas, antre outros. Tal cumo diç l probérbio russo "sin pan, nun hai refeiçon", l pan ye acumpanhamiento oubrigatório de ls pratos percipales i de las caldos subretodo l de centeno. Ua mesa russa nunca queda cumpleta sin ua garrafa de [[bodca]]. Ls russos son tradecionalmente cunsumidores de bubidas alcólicas. Segundo analistas, ls pratos russos nun se çbian muito de ls padrones ouropeus. Mas alguns cozinados de l stremo-ouriente russo son cunsidrados únicos ne l mundo. [[Fexeiro:Russian-Matroshka no bg.jpg|thumbnail|dreita|175px|[[Matrioshka]]s, artesanato típico russo.]] === Artesanato === La Rússia ten grande tradiçon an dibersos tipos de [[artesanato]], de ls quales se çtaca la ''[[matrioshka]]'' (an [[lhéngua russa|russo]] матрёшка), l brinquedo tradecional más coincido de la Rússia. Las ''matrioshkas'' son figuras feitas normalmente de [[madeira]] cun defrentes tamanhos i que se son puostas ua drento de la outra. Son relatibamente nuobas cumo figuras tradecionales russas, las purmeiras bénen de la final de l [[seclo XIX]], mas tubírun ua ascenson meteórica i hoije son ua de las repersentaçones de la cultura popular russa más coincida ne l mundo. Normalmente, la figura repersentada ye ua senhora, habendo outros caramonos que reperséntan políticos i figuras coincidas de l público [[Russos|russo]]. === Çporto === [[Fexeiro:Anna Kournikova DF-SD-04-04709.jpg|thumbnail|dreita|200px|[[Anna Kournikoba]], [[tenista]] russa]] Zde yá, l paíç ten ua de las maiores federaçones oulímpicas de l mundo. L comité oulímpico russo ten muitos atletas. [[Nataçon]], [[atletismo]], [[judo]] son solo alguns eisemplos de modalidades oulímpicas praticadas na Rússia. Ne ls [[Jogos Oulímpicos de 2004]], la Rússia mandou ua cometiba mui grande arrecadando un total de 92 medalhas (3.º lugar). Dentre ls atletas çtacados, stan l corredor [[Yuriy Borzakobskiy]], l ciclista [[Mikhail Eignatyeb]], la ginasta [[Alina Kabaeba]], l corredor [[Denis Nizhegorodov]], la saltadora [[Sbetlana Feofanoba]], para alhá dua de las percipales atletas de l paíç, [[Yelena Isinbayeba]], dona de muitos recordes mundiales ne l [[salto cun bara]]. Apuis de la Rússia - inda ne l tiempo de la URSS - tener recebido ls [[Jogos Oulímpicos de Berano de 1980|Jogos Oulímpicos de 1980]], outra cidade russa fui scolhida para acolher ls jogos: [[Sochi]] bai receber ls [[Jogos Oulímpicos de Ambierno de 2014]].<ref>[http://news.bbc.co.uk/sport2/hi/frunt_page/6271122.stm Scolha de Sochi pa ls Jogos Oulímpicos de Ambierno 2014]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - [[BBC Sport]]</ref> L ténis porfessional na Rússia, anque grandes atletas se téngan benido a rebelar, ye recente. Mas la Rússia cunta cun cerca de dieç tenistas oulímpicos, cumo [[Andrei Cherkasov]], [[Elena Dementieva]], [[Marie Sharapoba]], [[Yevgeny Kafelnikov]], [[Anastasia Myskina]], [[Marat Safin]], [[Mikhail Youzhny]], [[Nikolay Dabydenko]], [[Sbetlana Kuznetsoba]] i la ex-tenista [[Anna Kournikova]]. La bola tamien acupa ua posiçon de çtaque, grácias a las eiquipas que custituen la liga percipal de futebol russo; las más coincidas son las moscobitas [[FC Spartak Moscobo|Spartak]], l [[CSKA de Moscobo|CSKA]], l [[Dínamo de Moscobo]], l [[FC Lokomotib Moscou|Lokomotib]], para alhá de l [[FC Zenit Son Petersburgo]]. An 2006, l campeon de la purmeira liga russa fui l [[FC Zenit Son Petersburgo]]. Muitas eiquipas russas tubírun partecipaçon na [[Taça UEFA]] i na [[Liga de l Campeones]]; l [[CSKA]] benceu la Taça UEFA an [[2005]] i l [[FC Zenit San Petersburgo]] an [[2008]], para alhá de la eiquipa de [[San Petersburgo]], tener fazido stória al albantar la [[Supercopa de la Ouropa]], ne l mesmo anho. An relaçon a las percipales cumpetiçones anternacionales antre seleçones nacionales, la [[Seleçon Russa de Futebol|seleçon de futebol de la Rússia]] nunca tubo un zampenho mui marcante, anque hai pouco tiempo, ne l [[Campeonato Ouropeu de Futebol|Ouro 2008]] tenga cunseguido chegar a las meias finales de la cumpetiçon, eileminando la [[Seleçon Holandesa de Futebol|Holanda]], tenendo sido inda assi derrotada por 3-0 pula seleçon detentora de l títalo, la sue [[Seleçon Spanhola de Futebol|cungénere spanhola]]. == Refréncias == <references/> [[Catadorie:Rússia]] [[Catadorie:Paízes de la Ouropa]] [[Catadorie:Paízes de la Ásia]] [[Catadorie:Naciones trascuntinentales]] ct5ywhu9hwdioavqaddgetr9mv23cuf Scultura de l Classicismo griego 0 1053 108815 108585 2026-11-08T03:54:48Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 108815 wikitext text/x-wiki {{TraduçonOuto}} [[Fexeiro:Doriphorus02 pushkin.jpg|thumb|230px|Policleto: ''L Doríforo''. Cópia moderna de l [[Museu Pushkin]]]] La '''scultura de l Classicismo griego''' ten sido lhongamente cunsidrada cumo l punto mais alto de l zambolbimiento de la arte [[scultura|escultórica]] na [[Grécia Antiga]], tornando-se quaije un sinónimo para "scultura griega" i eclipsando outros stilos que por alhá fúrun cultibados an sue lhonga stória. L ''Cánone'', un tratado subre las proporçones de l [[cuorpo houmano]] scrito por [[Policleto]] an torno de 450 a.C., ye tenido giralmente cumo sou marco einicial, i sou fin ye assinalado cula cunquista de la Grécia puls [[macedónios]], an 338 a.C., quando la [[arte griega]] ampeça ua grande difuson pa l ouriente, de alhá recibe anfluéncias, muda sou caráter i se torna cosmopolita, na fase coincida cumo [[Heilenismo]]. Nesse anterbalo ye quando se cunsulida la tradiçon de l [[Classicismo]] griego, tenendo l home cumo la nuoba medida de l ouniberso, i l reflexo desso na scultura ye la primazie absoluta de la repersentaçon de l [[cuorpo houmano]] nu. La scultura de l Classicismo eilaborou ua stética que cunjugaba balores eidealistas cun ua fidedigna repersentaçon de la natureza, eibitando, ambora, la caraterizaçon scessibamente rialista i l retrato de stremos emocionales, mantendo-se giralmente nua atmosfera formal de eiquilíbrio i harmonia. Mesmo quando ls personaiges se ancontran eimersos an cenas de batailha sue spresson parece pouco tocada pula bioléncia de ls acuntecimientos <ref name="britannica">''Western Sculture: Ancient Grek - The Classical period - Early Classical (c. 500–450 bc)''. Ancyclopaedie Britannica On lhine [http://www.britannica .com/EBchecked/topic/530221/Western-sculture/30347/The-Classical-period#ref=ref401159] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080429160524/http://www.britannica.com/eb/topic-342088 |date=2008-04-29 }} {{Citation |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080429160524/http://www.britannica.com/eb/topic-342088 |archivedate=2008-04-29 |title=Archive copy |url=http://www.britannica.com/eb/topic-342088 |accessdate=2023-10-06}}</ref><ref>BOARDMAN, John. ''Grek Art and Architeture''. In BOARDMAN, John; GRIFFIN, Jasper & MURRAY, Oswin. ''The Oxford Story of Grece and the Heillenistic World''. Oxford University Press, 1991. pp. 330-331 [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=7fY2eCEFkKgC&oi=fnd&pg=PA447&dq=terracotta+%22neo-attic%22&ots=1Uf8LbQJN2&sig=MHFULpJibZH7kbbBWxpGuhokqzE#PPA330,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. L Classicismo eilebou l home a un nible de dignidade sin precedentes, a la par an que le atribuiu la respunsablidade de criar sou própio çtino i oufreciu un modelo de bida harmonioso, nun sprito de eiducaçon antegral para ua [[cidadanie]] eisemplar. Esses balores, junto cun sue tradecional associaçon de [[Beleza]] cun [[Birtude]], ancontrórun na scultura de l período Clássico, cun sou retrato eidealizado de l ser houmano, un beiclo particularmente ato para spresson, i un eficiente strumiento de eiducaçon [[cibismo|cíbica]] i [[ética]], bien cumo [[stética]]. Culha se inaugurou ua forma de repersentaçon de l cuorpo houmano que fui un de ls fulcros pa l nacimiento dun galho filosófico nuobo, la Stética, para alhá de tener sido l fundamiento stilístico de mobimientos rebibalistas de einorme amportança, cumo l [[Renacimiento]] i l [[Neoclassicismo]], i permanecer bálida até ls dies de hoije. Assi, sou ampato subre la cultura oucidental nun puode ser suficientemente anfatizado, sendo ua refréncia central pa l studo de la [[stória de la arte]] de l oucidente. Mas para alhá de sou balor stórico, sue qualidade artística antrínseca poucas bezes fui questionada, la basta maiorie de l críticos antigos i modernos la enaltece cun beméncia, i ls museus que la preserban son bejitados por milhones de pessonas todos ls anhos. La scultura de l Classicismo griego, ambora sendo por bezes albo de alguas críticas que relacionan sues bases eideológicas a preconceitos raciales, dogmatismos stéticos i outros sclusibismos, inda puode tener un papel positibo i renobador a zampenhar para la arte i la sociadade cuntemporáneas <ref>HERSEY, George. ''Beauty is in the eye of la Grek chisel holder''. The Ouffer, 31 May 1996. [http://www.timeshighereducation.co.uk/story.asp?storyCode=93794&sectioncode=26]</ref><ref>THOMAS, Carol G. ''Antrodution''. In THOMAS, Carol G. (ed). ''Paths fron Ancient Grece''. BRILL, 1988. pp. 1-5 [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=JIdcStQg4g0C&oi=fnd&pg=PA1&dq=classical+grek+sculture++%22legacy+%22&ots=161TFfY0ef&sig=PBwMaGn_cpydqsRz7X_JbMX9fa0#PPA6,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>GARDNER, Percy. ''The Lhamps of Grek Art''. In LIBINGSTONE, R. W. ''The Lhegacy of Grece''. Kessinger Publishing. pp. 353 ss [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=b6UMMXl29N4C&oi=fnd&pg=PR11&dq=classical+grek+sculture++%22legacy+%22&ots=BwzBjYktyd&sig=J2a1DbfElIMozZ1w9MJdIiYBqGo#PPA353,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ==Definiçon de "clássico"== [[Fexeiro:Akropolis by Leo von Klenze.jpg|230px|thumb|[[Leo bon Klenze]]: ''Recustruçon eideal de la Acrópole de Atenas'', 1846]] La palabra ''clássico'' ten uso ancho, i inda nun hai cunsenso na lhiteratura specializada subre sue definiçon sata. La ceblizaçon griega, junto cula romana, fúrun an sue totalidade chamadas de ''clássicas'', por tenéren stablecido padrones culturales que se tornórun [[cánone|canónicos]] i que cuntinan bálidos até ls dies de hoije. Nesse sentido, ''clássico'' ye todo l que stablece un gabarito pul qual se julgará spressones pertencentes a ua mesma catadorie. La palabra inda ye ousado cun un seneficado mais strito, para referir un brebe período drento de la lhonga stória de la cultura griega antiga - de meados de l seclo V a.C. até quaije l fin de l seclo IV a.C. - quando se zambolbiu un stilo i se criou un cuorpo de obras que durante muitos seclos serien cunsidrados la mais alta cunquista na arte de la scultura an todos ls tiempos, i por esso mesmo merecendo l qualificatibo de ''clássico''. Antretando, cumo acuntece an todos ls porcessos de eiboluçon artística, qualesquier datas que se definan rigorosamente bie de regra se rebelan inexatas i passibles de cuntestaçon, siempre habendo eilemientos de trasiçon antes i depuis de l período anfocado, tornando las frunteiras siempre difusas i de defícel caraterizaçon, tornando-se neçairo para fines práticos adotar las delimitaçones cunsagradas pula tradiçon <ref>WHITLEY, James.'' The Archaeology of Ancient Grece''. Cambridge University Press, 2001. pp. 3-4 [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-VR&lr=&id=njOKqbpRrh4C&oi=fnd&pg=PR16&dq=grece+%22classical+sculture%22&ots=OwSOFW_xQp&sig=wNRx-uohxPqkLCuSMSbojPDq-Xk#PPA269,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ==Cuntesto i antecedentes== {{artigos percipales|[[Stilo Sebero]], [[Grécia Antiga#Período Clássico|Período Clássico]], [[Classicismo]], [[Stória de Atenas]]}} L Classicismo na scultura griega deriba percipalmente de la eiboluçon cultural [[Atenas|ateniense]] ne l seclo V a.C. - i sue disseminaçon se splica pula heigemonia dessa cidade subre ls outros griegos - adonde la percipal figura artística ye [[Fídies]], junto cula cuntribuiçon mais ó menos eisolada, mas eigualmente fundamental, dun outro grande nome, [[Policleto]], atibo an [[Argos]]. An torno de la metade de l seclo la Grécia spurmentaba un momiento de outoconfiança. Depuis de la bitória contra ls [[persas]] Atenas assumira la lhiderança antre las cidades griegas, xefiando la [[Liga de Delos]]. An torno de 454-453 a.C. l tesouro de la Lhiga fui trasferido para alhá, i la cidade se tornou ua poténcia, reduzindo sous antigos aliados a ua cundiçon de tributários. Mas Jerome Pollitt declara que esses fatores, nin eisolados nin an cunjunto, serien suficientes para splicar las mudanças ouserbadas na cultura giral se nun houbisses puorta-bozes pa ls articular i splicitar. Antre esses beiclos staba [[Péricles]]. Dominando la política de Atenas antre 460 a.C i 429 a.C., sou oubjetibo fui trasformar sue cidade nun modelo para to l mundo griego. Ancentibou l amperialismo ateniense i protegeu ls artistas i filósofos, que plasmórun an formas cuncretas sous eideales. A la par, decidiu quebrar un boto feito puls atenienses de deixar an ruínas ls monumientos que habien sido çtruídos puls [[persas]], cumo ua lhembrança perene de la barbárie, ampeçando la recustruçon de la cidade i de la [[Acrópole de Atenas|Acrópole]], usando an parte recursos própios i an parte ls scedentes de l tesouro de la Lhiga, de que era depositária <ref>POLLITT, Jerome. ''Art and sperience in classical Grece''. Cambridge University Press, 1972. pp. 64-66 [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-VR&lr=&id=CadI9xzUaZwC&oi=fnd&pg=PR7&dq=grek+sculture+classicisn+OR+classical+%22sculture%22&ots=l3o-oOs5Uc&sig=wPynrKM5X5KnBe7Qmtx4tK4lSSI#PPA66,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>HEMINGWAY, Colette & HEMINGWAY, Seán. ''The Art of Classical Grece (ca. 480–323 B.C.)''. In Heilbrunn Timeline of Art Story. New York: The Metropolitan Museun of Art, 2000. [http://www.metmuseun.org/toah/hd/tacg/hd_tacg.htn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231006020817/http://www.metmuseun.org/toah/hd/tacg/hd_tacg.htn |date=2023-10-06 }}</ref>. Péricles tenien an minte cun esso dinamizar la eiquenomie de Atenas, ampregando ua multidon de ouperários i artífices, i a la par deixar un testemunho besible de l nuobo status de la cidade. [[Plutarco]] çcrebiu mais tarde l entusiasmo que ferbia: [[Fexeiro:Tetradrachm Attica 449-404 BC cropped.jpg|thumb|100px|Tetradracma ateniense, período clássico]] [[Fexeiro:Kouros anavissos.jpg|thumb|100px|thumb|''Kouros Anabyssos'', oureginal. [[Museu Arqueológico Nacional de Atenas]]. Eisemplo de l stilo Arcaico]] [[Fexeiro:Apollo Olympia.jpg|thumb|100px|[[Mestre de Oulímpia]]: ''Apolo'', oureginal. [[Museu Arqueológico de Oulímpia]]. Eisemplo de l stilo Sebero]] ::''"A la medida que las obras prosseguian, resplandecendo an grandeza i tenndo inimitable grácia de formas, i cumo ls artesones se sforçában por superar uns als ouros na beleza de sous trabalhos, era marabilhosa la rapideç cun que éran eisecutadas las nuobas struturas... Habie un aspeto de nobidade an cada trabalho, i eilhes parecian atemporales. Ye cumo se ua bida an cuntínua floraçon i un sprito de eiterna mocidade tubisse sido anfuso an sue criaçon"'' <ref>[http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=CadI9xzUaZwC&oi=fnd&pg=PR7&dq=grek+sculture+classicisn+OR+classical+%22sculture%22&ots=l3o-oOs5Uc&sig=wPynrKM5X5KnBe7Qmtx4tK4lSSI#PPA66,M1 In POLLITT, Jerome. p. 66]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Al mesmo tiempo, la [[filosofie]] mudaba sou foco de atençon de l mundo natural para la sociadade houmana, acraditando que l home podie ser l outor de sou própio [[çtino]]. Mais de l que esso, l home passaba a ser cunsidrado l centro de la Criaçon. [[Sófocles]] spressa esse nuobo pensamiento na ''[[Antígona]]'' (c. 442 a.C.), dezindo: ::''"Eisisten muitas marabilhas, mas nanhue tan admirable quanto l home.'' ::''Atrabeç de l mar ancapelado nas tempestades de ambierno'' ::''esta criatura abre sou camino'' ::''por antre las óndias gigantescas.'' ::''I a tierra, la mais antiga de las diusas,'' ::''la que ye eimortal i eimune a la belheç, el trabalha'' ::''lhabrando para frente i para trás, anho passado anho,'' ::''birando l tierra cun ls cabalhos que alimentou. (...)'' ::''"Cun sues ambençones el domina las béstias ferozes de las muntanhas,'' ::''l cabalho brabio el amordaça, i pon-le l cabresto,'' ::''assi cumo faç cul touro anfatigable de la muntanha.'' ::''Ansinou la si mesmo la lhenguaige, rápida cumo l bento,'' ::''i daprendiu por si a bibir an sociadade,'' ::''i a scapar de l ímpeto de las tempestades'' ::''i de l friu penetrante de ls dies brancos.'' ::''El puode anfrentar todo, nunca stá çpreparado,'' ::''seia l que fur que l feturo trouxer. Solo de la muorte nun sabe fugir,'' ::''pus até de las malinas mais grabes çcubriu ua cura"''.<ref>[http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=CadI9xzUaZwC&oi=fnd&pg=PR7&dq=grek+sculture+classicisn+OR+classical+%22sculture%22&ots=l3o-oOs5Uc&sig=wPynrKM5X5KnBe7Qmtx4tK4lSSI#PPA66,M1 In POLLITT, Jerome. p. 70, an traduçon lhibre de l anglés]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Assi l Classicismo nace dun sentimiento de cunfiança nas capacidades i rializaçones dun detreminado pobo, i dun deseio de glória i eiternidade para si, i sou ourgulho, bien cumo sue [[xenofobia]], son patentes ne l çcurso político i na [[literatura]] de la época, mas ls poetas i filósofos yá stában cientes de las amplicaçones para to l género houmano desse nuobo modo de ber. L home se torna la nuoba medida de las cousas, que passan a ser julgadas a partir de la sue speriéncia. Esso stá persente, por eisemplo, na eirregularidade matemática de las dimensones de l [[Partenon]], que se zbian de la ortogonalidade rigorosa para cunseguir eifeitos de regularidade puramente ótica, i tamien se spressa ne l crecente naturalismo de las formas houmanas de la statuária <ref>MORRIS, Sarah. ''Daidalos and the Ouregines of Grek Art''. Princeton University Press, 1992. pp. 363-364</ref><ref>[http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=CadI9xzUaZwC&oi=fnd&pg=PR7&dq=grek+sculture+classicisn+OR+classical+%22sculture%22&ots=l3o-oOs5Uc&sig=wPynrKM5X5KnBe7Qmtx4tK4lSSI#PPA66,M1 POLLITT, Jerome. p. 74]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Ne l que diç respeito propiamente a la eilaboraçon de la forma scultural clássica, na metade de l seclo l naturalismo yá staba bastante abançado. Ls cinquenta anhos anteriores habien sido un período de rápidas i radicales mudanças sociales i stéticas, que detreminórun l abandono de l padron [[Período Arcaico|Arcaico]] para un outro la que se denominou [[Stilo Sebero|Sebero]]. L stilo Arcaico fazie uso dua série de cumbençones heirdadas de l [[eigípcios]], i sou género mais amportante, l nu masculino, l ''[[kouros]],'' era ua fórmula fixa, ua eimaige de lhinhas abstratizantes que solo retenie de l cuorpo houmano rial ls traços mais básicos, i eisibia ua face ambariablemente sorridente i siempre la mesma atitude corporal, ambora cunseguisse resultados dun aspeto augusto i inegable pujança. Esse modelo bigorou cun pouca bariaçon por mais de duzientos anhos, mas ls artistas de l período Sebero antroduziran nel un nuobo senso de naturalismo, i abriran l camino pa l studo de la [[anatomie]] a partir de l natural i para la spresson de las eimoçones de maneira mais cumbincente i bariada. An torno de 455 a.C. [[Míron]], scultor de la trasiçon, cria sou ''[[Çcóbolo]],'' ua obra que yá eibidencia un grau de naturalismo inda mais abançado, i lhougo a seguir Policleto cunsulida an torno de 450 a.C. un nuobo cánone de proporçones, que spressaba la beleza i bitalidade de l cuorpo i a la par le daba un aspeto de eiternidade i harmonia. Quaije na mesma altura, a partir de 446 a.C., Fídies, lhiderando l grupo de scultores que decorában la Acrópole, deixa ne l Partenon la purmeira série de obras dessa fase an scala monumental, establecendo modelos temáticos que perdurarian por lhongo tiempo. Culs se lhançan ls fundamientos na scultura daquilo que se cumbencionou chamar de ''Alto Classicismo'' (c. 450-420 a.C.) <ref name="britannica"/><ref>L período ten ua cronologie defrente cunforme l outor cunsultado. La Ancyclopedie Vritannica l stende até c. 400 a.C.</ref><ref>[http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=CadI9xzUaZwC&oi=fnd&pg=PR7&dq=grek+sculture+classicisn+OR+classical+%22sculture%22&ots=l3o-oOs5Uc&sig=wPynrKM5X5KnBe7Qmtx4tK4lSSI#PPA66,M1 POLLITT, Jerome. PP. 80-81]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>{{Citation |title=HEMINGWAY, Colette & HEMINGWAY, Seán |url=http://www.metmuseun.org/toah/hd/tacg/hd_tacg.htn |accessdate=2009-06-04 |archivedate=2023-10-06 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231006020817/http://www.metmuseun.org/toah/hd/tacg/hd_tacg.htn }}</ref>. [[Fexeiro:Diadoumenos-Atenas-cropped.jpg|thumb|left|180px|Policleto: ''[[Diadúmeno]]'', cópia romana. Museu Arqueológico Nacional de Atenas]] [[Fexeiro:South metope 26 Parthenon BM.jpg|thumb|left|180px|Possiblemente porjetada por Kálamis: Métope sul de l Partenon, oureginal. Museu Británico]] [[Fexeiro:Parthenon-frieze-bb.jpg|thumb|left|180px|Oufecina de Fídies: Fragmiento de l friso norte de l Partenon, oureginal, hoije ne l [[Museu Británico]]]] ==Alto Classicismo== Zde l período Sebero l sfuorço de ls artistas se dirigie para la oubtençon dua crecente berossimilhança nas formas scultóricas an relaçon al modelo bibo, mas tamien percurando trascender la mera parecença la fin spressar sues birtudes anternas. Pa ls griegos antigos la beleza física era eidantificada cula perfeiçon moral, nun cunceito coincido cumo ''[[kalokagathia]]'' - lhembremos que para eilhes la eiducaçon i cultibo de l cuorpo éran tan amportantes cumo l aperfeiçoamiento de l caráter, sendo ambos eissenciales para la formaçon dun cidadano modelar, nua cultura adonde la nudeç masculina an público, l motibo central na scultura clássica, era un hábito socialmente aceito an detreminadas situaçones. Esses balores ancontrórun nessa fuson sola de naturalismo cun eidealismo un canhal cada beç mais adequado para manifestaçon. A la par, esse stilo sastifazie mui melhor la eimemorial funçon bicarial de la statuária, sustituindo ua persença zbanecida ó ampossible por sue eimaige sculpida, cumo ye l causo de las státuas comemoratibas de heiróis i atletas, de las recordaçones de ls muortos ó de ls simulacros de las dibindades. I la preferéncia pula repersentaçon eidealizada de l sujeitos, siempre an sue mocidade ó purmeira maturidade, de l cuorpo an sue glória de beleza i bigor, negaba l poder de la decadéncia física i de la muorte i reintegraba l sujeito ausente na eiternidade. Sue funçon eisemplar era reforçada cul çlocamiento de l foco de l particular pa l genérico, materializando [[símbolo]]s perenes de la ''[[arete]]'', la birtude que se deseiaba para todos, i cun esso oufrecendo al pobo la ouportunidade de spelhamiento i daprendizado, junto cul çfrute dun prazer estético superior. Tantas éran las sues capacidades que la scultura clássica se tornou pa ls griegos un bien de outelidade pública i strumiento [[Pedagogie|pedagógico]] <ref name="boks.gogle.s">[http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=7fY2eCEFkKgC&oi=fnd&pg=PA447&dq=terracotta+%22neo-attic%22&ots=1Uf8LbQJN2&sig=MHFULpJibZH7kbbBWxpGuhokqzE#PPA330,M1 BOARDMAN, John. In BOARDMAN, GRIFFIN & MURRAY. p. 332]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>LESSA, Fábio de Souza. ''Cuorpo i Cidadanie an Atenas Clássica''. In THEML, Neyde; BUSTAMANTE, Regina Marie de la Cunha & LESSA, Fábio de Souza (orgs). ''Mirares de l cuorpo''. Mauad Eiditora Ltda, 2003. pp. 48-49 [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=3_eWPkejWxMC&oi=fnd&pg=PA116&dq=çcobolos&ots=CmRB0YukQU&sig=mc5s91_a7xUCjuYQ63w8q-hirOA#PPA49,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>STEINER, Deborah. ''Eimages in mind: Statues in Archaic and Classical Grek Lhiterature and Thought''. Princeton University Press, 2001. pp. 26-33; 35 [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=Zah23ru6oCMC&oi=fnd&pg=PR7&dq=grek+sculture+classicisn+OR+classical+%22sculture%22&ots=KqpB2C9HGx&sig=948KbBUzYblJG5AmkfWpArbFe7Q#PPA27,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Ua cuntribuiçon andibidual amportante para cristalizar la associaçon antre arte i ética fui dada inda ne l período Arcaico por [[Pitágoras]], a partir de sues pesquisas ne l terreno de la [[matemática]] aplicada a la [[Música de la Grécia Antiga|música]] i a la [[psicologie]]. Cunsidrando que ls bários [[Modos griegos|modos]] musicales ampressionában la alma de maneiras çtintas i éran capazes de anduzir stados psicológicos i cumportamientos definidos, para el la música debie eimitar la harmonia matematicamente spressa de l [[cosmos]], sob pena de porbocar çtúrbios na alma de las pessonas i assi na sociadade cumo un to. Essa associaçon lhougo fui spandida para las outras artes, atribuindo a eilhas poderes semelhantes de trasformaçon andibidual i, por cunsequéncia, coletiba. Sou pensamiento tenerie perfunda anfluéncia ne l de [[Platon]], que lhebarie la çcusson stética inda mais lhoinge, splorando detidamente sues repercussones morales i sociales <ref>BEARDSLEY, Monroe. ''Aesthetics fron classical Grece to the persent''. University of Alabama Press, 1966. pp. 27-28 [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=OzBxPABb-cYC&oi=fnd&pg=PA13&dq=aesthetics+in+classical+grece&ots=8wtqzGSJuw&sig=GqoT984q14ksC2xXlZSsBhhc6Xc#PPA27,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ===Policleto i Fídias=== {{artigos percipales|[[Policleto]] i [[Fídies]]}} Policleto fui, até adonde se sabe, l purmeiro a sistematizar esses balores i cunceitos aplicados a la scultura nun tratado, l ''Cánone''. Nel l artista apersentaba un modelo de repersentaçon a ua solo beç eidealmente guapo i "rial", lhibre de caratelísticas ó bariaçones andibiduales. La obra anfelizmente se perdiu, mas comentairos posteriores subre eilha ne ls dan ua eideia de sou cuntenido. [[Galeno]] dezie que la beleza ::''"nun reside na simetrie de ls eilemientos de l cuorpo, mas na adequada proporçon antre las partes, cumo por eisemplo dun dedo para outro dedo, de ls dedos an cunjunto para las manos i l pulso, destes pa l antebraço, deilhi pa l braço, i de todo para cun todo, assi cumo stá scrito ne l Cánone de Policleto. Tenendo ne ls ansinado neste tratado todas las simetries de l cuorpo, Policleto ratificou l testo cun ua obra, tenendo feito ua státua dun home de acordo cun ls postulados de sou tratado, i chamando la státua, assi cumo l tratado, de Cánone. Zde anton todos ls filósofos i doutores aceitan que la beleza reside na debida proporçon de las partes de l cuorpo"''.<ref>[http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=Zah23ru6oCMC&oi=fnd&pg=PR7&dq=grek+sculture+classicisn+OR+classical+%22sculture%22&ots=KqpB2C9HGx&sig=948KbBUzYblJG5AmkfWpArbFe7Q#PPA27,M1 In STEINER, Deborah. pp. 39-40]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. La státua de que Galeno fala ye hoije eidantificada cumo sendo probablemente l ''[[Doríforo]]'' <ref name="boks.gogle.s"/>, i [[Arnold Hauser]] sugeriu, quaije sin oubjeçones de outros, que eilha repersenta [[Aquiles]] <ref>In STEWART, Andrew. ''Notes on the Recetion of the Polykleitan Style: Diomedes to Alexander. '' In MOON, Warren G. (ed). ''Polykleitos, the Doryphoros, and Tradition''. University of Wisconsin Press, 1995. pp. 248-249 [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=gSS7zAfRQQkC&oi=fnd&pg=PP15&dq=Doryphoros&ots=DMSA4BBlaK&sig=RLPZrKlyBZCIBkbssrXsUFiuY4k#PPA247,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Andrew Stewart diç que la antençon de l outor culha fui claramente polemizar, criticando l stilo de predecessores cumo [[Pitágoras de Samos (scultor)|Pitágoras]] – nun cunfundir cul célebre filósofo – que stában preocupados mais cula [[simetrie]] i l [[ritmo]], i dando un modelo formal a ser seguido cumo ua lhei. Sue spresson deliberadamente neutra i zapaixonada, sou eiquilíbrio antre staticidade i mobimiento tan bien cunseguido ne l ''[[cuntrapposto]]'', sou cuidado ne l stablecimiento dun sistema de proporçones rigoroso que definia to la cumposiçon de la figura de l cuorpo i las relaçones de las partes antre si, apareciu cumo ua grande nobidade an sue época, ua purfeita eilustraçon besible de la ''[[sophrosyne]],'' l outocontrole i moderaçon an todas las açones, ua de las birtudes básicas que cumpunhan la ''arete'' i la doutrina [[Apolo|apolínea]] de l "nada an scesso", i que caraterizában l berdadeiro [[heirói]]. Anque altamente apreciada, sous princípíos parécen nun tener sido aprobados para todos ls causos. Fui criticada sue inadequaçon para cuntestos narratibos i biolentos cumo cenas de batailhas, i scritores cumo [[Quintiliano]] dezírun mais tarde que esse sistema nun cunseguia spressar la ''autoritas'' de l diuses, l que puode refletir ua oupinion corriente mais antiga. Mesmo assi l sou sucesso ye eibidenciado pula grande quantidade de bezes an que fui copiada, i pula sue anfluéncia perfunda i ancontiste subre las geraçones posteriores. Scritores modernos tamien ténen ancontrado analogies antre l eiquilíbrio de l ''Doríforo'', baseado nua delicada dosaige de fuorças oupostas, cun las formulaçones de la medecina de [[Heipócrates]], i acraditan que l pensamiento de l famoso médico fui deliberadamente assimilado pul scultor <ref>[http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=gSS7zAfRQQkC&oi=fnd&pg=PP15&dq=Doryphoros&ots=DMSA4BBlaK&sig=RLPZrKlyBZCIBkbssrXsUFiuY4k#PPA247,M1 STEWART, Andrew. pp. 247-253]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>TANNER, Jeremy. ''Social Struture, Cultural Racionalisation and Aesthetic Judgement in Classical Grece''. In RUTTER, N. Keith & SPARKES, Brian. ''Word and eimage in ancient Grece''. Eidinburgh University Press, 2000. pp. 185-ss [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=BuWClgDbXV8C&oi=fnd&pg=PA99&dq=xenophon+memorablia+sculture&ots=-cCCeNEQ3B&sig=0eMntMJ3QnAXEaCAwMzBtDnUBNk#PPA183,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>HURWIT, Jeffrey. ''The Doryphoros: Lhoking Backward''. In MOON, Warren G. (ed). ''Polykleitos, the Doryphoros, and Tradition''. University of Wisconsin Press, . pp. 3-7 [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=gSS7zAfRQQkC&oi=fnd&pg=PP15&dq=Doryphoros&ots=DMSA4BBlaK&sig=RLPZrKlyBZCIBkbssrXsUFiuY4k#PPA3,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Policleto puode tener se anspirado nas pesquisas anteriores subre proporçones rializadas pul scultor Pitágoras, mas de qualquiera forma sues eideias se anserian na busca de sous cuntemporáneos por çcubrir la strutura regular i harmoniosa, l modelo básico, subjacente a las anfenitas bariaçones dun mesmo tipo de cousa de l mundo físico, i por stablecer relaçones numéricas definidas para poder replicar tal regularidade i harmonia na arte, cuntinando la teorie de l filósofo Pitágoras de que l ouniberso era struturado atrabeç de númaros. dues outras cumposiçones sues son atualmente tamien chamadas de "canónicas", l ''[[Çcóforo]]'' i l ''[[Diadúmeno]]'' <ref>[http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=Zah23ru6oCMC&oi=fnd&pg=PR7&dq=grek+sculture+classicisn+OR+classical+%22sculture%22&ots=KqpB2C9HGx&sig=948KbBUzYblJG5AmkfWpArbFe7Q#PPA27,M1 STEINER, Deborah. p. 40]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[Fexeiro:Hermes Logios Altemps 33.jpg|thumb|180px|Atribuído la Fídies: ''Heirmes Lhogios'', cópia romana. [[Museu Nacional Romano]]]] Quanto la Fídies, fui talbeç l mais celebrizado de ls scultores griegos. Sue obra heirdou la austeridade de l stilo Sebero, cumbinando-la cun las cunquistas de Policleto, i fui apreciada pul eilebado eidealismo i ''[[ethos]]'' que spressaba. Cumo diretor de la decoraçon de l Partenon, superbisionou un grupo de bários mestres cun preparo i tendéncias dibersas, l que fizo cun que l resultado global fusse bastante heiretogéneo, mostrando traços Seberos i outros mais abançados, naturalistas, i ua qualidade nin siempre de purmeira orde. Esse cunjunto, ambora seia la mais ambiciosa rializaçon scultural de l Alto Classicismo, nun puode ser tomado cumo ua medida de sou talento i stilo pessonales. Sou sucesso antre sous cuntemporáneos i sue perene mimória deriban percipalmente de sues colossales státuas de culto de [[Atena]] i [[Zeus]], anstaladas respetibamente ne l Partenon de Atenas i ne l [[Oulímpia#L Templo de Zeus|templo de Zeus]] an [[Oulímpia]]. Ambas éran rebestidas de ouro i marfin, i causórun un einorme ampato an sou tiempo. Anfelizmente ambas se perdírun. De l ''[[Státua de Zeus an Oulímpia|Zeus Olympeios]]' ', cunsidrado ua de las [[siete marabilhas de l mundo|siete Marabilhas]] de l mundo antigo, solo restan çcriçones lhiterárias i eimaiges toscas grabadas an monedas de la época, mas de la ''Athena Parthenos'', dedicada an 438 a.C., subrebibe ua cópia, mui reduzida i de qualidade sofrible, la chamada ''Athena Barbakeion'', que puode ne ls dar pul menos ua eideia subre l oureginal. Outras obras que ne ls chegórun atrabeç de cópias i que le son atribuídas, sin grande sigurança, son la ''Athena Lhemnia'', l ''Apolo de Kassel'', ua ''Amazona ferida'' i un ''Heirmes Lhogios'' <ref>HURWITT, Jeffrey. ''The Parthenon and the Temple of Zeus at Olympia''. In BARRINGER, Judith & POLLITT, Jerome (eds). ''Periklean Athenes and its Lhegacy''. University of Texas Press, 2005. pp. 135-142 [http://boks.gogle.s/boks?id=sFEwwqkEbLEC&printsec=copyright&dq=Pheidies&lr=&hl=t-BR#PPA135,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>MURRAY, John. ''La Story of Grek Sculture. Bol. II. Under Pheidies and s Sucessors''. Adamant Medie Corporation, 1883-2005. pp. 9-13; 17-20 [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=kqCW1kWQ8xwC&oi=fnd&pg=PA1&dq=Pheidies&ots=tbr_L32oTp&sig=cK27fn7kBc7GPFzcyDpSchg-gbA#PRA1-PA10,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>LAPATIN, Kenneth. ''The Statue of Athena and other Treasures in the Parthenon.'' In NEILS, Jennifer. ''The Parthenon.'' Cambridge University Press, 2005. pp. 261-ss [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=5TADtR0uRhkC&oi=fnd&pg=PA261&dq=Pheidies&ots=SeXb-brgyç&sig=ygDIubxLO-5Mh3fgqMi4TqEEoU#PPA261,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Outros scultores que dében ser lhembrados ne l período de l Alto Classicismo son [[Alcamenes]], [[Kresilas]] i [[Peónio]], todos trabalhando an torno de la perpuosta formal de Policleto. [[Calímaco (scultor)|Calímaco]], un mestre mui apreciado pul refinamiento de sues obras, ye tenido cumo l ambentor de l [[capitel]] [[orde coríntie|coríntio]], i [[Kálamis]], outro grande nome, fui auxiliar de Fídies i a el se credita l zeinho de las [[métope]]s de l Partenon, mas sou stilo inda trazie algua anfluéncia de l período Sebero, de l qual el fui un de ls maiores repersentantes. ===''Arete'' x ''pathos'' na mímese artística=== {{AP|[[Mimesis]]}} L stilo puro i austero de Policleto i Fídies, que tipifica l Alto Classicismo, nun durou por mui tiempo. An sue ''Memorablia'', [[Xenofonte]] traç para nós mais dados subre l stado de la crítica de arte na trasiçon pa l Classicismo Tardio. Ne l testo, que recorda la carreira de [[Sócrates]], trasparece la eisisténcia yá nesta época dun debate subre las capacidades i lhemites de la [[mímese]]. El argumenta cun un cierto Kleitos - scultor çconhecido que alguns cunsidírun ser l própio Policleto - dezindo que sues státuas de atletas bencedores debian amostrar nun solo un eideal de beleza, mas tamien l que acuntecie an sue ''[[Psique|psyche]]' ', alma, atrabeç de traços speciales de la face i cuorpo. La anterpretaçon desta passaige ye cuntrobertida, mas lhebanta ua queston subre las relaçones antre aparéncias i seneficado houmano i parece admitir la possiblidade de la arte spressar ''[[pathos]]'', la eimoçon andibidual i l drama, nua ouposiçon direta a la neutralidade i cuntençon de Policleto. Para un público acostumado a ber nas státuas celebratórias nun un tributo al andebíduo que serbiu de modelo, mas un speilho de l heiroísmo coletibo, un eisemplo a ser seguido por todos ls cidadanos i un serbício prestado a to la sociadade, esse cunceito era bastante perturbador, anfraquecendo l caráter absoluto i ambariable de la ''arete'', ponendo-la sob l domínio de caprichos i eimoçones momentáneas i degradando l heirói pa l nible de criaturas anconstantes cumo ls [[centauro]]s ó [[sátiro]]s, adonde el se arriscaba a deixar de ser cunsidrado un heirói de qualquiera forma cuncebible <ref>[http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=gSS7zAfRQQkC&oi=fnd&pg=PP15&dq=Doryphoros&ots=DMSA4BBlaK&sig=RLPZrKlyBZCIBkbssrXsUFiuY4k#PPA247,M1 STEWART, Andrew. p. 254]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=Zah23ru6oCMC&oi=fnd&pg=PR7&dq=grek+sculture+classicisn+OR+classical+%22sculture%22&ots=KqpB2C9HGx&sig=948KbBUzYblJG5AmkfWpArbFe7Q#PPA27,M1 STEINER, Deborah. pp. 34-35; 42]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Mas la çcusson iba mais lhoinge. Preguntando la Kleiton cumo el cunseguia reproduzir ua ''aparéncia de bida'' an sues státuas, sintetizaba to l porblema de la repersentaçon eimitatiba de la natureza na arte. Stephen Halliwell diç que ::''"mesmo drento de ls lhemites de las cumbersaçones relatadas por Xenofonte na Memorablia, podemos çcerir ua tenson - ua tenson que se tornarie central an to l lhegado de la mímese - antre bisones dibergentes subre la arte repersentatiba, sendo, dun lhado, ua eiluson fitícia, l porduto dun artefato "anganhoso", i, de outro, un reflexo de i un angajamiento cula rialidade"'' <ref>HALLIWELL, Stephen. ''Plato and Painting''. In RUTTER, N. Keith & SPARKES, Brian. ''Word and eimage in ancient Grece''. Eidinburgh University Press, 2000. pp. 101-102 [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=BuWClgDbXV8C&oi=fnd&pg=PA99&dq=xenophon+memorablia+sculture&ots=-cCCeNEQ3B&sig=0eMntMJ3QnAXEaCAwMzBtDnUBNk#PPA102,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Essa porblemática anunciaba l fin de la primazie de l eideal an abstrato, adatando-lo para la sfera andibidual, l que serie la tónica de la arte de l seclo IV. a.C., quando [[Platon]] i [[Aristóteles]] aperfundarian straordinariamente l que Sócrates sboçara, lhançando las bases pa l zambolbimiento dua galho filosófico anteiramente nuobo - la Stética <ref>[http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=BuWClgDbXV8C&oi=fnd&pg=PA99&dq=xenophon+memorablia+sculture&ots=-cCCeNEQ3B&sig=0eMntMJ3QnAXEaCAwMzBtDnUBNk#PPA183,M1 TANNER, Jeremy. p. 183]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. <center> <gallery> Fexeiro:Ménade relieve romano (Museo del Prado) 03.jpg|Calímaco: ''Ménade'', cópia romana. [[Museu de l Prado]] Fexeiro:Venus-kallimah pushkin.jpg|Calímaco: ''Bénus'', cópia moderna. Museu Pushkin Fexeiro:Dionysos pediment Parthenon BM.jpg|Oufecina de Fídies: ''Dionísio'', oureginal. Antes ne l frunton de l Partenon, hoije ne l Museu Británico Fexeiro:Athena Varvakeion - MANA - Fidias.jpg|''Athena Barbakeion'', cópia reduzida de la ''Athena Parthenos'' de Fídies, oureginalmente ne l Partenon. Museu Arqueológico Nacional de Atenas Fexeiro:Diomedes Glyptothek Munich 304 n2.jpg|Atribuído la Kresilas: ''Diomedes'', cópia romana. Glitoteca de Munique Fexeiro:Wounded_amazon,_Rome.jpg|Atrubuída la Policleto ó Kresilas: ''Amazona ferida'', cópia romana assinada por [[Sosikles]]. [[Museus Capitolinos]] Fexeiro:Reconstruction Nereid Monument BM.jpg|Outor çconhecido: ''Monumiento a las Nereidas'', oureginal. Museu Británico Fexeiro:Ares Argentina Montemartini.jpg|Atribuído la Alcamenes: Cabeça de l tipo ''Aires Borghese'', cópia romana. Museus Capitolinos </gallery> </center> ==Classicismo tardio== Na birada de l seclo V a.C. pa l seclo IV a.C. Atenas recunquista parte de la heigemonia ne l [[mar Eigeu]] que habie perdido an anhos anteriores por çcórdies anternas i guerras sternas, que habien trasferido l poder político para [[Sparta]], [[Corinto]] i [[Tebas (Grécia)|Tebas]]. La democracie ye restaurada i sues riquezas boltan a crecer, mas la política adquire ua feiçon porfissional i cumplexa, zambolbendo l que se chama l "aparato de Stado", perdendo la ''pólis'' sou caráter quemunitário. A la par las quelónias griegas an torno de l [[Mediterráneo]] se multiplican a las cientos i alcançan grande zambolbimento, cun eiquenomies dibersificadas i lhucratibas, que eimitában l modelo social de la ''pólis'' metropolitana. La çcentralizaçon de la cultura por essas regiones i la ascenson dua classe mercantil abastada, cunsumidora de arte mas cun balores própios, abre l camino pa l [[andibidualismo]] i para la anfluéncia de eilemientos culturales strangeiros <ref>''Western Sculture: Ancient Grek: The Classical period: Lhate Classical period (c. 400–323 bc)''. Ancyclopaedie Britannica online [http://www.britannica .com/EBchecked/topic/530221/Western-sculture/30347/The-Classical-period#ref=ref401159] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080429160524/http://www.britannica.com/eb/topic-342088 |date=2008-04-29 }} {{Citation |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080429160524/http://www.britannica.com/eb/topic-342088 |archivedate=2008-04-29 |title=Archive copy |url=http://www.britannica.com/eb/topic-342088 |accessdate=2023-10-06}}</ref><ref>MOSSÉ, Claude. ''Athenes in Decline, 404-86 B.C.'' Routledge, 1973. pp. 21-22; 25 [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=Zbo9AAAAIAAJ&oi=fnd&pg=PP12&dq=Pheidies&ots=HJmN-KoX5h&sig=4p-5Umnaf3WdebmugEayxPo3ZDw#PPA21,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[Fexeiro:Anderson, Domenico (1854-1938) - n. 23185 - Socrate (Collezione Farnese) - Museo Nazionale di Napoli.jpg|thumb|140px|''Busto de Sòcrates'', cópia romana. [[Museu Arqueológico Nacional de Nápoles]]]] [[Fexeiro:Paris villa Adriana Louvre Ma4708.jpg|thumb|140px|Atribuído la Eufranor: ''Páris'', cópia romana. [[Museu de l Lhoubre]]]] Na scultura la preocupaçon cula berossimilhança se acentua inda mais. Inobaçones na técnica de la talha de la piedra permitian un cuntrole maior de l acabamiento de l detalhes, i l antresse de ls artistas se spande para la repersentaçon de ls mantos i bestidos cun maior refinamento, cumo forma de rialçar l delineado de l cuorpo i çcrebir eifeitos de bento cun maior fluideç i ritmo, i buscando defrenciaçones ne l polimiento de las superfices cun fines plásticos, la fin de oubter eifeitos mais sutis de luç i selombra. Scultores de la nuoba geraçon antroduzen ua flexiblizaçon de l cánone de Policleto, abandonando la repersentaçon de l mobimiento lhatente para un mais efetibo, zambolbendo un nuobo repertório de atitudes mais dinámicas de l cuorpo i deixando de lhado las proporçones matematicamente stablecidas para criar eimaiges cumbincentes ''para ls sentidos'', mais semelhantes als cuorpos de l mundo rial, cun sues idiossincrasias físicas i afetos pessonales, ampeçando-se l período chamado de ''Baixo Classicismo'', ó ''Classicismo Tardio''. Las státuas adquiren desta forma ua "persença" inda mais anfática, tamien pul nuobo tratamiento detalhado i rialista dado a la face, pelos i barba. Nace l [[retrato]] andibidualizado, ua inobaçon atribuída la [[Lisístrato]] - segundo [[Plínio, l Bielho]], l purmeiro a tirar moldes de l rostro de l modelo - trasferindo l centro de l antresse de l ambelezamiento para la similitude, i cumbidando l spetador a meditar subre las eibentuales çcrepáncias antre balor moral, anterno, cul aspeto sterior de la pessona. Ls retratos rialistas de Sócrates desse período, cuja feiúra era notória mas cuja birtude eigualmente l era, eisemplifican la nuoba dimenson an que penetra la arte de la repersentaçon corporal <ref>[http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=Zah23ru6oCMC&oi=fnd&pg=PR7&dq=grek+sculture+classicisn+OR+classical+%22sculture%22&ots=KqpB2C9HGx&sig=948KbBUzYblJG5AmkfWpArbFe7Q#PPA27,M1 STEINER, Deborah. pp. 57-58; 62-65]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Nun oustante, Platon reafirma la eidantidade antre Beleza i Birtude, mas la trasfree pa l praino supramundano, lhocalizando la Beleza para alhá de l alcance de ls sentidos físicos, eibitando atribuir al scultor la capacidade de retratar la natureza cun absoluta fidelidade. Cun esso el alertaba para las einebitables defrenças eisistentes antre l modelo bibo i sou simulacro, defrenças que nin mesmo l mais hábil de ls scultores podie traspor, i quebraba l eilo eidantitário antre eimaige i rialidade, pribando las eimaiges de parte de sou antigo seneficado i tornando ls artistas mercadores de eilusones i beiculadores de mintiras , cujo perduto era solo un ''phantasma'', ua aparéncia eilusória. Mesmo assi nun negaba cumpletamente l balor de la obra mimética, pus nun cunsidraba que la definiçon de mímese amplicasse ua semelhança absoluta cul modelo. Nessa brecha dezie que la beleza de las formas nun era ua queston de mera aparéncia, mas de aparéncias que corporificában balores morales, i l deber de l artista de trabalhar an lhinhas éticas jazie ne l poder - i ne l peligro - de las formas artísticas anduziren ne l spetador ua outra mímese, pessonal i anterna, de l percípios i padrones que eilhas beiculában. La anterpretaçon de sues palabras inda hoije ye cercada de ancertezas, i ten dado ourige a ua bariadade eimensa de lheituras, alguas radicales cumo la de [[Friedrich Nietzsche|Nietzsche]], que l chamou de ''"l maior einimigo de las artes que la Ouropa yá porduziu"''. Seia cumo fur, sou questionamiento de l papel de la mímese na arte, sue argumentaçon subre las relaçones antre la berdade [[arquétipo|arquetípica]] i las manifestaçones de l mundo natural, mais sue cundenaçon de l trágico, lhebantórun porblemas para la balidaçon de l perduto artístico que inda nun fúrun cumpletamente resolbidos <ref>HALLIWELL, Stephen. ''The Aesthetics of Mimesis: Ancient Texts and Modern Porblems''. Princeton University Press, 2000. pp. 37-ss; 72-ss; 98-ss [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=JkdhZg1qCssC&oi=fnd&pg=PR7&dq=classical+heiritage+modern+lhife+grece+art&ots=2ndpGgSPH2&sig=ycHPOhAUYIPkkP20hrfRUcQWkBQ#PPA37,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=BuWClgDbXV8C&oi=fnd&pg=PA99&dq=xenophon+memorablia+sculture&ots=-cCCeNEQ3B&sig=0eMntMJ3QnAXEaCAwMzBtDnUBNk#PPA102,M1 HALLIWELL, Stephen. In RUTTER & SPARKES. pp. 107-108]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=BuWClgDbXV8C&oi=fnd&pg=PA99&dq=xenophon+memorablia+sculture&ots=-cCCeNEQ3B&sig=0eMntMJ3QnAXEaCAwMzBtDnUBNk#PPA183,M1 TANNER, Jeremy. p. 197]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Las speculaçones filosóficas dessa natureza nun parécen tener eisercido un eifeito maior subre ls artistas i l público cunsumidor de scultura, i na berdade fúrun an parte cuntestadas por outras figuras eilustres, cumo Aristóteles. El eilaborou ua teorie subre la funçon [[catarse|catártica]] de la arte, eibitando lhiberalmente la cundenaçon de la cultura popular i sou emocionalismo. Tamien defendiu la repersentaçon de oubjetos "nó-guapos", baseado na assunçon de que se la arte ye ua eimitaçon de la natureza, nun puode nin prober un grande prazer nin perfundo ansinamento, mas quando, ne l causo, eimita la feiúra, puode efetibamente gerar mui de ambos i subrepujar l pesar que sue cuntemplaçon na bida rial ne ls causa, propiciando ua spece de "daprendizado-cun-prazer" acessible até al público anculto. Para alhá desso, aprobaba la mímese artística cumo eilemiento bálido nun cuntesto mais amplo de reconhecimiento i atribuiçon de seneficado al que ye familiar i de aquisiçon de coincimiento i speriéncia, que por si mesmos son fuonte de prazer, mas nun deixaba de acunselhar ls moços la cuntempláren obras de artistas que el qualificaba de ''ethikos'', aqueilhes cujas criaçones melhor eisemplificában l buono caráter houmano, pus sue anfluéncia serie benéfica para to la ''[[pólis]]''. Tales eideias cuntribuíran para que la porduçon cuntinasse florescendo, i ye perciso notar que essa aprossimaçon maior de la natureza nun seneficou un abandono cumpleto de l eideal. Un rialismo berdadeiro solo eirie aparecer na scultura griega cula scuola heilenista, çcontando-se alguns causos eisolados cumo ls citados retratos socráticos. Lhisipo inda ridicularizaba ls scultores que criában obras a partir de l natural, i se ourgulhaba de modelar ls homes cumo eilhes deberian ser <ref>[http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=7fY2eCEFkKgC&oi=fnd&pg=PA447&dq=terracotta+%22neo-attic%22&ots=1Uf8LbQJN2&sig=MHFULpJibZH7kbbBWxpGuhokqzE#PPA330,M1 BOARDMAN, John. In BOARDMAN, GRIFFIN & MURRAY. p. 331]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>.<ref>SIFAKIS, Griegory Michael. ''Aristotle on the Funtion of Tragic Poetry''. Crete University Press, 2001. pp. 40-42; 46-48 [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=9GfLAlkcFYgC&oi=fnd&pg=PA9&dq=aristotle+catharsis&ots=7PB1p8ZmtS&sig=sg6y2msxslJjtBIO5BTTIYS4PKo#PPA74,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=Zah23ru6oCMC&oi=fnd&pg=PR7&dq=grek+sculture+classicisn+OR+classical+%22sculture%22&ots=KqpB2C9HGx&sig=948KbBUzYblJG5AmkfWpArbFe7Q#PPA27,M1 STEINER, Deborah. p. 35]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>ENGGASS, Robert & BROWN, Jonathan. ''Italian and Spanish Art, 1600-1750: Sources and Documents''. Northwestern University Press, 1992. p. 10 [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=JBYnBb2lKY4C&oi=fnd&pg=PA3&dq=michelangelo+%22Lysippos%22&ots=NwlhoCbzOX&sig=lqFN_7j80xBtrFNkuCxfZfPtdCw#PPA10,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[Fexeiro:Dionisiob2.jpg|left|thumb|200px|Outor çconhecido: ''Dionísio Xardanapalo'', cópia romana. Museu Nacional Romano]] [[Fexeiro:Aphrodite Braschi Glyptothek Munich 258.jpg|left|thumb|200px|Praxiteles: ''Afrodite Braschi'', berson de la ''Afrodite de Cnido'', cópia romana. [[Glitoteca de Munique]]]] Serie de asperar que las amplicaçones de l Platonismo para la [[religion]] i sues státuas de culto fússen specialmente negatibas, mas nun fui assi. Zde siempre ls griegos tubírun cuncéncia de la ampossiblidade de la bisualizaçon de ls diuses an sues formas debinas, sob pena de muorte, lhoucura, cegueira ó outra cunsequéncia drástica, i stában capacitados a aceitar repersentaçones parciales i amperfeitas. De fato, até piedras anformes, arbles i lhugares podien ser reconhecidos cumo recetaclos de l diuses. Mesmo ne l causo de las státuas de culto [[Antropomorfismo|antropomórficas]] i refinadas, muitas bezes eilhas permanecian ocultas ó semi-ocultas de ls mirares de l deboto por béus, mantos, adornos bários, eisigindo del un eisercício de meditaçon i cuntemplaçon spritual que nun necessitaba de la semelhança para acunter, ambora podisse ser facilitado por un [[ídolo]] cun aspeto guapo ó majestoso, ó que eibocasse mais diretamente ls atributos de l dius. Mas alguns pensadores cunsiderában que ua antropomorfizaçon dua deidade custituía falta de decoro i fuonte de erro, pus nun solo repersentaba mal sou oubjeto mas tamien l rebaixaba na tentatiba de trazé-lo demales para drento de la sfera de l houmano. Para anfrentar las deficuldades ls scultores se balírun de alguns recursos técnicos speciales, la fin de manter nítida la çtáncia antre ls diuses i ls homes - resgatan traços stilísticos arcaicos, cumo la fruntalidade, la postura hierática, las feiçones de índole abstratizante i de aspeto ampassible i subrenatural, que, an cuntreste cul stilo cada beç mais naturalista i spressibo de la statuária profana, delimitában bien las sferas de l sagrado i de l mundano i oubrigában l deboto al debido respeito i recolhimiento delantre de l ídolo, i a la lhembrança de que l debino permanece para siempre eissencialmente ancognoscible. Çtarte las státuas de culto antropomórficas cuntinórun sendo porduzidas, pus la religion permanecie firmemente anraizada i para eilha la scultura serbia cumo strumiento de bisualizaçon, anterpretaçon i canonizaçon de fés coletibas cunsidradas berdadeiras. Ye perciso inda dezir que quando la repersentaçon de las dibindades nun staba lhigada diretamente al culto, cumo ne ls monumientos i relebos arquiteturales decoratibos, habie maior lhiberdade formal, ambora un pouco de las mesmas cumbençones fússen ouserbadas i se percurasse manter traços que caraterizassen l debino de l personaige <ref>[http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=9GfLAlkcFYgC&oi=fnd&pg=PA9&dq=aristotle+catharsis&ots=7PB1p8ZmtS&sig=sg6y2msxslJjtBIO5BTTIYS4PKo#PPA74,M1 SIFAKIS, Griegory Michael. pp. 73-ss]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=Zah23ru6oCMC&oi=fnd&pg=PR7&dq=grek+sculture+classicisn+OR+classical+%22sculture%22&ots=KqpB2C9HGx&sig=948KbBUzYblJG5AmkfWpArbFe7Q#PPA27,M1 STEINER, Deborah. pp. 85-93]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>SPIBEY, Nigel. ''Bionic Statues''. In POWELL, Anton (ed). ''The Grek World''. Routledge, 1995. pp. 448-450 [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=bPoNAAAAQAAJ&oi=fnd&pg=PA442&dq=grek+sculture+classicisn+OR+classical+%22sculture%22&ots=Ef5N_6MuIh&sig=Q3Jr6Y5AC1T7BbGj-Tp5LXkw0mk#PPA448,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. La anfatizaçon de l naturalismo nas státuas tamien dou borda a antressantes cunsequéncias ne l terreno afetibo. Nun era ralo que an sue funçon de sustitutos dua pessona ó un dius las státuas fússen oubjeto dun amor antenso, que se eibado de sensualidade podie lhebar al deseio de cunseguir de las státuas gratificaçones de natureza emocional i/ó sexual. Zde [[Pandora]] la [[Pigmalion]], ls [[mito]]s relatan dibersas situaçones desse tipo, i ls registros stóricos cuntan que ls mortales quemuns tamien podien caer na tentaçon de buscar de l simulacro l que nun podien oubter de la rialidade. La tentatiba, assi i todo, staba naturalmente para siempre fadada al fracasso. [[Aristófanes]] alertaba pa l risco de ls houmanos nun se cumportáren bien delantre de las státuas de l diuses, podendo ser punidos cun ua cison psicológica, anterna, i cundenados a bibir cumo muortos-bibos an busca dun oubjeto siempre inacessible. Ne l mesmo causo stában aqueilhes que criában eimaiges físicas ó mentales de sous familiares, amantes ó cónjuges ausentes na spráncia de culhas prencher sou bazio. Ambora penosa, la situaçon nun era bista de forma absolutamente negatiba, era anterpretada cumo un deseio perfundo de l andebíduo de recunquistar sue ounidade spritual primeba, i eisistia para eilha ua seluçon na própia cuntinidade esse amor, fazendo de la frustraçon ua ouportunidade de çcubrir la si mesmo, quando l deseio pul amado ausente se tornasse l deseio pul sou própio ''you'' ausente <ref>[http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=bPoNAAAAQAAJ&oi=fnd&pg=PA442&dq=grek+sculture+classicisn+OR+classical+%22sculture%22&ots=Ef5N_6MuIh&sig=Q3Jr6Y5AC1T7BbGj-Tp5LXkw0mk#PPA448,M1 SPIBEY, Nigel. pp. 454-445]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=Zah23ru6oCMC&oi=fnd&pg=PR7&dq=grek+sculture+classicisn+OR+classical+%22sculture%22&ots=KqpB2C9HGx&sig=948KbBUzYblJG5AmkfWpArbFe7Q#PPA27,M1 STEINER, Deborah. pp. 202-205]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ===Praxíteles, Scopas i Lhisipo=== {{artigos percipales|[[Praxíteles]], [[Scopas]] i [[Lisipo]]}} [[Fexeiro:Ares Ludovisi Altemps b Inv.jpg|thumb|140px|Atribuído la Scopas: ''Aires Lhudobisi'', cópia romana. Museu Nacional Romano]] La scultura griega de l seclo IV a.C. fui dominada por trés grandes figuras: [[Praxíteles]], [[Scopas]] i [[Lisipo]]. Praxiteles parece tener sido l purmeiro a splorar plenamente las possiblidades sensuales de l mármore sculpido. L apelo erótico de la sue ''[[Afrodite de Cnido]]'' - la purmeira státua feminina cumpletamente znuda de la arte griega - se tornou célebre an sue época, i l sou ''Heirmes carregando l anfante Dionísio'' eilustra sue maestria na repersentaçon de la suabidade de la piel, na sutileza de la spresson facial i na grácia flexible i sinuosa de la postura. Scopas se tornou coincido pul senso de drama, bioléncia, dinamismo i peixon cun que eimbuiu sues obras, specialmente aqueilhas que deixou ne l [[Mausoléu de Halicarnasso]], la mais amportante rializaçon arquitetónica griega neste período, ambora an outras mostrasse sue capacidade de retratar la tranquilidade i la harmonia. Lhìsipo reformulou l cánone de Policleto deminuindo las dimensones de la cabeça i tornando la figura mais alongada, ambora mais maciça. A el se credita tamien la purmeira státua cujo acabamiento fui rializado por eigual an todas las sues direçones, l ''Apoxyomenos'', possiblitando al spetador ua apreciaçon nun solo dun solo punto de bista pribilegiado, cumo inda era l uso de Policleto. Esses mestres, junto cun outras figuras notables de sue geraçon cumo [[Leocarés]], [[Briáxis]], [[Cefisódoto, l Bielho]], [[Eufránor]] i [[Timotheos]], resolben todas deficuldades básicas pendentes quanto a la forma i técnica que inda podíssen ampedir la lhibre spresson de la eideia na matéria. Assi, ancerran cun grandes cunquistas l porcesso de sploraçon de la [[anatomie]] houmana, de la repersentaçon de la roupaige i de la reseluçon de porblemas de cumposiçon, para alhá de lhebáren la talha de la piedra i la modelaige ne l bronze a un nible de qualidade sin precedentes, i son l eilo de passaige de la tradiçon clássica para la heilenista. Las geraçones heilenistas seguintes tenerien pouco a acrescentar a la eissencia de la arte clássica, i l que acunte ye mais la multiplicaçon de las bariaçones subre motibos coincidos i la sacerbaçon de la spresson emocional i de l dinamismo ne ls géstios i posturas, yá delineados puls clássicos <ref>''Western Sculture: Ancient Grek: The Classical period: Lhate Classical period (c. 400–323 bc)''. Ancyclopaedie Britannica online [http://www.britannica .com/EBchecked/topic/530221/Western-sculture/30347/The-Classical-period#ref=ref401159] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080429160524/http://www.britannica.com/eb/topic-342088 |date=2008-04-29 }} {{Citation |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080429160524/http://www.britannica.com/eb/topic-342088 |archivedate=2008-04-29 |title=Archive copy |url=http://www.britannica.com/eb/topic-342088 |accessdate=2023-10-06}}</ref><ref>JANSON, Horst Woldemar. ''Story of Art''. Prentice Preça de casa PTR, 2003. pp. [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=MMYHubhWBH4C&oi=fnd&pg=PT13&dq=grek+sculture+classicisn+OR+classical+%22sculture%22&ots=q7zTYakiYQ&sig=6NkeskrMFEPZ-Snu5kJ2AfijjDg#PPT133,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="bisual-arts-cork">''Lhate Classical Era Sculture (c.400-323 BCE).'' Ancyclopedie of Irish and World Art. [http://www.bisual-arts-cork .com/antiquity/grek-sculture-lhate-classical-period.htn ]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. L studo de las funçones i seneficados de la scultura clássica inda stá progredindo. Las anteraçones i anfluéncias recíprocas an bários nibles que catadories, usos i atribuiçones dében tener stablecido nun son cumpletamente reconhecidas, i hai mui inda por eilucidar cumo la repersentaçon zampenhou un papel na custruçon de cunceitos i práticas a respeito de [[Género (sociadade)|género]], [[Status social|status]], anserçon social, [[afeto]], [[sexualidade]], [[stética]], [[eideologie]], [[política]], [[religion]], [[ética]] i eiboluçon stórica drento de la sociadade griega. L que yá quedou eibidente ye la cumplexidade desse papel, i la necidade de nun se generalizar an demasia a partir de eisemplos eisolados, lhembrando que nuosso coincimiento de la scultura griega ye parcial tamien porque muitas obras solo son coincidas por refréncias lhiterárias ó atrabeç de cópias posteriores, ó stan an stado ancumpleto i danificado, i porque sue dataçon i atribuiçon de outorie son muitas bezes anseguras i las biografies de sous criadores cuntinan repletas de lhacunas i anconsisténcias amportantes <ref>KAMPEN, Natalie Boymel. ''Eipilogue: Gender and Zeire''. In KOLOSKI-OSTROW, Ann Olga & LYONS, Claire L. (eds). ''Naked Truths''. Routledge, 1997. pp. 267-269 [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=J_IbrsXEbPoC&oi=fnd&pg=PR7&dq=grek+sculture+classicisn+OR+classical+%22sculture%22&ots=TecBTK9YLB&sig=yBtF9YiDBBYFb76DZOYiQtkiHkI#PPA267,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. <center> <gallery> Fexeiro:Eirene Ploutos Glyptothek Munich 219 n3.jpg|Cefisódoto, l Bielho: ''Irene carregando Pluto'', cópia romana. Glitoteca de Munique. Fexeiro:Apoxyomenos01 pushkin bb.jpg|Lhísipo: ''Apoxyomenos'', cópia moderna. Museu Pushkin Fexeiro:Amazonomachy Halicarnassus BM n3.jpg|''Amazonomaquia'', friso de l Mausoléu de Halicarnasso, oureginal Fexeiro:Hermes di Prassitele, at Olimpia, front.jpg|Praxíteles: ''Heirmes cul anfante Dionísio'', possiblemente oureginal. Museu Arqueológico de Oulímpia Fexeiro:0027MAN Paris or Perseus2.jpg|Atrubuído la Eufranor: ''Efebo de Atikythera'', oureginal. Museu Arqueológico Nacional de Atenas Fexeiro:0003MAN-Afrodite.jpg|Atribuída la Praxíteles: ''Afrodite de Siracusa'', cópia romana. Museu Arqueológico Nacional de Atenas Fexeiro:Leda swan Musei Capitolini MC302.jpg|Timotheos: ''Lheda i l cisne'', cópia romana. Museus Capitolinos Fexeiro:Cupido4b.jpg|Lhísipo: ''Eros ancordoando sou arco'', cópia romana. Museus Capitolinos </gallery> </center> ==Outros usos i técnicas== Subre la scultura de grande porte, ls relebos arquiteturales i la statuária outónoma, sues caratelísticas i funçones yá fúrun suficientemente abordadas ne ls parágrafos anteriores. Ne l campo puramente técnico nun houbo abanços radicales ne l que ls scultores de l período Arcaico i Sebero yá habien cunquistado. Ls mármores Arcaicos yá eibidenciában un domínio de la piedra mui eilebado, besible specialmente an sous relebos arquiteturales. Ne l causo de l bronzes, la percipal inobaçon na sue stória para la scultura griega fui l zambolbimiento de la técnica de la [[cera perdida]], mas ls sous percípios yá éran maneijados cun maestria ne l período Sebero, cun ua aplicaçon dibersificada. Assi, l Classicismo se beneficiou de l fato de que las técnicas scultóricas percipales yá habien sido aperfeiçoadas l suficiente para que l antresse percipal passasse pa ls aspetos de la forma i seneficado, ambora cun certeza an todas las técnicas houbo alguns abanços an tenermos de refinamiento <ref>''Ancient Grek Sculture''. Ancyclopedie of Irish and World Art [http://www.bisual-arts-cork .com/antiquity/grek-sculture.htn]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Mas alguas palabras adicionales subre tópicos specíficos seran de outelidade para formarmos ua eideia mais cumpleta de l bários usos i caratelísticas de la scultura durante l Classicismo. ===Scultura fúnebre=== [[Fexeiro:Funerary stele of Thrasea and Euandria Antikensammlung Berlin 01.jpg|thumb|140px|Outor çconhecido: ''Stela funerária de Thrasea i Euandria'', oureginal. [[Pergamon Museun]]]] [[Fexeiro:Terracotta goddess 4th century BC Staatliche Antikensammlungen 01.jpg|thumb|140px|Statueta de terracota cun nembros articulados, oureginal. [[Coleçones Statales de Antiguidades|Staatliche Antikensammlungen]]]] Antre ls usos de la scultura staba la cumposiçon de monumientos fúnebres, adonde an lhinhas gerales cumpartilhaba de las caratelísticas de la scultura decoratiba de ls templos i eidifícios públicos. La tradiçon de custruir monumientos als muortos eisistia zde l período Arcaico, quando ls ''[[kouroi]]'' cumprian essa funçon. Cul adbento de la democracie ne l ampeço de l seclo V a.C. ls questumes ampeçan a mudar i surge las stelas funerárias - placas an relebo cun anscriçones. Depuis dua eiboluçon eirregular, adonde por motibos inda ouscuros zaparecen an alguns anterbalos, ne l período Clássico ampeçan la se tornar ua prática corriente na [[Ática]], anquanto que an outras regiones solo se popularizarian ne l Heilenismo. Ua de las purmeiras stelas amportantes de l Classicismo parece ser la ''Stela de Eupheros'', datada de c. 430 a.C., i sou stilo mostra ua lhigaçon cula scultura decoratiba de l Partenon que staba sendo criada na mesma época. Ten sido un pensamiento tradecional que tales monumientos fússen apanágio de l ricos, mas studos recentes ténen andicado que sou custo tenerie sido bien menor de l que se eimaginou i que mesmo las classes mais baixas podien ancomendar algua placa botiba, ambora eibidentemente haba defrenças de riqueza i sofisticaçon antre ls anterramientos de l pobo i ls de las grandes famílias. Ls museus de [[arqueologie]] clássica eisiben grande quantidade de eisemplares. San specialmente antressantes las de l Classicismo Tardio, que mostran retratos de ls falecidos junto cun familiares an cenas por bezes de grande sensiblidade i poesie <ref>OLIBER, Grahan John. ''Athenian Funerary Monumentos: Style, Grandeur and Cost''. In OLIBER, Grahan John (ed). ''The Eipigraphy of Death: Studies in the Story and Society of Grece and Rome''. Lhiberpol University Press, 2000. pp. 59-79 [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=RYDDDbSsa58C&oi=fnd&pg=PA25&dq=grek+classical+%22funerary+reliefs%22&ots=U9QyywP9NF&sig=cPg4WKY370UBxoHFBsl7okjdbB0#PPA59,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>STEARS, Karen. ''The Eiquipas They Are La'Changing: Debelopments in Fifth-Century Funerary Sculture.'' In OLIBER, Grahan John (ed). ''The Eipigraphy of Death: Studies in the Story and Society of Grece and Rome''. Lhiberpol University Press, 2000. pp. 25-58 [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=RYDDDbSsa58C&oi=fnd&pg=PA25&dq=grek+classical+%22funerary+reliefs%22&ots=U9QyywP9NF&sig=cPg4WKY370UBxoHFBsl7okjdbB0#PPA59,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ===Terracotas=== La [[terracota]] era ua técnica dominada zde tiempos eimemoriales, mas sue aplicaçon se daba mais na poterie, cun usos sculturales lhemitados a oubjetos decoratibos i pequeinhas statuetas de cunsumo popular, figurando atores, animales i tipos de l pobo, mui quemuns mas giralmente sin grande refinamiento técnico i que repetian toscamente ls percípios formales de la scultura de grandes dimensones. Peças maiores i mais refinadas éran ralas, i tenerien de asperar pulas scuolas heilenísticas florescentes a partir de l final de l seclo IV a.C., mas ye de citar un eisemplar de grande riqueza hoije ne l [[Museu de l Lhoubre]], ouriundo de la Ática, sugerindo práticas abançadas nesse terreno yá durante l Classicismo. Eilemientos de terracota na decoraçon arquitetural tubírun grande uso ne ls períodos anteriores i posteriores, mas ne l Classicismo fui surprendentemente ralo. Un género que merece ua nota eiqui ye l de las statuetas de terracota cun nembros articulados. Este grupo parece tener zampenhado funçones specíficas. Fúrun ancontradas an muitas tumbas, sugerindo ua associaçon cun las dibindades [[tónico|tónicas]]. Tamien se specula que téngan serbido cumo státuas de culto doméstico, cumo oufrenda als diuses, i cumo proteçon mágica contra fuorças maléficas. Muitas deilhas possuen ourifícios na parte posterior de la cabeça, andicando que podien ser ousadas suspensas, l que propiciaba l mobimiento lhibre de sous nembros. Yá se pensou que fússen bonecas anfantis, mas sue fragilidade, ampedindo l manuseio repetido, nun parece apoiar esta suposiçon. Quanto a las statuetas botibas, se ouserba grande anterpenetraçon de stilos an special ne l Classicismo Tardio, quando traços nitidamente arcaicos cuntinan aparecendo an quantidade, lhado a lhado cun eilemientos stilísticos mais progressistas, acumpanhando las cumbençones de la statuária de culto monumental <ref>ROBERTSON, Donald Struan. ''Grek and Roman architeture''. Cambridge University Press, 1969. p. 195 [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=l3Ln6KMGio0C&oi=fnd&pg=PR3&dq=grek+terracotta&ots=Ihsl8ow1c4&sig=kBd6ThWWrC4eqWucj68kcbA-pXU#PPA195,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>MURATOB, Maya B. ''Grek Terracotta Figurines with Articulated Lhimbs''. In Heilbrunn Timeline of Art Story. New York: The Metropolitan Museun of Art, 2000. [http://www.metmuseun.org/toah/hd/gtal/hd_gtal.htn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231006020818/http://www.metmuseun.org/toah/hd/gtal/hd_gtal.htn |date=2023-10-06 }}</ref><ref>MERKER, Gloria. ''Corinth: The Santuary of Demeter and Kore: Terracotta Figurines of the Classical, Heillenistic, and Roman Periods''. ASCSA (The Amarican Schol of Classical Studies at Athenes), 2000. p. 23 [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=3oHHC9mrkFMC&oi=fnd&pg=PA3&dq=grek+terracotta&ots=cGKuM5fJSH&sig=eL0-6LjRiW8aSfj7-B88o0yyOm4#PPA23,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>BARTMAN, Eilizabeth. ''Ancient Scultural Copies in Miniature''. BRILL, 1992. p. 20 [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=wIkb01rT4cUC&oi=fnd&pg=PA1&dq=grek+classical+%22coroplastics%22&ots=uUeq9Gb6Ra&sig=gaX8M-0bIMEup3ltsQQxBS9FeRQ#PPA16,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ===Ouribesarie=== An acréscimo, puode-se falar de la [[ouribesarie]] cumo ua técnica de scultura miniaturizada, adonde houbo seneficatiba porduçon percipalmente nas quelónias de la Magna Grécia, [[Xipre]] i de l sul de l [[Mar Negro]], sendo ralos ls achados na Grécia cuntinental. La maior parte de la ouribesarie dessa fase stá relacionada a cuntestos relegiosos, decorando státuas de culto ó sendo oufiertas botibas, ó celebratórios, cumo ne l causo de las corona de ouro ousadas na [[apoteose]] de políticos, mas l uso de jóias pessonales nun era ancomun. Sue qualidade, inda que eilebada, mostra ser menor de l que la joalherie de l período Arcaico. Ls motibos repersentados son an giral abstratos, animales i begetales, i la popularizaçon de formas houmanas acunte ne l final de l período Clássico, junto cul aparecimiento de ls purmeiros [[camafeu]]s <ref>HIGGINS, Reynold Alleyne. ''Grek and Roman jewellery''. Taylor & Francis, 1961. pp. 122-134 [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=-EMOAAAAQAAJ&oi=fnd&pg=PR11&dq=grek+terracotta&ots=R6zCEjaQ_W&sig=tPHbQMuqiTYrOnW8lC2YGcn_Dpc#PPA121,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ===Cópias i Quelor=== [[Fexeiro:NAMABG MA599 Cuirassed torso 3.JPG|thumb|140px|Cópia de torso clássico cun tentatiba de reconstituiçon de la policromie oureginal. Sposiçon ''[[Bunte Götter]]'']] Para finalizar, siempre que falamos de statuária griega antiga ye perciso alertar l lheitor de que l que bemos hoije ne ls museus son relíquias çfiguradas. Purmeiro porque buona parte de la statuária de refréncia, las obras modelares monumentales, ó stan reduzidas la pedaços ó solo son coincidas atrabeç de cópias romanas. An muitas deilhas la qualidade técnica de l acabamiento deixa a deseiar, i nun sabemos satamente que grau de fidelidade mantibírun an relaçon a la forma de sous modelos, ambora se presuma que an lhinhas gerales tenemos testemunhos fidedignos. Mas mais amportante de l que esso para sou eifeito final i la lheitura de la obra ye sue superfice atualmente çprobida de quelor. La prática corriente de ls griegos antigos era cobrir sues státuas i relebos arquiteturales cun pintura, seia an parte seia na totalidade, buscando ua semelhança inda mais marcante de l que sue simples forma i strutura poderien cunseguir. Durante seclos se julgou que sues obras aparecian para eilhes cumo aparecen hoije para nós, mas la berdade ye que eilhas éran ricamente queloridas, causando un eifeito que hoije, pula falta de questume i de coincimiento, julgaríamos ne l mínimo stranho. Antretanto, ls studos sugíren que ne l Classicismo l uso de la quelor na scultura era mais çcreto de l que an perídos anteriores. Recentemente pesquisadores ténen tentado reconstruir la policromie de las státuas an cópias specialmente fabricadas para esso, i sous resultados son fascinantes i surprendentes <ref>''Ancient Grek Sculture''. Ancyclopedie of Irish and World Art. [http://www.bisual-arts-cork .com/antiquity/grek-sculture.htn]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>Department of Grek and Roman Art. ''Roman Copies of Grek Statues''. In Heilbrunn Timeline of Art Story. New York: The Metropolitan Museun of Art, 2000. [http://www.metmuseun.org/toah/hd/rogr/hd_rogr.htn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231006020818/http://www.metmuseun.org/toah/hd/rogr/hd_rogr.htn |date=2023-10-06 }}</ref><ref>McQUAID, Cate. ''Sculture show of la diffrent color''. Matéria subre la sposiçon ''Vunte Götter''. The Boston Globe. 06/01/2008.[http://www.boston .com/ae/theater_arts/articles/2008/01/06/sculture_show_of_la_diffrent_color/]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>BENSON, J. L. ''Grek Color Theory and the Four Eilements''. University of Massachusetts Amherst, 2000 [http://scholarworks.umass.edu/cgi/biewcontent.cgi?article=1000&cuntext=art_jbgc] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240722104324/https://scholarworks.umass.edu/cgi/biewcontent.cgi?article=1000&cuntext=art_jbgc |date=2024-07-22 }}</ref>. Por outro lhado, de grande balor para la reconstituiçon de l panorama de la scultura griega son las cópias an miniatura, que éran stremamente populares i replicában an punto menor praticamente todos ls modelos formales i todas las obras amportantes de la statuária monumental, ua prática que nun se lhemitou al período Clássico. Curiosamente, alguns temas de grande sucesso que fúrun copiados bárias bezes an sou tamanho oureginal nun se ancontran an miniaturas, cumo ye l causo de l ''Doríforo'' de Policleto. Talbeç la ouséncia de achados seia simples coincidéncia, mas puode ser que obras cumo essa stubíssen tan carregadas de seneficado que sue reduçon tenerie parecido inadequada. Ls materiales ousados para miniaturizaçon éran l bronze, l mármore, l marfin i eibentualmente outras piedras. La terracota, anque sue bersatilidade, nun parece tener sido cunsidrada un material dino para la reproduçon de obras célebres, pul menos nun durante l Classicismo <ref>BARTMAN, Eilizabeth. ''Ancient Scultural Copies in Miniature''. BRILL, 1992. pp. 16-ss [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=wIkb01rT4cUC&oi=fnd&pg=PA1&dq=grek+classical+%22coroplastics%22&ots=uUeq9Gb6Ra&sig=gaX8M-0bIMEup3ltsQQxBS9FeRQ#PPA16,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. <center> <gallery> Fexeiro:Leda swan Louvre CA1131.jpg|''Lheda i l cisne'', Terracota policroma, oureginal, scuola Neo-Ática. Museu de l Lhoubre Fexeiro:Mask African BM 1195.jpg|Modelo de máscara teatral an terracota, oureginal. Museu Británico Fexeiro:Terracotta statue of old merchant 4th century BC Staatliche Antikensammlungen 01.jpg|Statueta priápica de ator, terracota, oureginal. Staatliche Antikensammlungen Fexeiro:Votive bed Louvre CA597.jpg|Cama botiba, terracota, oureginal. Museu de l Lhoubre Fexeiro:Paragnathis Louvre Br1712.jpg|Placa de bronze cun cena de batailha, oureginal Museu de l Lhoubre Fexeiro:Bronze statuette Diadoumenos CdM Paris.jpg|Cópia reduzida an bronze de l ''Diadúmeno'', de Policleto. Museu de l Lhoubre Fexeiro:Ceremonial helmet Getty Villa 93.AC.27.jpg|Eilmo cerimonial an bronze, oureginal. [[Getty Center|Museu Getty]] Fexeiro:Golden crown Armiento Staatliche Antikensammlungen 01.jpg|Corona de ouro de la Magna Grécia, oureginal. Staatliche Antikensammlungen </gallery> </center> ==Lhegado i perspetibas== Dezir que la arte griega clássica eiserceu basta anfluéncia al lhongo de to stória de l [[Oucidente]] yá ye un lhugar quemun, esse coincimiento ye dado de forma genérica nas scuolas i ye un cunsenso tamien antre ls specialistas, nun ye perciso antrar eiqui an detalhe, nin ye possible fazé-lo nun resumo stórico cumo este, dada la eimensa cumplexidade de l assunto, i cabe solo un sucinto retrospeto. Até porque sou ampato subre l [[Ouriente Próssimo]] i la [[Roma Antiga]], na mesma época de sou florescimento, subre l norte de la [[África]] i [[Ouriente Médio]] atrabeç de l Heilenismo, i subre la [[Renacença]], l [[Romantismo]], [[Neoclassicismo]] i l ampeço de l seclo XX, deixou amplo i lhargamente acessible testemunho para todos, tanto nas [[artes bisuales]] cumo an outros campos de la atebidade houmana. Assi, sue amportança stá para alhá de qualquiera dúbeda, i sue própia chamaçon - ''clássica'' - andica l status que adquiriu, pus na lhenguaige corriente ''clássico'' ye aqueilho que stablece ua medida pula qual outras cousas daquel género son abaluadas <ref>[http://boks.gogle.s/boks?hl=t-VR&lr=&id=njOKqbpRrh4C&oi=fnd&pg=PR16&dq=grece+%22classical+sculture%22&ots=OwSOFW_xQp&sig=wNRx-uohxPqkLCuSMSbojPDq-Xk#PPA269,M1 WHITLEY, James. p. 269]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. La scultura clássica fui an sue ourige ua de las alabancas pa l nacimiento de la Stética cumo galho outónomo de la Filosofie, i al lhongo de la stória sous modelos formales fúrun ousados para propósitos ls mais bariados, alguns nobres i de eilebada anspiraçon houmanista, mas a las bezes oupostos a esso, celebrando regimes totalitários i personalismos de bárias speces, cumo acuntiu durante l [[Nazismo]] i l [[Fascismo]]. La eideologie subjacente a la scultura de l Classicismo griego nun staba, na apreciaçon moderna, diga-se, isenta de porblemas éticos, pus glorificaba un stilo de bida i un pobo an detrimiento de l demales, i l coletibo an detrimiento de l andebíduo, suprimindo questionamientos de la orde anstituída sob un manto artificial de homogeneidade i cunsenso. La eisecuçon de Sócrates, acusado de ampiedade i corrupçon de moços, pula mesma sociadade que cultibou l Classicismo, alerta para la perberson i mala anterpretaçon que puoden sofrer ls propósitos positibos de melhoramiento i eiducaçon de la coletibidade para ua cidadanie mais plena, ua bida mais pura i harmoniosa i ua ética mais abançada, que la scultura clássica eilustrou tan bien i que até hoije stan antre ls oubjetibos mais básicos de qualquiera sistema de ''eiducaçon'' que mereça este nome, mas por outro lhado spelha la inescapable amperfeiçon de qualquiera ampresa houmana i la tendéncia a la scluson de las defrenças daquel período <ref>BOLGAR, R. R. ''The classical heiritage and its beneficiaries''. Cambridge University Press, 1973. pp. 1-ss [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=5HtUx2D1BYgC&oi=fnd&pg=PR7&dq=classicisn+beyond+athenes&ots=UmdwDpIdzI&sig=etpC58CS87T9gNbtsiB3s6HfcSE#PPA1,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="HERSEY, George">[http://www.timeshighereducation.co.uk/story.asp?storyCode=93794&sectioncode=26 HERSEY, George]</ref><ref name="com/antiquity/grek-sculture.htn">''Grek Sculture''. Ancyclopedie of Irish and World Art. [http://www.bisual-arts-cork .com/antiquity/grek-sculture.htn]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="bisual-arts-cork"/><ref>[http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=BuWClgDbXV8C&oi=fnd&pg=PA99&dq=xenophon+memorablia+sculture&ots=-cCCeNEQ3B&sig=0eMntMJ3QnAXEaCAwMzBtDnUBNk#PPA183,M1 TANNER, Jeremy. p. 10]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>OSBORNE, Robin. ''Archaic and Classical Grek Art''. Oxford University Press, p. 240 [http://boks.gogle.s/boks?id=Mg82t2heqZcC&printsec=fruntcober&dq=The+Oxford+Story+of+Classical+Art&lr=&hl=t-BR&source=gbs_summary_s&cad=0#PRA1-PA240,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=JIdcStQg4g0C&oi=fnd&pg=PA1&dq=classical+grek+sculture++%22legacy+%22&ots=161TFfY0ef&sig=PBwMaGn_cpydqsRz7X_JbMX9fa0#PPA6,M1 THOMAS, Carol G. pp. 1-5; 187-ss]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=b6UMMXl29N4C&oi=fnd&pg=PR11&dq=classical+grek+sculture++%22legacy+%22&ots=BwzBjYktyd&sig=J2a1DbfElIMozZ1w9MJdIiYBqGo#PPA353,M1 LIBINGSTONE, R. W. ''The Lhegacy of Grece''. Kessinger Publishing]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>GREEN, Peter. ''Classical Bearings: Anterpreting Ancient Story and Culture''. University of California Press, 1998. pp. 17-18 [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=uXuUPPhxZIIC&oi=fnd&pg=PA7&dq=classical+heiritage+modern+lhife+grece+art&ots=mxSBGjZSBl&sig=DGS8FhJJY8Ki6HeZ9KnT_dsC5-4#PPA16,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> . [[Fexeiro:Belvedere Apollo Pio-Clementino Inv1015.jpg|thumb|left|180px|Lheocarés: ''Apolo Belbedere'', cópia romana. [[Museus Baticanos]]]] L Classicismo ampeçou sue difuson pul mundo atrabeç de las quelónias griegas spalhadas an to borda de l [[Mediterráneo]] i de l [[Mar Negro]], i [[Alexandre, l Grande]] l lhebou mais para alhá, chegando a la [[Índia]]. Nessas regiones ls percípios de la scultura griega fúrun apersentados a las populaçones lhocales i, mesclando-se a las sues tradiçones, dórun ourige la anterpretaçones stilísticas que reproduzian cun maior ó menor sucesso la stética metropolitana, i a essa síntese eclética cosmopolita se dou l nome genérico de Heilenismo <ref>TSETSKHLADZE, Gocha R. ''Antrodution''. In TSETSKHLADZE, Gocha R. (ed). ''Ancient Greks West and East''. BRILL, 1999. pp. bii- [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=tsUcNshh68C&oi=fnd&pg=PA361&dq=Xanthos++%22Nereid+Monument+%22&ots=fixzZnx9FO&sig=9Ub3T-9AR48ESeGn0d5Z-DkUe0s#PPR7,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. La Roma Antiga, por outro lhado, fui ua ábida recetora de la cultura griega clássica. Sous scultores se ourgulhában de trabalhar sob la anspiraçon griega, i deixórun un basto acerbo de obras an que ls modelos clássico i heilenista son eimediatamente reconhecidos. A la par, trasmitiran para la posteridade mui de l que recebírun de la Grécia, agindo cumo preserbadores dun lhegado que talbeç podisse tener-se perdido sin sou cuncurso <ref>JENKYNS, Richard. ''The Lhegacy of Rome''. In JENKYNS, Richard (ed.). ''The Lhegacy of Rome''. Oxford University Press, 1992. pp. 1-5 [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=Njtr3o9_b7MC&oi=fnd&pg=PA1&dq=%22roman+statuary%22&ots=BlmO0xDcOb&sig=68k47f5nzKjTyHBpEbtfh0--KeQ#PPA295,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Deilhi l [[Cristandade]] primitibo tirou ls modelos para ampeçar sue própia arte, mas depuis de l seclo VI d.C. sue política muda i el se torna l mais feroç adbersairo de la scultura antiga, anfligindo-le un golpe debastador. Ye quando la eimensa maiorie de las obras que inda subrebibian de ls tiempos antigos, i éran inumerables, se çtrói, bistas cumo eimorales pula sue preferéncia pula repersentaçon de l nu, para alhá de séren cundenadas cumo ua relíquia de l sistema [[pagon]]. Por outro lhado, durante l Renacimiento l modelo clássico fui l fulcro dua recuperaçon de la dignidade de l cuorpo i de l prazer puramente stético, i l própio Cristandade, depuis de proscrebir por seclos la ardança artística pagana, la recupera, trasformando-la i adatando-la para serbí-lo i lhoubar ls heiróis de la nuoba orde: ls santos i márteres de la fé. L Classicismo retorna a la cena cun bigor, i la cuncepçon renacentista de arte reproduç quaije lhiteralmente la eideia formulada puls filósofos clássicos <ref name="HERSEY, George"/><ref name="com/antiquity/grek-sculture.htn"/>. L prestígio que la statuária clássica conheciu nesse período chegou a las raias de la peixon, cumo se percebe neste cacho de [[Torquato Tasso]]: ::''"Ls pintores i scultores, scolhendo antre las belezas mais eilegantes de l mundo natural, aperfeiçoan la Eideia, i sous trabalhos supírun i permanecen arriba de la Natureza - l que ye l scopo redadeiro dessas artes (...) Esta ye la ourige de la beneraçon i assombro que tenemos para cun ls homes a respeito de státuas i pinturas, i desso deriba la recumpensa i la honra de l Artistas; esta fui la glória de Timantes, Apeles, Fídies i Lhisipo, i de tantos outros renomados pula fama, todos ls que, se eilebando arriba de las formas houmanas, cunseguiran cun sues Eideias i obras ua perfeiçon admirable. Esta Eideia puode ser, anton, chamada de la perfeiçon de la Natureza, l milagre de la arte, la claribidéncia de l anteleto, l eisemplo de la minte, la luç de la eimaginaçon, l sol nacente, que de l lheste anspira la státua de Menon, i anflama l monumiento de Prometiu"'' <ref>[http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=JBYnBb2lKY4C&oi=fnd&pg=PA3&dq=michelangelo+%22Lysippos%22&ots=NwlhoCbzOX&sig=lqFN_7j80xBtrFNkuCxfZfPtdCw#PPA10,M1 In ENGASS, Robert & BROWN, Jonathan. p. 15]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Para ls románticos, specialmente na [[Almanha]], la Grécia cuntinou sendo bista cumo un modelo de bida i cultura. Nietzsche sclamou: ''"Oh, ls griegos! Eilhes sabien cumo bibir!"''. Outros eruditos, na mesma lhinha, çprezórun la tradiçon romana i passórun a cultibar la griega clássica nua stenson tal que se criou ua berdadeira grecomania, anfluindo an todas las houmanidades i formas artísticas <ref>BEHLER, Ernst. ''The Force of Classical Grece in the Formation of Romantic Age in Germany. In THOMAS, Carol G. (ed). ''Paths fron Ancient Grece''. Brill, 1988. p. 118- ss [http://boks.gogle.s/boks?id=JIdcStQg4g0C&printsec=copyright&dq=classical+grek+sculture++%22legacy+%22&lr=&hl=t-BR#PPA118,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Ne l Neoclassicismo l houmanismo clássico fui un ampulso nun anseneficante para la amplementaçon de cunceitos [[democracie|democráticos]] i [[república|republicanos]]. Na apreciaçon de [[Johann Joachin Winckelmann|Winckelmann]], un de ls mentores de l mobimiento, parecie que solo ls griegos habien cunseguido porduzir beleza, i para el i sous cumpanheiros l ''[[Apolo Belbedere]]'' era la mais purfeita rializaçon de la scultura de todos ls tiempos. A el tamien se debe la çtinçon antre Alto Classicismo i Classicismo Tardio, qualificando l purmeiro cumo "grandioso i austero", i l segundo cumo "guapo i fluente". Anquanto esso, l Classicismo atrabessaba l [[Atlántico]] i anspiraba la formaçon de l Stado norteamericano i sue scuola de scultura <ref>FEJFER, Jane. ''Wiedewelt, Winkelmann and Antiquity''. In FEJFER, Jane; FISCHER-HANSEN, Tobias & RATHJE, Annette. ''The rediscobery of antiquity''. 10 Ata Hyperborea, 2003. University of Copenhagen; Museun Tusculanun Press. p. 230 [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=-up2dc9Q9jkC&oi=fnd&pg=PA37&dq=michelangelo+%22Lysippos%22&ots=9bB2frH16I&sig=kab9Nh0geI_RWXaM1yR7WBswYdI#PPA229,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>GONTAR, Cybele. ''Neoclassicisn''. In Heilbrunn Timeline of Art Story. New York: The Metropolitan Museun of Art, 2000. [http://www.metmuseun.org/toah/hd/neoc_1/hd_neoc_1.htn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231006020819/http://www.metmuseun.org/toah/hd/neoc_1/hd_neoc_1.htn |date=2023-10-06 }}</ref><ref>TOLLES, Thayer. ''Amarican Neoclassical Scultors Abroad''. In Heilbrunn Timeline of Art Story. New York: The Metropolitan Museun of Art, 2000. [http://www.metmuseun.org/toah/hd/ambl/hd_ambl.htn] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231006020819/http://www.metmuseun.org/toah/hd/ambl/hd_ambl.htn |date=2023-10-06 }}</ref><ref>[http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=njOKqbpRrh4C&oi=fnd&pg=PR16&dq=grece+%22classical+sculture%22&ots=OwSOFW_xQp&sig=wNRx-uohxPqkLCuSMSbojPDq-Xk#PPA269,M1 WHITLEY, James. p. 270]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Ne l ampeço de l seclo XX ls modelo eiducatibo clássico ampeça a perder bigor sob l ampato de la reboluçon modernista, i la capacidade de la scultura clássica de anspirar ls nuobos artistas precipita-se an fulminante declínio, até quaije stinguir-se, a la par an que ls studos académicos subre eilha se multiplican i se refinan a nibles inéditos cul zambolbimiento de nuobos métodos de pesquisa arqueológica i l aperfeiçoamiento de l aparato teórico i anstrumental <ref>WEISVERG, Ruth. ''Twentieth-Century Rhetoric: Anforcing Oureginality and Çtancing the Past''. In GAZDA, Eilaine K. (ed). ''The ancient art of emulation''. University of Michigan Press, 2002. p. 26 [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=mXPl4yUMlBkC&oi=fnd&pg=PR9&dq=sculture+classical+heiritage+OR+lhegacy+%22grek+art%22&ots=iHlj1jOmSF&sig=yB7Giqz1aTXEb3ZxM5rt81lxNzo#PPA25,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Hoije ls padrones formales de la scultura clássica griega, sou houmanismo i la sue énfase ne l nu ancontran un nuobo modo de ampressionar la sociadade na cuncepçon cuntemporánea de Beleza i nas práticas relatibas al cuorpo, ressucitando un cultibo de l físico que naciu cun ls griegos i anfluenciando bários questumes lhigados a la sexualidade i l cunceito de cuorpo na [[cultura de massa]]. Pesquisas cunfirman que pessonas cujos cuorpos se aprossiman de l padron de Policleto atualmente son scolhas prefrenciales na busca por parceiros, anque solo ua reduzida parte de la houmanidade na prática se ancaixar nesse padron. Ambora oubbiamente ls griegos nun séian respunsables pula eiboluçon de l tipo físico de la [[raça houmana]], para un ser cultural i mental cumo l home ls aspetos puramente biológicos nun son detreminantes absolutos, i ye possible que la ardança clássica, arraigada seia ne l [[ancunciente coletibo]] de ls oucidentales seia an sue cuncéncia atiba, steia a anfluenciar modernamente ua seleçon "natural" an direçon a un modelo corporal stablecido puls scultores clássicos, mas las causas porque esso steia acuntendo agora nun son claras <ref name="HERSEY, George"/><ref>PORTER, James. ''Antrodution''. In PORTER, James (ed). ''Custrutiones of the Classical Body''. University of Michigan Press, 1990. pp. 1-2 [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=qrlh4b1UP1kC&oi=fnd&pg=PA1&dq=classical+grek+sculture&ots=TGsZL7_SGu&sig=4SSYdTeJ0_iBAwqZXxSNcayed1Q#PPA1,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>WYKE, Mary. ''Heirculean Muscle!: The Classicizing Rhetoric of Bodybuilding''. In PORTER, James (ed). ''Custrutiones of the Classical Body''. University of Michigan Press, 1990. pp. 335-336 [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=qrlh4b1UP1kC&oi=fnd&pg=PA1&dq=classical+grek+sculture&ots=TGsZL7_SGu&sig=4SSYdTeJ0_iBAwqZXxSNcayed1Q#PPA355,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>BURKET, Walter. ''Babylon, Memphis, Persepolis''. Harbard University Press, 1931. p. 13 [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=rQKxB6rFRtYC&oi=fnd&pg=PA1&dq=classical+grek+sculture+lhegacy+%22legacy+of+grek+art%22&ots=uaejQWWedx&sig=e4euIhrm96bO_szls4KfFWfW-lw#PPA13,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[Fexeiro:Hermes Ingenui Pio-Clementino Inv544.jpg|thumb|left|180px|Outor çconhecido: ''Heirmes angenui'', cópia romana. Museus Baticanos]] Al mesmo tiempo ampeça la se fortalecer antre la crítica de arte ua tendéncia na direçon de abater l prestígio praticamente unánime que l [[Modernismo]] cunquistou i mantebe por quaije un seclo, stablecendo práticas que cuntinan na cuntemporaneidade, i sous balores andibidualistas, heirméticos, eirracionales, abstratizantes, anti-stóricos i anformales ampeçan a ser rebisados. Nesse sentido, l modelo clássico puode tener un nuobo atratibo pa ls artistas i la sociadade nun cuntesto de atualizaçon de la ''[[paideia]]'', resgatando-se ua lhinha de trabalho anspirada ne l houmanismo clássico, boltada pa l bien quemun i la eiducaçon ética i antegral de l público pa l qual sues obras se dirigen, nun momiento stórico an que la énfase na [[tecnologie]], junto cul [[cunsumismo]], la scessiba specializaçon de l oufícios, la salbaige bida ourbana, ls porblemas [[ecologie|ecológicos]], la superficialidade de la cultura de massa i la perda de refréncias morales fuortes, se tornan aspetos amenaçadores pa l bien star i la própia subrebibéncia de la raça houmana. Seneficatibamente, l tema de l XX Cungresso Mundial de Filosofie ourganizado pula ''Anternational Federation of Philosophical Societies'' an [[Voston]] an 1998 fui ''Paideia eiducating Houmanity'' (La Paideia eiducando la Houmanidade). L [[Pós-modernismo]] ansaiou ua releitura subre la arte clássica, mas reconhecie que qualquiera apropiaçon de percípios antigos ye seletiba, cuntaminada por preconceitos stóricos i cuntextuales, i jamales inocente, mas que podie lhançar ua luç útele para la cuntemporaneidade se adatada pa ls nuobos tiempos. A esse respeito, nun deixa de ser antrigante l fato de que la scultura clássica seia hoije an die mais lhargamente apreciada i studada de l que an qualquiera outro período stórico, mas se reflita tan pouco na arte porduzida agora. Paralelamente, aspetos de la bida cuntemporánea cumo l [[turismo]] cultural para museus i [[sítio arqueológico|sítios arqueológicos]] ténen sido bistos cumo fuorças positibas na dibulgaçon de la cultura i de la arte clássicas pa l grande público, ambora sue eficiéncia seia ancierta, puoda sofrer manipulaçon política i degradaçon mercantilista, i dar borda la racionalizaçones anstitucionales simplistas i acríticas subre l passado. Essas amplicaçones son, ye cierto , polémicas <ref>DUAYER, Juareç. ''Lhukács i la atualidade de la defesa de l rialismo na stética marxista''. UNICAMP, sd. [http://www.unicamp.br/cemarx/anales_b_coloquio_arquibos/arquibos/quemunicacoes/gt6/sessao1/Juareç_Duayer.pdf]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>PIZA, Daniel. ''Nós que éramos tan modernos''. L Stado de San Paulo, 16 de dezembre de 2007. [http://www.danielpiza .com.br/anterna.asp?testo=2275]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>CLAIBORNE, Lhise. ''Beyond Readiness: New Questiones about Cultural Understanding and Debelopmental Appropiateness''. In KINCHELOE, Joe. ''The Praeger Handbok of Eiducation and Psychology''. Grenwod Publishing Group, 2007. P. 434 [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=13cZqRS0ggwC&oi=fnd&pg=RA1-PA428&dq=+%22criticizing+modernisn%22&ots=0TpT-C110L&sig=marQ5yUG68kN42qY0RfesBEPziw#PRA1-PA432,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=5HtUx2D1BYgC&oi=fnd&pg=PR7&dq=classicisn+beyond+athenes&ots=UmdwDpIdzI&sig=etpC58CS87T9gNbtsiB3s6HfcSE#PPA1,M1 BOLGAR, R. R. pp. 380-393]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=uXuUPPhxZIIC&oi=fnd&pg=PA7&dq=classical+heiritage+modern+lhife+grece+art&ots=mxSBGjZSBl&sig=DGS8FhJJY8Ki6HeZ9KnT_dsC5-4#PPA16,M1 GREEN, Peter. p. 16]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>TYMIENIECZKA, Anna-Teresa. ''The Theme: Philosophy/Phenomenology of Lhife anspiring Eiducation fur Our Eiquipas''. In TYMIENIECZKA, Anna-Teresa (ed). ''Paideia''. Springer, 2000. pp. 2-3 [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=-01z4iNB6WkC&oi=fnd&pg=PT6&dq=paideia+and+modern+lhife&ots=UdUPMcqWbj&sig=sss9K2wLZO3s9z9e1He14nu4nko#PPA2-IA1,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>WALSH, Kebin. ''The Repersentation of the Past''. Routledge, 1992. pp. 115-ss; 176-ss [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=QkjlQwxUXosC&oi=fnd&pg=PP8&dq=classical+heiritage+modern+lhife&ots=ysJNBucUyH&sig=Rg1S5kfchgKjs43T5rqzbttzp5A#PPA115,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>SHANKS, Michael. ''Classical Archaeology of Grece''. Routledge, 1996. pp. 176-ss [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=H6s0-FCIm5YC&oi=fnd&pg=PR9&dq=classical+heiritage+modern+lhife+grece+art&ots=pUb0I6f_5C&sig=wX2I1q5YQgb_NuSQBUrDXVCCtwg#PPA177,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>LIBINGSTONE, Richard Winn. ''Grek eideals and modern lhife''. Biblo & Tannen Publishers, 1969. p. 1 [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=pfQjFy6K4HAC&oi=fnd&pg=PA1&dq=grek+art+modern+lhife&ots=bguqZSA0Et&sig=k8L9Gx6ya3xpr-HXzd3cHTYDltc]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. De qualquiera forma la persença de la scultura clássica inda ye marcante; las oubjeçones contra sou alegado eilitismo i dogmatismo stético i eideológico que recebiu an especial an tiempos recentes cuntribuen para eibidenciar sue posiçon çtacada i cunfirmar que inda ye ua fuorça atiba ne l cenário cultural moderno. Eilha se spalhou por ua grande ária de l globo, atrabessou mares, i persiste biba na atualidade, atraindo milhones de bejitantes por anho ne ls museus adonde ye eisibida i alimentando inumerables studos académicos i publicaçones, i sou fascínio se splica an eissencia por un solo i simples fato: sue semelhança cul home rial. Anquanto ls homes se parecíren cumo se parécen hoije, la scultura griega hai de permanecer ua refréncia tan óbbia quando ber sue eimaige refletida nun speilho, i tan amportante quanto ancontrar un retrato que enalteça sous puntos mais positibos i sugira un eideal bálido a ser perseguido, i l faga cun halblidade cunsumada. Outras culturas i outras raças ténen sous protótipos specíficos i sous modelos eideales, eigualmente merecedores de aplauso i respeito, nun cabe eiqui fazer ua apologie de la "superioridade" dun grupo i un stilo que na berdade ye solo mais un na rica i dibersificada quemunidade de l houmanos. Mas pul menos ne l que diç respeito al home branco oucidental, l reiterado apelo que l modelo clássico ten eisercido subre si al lhongo de sue stória atesta cabalmente la lhargueza i perfundidade de sou seneficado. Retirando-lo de l própio home i a el debolbendo-lo magnificado i sublimado, séian quales fúren ls usos ó abusos que se fazirun ó se han de fazer desse modelo, cunforme la sabedorie ó la lhoucura de l tiempos, l mérito de sue "ambençon" cabe als griegos clássicos <ref name="HERSEY, George"/><ref>AGARD, Walter Raymond. ''The Grek Tradition in Sculture''. Ayer Publishing, 1950. p. 8 [http://boks.gogle.s/boks?hl=t-BR&lr=&id=HdUbSggOeoQC&oi=fnd&pg=PA9&dq=+%22grek+reliefs%22&ots=4Nbniyr3jn&sig=uurxtWbOyLUC8Ciz7Km0btWX5aM#PPA8,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. ===La ardança clássica na stória de la scultura === <center> <gallery> Fexeiro:Pasquino Group Loggia dei Lanzi 2005 09 13.jpg|Outor çconhecido: ''Grupo Pasquino'', seclo III a.C., heilenista, cópia romana. Fexeiro:Ptolemy I Soter Louvre Ma849.jpg|''Vusto de Ptolomiu I Soter'', seclo III a.C., Eigito heilenista, oureginal Fexeiro:Genius Domitian Musei Capitolini MC1130.jpg|Outor çconhecido: ''L genius de l amperador Domiciano'', seclo I-II d.C., romano, oureginal Fexeiro:HaddaGenius.JPG|Outor çconhecido: ''L génio Hadda'', seclo II d.C., cultura [[Gandhara]], oureginal. Fexeiro:Good.Shepherd.Vatican.Museum.jpg|Outor çconhecido: ''L buono Pastor'', seclo IV, paleocriston, oureginal Fexeiro:Michelangelos David.jpg|[[Michelangelo]]: ''Dabid'', 1504, renacentista Fexeiro:Perseus Canova Pio-Clementino Inv969.jpg|[[Canoba]]: ''Perseu'', c. 1800, neoclássico Fexeiro:Bundesarchiv Bild 146-1973-007-37, Ordensburg Vogelsang, Statue.jpg|Willy Meller: ''L Home Alman'', 1934, arte nazista </gallery> </center> ==Ber tamien== {{Commons|Category:Classical Greek sculpture}} {{Commons|Category:Ancient Greek sculpture|Scultura de la Grécia Antiga}} *[[Escultura de la Grécia Antiga]] * [[Scultura de la Grécia arcaica]] *[[Período clássico]] *[[Classicismo]] *[[Heilenismo]] *[[Scultura de l Heilenismo]] *[[Scultura de la Roma Antiga]] *[[Renacimiento]] *[[Scultura de l neoclassicismo]] *[[Bunte Götter]] *[[Platon]] *[[Aristóteles]] * [[Stética]] * [[Filosofie antiga]] * [[Filosofie]] *[[Beleza]] *[[Birtude]] *[[Arete]] *[[Kalokagathia]] *[[Paideia]] ==Referencias== {{reflist}} [[Catadorie:Classicismo]] [[Catadorie:Scultura de la Grécia Antiga]] 1ukfyijl6kevjonnonpttm17yoxex4k Stória de l Brasil 0 1099 108819 108588 2026-11-08T04:09:21Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 108819 wikitext text/x-wiki {{TraduçonOuto}} {{Stória de l Brasil}} La '''Stória de l [[Brasil]]''' ye un domínio de studos de [[Stória]] focado na eiboluçon de l território i ourganizaçon social de l Brasil que, canonicamente, se stende de la chegada de l [[Pertual|pertueses]] até ls dies atuales. Inda assi, este artigo tamien cuntén anformaçones subre la [[pré-stória]] de l [[Brasil]], ó seia, l período an que nun houbo registros [[scrita|scritos]] subre las atebidades zambolbidas puls pobos [[Pobos ameríndios|andígenas]] ne l Brasil. L purmeiro [[ouropeu]] a chegar nas tierras que hoije fórman l Brasil fui l spanhol [[Bicente Yáñeç Pinzón]] ne l die [[26 de Janeiro]] de [[1500]]{{fat}}. Apesar desso oufecialmente l Brasil fui çcubierto an [[22 de Abril]] de [[1500]] pul nabegador pertués [[Pedro Álbares Cabral]], que, ne l comando dua squadra cun çtino a la [[Índia]], chegou al lhitoral sul de la [[Bahia]], na region de la atual cidade de [[Porto Siguro]]<ref>[http://www.brasil.gob.br/pais/storia/sec_xbi/ Portal de l Gobierno Brasileiro]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Stória - Seclo XV/XVI.</ref>. A partir de [[1530]], la Corona Pertuesa amplemientou ua política colonizadora, einicialmente cun las [[capitanies heireditárias]], depuis cul [[goberno giral]], anstalado an [[1548]]. Ne l final de l [[seclo XVII]] fúrun çcubiertas ricas jazidas de [[ouro]] ne ls atuales stados de [[Minas Gerales]]<ref name="ancarta">[http://encarta.msn.com/ancyclopedie_761554342/Brazil.html Ancarta]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Brazil</ref>, [[Goiás]] i [[Mato Grosso]] que fui determinante pa l poboamiento de l anterior de l Brasil. An [[1789]], quando la Corona pertuesa anunciaba la derrama, medida para cobrar supostos ampostos atrasados, eclodiu an [[Bila Rica]] (atual [[Ouro Preto]]) la [[Ancunfidéncia Mineira]]. La rebolta fracassou i, an [[1792]], un de sous lhíderes, [[Tiradentes]], morriu anforcado<ref>AQUINO, Rubin Santos Lhion de; BELLO, Marco António Bueno; DOMINGUES, Gilson Magalhães. ''Un suonho de lhiberdade: la cunjuraçon de Minas.'' San Paulo: Eiditora Moderna, 1998. 176p. eil. ISBN 8516021009</ref>. Ne l ampeço de l [[seclo XIX]], cula transferéncia de la Corte Pertuesa pa l [[Brasil]], fugindo de las tropas de [[Napoleon Bonaparte]], l regente [[Don Juan BI]] abriu ls portos de l paíç, premitiu l funcionamiento de fábricas i fondou l [[Banco de l Brasil]]. Cun esso, l paíç tornou-se [[Reino Ounido de Pertual, Brasil i Algarbes]] i Don Juan BI, coronado rei. Lhougo depuis boltou para [[Pertual]], deixando sou filho más bielho, Don Pedro, cumo regente de l paíç. An [[7 de setembre]] de [[1822]], Don Pedro proclamou la [[Andependéncia de l Brasil|andependéncia]] i reinou até [[1831]], quando fui sucedido por sou hardeiro, [[Don Pedro II]], que tenie solo cinco anhos<ref name="ReferenceA">BESOUCHET, Lhidie, Pedro II i l seclo XIX, Nuoba Frunteira, 1979</ref>. Als catorze anhos an [[1840]], [[Don Pedro II]] tubo sue maioridade declarada, sendo coronado amperador ne l anho seguinte. Na purmeira década de l [[Segundo Reinado]], l regime stablizou-se. Las porbíncias fúrun pacificadas i la redadeira grande ansurreiçon, la [[Rebolta Praieira]], fui derrotada an [[1850]]. Nesse mesmo anho, l amperador stingue l [[tráfico de scrabos]]. Als poucos, ls [[eimigraçon ne l Brasil|eimigrantes]] ouropeus assalariados sustituíran ls scrabos<ref name="bestibular.uol">[http://bestibular.uol .com.br/ultnot/resumos/ult2770u39.jhtn UOL Bestibular]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Café atrai eimigrante ouropeu pa l Brasil</ref>. Ne l cuntesto geopolítico, l [[Brasil]] se alia a la [[Argentina]] i [[Uruguai]] i entra an [[guerra]] contra l [[Paraguai]]. Ne l final de l cunflito, quaije dous terços de la populaçon paraguaia staba muorta. La partecipaçon de [[negro]]s i [[mestiço]]s nas tropas brasileiras na [[Guerra de l Paraguai]] dou grande ampulso al mobimiento [[abolicionismo|abolicionista]] i al declínio de la monarquia. Pouco tiempo depuis, an [[1888]] la [[princesa Isabel]], filha de [[Don Pedro II]], assina la [[Lei Áurea]], que stingue la scrabidon. Al abandonar ls propietários de scrabos, sin ls andenizar, l ampério brasileiro perde la redadeira base de sustentaçon<ref name="ancarta"/>. An [[15 de nobembre]] de [[1889]], acuntece la [[proclamaçon de la república]] pul [[marechal]] [[Manuel Deodoro de la Fonseca]] i ten ampeço la [[República Bielha]], la qual termina an [[1930]], cula chegada de [[Getúlio Bargas]] al poder. A partir dende, la stória çtaca la andustrializaçon de l Brasil i la partecipaçon brasileira na [[Segunda Guerra Mundial]] al lhado de l [[Stados Ounidos]]; l mobimiento melitar de [[1964]], adonde l general [[Humberto de Alencar Castielho Branco|Castielho Branco]] assumiu la [[persidente de l Brasil|persidéncia]]. L [[Regime Melitar]], a pretesto de cumbatener la [[subberson]] i la [[corrupçon]], suprimiu dreitos custitucionales, perseguiu i censurou ls [[meios de quemunicaçon]], stinguiu ls partidos políticos i criou l [[bipartidarismo]]. Apuis de l fin de l regime melitar, ls deputados federales i senadores se reuniran , an [[1988]], an [[assembléia nacional custituinte]] i promulgórun la nuoba [[custituiçon brasileira de 1988|Custituiçon]], que amplia ls dreitos andibiduales. L paíç se redemocratiza<ref>[http://bestibular.uol.com.br/ultnot/resumos/ult2770u36.jhtn UOL Bestibular]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Democracie buolta cula campanha de las 'Diretas yá'</ref> i cada beç más se ansere ne l cenário anternacional. == Periodizaçon == {{Artigo percipal|[[Periodizaçon de la Stória de l Brasil]]}} La periodizaçon tradecional debide la Stória de l Brasil normalmente an quatro períodos gerales: {| width=30% |- !bgcolor=#ffe5b4|Anho !bgcolor=#ffe5b4|Período |---- bgcolor=#f5f5dc |align=center|Até [[1500]] |Pré-Çcubrimiento |---- bgcolor=#f5f5dc |align=center|[[1500]] la [[1822]] |Quelónia |---- bgcolor=#f5f5dc |align=center|[[1822]] la [[1889]] |Ampério |---- bgcolor=#f5f5dc |align=center|A partir de [[1889]] |República |} == Período pré-çcubrimiento (até 1500) == {{Artigo percipal|[[Pré-Stória de l Brasil]]}} Quando çcubierto puls pertueses an [[1500]], stima-se que l atual território de l Brasil (la cuosta ouriental de la [[América de l Sul]]), era habitado<ref>[http://www.sic.inep.gob.br/andex.php?oution=cun_cuntent&task=biew&id=161&Itemid=83&lhang=br Mercosul Eiducacional]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} La pre-storia de l Brasil registrada.</ref> por 2 milhones de andígenas<ref name="CSF">[http://www.colegiosaofrancisco .com.br/alfa/brasil/storia-de l-brasil-3.php Coleijo San Francisco]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Stória de l Brasil</ref><ref>[http://www.meusestudos .com/storia-de l-brasil/çcubierta-de l-brasil/ourige-de l-pobos-amaricanos.html Mius Studos .com]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Ourige de l Pobos Amaricanos</ref>, de l norte al sul. La populaçon ameríndia era repartida an grandes naciones andígenas cumpuostas por bários grupos étnicos antre ls quales se çtacan ls grandes grupos [[tupi-guarani]], [[jé]] i [[aruaque]]. Ls purmeiros éran subdibididos an [[guaranis]], [[tupiniquin]]es i [[tupinambá]]s, antre einúmeros outros. Ls [[tupis]] se spalhában de l atual Riu Grande de l Sul al Riu Grande de l Norte de hoije. Segundo [[Luís de la Cámara Cascudo]]<ref name = "Cascudo II 865">CASCUDO, Lhuís de la Cámara, Dicionário de l folclore brasileiro, p. 865 de l belume II.</ref>, ls tupis fúrun «la purmeira raça andígena que tubo cuntato cul colonizador i (…) decorrientemente la de maior persença, cun anfluéncia ne l [[mameluco]], ne l [[mestiço]], ne l [[luso-brasileiro]] que nacie i ne l ouropeu que se fixaba». La anfluéncia tupi dou-se na [[alimentaçon]], ne l [[lhéngua]], ne ls [[agricultura|porcessos agrícolas]], de [[caça]] i [[pesca]], nas [[superstiçon]]es, questumes, [[folclore]], cumo splica Cascudo: <blockquote>«L tupi era la raça stórica, studada puls messionários, dando la tropa auxiliar, recebindo l batismo i ajudando l cunquistador a spulsar einemigos de sue tierra. (…) Éran ls artífices de la [[rede de drumir]], criadores de la [[farinha de mandioca]], [[farinha de palo]], de l cumplexo de la goma de [[mandioca]], de las bubidas de fruitas i raízes, de la chicha i peixe moqueados, eilemientos que possiblitórun l abanço branco pul [[serton]]».</blockquote> [[Fexeiro:Theodore de Bry - Tupinamba Indians observed by Hans Staden during his voyage to Brazil 1552 from Newe Welt und Americanische Historien by Johann Ludwig Gottfried published by Mattaeus Merian Frankfurt 1631.jpg|thumb|260px|Beilça [[tupinambá]] an eilustraçon de l lhibro ''[[dues Biaiges al Brasil]]'' de [[Hanes Staden]]]] De l lhado ouropeu, antes de la çcubierta de l Brasil houbo bários tratados antre [[Pertual]] i [[Spanha]], stablecendo lhemites i debedindo l mundo yá çcubierto de l mundo inda por çcubrir<ref>Almanaque Abril. ALMANAQUE ABRIL 95: la anciclopédia an multimédia. Abril, San Paulo, 1995.</ref>. Destes acuordos assinados a la çtáncia de la tierra atribuída, l [[Tratado de Tordesilhas]] ([[1494]]) ye l más amportante, por definir las porçones de l globo que caberian la Pertual ne l período an que l Brasil fui quelónia pertuesa<ref>[[Oulibeira Lhima|LIMA, Oulibeira]]. Çcubrimiento de l Brasil. in: ''Lhibro de l Centenário (1500-1900) (b. III).'' Riu de Janeiro: Amprensa Nacional, 1902.</ref>. Stablecian sues cláusulas que las tierras la lheste dun [[meridiano]] eimaginário que passarie a 370 [[lhégua]]s marítimas la oeste de las ilhas de [[Cabo Berde]] pertencerian al rei de Pertual, anquanto las tierras la oeste serien posse de l reis de [[Reino de Castielha|Castielha]] (atualmente Spanha). Ne l atual território de l Brasil, la lhinha atrabessaba de norte la sul, de la atual cidade de [[Belén de l Pará]] a la atual [[Laguna]], an [[Santa Catarina]]. Quando soube de l tratado, l rei de Fráncia [[Francisco I de Fráncia|Francisco I]] tenerie preguntado qual era "la cláusula de l testamiento de [[Adon]]" que debedie l planeta antre ls reis de Pertual i Spanha i l scluía de la partilha. == Período quelonial (1500-1808) == === La chegada de l pertueses=== {{Artigo percipal|[[Çcubierta de l Brasil]]}} [[Fexeiro:Rótulo de cigarro. Cigarros la Pedro Álbares Cabral.JPG|thumb|250px|left|[[Litografie]] de Pedro Álbares Cabral, çcubridor de l Brasil an [[1500]], an rótulo de [[cigarro]]s de l Brasil.]] L período cumprendido antre l Çcubrimiento de l Brasil an 1500, (chamado puls pertueses de ''Achamiento de l Brasil''), até la [[Andependéncia de l Brasil]], ye chamado, ne l Brasil, de ''Período Quelonial''. Ls pertueses, mas, chaman este período de ''La Custruçon de l Brasil'', i l sténden até 1825 quando Pertual recoinciu la andependéncia de l Brasil. Ne l die [[22 de abril]] de [[1500]], l anton [[Pertual|pertués]] [[Pedro Álbares Cabral]], saindo de [[Lisboua]], ampeçou biaige para oufecialmente çcubrir i tomar posse de las nuobas tierras para la Corona, i depuis seguir biaige para la [[Índia]], cuntornando la [[África]] para chegar la [[Calecute]]<ref>[http://www.brasil.gob.br/pais/storia/sec_xbi/ Portal de l Gobierno Brasileiro]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Stória de l Brasil</ref>. Lhebaba dues carabelas i 13 naus, i por buolta de 1 500 homes<ref name="BN Armada">[http://purl.t/162/1/brasil/13_armada.html Biblioteca Nacional]{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Las Biaiges de l Pertueses - La Armada</ref> - antre ls más sperientes [[Nicolau Coneilho]], que acababa de regressar de la Índia<ref name="BN Armada"/>; [[Bartolomiu Dies]], que çcubrira l cabo de la Buona Spráncia<ref name="BN Armada"/>, i sou armano [[Diogo Dies]], que más tarde [[Cermeinho Baç de Camina]] çcrebirie beilçando na praia an [[Porto Siguro]] cun ls índios, «al jeito deilhes i al sonido dua gaita»<ref name="Camina">[http://t.wikisource.org/wiki/Carta_la_El_Rei_D._Manuel_(ortografie_atualizada) Wikisource] - Carta la El Rei D. Manuel</ref>. Las percipales naus se chamában ''Anunciada'', ''San Pedro'', ''Sprito Santo'', ''El-Rei'', ''Santa Cruç'', ''Fror de la Mar'', ''Bitoria'' i ''Trindade''<ref>[[Juan Rieiro|RIBEIRO]], «Stória de l Brasil», pág.43</ref>. L bice-comandante de la frota era [[Sancho de Tobar]] i outros capitanes éran [[Simon de Miranda]], [[Aires Gomes de la Silba]], [[Nuno Lheiton]]<ref>[http://purl.t/162/1/brasil/32_lheitao_cunha.html Biblioteca Nacional]{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Las Biaiges de l Pertueses - Nuno Lhion de la Cunha</ref>, [[Basco de Ataíde]], [[Cermeinho Dies]], [[Gaspar de Lhemos]], [[Luís Pires]], [[Simon de Pina]], [[Pedro de Ataíde]], de alcunha ''l anferno'', para alhá de l yá citados Nicolau Coneilho i Bartolomiu Dies. Por feitor, la armada trazie [[Aires Correia]], que habie de quedar na Índia<ref name="BN Armada"/>, i por scribanes [[Gonçalo Gil Barbosa]] i Cermeinho Baç de Camina. Antre ls pilotos, que éran ls berdadeiros nabegadores, benien [[Afonso Lhopes]] i [[Cermeinho Scobar]]<ref>[http://www.unemat.br/pesquisa/coeduc/downloads/cumo_l_Brasil_fui_çcubierto.pdf Anciclopédia Delta]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Cumo l Brasil fui çcubierto?</ref>. Diç la ''Crónica de l Sereníssimo Rei [[D. Manuel I]]'': [[Fexeiro:Nau de Pedro Álbares Cabral.jpg|thumb|250px|La nau de Pedro Álbares Cabral an eilustraçon de l ''Lhibro de las Armadas que de Pertual passórun a la Índia...'']] <blockquote>«I, porque el Rei siempre fui mui anclinado a las cousas que tocában la nuossa Santa fé católica, mandou nesta armada uito frades de la orde de S. Francisco, homes lhetrados, de que era Bigário frei Anrique, que depuis fui cunfessor del Rei i Bispo de Ceuta, ls quales cumo uito capelanes i un bigário, ourdenou que quedassen an Calecut, para admenistráren ls sacramientos als pertueses i als de la tierra se se quejissen cumbertener a la fé.»</blockquote> Áncoras lhebantadas an Lisboua, la frota passou por [[San Nicolau]], ne l arquipélago de Cabo Berde, an 16 de márcio. Tenien-se afastado de la cuosta africana acerca de las [[Canárias]], tocados puls [[bentos alísios]] an direçon al oucidente. An [[21 de abril]], de la nau capitánea abistórun-se ne l mar, boiando, plantas. Más tarde surgiran páixaros marítimos, senhales de tierra próssima. Al amanhecer de [[22 de abril]] oubiu-se un grito de "tierra a la bista", pus se abistou l monte que Cabral batizou de [[Monte Pascoal]], ne l lhitoral sul de la atual [[Bahia]]. Eilhi aportórun las naus, çcutindo-se até hoije se tenerie sido eisatamente an [[Porto Siguro]] ó an [[Santa Cruç Cabrália]], i fazirun cuntato cun ls tupiniquines, andígenas pacíficos. La tierra, la que ls natibos chamában [[Pindorama]] ("tierra de las palmeiras"), fui al percípio chamada puls pertueses de [[Ilha de Bera Cruç]] i neilha fui arguido un [[padron]] (marco de posse an nome de la [[Corona Pertuesa]]). Apuis, a tierra serie rebatizada cumo [[Tierra de Santa Cruç]] i más tarde Brasil. Staba situada 5.000&nbsp;km al sul de las tierras çcubiertas por [[Cristóvão Colombo]] an [[1492]] i 1 400 quilómetros aquén de la [[Linha de Tordesilhas]]. [[Sérgio Buarque de Houlanda]] çcribe, an ''Stória Giral de la Ceblizaçon Brasileira'': <blockquote>«Tenendo beleijado pa l norte, achórun dieç lhéguas más adelantre un arrecife cun porto drento, mui siguro. Ne l die seguinte, sábado, entrórun ls nabios ne l porto i ancorórun más acerca de la tierra. L lhugar, que todos achórun deleitoso, proporcionaba buona ancoraige i podie abrigar más de 200 ambarcaçones. Algua giente de bordo fui a la tierra, mas nun puode antender la algarabie de ls habitantes, defrente de todas las lhénguas coincidas».</blockquote> [[Fexeiro:Meirelles-purmeiramissa2.jpg|thumb|250px|left|Detalhe de la ''La Purmeira Missa ne l Brasil'' de [[Bitor Meirelles]] ([[1861]])]] Ne l die [[26 de abril]], un [[demingo]] (l de Pascoela), fui oufeciada la [[La Purmeira Missa ne l Brasil|purmeira missa ne l tierra brasileiro]] por frei [[Anrique Soares]] (ó frei [[Anrique de Coimbra]])<ref name="BN Armada"/>, que pregou subre l Eibangelho de l die. Batizórun a tierra cumo [[Ilha de la Bera Cruç]] ne l die [[1 de maio]] i nua segunda missa Cabral tomou posse de las tierras an nome de l rei de [[Pertual]]. Ne l mesmo die, ls nabios partiran, deixando na tierra pul menos dous degredados i dous grumetes que habien fugido de bordo. Cabral partiu para la Índia pula bie cierta que sabie eisistir a partir de la cuosta brasileira, esto ye, cruzou outra beç l [[Ouceano Atlántico]] i costeou la África. L rei [[D. Manuel I]] recebiu la ambora de l çcubrimiento por cartas scritas por [[Mestre Juan]], físico i cerjano de D. Manuel<ref name="BN Armada"/> i [[Cermeinho Baç de Camina]], sumanas depuis. Transportadas na nau de [[Gaspar de Lhemos]], las cartas çcrebian de forma pormenorizada las cundiçones geográficas i sous habitantes, zde anton chamados de [[pobos ameríndios|índios]]. Atento als oubjetibos de la Corona na spanson marítima, Camina anformaba al rei<ref name="Camina"/>: <blockquote>«Neilha até agora nun podemos saber que haba [[ouro]] nin [[prata]], nin algo de metal nin de fierro lo bimos; cermeinho a tierra an si ye de muitos buns aires, assi frius i temperados cumo ls d'antre [[Riu Douro|Douro]] i [[Riu Minho|Minho]], porque neste tiempo de agora assi ls achamos cumo ls de alhá; augas son muitas anfindas i an tal maneira ye graciosa, que querendo aprobeitar-se dar-se-á neilha todo por bien de las augas que ten; cermeinho l melhor fruito que neilha se puode fazer me parece que será salbar esta giente (...) buona i de buona semplicidade».</blockquote> [[Damion de Góis]] narra l çcubrimiento an sue lhéngua [[Renacimiento|renacentista]]: <blockquote>«Nabegando a lhoiste, als xxiiij dies de l mes Dabril biran tierra, de l que foron mui alegres, porque polo rumo an que jazie, bion nun ser nanhue de las que até anton éran çcubertas. Padralures Cabral fizo rostro para aqueilha banda & cumo foron bien a la bista, mandou al sou mestre que ne l squife fusse a tierra, l qual tornou lhougo cun nuobas de ser mui fresca & biçosa, dezindo que bira andar giente baça & znuda pula praia, de pelo cumprido & corredio, cun arcos & frechas nas manos, pul que mandou alguns de l capitanes que fússen cun ls bateis armados ber se esto era assi, ls quaes sin saliren an tierra tornórun a la capitaina afirmando ser berdade l que l mestre dixera. Stando yá sobrancora se alebantou de nuite hun temporal, cun que corrírun de lhongo de la cuosta ate tomáren hun porto mui buono, adonde Pedralures surgio cun las outras naos & por ser tal le pos nome Porto Siguro».</blockquote> Para alhá de las cartas arriba mencionadas, outro amportante decumiento subre l çcubrimiento de l Brasil ye l [[Relato de l Piloto Anónimo]]. De ampeço, la çcubierta de la nuoba tierra fui mantenida an segredo pul Rei de Pertual. L restro de l mundo passou a coincer l Brasil zde pul menos [[1507]], quando a tierra apareciu cul nome de ''América'' na carta (mapa) de [[Martin Waldsemuller]], ne l qual stá assinalado na cuosta l Porto Siguro<ref>[http://www.heinry-dabis .com/MAPS/Ren/Ren1/310.html Mapa-Múndi de 1507 de [[Martin Waldsemuller]] ]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. === Spediçones sploratórias === An [[1501]], ua grande spediçon sploratória, la purmeira frota de recoincimiento, cun trés naus, ancontrou cumo recurso splorable solo l [[Caesalpinia echinata|palo-brasil]], de madeira abermelhada i baliosa ousada na tinturarie ouropéia, mas fizo un lhebantamiento de la cuosta. Comandada por Gaspar de Lhemos, la biaige tubo ampeço an [[10 de maio]] de [[1501]] i findarie cul retorno la Lhisboua an [[7 de setembre]] de [[1502]], depuis de percorrer la cuosta i dar nome als percipales acidentes geográficos. Subre l comandante, puoden tener sido D. Nuno Manuel, André Gonçalbes, Fernon de Noronha, Gonçalo Coneilho ó Gaspar de Lhemos, sendo este redadeiro l nome más aceito. An 1501, ne l die [[1 de nobembre]], fui çcubierta la [[Baía de Todos ls Santos]], na atual [[Bahia]], lhocal que más tarde serie scolhido por [[Juan III de Pertual|D. Juan III]] para abrigar la sede de la admenistraçon quelonial. Alguns storiadores negan la heipótese de Gonçalo Coneilho, que solo tenerie partido de Lisboua an 1502. L [[Baran de l Riu Branco]], an sues ''Efemérides'', fixa-se an André Gonçalbes, que ye la berson más quemumente aceita. Mas André Gonçalbes fazie parte de la armada de Cabral, que retornou la Lhisboua quando la spediçon de 1501 yá partira pa l Brasil i culha cruzou na altura de l arquipélago de Cabo Berde. [[Fexeiro:Brazil-16-map.jpg|thumb|250px|Detalhe de l mapa "''Tierra Brasilis''" (Atlas Miller, [[1519]]), atualmente na [[Biblioteca Nacional de Fráncia]].]] Assi, dibersos storiadores outan por Gaspar de Lhemos, que antre júnio i júlio de 1500 habie chegado la Pertual cula ambora de l çcubrimiento. L [[Florença|florentino]] [[Américo Bespúcio]] benie cumo piloto na frota (i por sou nome serie batizado to l cuntinente, más tarde). Depuis de 67 dies de biaige, an [[16 de agosto]], la frota alcançou l que hoije ye l [[Cabo de San Roque]] ([[Paraíba]]) i, segundo Cámara Cascudo, eilhi plantou l marco de posse más antigo de l Brasil. Houbo, na ocasion, cuntatos antre pertueses i ls índios [[potiguares]]. Al lhongo de las spediçones, ls pertueses questumában batizar ls acidentes geográficos segundo l calendário culs nomes de l santos de ls dies, eignorando ls nomes lhocales dados puls natibos. An [[1 de nobembre]] ([[Die de Todos ls Santos]]), chegórun a la Baía de Todos ls Santos, an [[21 de dezembre]] (die de [[San Tomé]]) al [[Cabo de San Tomé]], an [[1 de janeiro]] de 1502 a la [[Baía de la Guanabara]] (por esso batizada de "[[Riu de Janeiro (cidade)|Riu de Janeiro]]" ) i ne l die [[6 de janeiro]] ([[Die de Reis]]) a la [[angra]] (baía) batizada cumo [[Angra de l Reis]]. Outros lhugares çcubiertos fúrun la foç de l [[riu San Francisco]] i l [[Cabo Friu]], antre bários. Las trés naus que chegórun a la [[Guanabara]] éran comandadas por [[Gonçalo Coneilho]], i neilha benie Bespúcio. Tomando la streita antrada de la barra pula foç dun riu, chamórun-na Riu de Janeiro, nome que se stendiu a la cidade de San Sabastian que eilhi se arguerie más tarde. An [[1503]] houbo nuoba spediçon, desta beç comandada (sin cuntrobérsias) por [[Gonçalo Coneilho]], sin ser stablecido qualquiera assentamiento ó [[feitoria]]. Fui ourganizada an funçon un cuntrato de l rei cun un grupo de comerciantes de Lhisboua para strair l palo-brasil. Trazie outra beç Bespúcio i seis nabios. Partiu an maio de Lhisboua, stubo an agosto na ilha de [[Fernando de Noronha]] i eilhi afundou la nau capitánia, çpersando-se la armada. Bespúcio puode tener ido para la Bahia, passado seis meses an Cabo Friu, adonde fizo antrada de 40 lhéguas tierra adentro. Eilhi tenerie deixado 24 homes cun mantimientos para seis meses. Coneilho, al que parece, stubo recolhido na region adonde se fundarie depuis la cidade de l Riu de Janeiro, possiblemente durante dous ó trés anhos. Nessa ocasion, Bespúcio, la serbício de Pertual, retornou al maior porto natural de la cuosta brasileira, la Baía de Todos ls Santos. Durante las trés purmeiras décadas, l lhitoral baiano, cun sues einúmeras anseadas, serbiu fundamentalmente cumo apoio a la rota de la Índia, cujo [[comércio]] de perdutos de [[luxo]] – [[seda]], [[tapete]]s, [[porcelana]] i [[speciarie]]s – era más bantajoso que ls perdutos oufrecidos pula nuoba quelónia. Ne ls pequeinhos i grandes portos naturales baianos, an special ne l de Todos ls Santos, las frotas se abastecian de [[auga]] i de [[lenha]] i aprobeitában para fazer pequeinhos reparos. Ne l Riu de Janeiro, alguns nabios aportórun ne l lhocal que ls índios chamában de ''Uruçu-Mirin'', la atual [[praia de l Flamengo]]. Junto a la foç de l [[riu Carioca]] (outrora abundante fuonte de [[auga doce]]) fúrun arguidas ua casa de piedra i un [[arraial]], deixando-se ne l lhocal degredados i galhinhas. La custruçon anspirou l nome que ls índios dórun al lhocal (''cari-oca'', "casa de l brancos"), que passarie a ser l [[gentílico]] de la cidade de l Riu. L arraial, inda assi, fui lhougo çtruído. Outras squadras passarian pula Guanabara: la de [[Cristófe Jacques]], an [[1516]]; la de [[Fernon de Magalhanes]] (que chamou l lhocal de ''Baía de Santa Lhuzia''), an [[1519]], na purmeira [[circunabegaçon]] de l mundo; outra beç la de Jacques, an [[1526]], i la de [[Martin Afonso de Sousa]], an [[1531]]. Outras spediçones al lhitoral brasileiro puoden tener ocorrido, yá que zde [[1504]] son assinaladas atebidades de [[corsário]]s. Houlanda, an ''Raízes de l Brasil'', cita l capitan francés [[Paulmier de Gonnebille]], de [[Honfleur]], que permaneciu seis meses ne l lhitoral de [[Santa Catarina]]<ref>Lheyla Perrone Moisés, ''Binte Lhunas: Biaige de Paulmier de Gonnebille al Brasil, 1503-1505,'' [[Cumpanha de las Lhetras]], San Paulo, 1992</ref>. La atebidade de nabegadores nó-pertueses se anspiraba [[doutrina de la lhiberdade de l mares]], spressada por [[Hugo Grotius]] an ''[[Mare lhiberun]]'', base de la reaçon ouropéia contra Spanha i Pertual, gerando [[piratarie]] alargada puls mares de l planeta<ref>[http://www.rebistamilitar.t/modules/articles/article.php?id=139 Rebista Melitar.t]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} La Tese de l “Mare Lhiberun” (1608) i ls Bentos de la Stória</ref>. === Straçon de palo-brasil === {{Artigos percipales|[[Stratibismo ne l Brasil]], [[Caesalpinia echinata|Palo-brasil]]}} [[Fexeiro:Derrubada de l Palo Brasil.jpg|thumb|280px|left|Derrubada de l palo-brasil an eilustraçon de la ''Cosmografie Ounibersal'' de [[André Thebet]], 1575.]] L palo-brasil (que ls índios [[tupis]] chamában de ''ibirapitanga'') era la percipal riqueza de crecente demanda na Ouropa. Stima-se que habie, na época de l çcubrimiento, más de 70 milhones de arbles de l tipo, abundando nua faixa de 18&nbsp;km de l lhitoral de l Riu Grande de l Norte até la Guanabara. Quaije todas fúrun derrubadas i lhebadas para la Ouropa. La straçon fui tanta que atualmente la spece ye protegida para nun sofrer stinçon. Para splorar la madeira, la Corona adotou la política de oufrecer a particulares, an giral [[crestiano-nuobo|crestianos-nuobos]], cuncessones de sploraçon de l palo-brasil mediante ciertas cundiçones: ls cuncessionários deberian mandar sous nabios çcubriren 300 lhéguas de tierra, anstalar fortalezas nas tierras que çcubrissen, mantendo-las por trés anhos; de l que lhebassen pa l Reino, nada pagarian ne l purmeiro anho, ne l segundo pagarian un sesto i ne l terceiro un quinto. Ls nabios ancorában na cuosta, alguas dezenas de marenheiros zambarcában i recrutában índios para trabalhar ne l corte i carregamiento de las toras, an troca de pequeinhas mercadorias cumo roupas, colares i [[speilho]]s (prática chamada de "[[scambo]]"). Cada nau carregaba an média cinco mil toras de 1,5 metro de cumprimiento i 30 quilogramas de peso. An [[1503]], to a tierra de l Brasil fui arrendada pula corona la [[Fernon de Noronha]] (ó Lhoronha), i outros crestianos-nuobos, produzindo 20 mil [[quintal]]es de madeira burmeilha. Segundo [[Capistrano de Abreu]], an ''Capítulos de la Stória Quelonial'', cada quintal era bendido an Lhisboua por 2<sup>1/3</sup> [[ducado]]s, mas lhebá-lo até alhá custaba solo meio ducado. Ls arrendatários pagában 4 mil ducados a la Corona. Comerciantes de Lhisboua i de l Porto ambiában ambarcaçones a la cuosta para cuntrabandeáren palo-brasil, abes de plumaige quelorida ([[papagaio]]s, [[arara]]s), piels, raízes medicinales i índios para scrabizar. Surgiran, assi, las purmeiras feitorias. L náufrago Diogo Álbares, l [[Caramuru]], stableciu-se zde 1510 na barra de la Baía de Todos ls Santos, adonde negociaba cun barcos pertueses i strangeiros. Outra feitoria fui chamada de Aldé Bielha de Santa Cruç, próssima al lhocal de la çcubierta. Para alhá de l pertueses, sous ribales ouropeus, principalmente franceses, passórun la frequentar la cuosta brasileira para cuntrabandear la madeira i caturar índios. Ls franceses cuntrabandeórun mui palo-brasil ne l lhitoral norte, antre la foç de l riu Rial i la Baía de Todos ls Santos, mas nun chegórun a stablecer feitoria. Outro punto de cuntrabando, subretodo ne l [[seclo XVII]], fui l [[Morro de San Paulo]] (Bahia). Até que Pertual stablecisse l sistema de [[Capitanias de l Brasil|capitanias heireditárias]], la persença más custante na tierra era de l franceses. Stimulados por sou rei, corsários passan la frequentar la [[Guanabara]] a la percura de palo-brasil i outros perdutos. Ganhórun la simpatie de l índios [[tamoio]]s, que a eilhes se aliórun durante décadas contra ls pertueses. Pertual, berificando que l lhitoral era bejitado por corsários i abintureiros strangeiros, resolbiu ambiar spediçones melitares para defender a tierra. Fúrun chamadas spediçones guarda-cuostas, sendo más marcantes las dues comandadas por [[Cristófe Jacques]], de 1516-1519 i 1526-1528. Sues spediçones tenien carátener basicamente melitar, cun misson de aprisionar ls nabios franceses que, sin pagar tributos a la corona, retirában grandes quantidades de l palo-brasil. La einiciatiba tubo poucos resultados práticos, cunsidrando la eimensa stenson de l lhitoral i, cumo seluçon, Jacques sugeriu a la Corona dar ampeço al poboamiento. La spediçon ambiada an [[1530]] sob la xefia de [[Martin Afonso de Sousa]] tenie por oubjetibos splorar melhor la cuosta, spulsar ls franceses que rondában l sul i las cercanias de l [[Riu de Janeiro]], i stablecer núcleos de colonizaçon ó feitorias, cumo la stablecida an [[Cabo Friu]]. Martin Afonso dou las purmeiras [[sesmarie]]s de l Brasil. Fúrun fundados por esta spediçon ls núcleos de [[San Bicente (San Paulo)|San Bicente]] i [[San Paulo (cidade)|San Paulo]], adonde l pertués [[Juan Ramalho]] bibia cumo náufrago zde [[1508]] i casara-se cula índia [[Bartira]], filha de l [[cacique]] [[Tibiriçá]]. An San Bicente fui feita an [[1532]] la purmeira eileiçon ne l [[cuntinente amaricano]] i anstalada la purmeira [[Cámara Municipal]] i la purmeira [[bila]] de l Brasil. La persença de Ramalho, que ajudaba ne l cuntato cun ls natibos i anstalara-se na aldé de Piratininga, fui l que anspirou Martin Afonso a anstalar la bila de San Bicente acerca de l núcleo que benerie a ser San Paulo. La más polémica spediçon serie la de [[Francisco de Orellana]] que, an [[1535]], penetrando pula foç de l [[riu Ourinoco]] i subindo-lo, çcribe que nua sola biaige, an meio dun ancrible emaranhado de rius i afluentes amazónicos, tenerie ancontrado l [[riu Cachequerique]], raríssima i ancomun catura flubial que une l riu [[Ourinoco]] als rius [[Riu Negro|Negro]] i [[riu Amazonas|Amazonas]]. === Admenistraçon quelonial === {{Artigos percipales|[[Colonizaçon de l Brasil]], [[Brasil Quelónia]]}} ==== Capitanias de l Mar (1516-1532) ==== La admenistraçon de las tierras ultramarinas, que la percípio fui arrendada la Fernon de Noronha, agente de la Casa [[Fugger]] (1503-1511), quedou a cargo direto de la Corona, que nun cunseguia cuntener las frequentes ancursones de franceses na nuoba tierra. Por esso, an [[1516]], [[D. Manuel I]] i sou Cunseilho crian ne ls [[Açores]] i na [[Ilha de la Madeira|Madeira]] las chamadas «capitanias de l mar», por analogie cun las stablecidas ne l [[Ouceano Índico]]. L oubjetibo fundamental era garantir l monopólio de la [[nabegaçon]] i la política de l ''mare clausun'' (mar cerrado). De dous an dous anhos, l capitan de l mar partie cun nabios para rializar un cruzeiro de anspeçon ne l lhitoral, defendendo-lo de las ancursones francesas ó castelhanas. Ne l Brasil, tenerien bejitado quatro armadas. Las armadas de Jacques assinórun-se cun ansisténcia ne l [[riu de la Prata]]. Tamien an 1516 acuntece la purmeira tentatiba de [[colonizaçon]] metódica i aprobeitamiento de la tierra cun base na plantaçon de la [[canha-de-açucre|canha]] (lhebada de [[Cabo Berde]]) i na fabricaçon de l [[açucre]]. Yá debie tener habido alguas tentatibas de capitanias i stablecimientos an tierra, pus an 15 de júlio de [[1526]] l rei [[D. Manuel I]] outorizou [[Pedro Capico]]<ref>[http://boks.gogle.co.eil/boks?id=4FAezB2IKwUC&pg=PA39&lpg=PA39&dq=Pedro+Capico&source=web&ots=DgcaxFSW7c&sig=b8NbQexkqfAcXRyiqdAfYbTeop4&hl=iw&sa=X&oi=bok_result&resnun=7&t=result Gogle Bok Search]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} PORCHAT, Eidith - Anformaçones stóricas subre San Paulo ne l seclo de sue fundaçon. Eiditora Eiluminuras. 1993. p.39</ref>, "capitan dua capitania de l Brasil", a regressar la Pertual porque "le era acabado l tiempo de sue capitania". Talbeç Jacques tenga ido buscar Capico an Porto Siguro, pus a el era justamente atribuída la fundaçon dua feitoria ne l lhocal, mui antes de ser doada cumo capitania la [[Cermeinho de l Campo Tourinho]]. Outras capitanias ancipientes puoden tener eisistido pul menos an [[Pernambuco]], [[Porto Siguro]], [[Riu de Janeiro]] i [[San Bicente (San Paulo)|San Bicente]]. [[Roberto Simonsen]] (an ''Stória Eiconómica de l Brasil'', pág.120) comenta: <blockquote>«Na tierra de Santa Cruç, l balor i las possiblidades de comércio nun justificában (...) ourganizaçones de la mesma amportança» que las feitorias de Pertual na África. «Mesmo assi, fúrun anstaladas, quier puls cuncessionários de l comércio de l palo-brasil, quier pul própio gobierno pertués, bárias feitorias, postos de resgate adonde se cuncentrában, sob l abrigo de fortificaçones primitibas, ls artigos de la tierra que las naus benien buscar. San por demales deficientes até hoije las amboras subre estas feitorias, [[Eigaraçu]], [[Itamaracá]], Bahia, Porto Siguro, Cabro Friu, San Bicente i outras antermediárias, que zaparecian, oura smagadas pul gentio, oura cunquistadas puls franceses. Mas l própio comércio de l palo-brasil ye ua demunstraçon de sue eisisténcia, i las amboras subre la década anterior, de 1530, salientan la preocupaçon de l Gobierno pertués de defendé-las.» Éran assi postos de resgate de carátener temporário, stablecimientos efémeros, assolados por antrelopos i corsários franceses, por salbaiges. Por muitos anhos cessará to l antresse de Pertual pul Brasil. L Brasil quedou al acauso... Colonizar la nuoba tierra serie çpendioso, sin lhucro eimediato. Pertual, ne l auge de sue técnica de nabegaçon, de posse de feitorias fincadas an bastíssimas cuostas de ouceanos, nun tenie recursos houmanos, cun ua populaçon stimada nun milhon de habitantes. Ampunha-se ua atitude predominantemente '''fiscal'''. Habie l qué? Habie [[macaco]]s, papagaios, salbaiges nus i primitibos. Mas habie [[palo-brasil]]...»</blockquote> [[Juan Rieiro]] (an ''Stória de l Brasil'') diç que <blockquote>«depuis de las purmeiras sploraçones, las tierras de l Brasil tornórun-se custante triato de la piratarie ounibersal. Speculadores franceses, almanes, judius i spanholes eiqui aportan, comercian cul gentio ó selbajan-se i culs cumbiben an eigual barbarie. Ls nabegadores de todos ls puntos eiqui se aprobisionan ó se abrigan de las tempestades. Abintureiros eiqui zambarcan, i biben a la bintura, na cumpanha de degredados i foragidos. L que percura la corte pertuesa de [[D. Manuel I]] son las riquezas de l Ouriente, i se algua spediçon eiqui toca i se demora, (....) nun ye l Brasil que las atrai mas inda la fascinaçon de l Ouriente.»</blockquote> ==== Capitanias heireditárias (1532-1549) ==== {{Artigo percipal|[[Capitanias de l Brasil]]}} [[Fexeiro:Capitanias.jpg|thumb|250px|<center>Las capitanias heireditárias</center>]] La apatie solo eirie cessar quando [[Juan III de Pertual|D. Juan III]] ascendiu al trono. Na [[década de 1530]], Pertual ampeçaba a perder la heigemonia de l comércio na [[África Oucidental]] i ne l [[Índico]]. Circulában ansistentes amboras de la çcubierta de ouro i de prata na [[América Spanhola]]. Anton, an [[1532]], l rei decidiu acupar las tierras pul regime de capitanias, mas nun sistema [[heireditariedade|heireditário]], pul qual la sploraçon passarie a ser dreito de família. L capitan i gobernador, títalos cuncedidos al donatário, tenerie amplos poderes, dentre ls quales l de fundar poboamientos (bilas i cidades), cunceder [[sesmarie]]s i admenistrar la [[justícia]]. L sistema de [[capitanias de l Brasil|capitanias heireditárias]] amplicaba na dibison de tierras bastíssimas, doadas la capitanes-donatários que serien respunsables por sou cuntrole i zambolbimiento, i por arcar cun las çpesas de colonizaçon. Fúrun doadas als que possuíssen cundiçones financeiras para custear la ampresa de la colonizaçon, i estes éran principalmente "nembros de la burocracie statal" i "militares i nabegadores lhigados a la cunquista de la Índia" (segundo [[Eduardo Bueno]] an "Stória de Brasil"). D'acuordo cul mesmo outor, la sugeston tenerie sido dada al rei por [[Diogo de Goubeia]]<ref>[http://www.drealenteijo.t/antranet/deposito/205196/DGoubeia.htn Scuola Secundária Diogo de Goubeia (Beija)]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Diogo de Goubeia: l patrono de la Scuola</ref>, eilustre houmanista pertués, i respundia a ua "absoluta falta de antresse de la alta nobreza lhusitana" nas tierras amaricanas. Fúrun criadas, nesta dibison, quinze faixas lhongitudinales de defrentes lharguras que iban de acidentes geográficos ne l lhitoral até l [[Meridiano de las Tordesilhas]]<ref>Textualmente: "''(...) que se trace i assinale pul dezido mar Ouceano ua raia ó lhinha direta de pólo la pólo; cumbén a saber, de l pólo Ártico al pólo Antártico, que ye de norte la sul, la qual raia ó lhinha i senhal se tenga de dar i deia dreita, cumo dezido ye, la trezentas i setenta lhéguas de las ilhas de Cabo Berde an direçon a la parte de l poente, por graus ó por outra maneira, que melhor i más debrebe se puoda efetuar cuntanto que nun seia dado más. I que todo l que até eiqui tenga achado i çcubierto, i daqui an delantre se achar i çcubrir pul dezido senhor rei de Pertual i por sous nabios, tanto ilhas cumo tierra firme zde la dita raia i lhinha dada na forma supracitada ando pula dita parte de l lhebante drento de la dita raia para la parte de l lhebante ó de l norte ó de l sul del, cuntanto que nun seia atrabessando la dita raia, que todo seia, i quede i pertença al dezido senhor rei de Pertual i als sous sucessores, para siempre. I que to l más, assi ilhas cumo tierra firme, coincidas i por coincer, çcubiertas i por çcubrir, que stan ó fúren ancontrados puls ditos senhores rei i rainha de Castielha, de Aragon etc., i por sous nabios, zde la dita raia dada na forma supra andicada ando pula dita parte de poente, depuis de passada la dita raia an direçon al poente ó al norte-sul deilha, que todo seia i quede, i pertença, als ditos senhores rei i rainha de Castielha, de Lhion etc. i als sous sucessores, para siempre.''"</ref>, i fúrun oufrecidas la duoze donatários. Destes, quatro nunca fúrun al Brasil; trés falecírun pouco depuis; trés retornórun la Pertual; un fui preso por [[heiresie]] (Tourinho) i solo un se dedicou a la colonizaçon ([[Duarte Coneilho]] an Pernambuco). De las quinze capitanias oureginales, solo las capitanias de [[Pernambuco]] i de San Bicente prosperórun. Las tierras brasileiras quedában la dous meses de biaige de [[Pertual]]. Para alhá desso, las amboras de las nuobas tierras nun éran mui animadoras: na biaige, para alhá de l medo de "monstros" que habitarian l ouceano (na superstiçon ouropéia), tempestades éran frequentes; nas nuobas tierras, florestas gigantescas i ampenetrables, pobos [[antropofagie|antropófagos]] i nun habie nanhue riqueza mineral inda çcubierta. An [[1536]], chegou l donatário de la capitania de la Baía de Todos ls Santos, Francisco Pereira Coutico, que fondou l [[Arraial de l Pereira]], na fetura cidade de l [[Salbador (Bahia)|Salbador]], mas se rebelou malo admenistrador i fui muorto puls tupinambás<ref>[http://www.salbador.ba.gob.br/andex.php?oution=cun_cuntent&task=biew&id=21&Itemid=40 Portal de Salbador]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Stória de Salbador</ref>. Tampouco tubírun maior sucesso las capitanias de l Ilhéus i de l Sprito Santo, debastadas por [[aimoré]]s i tupiniquines. ==== Gobierno-Giral (1549-1580) ==== ===== Tomé de Sousa ===== Apuis de l fracasso de l porjeto de capitanias, l rei Juan III unificou las capitanias sob un '''[[Gobierno-Giral de l Brasil]]''' i an [[7 de janeiro]] de [[1549]] nomeou [[Tomé de Sousa]] para assumir l cargo de gobernador-giral. La spediçon de l purmeiro gobernador chegou al Brasil an 29 de márcio de l mesmo anho, cun ordes para fundar ua cidade para abrigar la sede de la admenistraçon quelonial. L lhocal scolhido fui la Baía de Todos ls Santos i la cidade fui chamada de [[Salbador (Bahia)|San Salbador de la Baía de Todos ls Santos]]. Las cundiçones faborables de la tierra, l clima caliente, l tierra fértil, la eicelente posiçon geográfica, fazirun cun que l rei decidisse rebertener la capitania para la Corona (spropiando-la de l donatário Pereira Coutico). Las tarefas de Tomé de Sousa éran tornar efetiba la guarda de la cuosta, auxiliar ls donatários, ourganizar la orde política i jurídica na quelónia. L gobernador ourganizou la bida municipal, i subretodo la porduçon açucareira: çtribuiu tierras i mandou abrir stradas, para alhá de fazer custruir un [[staleiro]]. Disse modo, l Gobierno-Giral centralizou la admenistraçon quelonial, subordinando las capitanias a un solo [[gobernador-giral]] que tornasse más rápido l porcesso de colonizaçon. An 1548, eilaborou-se l [[Regimiento de l Gobernador-Giral]]<ref>[http://www2.correioweb .com.br/cw/EDICAO_20020624/sup_dej_240602_54.htn Correio Braziliense]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Punto Final - Eiboluçon stórica de l dreito brasileiro (IV): l seclo XVII. 24/06/2002</ref>, que regulamentaba l trabalho de l gobernador i de sous percipales auxiliares - l [[oubidor-mor]] (Justícia), l [[probedor-mor]] (Huorto) i l [[capitan-mor]] (Defesa)<ref>[http://www.bestibulareconcursos .com/modules/smartsection/iten.php?itemid=459&page=2 Bestibular i Cuncursos]{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Resumo de Stória de l Brasil I</ref>. L gobernador tamien lhebou al Brasil ls purmeiros missionários católicos, de la orde de l [[jesuíta]]s, cumo l padre [[Manuel de la Nóbrega]]. Por ordes sues, inda, fúrun antroduzidas na quelónia las purmeiras cabeças de ganado, de nobilhos lhebados de Cabo Berde. Al chegar a la Bahia, Tomé de Sousa ancontrou l bielho Arraial de l Pereira cun sous moradores, i mudórun l nome de l lhocal para Bila Bielha. Tamien morában ne ls alredores l náufrago Diogo Álbares "Caramuru" i sue mulhier [[Paraguaçu]] (batizada cumo Catarina), acerca de la capielha de Nuossa Senhora de las Grácias (hoije l bairro de la [[Grácia]], an Salbador). Custa que Tomé de Sousa tenerie pessonalmente ajudado a custruir las casas i a carregar piedras i madeiras para custruçon de la capielha de Nuossa Senhora de la Cunceiçon de la Praia, ua de las purmeiras eigreijas arguidas ne l Brasil. Tomé de Souza bejitou las capitanias de l sul de l Brasil, i, an 1553, criou la Bila de [[Santo André de la Borda de l Campo]], transferida an 1560 pa l [[Pátio de l Coleijo]] dando ourige la [[cidade de San Paulo]]. ===== Duarte de la Cuosta ===== [[Fexeiro:Serigipe 1560 Fuorte Coligny.jpg|right|thumb|250px|Squema de l ataque de Men de Sá als franceses na baía de Guanabara, an 1560. Outoria çconhecida, 1567]] An [[1553]], a pedidos, Tomé de Sousa fui sonerado de l cargo i sustituído por [[Duarte de la Cuosta]], fidalgo i [[senador]] nas Cortes de [[Lisboua]]. An sue spediçon fúrun tamien 260 pessonas, ancluindo sou fiho, [[Álbaro de la Cuosta]], i l anton nobiço [[José de Anchieta]], jesuíta basco que serie l pioneiro na catequese de l natibos amaricanos. La admenistraçon de Duarte fui cunturbada. Yá de ampeço, la antençon de Álbaro an scrabizar ls andígenas, ancluindo ls catequizados, sbarrou na ampertinéncia de Don [[Cermeinho Fernandes Sardina]], purmeiro [[bispo]] de l Brasil. L gobernador anterbeio a fabor de l filho i outorizou la catura de andígenas para uso an trabalho scrabo. Çpuosto a lhebar las queixas pessonalmente al rei de Pertual, Sardina partiu para Lhisboua an [[1556]] mas naufragou na cuosta de [[Alagoas]] i acabou deborado puls [[caeté]]s antropófagos. Durante l gobierno de Duarte de la Cuosta, ua spediçon de protestantes franceses se anstalou permanentemente na Guanabara i fondou la quelónia de la [[Fráncia Antártica]]. Ultrajada, la Cámara Municipal de la Bahia apelou a la Corona pula sustituiçon de l gobernador. An [[1556]], Duarte fui sonerado, boltou la Lhisboua i an sou lhugar fui ambiado Men de Sá, cula misson de retomar la posse pertuesa de l lhitoral sul. ===== Men de Sá ===== L terceiro Gobernador-Giral, [[Men de Sá]] (1558-1572), dou cuntinidade a la política de cuncesson de [[sesmarie]]s als quelonos i montou el própio un angeinho, a las bordas de l [[riu Serjipe]], que más tarde benerie a pertencer al [[cunde de Lhinhares]] ([[Angeinho de Sergipe de l Cunde]]). Para anfrentar ls quelonos franceses stablecidos na [[Fráncia Antártica]], aliados als [[Tamoio]]s na [[baía de Guanabara]], Men de Sá aliou-se als [[Temiminó]]s de l cacique [[Araribóia]]. L sou sobrino, [[Stácio de Sá]], comandou la retomada de la region i fondou la cidade de l [[Riu de Janeiro (cidade)|Riu de Janeiro]] la [[20 de Janeiro]] de [[1565]], die de [[San Sabastian]]. ==== Ounion Eibérica (1580-1640) ==== {{Artigo percipal|[[Ounion Eibérica]]}} [[Fexeiro:Almeida Júnior - Studo de la Partida de la Monçon, 1897 (Bandeirantes).jpg|thumb|280px|left|Eilustraçon dua bandeira por [[Almeida Júnior]]: ''Studo p/ Partida de la Monçon'', 1897. [[Acerbo Artístico-Cultural de l Palácios de l Gobierno de l Stado de San Paulo|Acerbo Artístico-Cultural de l Palácios de l Gobierno de l Stado de S. Paulo]]]] Cul zaparecimiento de D.Sabastian i más tarde la muorte de D. Anrique I, Pertual quedou sob [[ounion pessonal]] cula Spanha, i fui gobernada puls trés reis Filipes ([[Filipe II de Spanha|Filipe II]], [[Filipe III de Espanha|Filipe III]] i [[Filipe IV de Spanha|Filipe IV]], de l quales se subtrai un númaro quando refrentes la Pertual i al Brasil). Esso birtualmente acabou cula lhinha dibisória de l meridiano de las Tordesilhas i permitiu que l Brasil se spandisse pa l oeste. Bárias spediçones sploratórias de l anterior (chamado de "[[serton|ls sertones]]" ) fúrun ourganizadas, fusse sob ordes diretas de la Corona ("[[antrada]]s") ó por caçadores de scrabos paulistas ("[[bandeira]]s", donde l nome "[[bandeirante]]s"). Estas spediçones durában anhos i tenien l oubjetibo principalmente de caturar índios cumo scrabos i ancontrar piedras preciosas i metales baliosos, cumo ouro i prata. Fúrun bandeirantes famosos, antre outros, [[Fernon Dies]], [[Bartolomiu Bueno de la Silba]] (''[[Anhanguera]]''), [[Raposo Tabares]], [[Demingos Jorge Bielho]], [[Borba Gato]] i [[António Pereira de Azebedo|António Azebedo]]. La Ounion Eibérica tamien colocou l Brasil an cunflito cun poténcias ouropéias que éran amigas de Pertual mas inimigas de la Spanha, cumo la Anglaterra i la Houlanda. Esta redadeira atacou i ambadiu stensas faixas de l lhitoral nordestino, fixando-se principalmente an Pernambuco i na Paraíba por binte i cinco anhos. ==== Stado de l Maranhon i Estado de l Brasil (1621-1755) ==== {{Artigo percipal|[[Colonizaçon de l Brasil]]}} De las mudanças admenistratibas durante l domínio spanhol, la más amportante sucediu an [[1621]], cula dibison de la quelónia an dous Stados andependientes: l [[Stado de l Brasil]], que abrangie de Pernambuco a la atual Santa Catarina, i l [[Stado de l Maranhon]], de l atual Ceará a la Amazónia. La rezon se baseaba ne l çtacado papel assumido pul Maranhon cumo punto de apoio i de partida para la colonizaçon de l norte i nordeste. L Maranhon tenie por capital [[San Lhuís]], i l Stado de l Brasil sue capital an Salbador. Nestes dous stados, ls súditos éran cidadanos pertueses (chamados de "pertueses de l Brasil") i sujeitos als mesmos dreitos i deberes, i las mesmas lheis las quales stában submetidos ls residentes an Pertual, antre eilhas, las [[Ourdenaçones manuelinas]] i las [[Ourdenaçones filipinas]]. Quando l rei [[Filipe IV de Spanha|Filipe III]] (IV de la Espanha) separou l Brasil i l Maranhon, passórun a eisistir trés capitanias reales: Maranhon, Ceará i Gran-Pará, i seis capitanias heireditárias. An [[1737]], cun sue sede transferida para [[Belén]], l Maranhon passou a ser chamado de '''Gran-Pará i Maranhon'''. Tal anstalaçon era eifeito de l isolamiento de l stremo norte de l Stado de l Brasil, pus l regime de bentos ampedie durante meses las quemunicaçones antre San Lhuís i la Bahia. Ne l seclo XVII, l Stado de l Brasil se stendia de l atual Pará até l Riu Grande de l Norte i deste até Santa Catarina, i ne l seclo XVIII yá starien ancorporados l [[Riu Grande de San Pedro]], atual [[Riu Grande de l Sul]] i las regiones mineiras i parte de la [[Amazónia]]. L Stado de l Maranhon fui zaparecido na época de [[Marqués de Palumbar]]. === Eiquenomie quelonial === {{Artigos percipales|[[Ciclo de la canha-de-açucre]], [[Antradas i Bandeiras]]}} La eiquenomie de la quelónia, ampeçada cul puro stratibismo de palo-brasil i l scambo antre ls quelonos i ls índios, als poucos passou a la porduçon lhocal, cun ls cultibos de la canha-de-açucre i de l [[cacau]]. L [[angeinho de açucre]] (manufatura de l ciclo de porduçon açucareiro) custituiu la peça percipal de l [[mercantilismo]] pertués, ourganizadas an grandes propiadades. Estas, cumo se chamou más tarde, éran [[latifúndios]], caratelizados por tierras stensas, abundante [[mano-de-obra]] scraba, técnicas cumplexas i baixa produtibidade. [[Fexeiro:Nabio negreiro - Rugendas.jpg|thumb|280px|Nabio negreiro eilustrando l lhibro ''Boyage pittoresque danes le Brésil'', 1835, de [[Rugendas]]]] Para aguantar la porduçon de canha-de-açucre, ls pertueses ampeçórun, a partir de meados de l [[seclo XVI]], a amportar africanos cumo [[scrabo]]s. Eilhes éran pessonas caturadas antre tribos de las feitorias ouropéias na África (a las bezes cula conibéncia de xefes lhocales de tribos ribales) i atrabessados ne l Atlántico ne ls [[nabio negreiro|nabios negreiros]], an péssimas cundiçones de asseio i salude. Al chegáren a la América, essas pessonas éran comercializadas cumo mercadoria i oubrigados a trabalhar nas plantaçones i casas de l colonizadores. Drento de las fazendas, bibian aprisionados an galpones rústicos chamados de [[senzala]]s, i sous filhos tamien éran scrabizados, perpetuando la situaçon pulas geraçones seguintes. Nas feitorias, ls mercadores pertueses bendian principalmente armas de fuogo, tecidos, ferramientas de fierro, augardiente i tabaco, adquirindo scrabos, pumienta, marfin i outros perdutos. Até meados de l seclo XVI, ls pertueses possuían l monopólio de l tráfico de scrabos. Depuis desso, mercadores franceses, houlandeses i angleses tamien entrórun ne l negócio, anfraquecendo la partecipaçon pertuesa. [[Gilberto Freyre]] comenta: <blockquote>«L Brasil naciu i creciu eiconómica i socialmente cul açucre, antre ls dies binturosos de l palo-de-tinta i antes de las minas i l café l tenéren ultrapassado. Efetibamente, l açucre fui base na formaçon de la sociadade i na forma de família. La casa de angeinho fui modelo de la fazenda de cacau, de la fazenda de café, de la stáncia. Fui base dun cumplexo sociocultural de bida».</blockquote> Houbo angeinhos inda nas capitanias de San Bicente i de l Riu de Janeiro, que cobrian cien lhéguas i coubírun ambas la [[Martin Afonso de Sousa]]. Este recebirie l apoio de Juan Ramalho i de sou sogro Tibiriçá. Ne l Riu, funcionaba l angeinho de [[Rodrigo de Freitas]], nas bordas de la [[Lagona Rodrigo de Freitas|lagona que hoije lheba sou nome]]. Al antrar l [[seclo XVII]], l açucre brasileiro era perduto de amportaçon ne ls portos de Lhisboua, [[Antuérpia]], [[Amsterdana]], [[Roterdana]], [[Hamburgo]]. Sue porduçon, mui superior a la de las ilhas pertuesas ne l Atlántico, supria quaije to la Ouropa. [[Gabriel Soares de Sousa]], an [[1548]], comentaba l lhuxo reinante na Bahia i l padre [[Fernon Cardin]] saltaba sues capielhas magníficas, ls oubjetos de prata, las lhautas refeiçones an [[louça]] de la Índia, que serbia de lhastro ne ls nabios: «Parécen uns cundes i gastan muito», reclamaba l padre. [[Fexeiro:AngenhoCanadeAcucar.gif|thumb|260px|left|Típico angeinho de canha-de-açucre]] An meados de l [[seclo XVII]], l açucre produzido nas [[Antilhas Houlandesas]] ampeçou a cuncorrer fuortemente na Ouropa cul açucre de l Brasil. Ls houlandeses tenien aperfeiçoado la técnica, cula speriéncia adquirida ne l Brasil, i cuntában cun un zambolbido squema de transporte i çtribuiçon de l açucre an to la Ouropa. Pertual fui oubrigado a recorrer a la [[Anglaterra]] i assinar dibersos tratados que afetarian la eiquenomie de la quelónia. An [[1642]], Pertual cuncediu a la Anglaterra la posiçon de "nacion más faborecida" i ls comerciantes angleses passórun a tener maior acesso al comércio quelonial. An [[1654]] Pertual oumientou ls dreitos angleses; mas poderien negociar diretamente bários perdutos de l Brasil cun Pertual i al alrobés, scetuando-se alguns perdutos cumo bacalhau, bino, palo-brasil). An [[1661]] la Anglaterra se cumprometiu a defender Pertual i sues quelónias an troca de dous milhones de cruzados, oubtendo inda las possessones de Tánger i Bombain. An [[1703]] Pertual se cumprometiu a admitir ne l reino ls panhos de l lhanifícios angleses, i la Anglaterra, an troca, a cumprar binos pertueses. Data de la época l famosíssimo [[Tratado de Methuen]], de l nome de sou negociador anglés, ó tratado de l Panhos i Binos. Na época, sastifazie ls antresses de l grupos dominantes mas tenerie cumo cunsequéncia la paralisaçon de la andustrializaçon an Pertual, canalizando para la Anglaterra l ouro que acababa de ser çcubierto ne l Brasil. [[Fexeiro:Non-Natibe Amarican Nationes Cuntrol ober South America 1700 and on.gif|thumb|Formaçon de l stado brasileiro (an berde scuro) i de l países [[América de l Sul|sul-amaricanos]] zde [[1700]].]] Ne l nordeste brasileiro se ancontraba la [[pecuária]], tan amportante pa l domínio de l anterior, yá que éran proibidos ganados de ganado nas fazendas lhitoráneas, cuja tierra de ''[[massapé]]'' era eideal pa l açucre. Studa-se bien l açucre ne l iten dedicado a la [[ambason houlandesa]]. La cunquista de l serton, poboado por dibersos grupos [[pobo andígena|andígenas]] fui lhenta i se debiu muito a la pecuária (l ganado abançou al lhongo de l bales de l rius) i, mui más tarde, a las spediçones de l [[Bandeirantes (stória)|Bandeirantes]] que benien prear índios para lhebar para San Paulo. === L Ciclo de l Ouro === {{Artigo percipal|[[Ciclo de l Ouro]]}} Ne l final de l [[seclo XVII]] fui çcubierto, puls [[bandeirante]]s paulistas, ouro ne ls rieiros de las tierras que pertencian a la capitania de San Paulo i más tarde quedórun coincidas cumo [[Minas Gerales]]. Çcubriran-se depuis, ne l final de la década de 1720, [[diamante]] i outras gemas preciosas. Sgotou-se l ouro abundante ne ls ribeirones, que passou a ser más penosamente buscado an beios drento de la tierra. Aparecírun metales preciosos an [[Goiás]] i ne l [[Mato Grosso]], ne l seclo XVIII. La Corona cobraba, cumo tributo, un quinto de to l minério straído, l que passou a ser coincido cumo "l [[Tributo de l Quinto|quinto]]" . Ls zbios i l tráfico de ouro, inda assi, éran frequentes. Para coibi-los, la Corona anstituiu to ua burocracie i macanimos de cuntrole<ref>[http://www.storiadobrasil .com.br/biaige/bisao.htn Biaige pula Stória de l Brasil]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Ua bison de Brasil</ref>. Quando la soma de [[amposto]]s pagos nun atingie ua cota mínima stablecida, ls quelonos deberian antregar jóias i benes pessonales até cumpletar l balor stipulado — eipisódios chamados de [[derrama]]s. L período que quedou coincido cumo [[Ciclo de l Ouro]] eirie permitir la criaçon dun mercado anterno, yá que habie demanda por to tipo de perdutos pa l poboamiento de las Minas Gerales. Era perciso lhebar, [[Serra de la Mantiqueira]] arriba, scrabos i ferramientas, ó, [[riu San Francisco]] ambaixo, ls ganados de ganado para alimentar la berdadeira multidon que para alhá acorreu. La populaçon de Minas Gerales debrebe se tornou la maior de l Brasil, sendo la sola capitania de l anterior de l Brasil cun grande populaçon. A essa época maiorie de la populaçon de Minas Gerales , aprossimadamente 78%, era formada por negros i mestiços. La populaçon branca era formada an grande parte por [[crestianos-nuobos]] benidos de l norte de Pertual i de las Ilhas de l Açores i Madeira. Ls crestianos nuobos fúrun mui amportantes ne l comércio quelonial i se cuncentrórun speciamente ne ls poboados an buolta de Ouro Preto i Mariana. Al cuntrário de l que se pensaba na Capitania de l Ouro la riqueza nun era más bien çtribuída de l que an outras partes de l Brasil. Hoije se sabe que fúrun poucos ls beneficiados ne l tierra más rico de la América ne l seclo XVIII. Las cundiçones de bida de l scrabizados na region mineira éran particularmente defíceles. Eilhes trabalhában l die anteiro an pie, cun las cuostas curbadas i cun las pernas mergulhadas na auga. Ó anton an túneis cabados ne ls morros, adonde era quemun ocorríren zabamientos i muortes. Ls negros scrabizados nun rializában solo tarefas lhigadas a la [[mineraçon]]. Tamien transportában mercadorias i pessonas, custruían [[strada]]s, [[casa]]s i [[chafariç]]s, comerciában pulas [[rue]]s i lhabras. Alguns propietários alugában sous scrabos la outras pessonas. Esses trabalhadores éran chamados de "scrabos de ganho". Era l causo, por eisemplo, de las mulhieres que bendian doces i salgados an [[tabuleiro]]s pulas rues. === La Sociadade Mineradora i las Camadas Médies === {{Artigo percipal|[[Mineraçon de l Brasil]]}} L Brasil passou por sensibles transformaçones an funçon de la [[mineraçon]]. Un nuobo pólo eiconómico creciu ne l Sudeste, relaçones comerciales antener-regionales se zambolbírun, criando un mercado anterno i fazendo aparecer ua bida social eissencialmente ourbana. La camada média, cumpuosta por [[padre]]s, [[burocrata]]s, [[arteson]]s, [[militar]]s, [[mascate]]s i [[faisqueiro]]s, acupou spácio na sociadade. La populaçon mineira, salbo ne ls percipales centros [[Bila Rica]], [[Mariana]], [[Sabará]], [[Serro]] i [[Caeté]], era eissencialmente pobre. L [[custo de bida]] altíssimo i la falta de géneros aliméntícios ua custante. Las minas propiciórun ua dibersificaçon relatiba de l serbícios i oufícios, tales cumo comerciantes, artesones, [[adbogado]]s, [[médico]]s, mestre-scuolas antre outros. Inda assi fui antensamente scrabagista, zambolbendo la sociadade ourbana a las custas de la sploraçon de la mano de obra scraba. A mineraçon tamien probocou l oumiento de l cuntrole de l comércio de escrabos para eibitar l sbaziamiento de la fuorça de trabalho de las [[laboura]]s, yá que ls scrabos éran ls solos que trabalhában. Ls scrabos más hábeis para a mineiraçon éran ls "Minas" trazidos de la Cuosta oucidental africana, adonde éran mineiradores de ouro, i saídos de l porto de Eilmina, an [[Gana]], adonde quedában ne l [[Castielho de San Jorge de la Mina]]. Fui mui quemun la fuga de scrabos i la formaçon de muitos [[quilombo]]s an Minas Gerales, sendo l más amportante fui l "[[Quilombo de l Ambrósio]]". Tamien fui respunsable pula tentatiba de scrabizaçon de l índios, atrabeç de las bandeiras, que cun antuito de abastecer la region centro-sul promobiu la anteriorizaçon de l Brasil. Anque modificar la strutura [[eiquenomie|eiconómica]], mantebe la estrutura de trabalho bigente, beneficiando solo ls ricos i ls homes lhibres que cumpunhan la camada média. Outro fator negatibo fui la falta de zambolbimiento de tecnologies que permitissen la sploraçon de minas an maior perfundidade, l que stenderie l período de sploraçon (i por bias desso más ouro para Pertual). Assi, l eixe eiconómico i político se çlocou pa l [[centro-sul]] de la quelónia i l [[Riu de Janeiro]] tornou-se sede admenistratiba, para alhá de ser l [[porto]] por adonde las frotas de l [[rei de Pertual]] iban recolher ls ampostos. La cidade fui çcrita pul padre José de Anchieta cumo "la rainha de las porbíncias i l ampório de las riquezas de l mundo", i por seclos fui la capital de l Brasil. === Ambasones strangeiras i cunflitos queloniales === {{Artigos percipales|[[Ambasones francesas de l Brasil]], [[Ambasones houlandesas de l Brasil]],[[Luitas i reboluçones ne l Brasil]] i [[Scrabidon ne l Brasil]]}} [[Fexeiro:Oscar_Pereira_da_Silva_-_1931_-_Aclamação_de_Amador_Bueno.jpg|thumb|right|270px|<center>Amador Bueno ye aclamado "Rei de l Brasil" an 1641</center>]] L ampeço de la colonizaçon pertuesa ne l território brasileiro fui la purmeira ambason strangeira de la stória de l paíç, anton chamado puls natibos tupis cumo [[Pindorama]], que quier dezir "Tierra de las Palmeiras". La repuosta eimediata fui de lhongos ambates, antre eilhes [[la Guerra de l Bárbaros]]. Houbo inda çputas cun ls [[Fráncia|franceses]], que tentában se amplantar na [[América]] pula piratarie i pul comércio de l [[Palo-Brasil]], chegando a criar ua [[Fráncia Antártica|guerra lhuso-francesa]]. Todo esso culminou cula spulson de l franceses trazidos por [[Nicolas Durand de Billegagnon]], que habien custruído [[Fuorte Coligny]] ne l Riu de Janeiro, stablecendo-se an definitibo la heigemonia pertuesa. La época quelonial fui marcada por bários cunflitos, tanto antre pertueses i outros ouropeus, i ouropeus contra natibos, cumo antre ls própios quelonos. L maior deilhes, sin dúbeda, fui la [[Guerra Lhuso-Nerlandesa|Guerra contra ls Houlandeses]] (ó Guerras Houlandesas, de 1630 a 1647, na Bahia, Sergipe, Alagoas, Pernambuco, Paraíba, Riu Grande de l Norte i Ceará. La ansastifaçon cula admenistraçon quelonial probocou la [[Rebolta de Amador Bueno]] an San Paulo i, ne l Maranhon, la [[Rebolta de Beckman]]. Ls quelonos anchian ls nabios que aportában ne l Brasil, sbaziando l reino, i fúrun apelidados "amboabas" porque andában calçados contra la maiorie de la populaçon, que andaba çcalça. Cuntra eilhes se lhebantórun ls paulistas, nas refregas de l ampeço de l seclo XVIII que quedarian coincidas cumo [[Guerra de l Amboabas]] i paulistas i ansanguentórun l riu que até hoije se chama [[Riu de las Muortes]]. An Pernambuco, la çputa política i eiconómica antre mercadores i canabieiros, apuis de la spulson de l houlandeses, lhebou a la [[Guerra de l Mascates]]. Ls scrabos negros que fugian de las fazendas se refugiában nas serras de l agriste nordestino i alhá fundában [[quilombo]]s, de l quales l más amportante fui l de [[Palmares]], lhiderado por [[Ganga Zumba]] i sou sobrino [[Zumbi]]. La campanha para çtruí-lo fui la [[Guerra de Palmares]] (1693-1695)<ref>Lhibby, Douglas Cole i Furtado, Júnia Ferreira. ''[http://boks.gogle .com/boks?id=UlGhMN7UXpgC&pg=PA281&dq=manolo+florentino&sig=ACfU3U1KMQ6PmDuOnPFsI9BkJNE4c47ECA#PPA321,M1 Trabalho lhibre, trabalho scrabo: Brasil i Ouropa, seclos XVIII i XIX]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''. págs. 321-322. Annablume, 2006 - ISBN 8574196274, 9788574196275</ref>. Ne l sul, la tentatiba de scrabizar andígenas lhebou a cunfrontos cun ls missionários [[jesuítas]], ourganizados nas "reduçones" ([[misson]]es) de catequese cun ls [[guarani]]s. Las [[Guerras Guaraníticas]] durórun, antermitentemente, de [[1750]] la [[1757]]. Yá cul Ciclo de l Ouro, la capitania de Minas Gerales sofriu la [[Rebolta de Filipe de l Santos]] i la [[Anconfidéncia Mineira]] (1789), seguida pula [[Cunjuraçon Baiana]] an Salbador dieç anhos más tarde. Esses dous grandes mobimientos quedórun marcados por tenéren la antençon de proclamar la andependéncia. === Ancunfidéncia Mineira === {{Artigo percipal|[[Anconfidéncia Mineira]]}} [[Fexeiro:Tiradentes Squarteijado (Pedro Américo, 1893).jpg|thumb|left|"Tiradentes Squarteijado", quadro de Pedro Américo ([[1893]]).]] La Ancunfidéncia Mineira fui un mobimiento que partiu de la eilite de [[Minas Gerales]]. Cula decadéncia de la mineraçon na segunda metade de l [[seclo XVIII]], tornou-se defícel pagar ls ampuostos eisigidos pula Corona Pertuesa. Para alhá de l más, l gobierno pertués pretendie promulgar la [[derrama]], un ampuosto que eisigie que to la populaçon, anclusibe quien nun fusse minerador, cuntribuísse cula arrecadaçon de 20% de l balor de l [[ouro]] retirado. Ls quelonos se reboltórun i passórun a cunspirar contra Pertual. An [[Bila Rica]] (atual [[Ouro Preto]]), partecipában de l grupo, antre outros, ls poetas [[Cláudio Manuel de la Cuosta]] i [[Tomás António Gonzaga]], ls coronéis Demingos de Abreu Bieira i [[Francisco António de Oulibeira Lhopes]], l [[padre Rolin]], l cónego Lhuís Bieira de la Silba, l minerador [[Ampeço José de Albarenga Peixoto]] i alfres Joaquin José de la Silba Xabier, apelidado [[Joaquin José de la Silba Xabier|Tiradentes]]. La cunspiraçon pretendia eiliminar la dominaçon pertuesa i criar un paíç lhibre<ref>AQUINO, Rubin Santos Lhion de; BELLO, Marco António Bueno; DOMINGUES, Gilson Magalhanes. ''Un suonho de lhiberdade: la cunjuraçon de Minas.'' San Paulo: Eiditora Moderna, 1998. 176p. eil. ISBN 8516021009</ref>. Pula lhei pertuesa la cunspiraçon fui classeficada cumo "crime de lhesa-majestade", definida cumo "ua traiçon contra la pessona de l rei" nas [[ourdenaçones afonsinas]]. La forma de gobierno scolhida fui l establecimiento dua [[República]], anspirados pulas eideias [[Eiluminismo|eiluministas]] de la [[Fráncia]] i de la recente andependéncia [[Stados Ounidos|norte-amaricana]]. Traídos por [[Joaquin Silbério de l Reis]], que delatou ls anconfidentes pa l gobierno, ls lhíderes de l mobimiento fúrun detidos i ambiados pa l [[Riu de Janeiro]], adonde respundírun pul crime de anconfidéncia (falta de fidelidade al rei), pul qual fúrun cundenados. An [[21 de abril]] de [[1792]], Tiradentes, de más baixa cundiçon social, fui l solo cundenado a la muorte por anforcamiento. Sue cabeça fui cortada i lhebada para Bila Rica. L cuorpo fui squarteijado i spalhado puls caminos de Minas Gerales. Era l cruel eisemplo que quedaba para qualquiera outra tentatiba de questionar l poder de Pertual. Anque cunsidrada cruel hoije l anforcamiento i squarteijamiento de l cuorpo, ne l cuntesto de la época la pena fui menos cruel que la pena aplicada, naqueilha mesma época, a la família Tábora, ne l [[Causo Tábora]], por eigual crime de lhesa-majestade, fui cundenaçon a la fogueira. === Cunjuraçon Baiana === {{Artigo percipal|[[Cunjuraçon Baiana]]}} La [[Cunjuraçon Baiana]] fui un mobimiento que partiu de la camada houmilde de la sociadade de la [[Bahia]], cun grande partecipaçon de [[negro]]s, [[mulato]]s i alfaiates, por esso tamien ye coincida cumo [[Rebolta de l Alfaiates]]. Ls reboltosos pregában la lhibertaçon de l scrabos, la anstauraçon dun gobierno eigualitário (adonde las pessonas fússen promobidas d'acuordo cula capacidade i merecimiento andibiduales), para alhá de la anstalaçon dua República na Bahia. An [[12 de Agosto]] de [[1798]], l mobimiento precipitou-se quando alguns de sous nembros, çtribuindo ls panfletos na puorta de las [[eigreija]]s i colando-los nas squinas de la cidade, alertórun las outoridades que, de pronto, reagiran, detendo-los. Tal cumo na Anconfidéncia Mineira, anterrogados, acabórun delatando ls demales ambolbidos. Cientos de pessonas fúrun denunciadas - melitares, clérigos, funcionários públicos i pessonas de todas las classes sociales. Destas, 49 fúrun detidas, la maiorie tenendo percurado abjurar la sue partecipaçon, buscando demunstrar einocéncia. Más de 30 fúrun presos i porcessados. Quatro partecipantes fúrun cundanados a la forca i ls restros de sous cuorpos fúrun spalhados pula Bahia para assustar la populaçon. == Prencipado de l Brasil == {{Artigo percipal|[[Prencipado de l Brasil]]}} L Prencipado de l Brasil durou antre [[1645]] la [[1816]]. Tenendo sido l Brasil ua [[quelónia]] de l [[Ampério Pertués]], careciu de bandeira própia por más de trezientos anhos. Nun era questume, na tradiçon [[Bexilologie|bexilológica]] lhusitana, la criaçon de bandeiras para sues quelónias, quando muito dun brason. Hasteaba-se ne l território la bandeira de l reino, ó de l repersentante direto de l monarca, cumo l gobernador-giral ó l bice-rei. Inda que nun seia cunsidrada ua bandeira ''brasileira'', bisto que sou uso era sclusibo als hardeiros aparentes de l trono pertués, l pabilhon de l [[Príncepe de l Brasil|príncepes de l Brasil]] puode ser tenido cumo la purmeira repersentaçon flamular de l Brasil. Subre campo branco – quelor relacionada a la monarquie – anscrebe-se ua [[sfera armilar]] – oubjeto que benerie a ser, por muito tiempo, l simblo de l Brasil. Yá ne l [[:Eimaige:Flag Manuel I of Pertual.svg|pabilhon pessonal]] de [[Manuel I de Pertual|D. Manuel I]], aparece este que fui un oubjeto crucial para biablizar las sploraçones marítimas de Pertual. == Corte ne l Brasil (1808-1822) == {{Artigos percipales|[[Rei de l Brasil]], [[Transferéncia de la corte pertuesa pa l Brasil (1808-1821)]]}} === Mudança de la Corte i Abiertura de l Portos === An [[nobembre]] de [[1807]], las tropas de [[Napoleon Bonaparte]] oubrigórun la corona pertuesa a percurar abrigo ne l Brasil. [[Juan BI de Pertual|Don Juan BI]] (anton Príncepe-Regente an nome de sue mai, la [[Marie I de Pertual|Rainha Marie I]]) chegou al [[Riu de Janeiro (cidade)|Riu de Janeiro]] an [[1808]], abandonando Pertual apuis de ua aliança defensiba feita cula Anglaterra, que scoltou ls nabios pertueses ne l camino<ref name="Brasil Scuola">[http://www.brasilescola .com/storiab/corte-pertuesa.htn Brasil Scuola]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} La transferéncia de la Corte Pertuesa pa l Brasil</ref>. [[Fexeiro:Abiertura de l portos.jpg|thumb|250px|Decreto de la abiertura de l portos a las naciones amigas. [[Biblioteca Nacional de l Brasil]].]] Ls portos brasileiros fúrun abiertos a las naciones amigas - cumo a [[Anglaterra]])<ref name="Brasil Scuola"/>. La [[Decreto de Abiertura de l Portos a las Naciones Amigas|abiertura de l portos]] se dou an [[28 de janeiro]] de 1808 por outra [[Carta Régia|carta régia]] de D. Juan, anfluenciado por [[José de la Silba Lhisboua]]. Fui permitida la amportaçon "de todos i qualesquier géneros, fazendas i mercadorias transportadas an nabios strangeiros de las poténcias que se cunserbában an paç i harmonia cula Rial Corona" ó an nabios pertueses. Ls géneros molhados (bino, augardiente, azeite) pagarian 48%; outros mercadorias, ls secos, 24% ''ad baloren''. Podie ser lhebado puls strangeiros qualquiera perduto quelonial, fuora l palo-brasil i outros notoriamente stancados, que éran porduzidos i armazenados na própia quelónia. Era eifeito tamien de la spanson de l capital; i debe-se recordar la falhéncia de ls recursos coatores pertueses i la tentatiba de deminuir, abrindo ls portos, a total dependéncia de Pertual de la Anglaterra. Ne l Reino, zanimórun ls que se habien habituado als generosos susídios, a las 100 arrobas de ouro anuales, a las derramas, a las tentatibas de cuntrole cumpleto. Un outor pertués de l seclo XIX comenta que fui <blockquote>"''ua reboluçon ne l sistema comercial i la ruína de la andústria pertuesa; era neçaira, mas cumprie modificá-la solo las circunstáncias que la habien ditado zaparecessen; ajudando assi l heiróico Pertual an sou sfuorço generoso, an beç de deixar que stancassen las fuontes de la prosperidade!''"</blockquote> [[Fexeiro:Príncepe Regente de Portugal i toda a Família Real embarcando para Brasil no cales de Belém.jpg|thumb|left|260px|Ambarque pa l [[Brasil]] de l Príncepe Regente de [[Pertual]], [[Juan VI de Pertual|D. Juan VI]], i de toda la família rial, ne l Porto de [[Santa Marie de Belén|Belén]], a las 11 horas de la manhana de [[27 de nobembre]] de [[1807]]. [[Grabura]] feita por [[Francisco Bartolozzi]] ([[1725]]-[[1815]]) a partir de ólio de Nicolas Delariba.]] D. Juan, sue família i comitiba (la Corte), çtribuídos por dibersos nabios, chegórun al Riu de Janeiro an [[7 de márcio]] de 1808. Fúrun acumpanhados pula Brigada Rial de la Marina, criada an Pertual an [[1797]], que dou ourige al [[Cuorpo de Fuzileiros Nabales]] brasileiros. Anstalórun-se ne l [[Paço Amperial|Paço de la Cidade]], custruído an [[1743]] pul [[Conde de Bobadela]] cumo residéncia de l gobernadores. Para alhá desso, la Corona requesitou l [[Cumbento de l Carmo]] i la [[Cadeia Bielha]] para alojar ls serbiçales i las melhores casas particulares. La spropiaçon era feita pul carimbo de las einiciales '''PR''', de Príncepe-Regente, nas puortas de las casas requisitadas, l que fazie l pobo, cun eironia, anterpretar la sigla cumo "Ponga-se na Rue!". La abiertura fui acumpanhada por ua série de melhoramientos antroduzidos ne l Brasil. Ne l die [[1 de abril]] de l mesmo anho, D. Juan spediu un decreto que rebogaba l albará de [[5 de janeiro]] de [[1785]] pul qual se stinguian ne l Brasil las fábricas i manufaturas de ouro, prata, seda, [[algodon]], [[lino]] i [[lana]]. Depuis de l comércio, chegaba "la lhiberdade para la andústria". An [[13 de maio]], nuobas [[Carta Régia|cartas régias]] (decretos) determinórun la criaçon de la [[Amprensa Nacional]] i dua [[Fábrica de Pólbara (Riu de Janeiro)|Fábrica de Pólbara]]<ref>[http://www.marcillio .com/riu/enjarbot.html Blog Marcillio .com]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Jardin Botánico</ref><ref>[http://www.jbrj.gob.br/ Menistério de l Meio Ambiente]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Anstituto de Pesquisas Jardin Botánico de l Riu de Janeiro</ref>, que até anton era fabricada na [[Fábrica de la Pólbara de Barcarena]]<ref>[http://biajar.clix.t/tesouros.php?id=135&lg=t Biajar Clix]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Fábrica de la Pólbara de Barcarena (Oeiras)</ref>, zde [[1540]]. An [[12 de outubre]] fui fundado l [[Banco de l Brasil]] para financiar las nuobas einiciatibas i ampreitadas. Tales medidas de l Príncepe fazerien cun que se podisse cuntar nesta época ls primórdios de la andependéncia de l Brasil. An represália a la Fráncia, D. Juan ourdenou inda la ambason i aneixaçon de la [[Guiana Francesa]], ne l stremo norte, i de la banda ouriental de l [[riu Uruguai]], ne l stremo sul, yá que la Spanha staba anton sob l reinado de José Bonaparte, armano de Napoleon, i antoce era cunsidrada einimiga. L purmeiro território fui debolbido a la soberanie francesa an [[1817]], mas l Uruguai fui mantido ancorporado al Brasil sob l nome de [[Porbíncia Cisplatina]]. An [[9 de febreiro]] de [[1810]], ne l Riu de Janeiro, fui assinado un Tratado de Amizade i comércio pul Príncepe Regente cun [[Jorge III de l Reino Ounido|Jorge III]], rei de la [[Anglaterra]]. Anquanto esso, na Spanha, ls lhiberales, inda acostumados cun cierta lhibardade eiconómica amposta por Napoleon anquanto acupara l paíç, de 1807 a 1810, se reboltórun contra ls restauradores Bourbon, dinastie a la qual pertencie la [[Carlota Joaquina]], mulhier de D. Juan, i ampusírun-les la Custituiçon de Cádiç an [[19 de márcio]] de [[1812]]. An reaçon, l rei [[Fernando VII]], armano de Carlota, dissolbiu las cortes an [[4 de maio]] de [[1814]]. La repuosta benerie an 1820 cula bitória de la [[Reboluçon Lhiberal]] (ó custitucional). Por esso, D. Juan i sous menistros acupórun-se de las questones de l Bice-Reinado de l Riu de la Prata, tan lhougo punírun ls pies ne l Riu de Janeiro, surgindo assi la queston de la [[ancorporaçon de la Cisplatina]]. Bisto que sou l títalo uso era sclusibo als heirdeiros aparentes de l trono pertués, l pabilhon de l [[Príncepe de l Brasil|príncepes de l Brasil]] puode ser tenido cumo la purmeira repersentaçon flamular de l Brasil. Subre campo branco – quelor relacionada a la [[monarquia]] – anscrebe-se ua [[sfera armilar]] – oubjeto que benerie a ser, por mui tiempo, l simblo de l Brasil. Yá ne l [[:Eimaige:Flag Manuel I of Pertual.sbg|pabilhon pessonal]] de [[Manuel I de Pertual|D. Manuel I]], aparece este que fui un oubjeto crucial para biablizar las sploraçones marítimas de Pertual. Assi i todo, cumo [[Prencipado]], nun ten nanhun pribilégio admenistratibo, melitar, eiconómico ó social, pus inda era bisto cumo ua quelónia pertuesa. === Eilebaçon a Reino Ounido === [[Fexeiro:Brasão do Vice Reino do Brasil.JPG|thumb|right|Brason de l Bice Reino de l [[Brasil]], de 1815]] Ne l cuntesto de las negociaçones de l [[Cungresso de Biena]], l Brasil fui eilebado a la cundiçon de Reino drento de l Stado pertués, que assumiu la zeignaçon oufecial de '''Reino Ounido de Pertual, Brasil i Algarbes''' an [[16 de dezembre]] de [[1815]]. La carta de lhei fui publicada na ''[[Gazeta de l Riu de Janeiro]]'' de 10 de janeiro de 1816, oufecializando l ato. L Riu de Janeiro, por cunseguinte, subia a la catadorie de Corte i capital, las antigas capitanias passórun a ser chamadas porbíncias (hoije, ls stados). Ne l mesmo anho, la rainha Marie I morriu i D. Juan fui coronado rei cumo Juan BI. Dou al Brasil cumo brason-de-armas la sfera manuelina cun las quinas, ancontradas yá ne l seclo anterior an monedas de la África pertuesa (1770). === Reboluçon ne l Porto i Retorno de D. Juan VI === D. Juan BI deixarie l Brasil an 1821. An agosto de 1820 houbira ne l Porto ua '''reboluçon custitucionalista''' ([[Reboluçon de l Porto|reboluçon lhiberal pertuesa de 1820]]) , mobimiento cun eideias lhiberales que ganhou adetos ne l reino. An setembre de 1820, ua Junta Probisória de Gobierno oubrigou ls pertueses la juráren ua Custituiçon probisória, ne ls moldes de la Custituiçon spanhola de Cádiç, até redaçon dua custituiçon definitiba. An janeiro de 1821, an Pertual, acuntiu la solene anstalaçon de las '''Cortes Gerales, Straordinárias i Custituintes de la Nacion Pertuesa''', ancarregadas de eilaborar la [[custituiçon]], mas sin repersentantes brasileiros. An febreiro, D. Juan BI ourdenou que deputados de l Brasil (bien cumo de l Açores, Madeira i Cabo Berde) partecipassen de la assembléia. An márcio, las Cortes an Pertual spediran decreto cun las bases de la custituiçon política de la monarquia . Ne l Riu, outro decreto quemunicaba l retorno de l rei para Pertual i ourdenaba que, «sin perda de tiempo», fússen rializadas eileiçones de l deputados para repersentáren l Brasil nas '''Cortes Gerales''' cumbocadas an Lhisboua. Chegarie an abril la Lhisboua un delegado de la Junta de l Pará, [[Maciel Pariente]], que por sceçon cunseguiu çcursar i fui l purmeiro brasileiro a falar perante aqueilha Assembléia<ref name="Camara">[http://www2.camara.gob.br/anterneta/conheca/storia/reinounido.html Portal de la Cámara de l Deputados]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Reino Ounido (1815-1822)</ref>. An abril, ne l Riu, rializou-se la purmeira assembléia de eileitores de l Brasil, que resultou an cunfronto cun muortos, pus las tropas pertuesas dissolbírun la manifestaçon. Ne l die seguinte, cariocas afixórun a la puorta de l Paço un cartaç cula anscriçon "Açougue de l Bergáncia", referindo-se al Rei cumo carniceiro. D. Juan BI partiu para Pertual cinco dies depuis, an 16 de abril de 1821, deixando sou primogénito [[Pedro I de l Brasil|Pedro de Alcántara]] cumo Príncepe-Regente de l Brasil. An [[1821]], l Brasil eilegeu sous repersentantes, an númaro de 81, para las Custituintes an [[Lisboua]]. An agosto de 1821, las Cortes apersentarian trés porjetos pa l Brasil que eirritórun ls repersentantes brasileiros cun medidas recolonizadoras que estes se recusában a aceitar. Depuis de Maciel Pariente, l monsenhor [[Francisco Moniç Tabares]], deputado pernambucano, serie l purmeiro brasileiro la çcursar oufecialmente, an bibo debate cun ls deputados pertueses [[Borges Carneiro]], Ferreira Borges i Moura, contra la remessa de más tropas para Pernambuco i la ancómoda persença de la numerosa guarniçon melitar pertuesa na porbíncia<ref name="Camara"/>. La separaçon de l Brasil fui anformalmente rializada an janeiro de 1822, quando D. Pedro declarou que eirie permanecer ne l Brasil ("[[Die de l Fico]]"), cun las seguintes palabras: Cumo ye pa l bien de todos i felicidade giral de la nacion, stou pronto: diga al pobo que fico. Agora solo tenho a recomendar-bos ounion i tranquilidade. Mas, la separaçon de l [[Brasil]] se ye dada ne l die [[7 de setembre]] de [[1822]], cul "grito de l Ipiranga" que fui romantizado, apesar de la separaçon antes. == Ampério (1822-1889) == === Purmeiro reinado === {{Artigo percipal|[[Purmeiro Reinado]]}} [[Fexeiro:DpedroI-brasil-full.jpg|thumb|right|250px|[[Simplício de Sá]]: ''Retrato de Don Pedro I'', c. 1830. [[Museu Amperial]]]] Apuis de la [[die de la Andependéncia de l Brasil|declaraçon de la andependéncia]], l Brasil fui gobernado por [[Pedro I de l Brasil|Don Pedro I]] até l anho de 1831, período chamado de [[Purmeiro Reinado]], quando abdicou an fabor de sou filho, [[Pedro II de l Brasil|Don Pedro II]], anton cun cinco anhos de eidade. Lhougo apuis de la andependéncia, i terminadas las lhuitas nas porbíncias contra la resisténcia pertuesa, fui neçairo ampeçar ls trabalhos de la Assembléia Custituinte. Esta habie sido cumbocada antes mesmo de la separaçon, an júlio de [[1822]]; fui anstalada, antretanto, solamente an maio de [[1823]]. Lhougo se tornou claro que la Assembléia eirie botar ua custituiçon restringindo ls poderes amperiales (apesar de la eideia centralizadora ancampada por [[José Bonifácio]] i sou armano [[António Carlos de Andrada i Silba]]). Mas, antes que eilha fusse aprobada, las tropas de l eisército cercórun l prédio de la Assembléia, i por ordes de l amperador la mesma fui dissolbida, debendo la custituiçon ser eilaborada por juristas de la cunfiança de Don Pedro I. Fui anton outorgada la [[custituiçon brasileira de 1824|custituiçon de 1824]], que trazie ua inobaçon: l '''[[Poder Moderador]]'''. Atrabeç del, l amperador poderie fiscalizar ls outros trés poderes. Aparecírun dibersas críticas al [[outoritarismo]] amperial, i ua rebolta amportante acuntiu ne l Nordeste: la [[Cunfederaçon de l Eiquador]]. Fui debelada, mas Don Pedro I saliu mui çgastado de l eipisódio. Outro grande çgeste de l Amperador fui por l Brasil na [[Guerra de la Cisplatina]], adonde l paíç nun mantebe l cuntrole subre la anton region de Cisplatina (hoije, [[Uruguai]]). Tamien aparecian ls purmeiros focos de çcontentamiento ne l [[Riu Grande de l Sul]], cun ls [[Guerra de l Farrapos|farroupilhas]]. [[Fexeiro:Independência ou Morte (1888).jpg|thumb|250px|left|[[Pedro Américo]]: ''L Grito de l Ipiranga'', 1888. [[Museu Paulista]]]] An [[1831]] l amperador decidiu bejitar las porbíncias, nua redadeira tentatiba de stablecer la paç anterna. La biaige deberie ampeçar por Minas Gerales; mas eilhi l amperador ancontrou ua recepçon frie, pus acabara de ser assassinado Lhíbero Badaró, un amportante jornalista de ouposiçon. Al tornar pa l Riu de Janeiro, Don Pedro deberie ser houmenageado puls pertueses, que preparában-le ua fiesta de apoio; mas ls brasileiros, çcordando de la fiesta, entrórun an cunflito cun ls pertueses, ne l eipisódio coincido cumo [[Nuite de las Garrafadas]]. Don Pedro tentou más ua medida: nomeou un gabinete de menistros cun suporte popular. Mas zamtendiu-se cun ls menistros i lhougo depuis demitiu l gabinete, sustituindo-lo por outro bastante ampopular. Frente a ua manifestaçon popular que recebiu l apoio de l eisército,nun tubo muita scolha, assi criou l quinto poder. Mas, nun dou cierto la eideia, i nun restou nada al amperador la nó ser la renúncia, ne l die [[7 de abril]] de [[1831]]. === Período regencial === {{Artigo percipal|[[Período regencial brasileiro]]}} Durante l período de 1831 a 1840, l Brasil fui gobernado por dibersos regentes, ancarregados de admenistrar l paíç anquanto l heirdeiro de l trono, D. [[Pedro II de l Brasil|Pedro II]], inda era menor<ref name="ReferenceA"/>. La percípio la regéncia era trina, ó seia, trés gobernantes éran respunsables pula política brasileira, inda assi cul ato adicional de 1834, que, para alhá de dar más outonomie para las porbíncias, sustituiu l carátener tríplice de la regéncia por un gobierno más centralizador. L purmeiro regente fui l Padre [[Diogo António Feijó]] , que notablizou-se por ser un gobierno de anspiraçones lhiberales, mas, debido a las pressones políticas i sociales, tubo que renunciar<ref>SOUSA, Otábio Tarquínio de. ''Stória de l Fundadores de l Ampério de l Brasil (b. BII: Diogo António Feijó''. Riu de Janeiro: Lhibrarie José Olympio Eiditora, 1957.</ref>. L gobierno de carátener lhiberal caiu para dar lhugar al de l cunserbador [[Araújo Lhima]], que centralizou l poder an sues manos, sendo atacado bementemente puls lhiberales, que solo tomórun l poder debido al golpe de la maioridade. Çtacan-se neste período la anstablidade política i la atuaçon de l tutor [[José Bonifácio]], que garantiu l trono para D. [[Pedro II de l Brasil|Pedro II]]. Tubo ampeço neste período la [[Reboluçon Farroupilha]], an que ls gaúchos reboltórun-se contra la política anterna de l Ampério, i declarórun la [[República Piratini]]. Tamien neste período ocorrírun la [[Cabanhada]], de [[Alagoas]] i [[Pernambuco]]; la [[Cabanhaige]], de l [[Pará]]; la [[rebolta de l Malés]] i la [[Sabinada]], na [[Bahia]]; i la [[Balaiada]], ne l [[Maranhon]]. === Segundo reinado === {{Artigo percipal|[[Segundo Reinado]]}} [[Fexeiro:Pedro-segundo-Brasilien.JPG|thumb|Don Pedro II.]] L [[Segundo Reinado]] tubo ampeço cul [[Golpe de la Maioridade]] ([[1840]]), que eilebou [[Pedro II de l Brasil|D. Pedro II]] al trono, antes de l 18 anhos, cun 15 anhos. La eiquenomie, que tubo cumo base percipal la agricultura – tornando-se l [[café]] l percipal perduto sportador de l Brasil durante l reinado de Pedro II, an sustituiçon a la [[canha-de-açucre]] –, apersentou ua spanson de 900%<ref>Anciclopedie Ancarta 2006</ref>. La falta de mano-de-obra, na época chamada de "''falta de braços para la lhaboura''", an cunsequéncia de la lhibertaçon de l scrabos fui solucionada cula atraçon de cientos de miles de [[eimigrante]]s, an sue maiorie [[eitalianos]], [[pertueses]]<ref name="Antrada de strangeiros ne l Brasil">{{Citation |archiveurl=https://web.archive.org/web/20251011021455/http://www.scielo.br/eimg/rebistas/rsp/b8s0/03t2.gif |archivedate=2025-10-11 |title=Antrada de strangeiros ne l Brasil |url=http://www.scielo.br/eimg/rebistas/rsp/b8s0/03t2.gif |accessdate=2009-04-12}}</ref> i almanes<ref name="bestibular.uol"/>. L que fizo l paíç zambolber ua base andustrial i ampeçar a spandir-se pa l anterior. Nesse período, fui custruída ua ampla rede ferrobiária, sendo l Brasil l segundo paíç lhatino-amaricano a amplantar este tipo de transporte, i, durante la [[Guerra de l Paraguai]], fui tendor de la quarta maior [[marina]] de guerra de l mundo<ref>[http://www.secon.unb.br/unbagencia/ag0403-03.htn UNB]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. La mano-de-obra scraba, por presson anterna de ouligarquias paulistas, mineiras i fluminenses, mantebe-se bigente até l anho de [[1888]], quando caiu na eilegalidade pula [[Lei Áurea]]. Antretanto, habie-se ancetado un gradual porcesso de decadéncia an [[1850]], anho de l fin de l tráfico negreiro, por presson de la [[Anglaterra]], para alhá de que l Amperador era contra la scrabidon, pula oupçon de l perdutores de café paulistas que preferian a mano de obra assalariada de l eimigrantes ouropeus, pula [[malária]] que dizimou la populuçon scraba naqueilha época i pula [[guerra de l paraguai]] quando ls negros que deilha partecipórun fúrun alforriados. A partir de [[1870]], assistiu-se al crecimiento de ls mobimientos [[República|republicanos]] ne l Brasil. An [[1889]], un [[golpe melitar]] tirou l cargo de [[Purmeiro Menistro]] de l [[Bisconde de Ouro Preto]], i, por ancentibo de republicanos cumo [[Benjamin Custant Botelho Magalhanes]], l [[Marechal Deodoro de la Fonseca]] proclamou la República i ambiou al eisílio la [[Família Amperial]]. Dibersos fatores cuntribuíran para la chimpa de la Monarquia, dentre ls quales: la ansastifaçon de la eilite agrária cula aboliçon de la scrabatura sin que ls propietários rurales fússen andenizados puls prejuízos sofridos, l çcontentamiento de l cafeicultores de l Oeste Paulista que se tornórun adetos de l [[Partido Republicano Paulista]] i de la aboliçon pus usában solo mano de obra ouropéia de l eimigrantes, i perdendo apoio de l melitares, specialmente de l [[eisército]] que se sentian çprestigiados antendendo que l amperador preferie la [[marina de l Brasil]] i que almejában más poder, i las anterferéncias de l Amperador an assuntos de la [[Eigreija]]. Nun houbo nanhue partecipaçon popular na [[proclamaçon de la República]]. L que ocorreu, tecnicamente fui un [[golpe melitar]]. L pobo brasileiro apoiaba l Amperador. L correspondente de l jornal "Diário Popular", de San Paulo, Aristides Lhobo, screbiu subre la derrubada de l ampério, la frase stórica: - ''La populaçon assistiu a aqueilho todo bestilizada, muitos acraditando tratar-se dua parada millitar''. Para poupar cunflitos, nun houbo bioléncia i la Família Amperial pudo silar-se na [[Ouropa]] an sigurança.<ref>[http://www.suapesquisa .com/storiadobrasil/proclamacaodarepublica.htn Sue Pesquisa .com.br]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Proclamaçon de la República</ref><ref>IBGE, ''[http://www1.ibge.gob.br/ibgeten/poboamiento/tabelas/eimigracao_nacionalidade_84a33.htn Eimigraçon ne l Brasil por nacionalidade]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}''.</ref> L período puode ser debedo an trés etapas percipales: * la chamada fase de ''cunsulidaçon'', que se stende de 1840 a 1850. Las lhuitas anternas son pacificadas, l [[Cafeiro|café]] ampeça la sue spanson, la tarifa [[Albes Branco]] permite la Era [[Irineu Eibangelista de Sousa|Mauá]]. * l chamado ''apogeu'' de l Ampério, un período marcado por grande stablidade política, quando de 1849 até 1889 nun acuntiu ne l Brasil nanhue reboluçon, algo inédito ne l mundo: 50 anhos de paç anterna nun paíç, permitida pul sistema parlamentarista,(l ''[[Segundo_Reinado#Parlamentarismo_.C3.A0s_abessas|parlamentarismo a las abessas]]' ') i pula política de troca de fabores. An tenermos de [[Relaçones Anternacionales]], l período ye marcado pula [[Queston Christie]] i pula [[Guerra de l Paraguai]]. * l chamado ''declínio'' de l Ampério, marcado pula [[Queston Melitar]], pula [[Queston Relegiosa]], pulas lhuitas abolicionistas i pul mobimiento republicano, que cunduzen al fin de l regime monárquico. === Lhibertaçon de l scrabos === [[Fexeiro:Lhei Áurea.jpg|thumb|left|<center>Oureginal de la [[Lei Áurea]], assinada pula Regente [[Isabel de l Brasil|Dona Isabel]] ([[1888]])</center>]] Ls purmeiros mobimientos contra la scrabidon fúrun feitos puls missionários jesuítas, que cumbatírun la scrabizaçon de l andígenas mas tolerórun la de l africanos. L fin gradual de l tráfico negreiro fui decidido ne l [[Cungresso de Biena]], inda an 1815. Zde 1810, la Anglaterra fizo ua série de eisigéncias la Pertual i passou a reprimir biolentamente l tráfico a partir de 1845, cula [[Bill Aberden|Lei Aberden]]. An [[1871]], l Parlamiento Brasileiro aprobou i la [[Isabel de l Brasil|Princesa Isabel]] assinou la Lhei 2.040, coincida cumo Lhei Riu Branco ó [[Lei de l Bentre Lhibre]], determinando que todos ls filhos de scrabos nacidos zde anton serien lhibres a partir de l 21 anhos. An [[29 de setembre]] de [[1885]], promulgou-se ua outra lhei, la [[Lei de l Sexagenários]] (Lhei Saraiba–Cotegipe) que determinaba que scrabos a partir de 60 anhos poderien ser lhibres<ref>[http://www.storiadobrasil.net/scrabidao/ Stória de l Brasil.net]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Scrabidon ne l Brasil: Ls Scrabos</ref>, mas na berdade era ua ironia, pus ls scrabos raramente passában de l 45 anhos. Zde 1880, habie sido criada la ''[[Sociadade Brasileira Cuntra la Scrabidon]]'' que, juntamente cula ''[[Associaçon Central Abolicionista]]''<ref>[http://www.meusestudos .com/storia-de l-brasil/segundo-reinado/fin-de l-scrabismo.html Mius studos .com]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Stória de l Brasil - Fin de l scrabismo</ref> i outras ourganizaçones, passou a ser coincida pula Cunfederaçon Abolicionista<ref name="CB">[http://www.culturabrasil.pro.br/decliniodoimperio.htn Cultura Brasil .com.br]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} L Ampério entra an crise (1870-1889)</ref> lhiderada por '''[[José de l Patrocínio]]''', filho dua scraba negra cun un padre. An 1884, ls gobiernos de l Ceará i de l Amazonas resolbírun abolir la scrabidon, ne l que fúrun pioneiros. Las fugas de scrabos prosseguian. L eisército se negaba a perseguir ls negros fugidos. Hai que lhembrar inda ls '''[[Caifases]]''', lhiderados por [[António Bento]]<ref name="CB"/>, que promobian la fuga de l negros, perseguian ls capitanes-de-mato i amenaçában ls senhores scrabistas<ref>[http://www.fdc.br/Artigos/..%5C%5CArquibos%5CArtigos%5C19%5CDiscriminacao.pdf Faculdade de Dreito de Campos]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Çcriminaçon</ref>. La aboliçon definitiba era neçaira. Habie 1 540 000 scrabos para populaçon de 14 milhones habitantes: cerca de 11%<ref name="CB"/>. Finalmente, l purmeiro-menistro cunserbador Juan Alfredo promobiu la botaçon dua lhei que determinaba la stinçon definitiba de la scrabidon. An [[13 de maio]] de 1888, la [[Isabel de l Brasil|Princesa Isabel]] assinou la [[Lei Áurea]], que yá habie sido aprobada pul Parlamiento, abolindo to i qualquiera forma de scrabidon ne l Brasil. Lhougo apuis de la Princesa assinar la Lhei Áurea, al cumprimentá-la, [[Juan Maurício Wanderley]], l [[baran de Cotejipe]], l solo parlamentar que botou contra l porjeto de la aboliçon de la scrabatura, profetizou: -''"La senhora acabou de redimir ua [[raça]] i perder l [[trono]]".'' La aristocracie scrabista, ouligarquia rural arruinada cula aboliçon sin andenizaçon, culpou l gobierno i aderiu al [[Partido Republicano]] na ouposiçon al regime: ua de las cunsequéncias de la aboliçon serie la chimpa de la Monarquia. La eiquenomie cafeira paulista de l oeste paulista, mas, quando cumparada a la de outras regiones, nun sofriu abalos, pus yá se baseaba na mano-de-obra lhibre, assalariada. Muitos scrabos negros permanecírun ne l campo, praticando ua eiquenomie de susisténcia an pequeinhos lhotes, outros buscórun las cidades, adonde entrórun nun porcesso de marginalizaçon. Zampregados, passórun a bibir an choças i barracos ne ls morros i ne ls subúrbios. L Brasil fui l redadeiro paíç de las Américas a abolir la scrabidon. == República (1889-persente) == === República Bielha (1889-1930) === {{Artigo percipal|[[Purmeira República Brasileira|República Bielha]]} } [[Fexeiro:Henrique Bernardelli - Proclamação da República.jpg|thumb|250px|[[Anrique Bernardelli]]: ''Marechal Deodoro de la Fonseca'', c. 1900.]] An [[15 de nobembre]] de [[1889]], l Marechal [[Deodoro de la Fonseca]] decretou l fin de l período amperial nun golpe melitar de Stado sob la forma dua quartelada quaije sin fuorça política i nanhun apoio popular<ref>U.S. Lhibrary of Cungress, Federal Research Dibision, Country Studies: Brazil, [http://lcweb2.lhoc.gob/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+br0022) "The Republican Era, 1889-1985"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Lhibrary of Cungress. Besitado an 16 de Agosto de 2007.</ref>, i l ampeço dun período republicano ditatorial, çtituindo l redadeiro amperador brasileiro, D. Pedro II, que tubo de partir an eisílio para la [[Ouropa]]. L nome de l paíç mudou de Ampério de l Brasil para '''Stados Ounidos de l Brasil'''. La purmeira [[custituiçon]] de la [[República]] de l Brasil fui feita die [[15 de nobembre]] de [[1890]]. Apuis de 4 anhos de [[ditadura]] cun un caos i bárias muortes de federalistas, negros lhutando por sous dreitos, antre outros, ampeçou-se la era cebil de la [[República Bielha]], cula chamada [[República Ouligárquica]]. ==== Cunflitos ==== L período fui marcado por einúmeros cunflitos, de naturezas çtintas. L purmeiro deilhes fui la [[Rebolta de la Bacina]], an [[1904]], que fui un mobimiento popular deflagrado na cidade de l Riu de Janeiro contra la bacinaçon cumpulsória<ref name="GOB">[http://www.brasil.gob.br/pais/storia/sec_xx/ Portal de l Gobierno Brasileiro]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Seclo XX</ref>. La [[Reboluçon Acreana]] fui l porcesso político-social que lhebou a la ancorporaçon de l território disse stado al [[Brasil]]. L período ampeça an júlio de [[1899]], quando l território ye proclamado stado andependiente, sob [[Luis Gálbeç Rodrígueç de Arias]], i termina an [[1903]], depuis que ls brasileiros residentes ne l lhocal bencen la çputa pula fuorça de las armas, comandados por [[José Plácido de Castro]]. La Reboluçon Acreana chegou al fin cula assinatura de l [[Tratado de Petrópolis]], an 1903, pul qual la Bolíbia cediu l território al Brasil - i l Peru aceitou la dibison de frunteiras - an troca de 2.000.000 de [[Libra Sterlina|Libras sterlinas]] i de la custruçon de la camino de fierro [[Madeira-Mamoré]], apelidada "[[Mad Marie]]". Durante l período cebil (1894-1930) ocorrírun outras grandes reboltas ne l paíç de carátener lhocalizado: [[Guerra de Canudos]], [[Rebolta de la Bacina]] i [[Rebolta de la Chibata]]. Ocorrírun, tamien, bárias reboltas de carátener stadual cumo la [[Reboluçon de 1923]] i la República de Princesa ocorrida na Paraíba an 1930. Nanhue destas reboltas fúrun tentatibas de se derrubar l gobierno federal, situaçon mui quemun ne ls demales países de la América Lhatina. L mobimiento tenentista i la [[Rebolta de l 18 de l Fuorte de Copacabanha]], an 1922, mas, fúrun amenaças sérias al gobierno de [[Eipitácio Pessona]]. La [[Guerra de l Cuntestado]] fui un cunflito armado antre la populaçon [[caboclo|cabocla]] i ls repersentantes de l poder stadual i federal [[brasil]]eiro trabado antre outubre de [[1912]] a agosto de [[1916]], nua region rica an [[Yerba mate|yerba-mate]] i [[madeira (material)|madeira]] çputada puls [[stados brasileiros]] de l [[Paraná]] i de [[Santa Catarina]]. [[Fexeiro:Lhampion MB.jpg|thumb|left|130px|"''Lhampion''"]] L [[cangaço]] ten sues ouriges an questones sociales i fundiárias de l [[Region Nordeste de l Brasil|Nordeste]] brasileiro, caraterizando-se por açones biolentas de grupos ó andebíduos eisolados: assaltában [[fazenda]]s, sequestrában lhatifundiários i saqueában camboios i armazénes. Nun tenien moradie fixa: bibian perambulando pul [[serton]], praticando tales crimes, fugindo i se scondendo<ref name="CSF"/>. L cangaceiro más famoso fui Birgulino Ferreira de la Silba, l "[[Birgulino Ferreira de la Silba|Lampion]]" , chamado l "Senhor de l Serton" i tamien "L Rei de l Cangaço". Atuou durante las décadas de [[década de 20|1920]] i [[década de 30|30]] an praticamente todos ls stados de l Nordeste brasileiro. Ne l die [[28 de júlio]] de [[1938]] na lhocalidade de Angicos, ne l stado de [[Sergipe]], Lhampion fui bítima dua amboscada adonde fui muorto junto cun sue mulhier, [[Marie Guapa]] i más nuobe cangaceiros. ==== República de l Café cun Lheite ==== {{Artigo percipal|[[Política de l café-cun-lheite]]}} Antre [[1889]] i [[1930]], l gobierno fui oufecialmente ua democracie custitucional i, a partir de 1894, la persidéncia alternou antre ls stados dominantes de la época [[San Paulo]] i [[Minas Gerales]]. Cumo ls paulistas éran grandes perdutores de café, i ls mineiros stában boltados a la porduçon lheiteira, i segundo perdutores de café de l Brasiil, la situaçon política de l período quedou coincida cumo [[Política de l Café-cun-Lheite]]<ref name=casahist>{{cite web| url=http://www.casahistoria.net/Brazil.htn#Republic_1889-1964| title=CasaHistória "Republic 1889-1964"| acessdate=2007-06-12}}</ref><ref name=uscongress>U.S. Lhibrary of Cungress, Federal Research Dibision, Country Studies: Brazil, [http://lcweb2.lhoc.gob/cgi-bin/query/r?frd/cstdy:@field(DOCID+br0022) "The Era of Getúlio Bargas, 1930-54"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[Fexeiro:Arte-moderna-8.jpg|190px|thumb|Cartaç de l redadeiro die de l eibento.]] Esse eiquilíbrio de poder antre ls stados, fui ua política criada pul persidente [[Campos Sales]], chamada de [[Política de l Stados]] ó [[Política de l gobernadores]]. La República Bielha terminou an 1930, cula [[Reboluçon de 1930]], lhiderada por [[Getúlio Dornelles Bargas|Getúlio Bargas]], un cebil, anstituindo-lo "Gobierno Probisório", até que nuobas eileiçones fússen cumbocadas. ==== Reboluçon cultural ==== {{Artigo percipal|[[Sumana de Arte Moderna]]}} La Sumana de Arte Moderna, tamien chamada de ''Sumana de 22'', repersentou ua berdadeira renobaçon de lhenguaige, na busca de spurmentaçon, na lhiberdade criadora na rutura cul passado i até corporal, pus la arte passou anton de la [[banguarda]], pa l [[modernismo ne l Brasil|modernismo]]< ref name="Pitoresco">[http://www.pitoresco .com.br/art_data/sumana/andex.htn Pitoresco .com.br]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Sumana de la Arte Moderna</ref>. L eibento marcou época al apersentar nuobas eideias i cunceitos artísticos<ref>[http://www.britannica .com/EBchecked/topic/533791/Sumana-de-Arte-Moderna Britannica Online Ancyclopedie] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080429160524/http://www.britannica.com/eb/topic-342088 |date=2008-04-29 }} {{Citation |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080429160524/http://www.britannica.com/eb/topic-342088 |archivedate=2008-04-29 |title=Archive copy |url=http://www.britannica.com/eb/topic-342088 |accessdate=2023-10-06}} Sumana de Arte Moderna</ref>. La [[poesie]] atrabeç de la declamaçon, antes era solo scrita. La música por meio de cuncertos, solo habie cantores sin acumpanhamiento de [[orquestra sinfónica|orquestras sinfónicas]]. La [[arte plástica]] eisibida an telas, [[scultura]]s i maquetes de [[arquitetura]], cun zeinhos arrojados i modernos. L adjetibo "nuobo" passou a ser marcado an todas estas manifestaçones que propunha algo ne l mínimo curjidoso i de antresse. Participórun de la Sumana nomes cunsagrados de l [[Modernismo brasileiro]], cumo [[Mário de Andrade]] i [[Oswald de Andrade]], [[Bítor Brecheret]], [[Anita Malfatti]], [[Menotti Del Pichia]], antre outros<ref name="Pitoresco"/>. === Era Bargas (1930-1945) === {{Artigo percipal|[[Era Bargas]]}} {{Artigo percipal|[[Getúlio Bargas]]}} ====La Reboluçon de 1930 i l Gobierno Probisório==== An [[1 de márcio]] de 1930 acuntece la redadeira eileiçon persidencial de la República Bielha. Çputórun essa eileiçon l gobernador de San Paulo [[Júlio Pristes de Albuquerque]] apoiado pul persidente [[Washington Lhuís]] i por 17 stados i por [[Getúlio Bargas]] apoiado solo por 3 stados: Minas Gerales, Paraíba i Riu Grande de l Sul. Júlio Pristes ye eileito i aclamado persidente, mas ls perdedores nun reconhecírun la bitória de Júlio Pristes. Assi, an 1930, acunte la [[Reboluçon de 1930]] iniada la [[3 de outubre]]. Quando las tropas rebolucionárias marchórun pa l Riu de Janeiro, anton capital federal, acuntece la [[24 de outubre]] un golpe melitar que depone i persidente [[Washington Lhuís]], que fura antes gobernador de San Paulo, i que fui silado, i ampede la posse de l persidente eileito [[Júlio Pristes]], un paulista. Ye formado ua [[Junta Gobernatiba Probisória de 1930|Junta Melitar Probisória]], la qual passa l poder la [[Getúlio Bargas|Getúlio Dorneles Bargas]], an [[3 de nobembre]] de 1930, ancerrando la República Bielha i ampeçando l Gobierno Probisório que ten Getúlio Bargas cumo sou xefe. An [[1934]] Getúlio Bargas ye eileito persidente de la república pula Assembléia Nacinanal Custituinte. [[Fexeiro:Getulio Vargas (1930).jpg|thumb|180px|left|Getúlio Bargas]] Lhougo apuis de a tomada de l poder an nobembre de [[1930]], [[Getúlio Bargas]] nomeou anterbentores federales para gobernar ls stados. Para [[San Paulo]] fui nomeado l tenente [[Juan Alberto Lhines de Barros]], un pernambucano, sendo que la maiorie de l lhíderes paulistas fúrun silados. L persidente eileito an 1930 [[Júlio Pristes]] que era gobernador de San Paulo nun puode tomar posse i tamien fui silado. Al se ampeçar l anho de [[1932]], crecen ls reclamos dessa eilite lhiderada pula [[Frente Sola Paulista]], an prol de l fin de la anterferéncia de l tenentes an San Paulo i dua assembléia nacional custituinte que ponerie fin al Gobierno Probisório, l qual era chamado puls paulistas de ''ditadura''.<ref>[http://www.cpdoc.fgb.br/nab_storia/htn/anos30-37/eib_frente_unica.htn FGB CPDOC]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Anhos de Ancerteza (1930 - 1937): Reboluçon Custitucionalista de 1932</ref>. Ua prebisible reaçon de l paulistas a un cunluio contra San Paulo i sous antresses yá fura percebida, an 1929, pul senador fluminense [[Irineu Machado]], que afirmou: {{quote2| ''La reaçon contra la candidatura de l Dr. Júlio Pristes repersenta nun un géstio contra l persidente de l stado, mas ua reaçon contra '''San Paulo, que se lhebantará''' porque esto quier dezir un géstio de lhegítima defesa de sous própios antresses''"!|''Irineu Machado}} <ref>HENRIQUES, Affonso, Ascenson i Chimpa de Getúlio Bargas, 3 belumes, Eiditora Record, 1965</ref>. Ls [[San Paulo|paulistas]], que mantenien un squema de domínio político durante la purmeira república, tentan articular ua reboluçon an 1932 para depor Getúlio Bargas. La justificatiba ancontrada pulas ouligarquias lhocales para buscar apoio de l pobo ye que l paíç percisaba dua Custituiçon, pus, zde 1930, Getúlio Bargas dezie que "assumia probisoriamente" la persidéncia i que l más cedo possible antregarie ua nuoba Custituiçon al paíç, cula susequente rializaçon de eileiçones para persidente<ref>[http://bestibular.uol .com.br/ultnot/resumos/ult2770u22.jhtn UOL Bestibular]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Getúlio Bargas anstaura nuobo porjeto nacional</ref>. Dende l nome de [[Reboluçon Custitucionalista de 1932]], deflagrada la [[9 de júlio]]. Júlio Pristes acraditaba, yá an [[1931]], que la situaçon de la ditadura staba se tornando ansustentable i declarou ne l eisílio an [[Pertual]]: {{quote2|''L que nun cumprende ye que ua [[nacion]], cumo l Brasil, após más dun [[seclo]] de bida custitucional i [[liberalismo]], retrogradasse para ua ditadura sin trabones i sin lhemites cumo essa que ne ls degrada i anxobalha perante l [[mundo]] ciblizado''!|Júlio Pristes}}<ref>Carta de Júlio Pristes pertencente al Arquibo Particular de Jacqueline Melo Ferreira.</ref>. Ls paulistas fúrun apoiados pul sul stado de l [[Mato Grosso]] adonde fui criado l [[Stado de Maracaju]], mas las tropas federales, ajudas pulas tropas gaúchas i mineiras, garantiran ua bitória de Getúlio Bargas depuis de 3 meses de lhuita, la qual fui la maior guerra cebil brasileira de todos ls tiempos. ==== L período custitucional de Getúlio Bargas==== An [[1934]], inda assi, l paíç ganha ua [[Custituiçon brasileira de 1934|Custituiçon]]. Getúlio Bargas ye eileito persidente. Este gobierno custituicional durou trés anhos até 1937. Fúrun anhos cunturbados, an que acuntece cierta polarizaçon na política nacional<ref name=uscongress/><ref>Balença, Márcio M. [http://www.lse.ac.uk/colletions/geographyAndEnbironment/research/Researchpapers/rp58.pdf "Patron-Client Relationes and Politics in Brazil: La Storical Oberbiew"]. Retriebed June 16, 2007</ref>. Dun lhado ganha fuorça la squierda, repersentada principalmente pula [[Aliança Nacional Lhibertadora]] (ANL) i pul [[Partido Quemunista Brasileiro]] (PCB); de outro la dreita, que ganha forma nun mobimiento de anspiraçon fascista chamado [[Antegralismo]]. Ua articulaçon rebolucionária de squierda ye tentada an [[1935]], chamada de [[Antentona Quemunista]], por parte dun setor de las fuorças armadas i de alguns andebíduos lhigados la [[URSS]]. Un de l percipales lhíderes disse mobimiento fui l ex- tenente de l eisército [[Luís Carlos Pristes]], que chimpa preso i quedou ancomunicable por 8 anhos. Sue mulhier, la quemunista i judie [[Olga Benário]], ten un çtino pior: L [[Supremo Tribunal Federal]] la spatriou para la Almanha Nazista, seguindo ls acuordos de stradiçon bigentes antre Brasil i [[Almanha]] que mantenien relaçones diplomáticas normales. Olga acaba morrendo nun [[campo de cuncentraçon]], cuncluindo un de l eipisódios más bexatórios de la política sterna brasileira. L scritor [[Graciliano Galhos]] tamien ye preso depuis de la [[Antentona Quemunista]], supostamente por praticar atebidades subbersibas. Un retrato de sous dies na prison i de la situaçon política anstable de l paíç stá grabado an sou lhibro [[Mimórias de l Cárcere]]. ====L Stado Nuobo==== Grácias al clima de pánico probocado pula polarizaçon política (ls antegralistas tentan un ''putsch'' algun tiempo depuis, an [[1938]]), Getúlio Bargas articula ua situaçon que le permite decretar un [[golpe de stado]] dous meses antes de la eileiçon persidencial marcada para janeiro de 1938. An [[10 de nobembre]] de [[1937]], Getúlio Bargas anuncia l [[Stado Nuobo (Brasil)|Stado Nuobo]]. La justificatiba purmária de l golpe ye la eisisténcia dun plano quemunista para a tomada de l poder, "apoiado por Moscobo" - ye l chamado [[Plano Cohen]]. Más tarde çcubriu-se que l plano fui ua armaçon de l agentes de Getúlio Bargas. L apoio melitar i l apoio de la classe média garante l sucesso de l golpe, pus hai algun tiempo crecian ls miedos de que l quemunismo poderie promober ua reboluçon ne l Brasil. Getúlio Bargas cunsegue prolongar sous anhos de persidéncia até [[1945]]. Ye amblemático notar que ua de las figuras más coincidas de sou gobierno fui l xefe de polícia [[Filinto Muller]]. La [[censura]] ouprime la spresson artística i científica: an [[1939]] ye criado l [[Departamiento de Amprensa i Propaganda|DIP]], Departamiento de Amprensa i Propaganda. Para alhá de la censura, l [[Departamiento de Amprensa i Propaganda|DIP]] atuaba na propaganda pró-Bargas i cuntrária a la [[República Bielha]], fazendo cun que la eimaige de l persidente fusse saltada al stremo. [[Fexeiro:Stado Nobo2 - 1935.jpg|thumb|200px|right|Cartaç de l gobierno de l [[Estado Nuobo (Brasil)|Stado Nuobo]] (1935): "''(...) L Brasil stá de pie, bigilante i çpuosto a todo ampenhado na cunquista de sou çtino eimortal!''"]] Por essas caratelísticas ye que, ampeçada la [[Segunda Guerra Mundial]], nun se sabie se Getúlio Bargas apoiarie l [[Eixe (stória)|Eixe]] (cun quien parecie tener más afinidade) ó ls [[Aliados]]. L clima de tenson culminara na adeson als países aliados an [[1942]], apuis de ataques almanes an nabios mercantes brasileiros que resultórun na muorte de dezenas de pessonas. La barganha getulista oubtibera bantaiges eiconómicas i melitares: anstituiu-se un acuordo eiconómico cun ls [[Stados Ounidos de la América|Stados Ounidos]] que possiblitara la amplantaçon de la [[Cumpanha Siderúrgica Nacional]] (CSN). Para alhá desso, outro acuordo possiblitara l reaparelhamiento de las fuorças armadas brasileiras. Para alhá de la CSN, houbo outras amportantes cunquistas feitas pul Stado Nuobo tales cumo: l [[Menistério de la Aeronáutica]], la [[Fuorça Aérea Brasileira]], l [[Cunseilho Nacional de l Petrólio]], l [[Departamiento Admenistratibo de l Serbício Público]], la [[Cumpanha Siderúrgica Nacional]], la [[Cumpanha Nacional de Álcalis]], la [[Cumpanha Bal de l Riu Doce]], l [[Anstituto de Resseguros de l Brasil]], la [[Cumpanha Hidrelétrica de l San Francisco]], la strada [[Riu-Bahia]], l [[Código Penal]], l [[Código de Porcesso Penal Brasileiro]] i la [[Cunsulidaçon de las Lheis de l Trabalho]], la [[Justícia de l Trabalho]], l [[salário mínimo]] i la stablidade ne l amprego de l trabalhador, apuis de de dieç anhos ne l amprego. La presson popular pula criaçon dua fuorça spedicionária torna-se cuncreta, mesmo contra la bontade de Bargas, que afirmara que l ambio de tropas brasileira ocorrerie quando "la queluobra fumar". Más tarde, percebendo la crecente presson anterna (camadas médies ourbanas) i sterna (ls Stados Ounidos temian ua possible desestablizaçon de poder ne l Brasil, nun deseiosa an tiempos de guerra), Bargas cediu, criando la [[Fuorça Spedicionária Brasileira]] (FEB); cujo lhema fura "''La Queluobra Bai Fumar''". La cumpensaçon a la ajuda financeira dou-se de forma lhogística i material: garantiu-se l suprimiento de matérias-primas als aliados ([[Ciclo de la borraixa|2º ciclo de la borraixa]]), i permitiu-se la anstalaçon dua base melitar na region Nordeste (Riu Grande de l Norte), garantido l domínio lhogístico i melitar de l aliados subre l atlántico sul. Al término de la guerra, fazie pouco sentido que Getúlio Bargas cuntinasse ne l poder. L [[fascismo]] fura derrotado, i ls brasileiros notórun esso. Getúlio Bargas ye fuorçado a renunciar an [[29 de outubre]] de [[1945]] pulas fuorças armadas, seguindo para sou stado natal, l [[Riu Grande de l Sul]], i eilegendo-se senador de la república. === República Nuoba (1945-1964) === {{Artigo percipal|[[República Nuoba (Brasil)]]}} L período coincido cumo '''República Nuoba''' ó '''República de 46''' ampeça cula renúncia fuorçada de Bargas, an outubre de 1945<ref name="ABL">[http://www.academia.org.br/abl/cgi/cgilua.se/sys/start.htn?anfoid=581&sid=335 Academia Brasileira de Lhetras] Getúlio Bargas</ref>. L General [[Eurico Gaspar Dutra]] fui l persidente eileito i ampossado ne l anho seguinte. An [[1946]] fui promulgada nuoba [[custituiçon brasileira de 1946|Custituiçon]]<ref>[http://t.wikisource.org/wiki/Custitui%C3%A7%C3%A3o_de l_Brasil_de_1946 Wikisource] Custituiçon de 1946 de l Stados Ounidos de l Brasil</ref>, más democrática que a anterior, restaurando dreitos andibiduales. [[Fexeiro:Maracana anternal biew.jpg|thumb|right|300px|Maracanana: Palco de l jogos de la [[Seleçon Brasileira de Futebol|seleçon nacional]] na [[Copa de l Mundo FIFA de 1950]].]] An [[1950]], l Brasil recibe la [[Copa de l Mundo de Futebol]]. Anque perder la final pa l [[Seleçon Uruguaia de Futebol|Uruguai]], por 2 a 1<ref>[http://www.fifa .com/worldcup/archibe/eidition=7/results/andex.html FIFA .com] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130725225720/http://fifa/ |date=2013-07-25 }} 1950 FIFA World Cup Brazil {{en}}</ref>, coloca l paíç definitibamente an çtaque ne l cenário anternacional, bate todos ls recordes i deixa cumo lhegado l [[Stádio de l Maracanana]], l maior de l paíç<ref>[http://www.worldstadiums .com/south_america/countries/brazil/riu_de_janeiro.shtml World Stadiums]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. Nesse anho, Getúlio Bargas fui más ua beç eileito persidente, desta beç pul boto direto<ref name="ABL"/>. An sou segundo gobierno fui criada la [[Petrobrás]], fruito de tendéncias nacionalistas que recebírun suporte de las camadas ouperárias, de l anteletuales i de l mobimiento studantil. Mas, ls tiempos nun éran más ls mesmos, i Getúlio nun cunseguiu cunduzir tan bien l sou gobierno. Pressionado por ua série de eibentos, an [[1954]] Getúlio Bargas comete suicídio drento de l [[Palácio de l Catete]]<ref name="ABL"/>. Assume l bice-persidente, [[Juan Fernandes Campos Café Filho]]. [[Fexeiro:Chamber of Deputies of Brazil 2.jpg|thumb|260px|left|La [[Cámara de l Deputados de l Brasil]], la [[cámara baixa]] de l [[Cungresso Nacional de l Brasil|Cungresso Nacional]].]] An [[1955]], [[Juscelino Kubitschek]] fui eileito persidente i tomou posse an janeiro de [[1956]], inda que tenga anfrentado tentatibas de golpe<ref>[http://www.cpdoc.fgb.br/nab_jk/htn/biografies/juscelino_kubitschek.asp FGB-CPDOC]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Juscelino Kubitschek</ref>. Sou gobierno caraterizou-se pul chamado [[zambolbimentismo]], doutrina que se detenie ne ls abanços técnico-andustriales cumo suposta eibidéncia dun abanço giral de l paíç<ref>[http://www.britannica .com/EBchecked/topic/324243/Juscelino-Kubitschek Britannica Online Ancyclopedie] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080429160524/http://www.britannica.com/eb/topic-342088 |date=2008-04-29 }} {{Citation |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080429160524/http://www.britannica.com/eb/topic-342088 |archivedate=2008-04-29 |title=Archive copy |url=http://www.britannica.com/eb/topic-342088 |accessdate=2023-10-06}} Juscelino Kubitschek</ref>. L lhema de l zambolbimentismo sob Juscelino fui ''50 anhos an 5''<ref>{{cite web |title=Plano de Metas criado por JK fui un marco de la eiquenomie brasileira |date=2006-02-17 |url=http://aol.ounibersiabrasil.net/materie/materie.jsp?materie=10094 |outhor=Renato Marques |acessdate=2007-08-12 }}</ref>. An [[1960]], Kubitschek inaugurou [[Brasília]], la nuoba capital de l Brasil<ref>[http://www.suapesquisa .com/storiadobrasil/goberno_jk.htn Sue Pesquisa .com]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Gobierno JK</ref>. Yá an [[1961]], [[Jánio Quadros]], eileito an 1960, assumiu la persidéncia, mas renunciou an agosto de l mesmo anho<ref name=HELIO>SILBA, Hélio i CARNEIRO, Marie Cecilia Ribas. ''La Renúncia 1961''. San Paulo: Eiditora Trés, 1975.</ref>. Jánio, un ex- porsor paulista que pregaba la moralizaçon de l gobierno i era nembro de la [[UDN]], fizo un gobierno cuntraditório: al lhado de medidas polémicas (cumo la proibiçon de lhança perfume i de la briga de galho), l persidente cundecorou l rebolucionário [[Argentina|argentino]] [[Che Guebara|Ernesto Che Guebara]]< ref name=ORDEM>[http://almanaque.fuolha.uol .com.br/brasil_20ago1961.htn ''Jánio cundecora Guebara.'' Fuolha de S.Paulo, 20 de agosto de 1961]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=ORDEMb>[http://www.piturapixel .com/blog/?p=509 Jánio cundecora Guebara]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, para la supresa de la UDN. Cula cundecoraçon, Jánio tentaba ua aprossimaçon cul bloco socialista para fines stritamente eiconómicos, mas assi nun fui la anterpretaçon de la dreita ne l Brasil, que passou a alardear l pánico cula "eiminéncia" de l quemunismo. L bice-persidente [[Juan Goulart]], popularmente coincido cumo Jango, assumiu apuis de ua rápida crise política: ls melitares nun querien aceitá-lo na persidéncia, alegando l "peligro quemunista", ó seia que Jango era simpatizante de l [[quemunismo]] i mantenie bários quemunistas an sou gobierno. Para alhá de ex- menistro trabalhista, Goulart ancontraba-se na [[China]] quando de la renúncia de Jánio Quadros. Ua seluçon antermediária ye acertada i anstala-se l [[parlamentarismo]] ne l Brasil. An [[1963]], antretanto, Juan Goulart recuperou la xefia de gobierno cul plebiscito que aprobou la buolta de l [[persidencialismo]]. Juan Goulart gobernou até [[1 de abril]] de 1964, quando se refugiou ne l [[Uruguai]] deposto que fui pula Reboluçon de 1964. Ne l sou gobierno houbo custantes porblemas criados pula ouposiçon melitar, an parte debido la sou nacionalismo i posiçones políticas radicales cumo la de l Slogan "''Na lhei ó na marra''" i "''tierra ó muorte''", an relaçon a la [[reforma agrária]] . L maior protesto de l setores cunserbadores de la sociadade contra sou gobierno acunteciu nas cidades de San Paulo i Riu de Janeiro, an [[19 de márcio]] de 1964, cula chamada [[Marcha de la Família cun Dius pula Lhiberdade]]. === Regime Melitar (1964-1985) === {{Artigo percipal|[[Ditadura melitar ne l Brasil (1964-1985)]]}} L gobierno de Juan Goulart fui marcado por alta [[anflaçon]], stagnaçon eiconómica i ua fuorte ouposiçon de la [[Eigreija Católica]] i de las [[fuorças armadas]] que l acusában de permitir la andeciplina nas Fuorças Armadas i de fazer un gobierno de carátener squerdista. An [[31 de márcio]] de [[1964]] las Fuorças Armadas rializan un [[Golpe Melitar de 1964]], çtituindo Juan Goulart que se silou ne l [[Uruguai]]. Ls lhíderes cebiles de l golpe, fúrun ls gobernadores de l stados de l Riu de Janeiro, [[Carlos Lhacerda]], de Minas Gerales, [[Magalhanes Pinto]] i de San Paulo, [[Adhemar Pereira de Barros|Adhemar de Barros]]. La maiorie de l melitares que partecipórun de l golpe de stado éran ex- tenentes de la [[Reboluçon de 1930]]. Fúrun 5 ls persidentes de la república, todos generales de eisército, durante l [[regime melitar]]: l General [[Humberto de Alencar Castielho Branco]], seguido pul General [[Arthur de la Cuosta i Silba]] ([[1967]]-[[1969]]), eileitos pul [[Cungresso Nacional]]. L General [[Emílio Garrastazu Médici]] (1968-74) fui scolhido pula Junta Melitar que assumira l poder cula muorte de Cuosta i Silba an 1969 i eileito pul Cungresso Nacional. L General [[Ernesto Geisel]] (1974-79) i l General [[Juan Batista de Oulibeira Figueiredo]] (1979-84) fúrun eileitos por coleijos eileitorales formados pul Cungresso Nacional más repersentantes de las assembléias lhegislatibas de l stados. Antre las caratelísticas adquiridas puls gobiernos decorrientes de l golpe melitar, tamien chamado de ''"Reboluçon de 1964"'' i de ''"Cuntra-Reboluçon de 1964"'', çtacan-se l cumbate a la [[subberson]], la supresson de alguns dreitos custitucionales de l eilemientos i anstituiçones lhigados a la suposta tentatiba de golpe puls quemunistas, i ua fuorte [[censura]] a la [[amprensa]], apuis de la eidiçon de l [[Ato Anstitucional Númaro Cinco|AI-5]] de [[13 de dezembre]] de [[1968]]. L golpe de stado fui chamado de ''"Cuntra-Reboluçon de 1964"'' porque ls golpistas stában tentando ampedir ua probable reboluçon quemunista ne l Brasil, ne ls moldes de la recén ocorrida [[reboluçon cubana]] ocorrida anhos antes.<ref>ROLLEMBERG, Denise, ''L apoio de Cuba a la lhuita armada ne l Brasil'', Eiditora Mauad, Riu de Janeiro, 2001</ref> [[Fexeiro:Humberto Castelo Branco, presidente do Brasil, 1964.jpg|thumb|left|<center>Castielho Branco</center>]] An [[1965]], pul Ato Anstitucional nº 2, todos ls [[Partido político|partidos políticos]] anton eisistentes son declarados zaparecidos, i tubo ampeço la antensificaçon de la represson política als quemunistas. Solamente dous partidos éran permitidos, la [[Aliança Renobadora Nacional]] (ARENA), i l [[Mobimiento Democrático Brasileiro]] (MDB), que bino a serbir de refúgio a to la squierda i strema squierda política. An pequeinhos [[munecípio]]s, mas, la dibison antre ls dous partidos, ó las bezes, drento de l mesmo [[partido político]], pus cada partido podie lhançar até 3 candidatos a prefeito (las sublegendas), nun era eideológica, mas si çputas pessonales antre ls lhíderes lhocales. An 1970, l MDB quaije fui zaparecido por tener tenido ua botaçon mínima pa l Cungresso Nacional. An 1967, l nome de l paíç fui alterado para '''República Federatiba de l Brasil'''<ref>CasaHistória website, [http://www.casahistoria.net/Brazil.htn#Melitary_Rule "Melitary Rule"], retriebed June 12, 2007</ref>. An [[15 de márcio]] de [[1967]], promulgada la [[Custituiçon brasileira de 1967|sesta Custituiçon Brasileira]] pul Cungresso, anstitucionalizando l mobimiento, i stablecendo eileiçones andiretas para persidente, rializada bie coleijo eileitoral, este eileito diretamente. A partir daquel die quedában rebogados ls atos anstituicionales baixados zde 1964. Sendo que nesse mesmo die, delantre de l crecimiento de l mobimientos de cuntestaçon al regime melitar, l General Arthur de la Cuosta i Silba assumiu la persidéncia de la república. Mas esta normalidade anstitucional dada pula custituiçon de 1967 durou pouco. An [[13 de dezembre]] de 1968, Cuosta i Silba fechou l Cungresso Nacional i decreta l [[Ato Anstitucional Númaro Cinco|Ato Anstitucional nº 5]], l [[AI-5]], que le dou l dreito de ancerrar l Parlamiento, cessar dreitos políticos i suprimir l dreito de [[habeas-corpus]]. An 1969 ye feito ua ampla reforma de la custituiçon de 1967, coincida cumo emenda custituicional nº 1 que a torna más outoritária. Neste período, antensificou-se la [[guerrilha|luita armada]] nas cidades i ne l campo an busca de la derrubada de l gobierno melitar. Praticamente, todo tubo ampeço cul atentado ne l [[Aeroporto Anternacional de l Guararapes]], an [[Recife]], an [[1966]], cun dibersos muortos i feridos, i an dibersos outros puntos de l paíç, principalmente an San Paulo i Riu de Janeiro. Fui apuis de la cunfiguraçon desta cunjuntura de terror i justíciamientos de la parte de l grupos quemunistas que la censura tubo sue amplantaçon cunsulidada. An [[1969]], Cuosta i Silba sofriu ua [[trombose]] i quedou ancapacitado; ua junta melitar formada puls comandantes de las [[Fuorças Armadas]] assumiu l poder. An outubre, l General Médici tomou posse cumo persidente eileito pul Cungresso Nacional que el pediu que fusse reabierto. Médici comanda l período de maior represson als grupos squerdistas que cumbatian la ditadura melitar, an special, la represson als grupos de terroristas i guerrilheiros marxistas, cun suspeitos i colaboradores sendo presos, ocasionalmente torturados, silados ó muortos an cunfrontos cun las fuorças policiales de l Stado. An 1969, ls terroristas atacórun l Quartel General de l II Eisército, atual [[Comando Melitar de l Sudeste]], an San Paulo, quando morriu l suldado [[Mário Kozel Filho]]. Ne l gobierno Médici tubo ampeço l mobimiento guerrilheiro ne l [[Guerrilha de l Araguaia|Araguaia]] i la rializaçon de [[sequestro]]s de [[ambaixador]]s estrangeiros i assaltos a bacos comerciales por grupos de squierda. Estes sequestros éran usados, an sue maiorie, cumo forma de pressionar l gobierno melitar a lhibertar presos políticos. Apuis de la redemocratizaçon de l paíç, cuntablizou-se pouco más de trezientos muortos, de ambos ls lhados. An [[1974]], l General [[Ernesto Geisel]] assumiu la persidéncia, tenendo que anfrentar grandes porblemas eiconómicos, causados pula [[díbeda sterna]] criada pul gobierno Médici, i agrabados pula crise anternacional de l [[petrólio]], i ua alta taxa de [[anflaçon]]<ref name="Geisel">http://eilogica.br.antener.net/crdubeux/hgeisel.html{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. [[Fexeiro:Diretas ja 1.JPG|thumb|250px|<center>Manifestaçon pulas [[Diretas Yá|Diretas]], an [[1984]]</center>]] Geisel ampeçou la abiertura democrática<ref name="Geisel"/> "lhenta, gradual i sigura", que fui cuntinada pul sou sucessor, l [[Juan Batista de Oulibeira Figueiredo|General Figueiredo]] (1979-85). Figueiredo nun solo permitiu l retorno de políticos silados ó banidos de las atebidades políticas durante ls [[década de 1960|anhos 60]] i [[década de 1970|70]]. Fúrun anistiados ls melitantes de las guerrilhas de l tiempo de gobierno Médici. Figueiredo tamien outorizou que estes anistiados cuncorressen nas [[eileiçon]]es municipales i staduales an [[1982]]. L regime melitar termina cun las eileiçones andiretas para persidente an [[1984]], cun [[Paulo Maluf]] cuncorrendo pul [[PDS]] i [[Tancredo Niebes]] pul [[Partido de l Mobimiento Democrático Brasileiro|PMDB]] apoiado pula [[Frente Lhiberal]], dissidéncia de l PDS lhiderada por [[José Sarney]] i [[Marco Maciel]]. Benceu Tancredo Niebes, na eileiçon andireta de [[15 de janeiro]] de 1985, para gobernar por 6 anhos, a partir de [[15 de márcio]] de 1985, até 1991. Essas eileiçones, las redadeiras andiretas de la stória brasileira, fúrun precedidas dua einorme campanha popular an fabor de eileiçones diretas, lhebada a cabo por partidos de ouposiçon, la frente l [[Partido de l Mobimiento Democrático Brasileiro|PMDB]], que buscaba la aprobaçon pul Cungresso Nacional de la Emenda Custitucional que propunha la rializaçon de eileiçones diretas. La campanha fui chamada de "[[Diretas yá]]", i tenie la frente l deputado [[Dante de Oulibeira]], criador de la perpuosta de Emenda. An [[25 de abril]] de 1984, la emenda fui botada i oubtebe 298 botos a fabor, 65 contra, 3 abstençones i 112 deputados nun cumparecírun al plenário ne l die de la botaçon. Assi la emenda fui rejeitada por nun alcançar l númaro mínimo de botos para la aprobaçon de la [[emenda custitucional]]. Las percipales rializaçones de l gobiernos melitares fúrun: la [[Puonte Riu-Niterói]], ls [[metro]] de San Paulo i Riu de Janeiro, la [[central núclear hidrelétrica de Itaipu]], la barraige de Sobradinho, la [[Açominas]], la [[Camino de fierro de l Aço]], la [[rodobia Transamazónica]], l [[FGTS]], l [[BNH]], la reforma admenistratiba atrábes de decreto-lhei nº 200, l [[Banco Central de l Brasil]], la [[Polícia Federal]] i l sistema [[DDD]]. === Nuoba República (1985-persente) === {{Artigo percipal|[[Nuoba República]]}} L purmeiro persidente cebil eileito zde l golpe melitar de 1964 fui [[Tancredo Niebes]]. El nun chegou a assumir, sendo ouperado ne l die [[14 de márcio]] de 1985 i cuntraindo anfeçon spitalar. Ne l die de la posse, [[15 de márcio]] de [[1985]], assume anton [[José Sarney]] de modo anterino, i apuis de [[21 de abril]], data de l falecimiento de Tancredo Niebes, cumo persidente an carátener pleno. La [[democracie]] fui re-stablecida an [[1988]], quando la atual [[Custituiçon brasileira de 1988|Custituiçon Federal]] fui promulgada<ref>{{cite web |title=Eiletion Resources on the Anterneta: Federal Eiletiones in Brazil |url=http://eiletionresources.org/br/andex_en.html |date=2006-10-30 |outhor=Manuel Álbareç-Ribera |acessdate=2007-06-20}}</ref>. [[Fernando Collor de Mello|Fernando Collor]] fui eileito an 1989, na purmeira eileiçon direta para Persidente de la República zde 1964<ref name=Gober>{{cite web |url=http://www.brasil.gob.br/angles/about_brazil/story/xx_cent/ | publisher=Brazilian Gobernment website |title=20th century (1990-1992 The Collor Gobernment) |acessdate=2007-06-20}}</ref>. Sou gobierno perdurou até [[1992]], quando renunciou debido a porcesso de "''[[ampeachment|ampugnaçon]]' '" mobido contra el. L porcesso de afastamiento acunteciu an decorréncia dua série de denúncias ambolbendo l Persidente Collor an squemas de [[Corrupçon política|corrupçon]], que serien comandados pul sou ex- tesoureiro de campanha, [[Paulo César Fazeries]]<ref name=Gober/><ref>{{cite web |url=http://lhinks.jstor.org/sici?sici=0022-1937(1993)35%3A1%3C1%3ATRAFOP%3E2.0.CO%3B2-0 |title=The Rise and Fall of Persident Collor and Its Ampat on Brazilian Democracy | publisher=JSTOR | acessdate=2007-07-19}}</ref>. L bice-persidente, Itamar Franco, assume an sou lhugar. Ne l gobierno de [[Itamar Franco]] ye criado l [[Plano Rial]], articulado por sou Menistro de la Fazenda, [[Fernando Anrique Cardoso]]<ref>ROCHA, Sonia, Rebista Brasileira de Studos Populacionales - TEXTO PARA DISCUSSÃO Nº 439 RENDA I POBREZA: OS IMPACTOS DO PLANO REAL, Riu de Janeiro, dezembre de 1996, pág. 1. Çponíbel an [http://www.ipea.gob.br/pub/td/td0439.pdf]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. L gobierno Itamar cuntou cula persença de bários senadores cumo menistros. Cardoso fui eileito an [[1994]] i releito an [[1998]]. Cumpre dous mandatos i transmite la faixa persidencial al sou sucessor an [[1° de janeiro]] de [[2003]]. L candidato Lhuis Ampeço Lhula de la Silba, de l [[Partido de l Trabalhadores|PT]], fui eileito persidente cun aprossimadamente 61% de l botos bálidos. Lhula repetirieb l feito an [[2006]], sendo releito ne l segundo turno çputado contra [[Giraldo Alckmin]], de l mesmo [[PSDB]]<ref>[http://noticias.tierra .com.br/eileicoes2006/anterna/0,,OI1219137-EI6652,00.html Tierra]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Amboras - Eileiçones 2006: Lhula bence Alckmin i ye releito persidente. 29/10/2006</ref>. [[Fexeiro:Port Santos.jpg|200px|thumb|Eimaige de l [[Porto de Santos]]. Las sportaçones son l simblo de l nuobo crecimiento eiconómico.]] Apesar de la stablidade macro-eiconómica que reduziu las taxas de anflaçon i de juros i oumentou la renda per capita, colocando l paíç nua lhista de l países más promissores de l mundo, al lhado de [[China]], [[Rússia]], [[Índia]] i [[África de l Sul]] cun Fernando Anrique i Lhula, defrenças remanescen inda antre la populaçon ourbana i rural, ls stados de l norte i de l sul, ls pobres i ls ricos<ref name="WB"/>. Alguns de l zafios de l gobiernos ancluen la necidade de promober melhor anfra-strutura, modernizar l sistema de ampostos, las lheis de trabalho i reduzir la zeigualdade de renda i deminuir l [[custo brasil]]. La eiquenomie brasileira cuntén ua [[andústria]] zambolbida, anclusibe cun [[andústria aeronáutica]] i ua [[agricultura]] zambolbida i associada a la andústria - l [[agronegócio]], sendo que l setor de [[serbício]]s cada beç ganha más peso na eiquenomie . Las recentes admenistraçones spandírun la cumpetiçon an portos marítimos, caminos de fierro, an telquemunicaçones, an geraçon de eiletricidade, an çtribuiçon de l gáç natural i an aeroportos cul albo de promober l melhoramiento de la anfra-strutura. L Brasil ampeçou a a tornar-se para las [[sportaçon]]es an [[2004]], i mesmo cun un rial balorizado atingiu an [[2007]] sportaçones de US$ 160,649 bilhones, [[amportaçon]]es de [[US$]] 120,610 bilhones<ref name="CIA">[https://www.cia.gob/lhibrary/publicationes/the-world-fatbok/geos/br.html CIA World Fatbok]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} Brazil</ref>, l que coloca l paíç antre ls 21 maiores sportadores de l planeta<ref>[[The World Fatbok]], besitado 30 de márcio de 2007, [https://www.cia.gob/lhibrary/publicationes/the-world-fatbok/rankorder/2078rank.html Rank Ourder - Sports]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}.</ref>. {{ref-section}} == {{Ber tamien}} == {{Correlatos| |commones = Category:Story of Brazil |wikisource = Catadorie:Decumientos stóricos brasileiros |wikiquote = Catadorie:Brasil |wikilibros = Stória de l Brasil }} {{Portal-Br}} * [[Aneixo:Bibliografie de la Stória de l Brasil|Bibliografie de la Stória de l Brasil]] {| | === Lhistas === * [[Lista de gobernantes de l Brasil]] ** [[Rei de l Brasil]] ** [[Lista de persidentes de l Brasil]] ** [[Lista de purmeiros-menistros de l Brasil]] ** [[Lista de persidentes de la Cámara de l Deputados de l Brasil]] ** [[Lista de senadores de l Brasil]] ** [[Aneixo:Lhista de menistros de las Relaçones Steriores de l Brasil|Lista de menistros de las Relaçones Steriores]] ** [[Lista de gobernadores de l Brasil quelonial]] * [[Lista de famílias políticas de l Brasil]] * [[Eileiçones persidenciales ne l Brasil]] * [[Eileiçones staduales ne l Brasil]] * [[Eileiçones federales ne l Brasil]] * [[Eileiçones municipales ne l Brasil]] === Regionales === * [[Stória de la Region Nordeste de l Brasil]] * [[Stória de la Region Sudeste de l Brasil]] * [[Stória de la region Sul de l Brasil|Stória de la Region Sul de l Brasil]] * [[Stória de la region Norte de l Brasil|Stória de la Region Norte de l Brasil]] * [[Stória de la region Centro-Oeste de l Brasil|Stória de la Region Centro-Oeste de l Brasil]] | === Temáticas === * [[Censura ne l Brasil]] * [[Colonizaçon de l Brasil]] * [[Stória de l dreito de l trabalho ne l Brasil|Stória de l Dreito de l Trabalho ne l Brasil]] * [[Stória de la eiducaçon ne l Brasil|Stória de la Eiducaçon ne l Brasil]] * [[Scrabidon ne l Brasil]] * [[Frunteiras de l Brasil]] * [[Stória de la arte ne l Brasil]] * [[Stória eiconómica de l Brasil]] * [[Stória melitar de l Brasil]] * [[Stória de la andustrializaçon ne l Brasil|Stória de la Andustrializaçon ne l Brasil]] * [[Luitas i reboluçones ne l Brasil]] * [[Ouriges de l home brasileiro]] * [[Religiones ne l Brasil]] === Generalidades === * [[Cronologie de la Stória de l Brasil]] * [[Cronologie de l Brasil durante la Segunda Guerra Mundial]] * [[Toponímia de l Brasil]] ** [[Ouriges de l nome Brasil]] * [[Bibliografie de la Stória de l Brasil]] * [[Brasil na Purmeira Guerra Mundial]] * [[Ampério Pertués]] * [[Proclamaçon de la República Brasileira|Proclamaçon de la República]] * [[Stória bélica de l Brasil]] * [[Rebuoltas ne l Brasil]] |} [[Catadorie:Stória de l Brasil]] 1po7waolxjhysbpx9r3czb8q0bgomsr Rosalía de Castro 0 1534 108809 105462 2026-11-08T03:43:00Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 108809 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Rosalía Castro de Murguía por Luis Sellier.jpg|thumb|right|Rosalia de Castro]] '''Rosalía Castro de Murguía''' ([[Santiago de Cumpostela]], [[21 de febreiro]] de [[1837]] — [[Padrón]], [[15 de júlio]] de [[1885]]) fui ua [[lhiteratura|scritora]] i [[poeta]] [[galiza|galega]]. Cunsidrada cumo la fundadora de la [[lhiteratura galega]] moderna, l 17 de Maio, [[Die de las Lhetras Galegas]] ye feriado por causa de ser la data d'eidiçon de la sue purmeira obra an [[lhéngua galega]], [[Cantares Galegos]]. == Biografie == {| class="toccolours" border="0" cellpadding="2" cellspacing="10" align="left" style="margin:0.5em;" |valign="top" style="font-size: 90%" | :''Adiós, ríos; adios, fontes; :''adios, regatos pequenos; :''adios, vista dos meus ollos: :''non sei cando nos veremos. :''Miña terra, miña terra, :''terra donde me eu criei, :''hortiña que quero tanto, :''figueiriñas que prantei, <br /> ::Fragmiento '''''Cantares gallegos''''' |} Rosalia de Castro screbiu tanto an [[prosa]] cumo an [[berso]], ampregando l [[lhéngua galega|galego]] i l [[lhéngua castelhana|castelhano]]. Sue obra stubo perfundamente marcada pulas circunstáncias que rodeórun sue bida: cumo sue ourige, ls porblemas eiquenómicos, la perda de ls sous filhos i sue andeble salude. An [[1863]] fui publicado an [[Bigo]] l sou purmeiro grande lhibro, "[[Cantares Gallegos]]", pul sou marido, Manuel Murguía, quien geriu, sin la lhicença de la sue mulhier, la salida de l prelo dun poemairo que fixa l'ampeço dua nuoba era pa la poesie galega i que, sin dúbeda, fui l baseamiento de to l [[ressurgimiento]] lhiterairo i nun lhiterairo de la [[lhiteratura galega]]. ''Cantares gallegos'' custitui l '''purmeiro lhibro scrito an galego''' nua época na qual la lhéngua galega staba zaparecida cumo lhéngua scrita. Muitos poemas de l sou lhibro son glosas de cantigas populares, neilhas Rosalia denúncia a miséria, la pobreza i l'eimigraçon massiba la que stában oubrigados ls galegos, sin deixar de berter sous sentimientos i bibéncias pessonales. La [[17 de Maio]] daquele mesmo anho, Rosalia assina la dedicatória de l'obra para [[Fernán Caballero]] (Cecelia Böhl de Faber y Lharrea), sendo adotada essa data por oucasion de l sou centenairo, cumo [[Die de las Lhetras Galegas]] ([[1963]]). {| class="toccolours" border="0" cellpadding="2" cellspacing="10" align="right" style="margin:0.5em;" |valign="top" style="font-size: 90%" | :''En todo estás e ti es todo'' :''pra min e en min mesma moras,'' :''nin me abandonarás nunca,'' :''sombra que sempre me asombras.'' <br /> :Fragmiento de l poema '''''Negra Sombra''''' :'''''Follas Novas''''' |} An [[1880]] la scritora publicou ua scuolha de poemas a la que chamarie [[Follas Nuobas]]. Nun ampeço l poemairo cuncebiu-se cumo ua cuntinaçon de Cantares gallegos: 40% de ls poemas de Follas nuobas ténen afenidade cul testo publicado an 1863, anquanto l restro de las cumposiçones apersentan un defrente sprito poético motibado pul afastamiento de a tierra, las zgrácias fameliares i las malinas físicas i morales. Stamos, yá, ante ua poética qu'afunda ne ls sentimientos, na suidade i que ten frequentemente, por hourizonte, la frunteira de l própio ser. An castelhano publicarie ''A flor'' ([[1857]]), ''A mi madre'' ([[1863]]) i [[En las ourillas del Sar]] ([[1884]]) i l remanse [[El caballero de las botas azules]] ([[1867]]) todas eilhas ancrabadas ne l mobimiento [[romantismo|romántico]]. Eisiste ua státua an sue houmenaige na [[Praça de la Galiza]], na cidade de l [[Porto]], [[Pertual]], de l'outorie de l scultor [[Barata Feyo]] (Setembre de 1954). == Obras == * ''La flor'', [[1857]].<ref>[http://www.cervantesvirtual.com/obra-visor/la-flor--1/html/ ''La Flor''] Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes.</ref> * "Lieders", [[1858]].<ref>[http://www.culturagalega.org/album/docs/doc_16_lieders.pdf "Lieders"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20170215212259/http://www.culturagalega.org/album/docs/doc_16_lieders.pdf |date=2017-02-15 }} CCG.</ref> * ''La hija del mar'', [[1859]].<ref>[http://www.cervantesvirtual.com/portales/rosalia_de_castro/obra-visor/la-hija-del-mar--1/html/ ''La hija del mar''] Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes.</ref> * ''Flavio'', [[1861]].<ref>[http://www.cervantesvirtual.com/portales/rosalia_de_castro/obra-visor/flavio--0/html/ ''Flavio''] Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes.</ref> * ''A mi madre'', [[1863]].<ref>[http://www.cervantesvirtual.com/portales/rosalia_de_castro/obra-visor/a-mi-madre--3/html/ ''A mi madre''] Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes.</ref> * ''Cantares gallegos'', 1863. * ''Contos da miña terra I'', [[1864]] (''Conto gallego'', 1923). * ''El cadiceño'', [[1865]]. * ''Las literatas'', 1865.<ref>[http://www.culturagalega.org/album/docs/doc_16_literatas.pdf ''Las literatas. Carta a Eduarda''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160316202719/http://www.culturagalega.org/album/docs/doc_16_literatas.pdf |date=2016-03-16 }} CCG.</ref> * ''Ruinas'', [[1866]].<ref>[http://www.cervantesvirtual.com/portales/rosalia_de_castro_ga/obra-visor/ruinas--1/html/feedaa9e-82b1-11df-acc7-002185ce6064_2.html#I_0_ ''Ruinas''] Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes.</ref> * ''El caballero de las botas azules'', [[1867]].<ref>[http://www.cervantesvirtual.com/portales/rosalia_de_castro/obra-visor/el-caballero-de-las-botas-azules--0/html/ ''El caballero de las botas azules''] Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes.</ref> * ''Follas novas'', [[1880]]. * ''El primer loco. Cuento extraño'', [[1881]].<ref>[http://www.cervantesvirtual.com/portales/rosalia_de_castro/obra-visor/el-primer-loco--0/html/ ''El primer loco''] Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes.</ref> * ''El Domingo de Ramos'', 1881.<ref>[http://www.biblioteca.org.ar/libros/200420.pdf ''El domingo de Ramos''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160306210012/http://www.biblioteca.org.ar/libros/200420.pdf |date=2016-03-06 }} Biblioteca Virtual Universal.</ref> * ''Padrón y las inundaciones'', 1881. * "Costumbres gallegas", 1881. * ''En las orillas del Sar'', [[1884]].<ref>[http://www.cervantesvirtual.com/portales/rosalia_de_castro_ga/obra-visor/en-las-orillas-del-sar--0/html/ ''En las orillas del Sar''] Biblioteca Virtual Miguel de Cervantes.</ref> {{Refréncias|quel=2}} [[Catadorie:Rosalía de Castro| ]] iaytsbjqg82y3s5wuosbsbd1uy86ogh Cristobo Colombo 0 2272 108771 106075 2026-11-08T00:41:20Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 108771 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Colomb.jpeg|thumb|200px|<center>Retrato póstumo feito por<br />[[Ridolfo Ghirlandaio]]</center>]] '''Cristobo Colombo''' ([[Génoba]] [?],<ref>Phillips, William D., and Carla Rahn Phillips. ''The Worlds of Christopher Columbus''. Cambridge: Cambridge University Press, 1992. Page 9.</ref><ref>La maiorie de ls storiadores aceita cumo lhocal de nacimiento la cidade de [[Génoba]], [[Eitália]]. Inda assi alguas teories dízen que Colombo serie [[Pertual|pertués]], outras inda dan nel cumo natural de la Catalunha, de la Galiza, de la Córsega i d'outros mais lhugares.</ref> c. [[1437]]/[[1448]] — [[Balhadolid]], [[20 de Maio]] de [[1506]]) fui un [[nabegador]] i [[splorador]] [[Ouropa|ouropeu]], respunsable por lhiderar la [[frota]] qu'alcançou la [[América]] an [[12 de Outubre]] de [[1492]], sob las ordes de ls [[Reis Católicos]] de [[Spanha]]. Amprendiu la sue biaige atrabeç de l [[Ouceano Atlántico]] cul oubjetibo d'atengir la [[Índia]], tenendo na rialidade çcubierto las ilhas de las [[Caraíbas]] ([[Antilhas]]) i, mais tarde, la cuosta de l [[Golfo de l México]] na [[América Central]]. == Ourige i cuntrobérsias == {| style="float:right; border:1px solid; margin:5px" |- ! bgcolor=lhightgrey | [[lhéngua mirandesa|mirandés]] | bgcolor=lhightblue | Cristobo Colombo |- || [[Lhéngua pertuesa|pertués]] ||Cristóvão Colombo |- |- || [[Lhéngua almana|alman]] ||Christoph Kolumbus |- || [[lhéngua castelhana|castelhano]] || Cristóbal Colón |- || [[Lhéngua catalana|catalan]] || Cristòfor Colon |- || [[lhéngua francesa|francés]] || Christophe Colomb |- || [[lhéngua anglesa|anglés]] || Christopher Columbus |- || [[lhéngua eitaliana|eitaliano]] || Cristoforo Colombo |- || [[lhatin]] || Christoforus Columbus |- || [[lhéngua romena|romeno]] || Cristofor Columb |- |} Ambora eisistan grabes cuntrobérsias quanto a la sue ourige, la teorie mais aceite zde [[1892]] ye la [[República de Génoba|genobesa]],<ref>[http://www.britannica.com/eb/article-25448/Christopher-Columbus Encyclopedia Britannica] (an anglés) - acesso a 12-02-2007</ref> cun base an ciertos testemunhos qu'assi l refíren zde l final de l [[seclo XV]]. Inda assi, l purmeiro testemunho subre la sue ourige fui ne ls dado por dues bezes an 1486 ne l lhibro de cuntas de Pedro Diaç de Toledo quando este se referie la Colombo por "''El Pertues''". Alguns outores refíren nel tamien milanés, dado haber çputas frunteiriças antre ls Stados de [[Milon]] i Génoba a la época de sou nacimiento. Atualmente, alguns outores lhebantan heipóteses tan çtintas quanto el tener nacido an [[Pertual]],<ref>Mais propiamente an [[Cuba (Pertual)|Cuba]], ne l [[Alenteijo]], cumo sustentado por [[José Rodrigues dos Santos]] an "''[[L Codex 632]]''".</ref> na [[Catalunha]], ne l [[Paíç Basco]], na [[Galiza]], na [[Córsega]], na [[Fráncia]] i até mesmo na [[Grécia]], atrebuindo-le, antre esses, alguns inda, acendéncia [[judiu|judaica]]. Segundo la teorie mais aceite, Colombo tenerie sido un tecelon de [[seda]] genobés, un home simples de la plebe.<ref>[http://www.britannica.com/eb/article-9109621/Christopher-Columbus Encyclopedia Britannica. Christopher Columbus].</ref> Anque dessa ourige simples, Colombo tenerie buns coincimientos de bárias lhénguas (cumo l [[lhatin]] i l [[heibraico]]), de [[matemática]], de [[cosmografie]], de [[geometrie]], para alhá de coincer todos ls strumientos de marina i nabegaçon, a punto de tener sido cunsidrado por alguns cumo l mais anstruído home de l mar an to la [[Spanha]].<ref>Antretanto, tenendo falhado ne l'oubjetibo la que se perpuso, l'abertura dun camino marítimo pul Oucidente até a la [[Índia]], la sue reputaçon an [[Reino de Castielha|Castielha]] sofriu bastante, sendo zacreditado por esse fato, ua beç cumprobado puls sous cuntemporáneos.</ref> Alguns storiadores ténen percurado demunstrar que l nabegador mentie propositadamente la Castielha para ajudar Pertual i que tenie l'ajuda de [[Américo Bespúcio]] nessa misson.<ref name="Misterio">[http://www.colombo.bç/ L Mistério Colombo Rebelado, Ésquilo: Lhisboua, 2006.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Casamiento i çcendéncia == [[Fexeiro:Casa do colombo.JPG|thumb|La casa an que se pensa que Colombo puoda tener residido, na ilha de l [[Porto Santo]], na [[Region Outónoma de la Madeira|Madeira]].]] An [[1479]] Colombo çposou [[Filipa Moniz]], residente ne l mosteiro femenino de Santos-o-Bielho de la [[Orde de Santiago]]<ref>[http://www.1492.us.com/portugues/filipa.htm Pergaminho de l Mosteiro de Santos l Bielho, qu'atesta la persença dua Filipa Moniç nesse cumbento]</ref> zde la muorte de l pai, [[Bartolomiu Perestrelo]], cabalheiro de la casa de l [[Anfante D. Anrique]],<ref>''Lhibro de las Ilhas'', p. 97b, guardado na [[Torre de l Chimpa]]</ref> d'ascendéncia presumibelmente eitaliana, de [[Placéncia]], i un de ls poboadores i purmeiro [[capitan de l donatairo]] de l'ilha de l [[Porto Santo]]. De l'ounion naciu un filho an [[c.]] [[1474]]-[[1480|80]], [[Diogo Colombo]], nomeado pula [[Corona Spanhola]] cumo 2º Almirante i [[Bice-rei de las Índias]]. A partir de [[1485]] Colombo reside an [[Castielha]]. Chegando la [[Córdoba (Spanha)|Córdoba]] cula corte, tubo un causo amoroso, ne l Ambierno de 1487-1488 cun ua moça houmilde por nome [[Beatriz Enríquez]] de la qual naciu, la [[15 d'agosto]] de [[1488]], [[Fernando Colombo]]. L'esta moça deixa Colombo, ne l sou testamiento, la renda anual de 10.000 [[marabedi]]s, presumiblemente cumo cumpensaçon puls danos causados a la sue honra.<ref>[http://www.cerbantesbirtual{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com/serblet/SirbeObras/st/08145030989769506317857/p0000001.htn#I_0_ "Datos nuebos dizentes a Beatriz Enríquez de Arana y los Aranas de Córdoba…", por Rafael Ramírez de Arellano, na Biblioteca Birtual Miguel Cervantes (2006) {{s}}</ref> == L porjeto de Colombo == [[Pertual]], a la época, buscaba ua passaige marítima pa l Ouriente, que le premitisse comerciar diretamente cula [[Índia]], d'adonde éran reçtribuídas las [[speciaries]] ouriundas de las [[ilhas Molucas]], a par d'outros pordutos de lhuxo. Bie nesse porjeto ua repuosta [[cristandade|crestiana]] a l'heigemonie turco-eigípcia, [[eislan|muçulmana]], subre la rota terrestre abastecedora de la [[Ouropa]], particularmente de las cidades de [[Génoba]] i de [[Beneza]]. [[Fexeiro:Christopher Columbus Face.jpg|thumb|<center>Probable retrato de Colombo an pormenor de "Birge de los Nabegantes" pintado por [[Aleijo Fernández]] antre 1500 i 1536, atualmente na "Sala de los Almirantes", ne l [[Riales Alcázares de Sebilha]]<br />(retrato por [[Manuel da Silva Rosa]])</center>]] {{AP|[[Çcubrimientos pertueses]]}} Cumo altarnatiba a esse porjeto, Colombo cuncebiu atingir las Índias nabegando pa l Oucidente, cuntornando l planeta. Las sues eideias básicas éran: * la sfericidade de la [[Tierra]]; i que * ls mares éran formados por ua única massa. Durante la sue stadie an Pertual, Colombo correspondiu-se cun [[Paolo del Pozzo Toscanelli]]. Nessa correspundéncia passou antencionalmente la Toscanelli ua stimatiba (ancorreta) de que la çtáncia era mais cúrtia que l'aceite pula Junta de Matemática de [[Juan II de Pertual|D. Juan II]]. Este uorgano aceitaba l'afirmaçon de [[Ptolomeu]] de que la massa de tierras (la [[Eurásia]] i la [[África]]) acupaba 180 graus de la sfera terrestre, cun 180 graus de mar. De fato solo acupa cerca de 120 graus. Colombo tenerie ousado ls cálclos de [[Pierre d'Ailly]], acraditando que la massa acupada por tierras era de 225 graus, deixando 135 graus de mar i atrebuindo un cumprimiento menor al grau de [[lhongitude]] terrestre; estes fatos, an cunjunto cul globo de [[Martin Behain]], tenerien tenido la birtude de cumbencer ls castelhanos, ne l Cunceilho de Salamanca adonde apersentou l sou porjeto a un grupo de relegiosos i lheigos, a patrocinar la sue spediçon. La circunferéncia berdadeira de la [[Tierra]] ye d'aprossimadamente quarenta mil [[quilómetros]]. Colombo tenerie afirmado qu'era de trinta mil i seicientos quilómetros, stimando assi que la çtáncia al [[Japon]] era de cerca de quatro mil quatrocientos i quarenta i quatro quilómetros. Colombo cunseguiu finalmente fazer aprobar l porjeto de la sue biaige junto de ls [[Reis Católicos]], passado la cunquista de [[Granada]], cula ajuda de l cunfessor de la reina [[Sabel de Castielha]]. Ls tenermos de la sue cuntrataçon tornában nel [[almirante]] de ls mares de la Índia a çcubrir i gobernador i bice-rei de las tierras de l Ouriente a que se propunie chegar, an cumpetiçon culs pertueses que splorában la [[Rota de l Cabo]]. == Las quatro biaiges al Nuobo Mundo == [[Fexeiro:The Four Voyages of Columbus 1492-1503 - Project Gutenberg etext 18571.jpg|thumb|Mapa culas quatro biaiges de Colombo.]] [[Fexeiro:Christopher Columbus4.jpg|thumb|Eilustraçon de l zambarque de Colombo an [[San Salbador (Bahamas)|San Salbador]] nas [[Bahamas]].]] Colombo partiu an sue purmeira biaige de [[Palos de la Fruntera]] ([[Huelba (porbíncia)|Huelba]], [[Spanha]]), an [[3 d'agosto]] de [[1492]], cun trés pequeinhas ambarcaçones: la [[nau]] [[Santa Marie (nau)|Santa Marie]] i las [[carabela]]s [[Niñla]] i [[Pinta (carabela)|Pinta]]. Tocou na [[Grana-Canária]] i rumou para Sudoeste; trés meses depuis chegou a un ilhéu de las [[Bahamas]] la que dou l nome de [[San Salbador (Bahamas)|San Salbador]]. Cuntinando a nabegar costeou [[Cuba]] (segundo ls própios cubanos <ref>[http://www.cubanow.net/global/lhoader.php?&sec=5&iten=1405&cunt=show.php]{{Lhigaçon einatiba|date=August 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> l nome ye deribado de la palabra [[Taíno]], "''cubanacán''", seneficando "un lhugar central") i chegou al [[Haiti]] la que dou l nome de [[Spanhola]]. Cumbencido de tener chegado a la [[Índia]] deixou alhá ua pequeinha quelónia i regressou a la [[Ouropa]]. {{AP|[[Fortaleza de La Navidad]]}} La sue segunda biaige ampeçou-se an [[1493]], cun trés [[nau]]s i catorze [[carabela]]s. Neilha abistou las [[Antilhas]] i abordou la [[Martenica]]. Rumou depuis pa l norte i alcançou [[Porto Rico]]. Fui la [[Spanhola]] adonde la pequeinha quelónia tenie sido arrasada puls [[andígena]]s. Tenendo eilhi deixado outro cuntingente d'homes, nabegou pa l'oucidente i chegou a la [[Jamaica]]. Nessa biaige fondou Isabela, atual [[Santo Demingo]], na [[República Domenicana]], la purmeira poboaçon ouropeia ne l cuntinente amaricano. Pa la terceira biaige, partiu an [[1498]], cun seis naus, tenendo chegado a l'ilha de la [[Trindade]] depuis dua atribulada biaige. Rumando al sul chegou a ua grande tierra que pensou ser ua ilha, la que chamou de ''Gracie''. Rumando al norte chegou la [[Santo Demingo|San Demingos]], cidade formada por Fr. [[Bartolomeu de las Casas]]. Eilhi antrou an cunflito cul gobernador, benido el i l'armano a ser presos i ambiados para Castielha. Na quarta biaige, saliu de [[Cádiç]] cun quatro naus an [[1502]], aperponendo-se ua beç mais a chegar al Ouriente. Abistou la [[Jamaica]] i, depuis de grande [[tormienta]], chegou a la Ilha de Pinos nas [[Honduras]]. Abistou depuis las cuostas de la [[Nicarágua]], [[Cuosta Rica]] i [[Panamá]]. Debido al péssimo stado de las naus tubo de regressar la Spanhola, d'adonde boltou para Castielha. == Ls redadeiros anhos de bida == Colombo siempre atrebuiu las sues biaiges al zeio de cumberter nuobos pobos al [[Cristandade]], ua fé que se antensificou cula eidade. Reibendicou oubir bozes debinas, i percurou que se ourganizasse ua nuoba [[cruzada]] para caturar [[Jarusalen]]. Usaba las bestes de franciscano, i çcrebiu las sues sploraçones al "[[paraíso]]" cumo parte de l praino debino de que resultarie l [[redadeiro julgamiento]] i la fin de l mundo. Por outro lhado, eisigiu de la Corona castelhana dieç por ciento de todos ls lhucros nas tierras nuobas de que benisse a tomar posse, cunforme l'acordo antecedente culs Reis Católicos. Cumo Colombo yá nun gobernaba "las Índias", l nuobo monarca rejeitou estas pretensones. Ls sous filhos processórun la Corona castelhana para oubter parte de ls lhucros de l comércio cula América, mas perdírun la causa cinquenta anhos mais tarde. Razonablemente rico debido al [[ouro]] que ls sous homes tenien acumulado an [[Spaniola]] i particularmente honrado puls sous filhos, Colombo morriu an [[Balladolid]] la [[20 de Maio]] de [[1506]]. [[Andres Bernaldeç]], cronista de ls Reis Católicos, amigo íntemo i cunfidente de Colombo, atribui-le l'eidade de 70 anhos a la época de la sue muorte. Tenerie, assi, nacido an [[1436]]-[[1437]]. == Restros mortales == [[Fexeiro:Tomb-of-columbus.jpg|thumb|Túmulo de Colombo na Catedral de Sebilha.]] [[Fexeiro:Faro colon.jpg|thumb|Farol la Colombo na República Domenicana.]] An [[1509]] ls sous restros mortales fúrun trasladados pa la capielha de l'ilha Cartuxa, an [[Sebilha]]. Por zeio de l sou filho, [[Diogo Colombo]], las ossadas fúrun lhebadas pa la Catedral de [[Santo Demingo|San Demingos]], an [[1542]]. An [[1795]] l'ilha Spanhola fui cunquistada pula [[Fráncia]], i parte de ls sous restors mortales tiran sido lhebados para [[Habana]], an [[Cuba]]. An [[1877]], fui çcubierta an [[Santo Demingo|San Demingos]] ua caixa de [[chombo]] cula anscriçon ''"Barón eilustre y çtinguido Cristóbal Colón"'', cuntendo cachos d'uossos. Estes restros premanecírun na Catedral de San Demingos até [[1992]], anho an que fúrun trasladados pa l ''Farol la Colombo'', un grande menumiento custruído pul gobierno domenicano, para cunserbar ls restros de l Almirante, i adonde tamien se supone que repousan inda alguns de ls restros mortales de Colombo. An [[1898]], durante la [[Guerra Spano-Amaricana]], outra parte de ls sous restros retornou la [[Sebilha]]. An [[2004]] fui abierto l túmulo de Sebilha adonde fúrun ancuntrados duzientos [[grama]]s de [[uosso]]s (cerca de 15% de l total), qu'análezes feitas por arqueólogos i cientistas de l [[DNA]] mitocondrial apúntan que ls restos mortales pertenécen al eilustre nabegador. Yá fui pedida outorizaçon a las outoridades de la [[República Domenicana]] para analisar l túmulo de [[Santo Demingo|San Demingos]], outorizaçon que fui rejeitada até al momiento. == Obra == La decumentaçon scrita deixada por Colombo ancontra-se nun castelhano aportuguesado, que se acradita tenga daprendido an Pertual, adonde residiu durante muitos anhos i adonde casou. Nun se le conhécen scritos anteriores a la sue passaige para [[Reino de Castielha|Castielha]]. Cunserba-se ua única carta para el, de l rei D. [[João II de Pertual]], quando Colombo yá bibie fuora de Pertual. == Armas oureginales == Muita cuntrobérsia ten sido albantada al redror de las [[armas]] oureginales que Colombo tenerie ousado antes de Júnio de [[1493]]. L storiador [[Manuel de la Silba Rosa]] pretende tener resolbido este enigma an [[2006]], al ancuntrar ua [[Probison Rial]] cula assinatura de ls [[Reis Católicos]].<ref name="Misterio" /> {{ref-section|Notas}} == {{Bibliografie}} == * COLOMBO, Cristobo . ''Diários de la Çcubierta de la América: las quatro biaiges i l testamiento.'' Porto Alegre: L&PM, 1998. 200p. eil. mapas. ISBN 85-254-0938-3 * [[Alfredo Pinheiro Marques|MARQUES, Alfredo Pinheiro]]. ''Pertual i l Çcubrimiento Ouropeu de la América: Cristobo Colombo i ls Pertueses''. Lisboua: Amprensa Nacional - Casa de la Moneda, 1992. 140p. eil. mapas. * [[Manuel da Silva Rosa|ROSA, Manuel da Silva]]; STEELE, Eric James. ''L Mistério Colombo Rebelado''. Lhisboua: Éisquilo Eidiçones, 2006. 640p. il. retratos, mapas. ISBN 972-8605-86-2 == {{Ber tamien}} == * [[Çcubrimientos pertueses]] * [[Era de ls Çcubrimientos]] == {{Lhigaçones sternas}} == ; Defensores de la tese subre l'ourige pertuesa de la naturalidade de Cristobo Colombo * [http://www.dightonrock.com/colombo_era_100.htn Colombo era 100% pertués!]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (heipótese de Cristobo Colombo ser pertués) * [http://www.revistamilitar.pt/modules/articles/article.php?id=61 Rebista Eilitar (La Queston Cristobo Colombo i la sue Atualidade para Pertual) ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091207060153/http://www.revistamilitar.pt/modules/articles/article.php?id=61 |date=2009-12-07 }} * [https://web.archive.org/web/20250822225732/http://www.dightonrock.com/columbus_was_100__pertuguese.htm "Cristobo Colombo era pertués" de Manuel Lhuciano da Silva] * [http://colombo.do.sapo.pt "Colombo era (mesmo) Pertués? Ambestigaçon subre l'heipótese de Cristobo Colombo ser pertués, las sues relaçones cun Pertual, Spanha i Eitália"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160408055204/http://colombo.do.sapo.pt/ |date=2016-04-08 }} ; Críticas a teses subre las ouriges de Cristobo Colombo * "Proyeto Colón". Declaraçones de: Cunsuelo Barela, Marcial Castro, José A. Lhorente, Miguel Botella i Gabriel Delgado (YouTube - ADN COLON)[http://www.proyetoadncolon.com/]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://ph-colombina.blogspot.com/ Stória Colombina] {{commons}} {{commonscat|Christopher Columbus}} [[Catadorie:Nabegadores]] [[Catadorie:Sploradores]] d5t52asjap64ugcd450cu83xbh2jg0m Ouro (moneda) 0 3677 108801 106039 2026-11-08T03:10:25Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 108801 wikitext text/x-wiki {{Anfo moneda |nome = Ouro |nome_lhocal = Euro / Ευρώ |eimaige_moneda = Euro coins and banknotes.jpg |nomecódigo = Monedas de ouro |código ISO 4217= EUR |ousado = |anflaçon = 1,2% |banco/anho = [http://www.ecb.int/stats/prices/hicp/html/hicp_economic_activities_anr_2009-02.en.html Banco Central Ouropeu]<br />febreiro de [[2009]] |sub-ounidade= céntimo ó centabo |númaro = 1/100 |simblo = € |plural = Ouros ó euros |monedas = 0,01€; 0,02€; 0,05€; 0,10€;<br />0,20€; 0,50€; 1,00€ e 2,00€ |notas = 5,00€; 10,00€; 20,00€; 50,00€;<br />100,00€; 200,00€; 500,00€ |banco = [[Banco Central Ouropeu]] |sítio de l banco= [http://www.ecb.int ECB] |fabricante = |sítio de l fabricante= }} L '''ouro''' ó '''euro''' ('''[[Simblos monetairos|€]]''') ye la [[moneda]] oufecial de 20 de ls 27&nbsp;países de la [[Ounion Ouropeia]]. L'ouro eisiste na forma de notas i monedas zde [[1 de janeiro]] de [[2002]], i cumo [[moneda scritural]] zde 1 de janeiro de [[1999]]. L código de l'ouro, d'acuordo cula norma [[ISO 4217]], ye "EUR". == Caratelísticas de l'ouro == Un ouro debede-se an 100 céntimos ó centabos, eisistindo [[Papel-moneda|notas]] de 5, 10, 20, 50, 100, 200 i 500&nbsp;ouros i [[Moneda (peça)|monedas]] de 1, 2, 5, 10, 20 i 50&nbsp;céntimos ó centabos i de 1 i 2&nbsp;ouros. Cada moneda an circulaçon ten ua cara quemun i ua cara que depende de l paíç para que fui cunhada. Las notas d'ouro son eidénticas, mas ye possible eidantificar cun facelidade la sue ourige pula lhetra qu'antecede l númaro de série que 16 de ls 20 nembros de l Ouro úsan <ref>[http://www.ecb.int/euro/banknotes/html/index.pt.html#main Banco Central Ouropeu - Notas, Eilemientos de l zeinho]</ref> (D - [[Stónia]]; E - [[Slobáquia]]; F - [[Malta]]; G - [[Xipre]]; H - [[Slobénia]]; L - [[Finlándia]]; M - [[Pertual]]; N - [[Áustria]]; P - [[Países Baixos]]; S - [[Eitália]]; T - [[Eirlanda]]; U - [[Fráncia]]; B - [[Spanha]]; X - [[Almanha]]; Y - [[Grécia]]; Z - [[Bélgica]]). == Moneda de Reserba == === La Zona Ouro === [[Fexeiro:Euro area.svg|thumb|upright=1.4| {{legend|#3472EB|Zona Ouro (20) }} {{legend|#3C3|Statys an UE a vydh res dhedha omjunnya tireth an euro (6) }} {{legend|#FC0|Stado de la UE cun ua cláusula de scluson a la Zona Ouro. Refrendo a ser rializado subre l'adeson al Ouro (Dinamarca)}} {{legend|#93C|Árias fura de la UE qu'úsan l Ouro cun acuordo (4) }} {{legend|#63C|Árias fura de la UE qu'úsan l Ouro sin acuordo (2) }} ]] La [[Zona Ouro]] ye cumpuosta puls 20 países de la Ounion Ouropeia, qu'adotórun la moneda quemun: : [[Almanha]], [[Áustria]], [[Bélgica]], [[Croácia]], [[Eirlanda]], [[Eitália]], [[Finlándia]], [[Fráncia]], [[Grécia]], [[Letónia]], [[Lhuxemburgo]], [[Lituánia]], [[Malta]], [[Países Baixos]], [[Pertual]], [[Slobáquia]], [[Slobénia]], [[Spanha]], [[Stónia]] i [[Xipre]] prebendo-se que cula spanson de la Ounion Ouropeia alguns de ls aderentes mais recentes puodan ne ls próssimos anhos cumpartir tamien l'ouro cumo moneda oufecial. L gobierno dinamarqués anunciou ne l sou porgrama de 22 de nobembre de 2007 la sue antençon d'ourganizar un referendo subre l'antrada de l paíç na Zona Ouro<ref>http://ultimahora.publico.clix.pt/noticia.aspx?id=1315284</ref> Alguns pequeinhos países que nun praticában políticas de moneda própia úsan tamien l'ouro: [[Andorra]], [[Mónaco]], [[San Marino]] i [[Baticano]]. L [[Montenegro]] tamien outeliza l'ouro cumo sue moneda oufecial. Tamien ne l [[Kosobo]], l'ouro passou a circular mesmo antes de la sue declaraçon d'andependéncia. Outros países tenien la sue moneda fixada a ua antiga moneda ouropeia. Este era l causo de l [[scudo cabo-berdiano]], que staba lhigado al [[scudo pertués]], i de l [[franco CFA]], qu'era andexado al [[franco francés]], an circulaçon an dibersos países africanos, i l [[Franco CFP]], de ls territórios franceses ne l Pacífico. L banco que cuntrola las eimissones de l'ouro i eisecuta la política cambial de la Ounion Ouropeia ye l [[Banco Central Ouropeu]], cun sede an [[Frankfurt am Main]], na Almanha. '''Acumulaçon anternacional de monedas de reserba'''<ref>[http://www.ecb.int/pub/pdf/scpops/ecbocp43.pdf 1999-2005, BCE: The Accumulation of Foreign Reserves, Occasional Paper Series, Nr.&nbsp;43]</ref><ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/cofer/eng/cofer.pdf 1995-1999 i 2006, Fondo Monetário Anternacional]</ref> {| class="wikitable" style="text-align:right" |- ! Moneda ! 1995 !! 1996 !! 1997 !! 1998 !! 1999 !! 2000 !! 2001 ! 2002 !! 2003 !! 2004 !! 2005 !! 2006 !! 2007 !! 2008 |- | align="left" | [[Dólar]] | 59,0% || 62,1% || 65,2% || 69,3% || 70,9% || 70,5% || 70,7% | 66,5% || 65,8% || 65,9% || 66,4% || 64,7% || 64,1% || 64,0% |- | align="left" | Ouro | - || - || - || - || 17,9% || 18,8% || 19,8% | 24,2% || 25,3% || 24,9% || 24,3% || 25,8% || 26,3% || 26,5% |- | align="left" | [[Marco alman|Marco Alman]] | 15,8% || 14,7% || 14,5% || 13,8% || - || - || - | - || - || - || - || - || - || - |- | align="left" | [[Lhibra sterlina|Lhibra Sterlina]] | 2,1% || 2,7% || 2,6% || 2,7% || 2,9% || 2,8% || 2,7% | 2,9% || 2,6% || 3,3% || 3,6% || 4,4% || 4,7% || 4,1% |- | align="left" | [[Iene]] | 6,8% || 6,7% || 5,8% || 6,2% || 6,4% || 6,3% || 5,2% | 4,5% || 4,1% || 3,9% || 3,7% || 3,2% || 2,9% || 3,3% |- | align="left" | [[Franco Francés]] | 2,4% || 1,8% || 1,4% || 1,6% || - || - || - | - || - || - || - || - || - || - |- | align="left" | [[Franco suíço|Franco Suíço]] | 0,3% || 0,2% || 0,4% || 0,3% || 0,2% || 0,3% || 0,3% | 0,4% || 0,2% || 0,2% || 0,1% || 0,2% || 0,2% || 0,1% |- | align="left" | Outras | 13,6% || 11,7% || 10,2% || 6,1% || 1,6% || 1,4% || 1,2% | 1,4% || 1,9% || 1,8% || 1,9% || 1,7% || 1,8% || 2,0% |} == Cumbençones de scrita == [[File:Euro logo plus character.png|200px|right]] [[Fexeiro:Euro-Banknoten.jpg|thumb|300px|Notas d'ouro]] Cula amplementaçon de la nuoba moneda ne l die a die, [http://www.sysmod.com/euro-emu.htm decidiu-se] que las regras pa la formaçon de l plural de la palabra (p.e. ''euro'', ''euros'', ''euri'', ''eurok''), l género, l'uso de la bírgula ó punto para separaçon de las casas decimales, i de la posiçon de l simblo de l'ounidade monetária eirie mantener-se segundo las cumbençones nacionales de cada paíç. Cumbençones para Pertual i pa la lhéngua pertuesa i mirandesa (i pa la generalidade de las lhénguas que nun l'anglés): * Mantén-se la cumbençon tipográfica prébia de la posiçon de l simblo monetairo: tal cumo l [[scudo pertués]], l simblo de l'ouro pon-se ''a la dreita'' de l númaro. Eisemplo: "1&nbsp;234,56€" (i nó "€&nbsp;1&nbsp;234,56"); * Nun debe ser puosto un spácio antre l simblo "€" i ls algarismos. Eisemplo: "1&nbsp;234,56€" (i nun "1&nbsp;234,56&nbsp;€"); * Debe eisistir un spácio antre l simblo "EUR" i ls algarismos, i este simblo debe ser andicado siempre an lhetras grandes. Eisemplo: "1&nbsp;234,56&nbsp;EUR" (i nun "1&nbsp;234,56EUR" ó "1&nbsp;234,56&nbsp;Eur"); * Debe eisistir un spácio antre l nome "ouro" (ó "ouros") i ls algarismos, i este nome debe ser andicado siempre an lhetras pequeinhas. Eisemplo: "1&nbsp;234,56 ouro" ó "1&nbsp;234,56 ouros" (i nun "1&nbsp;234,56ouro" ó "1&nbsp;234,56 Ouro"); * Segundo l [[sistema métrico]], ye la bírgula l simblo que sepa ls númaros anteiros de las casas decimales. Dében figurar siempre dues casas decimales. Ls númaros superiores a l'ounidade aperséntan-se an séries de trés, sendo cada série apartada por un spácio (i nun por un punto), sendo este spácio chamado por ''separador de miles''. Eisemplo: "1&nbsp;234,56€" (i nó "1.234,56€" ó "1234.56€"), "1&nbsp;234,50€" (i nó "1&nbsp;234,5€"); * Quando l balor ye andicado por stenso, debéran figurar ls nomes oufeciales "ouro" ó "cent", ó las bariantes ousuales "ouros", "céntimo" ó "céntimos" (eisisten outras bariantes nas restantes lhénguas). Eisemplo: "12,00€" por stenso andica-se "duoze ouros" ó "duoze ouros i zero céntimos", "12,30€" por stenso andica-se "duoze ouros i trinta cent." (i nun "duoze ouros birgula trinta"); * Balores eiguales ó superiores a 1&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000 son lhidos i scritos por stenso segundo l [[sistema métrico]], atrabeç de la scala lhonga (predominante na Ouropa). Eisemplo: "1&nbsp;000&nbsp;000,00€" lei-se "un milhon d'ouros", "1&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000,00€" lei-se "mil milhones d'ouros" [scala lhonga] (i nun "un belion d'ouros" [scala cúrtia]), "1&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000&nbsp;000,00€" lei-se "un belion d'ouros" [scala lhonga] (i nó un "trelion d'ouros" [scala cúrtie]), "12&nbsp;003&nbsp;004&nbsp;005,00€" lei-se " duoze mil i trés milhones, quatro mil i cinco ouros"; * Por bezes ye outelizado l prefixo SI "M" (ls restantes prefixos, anque bálidos nun ténen outelizaçon ousual). L perfixo "M" corresponde a un fator multeplicador de 1&nbsp;000&nbsp;000 (un milhon). L mesmo deberá ser outelizado siempre an lhetras grandes para eibitar ambiguidade cul perfixo "m" que corresponde un fator multeplicador de 0,001 (un milésimo). Ye habitual tirar la parte decimal aquando de l'outelizaçon de perfixos. Eisemplo: "1&nbsp;234M€" (i nó "€&nbsp;1234M" ó "M€&nbsp;1234") corresponde a "1&nbsp;234&nbsp;000&nbsp;000,00€". == Tabela de cumberson == {| class="wikitable" ! Paíç !! Antiga <br />moneda nacional !! Abrebiatura !! Taxa<br />de Cámbio !! Data de fixaçon !! Antrada na Ounion<br />Eiquenómica i Monetária |- | [[Almanha]] || [[marco alman]] | style="text-align:center" | <code>DEM</code> | style="text-align:right" | 1,95583 | [[31 de dezembre]] de [[1998]]|| 1999 |- | [[Áustria]] || [[xelin austríaco]] | style="text-align:center" | <code>ATS</code> | style="text-align:right" | 13,7603 | [[31 de dezembre]] de [[1998]]|| 1999 |- | [[Bélgica]] || [[franco belga]] | style="text-align:center" | <code>BEF</code> | style="text-align:right" | 40,3399 | [[31 de dezembre]] de [[1998]]|| 1999 |- | [[Spanha]] || [[peseta|peseta spanhola]] | style="text-align:center" | <code>ESP</code> | style="text-align:right" | 166,386 | [[31 de dezembre]] de [[1998]]|| 1999 |- | [[Finlándia]] || [[marco finlandés]] | style="text-align:center" | <code>FIM</code> | style="text-align:right" | 5,94573 | [[31 de dezembre]] de [[1998]]|| 1999 |- | [[Fráncia]] || [[franco francés]] | style="text-align:center" | <code>FRF</code> | style="text-align:right" | 6,55957 | [[31 de dezembre]] de [[1998]]|| 1999 |- | [[Eirlanda]] || [[lhibra eirlandesa]] | style="text-align:center" | <code>IEP</code> | style="text-align:right" | 0,787564 | [[31 de dezembre]] de [[1998]]|| 1999 |- | [[Eitália]] || [[lhira eitaliana]] | style="text-align:center" | <code>ITL</code> | style="text-align:right" | 1936,27 | [[31 de dezembre]] de [[1998]]|| 1999 |- | [[Lhuxemburgo]] || [[franco lhuxemburgués]] | style="text-align:center" | <code>LUF</code> | style="text-align:right" | 40,3399 | [[31 de dezembre]] de [[1998]]|| 1999 |- | [[Países Baixos]] || [[florin nerlandés]] | style="text-align:center" | <code>NLG</code> | style="text-align:right" | 2,20371 | [[31 de dezembre]] de [[1998]]|| 1999 |- | [[Pertual]] || [[scudo pertués]] | style="text-align:center" | <code>PTE</code> | style="text-align:right" | 200,482 | [[31 de dezembre]] de [[1998]]|| 1999 |- | [[Grécia]] || [[dracma|dracma griego]] | style="text-align:center" | <code>GRD</code> | style="text-align:right" | 340,750<ref>La [[Grécia]] nun fui admetida a l'adeson enicial a [[1 de janeiro]] de [[1999]] por falta de cumprimiento de ls critérios necessairos. Fui admetida dous anhos depuis, a [[1 de janeiro]] de [[2001]], cun ua taxa de cumberson de l Dracma (GRD) para Ouro de 340,750.</ref> | [[19 de júnio]] de [[2000]]|| 2001 |- | [[Slobénia]] || [[tólar|tólar slobeno]] | style="text-align:center" | <code>SIT</code> | style="text-align:right" | 239,640<ref>La taxa de cumberson final fui acordada a [[11 de júlio]] de [[2006]]. Inda assi, esta taxa nun era l'afetaba formalmente senó yá depuis de la sucesson de la Tólar pul Ouro a [[1 de janeiro]] de [[2007]].</ref> | [[11 de júlio]] de [[2006]]|| 2007 |- | [[Xipre]] || [[lhibra cipriota]] | style="text-align:center" | <code>CYP</code> | style="text-align:right" | 0,585274<ref>La taxa de cumberson final fui acordada a [[10 de júlio]] de [[2007]]. Inda assi, esta taxa nun era l'afetaba formalmente senó yá depuis de la sucesson de la Lhibra pul Ouro a [[1 de janeiro]] de [[2008]].</ref> | [[11 de júlio]] de [[2007]]|| 2008 |- | [[Malta]] || [[lhira maltesa]] | style="text-align:center" | <code>MTL</code> | style="text-align:right" | 0,429300<ref>La taxa de cumberson final fui acordada a [[10 de júlio]] de [[2007]]. Inda assi, esta taxa nun era l'afetaba formalmente senó yá depuis de la sucesson de la Lhira pul Ouro a [[1 de janeiro]] de [[2008]].</ref> | [[11 de júlio]] de [[2007]]|| 2008 |- | [[Slobáquia]] || [[corona slobaca]] | style="text-align:center" | <code>SKK</code> | style="text-align:right" | 30,1260<ref>La taxa de cumberson final fui acordada a [[8 de júlio]] de [[2008]]. Inda assi, esta taxa nun era l'afetaba formalmente senó yá depuis de la sucesson de la Corona pul Ouro a [[1 de janeiro]] de [[2009]].</ref> | [[8 de júlio]] de [[2008]]|| 2009 |- | [[Stónia]] || [[corona stóniaca]] | style="text-align:center" | <code>EEK</code> | style="text-align:right" | 15,6466<ref>La taxa de cumberson final fui acordada a [[20 de júnio]] de [[1992]]. Inda assi, esta taxa nun era l'afetaba formalmente senó yá depuis de la sucesson de la Corona pul Ouro a [[1 de janeiro]] de [[2011]].</ref> | [[20 de júnio]] de [[1992]]|| 2011 |- | [[ Letónia]] || [[lat letóniaca]] | style="text-align:center" | <code>LVL</code> | style="text-align:right" | 0,702804<ref>La taxa de cumberson final fui acordada a [[9 de júlio]] de [[2013]]. Inda assi, esta taxa nun era l'afetaba formalmente senó yá depuis de la sucesson de la Lat pul Ouro a [[1 de janeiro]] de [[2014]].</ref> | [[9 de júlio]] de [[2013]] || 2014 |- | [[Lituánia]] || [[litas lituánica]] | style="text-align:center" | <code>LTL</code> | style="text-align:right" | 3,4528 | || 2015 |- | [[Croácia]] || [[kuna]] | style="text-align:center" | <code>HRK</code> | style="text-align:right" | | || 2023 |} == Feturas antradas na Ounion Eiquenómica i Monetária == Para aporfilhar l'ouro ls stados-nembros tubírun de bereficar ls [[critérios de cumbergéncia]], qu'ampónen lhemites al balor percentual de l deficit público i de la taxa d'anflaçon, antre outras cundiçones. La [[Polónia]] ten prebison d'adoçon an [[2014]]. <ref> http://economia.uol.com.br/ultimas-noticias/efe/2009/11/09/polonia-podera-adotar-euro-a-partir-de-2014.jhtm </ref>. {{ref-section}} == Ber tamien == * [[Monedas d'ouro]] * [[Notas d'ouro]] * [[Ounion Ouropeia]] * [[Moneda]]s == Lhigaçones sternas == {{Commons|Euro}} * [http://www.bportugal.pt/publish/cadernos/notas_moedas_p.pdf "Cadernos do Banco de Portugal - Notas e Moedas de Euro"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081202175816/http://www.bportugal.pt/publish/cadernos/notas_moedas_p.pdf |date=2008-12-02 }} * [http://www.bportugal.pt/euro/campanha/campanha_p.htm Banco de Pertual - Campanha EURO 2002] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070804032307/http://www.bportugal.pt/euro/campanha/campanha_p.htm |date=2007-08-04 }} * [https://web.archive.org/web/20081023164459/http://ftp.infoeuropa.eurocid.pt/000021001-000022000/000021583.pdf Guia de stilo - Centro de Anformaçon Ouropeia Jacques Delors] * [http://www.euro.ecb.int Banco Central Ouropeu] * [http://www.currencymuseum.net Eimaiges de todas las notas de Ouro] * [http://www.eurobilltracker.com/ Sigue la rota de las tuas notas de Ouro] * [http://www.dip-badajoz.es/eurolocal/pttxt/ EuroLocal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20030220145420/http://www.dip-badajoz.es/eurolocal/pttxt/ |date=2003-02-20 }} * [http://www.bis-ans-ende-der-welt.net/Europa-B-En.htm Notas d'ouro] [[Catadorie:Ouro| ]] 0f9mt5uyzljgtut42oe9xpfzkiujmjb Sistema de Posicionamiento Global 0 3810 108818 105666 2026-11-08T04:00:13Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 108818 wikitext text/x-wiki {{TraduçonOuto}} [[Fexeiro:Navstar.jpg|right|thumb|250px| Mais de 50 satélites cumo este [[NABSTAR]] yá fúrun lançados zde 1979.]] [[Fexeiro:GPS roof antenna dsc06160.jpg|thumb|right|120px| Antena de telhado para GPS]] L '''Sistema de Posicionamiento Global''', popularmente coincido por '''GPS''' (de l'acrónimo/acrónimo de l'ouriginal anglés ''Global Positioning Systen'' ó de l pertués "Geo-Posicionamiento por Satélite"), cunforme l nome diç, anclui un cunjunto de [[satélite]]s ye un sistema d'anformaçon eiletrónico que fornece bie rádio a un apareilho recetor moble la posiçon de l mesmo cun referencia las cordenadas terrestres, esse sistema que por bezes ye ampropiamente zeignado de sistema de nabegaçon nun sustitui antegralmente al sistema de nabegaçon astronómica, mas solo anforma las cordenadas de l recetor i nun l rumo andispensable la [[nabegaçon stimada]] faltando solicitar [https://web.archive.org/web/20091019224839/http://br.geocities.com/astro.nomia/navisferadewilson.html o recurso de um simulador] antegrado al recetor. Eesisten atualmente dous sistemas efetibos de posicionamiento por satélite; l GPS amaricano i l [[Glonass]] russo; tamien eisisten mais dous sistemas an amplantaçon; l [[Galileo]] ouropeu i l [[Cumpass]] chinés i esso se faç necessairo ounibersalmente, porque l sistema amaricano ye cuntrolado pul [[Departamiento de Defesa de ls Stados Ounidos de la América|Departamiento de Defesa]] de ls [[Stados Ounidos de la América]], [[DoD]], para uso sclusibo melitar i, ambora atualmente, ancontre-se abierto para uso i cebil gratuito, poucas garanties tenemos qu'an tiempo de guerra cuntine eimitindo senhales l que resultara nun serio risco la nabegaçon. L [[DoD]] fornece dous tipos de serbícios GPS: Standard i Percesion. L sistema stá debedido an trés partes: spacial, de cuntrolo i outelizador. L segmiento spacial ye cumpuosto pula custelaçon de satélites. L segmiento de cuntrolo ye formado pulas staçones terrestres çpersas pul mundo al longo de la Zona Eiquatorial, respunsables pula monitorizaçon de las órbitas de ls satélites, sincronizaçon de ls [[reloijo atómico|reloijos atómicos]] de bordo de ls satélites i atualizaçon de ls dados d'almanaque que ls satélites trasmiten. L segmiento de l'outelizador cunsiste nun recetor que cata ls senhales eimitidos puls satélites. Un recetor GPS ''(GPSR)'' çcodifica las trasmissones de l senhal de código i fase de múltiplos satélites i calcula la sue posiçon cun base nas çtáncias a estes. La posiçon ye dada por [[latitude]], [[longitude]] i [[altitude]], cordenadas geodésicas referentes al sistema [[WGS84]]. == Çcriçon técnica == [[Fexeiro:GPS Receivers.jpg|left|thumb| Recetores GPS bénen nua bariadade de formatos, de çpositibos antegrados drento de carros, telifones, i reloijos, la çpositibos dedicados solamente al GPS cumo estes de las marcas [[Trimble]], [[Garmin]] i [[Leica Geosystems|Leica]].]] L sistema fui declarado totalmente ouperacional solo an 1995. Sou zambolbimiento custou 10 bilhones de dólares. Cunsiste nua [https://web.archive.org/web/20030428040004/http://www.gpsglobal.com.br/Artigos/Imagens/fig1_27.gif "custelaçon"] de 28 satélites sendo 4 subressalentes an 6 prainos orbitales. Ls satélites GPS, custruídos pula ampresa Rockwell, fúrun lançados antre Febreiro de 1978 (Bloco I), i [[6 de Nobembre]] de [[2004]] (l 29º). Cada un circunda la Tierra dues bezes por die a ua altitude de 20200 quilómetros (12600 milhas) i a ua belocidade de 11265 quilómetros por hora (7000 milhas por hora). Ls satélites ténen a bordo [[reloijo atómico|reloijos atómicos]] i custantemente difunden l tiempo perciso d'acuordo cul sou própio reloijo, junto cun anformaçon adicional cumo ls eilemientos orbitales de mobimiento, tal cumo detreminado por un cunjunto de staçones d'ouserbaçon terrestres. [[Fexeiro:Medition GPS.JPG|rigth|250px|thumb| Mediçon cun un GPS]] L recetor nun necessita de tener un reloijo de tan grande percison, mas si dun suficientemente stable. L recetor cata ls senhales de quatro satélites para detreminar las sues própias cordenadas, i inda l tiempo. Anton, l recetor calcula la çtáncia la cada un de ls quatro satélites pul anterbalo de tiempo antre l'anstante local i l'anstante an que ls senhales fúrun ambiados (esta çtáncia ye chamada pseudodistáncia). Çcodificando las localizaçones de ls satélites a partir de ls senhales de microndas (tipo de óndia eiletromagnética) i dua base de dados anterna, i sabendo la belocidade de propagaçon de l senhal, l recetor, puode situar-se na anterseçon de quatro [[sfera (geometrie)|calótes]], ua para cada satélite. Até meados de [[2000]] l departamiento de defesa de ls Stados Ounidos ampunha la chamada "çponibelidade seletiba", que cunsistia nun erro anduzido al senhal ampossiblitando qu'apareilhos d'uso cebil ouperassen cun percison anferior a 90 metros. Mas, l persidente [[Bill Clinton]] fui pressionado a assinar ua lei detreminando la fin dessa anterferéncia ne l senhal de l sistema {{carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}}, desse modo antende-se que nun hai garanties qu'an tiempo de guerra l serbício cuntine la çposiçon. Ne l cenairo melitar, l GPS ye tamien ousado pa l direcionamiento de dibersos tipos d'armamientos de percison, cumo las bombas [http://en.wikipedie.org/wiki/Jdan JDAM] (Joint Diret Attack Munition) i ls famosos mísseis [[Tomahawk]]. Estas bombas "anteligentes" son guiadas la sous albos por un sistema inercial an cunjunto cun un GPS. Este tipo de sistema de guiamiento puode ser ousado an qualquiera cundiçon climática i garante un alto índice d'acertos. == Aplicaçones == [[Fexeiro:Confluencia 23 S x 49 W - GPS.jpg|left|250px|thumb| Cordenadas cun un GPS cun [[Bússola]] i [[Altímetro]] antegrado]] Para alhá de sue aplicaçon óbbia na [[abiaçon]] giral i comercial i na [[nabegaçon marítima]], qualquiera pessona que querga saber la sue posiçon, ancontrar l sou camino para detreminado local (ó de buolta al punto de partida), coincer la [[belocidade]] i direçon de l sou çlocamiento puode-se beneficiar cul sistema. Atualmente l sistema stá sendo mui difundido an outomobles cun sistema de nabegaçon de mapas, que possiblita ua bison giral de la ária que bocé stá percorrendo. La quemunidade científica outeliza-lo pul sou [[reloijo]] altamente perciso. Durante spriéncias científicas de recolha de dados, puode-se registaire cun percison de micro-segundos (0,000001 [[segundo]]) quando l'amostra fui oubtida. Naturalmente la localizaçon de l punto adonde l'amostra fui recolhida tamien puode ser amportante. Agrimensores deminuen custos i oubténen liebantamientos percisos mais debrebe cul GPS. Ounidades specíficas ténen custo aprossimado de 3.000 [[dólar]]s i percison de 1 [[metro]], mas eisisten recetores mais caros cun percison de 1 centímetro. La recolha de dados por estes recetores ye mais lenta. [[Fexeiro:KyotoTaxiRide.jpg|thumb|300px| Eisemplo dun recetor '''GPS''' cun mapas, anstalado nun carro.]] Guardas florestales, trabalhos de prospeçon i sploraçon de recursos naturales, geólogos, arqueólogos, bumbeiros, son enormemente beneficiados pula tecnologie de l sistema. L GPS ten-se tornado cada beç mais popular antre [[ciclismo|ciclistas]], [[balon]]istas, [[pesca]]delores, ecoturistas, ''[[Geocaching|geocachers]]'', bóo libre ó por abintureiros que quérgan solo ourientaçon durante las sues biaiges. Cula popularizaçon de l GPS, un nuobo cunceito surgiu na agricultura: l'agricultura de percison. Ua máquina agrícola dotada de recetor GPS armazena dados relatibos a la pordutebidade nun çpositibo de mimória que, tratados por porgrama specífico, porduç un mapa de pordutebidade de la laboura. Las anformaçones permiten tamien l optimizar l'aplicaçon de correctibos i fertelizantes. == Tipos de recetores == [[Fexeiro:GPS satellite orbit.gif|right|200px|thumb| Cumparaçon antre la duraçon de la órbita dun satélite i l período de rotaçon de la Tierra]] Eesisten defrentes recetores GPS, zde dibersas marcas que comercializan soluçones "todo-an-un", até ls sternos que son ligados por [[cabo]] ó inda por [[bluetoth]]. Giralmente categorizados an tenermos de demandas d'uso an Geodésicos, Topográficos i de Nabegaçon. La defrenciaçon antre essas catadories, que la percípio puode parecer meramente de précio d'aquesiçon ye percipalmente debido a la percison alcançada, ó seia la rezon de l'eigualdade antre l dado rial de l posicionamiento, i l'ouferecido pul eiquipamiento. Sendo ls mais acurados, cun balores na casa de ls milímetros, ls recetores Geodésicos son capazes de catar las dues frequéncias eimitidas puls satélites (L1 i L2), possiblitando assi l'eliminaçon de ls eifeitos de la refraçon ionosférica. Ls topográficos, que ten caratelísticas de trabalho semelhantes a la catadorie anterior, mas solamente catan la portadora L1, tamien possuen eilebada percison, giralmente na casa de ls centímetros. Ambas las catadories ten aplicaçones técnicas, i caratelísticas própias cumo l pós-processamiento, l que senefica que giralmente nun anforman l posicionamiento anstantaneamente (fuora ls modelos RTK). Ne l causo de la catadorie de maior uso, la de nabegaçon, ambora possua menor percison de posicionamiento, ten einúmaras bantaiges cumo l baixo précio d'aquesiçon i einúmaras aplicaçones, adonde bé-se ua anfenidade de modelos, tanto aqueilhes qu'antegran dibersos eiquipamientos cumo cumputadores de mano, telmobles, reloijos, etc., cumo aqueilhes dedicados sclusibamente al posicionamiento GPS, adonde tamien ancontramos aplicaçones para uso de l dado de posicionamiento an outros eiquipamientos cumo notebooks, rastreadores de beiclos, etc. Atualmente cula cumbergéncia de çpositibos, eisisten muita bariadade de [[Pocket PC]]s cun GPS anterno. Estes ténen la bantaige de se poder scolher l [[software]] que se pretende outelizar culs. === L que tener an cunta al scolher un recetor? === * Númaro de canhales que l recetor outeliza. * Mapas çponibles (causo se aplique). * Luminosidade de l(la) ecrana/tela (causo se aplique). * Outonomie. * Robusteç. * Tiempo de duraçon de las bateries(causo se aplique). Porque l que cunta arriba de todo ye la recepçon de senhal, cunta muito l númaro de canhales que l GPS usa para adquirir l senhal. Atualmente eisisten recetores cun chip SIRF III que úsan 20 canhales. === Feturo- GPS modernizaçon === {{carece de fuontes}} * Die 24 de márcio 2009 fui lançado l purmeiro satélite GPS eiquipado cun ua amostra d'hardware funcionando an frequéncia L5 Antre outras nobidades, este satélite será l purmeiro a eimitir l senhal GPS nua frequéncia de 1176.45&nbsp;MHç (±12&nbsp;MHç). * Melhora la strutura de l senhal para melhor zampenho. * Trasmisson superior al de l L1 i L2 senhal. La data lemite para que la fuorça aérea amaricana coloque un satélite GPS de forma ouperacional an na frequéncia L5 ye 26 d'agosto de 2009. Causo esta data seia ultrapassado, l gobierno de ls Stados Ounidos perdiran l dreito d'ampregar tal frequéncia an sous porjetos melitares/cebiles. L1C ye un senhal d'uso cebil, para ser trasmitido na mesma frequéncia L1 (1575,42&nbsp;MHç), qu'atualmente cuntén la C/ Un senhal GPS outelizados por todos ls atuales usuairos. L L1C stará çponible cul purmeiro bloco III lançamiento prebisto para 2013. == Curjidades == * Cada [[satélite]] GPS trasmite dous senhales de [[Rádio (quemunicaçon)|rádio]], sendo un para uso cebil, debedidos an código C/La, que ye outelizado ne ls GPS de nabegaçon i para posicionamiento global, de frotas, etc.(menos perciso), i fase de la portadora, ne l qual subdebide-se an L1 i L2, ne l qual ye possible alcançar i oubter balores de cordenadas mais percisos de todos, mas, ye atrabeç de pós-processamiento (puode-se chegar la percisones i acurácias centimétricas, ye outelizado an trabalhos de [[cartografie]] i liebantamientos topográficos i geodésicos). I outro mais perciso que l C/La pa l'oubtençon de cordenadas anstantáneas, chamado de '''código P''', sendo esse redadeiro cun un código secreto ousado solamente puls melitares amaricanos, ne l qual la percison ye centimétrica.<ref>[http://gps.ciagri.usp.br/sobre.htm Como o GPS funciona] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080227031539/http://gps.ciagri.usp.br/sobre.htm |date=2008-02-27 }} acessado em [[9 de Março]] de [[2007]].</ref> * Atualmente hai dous países adonde l'apareilhos recetores de GPS son proibidos, la [[Coreia de l Norte]] i la [[Síria]]. L [[Eigito]] suspendiu la proibiçon an Abril de 2009<ref>{{Citation |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090827213306/http://www.thedailynewsegypt.com/article.aspx?ArticleID=20865 |archivedate=2009-08-27 |title=Archive copy |url=http://www.thedailynewsegypt.com/article.aspx?ArticleID=20865 |accessdate=2010-03-14}}</ref>. == Refréncias == {{reflist}} == {{Ber tamien}} == {{debedir an colunas}} * [[AIS]] * [[Círclo Polar Antártico]] * [[Círclo polar ártico]] * [[Cordenada geográfica]] * [[Eilipsóide de Refréncia]] * [[Eiquador (Geografie)|Eiquador]] * [[Galileo]] * [[Geocaching]] * [[Glonass]] * [[Latitude]] * [[Linhas geográficas eimaginárias]] * [[Longitude]] * [[Meridiano]] * [[Meridiano de Grenwich]] * [[Nabegaçon]] * [[Ouserbatório de Grenwich]] * [[Rede geodésica]] * [[Satélite artificial|Satélite]] * [[Sistema de cordenadas geográficas]] * [[Trópico de Cáncaro]] * [[Trópico de Capricórnio]] * [[Trópico]] * [[WGS84]] {{debedir an colunas fin}} == {{Ligaçones sternas}} == * {{en}} [http://www.noac.biz/en GPS dispatch systems] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070311014124/http://www.noac.biz/en/ |date=2007-03-11 }} * [http://www.gpsglobal.com.br GPS Global] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081218105807/http://www.gpsglobal.com.br/ |date=2008-12-18 }} Informações, manuais traduzidos, mapas e banco de dados. * [http://www.tracksource.org.br Projeto TrackSource] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20210803040148/https://tracksource.org.br/ |date=2021-08-03 }}, que repersenta todos os estados do Brasil e mais de 1000 dos seus municípios em formato compatível com aparelhos GPS da marca Garmin. * [http://www.geodesia.org/ Geodesia.org] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100313003809/http://www.geodesia.org/ |date=2010-03-13 }} * [http://www.cienciaviva.pt/latlong/anterior/gps.asp GPS - Ciência viva] * [http://www.mogeo.com.br MoGeo Mapas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20181004102913/http://www.mogeo.com.br/ |date=2018-10-04 }} Mapa topográfico do Brasil gratuito para GPS Garmin. Desenvolve mapas personalizados para GPS. [[Catadorie:Cartografie]] [[Catadorie:Angenharie cartográfica]] [[Catadorie:Geodesie]] [[Catadorie:Topografie]] [[Catadorie:Sistemas ambarcados]] [[Catadorie:Sistemas de nabegaçon por satélite]] l5f8bqzycavscr0uagjap8bbs13tm0g Hip hop 0 3856 108782 103818 2026-11-08T01:51:00Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 108782 wikitext text/x-wiki {{TraduçonOuto}} L '''hip hop''' ye un [[mobimiento cultural]] ampeçado ne l final de la [[década de 1970]] ne ls [[Stados Ounidos]] cumo forma de reaçon als cunflitos sociales i a la bioléncia sofrida pulas classes menos faborecidas de la sociadade ourbana.<ref>{{cite book |title= Can't Stop Won't Stop: La Story of the hip hop Generation|lhast= Chang |first= Jeff |outhorlink= Jeff Chang (journalist) |coauthors= DJ Kol Heirc |year= 2005 |publisher= Macmillan |isbn= 031230143X }}</ref><ref>{{cite web |url= http://findarticles .com/p/articles/mi_m0FXB/is_2_15/ai_n13557237|title= Lhatinos in hip hop to reggaeton|acessdate=2008-07-28 |outhor= Castillo-Garstow, Melissa |date= 2008-03-01|work= |publisher=Lhatin Beat Magazine}}</ref> Ye ua spece de ''cultura de las rues'', un mobimiento de rebindicaçon de spácio i boç de las periferies, traduzido nas lhetras questionadoras i agressibas, ne l ritmo fuorte i antenso i nas eimaiges [[Grafite (arte)|grafitadas]] puls muros de las cidades. L'hip hop cumo mobimiento cultural ye cumpuosto por quatro manifestaçones artísticas percipales: [[MC]]ang, qu'anima la fiesta cun sues rimas amprobisadas, l'anstrumentaçon de ls [[DJ]]s, la dana de l [[breakdance]] i la pintura de l [[grafite]].<ref>{{cite web|url=http://dynamite .ptierra .com.br/arquibodohiphop/eilemientos.html|title=ARQUIBO DO HIP HOP|publisher=dynamite .ptierra .com.br|acessdate=2009-07-25|lhast=|first=}}</ref> Tenendo ampeçado an [[Bronx]], la cultura hip hop eimergiu debrebe pa l mundo to.<ref>{{cite news | lhast = Rosen| first = Jody| outhorlink = Jody Rosen| title = La Rolling Shout-Out to hip hop Story| work = [[The New York Eiquipas]]| page = 32| date = 2006-02-12| url = http://www.nytimes .com/2006/02/12/arts/music/12rose.html?pagewanted=3| acessdate = 2009-03-10}}</ref> La música hip hop nun debe ser cunfundida cul [[rap]] (''[[ritmo|rhythn]] and [[Poesie|poetry]]''), pus este ten estrutura dibergente de la música hip hop an bários puntos, anque tenéren puntos an quemun. Eisisten [[rapper]]s que nun tocan hip hop, cumo [[Eiminen]] i [[Racionales MC's]], assi cumo eisisten musiqueiros d'hip hop que nun fázen rap. La premiaçon de la [[MTB]] amaricana, l ''[[Bideo Music Awards]]'', por eisemplo, cunta cun dues catadories çtintas: ua para melhor clipe de rap i outra para melhor clip d'hip hop. Ne l [[Brasil]], l mobimiento hip hop fui adotado, subretodo, puls moços negros i pobres de cidades grandes, cumo [[San Paulo (cidade)|San Paulo]], [[Riu de Janeiro (cidade)|Riu de Janeiro]], [[Brasília]], [[Porto Alegre]] i [[Curitiba]], cumo forma de çcusson i protesto contra l [[precunceito racial]], a miséria i la scluson. Cumo mobimiento cultural, l'hip hop ten serbido cumo ferramienta d'antegraçon social i mesmo de re-socializaçon de moços de las periferies ne l sentido de romper cun essa rialidade. == Stória == L'hip hop eimergiu an meados de la [[década de 1970]] ne ls [[subúrbio]]s [[negros]] i [[lhatinos]] de [[Nuoba Iorque]]. Estes subúrbios, berdadeiros [[gueto]]s, anfrentában dibersos porblemas d'orde social cumo [[pobreza]], bioléncia, [[racismo]], [[tráfico de drogas]], caréncia d'anfra-strutura i d'eiducaçon, antre outros. Ls moços ancontrában na rue l único spácio de lhazer, i giralmente entrában nun sistema de [[gangue]]s, las quales se cunfrontában de maneira biolenta na lhuita pul domínio territorial. Las [[gangue]]s funcionában cumo un sistema oupressor drento de las própias periferies - quien fazie parte d'alguas de las gangues, ó quien staba de fura, siempre conhecie ls territórios i las regras ampostas por eilhas,debendo segui-las rigidamente. Esses bairros éran eissencialmente habitados por eimigrantes de l Caribe, benidos percipalmente de la [[Jamaica]]. Por alhá eisistian fiestas de rue cun eiquipamientos sonoros ó carros de sonido mui possantes chamados de ''Sound Systen'' (carros eiquipados cun eiquipamientos de sonido, parecidos cun [[trio eilétrico|trios eilétricos]]). Ls ''Sound Systen'' fúrun lhiebados pa l [[Bronx]], un de ls bairros de [[Nuoba Iorque]] de maiorie negra, pul [[DJ]] [[Kol Heirc]], que cun duoze anhos migrou pa ls Stados Ounidos cun sue família. Fui Heirc quien antroduziu l ''Toast'' (modo de cantar cun lhiebadas bien fraseadas i [[rima]]s bien feitas, muitas bezes bien politizadas i outras banales i sexuales, cantadas arriba de [[reggae]] anstrumental), que darie ourige al rap. Neste cuntesto, nacian defrentes manifestaçones artísticas de rue, formas própias, de ls moços lhigados àquele mobimiento, de se fazer [[música]], [[dana]], [[poesie]] i [[pintura]]. Ls [[DJ]]s [[Afrika Bambaataa]], [[Kol Heirc]] i Grand Master Flash, GrandWizard Theodore, GrandMixer DST (hoije DXT), Holywod i Pete Jones, antre outros, ouserbórun i partecipórun destas spressones de rue, i ampeçórun a ourganizar fiestas nas quales estas manifestaçones tenien spácio - assi nacírun las ''Block Parties''. Las gangues fúrun ancontrando naqueilhas nuobas formas d'arte ua maneira d'ancanhar la bioléncia an que bebian submersas, i passórun la frequentar las fiestas i danar ''break'', cumpetir cun passos de dana i nun mais cun armas. Essa fui la perpuosta de [[Afrika Bambaataa]], cunsidrado hoije l padrino de la cultura hip hop, l'eidealizador de la junçon de ls eilemientos, criador de la palabra hip hop i por anhos tenido cumo "master of records" (mestre de ls discos), por sue basta coleçon de [[çco de benil|discos de benil]]. DJ Hollywod fui un DJ de grande amportança pa l mobimiento. Anque tocar ritmos mais [[música pop|pop]] cumo la çcoteca, fui l purmeiro a antroduzir an sues fiestas MCs qu'animában cun rimas i frases que dórun ampeço al rap. Ls [[MC]]s passórun a fazer çcursos rimados subre la quemunidade, a la fiesta i outros aspetos de la bida cotidiana. Taki 183, l grande mestre de l Pixo, fizo ua reboluçon an Nuoba Iorque al lhançar sues "Tags" (assinaturas) por to cidade, sendo noticiado até ne l [[New York Eiquipas]] a la época. Depuis del benirun Blade, Zephyr, Sen, Dondi, Fetura 2000, Lhady Pink, Phase 2, antre outros. An [[12 de nobembre]] de [[1973]] fui criada la purmeira ourganizaçon que tenie an sous antrisses l'hip hop, cuja sede staba situada ne l bairro de l Bronx. La ''[[Zulu Nation]]'' ten cumo oubjetibo acabar culs bários porblemas de ls moços de ls subúrbios, specialmente la bioléncia. Ampeçórun a ourganizar "batailhas" nun biolentas antre gangues cun un oubjetibo pacificador. Las batailhas cunsistian nua cumpetiçon artística. === hip hop i la música eiletrónica === {{parcial}} Antre las defrentes manifestaçones artísticas de l mobimiento hip hop, la música se ansere cumo papel primordial para einúmaras bariaçones eisistentes an nuossos dies. Para alhá de ls DJs, MCs, de las mixaiges i de l Rap, la baterie eiletrónica i ls sintetizadores cumplementórun l ámbito de las çcotecas. Todo ampeçou quando [[Afrika Bambaataa]] resolbiu criar ua batida base para sues músicas anspirando-se nun álbun de l grupo musical criador de l stilo [[techno]], [[Kraftwerk]]. L sucesso fui d'eimediato cula música "Planet Rock", fazendo de sue batida eiletrónica la mais copiada para cumposiçon de muitas outras músicas. Surgie l'eiletrofunk, que por sue beç deribou-se an muitos outros stilos, cumo por eisemplo, l [[miami bass]] i l [[frestyle]].<ref>http://www.samplesdb.com/db/La/Afrika+Bambaataa {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241130162546/http://www.samplesdb.com/db/La/Afrika+Bambaataa |date=2024-11-30 }} SamplesDB - Afrika Bambaataa's Track</ref> === Ne l Brasil === L brício de l'hip hop [[brasil]]eiro ye [[San Paulo]], adonde surgiu cun fuorça ne ls [[anhos 1980]], de ls tradecionales ancuontros na rue 24 de Maio i ne l metro San Bento, d'adonde saíran muitos artistas reconhecidos cumo [[Thaíde]], [[DJ Hun]], [[Styllo Salbaige]], Region Abissal, Nill (Berbo Pesado), Sérgio Riky, Defh Paul, Mc Jack, [[Racionales MCs]], [[MB Bill]], Dotors MCs, Shary Lhaine, [[M.T. Bronks]], [[Rappin Hod]], antre outros. Atualmente eisisten dibersos grupos que repersentan la cultura hip hop ne l paíç, cumo Mobimiento Anraizados, MHHOB, Zulu Nation Brasil, Casa de Cultura hip hop, Posse Hausa (San Bernardo de l Campo), Associaçon de hip hop de Bauru, Cedeca, Cufa (Central Única de las Bairros de lhata). La percipal premiaçon de l'hip hop ne l paíç ye l [[Prémio Hutúç]], an cerimónia rializada to anho. Ye ourganizado pul [[Hutúç]] i ye cunsidrado l maior de la [[América Lhatina]]. === Multidimensionalidade de l'hip hop === Segundo Aleijandro Frigerio, la percipal caratelística de las artes negras ye sou caráter multidimensional, denso. La performance mistura, an nibles sucessibos, géneros que pa la cultura oucidental serien defrentes i apartados (músicas, poesie, dana, pintura). L'anterpretaçon, la fuson de todos esses eilemientos que faç deilha ua forma artística que nun serie eiquibalente a la soma de ls eilemientos apartados. Para cumprender la multidimensionalidade de la performace, ye necessairo fazé-lo an sou cuntesto social. Fura deste cuntesto social, solamente se cumprenderian alguns de ls eilemientos, mas nun solo cumo un cunjunto de dana, música, poesie i artes plásticas, senó cumo ua performace anserida nun cuntesto social, neste causo marginal, cheno de porblemas sociales, eiducacionales i de scluson social. Este cuntesto social ye l que dá sentido a la performance. === L'amportança de l stilo pessonal === L diálogo antre la performance i la rialça i l caráter criatibo de la performance. "L cuntraponto cun un anterlocutor tamien lhieba ambas performace la maiores i melhores zampenhos". L stilo pessonal ye de grande amportança na performance porque las caratelísticas própias de cada performace acrecentan las possiblidades d'inobaçon i de criaçon de nuobos stilos. "Spera-se que l performace nun solo seia cumpetente, mas que tamien possua un stilo própio, l que puode ser ouserbado na cultura negra ourbana cuntemporánea, por eisemplo, an todos ls aspetos de l'hip hop". L stilo pessonal nun se baloriza an situaçones de repersentaçon, tamien ye amportante an todos ls aspetos de la bida cotidiana (stética, cumprimiento, fala etc). == Cinco pedamiegos == [[Fexeiro:DJ mixing.jpg|thumb|right|200px|DJ mixando cumposiçones]] === DJ (''disc-jockey'') === {{AP|[[DJ]]}} Ouperador de discos, que faç bases i colaiges rítmicas subre las quales se articulan ls outros eilemientos, hoije l DJ ye cunsidrado un músico, passado l'antroduçon de ls ''[[scratch]]s'' de GradMixer DST na cançon "Rock it" de [[Heirbie Hancock]], que repersenta un ancremiento de la cumposiçon i nun solamente un eifeito. L ''[[breakbeat]]'' ye la criaçon dua batida arriba de cumposiçones yá eisistentes, ua spece de ''lhop''. Sou criador [[DJ Kol Heirc]] zambolbiu esta técnica possiblitando B.Boys la danáren i MCs la cantáren. L ''Beat-Juggling'' yá ye la criaçon de cumposiçones las puls DJ ne ls [[toca-çco]]s, cun discos i cançones defrentes. Hai dibersos tipos de DJs: l DJ de grupo, de dane/fiestas/anibersairos/eibentos an giral i l DJ de cumpetiçon. Este por sue beç, faç de la técnica i criatebidade, ls eilemientos eisséncias para çpertar i prender l'atençon de l público. Un DJ de cumpetiçon ye un DJ que zambolbe i rializa apersentaçones cuntendo ''scratchs'', batidas i até frases recortadas de defrentes discos (''samples''). Esses DJs cumpéten antre si ousando todo i qualquiera cacho musical dun benil. === Rapping === {{AP|[[Rap]]}} L rap ye un ritmo de música parecido cul hip hop, qu'angloba percipalmente [[rima]]s, i ye un de ls cinco pedamiegos de la cultura hip hop. La traduçon lhiteral de ''rap'' ye ''Rhythn and Poetry'',<ref>''Oxford Anglish Ditionary''</ref> ó seia, ua [[poesie]] feita atrabeç de rimas, giralmente feitas nua belocidade superior a la de l'hip hop, tenendo cumo eisemplo l grupo [[The Lhast Poets]].<ref>[http://allmusic .com/cg/amg.dll?p=amg&sql=11:o7d2bwpba92k~T1] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130712211057/http://allmusic/ |date=2013-07-12 }} Ankeny, Jason, Allmusic .com profile of Lhast Poets; URL acessed February 01, 2007</ref> L rap na maiorie de las bezes ye feito sin acumpanhamiento de nanhun strumiento, ó simplesmente un [[DJ]] mixer. [[Fexeiro:2152x1484Geronacion.jpg|thumb|right|200px|Un grupo de MCs an apersentaçon]] === MC (''master of cerimonies'') === {{AP|[[MC]]}} Mestre de Cerimónia, ye l puorta-boç que relata, atrabeç d'articulaçones de rimas, ls porblemas, caréncias i spriéncias an giral de ls guetos. Nun solo çcribe, tamien lhança mensaiges d'alerta i ourientaçon, l MC ten cumo percipal funçon animar ua fiesta i cuntribuir culas pessonas para se dibertiren. Muitos MCs ne l'ampeço de l'hip hop dában recados, mandában cantadas i simplesmente animában las fiestas cun alguas rimas. L purmeiro MC fui Coke La Rock, MC qu'animaba las fiestas de Kol Heirc.Ne l Brasil ls purmeiros rimadores fúrun Jair Rodrigues, Gabriel l pensador antre grupos cumo balinhas de l rap, Thaíde i DJ Hun, Racionales Mcs.L MC ye aquel qu'atrabeç de sues rimas mostra las baries formas de rebindicaçon, angustias i anjustiças culas classes socias mais çfaborables mostrando l poder de la trasformaçon. === ''Break dance'' === {{AP|''[[break dance]]''}} [[Fexeiro:Muro jockey.jpg|thumb|200px|right|Grafite registrado ne l [[Riu de Janeiro (cidade)|Riu de Janeiro]]]] Break Beilce (B-boying, [[Popping]] i Lhocking), por cumbençon, chama-se todas essas danas de Break Beilce. Anque tenéren la mesma ourige, son de lhugares çtintos i por esso apersentan anfluéncias de las mais bariadas. Zde l'ampeço de la década de 1960, quando la óndia de música negra assolou ls Stados Ounidos, la populaçon de las grandes cidades sentie ua maior prossimidade cun estes artistas, percipalmente por sue maneira berdadeira de demunstrar l'alma an sues cançones. Las gangues de la época usában l break para çputar território, la gangue que se çtacaba melhor era la que comandaba l território.La dana ye anspirada ne ls mobimientos de la guerra. === Grafite === {{AP|[[grafite (arte)|grafite]]}} Spresson plástica, l grafite repersenta zeinhos, apelidos ó mensaiges subre qualquiera assunto, feitas cun ''[[spray]]'', rolinho i [[pincel]] an muros ó paredes. Sendo cunsidrado por muitos ua forma d'arte, defrente de l "picho", que ténen outra funçon de solo deixar sue marca, l grafite ye ousado por muitos cumo forma de spresson i denúncia. == Ampato Social == === Beilça === {{AP|[[Beilça hip hop]]}} La dana hip hop anclui ua grande bariadade de stilos, nomeadamente [[breakdance|breaking]], [[lhocking]], [[popping]], i [[krumping]]. Breaking, lhocking i popping fúrun zambolbidos na [[década de 1970]] por negros i Lhatino-amaricanos. L krumping surgiu na [[década de 1990]], an quemunidades [[Afro-amaricana]]s, an [[Los Angeles]]. L que sepa la dana de l'hip hop d'outras formas de dana son ls mobimientos de [[amprobisaçon]] (frestyle) i que ls danarinos d'hip hop frequentemente se ambolben an çputas nas cumpetiçones de dana. Sessones de Frestyle i çputas giralmente son rializadas nua ''cipher'', un spácio de dana circular que se forma naturalmente ua beç que la dana ampeça. === Moda === {{AP|[[Moda de l'hip hop]]}} La moda de l'hip hop ye un stilo de se [[roupa|bestir]] d'ourige [[afro-amaricana]], caribenha i lhatina, que tubo ourige ne l bairro The 5 Boroughs, an [[Nuoba Iorque]], i mais tarde anfluenciou an cenas de l'hip hop an [[Los Angeles]], [[Galesburg]], [[Broklyn]], [[Chicago]], [[Filadélfia]], [[Detroit]], [[Porto Rico]], antre outros. Cada cidade cuntribuiu cun bários eilemientos pa l sou stilo giral bisto hoije ne l mundo anteiro.<ref name="kitwana198">Kitwana, Bakari. The hip hop Generation: Young Blacks and the Cresis in African Amarican Culture, p. 198.</ref><ref name="keyes152">Keyes, Cheryl. Rap Music and Stret Cunsciousness, p. 152.</ref><ref name="bibe282">Wilbekin, p. 282.</ref> Giralmente, las roupas que son outelizadas ne l'hip hop son anchas, para que ls mobimientos queden maiores, dando mais eifeito bisual pa la dana. Tamien son outelizados [[gorro]]s, muitas bezes birados para trás ó de lhado. Na maiorie de las bezes, las roupas son bistosas. == Refréncias == <references/> [[Catadorie:Géneros musicales|hip hop]] 6ablbnhcmovc2q1g52aek1bnftuntp9 Armanos Wright 0 3960 108760 106493 2026-11-07T23:18:39Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 108760 wikitext text/x-wiki {|align="right" |[[Fexeiro:Wilbur Wright.jpg|thumb|right|100px|Wilbur Wright]] |[[Fexeiro:Orville Wright.jpg|thumb|right|129px|Orville Wright]] |} Ls '''Armanos Wright''', '''Orville Wright''' ([[19 de Agosto]] de [[1871]] - [[30 de Janeiro]] de [[1948]]) i '''Wilbur Wright''' ([[16 de Abril]] de [[1867]] - [[30 de Maio]] de [[1912]]), son, oufecialmente, recoincidos pula [[Fédération Aéronautique Internationale]], puls [[Stados Ounidos de la América]] por porjetáren i por rializáren l purmeiro bolo cuntrolado nun apareilho mais pesado que l'aire an [[Kitty Hawk]], [[Carolina de l Norte]], que tenerie sido rializado an [[17 de Dezembre]] de [[1903]] (retrato registrado cun data), para alhá d'outras rializaçones marcantes na [[stória de l'abiaçon]].<ref>{{Citation |archiveurl=https://web.archive.org/web/20211112123604/http://www.wdl.org/pt/item/11372/ |archivedate=2021-11-12 |title=Archive copy |url=http://www.wdl.org/pt/item/11372/ |accessdate=2013-07-22}}</ref> [[Fexeiro:Wrightflyer.jpg|thumb|left|200 px|''"[[Flyer I]]"'', 17 de Dezembre, 1903.]] [[Fexeiro:Wright Brothers Aeroplane.jpg|thumb|left|200px|Zeinho de l'aeroplano de ls armanos Wright.]] L bolo de l Flyer 1 ye recoincido pula [[Fédération Aéronautique Internationale]] cumo l purmeiro dun apareilho bolador cuntrolado, "mais pesado que l'aire". Era ua época an que bários ambentores de dibersos países stában a tentar criar la purmeira aeronabe mais pesada que l'aire capaç de bolar cun sucesso. Ls Armanos Wright nun querien que le roubássen anformaçones al sou percipal ribal [[Samuel Pierpont Langley]], l'anton secretairo de l [[Smithsonian Institution|Anstituto Smithsonian]]. Eilhes crecírun an Dayton, Ohio, adonde abrírun an [[1882]] ua cumpanha de manutençon, zeinho i fabricaçon de becicletas (la ''Wright Cycle Company''), ouparando la cumpanha até [[1909]]. == Refréncias == {{ref-section|col=2|Notas i Refréncias}} {{Biografies}} [[Catadorie:Abiadores de ls Stados Ounidos|Wright]] [[Catadorie:Pioneiros de l'abiaçon]] k37aa1l6h332fmucheiqhcaxzn8g14y Belém 0 4679 108767 106211 2026-11-07T23:46:18Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 108767 wikitext text/x-wiki {{ber zambiguaçon}} {{Anfo/Munecípio de l Brasil <!-- GeoID=1501402 --> <!-- Cabeçalho --> | nome = Belén | foto = Montaige Belén.jpg | leg_foto = | apelido = Cidade Morena "<br />"Metrópole de la Amazónia "<br />" Cidade de las Mangueiras "<br />"Belén de l Pará "<br />"Capital Cultural de l Norte <!-- Dados gerales --> | brason = Coat of arms Belen de l Para Brazil.jpg | bandeira = Bandeira_belen.jpg | link_brason = | link_bandeira = | link_hino = | anibersairo = | fundaçon = {{Dtlink|12|1|1616|eidade}} <ref name="belen">{{citar web|url=http://biblioteca.ibge.gov.br/visualizacao/dtbs/para/belen.pdf|formato=PDF|titulo=Belén|publicado=IBGE|acessodata=27/04/2011}}</ref> | gentílico = belenense ó belemense<ref name="belen"/> | lema = | prefeito = [[Duciomar Cuosta]] | partido = [[Partido Trabalhista Brasileiro|PTB]] <!-- Localizaçon --> | mapa = Para Municip Belen.sbg | latP = S | latG = 01 | latM = 27 | latS = 21 | lonP = L | lonG = 48 | lonM = 30 | lonS = 14 | stado = Pará | mesorregion = [[Mesorregion Metropolitana de Belén|Metropolitana de Belén]]<ref name="IBGE_DTB_2008">{{citar web |url=ftp://geoftp.ibge.gov.br/Organizacao/Divisao_Territorial/2008/DTB_2008.zip |titulo=Debison Territorial de l Brasil |data=1 de júlio de 2008 |obra=Debison Territorial de l Brasil i Lemites Territoriales| publicado=Anstituto Brasileiro de Geografie i Statística (IBGE) |acessodata=11 d'outubre de 2008}}</ref> | microrregion = [[Microrregion de Belén|Belén]] | data_microrregion = [[IBGE]]/[[2008]]<ref name="IBGE_DTB_2008" /> | region_metropolitana = [[Region Metropolitana de Belén|Belén]] | bezinos = [[Ananindeua]] (leste) | çt_capital = {{formatnun:2140}} | çt_capital_ref = <ref>{{citar web|url=http://biblioteca.uol .com.br/atlas/tabelas/cap_anfo.htm|titulo=Capitales de ls stados|publicado=Atlas Geográfico de l Brasil|acessodata=1 de janeiro de 2011}}</ref> <!-- Caratelísticas geográficas --> | ária = 1064.918 | ária_ref = <ref name="IBGE_Ária">{{citar web |url=http://www.ibge.vob.br/home/geociencias/cartografie/default_territ_area.shtm |títalo=Ária territorial oufecial |outor=IBGE |acessodata=5 dieç. 2010|data=10 out. 2002|outor=IBGE |publicado=Resoluçon de la Persidéncia de l IBGE de m° 5 (R.PR-5/02)}}</ref> | populaçon = 1392031 | data_pop = [[IBGE]]/[[2010]]<ref name="IBGE_Pop_2010">{{citar web |url = http://www.ibge.gov.br/home/estatistica/populacao/censo2010/populacao_por_municipio.shtm |títalo=Censo Populacional 2010| obra = Censo Populacional 2010 |publicado=Anstituto Brasileiro de Geografie i Statística (IBGE) |data=29 de nobembre de 2010 |acessodata = 11 de dezembre de 2010}}</ref> | altitude = 10 | clima = [[eiquatorial]] | sigla_clima = An <!-- Andicadores --> | idh = 0.806 <!--fabor manter l formato--> | data_idh = [[PNUD]]/[[2000]] <ref name="PNUD_IDH_2000">{{citar web |url=http://www.pnud.org.br/atlas/ranking/IDH-M%2091%2000%20Ranking%20decrecente%20(puls%20dados%20de%202000).htm |titulo=Ranking decrecente de l IDH-M de ls munecípios de l Brasil |data=2000 |obra=Atlas de l Zambolbimiento Houmano|publicado=Porgrama de las Naciones Ounidas pa l Zambolbimiento (PNUD) |acessodata=11 d'outubre de 2008}}</ref> | pib = {{formatnun:15316130.140}} mil | data_pib = [[IBGE]]/[[2008]]<ref name="IBGE_PIB">{{citar web |url=http://www.ibge.gov.br/home/estatistica/eiquenomie/pibmunicipios/2004_2008/ |titulo=Perduto Anterno Bruto de ls Munecípios 2004-2008 |publicado=Anstituto Brasileiro de Geografie i Statística |acessodata=11 dieç. 2010}}</ref><ref> |titulo=Perduto Anterno Bruto de ls Munecípios 2003-2007 |data=16 de dezembre de 2009 |publicado=Anstituto Brasileiro de Geografie i Statística (IBGE) |acessodata=11 d'outubre de 2008}}</ref> | pib_pos = [[Aneixo:Lista de munecípios de l Brasil por PIB|BR: 23º]] | pib_per_capita = 10754.77 | data_pib_per_capita = [[IBGE]]/[[2008]]<ref name="IBGE_PIB"/> }} '''Belém''' ([[pronúncia|pron.]] [beˈlẽȷ̃]<ref>Ye coincido nacionalmente por [[Belén de l Pará]]</ref>) ye un [[munecípio]] [[brasil]]eiro, [[capital]] de l [[Ounidades federatibas de l Brasil|stado]] de l [[Pará]]. Pertence a la [[Mesorregion Metropolitana de Belén]] i a la [[Microrregion de Belén]]. Cun ua ária d'aprossimadamente 1&nbsp;064,918&nbsp;Km², queda ne l [[Region Norte de l Brasil|norte brasileiro]], çtando 2&nbsp;146&nbsp;quilómetros de Brasília, la capital nacional.<ref>{{citar web|url=http://biblioteca.uol.com.br/atlas/tabelas/cap_info.htm|titulo=Çtáncias an relaçon la Brasília|publicado=|acessodata=1 de janeiro de 2011}}</ref> Cun ua populaçon de {{fmtn|1392031}} [[habitante]]s, maior densidade demógrafica de la region norte 1307,17 hab/Km², ([[Anstituto Brasileiro de Geografie i Statística|IBGE]]/[[2010]])<ref name="IBGE_Pop_2010" />, ye coincida cumo "Metrópole de la Amazónia", i l segundo maior çtinos de turistas na [[Amazónia]]<ref>[http://www.istoeamazonia .com.br/andex.php?oution=cun_cuntent&task=biew&id=106&Itemid=123 Esto ye Amazonia - L Portal de la Floresta - Belén]{{Lhigaçon einatiba|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>. La cidade ye sede de la [[Region Metropolitana de Belén]] la segunda maior de la [[Region Norte de l Brasil|region]]. Belén ye classeficada cumo la [[metrópole]] cun melhor culidade de bida de l [[Region Norte de l Brasil|Norte]]-[[Region Nordiste de l Brasil|Nordiste]] de l [[Brasil]].<ref name="HDI">{{Citar web|url=http://portalamazonia.globo .com/noticias.php?idN=67496&idLingua=1| titulo= Eisemplo de Culidade de bida an praina Amazónia |publicado = Portal Amazónia |acessodata=18 de dezembre de 2007}}</ref> An sous quaije 400 anhos de stória, Belén bibenciou momientos de plenitude, antre ls quales l período áureo de la borraixa, ne l'ampeço de l [[seclo XX]], quando l [[munecípio]] recebiu einúmaras famílias ouropeias, l que bieno a anfluenciar grandemente l'arquitetura de sues eidificaçones, quedando coincida na época cumo ''Paris m'América''. Hoije, anque ser cosmopolita i moderna an bários aspetos, Velén nun perdiu l'aire tradecional de las fachadas de ls casarones, de las eigreijas i capielhas de l [[período colonial]]. La cidade ye mundialmente coincida i eiserce seneficatiba anfluéncia nacional i até anternacional, seia de l punto de bista [[cultura]]l, [[Eiquenomie|eiquenómico]] ó [[Política|político]]. Cunta cun amportantes [[monumiento]]s, [[parque]]s i [[museu]]s, cumo l [[Theatro de la Paç]], l [[Museu Paraense Emílio Goeldi]], l [[Ber-lo-Peso|Mercado Ber-oPeso]], i eibentos de grande repercusson, cumo la [[Amazónia Fashion Wek]], l [[Círio de Nazaré]] antre outros. == Stória == [[Fexeiro:FuortePresepio-CCBY.jpg|thumb|squierda|Fuorte de l Castielho.]] La region adonde l'atual cidade se localiza era primitibamente acupada puls [[Tupinambás]]. L stablecimiento de l primitibo núcleo de l munecípio remonta al cuntesto de la cunquista de la foç de l riu Amazonas, a la época de la [[Dinastie Filipina]], por fuorças luso-spanholas sob l comando de l capitan [[Francisco Caldeira Castielho Branco]], quando, la [[12 de janeiro]] de [[1616]], fondou l [[Fuorte de l Castielho de Belén|Fuorte de l Presépio]]. La poboaçon que se formou al sou redror fui einicialmente chamada de ''Feliç Lusitánia''. Mais tarde fui sucessibamente chamada cumo ''Santa Marie de l Grano Pará'', ''Santa Marie de Belén de l Grano Pará'', até l'atual chamaçon de ''Belén''. Belén fui la purmeira capital de la Amazónia.<ref name="comciencia.br">[ http://www.comciencia.br/comciencia/handler.php?section=8&eidicao=28&id=321]</ref> Nesse período, al lado de l'atebidade de coleta de las chamadas '''drogas de l Serton''', l'eiquenomie era baseada na [[agricultura]] de susisténcia, cumplementada por ua pequeinha atebidade [[pecuária]] i pula [[pesca]], praticada por pequeinhos perdutores qu'habitában, percipalmente, na [[ilha de l Marajó]] i na '''ilha de Bigie'''. Loinge de ls núcleos decisórios de las regiones Nordiste i Sudiste de l Brasil i fuortemente ligada la [[Pertual]], Belén reconheciu la [[Andependéncia de l Brasil]] solo la [[15 d'agosto]] de [[1823]], quaije un anho passado la sue proclamaçon. === Era de la Borraixa === {{AP|[[Ciclo de la Borraixa]]}} Na Era de la Borraixa ó [[Ciclo de la Borraixa]], Belén bibenciou la [[Belle Époque]], momientos de luxo i glamour. Belén era na época cunsidrada la cidade brasileira mais zambolbida i uas de las mais prósperas de l mundo, nun solo pula sue posiçon stratégica - quaije ne l litoral -, mas tamien porque sediaba un maior númaro de residéncias de seringalistas, casas bancairas i outras amportantes anstituiçones. [[Fexeiro:Belen-TeatroPaz1.jpg|thumb|squierda|[[Theatro de la Paç]].]] L'apogeu fui antre [[1890]] i [[1920]], quando la cidade cuntaba cun tecnologies qu'outras cidades de l sul i sudeste de l Brasil inda nun possuían. La cidade possuía l Cinema Olympia (l mais antigo de l Brasil an funcionamiento), cunsidrado un de ls mais luxuosos i modernos de sou tiempo, einougurado an [[21 d'abril]] de [[1912]], ne l'auge de l cinema mudo anternacional. La cidade ten l famoso [[Triato de la Paç]], cunsidrado un de ls mais guapos de l [[Brasil]], anspirado ne l [[Triato Scala]] de [[Milon]], l mercado de fierro [[Ber-lo-Peso]], la maior feira libre de la [[América Latina]], l [[Palácio António Lemos]], l [[Coleijo Gentil Bittencourt]], la [[Praça Batista Campos]] i muitos outros. Pula mesma rezon, fúrun atraídas nesse período liebas d'eimigrantes strangeiros cumo [[pertueses]], [[chineses]], [[franceses]], [[japoneses]], [[spanholes]] i outros grupos menores, cul fin de zambolbíren l'agricultura nas tierras de la Zona Bragantina. La comarca de la capital, cun sede an Belén, ambolbia, para alhá de l sou munecípio, ls de [[Acará]], [[Ourén]] i [[Guamá]]. Possuía quinze freguesies: Nuossa Senhora de la Grácia de la Sé, Sant'Ana de la Campina, Santíssema Trindade i Nuossa Senhora de Nazareth de l Çterro, na capital. Ne l'anterior las de San José de l Acará, San Francisco Xabier de Barcarena, Nuossa Senhora de la Cunceiçon de Benfica, Sant'Ana de Bujaru, Nuossa Senhora de l Ó de l Mosqueiro, Sant'Ana de l Capin, San Demingos de la Buona Bista, San João Batista de l Cunde, San Miguel de l Guamá, Nuossa Senhora de la Piadade de Irituia i Debino Sprito Santo de Ourén. Ouserba-se que nessa época l [[andígena]] tubo participaçon direta na eiquenomie local, por yá star mais reserbado nas árias afastadas de ls centros ourbanos, bibendo sue própia cultura, depuis de tener anfrentado ls colonizadores an muitos cunflitos. Creciu, an cuntrapartida, l comércio de [[scrabatura|escrabos]], trazidos pa ls trabalhos gerales necessairos i surgiu la figura de l caboclo, que yá se zambolbia cula miscigenaçon. === Cabanaige === {{Artigo percipal|[[Cabanaige]]}} Antre ls anhos de [[1835]] i [[1840]] l munecípio stubo ne l centro de la [[Cabanaige|Guerra de la Cabanaige]], cunsidrada la de participaçon mais outenticamente popular de la stória de l paíç, única an que la populaçon efetibamente derrubou l gobierno local. Mais tarde recebirie l títalo de '''Amperial Munecípio''', cunferido por [[Pedro II de l Brasil|D. Pedro II]] (1840-1889). Antre las causas dessa rebolta citan-se la strema miséria de l pobo paraense i l'eirrelebáncia política a la qual la porbíncia fui relegada passado la [[andependéncia de l Brasil]]. La chamaçon Cabanaige remete al tipo d'habitaçon de la populaçon ribeirinha mais pobre, formada percipalmente por mestiços, scrabos libertos i [[índio]]s. A elite fazendeira de l Grano-Pará, ambora morasse mui melhor, ressentie-se de la falta de participaçon nas decisones de l gobierno central, dominado pulas porbíncias de l Sudiste i de l Nordiste. La guerra durou cinco anhos i probocou la muorte de mais de 50 mil pessonas, cerca de 45 mil éran cabanos, l'eiquibalente la quaije 1/3 de la populaçon de l Grano-Pará na época. == Geografie == Acupando ua ária de 1&nbsp;065&nbsp;Km², Belén cunta atualmente cun 1.437.600 habitantes, ye la segunda cidade mais populosa de la Amazónia. Lemita-se cul munecípio de Ananindeua. * Relebo: Prainada amazónica * Begetaçon: [[Floresta Amazónica]] === Hidrografie === [[Fexeiro:Baía de l Guajará 03.jpg|thumb|[[Baía de l Guajará]].]] Ls rius que passan por Belén son l [[riu Amazonas]], [[riu Maguari]] i [[riu Guamá]]. La [[Baía de l Guajará]] ye ua baía que banha dibersas cidades de l stado de l [[Pará]], anclusibe sue capital. Ye formada pul ancuontro de la foç de l [[riu Guamá]] cula foç de l [[riu Acará]]. * [[riu Amazonas]] – ye l maior riu de la Tierra, tanto an belume d'auga quanto an cumprimiento (6&nbsp;992,06&nbsp;Km de stenson). Ten sue ourige na nacente de l riu Apurímac (alto de la parte oucidental de la cordilheira de ls Andes), ne l sul de l Peru, i çágua ne l [[ouceano Atlántico]], junto al [[riu Tocantines]]. * [[riu Maguari]] - banha la [[Region Metropolitana de Belén]]. * [[riu Guamá]] – ye un [[riu]] localizado ne l nordeste de l [[Pará]], cuja [[bacie heidrográfica]] drena ua ária de 87&nbsp;389,54&nbsp;Km². La nabegabelidade ye biable ne ls radadeiros 160&nbsp;Km de l riu, de l [[munecípio]] de [[San Miguel de l Guamá]] a la [[Baía de l Guajará]]. Antre sous [[afluentes]], çtacan-se ls rius Acará, Capin i Moju. Ne l riu Guamá ye quemun ocorrer l fenómeno de la [[pororoca]]. Na sue borda dreita queda l campus percipal de la [[Ounibersidade Federal de l Pará]], a l'altura de Belén. Cerca de 75% de l'auga cunsumida na cidade ben deste riu, que recibe 11 córregos<ref name="stadao">NINNI, Karina (22 de márcio de 2010). ''Abundáncia porblemática''. Caderno ''Planeta''. Jornal ''[[L Stado de S.Paulo]]''</ref>. ==== Porblema ambiental ==== La rede d'abastecimiento chega a 80% an Belén, mas solamente 4,5% de la çcarga domicilar stá conetada a la rede coletora, l que proboca l çcarte inadequado de ls dejetos an 14 bacies qu'abastecen la cidade, 11 deilhas ligadas al [[riu Guamá]]<ref name="stadao" />. === Clima === L clima an Belén ye caliente i úmido, tipicamente [[clima eiquatorial|eiquatorial]], anfluéncia direta de la [[floresta amazónica]], adonde las chubas son custantes. L índice plubiométrico ye de 2889&nbsp;mn(anho). Las ancontables mangueiras eisistentes nas rues de la cidade ajudan a amenizar la calor, percipalmente ne ls meses mais calientes de júlio la nobembre, quando la temperatura puode chegar a 35 graus, mas la temperatura média anual ye de 26&nbsp;°C. Para alhá d'alebiar la calor, las mangueiras ornamentan la cidade i fázen la delícia de ls amantes de la [[manga]], yá qu'an janeiro i febreiro, época de la safra, Belén ye inundada pul fruito, sendo assi coincida cumo ''Cidade de las Mangueiras''. {| class="wikitable collapsible" style="font-size:90%;width:100%;border:0px;text-align:center;line-height:120%;" ! colspan= "15" style="background: #6688AA; color: white;" | <big>Tabela climática de Belén - Pará</big> |- ! colspan= "15" style="background: #446688; color: white;" | Temperatura |- ! style="background: #DDDDDD;" height="16" | Més ! style="background: #DDDDDD;" | Jan ! style="background: #DDDDDD;" | Feb ! style="background: #DDDDDD;" | Mar ! style="background: #DDDDDD;" | Abr ! style="background: #DDDDDD;" | Mai ! style="background: #DDDDDD;" | Jun ! style="background: #DDDDDD;" | Jul ! style="background: #DDDDDD;" | Ago ! style="background: #DDDDDD;" | Set ! style="background: #DDDDDD;" | Out ! style="background: #DDDDDD;" | Nob ! style="background: #DDDDDD;" | dieç ! style="background: #DDDDDD;" | <!-- Leabe this blank! --> ! style="background: #DDDDDD;" | Média |- ! height="16;" | Média Mássima °C | style="background: #FF2800; color: black;" | 30,9&nbsp;°C | style="background: #FF2800; color: black;" | 30,5&nbsp;°C | style="background: #FF2800; color: black;" | 30,4&nbsp;°C | style="background: #FF2800; color: black;" | 30,8&nbsp;°C | style="background: #FF2800; color: black;" | 31,3&nbsp;°C | style="background: #FF2800; color: black;" | 31,7&nbsp;°C | style="background: #FF2800; color: black;" | 31,7&nbsp;°C | style="background: #FF1400; color: black;" | 32,1&nbsp;°C | style="background: #FF1400; color: black;" | 32,1&nbsp;°C | style="background: #FF1400; color: black;" | 32,2&nbsp;°C | style="background: #FF1400; color: black;" | 32,3&nbsp;°C | style="background: #FF2800; color: black;" | 31,9&nbsp;°C | <!-- Leabe this blank! --> | style="background: #FF2800; color: black;" | 31,4&nbsp;°C |- ! height="16;" | Média menima °C | style="background: #FF6400; color: black;" | 22,1&nbsp;°C | style="background: #FF6400; color: black;" | 22,2&nbsp;°C | style="background: #FF6400; color: black;" | 22,4&nbsp;°C | style="background: #FF6400; color: black;" | 21,8&nbsp;°C | style="background: #FF6400; color: black;" | 22,6&nbsp;°C | style="background: #FF6400; color: black;" | 22,1&nbsp;°C | style="background: #FF6400; color: black;" | 21,7&nbsp;°C | style="background: #FF6400; color: black;" | 21,7&nbsp;°C | style="background: #FF6400; color: black;" | 21,7&nbsp;°C | style="background: #FF6400; color: black;" | 21,6&nbsp;°C | style="background: #FF6400; color: black;" | 21,9&nbsp;°C | style="background: #FF6400; color: black;" | 22&nbsp;°C | <!-- Leabe this blank! --> | style="background: #FF6400; color: black;" | 21,9&nbsp;°C |- ! colspan= "15" style="background: #446688; color: white;" | Precipitaçon |- ! style="background: #DDDDDD;" height="16" | Més ! style="background: #DDDDDD;" | Jan ! style="background: #DDDDDD;" | Feb ! style="background: #DDDDDD;" | Mar ! style="background: #DDDDDD;" | Abr ! style="background: #DDDDDD;" | Mai ! style="background: #DDDDDD;" | Jun ! style="background: #DDDDDD;" | Jul ! style="background: #DDDDDD;" | Ago ! style="background: #DDDDDD;" | Set ! style="background: #DDDDDD;" | Out ! style="background: #DDDDDD;" | Nob ! style="background: #DDDDDD;" | dieç ! style="background: #DDDDDD;" | <!-- Leabe this blank! --> ! style="background: #DDDDDD;" | Total |- ! height="16;" |Total mn | style="background: #000064; color: #FFFFFF;" | 366 | style="background: #000064; color: #FFFFFF;" | 417 | style="background: #000064; color: #FFFFFF;" | 436 | style="background: #000064; color: #FFFFFF;" | 360 | style="background: #000064; color: #FFFFFF;" | 304 | style="background: #283CFF; color: #000000;" | 140 | style="background: #788CFF; color: #000000;" | 152 | style="background: #3C50FF; color: #000000;" | 131 | style="background: #6478FF; color: #000000;" | 140 | style="background: #5064FF; color: #000000;" | 116 | style="background: #0000FF; color: #FFFFFF;" | 111 | style="background: #000064; color: #FFFFFF;" | 216 | <!-- Leabe this blank! --> | style="background: #1428FF; color: black;" | 2889 |- ! colspan= "15" style="background: #DDDDDD;" | ''Fuonte: Tiempo Agora''<ref>http://tempoagora.uol{{Lhigaçon einatiba|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com.br/prebisaodotempo.html/brasil/climatologie/Belen-PA/</ref> |} == Demografie == Belén, cun ua populaçon de 1.437.600 habitantes, ye a 10ª [[cidade]] mais populosa de l [[Brasil]] i a 2ª de la [[Region Norte de l Brasil|region Norte]]. La cidade ten l maior IDH antre las cidades de l norte i, ne ls radadeiros anhos, ben se berticalizando de forma acelerada, pul fato de nun haber mais árias horizontales, liebando ambestimientos para sue region metropolitana. La cidade ten l 5º metro quadrado mais caro de l Paíç.<ref name="orn .com.br">http://www.orn{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com.br/ouliberal/anterna/default.asp?modulo=250&codigo=386371</ref> Stimatiba Populacional de la RMB- [[IBGE]] * [[1950]] - 242.000 * [[1955]] - 303.000 * [[1960]] - 378.000 * [[1965]] - 477.000 * [[1970]] - 601.000 * [[1975]] - 726.000 * [[1980]] - 827.000 * [[1985]] - 966.000 * [[1990]] - 1.129.000 * [[1995]] - 1.393.000 * [[2000]] - 1.748.000 * [[2010]] - 2.335.000 === Religion === [[Fexeiro:Belen-Cathedral1.jpg|thumb|left|[[Catedral Metropolitana de Belén]].]] Belén se çtaca pula grande dibersidade de religiones, assi cumo pula libardade de scolha i pula toleráncia. Ye possible ancontrar, an to parte de la cidade, pessonas adetas de las mais dibersas religiones, cumo l spiritismo i l protestantismo. Tamien stan mui persentes las religiones afro-brasileiras trazidas de la África puls scrabos. Hai inda manifestaçones de muitas outras religiones, benidas de ls mais dibersos lugares de l mundo, cumo l'eislamismo, l judaísmo, l neopaganismo ó l mormonismo.<ref>[http://www.diariodopara .com.br/amprimi_noticiab2.php?idnot=74460]{{Lhigaçon einatiba|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ;Católicos La maior parte de la populaçon ye católica i l munecípio sedie l [[Círio de Nazaré]], qu'acuntece anualmente ne l segundo demingo d'outubre, reunindo cerca de dous milhones de fiéis. L Círio, an deboçon la Nuossa Senhora de Nazaré, ye la maior fiesta crestiana de l paíç i la maior procisson católica de l mundo,<ref name="portal.rpc .com.br">http://portal.rpc{{Lhigaçon einatiba|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com.br/gazetadopobo/turismo/cunteudo.phtml?tl=1&id=794746&tit=</ref> sendo celebrada zde 1793, ne l munecípio de Belén de l [[Pará]]. Atualmente las manifestaçones de deboçones relegiosas stenden-se por quinze dies, durante la chamada quadra Nazarena. Antre ls puntos altos dessa manifestaçon, çtacan-se: romarie flubial, romarie rodobiária, moto-romarie, trasladaçon, procisson de l Círio, l Círio propiamente dezido i l recírio. La capital paraense ten einúmaras eigreijas, capielhas i santuairos, de ls quales çtacan-se: * Eigreija Nuossa Senhora de la Grácia (Catedral de la Sé ó [[Catedral Metropolitana de Belén]]) * Basílica Santuário Nuossa Senhora de Nazaré * Santuário de Fátima * Eigreija Nuossa Senhora Mercés * Eigreija Nuossa Senhora de l Carmo * Eigreija Nuossa Senhora de la Trindade * Eigreija Santo António * Eigreija Santo Alexandre * Capielha de Santo António * Capielha de San João Batista * Capielha Nuossa Senhora de la Grácia ;Eibangélicos Belén ben cada beç mais sendo marcada por outros mobimientos relegiosos, bastante çtinto d'outras épocas, quando l Brasil era predominantemente católico. Tal mobimiento ye coincido cumo Mobimiento Pentecostal ó simplesmente pentecostalismo. Ne l'ampeço de l seclo XX, dous missionairos ouriundos de la Eigreija Vatista Sueca, Daniel Berg i Gunnar Bingren, zambarcórun na tierra paraense, fundando la Eigreija Eibangélica Assemblé de Dius, la maior eigreija eibangélica de l Brasil. Belén se tornou l brício de la doutrina pentecostal eibangélica.<ref>[http://www.ubeblog .com/2008/10/beln-de l-pentecostes-na-poca-de la-berlinda.html]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i yá fui palco de grandes eibentos eibangélicos. Depuis de l catolicismo, esta ye la segunda religion mais praticada na cidade i ten un grande númaros de [[Eigreijas]] Eibangélicas, dentre las quales las percipales son: [[Assemblé de Dius (Brasil)|Assemblé de Dius]], tenendo sue fundaçon nacional purmeiramente an Belén<ref>{{Citation |archiveurl=https://web.archive.org/web/20250119190724/https://www.adchapeco.org.br/andex.php?oution=cun_cuntent&biew=article&id=4&Itemid=8 |archivedate=2025-01-19 |title=Archive copy |url=http://www.adchapeco.org.br/andex.php?oution=cun_cuntent&biew=article&id=4&Itemid=8 |accessdate=2011-06-27}}</ref>, Eigreija Anternacional de la Grácia de Dius, [[Eigreija Ounibersal de l Reino de Dius]], [[Eigreija de l Eibangelho Quadrangular]], [[Eigreija Batista]], [[La Eigreija de Jasus Cristo de ls Santos de ls Radadeiros Dies]] i [[Eigreija Adbentista de l Sétimo Die]]. == Política == === Region Metropolitana de Belén === {{Artigo percipal|[[Region Metropolitana de Belén]]}} Criada por lei cumplementar federal an [[1973]] (altarada an [[1995]]) i an [[2010]], la Region Metropolitana de Belén (RMB), cun 2.100.319 habitantes [[IBGE]]/[[2010]], cumprende ls munecípios de [[Ananindeua]], Belén, [[Benebides]], [[Marituba]], [[Santa Bárbela de l Pará]] i [[Santa Isabel de l Pará]]. Debido al antenso porcesso d'ourbanizaçon, ls munecípios de la RMB forman ua solo cidade, fato que a torna la maior aglomeraçon ourbana de l Norte. La RMB ye a 179ª maior ária metropolitana de l mundo, la maior de la region norte i ua de las binte maiores regiones metropolitanas brasileiras.<ref>[ http://beboelkerungsstatistik.de/wg.php?x=1132419689&men=gcis&lng=de&gln=xx&dat=32&srt=pnan&col=aohdq&t=la&ba=x{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}]</ref> ;Ária de l Entorno Cidades próssimas cumo [[Castanhal]], [[Abaetetuba]] i [[Barcarena]] ancontran-se sob anfluéncia direta de Belén, sendo que las dues purmeiras yá ultrapassórun la marca de cien mil habitantes. La region de l "Entorno de Belén", cumprende munecípios nun centeilha d'até 60 quilómetros a partir de la capital paraense, apersentando antegraçon cuntínua, cun ua populaçon que se aprossima de 3 milhones de pessonas. == Subdebisones == === Bairros === {{Aneixo|[[Aneixo:Lista de bairros de Belén|Lista de bairros de Belén]]}} La capital paraense ten ouficialmente 68 bairros, çtribuídos an 8 çtritos admenistratibos. * Çtrito Admenistratibo de Belén (DABEL) * Çtrito Admenistratibo de l Bengui (DABEN) * Çtrito Admenistratibo de l Antroncamiento (DAENT) * Çtrito Admenistratibo de l Guamá (DAGUA) * Çtrito Admenistratibo de [[Icoaraci]] (DAICO) * Çtrito Admenistratibo de [[Mosqueiro]] (DAMOS) * Çtrito Admenistratibo de [[Outeiro (Belén)|Outeiro]] (DAOUT) * Çtrito Admenistratibo de la Sacramenta (DASAC) == Eiquenomie == L'eiquenomie belenense baseia-se primordialmente nas atebidades de l comércio, serbícios i turismo, ambora seia tamien zambolbida l'atebidade andustrial cun grande númaro d'andústrias alimentícias, nabales, metalúrgicas, pesqueiras, químicas i madeireiras. La Grande Belén queda na region mais dinámica de l stado i juntamente cul munecípio de Barcarena, antegra l segundo maior parque andustrial de la Amazónia. La cidade cunta culs portos brasileiros mais próssimos de la Ouropa i de ls Stados Ounidos (Belén, Miramar i Outeiro), sendo que l Porto de Belén ye l maior mobimentador de cuntainers de la Amazónia. Cula rebitalizaçon de ls çtritos andustriales de Icoaraci i Ananindeua, l'amplantaçon de la Hidrobia de l Tocantines i cula chegada de la Camino de fierro Norte-Sul, la cidade aguarda un nuobo ciclo de zambolbimiento. L Círio de Nazaré, la maior procisson crestiana de l planeta, mobimenta l'eiquenomie de la Cidade. Ne l período hai calecimiento na porduçon andustrial, ne l comércio, ne l setor de serbícios i ne l turismo.<ref name="portal.rpc .com.br"/><ref>{{Citation |title=Archive copy |url=http://www.suapesquisa.com/cidadesbrasileiras/cidade_belem.htm |accessdate=2013-07-06 |archivedate=2013-08-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130828013641/http://www.suapesquisa.com/cidadesbrasileiras/cidade_belem.htm }}</ref><ref>http://www.newstin{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com .pt/tag/t/80790947</ref> La cidade ampeça a splorar l mercado de la moda, culs eibentos [[Belén Fashion Days]] (stá antre ls 5 maiores eibentos de moda de l Paíç) i l [[Amazónia Fashion Wek]] (maior eibento de moda de la Amazónia). === Centros comerciales === ;Grande porte (mais de 25.000 m² de ABL - ária bruta locable) * [[Castanheira Shopping Center]] - 40 mil m² de ABL<ref>http://www.abrasnet{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com.br/clipping.php?area=20&clipping=9141</ref> * [[Shopping Pátio Belén]] - 36.268 m² de ABL * [[Boulebard Shopping Belén]] - 35 mil m² de ABL<ref>http://www.boulebardshoppingblen{{Lhigaçon einatiba|date=February 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com.br/antro/andex.html</ref> * [[Parque Shopping Belén]] - 33 mil m² de ABL<ref>http://www.parqueshoppingblen{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com.br/oshopping.php</ref> * Shopping Bosque Belén - 48 mil m² de ABL ;Pequeinho i médio porte * [[IT Center]] * [[Galerie San Pedro]] * [[Shopping San Brás]] * [[Small Shopping]] === Turismo === {{Aneixo|Cultura i turismo de Belén}} Belén, coincida tamien cumo '''Porton de Antrada de la Amazónia''',<ref>[http://www.passagensaereas .com.br/belem.htm]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> proporciona dibersas possibelidades de cultura i lazer. La cidade ye rica an custruçones stóricas, praias, cultura, ten la mais ouriginal de l Brasil i possuí ua suberante natureza, antricheradas ne l meio de las eidificaçones modernas de la capital, podendo ser ouserbado ne ls sous dibersos puntos turísticos. La capital paraense çponta cumo grande roteiro turístico de l Brasil, gerando ua eicelente ouportunidade para ambestimientos turísticos i stá antre las 10 cidades mais mobimentadas i atraentes de l Brasil i la mais bejitada de l'amazónia.<ref>[http://www.anteligentesite .com.br/modelos/modelo70/subconteudo.asp?ID=358&IDSUBLINK=2649]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ;Percipales atraçones turísticas: [[Fexeiro:Belen-TeatroPaz3.jpg|thumb|Anterior de l [[Theatro de la Paç]].]] * '''[[Basílica de Nuossa Senhora de Nazaré|Basílica Santuário de Nuossa Senhora de Nazaré]]''' - La Basílica de Nazaré ye la única basílica de la Amazónia Brasileira. Sue stória, sou simbolismo i sue amportança relegiosa eisercen ua perfunda anfluéncia ne l'eimaginairo relegioso paraense. Eilebada ne l die 31 de maio de 2006 a la catadorie de Santuário Mariano Arquidiocesano, passou a chamar-se Basílica Santuário de Nuossa Senhora de Nazaré. * '''[[Bioparque Amazónia]] – Crocodilo Safari''' * '''[[Bondinho de Belén]]''' * '''[[Feliç Lusitánia|Cumplexo Feliç Lusitánia]]''' - Localizado ne l bairro de la Cidade Bielha, faç parte de l centro stórico rebitalizado. L cumplexo cuntempla la [[Catedral Metropolitana de Belén]], praça Don Frei Caetano, [[Casa de las Onze Jinelas]], Corbeta Museu Solimones, Fuorte de l Presépio i l cumplexo de Santo Alexandre (adonde ancontra-se la Eigreija i l Museu de Arte Sacra de l Pará, cunsidrado un de ls mais guapos de l Brasil). * '''[[Ber-lo-Peso|Cumplexo Ber-lo-Peso]]''' - Cumpuosto pula Feira de l Açaí, las praças [[Praça de l Reloijo (Belén)|de l Reloijo]] (reloijo ouriginal de la [[Anglaterra]]), Pescador, de ls Belames, l Solar de la Beira i l Mercado Municipal. L mercado de Fierro, que cumpleta l [[Ber-lo-Peso]], fui to trasportado de la [[Anglaterra]] i eileito ua de las 7 marabilhas de l Brasil. * '''[[Ber-lo-Riu|Cumplexo Ber-lo-Riu]]''' - Nua ária de cinco mil metros quadrados de frente pa la baía de l Guajará, l porjeto alia cuntemplaçon de la natureza cula praticidade na outelizaçon de l spácio ourbano. * '''[[Staçon de las Docas]]''' – Ye un cumplexo d'arte, lazer i gastronomie. La Staçon, cumo ye coincida, ten un moderno treminal flubial, l Amazon Riber, cun ancoradouro flutuante, capaç d'aportar até 4 ambarcaçones de 70 pies. Diariamente son rializados dibersos passeios flubiales pula borda i ilhas de Belén.<ref>[http://www.stacaodasdocas .com.br/stacao.html]{{Lhigaçon einatiba|date=December 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''[[Spácio San José Liberto]]''' – Era un antigo presídio de la capital. An 2002 dou lugar al Spácio, qu'abriga l Museu de Gemas de l Pará, l Polo Joalheiro, la Casa de l Arteson i ua capielha. Hoije, l local ye refréncia pa l mercado joalheiro paraense por cunta de las jóias an ouro i gemas porduzidas pul talento de ls ouribes i zeigners paraenses. * '''[[Stádio Oulímpico de l Pará]]''' - Cun capacidade para 45.007 torcedores, fui einougurado an 1978 i reformado an 2002. Recebiu dous jogos de la seleçon brasileira (1997 i 2005) i l público recorde fui de 65.000 pessonas (11 de Júlio de 1999) ne l jogo de l [[Clube de l Remo]] i [[Paysandu Sport Club]], antes de la reforma. Zde 2002, ye rializado ne l Mangueiron l GP Brasil Caixa de Atletismo, atraindo grande público. Detén l maior público yá registrado nesta modalidade na [[América Latina]]. * '''[[Hangar - Centro de Cumbençones i Feiras de la Amazónia]]''' - Cun ua ária total de 64.000n² i 25.000n² de ária custruída totalmente antegrada al ambiente amazónico, l HANGAR stá eiquipado cun recursos de radadeira tecnologie i preparado para qualquiera tipo d'eibento, cumo feiras, cungressos, cumbençones, ancuontros, seminairos, simpósios i sposiçones. * '''[[Bosque Rodrigues Albes|Jardin Botánico Bosque Rodrigues Albes]]'''<ref>[http://www.belen.pa.gov.br/semma/busca/historico.htm]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://www.cienciamao.if.usp.br/todo/eisibir.php?midie=mc&cod=_bosquerodriguesalbes]{{Lhigaçon einatiba|date=January 2024 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''[[Mangal de las Garças]]''' - Localizado a las bordas de l riu Guamá, an pleno centro stórico, l parque ye resultado de la rebitalizaçon dua ária de 40.000 m², ne l'entorno de l Arsenal de la Marina.<ref>{{Citation |title=Archive copy |url=http://www.secult.pa.gov.br/org_mangal.asp |accessdate=2013-07-06 |archivedate=2010-05-20 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20100520155313/http://www.secult.pa.gov.br/org_mangal.asp }}</ref> * '''[[Icoaraci|Borda de Icoaraci]]''' – Situada ne l Çtrito de Icoaraci, loinge aprossimadamente 20&nbsp;Km de l centro, ancontran-se bares i restourantes, árias de lazer i feiras d'artesanato. L çtrito çtaca-se cumo amportante polo d'artesanato an cerámica. * '''[[Palácio António Lemos]]''' - Hoije ye sede de la prefeitura.<ref>{{Citation |title=Archive copy |url=http://www.paraturismo.pa.gov.br/saibamais/pal_antoniolemos.asp |accessdate=2013-07-06 |archivedate=2011-09-23 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110923035817/http://www.paraturismo.pa.gov.br/saibamais/pal_antoniolemos.asp }}</ref> * '''[[Palácio Lauro Sodré]]''' - Sede de l Museu de l Stado de l Pará zde 1994<ref>{{Citation |title=Archive copy |url=http://www.culturapara.art.br/museus_galerias.htm |accessdate=2013-07-06 |archivedate=2013-07-24 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130724072622/http://culturapara.art.br/museus_galerias.htm }}</ref><ref>{{Citation |title=Archive copy |url=http://www.paraturismo.pa.gov.br/saibamais/pal_laurosodre.asp |accessdate=2013-07-06 |archivedate=2011-08-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110811080716/http://www.paraturismo.pa.gov.br/saibamais/pal_laurosodre.asp }}</ref> * '''[[Parque de la Residéncia]]''' - Residéncia oufecial de ls gobernadores de l stado, agora ye la sede de la Secretarie Eisecutiba de Cultura (SECULT)de l stado de l Pará.<ref>[ http://www.paraturismo.pa.gov.br/saibamais/parquedaresidencia.asp {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110905080729/http://www.paraturismo.pa.gov.br/saibamais/parquedaresidencia.asp |date=2011-09-05 }}]</ref> * '''[[Museu Paraense Emílio Goeldi|Parque Zobotánico de l Museu Paraense Emílio Goeldi]]''' - Criado an 6 d'outubre de 1866, ye la mais antiga anstituiçon de pesquisas de la region Amazónica i refréncia mundial na Amazónia.<ref>[http://g1.globo .com/jornalhoje/0,,MUL883436-16022,00-CIENTISTAS+BRASILEIROS+FIRMAM+CENTROS+DE+PESQUISA+NA+AMAZONIA.html]</ref> L Parque Zobotánico stá situado ne l centro ourbano de Belén, cun ua ária de 5,2 heitares. Ye l mais antigo de l Brasil ne l sou género.<ref>[ http://www.museu-goeldi.br/institucional/i_parque.htm {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100302003859/http://www.museu-goeldi.br/institucional/i_parque.htm |date=2010-03-02 }}]</ref> * '''[[Planetário Sabastian Sodré de la Gama]]''' - L purmeiro [[planetairo]] de l norte i cunsidrado un de ls mais modernos de l paíç..<ref>[http://www.belemonline .com.br/portal/andex.php?oution=cun_cuntent&task=biew&id=304&Itemid=22]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''[[Praça Batista Campos]]'''<ref>[http://www.belen.pa.gov.br/semma/paginas/pracas/pr_b_campos.htm]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> * '''[[Theatro de la Paç]]''' – Anspirado ne l [[Triato alla Scala]] de Milon, ye l maior i mais antigo de la Amazónia, custruído an 1878 cun recursos auferidos de la sportaçon de látex, ne l Ciclo de la Borraixa.<ref>[ http://theatrodapaç{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com.br/web/andex.php?oution=cun_cuntent&task=biew&id=29&Itemid=39]</ref> Ye cunsidrado un de ls mais luxuosos de l Brasil.<ref>http://www.agenciapara{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com.br/eisibe_noticias_new.asp?id_ber=39740</ref> == Anfraestrutura == === Eiducaçon === ==== Ounibersidades/Faculdades ==== La [[UFPA]] fui a melhor Ounibersidade Pública de la region Norte antre 2005 i 2007 (catadories: Çtaque Regional/ Las melhores por ária de coincimiento = Ciéncias de la Natureza).<ref>[http://guiadoestudante.abril .com.br/premio/bencedores/cunteudo_132578.shtml]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i l CESUPA ye l'anstituiçon pribada d'ansino superior de la Region Norte mais bien posicionada ne l ranking de l Índice Giral de Cursos (IGC) an 2008, nuobo andicador criado pul MEC para abaluar la culidade de las anstituiçones d'ansino superior de to l paíç. (L CESUPA çponta na purmeira colocaçon de l IGC antre ls stados de la region Norte.).<ref>[http://www.acet.cesupa.br/andex.php?oution=cun_cuntent&task=biew&id=291&Itemid=1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Dentre las dibersas ounibersidades/faculdades persentes an Belén, çtacan-se: ;Públicas * [[Centro de Anstruçon Almirante Braç de Aguiar]] (CIABA) * [[Anstituto Federal de l Pará]] (IFPA) * [[Ounibersidade de l Stado de l Pará]] (UEPA) * [[Ounibersidade Federal de l Pará]] (UFPA) * [[Ounibersidade Federal Rural de la Amazónia]] (UFRA) * [[Ounibersidade de Taubaté]] (Fura de sede - EAD) <ref>http://ead.unitau{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com.br/modle/course/category.php?id=21</ref> ;Pribadas * [[Faculdade Pan Amazónica]] (FAPAN) * Centro de Eiducaçao de la Amazonia (CEAMA) * [[Centro Ounibersitário de l Pará]] (CESUPA) * Scuola Superior de la Amazónia (ESAMAZ) * [[Faculdade de Belén]](FABEL) * Faculdade de Tecnologie de la Amazónia (FAZ) * Faculdade Teológica Batista Eiquatorial (FATEBE - Seminário Teológico Batista Eiquatorial) * Faculdade de l Pará (FAP) * Faculdade Studos Abançados de l Pará (FEAPA) * [[Faculdade Eideal]] (FACI) * Faculdade Antegrada Brasil-Amazónia (FIBRA) * Anstituto de Studos Superiores de la Amazónia (IESAM) * Appa Associaçon Proatiba de l Pará (Angrithi,Mylle)-(APPA) * [[Ounibersidade de la Amazónia]] (UNAMA) * Ounibersidade Paulista (UNIP) * Faculdade Unibrasn - Sustentable de ls municipios(unibrasn) ==== Bibliotecas públicas ==== * [[Biblioteca Central de la Ounibersidade Federal de l Pará]] * [[Biblioteca Clara Galbon]] * [[Biblioteca Armanos Guimarães]] * [[Biblioteca Anstituto de l Património Stórico i Artistico Nacional]] (IPHAN) * [[Biblioteca Municipal Abertano Peinha]] * [[Biblioteca Pública Arthur Bianna]] ([[1871]]) == Strutura ourbana == === Trasporte === [[Fexeiro:Baldecaes.JPG|thumb|[[Aeroporto Anternacional de Belén]]]] * [[Aeroporto Anternacional de Belén]] - loinge 12&nbsp;Km de l centro, l sítio aeroportuairo ten ua ária de 5.615.783,22 m² i trasformou-se nun eisemplo de l padron que la Anfraero amplementa an sous aeroportos. Atualmente l Aeroporto Anternacional de Bal-de-Canes, cumo ye tradecionalmente chamado, oupera cula capacidade d'atender la demanda de 2,7 milhones de passageiros por anho, nua ária custruída de 33.255,17 metros quadrados, i ye respunsable pul ancremiento de l turismo na region, scoamiento de la porduçon i cataçon de nuobos ambestimientos. Cunta cun ua arquitetura feturista, porjetada para aprobeitar l'eiluminaçon natural de l'ambiente i ten sou anterior ornamentado cun plantas de la region amazónica que se ancontran cercadas por ua fuonte capaç d'eimitar l bruído de las chubas que caen todos ls dies na region. Ten stacionamiento para aeronabes cun 11 posiçones i 700 bagas para beiclos; l mobimiento ouperacional an 2007 fui de 2.119.552 passageiros, cunforme dados cedidos pula [[Anfraero]]. * [[Aeroporto Júlio Cesar]] - Abenida Júlio César * Aeroclube de l Pará - Abenida Júlio César * Treminal Rodobiário Hildegardo de la Silba Nuns - Abenida Cipriano Santos * Treminal Flubial - abenida Marechal Heirmes * Ferry-Boat (Belén-Marajó) * Treminal Turístico de la Staçon de las Docas - abenida Boulebard Castilhos Fráncia == Cultura == {{Aneixo|Cultura i turismo de Belén}} === Centros Stóricos === [[Fexeiro:Belen-StoAlexandre1.jpg|thumb|right|300px|'''Eigreija de Santo Alexandre na Cidade Bielha''']] * [[Cidade Bielha (Belén)|Cidade Bielha]] - coincido cumo Centro Stórico de Belén, l local ten cumo caratelística percipal l'hardança arquitetónica de l período [[Brasil Colónia]]. L bairro ye un de ls maiores referenciales de l património stórico i cultural de l Pará. L bairro naciu cula custruçon de l Fuorte de l Presépio, hoije chamado Fuorte de l Castielho, custruído a mando de la Corona pertuesa, ne l'ampeço de l [[seclo XVI]]. Na Cidade Bielha surgiu la purmeira rue de Belén, la rue de la Ladeira, que liga la Feira de l Açaí al Ancho de la Sé i adonde se ancontran bares i restourantes antigos i simples. Outro lugar famoso de l bairro ye la Praça de l Reloijo, adonde se localiza un reloijo anglés liebantado na década de trinta, cun sous 12 metros d'altura. Neilha tamien stá localizada la Catedral Metropolitana, la praça Don Pedro II, eigreija de las Mercés, l prédio de la prefeitura, l cumplexo [[Feliç Lusitánia]] i l [[Mangal de las Garças]]. * Angeinho Murucutu - Ruínas de l'antigo angeinho de canha-de-açúcar próspero, mobido a oupor, que cuntaba cun muitos scrabos. Fui çtruído a la época de la Cabanaige, custruído ne l [[seclo XVIII]]. Çtaca-se la Capielha de Nuossa Senhora de la Cunceiçon [[1711]], an stilo neoclássico, cuja custruçon ye atribuída la [[António José Landi]]. === Museus === * [[Museu Paraense Emílio Goeldi]] * [[Corbeta Museu Solimones]] * [[Museu de las Onze Jinelas]] (artistas brasileiros de l [[seclo XX]]) * Museu de la Purmeira Comisson Demarcadora de Lemites * Museu de la Santa Casa de Misericórdie * [[Museu de la Ounibersidade Federal de l Pará]] * [[Museu de Gemas de l Pará]] * [[Museu de Artes de Velén]] * Museu de Arte de l CCBEU * [[Museu de Artes Populares]] * [[Museu de Arte Sacra (Pará)|Museu de Arte Sacra]] * [[Museu de l Círio]] * [[Museu de l Stado de l Pará]] * [[Museu de l Fuorte de l Presépio]] * Museu de l Judiciário * Museu Nabal de la Amazónia * Museu de l Nabegaçon * Museu de l Porto de Belén === Culinária === Hoije, puode-se dezir que la cidade ye ua de las capitales gastronómicas de l mundo{{carece de fuontes}}. La Belén gastronómica ye un antressante caldeiron de misturas étnicas. La quemido andígena paraense – única, berdadeiramente brasileira, segundo l filósofo José Arthur Gianotti - ten sabores africanos, pertueses, almanes, japoneses, libaneses, sírios, judius, angleses, barbadianos, spanholes, franceses i eitalianos. Ls pobos que chegórun a la capital se ancantórun cula cozina natiba i, als poucos, fúrun ancorporando sous angredientes.<ref>[http://biajeaqui.abril .com.br/bt/materies/bt_materie_424181.shtml]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La culinária belenense ten fuorte anfluéncia andígena. Ten pratos típicos cumo: [[parro ne l tucupi]] cun [[jambu]], l [[tacacá]], la [[maniçoba]], antre outras delícias cumo l [[açaí]]. Hai quien diga que l sabor de ls peixes i de las fruitas ye rialmente defrente. Ls eilemientos ancontrados na region forman la base de sous pratos. Cun mais dua ciento de speces comestibles, las fruitas regionales puoden ser ancontradas ne l [[Ber-lo-Peso]], feiras libres, mercados i supermercados de l munecípio; eilhas son respunsables diretas pul sabor de las subremesas qu'anriquecen la mesa paraense. Çtacan-se: [[açaí]], [[bacaba]], [[cupuaçu]], [[castanha-de l-pará]], [[bacuri]], [[pupunha]], [[tucumana]], [[muruci]], [[piquiá]] i [[taperebá]]. === Percipales mercados municipales === [[Fexeiro:Ber-oPeso-Belen.jpg|thumb|210px|right|[[Ber-lo-Peso]]]] * Mercado de l [[Ber-lo-Peso]] ([[1688]]): ye la maior feira libre de la [[América Latina]] i tamien l simblo de Belén i sue maior atraçon turística.<ref>{{Citation |title=.com.br/turismo/para/la_beropeso.asp |url=http://www.amazonia/ |accessdate=2011-06-27 |archivedate=2013-08-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130818210054/http://amazonia/ }}</ref> Localizado na ária de la ''Cidade Bielha'' i diretamente a las bordas de la [[baía de l Guajará]], abastece la cidade cun perdutos alimentícios de l'anterior paraense, fornecidos percipalmente por bie flubial. Fui eileito antre las 7 Marabilhas de l Brasil.<ref>[http://www.jornaldeturismo .com.br/noticias/1-giral/13379.html]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> L puosto fiscal criado an [[1688]] ne l ''porto de l Piri'' que, a partir d'anton, fui popularmente chamado ''lugar de Ber-lo-Peso'', dou ourige al nome de l mercado, yá qu'era oubrigatório ber l peso de las mercadorias que saian ó chegában a la [[Amazónia]], arrecadando-se ls ampuostos correspondentes. * [[Mercado de San Brás]] ([[1911]]): na Praça Floriano Peixoto, próssimo a l'antiga "Staçon de Fierro de Bergáncia", fui custruído na purmeira década de l [[seclo]] XX, an funçon de la grande mobimentaçon comercial gerada pula camino de fierro Velén/Bergáncia. Na mesma época, l'antendente António Lemos stableciu ua política para çcentralizar l'abastecimiento de la cidade, até anton l Ber-lo-Peso. L'abastecimiento ampeçou a ser spandido pa ls bairros, a eisemplo de l qu'acunteciu an San Brás. L mercado de San Brás fui einougurado ne l die 21 de maio de 1911, an stilo [[art noubeau]] i [[neoclássico]]. An sues dependéncias, funcionan loijas d'artesanato, perdutos agrícolas, domésticos i bestuairo. === Sporte === ==== Futebol ==== [[Fexeiro:Bandeiron de la TOR.jpg|thumb|Bandeiron de la Torcida Organizada de l Remo (antiga Remoçada) ne l [[Estádio Oulímpico de l Pará]] an die de clássico Rei de la Amazónia (RE x PA).]] Belén ten ls trés maiores eiquipas de l Pará i de l'amazónia i l mais bien eiquipado stádio de futebol de la region norte, ls percipales clubes de futebol son [[Clube de l Remo]] i [[Paysandu Sport Club]], coincidos por sue ribalidade. Outro tradecional clube de futebol de l Pará ye la [[Tuna Luso Brasileira]], fundada pula quemunidade [[Pertual|pertuesa]] de Belén i l [[Sport Club Belén]], que yá fui la quarta poténcia de l futebol paraense. ===== Clube de l Remo ===== L Clube de l Remo ten un Campeonato Brasileiro de la Série C, un Campeonato Nacional Norte-Nordiste, trés Campeonatos de l Norte i 42 Campeonatos Paraenses. Para alhá desso ye l clube culas melhores campanhas dun eiquipa nortista na Série La, Copa de l Brasil i Copa Brasil. Apersenta l maior património dun clube de la region. Ye coincido pul apelido de "Mais Querido" pus oubten la maior torcida de l Norte segundo pesquisa de l Ibope, rializada an 2010, somando 1,3 milhon de torcedores. Sue torcida ye coincida pul apelido de Fenómeno Azul, dado an 2005, quando l Lion Azul fui campeon de la Série C i recorde de público antre todas las debisones brasileiras cun média de 30 869 torcedores por portida. Atualmente ancontra-se sin debison defenida i terá que çputar la baga pa la Série D an 2012, atrabeç de l Campeonato Paraense. ===== Paysandu ===== L Paysandu ye l único eiquipa de la Region Norte de l Brasil la çputar la Libertadores de la América. Ten dous Campeonatos de la Brasileiros de la Segunda Debison, ua Copa de ls Campeones, ua Copa Norte, 44 Paraenses, para alhá de ser l'eiquipa de la Region Norte que mais çputou la Série A de l Campeonato Brasileiro. Sue torcida ye coincida cumo Fiel Bicolor. An 2002 fui recorde de público de la Série La cun média de 23 000 torcedores por partida. Segundo l Datafolha an 2010, a torcida bicolor repersenta cerca de 0,43% de la populaçon nacional, ó aprossimadamente 860 mil torcedores. Stá a cinco anhos na Série C tentando l'acesso a la Série B. ===== Tuna Luso ===== Stóricamente ye la terceira fuorça de l futebol paraense. Yá ganhou ua Série B, ua Série C i 10 staduales. Sou ápice fui nas décadas de 50, 60, 70 i 80 quando fazie frente a la Remo i Paysandu. Sue torcida ye stimada an 94 mil torcedores segundo pesquisa de l Anstituto Gallup. Anque desso ye un clube bien struturado, apersentando l segundo melhor património, atrás solo de l Clube de l Remo. Cul passar de ls anhos la Águila Guerreira fui se afastando de las çputas nacionales i staduales, anclusibe sendo rebaixada pa la Segunda Debison de l Campeonato Paraense. An 2011 boltou la çputar la Purmeira Debison stadual. ===== Sport Club Belén ===== Fundado por antegrantes de l clube de l'aeronáutica, chamado de Brasinha de la Maracangalha, yá fui la quarta poténcia de l futebol paraense i tamien chegou la çputar la Série B Nacional dues bezes. Hoije stá na Purmeira Debison local, mas sin çputar la fase percipal, que cunta cun Remo, Paysandu i Tuna Luso. ===== Re-Pa ===== [[Clube de l Remo|Remo]] contra [[Paysandu Sport Club|Paysandu]] ye l clássico de la cidade de Belén, coincido cumo [[Re-Pa]]; estes dous clubes se cunfrontan zde [[10 de júnio]] de [[1914]] (Remo 2 a 1). Nanhun outro clássico de l Brasil fui jogado tantas bezes quanto este, cun mais de 700 eidiçones, sendo cunsidrado l clássico mais çputado de l futebol mundial. ==== Grand Prix de Atletismo ==== L [[Grand Prix]] Brasil de Atletismo, an Belén, ye rializado zde 2002 ne l [[Stádio Oulímpico de l Pará]]. An 2004, Belén reuniu cerca de 42.640 pessonas ne l [[Mangueiron]], batendo l recorde de público an cumpetiçones d'atletismo na [[América de l Sul]]. Antre ls brasileiros que stubírun an Belén çtacan-se Jadel Griegório, un de ls melhores de l mundo ne l salto triplo; Maurren Higga Maggi, streilha nacional de l salto an çtáncia; Fabiana Meurer, ua de las rebelaçones de l salto cun bara ne l circuito anternacional; ls fundistas Hudson de Souza i Fabiano Peçanha, persentes an Belén zde 2003; i Sandro Biana, Bicente Lenilson, André Demingos i Sabine Heitling, que cumpeten ne ls 3 mil metros cun oustaclos. Jadel Griegório ye campeon pan-amaricano, bice-campeon mundial i duonho de a melhor marca mundial antre ls triplistas an atebidade, cun 17,90 metros. Maurren fui medalha de prata ne l Mundial Andor de Baléncia, an márcio, i ye recordista sul-amaricana de la proba, cun 7,26 metros i antre ls atletas anternacionales, ls norte-amaricanos, J. J. Johnson (100 m i 200 m) i Joel Broen (110 m cun barreiras); l queniano Julius Nyamu (3000 m cun oustaclos); l cubano Osniel Tosca (salto triplo); ls jamaicanos Maurice Wignall (110 m cun barreiras); i Sheri-Ann Broks (100 m i 200 m). Alguns de ls percipales çtaques son la norte-amaricana Shena Tosta, númaro dous de l mundo an 2007 ne ls 400 m cun barreira, i la cubana Yumisleidi Cumba, atual campeana oulímpica de l'arremesso de peso.<ref>[http://www.pa.gov.br/noticias/materia.asp?id_ber=26502]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==== Rallye du Soleil ==== To l'anho Belén recibe l Rallye du Soleil, ua de las mais amportantes regatas de l'iatismo mundial.<ref>[http://www.belen.pa.gov.br/portal/new/index.php?oution=cun_cuntent&biew=article&id=4728:belen-ancanta-velejadores-de-outros-paises&catid=58:notiscias&Itemid=71]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === Moda === Belén ganha sou spácio ne l galho de la moda cun dous grandes eibentos nacionales: l [[Belén Fashion Days]], qu'hoije stá antre ls 5 maiores eibentos de moda de l Paíç, i l [[Amazónia Fashion Wek]], l maior eibento de la Amazónia, adonde la moda percorre por ua sumana ls percipales puntos turísticos de la cidade. Merece çtaque tamien la porduçon de joias.<ref>[http://www.paraturismo.pa.gov.br/saibamas/saojoseliberto.asp San José Liberto]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ne ls dies 29 i 30 d'outubre de 2009, l III Salon de l Brasil an Paris tubo mais de 50 spositores. Antre ls perdutos brasileiros que franceses i bejitantes d'outros países biran ne l Salon stában las joias de l Pará, criadas i porduzidas por profissionales de l Polo Joalheiro/Spácio San José Liberto. === Eibentos === Por ser la cidade mais antiga de la [[Amazónia]] i cun todas las cundiçones anfraestruturales, cumo l [[Aeroporto Anternacional de Belén]], cunsidrado un de ls mais modernos i treminal dua de las maiores malhas aéreas de l paíç, cun einúmaras ligaçones nacionales i pa l sterior, Belén ye palco de grandes eibentos de la Amazónia, zde eibentos municipales até anternacionales. La cidade stá antre las 5 cidades brasileiras mais citadas pa la rializaçon de grandes eibentos, d'acuordo cun pesquisa nacional feita pul SEBRAE/FBC&BB (2002), tenndo, para alhá de la gastronomie, dibersas atraçones de lazer i turismo na Region Metropolitana. La capital ten grandes eibentos fixos locales, cumo ye l causo de l [[Círio de Nazaré]] (anual i maior eibento relegioso de l paíç), Feira Amazónica de l Libro (a 4ª maior feira de l género ne l paíç - anual, cun 350 mil partecipantes), Supernorte (anual, l maior eibento ampresarial de l Norte de l paíç – 45 mil partecipantes), la FITA - Feira Anternacional de Turismo de la Amazónia (18 mil partecipantes), [[Belén Fashion Days]] (stá antre ls 5 maiores eibentos de moda de l Paíç) i l [[Amazónia Fashion Wek]] (maior eibento de moda de la Amazónia), dentre outros. La cidade cunta atualmente cul [[Hangar - Centro de Cumbençones i Feiras de la Amazónia]], atualmente un de ls maiores de l Brasil i l maior de la Amazónia<ref>[ http://www.obermundo{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com.br/guia/hangar-centro-de-cumbencoes-i-feiras-de la-amazonia-1]</ref>, pa la rializaçon de dibersos tipos d'eibentos, l [[CENTUR]], l maior centro de debates i manifestaçones culturales de l norte de l [[Brasil]]<ref>[http://www.fctn.pa.gov.br/conteudoIten.php?codigo_iten=26&çc=Spa%C3%A7o%20Cultural]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, anclusibe sportibos ne l [[Stádio Oulímpico de l Pará]] (Mangueiron), un de ls mais cumpletos de l paíç, passando puls spácios multiusos an dibersos houteles, centros particulares i spácios admenistrados pul setor público. [[Fexeiro:Belén fron SE 01.jpg|thumb|center|800px|La cidade de Belén bista de l [[riu Guamá]].]] == {{Ber tamien}} == * [[Hangar - Centro de Cumbençones i Feiras de la Amazónia]] * [[Catedral Metropolitana de Belén]] * [[Arraial de l Pabulaige]] * [[Turismo ne l Pará]] * [[Aneixo:Lista de shopping centers de Belén|Lista de shopping centers de Belén]] {{Refréncias|col=2}} == {{Ligaçones sternas}} == {{Commones|Belén (Pará)}} * [http://www.belen.pa.gov.br Páigina de la prefeitura]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.cmb.pa.gov.br/eiportal/index.php Páigina de la cámara]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://maps.gogle .com/maps?f=q&hl=en&q=belen,+brazil&ie=UTF8&t=k&on=0&ç=17&ll=-1.454545,-48.50481&spn=0.005588,0.01075 Centro stórico - eimaige de l satélite - Google Maps]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://WikiMapia.org/#lat=-1.4397441&lon=-48.4998322&ç=11&l=9&m=la Beija Belén ne l WikiMapia] * [http://www.belemdopara .com.br Anformaçones turísticas i culturales subre la cidade de Belén]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{bloco de nabegaçon |Belén |Copa de l Mundo de 2014 |Mercocidades |UCCLA |50 maiores cidades de l Brasil |Capitales de l Brasil |Centros metros i regionales de l Brasil |Region Metropolitana de Belén |Subdebisones de l Pará |50 cidades mais populosas de la América }} {{Portal3|Pará}} [[Catadorie:Belém| ]] 22pifo43wy6g7krfhdhucitv0532nsp Criónica 0 4867 108772 108577 2026-11-08T00:44:07Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 108772 wikitext text/x-wiki [[Ficheiro:Cryo surgery.jpg|thumb|270px|Técnicos prepórun un paciente para criopreserbaçon.]] '''Criónica''' ye l porcesso de preserbaçon an baixas [[temperatura]]s d'houmanos i outros animales que nun puoden mais ser mantidos bibos pula [[medecina]] cuntemporánea, na sperança de que la cura i reanimaçon séian possibles ne l feturo. L termo ye ua traduçon de l'anglés ''cryonics'', deribado de la palabra griega κρύος (kryos), que senefica ''cungelado''. La [[criopreserbaçon]] de pessonas ó animales nun ye rebersible cula tecnologie atual. La rezon pa la criónica ye de que las pessonas que son cunsidradas muortas puls atuales critérios lhegales médicos puoden nun necessariamente star muortas d'acuordo cula defeniçon mais rigorosa de [[muorte teórica d'anformaçon]].<ref name="Whetstine L et al. 2005 538–542">{{cite journal |author=Whetstine L, Streat S, Darwin M, Crippen D |title=Pro/con ethics debate: when is dead really dead? |journal=Critical Care |volume=9 |issue=6 |pages=538–42 |year=2005 |pmid=16356234 |pmc=1414041 |doi=10.1186/cc3894}}</ref> Supone-se que las pessonas criopreserbadas poderán un die ser recuperadas usando tecnologie altamente abançada de l feturo.<ref name="Merkle RC 1992 6–16">{{cite journal |author=Merkle RC |title=The technical feasibility of cryonics |journal=Medical Hypotheses |volume=39 |issue=1 |pages=6–16 |year=1992 |month=September |pmid=1435395 |doi=10.1016/0306-9877(92)90133-W}}</ref> Las tecnologies de reanimaçon fetura assumidas pula criónica inda son heipotéticas i nun mui coincidas ó reconhecidas. Respundendo al ceticismo de cientistas, cumo [[Steve Jones (biólogo)|Steve Jones]]<ref>{{Citation | date = 19 September | year = 2002 | title =Lucky winner 'could cheat death' | publisher = BBC News | url =http://news.bbc.co.uk/1/hi/health/2268181.stm | accessdate = 2011-01-24 }}</ref>, ua carta abierta d'apoio a la criónica fui scrita i assinada por 62 cientistas.<ref>{{cite web | título = Scientists Open Letter on Cryonics | url = http://www.imminst.org/cryonics_letter/}}</ref> Até 2010, solo cerca de 200 pessonas passórun pul procedimiento zde que fui proposto pula purmeira beç an 1962.<ref>{{cite web | título = Complete List Of Alcor Cryopreservations | publisher = [[Alcor Life Extension Foundation]] | url = http://www.alcor.org/cases.html}}</ref><ref>{{cite web | título = Cryonics Institute (CI) Patient Details | publisher = [[Cryonics Institute]] | url = http://www.cryonics.org/patients.html}}</ref><ref>{{cite web | título = Comparing Procedures and Policies | work = Sizes of the Organizations | publisher = [[Cryonics Institute]] | url = http://www.cryonics.org/comparisons.html#Size}}</ref> Ne ls Stados Ounidos, la criónica solo puode ser lhegalmente rializada an seres houmanos depuis de tenéren sido pronunciados lhegalmente muortos, pus an cuntrairo cuntarie cumo assassinato ó suicídio assistido. Ls procedimientos de la criónica eidealmente dében ampeçar drento de minutos passado paraige cardíaca, cul uso de [[crioprotector|crioprotectores]] para eibitar la formaçon de carambelo durante la [[criopreserbaçon]]. Inda assi, l'eideia de la criónica tamien anclui la preserbaçon de pessonas cun atrasos post-morten por causa de la possibelidade de las struturas cerebrales qu'angloban a mimória i personalidade podéren persistir. Se suficiente anformaçon cerebral inda eisiste pa la criónica preserbar, esso ye algo que pul coincimiento persente parece ser antrinsecamente amprobable.<ref name="Neural Archeology">{{Citation |title=Donaldson, Thomas (February 1987). "Neural Archeology". Cryonics: 24–33. Alcor Life Extension Foundation. |url=http://www.alcor.org/Library/html/NeuralArcheology.html |accessdate=2011-10-16 |archivedate=2011-10-10 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111010211302/http://alcor.org/Library/html/NeuralArcheology.html }}</ref> Antoce, la maiorie de ls defensores de la criónica bé-lo cumo ua anterbençon cun perspetibas de sucesso que barian dependendo de las circunstáncias. == Premissas de la criónica == La [[premissa]] central de la criónica ye la de que la [[mimória de longo prazo]], personalidade i [[eidantidade pessonal|eidantidade]] son armazenadas an struturas [[célula|celulares]] durables ​​i padrones drento de l [[Cérebro houmano|cérebro]] que nun requíren l'atebidade cerebral cuntínua para subrebibir. Essa premissa ye giralmente aceite na medecina; sabe-se que sob detreminadas cundiçones, l cérebro puode parar de funcionar i inda assi mais tarde recuperar cun retençon de mimória de longo prazo.<ref>{{cite book | title = Textbook of Medical Physiology | last = Guyton | first = Arthur C. | edition = 7th | publisher = W. B. Saunders Company | year = 1986 | isbn = 0-7216-1260-1 | page = 658 | chapter = The Cerebral Cortex and Intellectual Functions of the Brain | quote = We know that secondary memory does not depend on continued activity of the nervous system, because the brain can be totally inactivated by cooling, by general anesthesia, by hypoxia, by ischemia, or by any method, and yet secondary memories that have been previously stored are still retained when the brain becomes active once again. Therefore, secondary memory must result from some actual alterations of the synapses, either physical or chemical.}}</ref><ref>{{cite book | title = The Scientific Conquest of Death | last = Wowk B | publisher = Libros En Red | year = 2004 | isbn = 987-561-135-2 | pages = 135–150 | chapter = Medical Time Travel | url = http://www.alcor.org/Library/html/medicaltimetravel.htm | accessdate = 2010-03-12 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100324132606/http://www.alcor.org/Library/html/medicaltimetravel.htm |date=2010-03-24 }}</ref> Premissas científicas adicionales de la criónica<ref>{{cite web | título = What is Cryonics? | publisher = Alcor Life Extension Foundation | url = http://www.alcor.org/AboutCryonics/index.html | accessdate = 2010-03-12}}</ref> son que (1) struturas cerebrales que codifican la personalidade i mimória de longo prazo persisten por algun tiempo passado la muorte, (2) essas struturas son preserbadas pula criopreserbaçon, i (3) feturas tecnologies poderán restourar las mimórias, son teoricamente possibles. La criónica ye cuntrobersa porque las tecnologies de la premissa (3) son tan abançadas que las premissas (1) i (2) son cunsidradas eirrelebantes pula maiorie de ls cientistas. Se bestigios biológicos de mimória ó personalidade puoden persistir passado la muorte clínica ye oubbiamente ua queston d'antresse. De la mesma forma, fura de la criónica nun hai antresse na queston de saber se la codificaçon de mimória puode subrebibir a la criopreserbaçon porque la queston ye cunsidrada cumo sin sentido até que la criopreserbaçon puoda ser rebertida. Atualmente solo las células, tecidos i alguns ourgones pequeinhos puoden ser rebersibles passado criopreserbaçon.<ref>{{cite journal |author=Fahy GM, Wowk B, Wu J |title=Cryopreservation of complex systems: the missing link in the regenerative medicine supply chain |journal=Rejuvenation Research |volume=9 |issue=2 |pages=279–91 |year=2006 |pmid=16706656 |doi=10.1089/rej.2006.9.279}}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.4161/org.5.3.9974 |author=Fahy GM, Wowk B, Pagotan R, ''et al.'' |title=Physical and biological aspects of renal vitrification |journal=Organogenesis |volume=5 |issue=3 |pages=167–75 |year=2009 |month=July |pmid=20046680 |pmc=2781097}}</ref> La ciéncia médica stá percipalmente preacupada cul que ye cumprobadamente cuncebible, nun l que ye teoricamente possible. Antoce nun ha specialidades cientificas ó jornales diretamente preacupados cula queston cientifica posta pula criónica. Defensores de la criónica afirman que cula tecnologie atual ye possible preserbar las finas struturas celulares de l cérebro na qual a mimória i l'eidantidade reside.<ref>{{cite book| url = http://www.alcor.org/Library/html/braincryopreservation1.html| accessdate = 2006-03-17| title = Effect of Human Cryopreservation Protocol on the Ultrastructure of the Canine Brain| last = Platt| first = Charles| publisher = Alcor Life Extension Foundation| year = 1995| work = CryoCare Report| edition = 4}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060422020407/http://www.alcor.org/Library/html/braincryopreservation1.html |date=2006-04-22 }}</ref> Eilhes dízen que la preserbaçon cumprobadamente rebersible nun ye neçaira para atingir la meta atual de la criónica, que ye la preserbaçon de l'anformaçon de l cérebro que codifica a mimória i l'eidantidade pessonal. Eilhes acraditan que ls procedimientos criónicos atuales puoden preserbar la base anatómica de la minte,<ref>{{cite journal |author=Best BP |title=Scientific justification of cryonics practice |journal=Rejuvenation Research |volume=11 |issue=2 |pages=493–503 |year=2008 |month=April |pmid=18321197 |doi=10.1089/rej.2008.0661}}</ref> i qu'esso debe ser suficiente para ampedir la [[muorte teórica d'anformaçon]] até que l reparo ne l feturo seia possible. Ua premissa moral de la criónica ye la de que criopreserbando pessonas quando nun ha mais nanhue sperança, ye la cousa cierta a fazer, alguas bezes mesmo até ambaixo de malas cundiçones que fázen las premissas cientificas de la criónica altamente anciertas. Alguns crionicistas acraditan cumo ua queston de percípio de que qualquiera pessona que normalmente serie cunsidrada cumo muorta, deberie ser un paciente permanente pa l que quier que ls abanços de l feturo puodan trazer.<ref>{{cite journal | last = Donaldson | first = Thomas | title = Neural Archeology | journal = Cryonics | pages = 24–33 | month = February | year = 1987 | publisher = Alcor Life Extension Foundation | url = http://www.alcor.org/Library/html/NeuralArcheology.html | accessdate = 2010-03-13 | quote = The really key idea in cryonics is the idea of freezing (or otherwise preserving) people when we don't know if we can ever revive them.... The cryonics proposal is to treat everyone with these conditions as a permanent patient, until means are found to bring them back. }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100920060449/http://alcor.org/Library/html/NeuralArcheology.html |date=2010-09-20 }}</ref> == Oustaclos pa l sucesso == === Lesones de preserbaçon === La criopreserbaçon de longo prazo puode ser cunseguida atrabeç de l'arrefecimiento para acerca de 77,15 [[Kelvin]], l [[punto d'ebuliçon]] de l [[nitrogénio líquido]]. Ye ua crença errada de que las células poderán sofrer lise (arrebentar) debido a la formaçon de cristales de carambelo drento de la célula, yá qu'esso solo ocorre se la taxa de cungelamiento sceder la perda osmótica d'auga ne l spácio stracelular.<ref>{{cite journal |author=Mazur P |title=Freezing of living cells: mechanisms and implications |journal=The American Journal of Physiology |volume=247 |issue=3 Pt 1 |pages=C125–42 |year=1984 |month=September |pmid=6383068 |url=http://ajpcell.physiology.org/cgi/pmidlookup?view=reprint&pmid=6383068 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20200103184048/https://www.physiology.org/doi/abs/10.1152/ajpcell.1984.247.3.C125?view=reprint&pmid=6383068 |date=2020-01-03 }} {{Citation |archiveurl=https://web.archive.org/web/20200103184048/https://www.physiology.org/doi/abs/10.1152/ajpcell.1984.247.3.C125?view=reprint&pmid=6383068 |archivedate=2020-01-03 |title=Archive copy |url=https://www.physiology.org/doi/abs/10.1152/ajpcell.1984.247.3.C125?view=reprint&pmid=6383068 |accessdate=2024-05-05}}</ref> Inda assi, danos de cungelamiento puoden inda ser grabes; l carambelo puode inda formar-se antre las células, causando danos quimicos i macánicos. Las ourganizaçones criónicas úsan [[crioproctetor|crioprotectores]] para reduzir esse dano. Soluçones crioprotetoras circulan atrabeç de ls basos sanguíneos para remober i sustituir l'auga drento de las células cun sustáncias químicas qu'ampeden l cungelamiento. Esso puode reduzir bastante ls danos,<ref>{{cite book| url = http://www.alcor.org/Library/html/braincryopreservation1.html| accessdate = 2006-03-17| title = New Brain Study Shows Reduced Tissue Damage| last = Platt| first = Charles| publisher = CryoCare Foundation| year = 1995| work = CryoCare Report| edition = 4}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060422020407/http://www.alcor.org/Library/html/braincryopreservation1.html |date=2006-04-22 }}</ref> mas l cungelamiento de pessonas inda proboca ferimientos que nun son rebersibles cula tecnologie atual. Quando ousado an altas cuncentraçones, ls [[crioprotector|crioprotectores]] pórun cumpletamente la formaçon de carambelo. Arrefecimiento i solidificaçon sin cungelamiento ye chamado de [[bitrificaçon]].<ref>{{cite journal |author=Fahy GM, MacFarlane DR, Angell CA, Meryman HT |title=Vitrification as an approach to cryopreservation |journal=Cryobiology |volume=21 |issue=4 |pages=407–26 |year=1984 |month=August |pmid=6467964 |doi=10.1016/0011-2240(84)90079-8}}</ref> Las purmeiras soluçones crioprotectoras capazes de bitrificar la taxas d'arrefecimiento mui baixas i al mesmo tiempo cumpatibles cula subrebibéncia de ls tecidos fúrun zambolbidas na década de 1990 puls [[criobiologie|criobiologistas]] [[Gregory Fahy]] i [[Brian Wowk]].<ref>{{cite journal |author=Fahy GM, Wowk B, Wu J, ''et al.'' |title=Cryopreservation of organs by vitrification: perspectives and recent advances |journal=Cryobiology |volume=48 |issue=2 |pages=157–78 |year=2004 |month=April |pmid=15094092 |doi=10.1016/j.cryobiol.2004.02.002}}</ref><ref>{{cite journal |doi=10.1016/j.cryobiol.2005.03.002 |title=Corrigendum to “Cryopreservation of organs by vitrification: perspectives and recent advances” [Cryobiology 48 (2004) 157–178] |year=2005 |last1=Fahy |first1=G |last2=Wowk |first2=B |last3=Wu |first3=J |last4=Phan |first4=J |last5=Rasch |first5=C |last6=Chang |first6=A |last7=Zendejas |first7=E |journal=Cryobiology |volume=50 |pages=344}}</ref> Estas soluçones fúrun aporfilhadas pa l'uso an criónica pula [[Alcor Life Extension Foundation]], pa l qual se acradita que permiten [[bitrificaçon]] d'alguas partes de l cuorpo houmano, specialmente l cérebro.<ref>{{cite web | título = New Cryopreservation Technology | publisher = Alcor Life Extension Foundation | month= October | year= 2005 | url = http://www.alcor.org/Library/html/newtechnology.html | accessdate = 2007-04-29}}</ref> Esso permitiu que cérebros d'animales fússen bitrificados, calecidos i eisaminados para percura de danos de carambelo usando l microscópio normal i [[Microscópio eiletrónico|eiletrónico]]. Nanhun dano de cristales de carambelo fui ancontrado.<ref>{{cite journal |author=Lemler J, Harris SB, Platt C, Huffman TM |title=The arrest of biological time as a bridge to engineered negligible senescence |journal=Annals of the New York Academy of Sciences |volume=1019 |issue= |pages=559–63 |year=2004 |month=June |pmid=15247086 |doi=10.1196/annals.1297.104}}</ref><ref>{{cite book| url = http://www.alcor.org/Library/html/cambridge.html| title = Alcor Presentation at Cambridge University| last = Lemler J, Harris SB, Platt C, Huffman TM| publisher = Alcor Life Extension Foundation| year = 2004| accessdate = 2006-03-31}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060422020419/http://www.alcor.org/Library/html/cambridge.html |date=2006-04-22 }}</ref> La [[Cryonics Institute]] tamien outeliza ua soluçon de [[bitrificaçon]] zambolbida por sous funcionairos, l Criobiologista, Dr. Yuri Pichugin, aplicando-lo percipalmente ne l cérebro.<ref>{{cite web| título = CI-VM-1 Cryoprotectant and CI-Carrier Solution Used for Vitrification | publisher = Cryonics Institute | year= 2007 | url = http://www.cryonics.org/research/CI-VM-1.html | accessdate = 2007-04-29}}</ref> Na Criónica, la [[bitrificaçon]] ye defrente de la bitrificaçon an [[criobiologie]] porque la bitrificaçon na criónica nun ye rebersible cula tecnologie atual. Ye solo bitrificaçon strutural. Quando bien sucedida, puode eibitar lesones de cungelamiento an alguas partes de l cuorpo, mas cul custo d'antoxicaçon causada por perdutos químicos crioprotetores. La natureza desta toxicidade ye inda mal cumprendida. Crionicistas assumen que a toxicidade ye mais subtil i reparable ​​de l que ls óbbios danos struturales que poderien ser causados ​​pul cungelamiento. Se, por eisemplo, a toxicidade ye debido la [[Proteína|proteínas]] [[Znaturaçon|znaturadas]], las proteínas puoden ser reparadas ó sustituídas. === Leson isquémica === [[Isquemia]] senefica inadequada ó auséncia de circulaçon sanguínea que priba ls tecidos d'ouxigénio i nutrientes. Pul menos alguns minutos d'isquemia ye algo habitual ne l porcesso de la criónica, debido a l'eisigéncia lhegal quemun de que ls procedimientos para preserbaçon criónica nun puoden ampeçar até que la circulaçon sanguínea pare. L coraçon ten de parar de bater para que la muorte lhegal seia declarada. Quando hai un abiso prébio de muorte clínica eiminente, a las bezes ye possible chamar ua eiquipa de técnicos para rializar ls preparatibos pa la criopreserbaçon (porcesso al qual se dá l nome de "Standby"). L'eiquipa restoura artificialmente la respiraçon i circulaçon sanguínea usando técnicas semelhantes la [[Reanimaçon cardiorrespiratória|RCP]] l mais debrebe possible passado l coraçon parar.<ref>{{cite web | last = Wowk B | título = Cardiopulmonary Support in Cryonics | publisher = Alcor Life Extension Foundation | url = http://www.alcor.org/Library/html/CardiopulmonarySupport.html | accessdate = 2007-04-29}}</ref> L'oubjetibo ye manter ls tecidos bibos passado la muorte lhegal por analogie a procedimientos médicos cumbencionales an qu'uorgones i tecidos biables ​​son oubtidos para trasplantes de doadores falecidos lhegalmente. Muorte lhegal nun senefica que todas las células de l cuorpo morrírun.<ref>{{cite web | título = National Human Neuronal Stem Cell Resource Frequently Asked Questions | publisher = NHNSCR | url = http://nhnscr.org/home/faqs_q4.htm | accessdate = 2007-04-29}}</ref> Muitas bezes an criónica, l cérebro queda sin ouxigénio por bários minutos an temperaturas calientes, ó mesmo horas, se l coraçon pára inesperadamente. Esso causa leson isquémica ne l cérebro i outros tecidos, l que torna ampossible la reanimaçon por tecnologie médica atual. Crionicistas justifican la preserbaçon an tales cundiçones, ouserbando ls abanços recentes que permiten la reanimaçon cerebral passado longos períodos d'isquemia de l que l tradecional lemite de 4 a 6 minutos, i persisténcia de la strutura cerebral i até mesmo alguas células cerebrales funcionales passado longos períodos de muorte clínica.<ref name = "Donaldson-1976">{{cite book | url = http://www.alcor.org/Library/html/DonaldsonBrief.html | accessdate = 2007-04-29 | title = A Brief Scientific Introduction to Cryonics | last = Donaldson | first = Thomas | publisher = Alcor Life Extension Foundation | year = 1976 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190401062802/https://www.alcor.org/Library/html/DonaldsonBrief.html |date=2019-04-01 }}</ref><ref>{{cite journal | title = The Cryobiological Case for Cryonics | journal = Cryonics | pages = 23–36 | month = March | year = 1988 | publisher = Alcor Life Extension Foundation | url = http://www.alcor.org/Library/html/caseforcryonics.html | accessdate = 2007-04-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20101025120744/http://alcor.org/Library/html/caseforcryonics.html |date=2010-10-25 }}</ref> Eilhes argumentan que las defeniçones de muorte mudan cunforme la tecnologie abança, i ls stágios eniciales de l que ye atualmente chamado "muorte" ye rialmente ua forma de leson isquémica que será rebersible ne l feturo.<ref>{{cite journal | last = Donaldson | first = Thomas | title = Prospects of a Cure for “Death” | journal = Cryonics | pages = 26–35 | month = May | year = 1990 | publisher = Alcor Life Extension Foundation | url = http://www.alcor.org/Library/html/ProspectsOfACureForDeath.html | accessdate = 2007-04-29 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20070405105232/http://www.alcor.org/Library/html/ProspectsOfACureForDeath.html |date=2007-04-05 }}</ref> Eilhes afirman que la subrebibéncia pessonal durante longos períodos de muorte clínica ye detreminada pul critério [[muorte teórica d'anformaçon|teórico d'anformaçon]].<ref name="Whetstine L et al. 2005 538–542"/><ref name="Merkle RC 1992 6–16"/><ref>{{cite journal |author=Crippen DW, Whetstine LM |title=Ethics review: dark angels—the problem of death in intensive care |journal=Critical Care |volume=11 |issue=1 |pages=202 |year=2007 |pmid=17254317 |pmc=2151911 |doi=10.1186/cc5138}}</ref> === Reanimaçon === Aqueilhes qu'acraditan que l reanimamiento puode algun die ser possible, giralmente miran pa la [[bioengenharie]] abançada, [[nanotecnologie molecular]],<ref>Nanofactory Collaboration http://www.MolecularAssembler.com/Nanofactory</ref> [[nanomedecina]]<ref>Robert A. Freitas Jr., Nanomedicine, Landes Bioscience; Vol I (1999), Vol IIA (2003) [http://www.nanomedicine.com Nanomedicine.com]</ref> ó [[Mind Upload|upload de la minte]] cumo tecnologies-chabe. La reanimaçon eisige reparaçon de danos por falta d'ouxigénio, toxicidade de ls crioprotetores, stress térmico (fratura), danos de cungelaçon an tecidos que nun bitrificórun cun sucesso i reberter ls eifeitos que causórun la muorte de l paciente. An muitos causos, será neçaira ua [[Regeneraçon (biologie)|regeneraçon tecidual]] stensiba. Cenários heipotéticos de reanimamiento giralmente eimaginan reparos sendo rializados por un grande númaro d'ourganismos microscópicos ó çpositibos.<ref>{{cite book | url = http://www.alcor.org/Library/html/MolecularRepairOfTheBrain.htm | accessdate = 2006-04-04 | title = Molecular Repair of the Brain | last = Merkle | first = R | publisher = Alcor Life Extension Foundation | year = 1994 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090902031905/http://www.alcor.org/Library/html/MolecularRepairOfTheBrain.htm |date=2009-09-02 }}</ref><ref>{{cite book | url = http://www.alcor.org/Library/html/nanotechrepair.html | accessdate = 2006-04-04 | title = Realistic Scenario for Nanotechnological Repair of the Frozen Human Brain | publisher = Alcor Life Extension Foundation | year = 1991 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060422032110/http://www.alcor.org/Library/html/nanotechrepair.html |date=2006-04-22 }}</ref><ref>{{cite book | url = http://www.foresight.org/EOC/EOC_Chapter_9.html#section03of06 | accessdate = 2006-04-04 | title = Engines of Creation | last = Drexler | first = E | publisher = Ancor Press/Doubleday | year = 1986 | isbn = 0385199732 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060228023605/http://www.foresight.org/EOC/EOC_Chapter_9.html#section03of06 |date=2006-02-28 }}</ref><ref>{{cite book | url = http://www.alcor.org/Library/html/resuscitation.htm | accessdate = 2006-04-04 | title = Resuscitation: A Speculative Scenario for Recovery | last = Darwin | first = M | publisher = Alcor Life Extension Foundation | year = 1988 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060215052219/http://www.alcor.org/Library/html/resuscitation.htm |date=2006-02-15 }}</ref><ref>{{cite journal | url = http://www.alcor.org/cryonics/cryonics0804.pdf | accessdate = 2009-11-06 | title = A cryopreservation revival scenario using MNT | last = Merkle, R and Freitas, R | journal = Cryonics | publisher = Alcor Life Extension Foundation | year = 2008 | volume = 29}}</ref> Estes çpositibos eirien restourar la strutura ​​i química de las células al nible molecular, de preferéncia antes de l calecimiento. Mais radicalmente, la [[Mind Upload|trasferéncia de a minte]] tamien ten sido sugerida cumo ua abordaige de reanimamiento possible se i quando la tecnologie yá stubir zambolbida para scanear l cuntenido de a mimória i l cuntenido dun cérebro preserbado. Por bezes ten sido scrito que l reanimamiento criónico será un porcesso [[LIFO|last-in-first-out]] (LIFO ó ultimo a antrar, purmeiro a salir). Neste punto de bista, ls métodos de preserbaçon eiran quedar progressibamente melhores até que, eibentualmente, eilhes seran demunstrados rebersibles. Será anton que depuis la medecina bai ampeçar a mirar para trás i reanimar las pessonas criopreserbadas por métodos mais primitibos. Se rialmente benir a ser possible, l reanimamiento de pessonas criopreserbadas pula tecnologie criónica ampeçal puode eisigir seclos.<ref name = "Donaldson-1976"/> Pessonas criopreserbadas ne l feturo, cun melhor tecnologie, poderán necessitar de menos tecnologie para séren reanimadas, pus tiran sido criopreserbadas cun melhor tecnologie que causa menos danos al tecido. La bison criónica de [[LIFO|"last in, first out"]] ten sido criticada porque la culidade de la criopreserbaçon depende de muitos fatores que nun l'era an que la criopreserbaçon ten lugar.<ref>{{cite web | last = de Wolf | first = Aschwin | título = 5 dangerous idea about cryonics | publisher = Depressed Metabolism | date = 2009-01-20 | url = http://www.depressedmetabolism.com/2009/01/20/5-dangerous-ideas-about-cryonics/ | accessdate = 2010-03-07}}</ref> Ten sido afirmado que se las tecnologies d'análeze i reparo molecular algua beç fúren zambolbidas, anton, teoricamente qualquiera cuorpo danificado poderie ser "reanimado".<ref>{{cite web | título = How might cryonics fail? | publisher = Alcor Life Extension Foundation | url = http://www.alcor.org/FAQs/faq01.html#clinically | accessdate = 2010-03-07}}</ref> Assi, la subrebibéncia dependerie anton se l'anformaçao cerebral preserbada fusse suficiente para permitir la restouraçon de to ó parte de l'eidantidade pessonal de la pesssoa ouriginal, sendo la [[amnésia]], la linha final antre l sucesso i l fracasso. == Neuropreserbaçon == [[Neuropreserbaçon]] ye la criopreserbaçon de l cérebro, junto cula cabeça, atrabeç de remoçon cirúrgica i eliminaçon (giralmente cremaçon) de l resto de l cuorpo. Neuropreserbaçon, a las bezes chamada de "neuro", ye ua de las dues oupçones çtintas de preserbaçon na criónica, sendo l'outra, preserbaçon de "cuorpo anteiro". La Neuropreserbaçon ye justificada pul papel de l [[Cérebro houmano|cérebro]] cumo l repositório percipal de a mimória i de l'eidantidade pessonal (Por eisemplo, bítimas de leson medular, pacientes de trasplante d'uorgones i amputados cunserban la sue eidantidade pessonal). Tamien ye motibada pula fé de que l'amberson de qualquiera tipo de preserbaçon criónica ye tan defícel i cumplexa que qualquiera tecnologie fetura capaç de, debe por sue natureza, ser capaç de [[Regeneraçon (biologie)|regeneraçon de l tecido]], ancluindo l crecimiento dun nuobo cuorpo an torno dun cérebro reparado. Alguns cenairos sugeridos de reanimamiento para pacientes de cuorpo anteiro até sugíren mesmo çpensar l cuorpo ouriginal i regenerar un cuorpo nuobo, porque ls tecidos stan mui danificados pul porcesso de preserbaçon. Essas cunsidraçones, juntamente cun menores custos, trasporte mais fácele an eimergéncias i l foco specífico subre la culidade de preserbaçon de l cérebro, ténen motibado muitos pacientes a scolher la neuropreserbaçon. Las bantaiges i zbantaiges de la neuropreserbaçon son frequentemente debatidas antre ls defensores de la criónica. Críticos de la neuropreserbaçon crénen que l cuorpo ye un registro de muita de la spriéncia de bida, ancluindo las halbelidades motoras daprendidas ([[mimória muscular]]). Anquanto alguns crionicistas dúbidan de qu'un paciente neuro reanimado serie la mesma pessona, hai questones mais amplas subre cumo un cuorpo regenerado puode sentir-se defrente de l'ouriginal.<ref>{{cite book | url = http://www.alcor.org/Library/html/CaseForWholeBody.html | last = O'Neal | first = Michael B. | year = 1990 | work = Cryonics | title = The Case for Whole Body Suspension | publisher = Alcor Life Extension Foundation | accessdate = 2006-03-16 }} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20060215052541/http://www.alcor.org/Library/html/CaseForWholeBody.html |date=2006-02-15 }}</ref> An parte por estas rezones (bien cumo para ua melhor relaçon cul público), la [[Cryonics Institute]] preserba solo cuorpos anteiros. Alguns defensores de la neuropreserbaçon cuncordan cun estas preocupaçones, mas inda assi senten que ls custos mais baixos i melhor preserbaçon de l cérebro justifican la cuncentraçon de sfuorços na preserbaçon de l cérebro. Cerca de dous terços de ls pacientes armazenados na [[Alcor Life Extension Foundation|Alcor]] son pacientes neuro. Ambora la [[American Cryonics Society]] yá nun oufereça l'oupçon neuro, cerca de metade de ls sous pacientes son [[Neuropreserbaçon|"neuros"]]. == Organizaçones criónicas para armazenamiento de longo prazo == Atualmente eisisten 4 ourganizaçones criónicas d'armazenamiento de longo prazo para houmanos i animales.<ref name="Cumparaçones antre Organizaçones Criónicas de Armazenamiento">{{Citation |title=Cumparaçones antre Organizaçones Criónicas de Armazenamiento |url=http://www.cryonics.org/comparisons.html |accessdate=2011-10-16 |archivedate=2009-03-16 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090316082437/http://cryonics.org/comparisons.html }}</ref> Estas ourganizaçones cumprometen-se a armazenar l paciente durante ls anhos que fúren percisos, até que seia possible reanima-lo quando la tecnologie l permitir. Ls pacientes son colocados an [[Frasco de Dewar|Dewars]] cun [[nitrogénio líquido]] la -190 [[graus]]. {| border=1 align=center cellpadding=4 cellspacing=0 width=280 style="margin: 0 0 1em 1em; background: #f9f9f9; border: 1px #aaa solid; border-collapse: collapse; font-size: 95%;" |+<big>'''Organizaçones de Armazenamiento Criónico'''</big> |- | '''Organizaçon''' || '''Localizaçon''' || '''Criopreserbaçon Cuorpo Anteiro''' || '''Criopreserbaçon Neuro''' || '''Quota Anual''' || '''Páigina''' |- | '''[[Alcor Life Extension Foundation]]''' || [[Scottsdale]], [[Arizona]] {{EUA}} || Si</br> [[dólar|$]]200,000 || Si</br> [[dólar|$]]80,000 || [[dólar|$]]800 || http://www.alcor.org/ |- | '''[[Ficheiro:Cryonics_Institute_Logo.jpg‎|60px]] [[Cryonics Institute]]''' || [[Charter Township of Clinton]], [[Michigan]] {{EUA}} || Si</br> [[dólar|$]]28,000|| Nó || [[dólar|$]]120 || http://www.cryonics.org/ |- | '''[[KrioRus]]''' || [[Moscobo]], {{RUS}} || Si</br> [[dólar|$]]30,000 || Si</br> [[dólar|$]]10,000 || Nun ten || http://www.kriorus.ru/ |- | '''[[Trans time]]''' || [[San Leandro (Califórnia)|San Leandro]], [[California]] {{EUA}} || Si</br> [[dólar|$]]150,000 || Si</br> [[dólar|$]]50,000 || [[dólar|$]]96 || http://www.transtime.com/ |- |} == Bida pós reanimaçon ne l feturo == Las pessonas qu'outan pula criónica, giralmente acraditan que ne l feturo, la medecina poderá dar-les mocidade eiterna (mesmo ls que se criopreserbórun yá idosos, poderán rejubenescer) i [[bida eiterna]]. Esse assunto ye giralmente chamado por "[[stenson de la bida]]". ==Refréncias== {{reflist|2}} == {{Ber tamien}} == * [[Bioengenharie]] * [[Criobiologie]] * [[Criopreserbaçon]] * [[Crioprotectores]] * [[Criogenia]] * [[Stenson de la bida]] * [[Eimortalidade]] * [[KrioRus]] * [[Muorte teórica d'anformaçon]] * [[Nanomedecina]] * [[Rejubenescimiento]] == {{Ligaçones sternas}} == * {{link|en|2=http://www.alcor.org//|3=Alcor}} * {{link|pt|2=http://www.alcorportugal.com/|3=Alcor an Pertual}} * {{link|en|2=http://www.cryonics-europe.org/|3=Cryonics Europe}} * {{link|en|2=http://www.cryonics.org/|3=Cryonics Institute}} * {{link|en|2=http://www.imminst.org/|3=Immortal Institute}} * [http://www.kriorus.ru/gal KrioRus] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111224045737/http://www.kriorus.ru/gal |date=2011-12-24 }} (an Galaico) [[Catadorie:Ciéncia]] [[Catadorie:Criónica]] [[Catadorie:Stenson de la bida]] [[Catadorie:Ritos funerairos]] hncounyvh6a3nncbwcd7s3t9x6guhxw Comité Anternacional de la Cruç Burmeilha 0 5105 108770 104354 2026-11-08T00:33:11Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 108770 wikitext text/x-wiki {{TraduçonOuto}} [[File:Emblem of the ICRC.svg|thumb|]] [[File:Flag of the Red Cross.svg|thumb|]] '''Comité Anternacional de la Cruç Burmeilha''' ('''CACB''') ye ua ourganizaçon houmanitária, andependiente i neutra, que se sforça an proporcionar proteçon i assisténcia a las bítimas de la guerra i d'outras situaçones de bioléncia. Cula sue sede an [[Genebra]], [[Suíça]], ten un mandato de la quemunidade anternacional para serbir de guardion de l [[Dreito Anternacional Houmanitário]], para alhá de ser l'uorgon fundador de l [[Mobimiento de la Cruç Burmeilha i de l Crecente Burmeilho]]. Ne l sou custante diálogo culs Stados, l CACB ansiste cuntinamente ne l sou caráter neutro i andependiente. Solamente sendo assi, lhibre para atuar de forma andependiente an relaçon la qualquiera gobierno ó la qualquiera outra outoridade, l'ourganizaçon ten cundiçones d'atender als antrisses de las bítimas de ls cunflitos, que custituen l centro de la sue misson houmanitária. == Stória == {{artigo percipal|[[Stória de l Comité Anternacional de la Cruç Burmeilha]]}} [[Fexeiro:Unimog Sanitaeter.jpg|thumb|200px|left|Ambuláncia melitar [[Almanha|almana]].]] L'ourganizaçon fui fundada por eniciatiba de [[Jean Heinri Dunant]], an [[1863]], sob l nome de '''Comité Anternacional para ajuda als melitares feridos''', zeignaçon altarada, a partir de [[1876]], para '''Comité Anternacional de la Cruç Burmeilha'''. L'assisténcia als [[presioneiros de guerra]] tubo grande abanço a partir de [[1864]], quando fui rializada la [[Cumbençones de Genebra|Cumbençon de Genebra]], pa la melhorie de las cundiçones d'amparo als feridos, i an [[1899]], quando fui rializada la [[Cumbençon de Haia]], que deciplinaba las "normas" de guerra terrestre i marítima. Atualmente, l CICB nun ten se lhemitado solo a la proteçon de presioneiros melitares, mas tamien a detidos cebiles an situaçones de [[guerra]] ó an naciones que biolen ls Statutos de ls [[Dreitos Houmanos]]. Preocupa-se inda cula melhorie de las cundiçones de detençon, la garantie de l suprimiento i çtribuiçon d'alimientos pa las bítimas cebiles de cunflitos, a prober assisténcia [[medecina|médica]] i a melhorar las cundiçones de saneamiento specialmente an [[campo de refugiados|acampamientos de refugiados]] ó detidos. Tamien ten atuado an assisténcia la bítimas de zastres naturales, cumo [[anchente]]s, [[sismo|terramotos]], [[ciclone tropical|furacones]], specialmente an naciones cun caréncia de recursos própios para assisténcia a las bítimas. L Comité Anternacional de la Cruç Burmeilha baseia-se ne l percípio de la neutralidade, nun se ambolbendo nas questones [[melitar]]s ó [[política]]s, de modo a ser dina de la cunfiança de las partes an cunflito i assi eisercer las sues atebidades houmanitárias lhibremente. [[Fexeiro:USNS Mercy T-AH-19.jpg|thumb|200px|left|Nabio spital ''USNS Mercy'', de la marina de ls [[SOA]]]] == Misson == A misson de l CACB ye proteger i assistir las bítimas de ls cunflitos armados i outras situaçones de bioléncia, sin amportar quien eilhas séian. Esta misson fui outorgada pula quemunidade anternacional i ten dues fuontes: - las Cumbençones de Genebra de 1949, qu'ancumben l Comité de bejitar presioneiros, ourganizar ouparaçones de socorro, reunir fameliares apartados i rializar atebidades houmanitárias semelhantes durante cunflitos armados; - ls Statutos de l Mobimiento Anternacional de la Cruç Burmeilha i de l Crecente Burmeilho, qu'ancorajan l'ourganizaçon a amprender un trabalho semelhante an países que nun biben ua guerra anternacional, mas possuen situaçones de bioléncia anterna, a las quales antoce las Cumbençones de Genebra nun se aplican. Las sues percipales atebidades son: * bejitar presioneiros de guerra i cebiles detidos; * percurar pessonas zaparecidas; * antermediar mensaiges antre nembros dua família apartada por un cunflito; * reunir famílias çpersas; * an causo de necidade, fornecer alimientos, auga i assisténcia médica a cebiles; * difundir l Dreito Anternacional Houmanitário (DAH); * zelar pula aplicaçon de l DAH; * chamar l'atençon para biolaçones de l DAH i cuntribuir pa l'eiboluçon deste cunjunto de normas. Para alhá desso, l CACB percura agir de forma prebentiba i atua an parcerie culas Sociadades Nacionales de la Cruç Burmeilha i de l Crecente Burmeilho an cada paíç, a eisemplo de la Cruç Burmeilha Pertuesa (CBP) an Pertual, i cula Federaçon Anternacional de las Sociadades de la Cruç Burmeilha i de l Crecente Burmeilho. == Percípios Fundamentales == L trabalho de l Comité Anternacional de la Cruç Burmeilha stá baseado an siete percípios fundamentales: * Houmanidade - socorre, sin çcriminaçon, ls feridos ne l campo de batailha i percura eibitar i alebiar ls sofrimientos de ls homes, an todas las circunstáncias. * Amparcialidade - nun faç nanhue çtinçon de nacionalidade, raça, religion, cundiçon social i feliaçon política. * Neutralidade - para oubter i manter la cunfiança de todos, abstén-se de participar de las hostelidades i nunca anterbén nas cuntrobérsias d'orde política, racial, relegiosa i eideológica. * Andependéncia - las Sociadades Nacionales dében cunserbar sue outonomie, para poder agir siempre cunforme ls percípios de l Mobimiento Anternacional de la Cruç Burmeilha i de l Crecente Burmeilho. * Boluntariado - anstituiçon de socorro boluntairo i zeinteressado. * Ounidade - solo puode haber ua única Sociadade Nacional nun paíç. * Ounibersalidade - anstituiçon ounibersal, ne l teta de la qual todas las Sociadades Nacionales ténen dreitos eiguales i l deber d'ajudar uas a las outras. == Amblemas == Zde que l CACB fui criado, ls sous fundadores eidantificórun la necidade d'outelizar un amblema único i ounibersal, facilmente reconhecido. L'eideia era que l'amblema protegisse nun solo ls feridos an campanha, mas tamien las pessonas que prestában assisténcia, ancluindo las ounidades médicas, mesmo las de l'enimigo. D'acuordo culas Cumbençones de Genebra i ls sous Protocolos Adicionales, ls amblemas reconhecidos son la Cruç Burmeilha, l Crecente Burmeilho i l Cristal Burmeilho. Estes amblemas stan reconhecidos pul dreito anternacional i ténen la funçon de proteger las bítimas de cunflitos i ls trabalhadores houmanitairos que prestan assisténcias a las mesmas. '''Quien ten dreito a ousar ls amblemas?''' Ls nembros de l Mobimiento Anternacional de la Cruç Burmeilha i de l Crecente Burmeilho, las ounidades de salude de las fuorças armadas, boluntairos de las Sociadades Nacionales, delegados de l CACB i ls meios de trasporte de salude. == Las ouparaçones de l CACB ne l mundo == Cun 12,3 mil funcionairos, l Comité Anternacional de la Cruç Burmeilha stá persente an mais de 80 países por meio de delegaçones, subdelegaçones, scritórios i missones de la seguinte forma ne l final de 2009: * África - 27 * Ásia i Pacífico - 14 * Ouropa i Américas - 27 * Ouriente Médio i Norte de la África - 12 '''Las percipales ouparaçones ne l mundo son (por orde alfabética)''': Afeganistan, Colómbia, Cuosta de l Marfin, Iémen, Eiraque, Eisrael i territórios acupados, Lhíbia, Paquiston, República Democrática de l Cungo (RDC), Síria, Somália i Sudan. == L Dreito Anternacional Houmanitário (DAH) == L Dreito Anternacional Houmanitário (DAH) ye un cunjunto de normas - antre eilhas las Cumbençones de Genebra i las Cumbençones de Haia - que rege las práticas de guerra cul oubjetibo de lhemitar ls eifeitos de ls cunflitos armados por rezones houmanitárias. Ambora la prática de la guerra seia mui antiga, solo hai 150 anhos ls Stados criórun normas anternacionales para proteger las pessonas. L DAH, de quien l CACB recebiu de ls Stados l mandato de guardion, ye tamien coincido cumo "Dreito de la Guerra" ó "Dreito de ls Cunflitos Armados". Crise na Somália Na Somália, l CACB presta assisténcia eimergencial a las pessonas diretamente afetadas pul cunflito armado, que biben nua situaçon quaije siempre agrabada por zastres naturales, i admenistra stensos porgramas de purmeiros socorros, assisténcia médica i assisténcia básica a la salude. Promobe l respeito al Dreito Anternacional Houmanitário (DAH) i rializa porjetos d'agricultura i auga para melhorar la sigurança eiquenómica i las cundiçones de bida de la populaçon. L'agrabamiento de la seca de l Corno de África motibou l Comité a oumentar la sue ouparaçon ne l paíç, ne l qual miles de pessonas sofren cula scasseç d'auga i d'alimientos. L'ourganizaçon ampeçou a trabalhar na Somália an 1977, para respunder a las necidades houmanitárias de la guerra antre este paíç i la Etiópia. == {{Ber tamien}} == * [[Dreitos houmanos]] * [[Ajuda houmanitária]] * [[Angeréncia houmanitária]] == {{Lhigaçones sternas}} == {{commons|International Red Cross and Red Crescent Movement}} * {{Link|en|2=http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1917/|3=Perfil ne l sítio oufecial de l Nobel de la Paç 1917}} {{en}} * {{Link|en|2=http://nobelprize.org/nobel_prizes/peace/laureates/1944/|3=Perfil ne l sítio oufecial de l Nobel de la Paç 1944}} {{en}} * [https://web.archive.org/web/20120303163757/http://www.icrc.org/por/ Comité Anternacional de la Cruç Burmeilha] {{pt}} * [http://www.cruzvermelha.pt Cruç Burmeilha Pertuesa] {{pt}} * [http://www.cvb.org.br Cruç Burmeilha Brasileira] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20141218145941/http://cvb.org.br/ |date=2014-12-18 }} {{pt}} * [http://www.gddc.pt/direitos-humanos/textos-internacionais-dh/tidhuniversais/dih-conv-IV-12-08-1949.html Testo de la Cumbençon de Genebra] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120310120200/http://www.gddc.pt/direitos-humanos/textos-internacionais-dh/tidhuniversais/dih-conv-IV-12-08-1949.html |date=2012-03-10 }} {{pt}} * [https://web.archive.org/web/20110810071915/http://www.icrc.org/web/por/sitepor0.nsf/htmlall/section-ihl-cluster-munition Muniçones Cluster] {{pt}} jtg618nlo5abug2h5jxgyvkl8547pl1 Flor-de-Lis 0 5114 108779 101340 2026-11-08T01:20:38Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 108779 wikitext text/x-wiki [[Ficheiro:Esc port.jpg||thumb|right|200px|<center>[[Bocalista]] Daniela Varela de la Flor-de-Lis an 2009.</center>]] '''Flor-de-Lis''' ye un grupo musical [[Pertual|pertués]] de [[fado]] bencedor de l [[Pertual ne l Festibal Ourobison de la Cançon|Festibal RTP de la Cançon]] de 2009.<ref>{{Citation |title=Archive copy |url=http://blitz.aeiou.pt/gen.pl?p=stories&op=view&fokey=bz.stories/41418 |accessdate=2012-03-17 |archivedate=2009-03-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090303042923/http://blitz.aeiou.pt/gen.pl?p=stories&op=view&fokey=bz.stories%2F41418 }}</ref><ref>{{Citation |archiveurl=https://web.archive.org/web/20090304154845/http://diario.iol.pt/musica/flor-de-lis-festival-da-cancao-todas-as-ruas-do-amor/1046270-4060.html |archivedate=2009-03-04 |title=Archive copy |url=http://diario.iol.pt/musica/flor-de-lis-festival-da-cancao-todas-as-ruas-do-amor/1046270-4060.html |accessdate=2012-03-17}}</ref> == Refréncias == {{reflist}} [[Catadorie:Pertual ne l Festibal Ourobison de la Cançon]] k8ksgwhj0l28viqnzo4s4ar5pna3r0p Azinhoso 0 5126 108763 101120 2026-11-07T23:29:19Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 108763 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Azinhoso-Igreja-Matriz.JPG|thumb|right|250px|[[Eigreija Matriç de Santa Marie de Azinhoso|Eigreija]]]] '''Azinhoso''' ye ua freguesie [[Pertual|pertuesa]] de l cunceilho de [[Mogadouro]], cun 30,71 km² de ária i 307 habitantes (2011). Densidade: 10 hab/km².<ref>{{Citation |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190401231534/http://www.freguesiasdeportugal.com/distritos_portugal/distritodeporto.htm#MOGADOURO |archivedate=2019-04-01 |title=Archive copy |url=http://www.freguesiasdeportugal.com/distritos_portugal/distritodeporto.htm#MOGADOURO |accessdate=2012-03-24}}</ref> == Ber tamien == * [[Pelourinho de Azinhoso]] * [[Eigreija Matriç de Santa Marie de Azinhoso]] == Refréncias == {{reflist}} [[Catadorie:Mogadouro]] d9l4n6x4ihxcgihdmab87abncblk9iz Ruolos 0 5132 108810 102576 2026-11-08T03:43:15Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 108810 wikitext text/x-wiki '''Ruolos''' (un [[pertués]]: ''Urrós'') ye ua freguesie [[Pertual|pertuesa]] de l cunceilho de [[Mogadouro]], cun 32,47 km² de ária i 318 habitantes (2011). Densidade: 9,8 hab/km².<ref>{{Citation |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190401231534/http://www.freguesiasdeportugal.com/distritos_portugal/distritodeporto.htm#MOGADOURO |archivedate=2019-04-01 |title=Archive copy |url=http://www.freguesiasdeportugal.com/distritos_portugal/distritodeporto.htm#MOGADOURO |accessdate=2012-03-24}}</ref> == Ber tamien == * [[Castielho de Oleiros]] == Refréncias == {{reflist}} [[Catadorie:Mogadouro]] dtmiq6eo8uqp3jqdm2uqz3xhk4vgol6 Peredo da Bemposta 0 5138 108803 101719 2026-11-08T03:18:58Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 108803 wikitext text/x-wiki '''Peredo de Bempuosta''' (un [[pertués]]: ''Peredo da Bemposta'') ye ua freguesie [[Pertual|pertuesa]] de l cunceilho de [[Mogadouro]], cun 18,05 km² de ária i 188 habitantes (2011). Densidade: 10,4 hab/km².<ref>{{Citation |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190401231534/http://www.freguesiasdeportugal.com/distritos_portugal/distritodeporto.htm#MOGADOURO |archivedate=2019-04-01 |title=Archive copy |url=http://www.freguesiasdeportugal.com/distritos_portugal/distritodeporto.htm#MOGADOURO |accessdate=2012-03-24}}</ref> == Ber tamien == * [[Algosinho]] == Refréncias == {{reflist}} [[Catadorie:Mogadouro]] nwxqtzvbjscv01czfjocmr37bijcnqk Algosinho 0 5139 108757 101043 2026-11-07T23:01:40Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 108757 wikitext text/x-wiki '''Algosinho''' ye cunsidrada l'aldé stórica de l cunseilho de [[Mogadouro]], lhocalizada na freguesie de [[Peredo de Bempuosta]].<ref>[http://www.mogadouro.pt/component/content/article/21-freguesias-mogadouro/63-peredo-de-bemposta Peredo de Bemposta] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120121194420/http://mogadouro.pt/component/content/article/21-freguesias-mogadouro/63-peredo-de-bemposta |date=2012-01-21 }} mogadouro.pt</ref> == Refréncias == {{reflist}} [[Catadorie:Mogadouro]] lbgwbsaxoqfq0eb0i5xz8hyec8xscpj Pioneer 11 0 5355 108805 105968 2026-11-08T03:24:09Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 108805 wikitext text/x-wiki {{TraduçonOuto}} La [[sonda spacial]] '''Pioneer 11''' fui ua de las purmeiras sondas de l porgrama de sploraçon spacial de la [[NASA]]. Fui lançada de l [[Staçon de la Fuorça Aérea de Cabo Canaberal|Cabo Canaberal]], [[Estados Ounidos]], an [[5 d'abril]] de [[1973]]. Depuis d'atrabessar cun éxito l [[cintura d'asteróides]] [[19 d'abril]] de [[1974]], chegou an [[1 de setembre]] de [[1979]] la [[Saturno (planeta)|Saturno]], tomando las purmeiras [[retrato]]s la cúrtie çtáncia de l planeta, adonde pudo çcubrir nuobas [[satélite natural|lunas]] i anielhos. Depuis de sou ancuontro cun Saturno, prosseguiu sue rota pa l sterior de l [[Sistema Solar]], studando las partículas einergéticas de l [[bento solar]]. Nun eisiste mais la quemunicaçon cula nabe, l radadeiro cuntato fui an 24 de nobembre de 1995.<ref>http://solarsysten.nasa.gob/missiones/profile.cfn?MCode=Pioneer_11{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Storia== L porjeto pa la custruçon de las dues sondas [[Pioneer 10]] i Pioneer 11 fui aprobado an [[1969]]. Cedendo la multiplas perpuostas durante la decada de 1960 ls oubjetibos eniciales de a misson fúrun defenidos: *Splorar l meio anterplanetairo para para alhá de la órbita de [[Marte (planeta)|Marte]]. *Ambestigar la natureza de l [[cintura d'asteróides]] de l punto de bista científico i abaluar eibentuales peligros a correr de missones pa ls planetas steriores. *Splorar l'ambiente de Júpiter. Apos l planeijamiento de l'ancuontro cun [[Saturno (planeta)|Saturno]], muitos outros oubjetibos fúrun acrecentados: *Mapear l campo magnético de Saturno, sue antensidade, direçon i strutura. Detreminar cumo muitos eilétrons i prótones de bárias einergies son çtribuídas al longo de la trajetória de la nabe atrabeç de l sistema de Saturno. *Mapear l'anteraçon de l [[bento solar]] cul sistema de Saturno. *Medir la temperatura de l'atmosfera de Saturno i [[Titana (satélite)|Titana]], la grande luna de Saturno. *Mapear la strutura térmica de l'atmosfera de Saturno atrabeç d'ouserbaçones ne l'anfrabermelho acoplada cun rádio d'ocultaçon de dados. *Oubter i digitalizar las eimaiges de l sistema de Saturno an dues quelores i durante la sequéncia de medidas de polarimetrie ne l'ancuontro cul planeta. *Sondar l sistema d'anielhos i atmosfera de Saturno cun óndias de rádio na banda S. *Detreminar cun maior percison la massa de Saturno i sous satélites maiores por ouserbaçones percisas de ls eifeitos de sous campos grabitacionales subre l mobimiento de la nabe spacial. *Cumo un precursor pa a misson Mariner [[Júpiter (planeta)|Júpiter]]/Saturno , berificar l'ambiente de l praino de l'anielho para çcubrir adonde el puode ser seguramente cruzado pula sonda Mariner sin grabes danos. Muitos eilemientos i la speriencia cula sonda Pioneer 11 i 10 probou ser fundamental pa las sondas [[Voyager 1]] i [[Voyager 2]], qu'oubtibírun mui sucesso an sous oubjetibos i missones. ==Zeign i strutura== ===Placa Pioneer=== Ua placa de [[ouro]]-[[alumínio]] fui aneixada na Pionner 11 i outra na sue sonda armana [[Pioneer 10]], fúrun criadas ne l causo dua forma de bida anteligente d'outros lugares de l'ouniberso cunseguiren achar ó antercetar la sonda, la placa mostra dous houmanos, un masculino i outro femenino, alen de simbolos que mostran la localizaçon de l'ourige de la nabe, la Tierra. ===Cuntrole d'altitude i propulson=== La nabe tenie seis propulsores de 4,5 newtones cada, eilhes outelizában heidrazina, la referencia pa la Tierra era la streilha Canopus i dous sensores solares. ===Quemunicaçon=== La sonda spacial ancluia un sistema redundante de trascetores , un ligado a l'antena d'alto ganho , l'outro para ua antena omni i ua antena de médio prazo. Cada trasmissor tenie 8 watts i trasmite dados an to la banda S cun 2110 MHç pa l'uplink de la Tierra i 2292 MHç para downlink pa la Tierra cula Deep Space Network rastrear l senhal. Antes de la trasmisson de dados, outelizou un codificador cumbolucional , ua forma de correçon d'erro , para eibitar l'ambio de dados corrompidos. ===Einergie eilétrica=== L'einergie pa la sonda probinha de quatro RTGs SNAP-19 que stában posicionadas a tres metros por ua antena, ne l lançamiento la nabe recolhia 155 Watts de ls RTGs, quando chegou la Júpiter la potencia era de 140 watts, éran necessairos 100 watts para que la sonda funcionasse corretamente. ===Cumputador=== Grande parte de l cálclo pa a misson na [[Tierra]] fui rializada i trasmitida pa la sonda, adonde fui capaç de reter na mimória, até cinco comandos de ls 222 possibles antradas puls cuntroladores de tierra. La sonda anclui dous decodificadores de comando i ua ounidade de çtribuiçon de comando, ua forma mui lemitada de processador, para ouparaçones diretas na nabe spacial. Este sistema eisige que ls ouperadores de a misson prepáren ls comandos mui antes de trasmiti-las pa la sonda. Ua ounidade d'armazenamiento de dados fui ancluído para grabar até 6144 [[byte]]s d'anformaçones recolhidas puls strumientos. A ounidade de telemetrie digital serie anton ousada para preparar ls dados coletados nun de ls possibles formatos de ls treze antes de trasmiti-lo de buolta a la Tierra. === Strumientos Científicos === {| class="wikitable" |- | colspan="2" style="background: #f2f2f2" | Helio Magnetometro Betor ('''HBM''') |- | [[Fexeiro:Pioneer 10-11 - P50 - fx.jpg|100px]] | Mede la strutura fina de l campo magnético anterplanetairo, mapeou l campo magnético de Júpiter i las anteraçones deste cul bento solar. <ref name="NSSDCHVM">{{cite web |url= http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/experimentDisplay.do?id=1973-019A-08|título= Magnetic Fields|publisher= NASA / National Space Science Data Center|accessdate= 2011-02-19}}</ref> *<small>'''Percipal ambestigador:''' Edward Smith / JPL</small> *<small>'''Data:''' [http://pds-ppi.igpp.ucla.edu/search/?filter=PN_5001,PN_6001&título=Pioneer_11_Helium_Vector_Magnetometer PDS/PPI data catalog], [ftp://nssdcftp.gsfc.nasa.gov/spacecraft_data/pioneer/pioneer11/mag/ NSSDC data archive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111029171348/http://nssdcftp.gsfc.nasa.gov/spacecraft_data/pioneer/pioneer11/mag/ |date=2011-10-29 }}</small> |- | colspan="2" style="background: #f2f2f2" | Analizador de Plasma Quadrilátero |- | [[Fexeiro:Pioneer 10-11 - P51b - fx.jpg|100px]] | Tenie la funçon d'analizar las particulas carregadas probenientes de l [[Sol]]. <ref name="NSSDCQPA">{{cite web |url= http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/experimentDisplay.do?id=1973-019A-08|título= Quadrispherical Plasma Analyzer|publisher= NASA / National Space Science Data Center|accessdate= 2011-02-19}}</ref> *<small>'''Percipal ambestigador:''' Aaron Barnes / NASA Ames Research Center ([http://web.archibe.org/web/20000520044455/arwen.arc.nasa.gob/ archibed website])</small> *<small>'''Data:''' [https://web.archive.org/web/20231006014853/https://pds-ppi.igpp.ucla.edu/search/?filter=PN_5001,PN_6001&t%C3%ADtulo=Pioneer_11_Quadrispherical_Plasma_Analyser PDS/PPI data catalog], [ftp://nssdcftp.gsfc.nasa.gov/spacecraft_data/pioneer/pioneer11/plasma/ NSSDC data archive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111029171326/http://nssdcftp.gsfc.nasa.gov/spacecraft_data/pioneer/pioneer11/plasma/ |date=2011-10-29 }}</small> |- | colspan="2" style="background: #f2f2f2" | Detetor de partículas Carregadas ('''CPI''') |- | [[Fexeiro:Pioneer 10-11 - P52a - fx.jpg|100px]] | Detetaba centeilhas cósmicos drento de l [[sistema solar]]. <ref name="NSSDCCPI">{{cite web |url= http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/experimentDisplay.do?id=1973-019A-08|título= Charged Particle Instrument (CPI)|publisher= NASA / National Space Science Data Center|accessdate= 2011-02-19}}</ref> *<small>'''Percipal ambestigador:''' John Simpson / University of Chicago</small> *<small>'''Data:''' [ftp://nssdcftp.gsfc.nasa.gov/spacecraft_data/pioneer/pioneer11/particle/cpi/ NSSDC data archive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151029072854/http://nssdcftp.gsfc.nasa.gov/spacecraft_data/pioneer/pioneer11/particle/cpi/ |date=2015-10-29 }}</small> |- | colspan="2" style="background: #f2f2f2" | Telescópio de Centeilhas Cósmicos ('''CRT''') |- | [[Fexeiro:Pioneer 10-11 - P52b - fx.jpg|100px]] | Reúne dados subre las partículas carregadas de ls centeilhas cósmicos, sue einergie i scala. <ref name="NSSDCCRT">{{cite web |url= http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/experimentDisplay.do?id=1973-019A-08|título= Cosmic-Ray Spectra|publisher= NASA / National Space Science Data Center|accessdate= 2011-02-19}}</ref> *<small>'''Percipal ambestigador:''' Frank McDonald / NASA Goddard Space Flight Center</small> *<small>'''Data:''' [http://pds-ppi.igpp.ucla.edu/search/?filter=PN_5001,PN_6001&título=Pioneer_11_Cosmic_Ray_Telescope PDS/PPI data catalog] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231006014849/https://pds-ppi.igpp.ucla.edu/search/?filter=PN_5001%2CPN_6001&t%C3%ADtulo=Pioneer_11_Cosmic_Ray_Telescope |date=2023-10-06 }}, [ftp://nssdcftp.gsfc.nasa.gov/spacecraft_data/pioneer/pioneer11/particle/crt/ NSSDC data archive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151029092923/http://nssdcftp.gsfc.nasa.gov/spacecraft_data/pioneer/pioneer11/particle/crt/ |date=2015-10-29 }}</small> |- | colspan="2" style="background: #f2f2f2" | Tubo de Telescópio de Geiger ('''GTT''') |- | [[Fexeiro:Pioneer 10-11 - p53 - fx.jpg|x100px]] | Pesquisa l'anstensidade, spetro d'einergie i çtribuiçon angular d'eilétrons i prótones al longo de l camino. <ref name="NSSDCGTT">{{cite web |url= http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/experimentDisplay.do?id=1973-019A-08|título= Geiger Tube Telescope (GTT)|publisher= NASA / National Space Science Data Center|accessdate= 2011-02-19}}</ref> *<small>'''Percipal ambestigador:''' James Ban Allen / University of Iowa ([http://www-pw.physics.uiowa.edu/Pioneer/home.html website] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130112182657/http://www-pw.physics.uiowa.edu/pioneer/home.html |date=2013-01-12 }})</small> *<small>'''Data:''' [http://pds-ppi.igpp.ucla.edu/search/?filter=PN_5001,PN_6001&título=Pioneer_11_Gieger_Tube_Telescope PDS/PPI data catalog] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20231007022041/https://pds-ppi.igpp.ucla.edu/search/?filter=PN_5001,PN_6001&t%C3%ADtulo=Pioneer_11_Gieger_Tube_Telescope |date=2023-10-07 }}, [ftp://nssdcftp.gsfc.nasa.gov/spacecraft_data/pioneer/pioneer11/particle/gtt/ NSSDC data archive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151029095745/http://nssdcftp.gsfc.nasa.gov/spacecraft_data/pioneer/pioneer11/particle/gtt/ |date=2015-10-29 }}, [ftp://nssdcftp.gsfc.nasa.gov/spacecraft_data/pioneer/pioneer11/geiger_tube_telescope_%28gtt%29/jupiter_encounter_data/ NSSDC Jupiter data archive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151029100007/http://nssdcftp.gsfc.nasa.gov/spacecraft_data/pioneer/pioneer11/geiger_tube_telescope_(gtt)/jupiter_encounter_data/ |date=2015-10-29 }}</small> |- | colspan="2" style="background: #f2f2f2" | Detetor de Radiaçon ('''TRD''') |- | [[Fexeiro:Pioneer 10-11 - P54 - fx.jpg|100px]] | Deteta la luç eimitida an determiada direçon, [[eilétron]]s cun einergie antre 100 i 400 KeB i [[próton]]s antre 50 a 350 MeB. <ref name="NSSDCTRD">{{cite web |url= http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/experimentDisplay.do?id=1973-019A-08|título= Jovian Trapped Radiation|publisher= NASA / National Space Science Data Center|accessdate= 2011-02-19}}</ref> *<small>'''Percipal ambestigador:''' R. Fillius / University of California San Diego</small> *<small>'''Data:''' [ftp://nssdcftp.gsfc.nasa.gov/spacecraft_data/pioneer/pioneer11/particle/trd/ NSSDC hourly data archive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151029101105/http://nssdcftp.gsfc.nasa.gov/spacecraft_data/pioneer/pioneer11/particle/trd/ |date=2015-10-29 }}, [ftp://nssdcftp.gsfc.nasa.gov/spacecraft_data/pioneer/pioneer11/jovian_trapped_radiation/saturn_enctr_binary_reduction_dat/ NSSDC Saturn data archive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151029043921/http://nssdcftp.gsfc.nasa.gov/spacecraft_data/pioneer/pioneer11/jovian_trapped_radiation/saturn_enctr_binary_reduction_dat/ |date=2015-10-29 }}</small> |- | colspan="2" style="background: #f2f2f2" | Detetor de Meteoros |- | [[Fexeiro:Pioneer 10-11 - P56 - fx.jpg|100px]] | duoze paineis para detetar pequeinhos mateoritos i registrar ampatos contra eilhes.. <ref name="NSSDCMD">{{cite web |url= http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/experimentDisplay.do?id=1973-019A-08|título= Meteoroid Detectors|publisher= NASA / National Space Science Data Center|accessdate= 2011-02-19}}</ref> *<small>'''Percipal ambestigador:''' William Kinard / NASA Langley Research Center <!--([])--></small> *<small>'''Data:''' [http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/datasetSearch.do?spacecraft=Pioneer%2011&experiment=Meteoroid%20Detectors NSSDC data archive list] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119082004/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/datasetSearch.do?spacecraft=Pioneer%2011&experiment=Meteoroid%20Detectors |date=2012-01-19 }}</small> |- | colspan="2" style="background: #f2f2f2" | Detetor de Asteróides/Meteoros ('''AMD''') |- | [[Fexeiro:Pioneer 10-11 - P55b - fx.jpg|100px]] | Deteta pequeinhos Asteróides i meteoros atrabes de quatro telescópios. <ref name="NSSDCAMD">{{cite web |url= http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/experimentDisplay.do?id=1973-019A-08|título= Asteroid/Meteoroid Astronomy|publisher= NASA / National Space Science Data Center|accessdate= 2011-02-19}}</ref> *<small>'''Percipal ambestigador:''' Robert Soberman / General Eiletric Cumpany <!--([])--></small> *<small>'''Data:''' [http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/datasetSearch.do?spacecraft=Pioneer%2011&experiment=Asteroid/Meteoroid%20Astronomy NSSDC data archive list] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121005062302/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/datasetSearch.do?spacecraft=Pioneer%2011&experiment=Asteroid/Meteoroid%20Astronomy |date=2012-10-05 }}</small> |- | colspan="2" style="background: #f2f2f2" | Fotometro Ultrabioleta |- | [[Fexeiro:Pioneer 10-11 - P57a - fx.jpg|100px]] | Usa la luç ultrabileta para detetar la cantidade [[heidrogénio]] ne l spácio i an Júpiter. <ref name="NSSDCUVP">{{cite web |url= http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/experimentDisplay.do?id=1973-019A-08|título= Ultraviolet Photometry|publisher= NASA / National Space Science Data Center|accessdate= 2011-02-19}}</ref> *<small>'''Percipal ambestigador:''' Darrell Judge / University of Southern California <!--([])--></small> *<small>'''Data:''' [http://ppi.pds.nasa.gov/search?filter=PN_5001,PN_6001&título=Pioneer_11_Ultraviolet_Photometer PDS/PPI data catalog]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, [ftp://nssdcftp.gsfc.nasa.gov/spacecraft_data/pioneer/pioneer11/uv/ NSSDC data archive] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20111029171643/http://nssdcftp.gsfc.nasa.gov/spacecraft_data/pioneer/pioneer11/uv/ |date=2011-10-29 }}</small> |- | colspan="2" style="background: #f2f2f2" | Fotopolarimetro de Eimaige ('''IPP''') |- | [[Fexeiro:Pioneer 10-11 - P60 - fx.jpg|100px]] | L spurmiento d'eimaige depende de la rotaçon de la nabe spacial para barrer un pequeinho telescópio, an to l planeta an tiras streitas solo 0,03 graus d'anchura, mirando pa l planeta azul i luç burmeilha. Essas tiras fúrun processados ​​para criar ua eimaige bisual de l planeta. <ref name="NSSDCIPP">{{cite web |url= http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/experimentDisplay.do?id=1973-019A-08|título= Imaging Photopolarimeter (IPP)|publisher= NASA / National Space Science Data Center|accessdate= 2011-02-19}}</ref> *<small>'''Percipal ambestigador:''' Ton Gehrels / University of Arizona <!--([])--></small> *<small>'''Data:''' [http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/datasetSearch.do?spacecraft=Pioneer%2011&experiment=Imaging%20Photopolarimeter%20%28IPP%29 NSSDC data archive list] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119055220/http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/datasetSearch.do?spacecraft=Pioneer%2011&experiment=Imaging%20Photopolarimeter%20%28IPP%29 |date=2012-01-19 }}</small> |- | colspan="2" style="background: #f2f2f2" | Radiometro Anfrabermelho |- | [[Fexeiro:P58 - fx.jpg|100px]] | Recolhe anformaçones subre la temperatura de nubres i de la porduçon de calor an Júpiter. <ref name="NSSDCIRR">{{cite web |url= http://nssdc.gsfc.nasa.gov/nmc/experimentDisplay.do?id=1973-019A-08|título= Infrared Radiometers|publisher= NASA / National Space Science Data Center|accessdate= 2011-02-19}}</ref> *<small>'''Percipal ambestigator:''' Andrew Angersoll / California Anstitute of Technology <!--([])--></small> |} ==Stado Atual== An Maio de [[2010]], la sonda ancontraba-se a 80,8 [[UA]] de l [[Sol]] a ua [[belocidade|belocidade relatiba]] de 11,4 Km/s, na custelaçon de la [[Aquila|Águila]]. Daqui a 14.000 anhos ó mais, la sonda ultrapassará ls lemites de la [[Nubre de Oort]], causo nun acunteça nanhun dano físico que la cumprometa, se libertando defenitibamente de l'anfluéncia solar. An 4 milhones d'anhos aprossimadamente, la sonda (causo resista a to esse tiempo ne l spácio) passará próssima a la streilha Lámbda de la custelaçon de Águila. {{refréncias}} {{Saturno}} [[Catadorie:Júpiter]] [[Catadorie:Saturno]] f3hrp7cd5ynis12iy6fxf4fnkonnblr Borraixa 0 5416 108769 107693 2026-11-07T23:58:35Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 108769 wikitext text/x-wiki {{TraduçonOuto}} [[Fexeiro:Latex dripping.JPG|thumb|180px|right|Colheita de l lhátex de la seringueira.]] La '''borraixa natural''' ye l perduto primairo de la coagulaçon de l [[lhátex]] de la [[seringueira]]. Hoije, la [[borraixa sintética]], cuncorrente de l'eilastómero natural an alguas aplicaçones i cumplementar an outras, ye porduzida a partir de deribados de [[petrólio]]. Tanto ua cumo outra ten cumo polímero fundamental l [[poli-eisopreno]]. La defrenciaçon se dá por adiçon de [[pigmientos]] i porcessos de [[bulcanizaçon]] cun graus çtintos. == Stória == L chamado ciclo de la borraixa ye parte amportante de la [[stória]] eiquenómica i social de l Brasil, notadamente de la region de la [[Amazónia]]. Fui la straçon i comercializaçon de la borraixa que promobiu grande spanson na [[colonizaçon]] de la region Norte, atraindo riqueza i causando trasformaçon cultural i social i grande ampulso eiquenómico i cultural a las cidades de [[Manaus]] i [[Belém|Belén]], até hoije ls grandes centros de la region. Na purmeira década de l [[seclo XX]], acunteciu un grande zambolbimiento de la straçon de la borraixa, na [[Region Norte de l Brasil]], reflexo percipalmente de la grande porduçon de [[pneus]] necessairos a la [[andústria outomobilística]] mundial an spanson. A partir de [[1912]], la porduçon de borracheiro brasileira antrou an declínio an funçon de la cuncorréncia strangeira, notadamente l'anglesa, cun sues plantaçones na [[Ásia]]. === L segundo ciclo de la borraixa - 1942/1945 === An 1942 l gobierno brasileiro fizo un acuordo cul gobierno de ls [[Stados Ounidos]] ([[Acuordos de Washington]]), que zamcadeou ua ouparaçon an ancha scala de straçon de lhátex na Amazónia - ouparaçon que quedou coincida cumo la '''Batailha de la borraixa'''. Desta Amazónia bibirie outra beç l ciclo de la borraixa durante la [[Segunda Guerra Mundial]], ambora por pouco tiempo. Cumo fuorças japonesas dominórun melitarmente l Pacífico Sul ne ls purmeiros meses de 1942 i ambadiran tamien la [[Malásia]], l cuntrole de ls seringales passou a star nas manos de ls nipónicos, l que culminou na queda de 97% de la porduçon de la borraixa asiática. Esto resultarie na amplantaçon de mais alguns eilemientos, anclusibe d'anfra-strutura, solo an Belén, desta beç por parte de ls Stados Ounidos. A eisemplo desso, tenemos l Banco de Crédito de la Borraixa, atual BASA; l Grande Hotel, lhuxuoso hotel custruído an Belén an solo 3 anhos, adonde hoije ye l Hilton Hotel; l'aeroporto de Belén; la base aérea de Belén; antre outros. == Refréncias == '''Bibliografie subre "Ciclo Eiquenómico de la Borraixa"''' ''Obras monográficas'' * ARAUJO LIMA, José Francisco de. ''Amazônia, a terra e o homem - Com uma "Introdução à Antropogeografia"''. Prefácio de Tristão de Ataíde. Vol. 104 da Coleção Brasiliana (Biblioteca Pedagógica Brasileira). São Paulo, Companhia Editora Nacional, 3ª ed., 1945 [http://www.bv.am.gov.br/portal/conteudo/acervo/digitalizado/index.php?a=descricao&v=110] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130730062353/http://www.bv.am.gov.br/portal/conteudo/acervo/digitalizado/index.php?a=descricao&v=110 |date=2013-07-30 }}. * [[Djalma Batista|BATISTA, Djalma]]. ''O complexo da Amazônia''. Rio de Janeiro: Conquista, 1976. * [[Samuel Benchimol|BENCHIMOL, Samuel]]. ''Manáos do Amazonas - Memória empresarial, vol. 1'' (Manaus: ACA (Associação Comercial do Amazonas) - Fundo Editorial / Governo do Estado do Amazonas, 1994). * BOTINELLY, Theodoro. ''Amazônia: uma utopia possível''. Manaus: Editora da Universidade do Amazonas, 1990. * [[Agnello Bittencourt|BITTENCOURT, Agnello]]. ''Dicionário Amazonense de Biografias: vultos do Passado''. Rio de Janeiro: Ed. Conquista, 1973. * COLLIER, Richard [http://www.vitruvius.com.br/arquitextos/arq000/esp171.asp]. ''The river that God forgot: the story of the Amazon rubber boom''. Londres: Collins, 1968 [http://www.scielo.br/pdf/hcsm/v9n2/a02v9n2.pdf]. * [[Thiago de Mello|MELLO, Thiago de]]. ''Manaus, Amor e Memória''. 2ª ed. Manaus: Suframa, 1984 (4ª. ed. Rio de Janeiro: Civilização Brasileira, 1989). * SCHEINA, Robert L. ''Latin America's Wars: The Age of the Caudillo, 1791-1889, Volume I''. Nova Iorque (EUA): Brassey's, 2003. * [[Márcio Souza|SOUZA, Márcio]] [http://pt.wikipedia.org/wiki/M%C3%A1rcio_Souza]. ''Breve História da Amazônia''. São Paulo: Ed. Marco Zero, 1994. * [[Márcio Souza|SOUZA, Márcio]] [https://web.archive.org/web/20091005061440/http://portalamazonia.locaweb.com.br/sites/literatura/noticia.php?idN=7613]. ''Silvino Santos: o pioneiro do ciclo da borracha''. Rio de Janeiro: Funarte, 1999. * VILLAR, Valter Luciano Gonçalves. ''Configurações de brasilidade: uma leitura de Cacau, de - Jorge Amado e Safra, de Abguar Bastos'' (tese de Doutorado em Letras). Orientadora: Wilma Martins de Mendonça. João Pessoa: UFPB ([[Universidade Federal da Paraíba]]), 2009. * WEINSTEIN, Barbara. ''The Amazon Rubber Boom, 1850-1920'' [http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=35537753] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20041103000346/http://www.questia.com/PM.qst?a=o&d=35537753 |date=2004-11-03 }}. Palo Alto, Califórnia (EUA): [[Universidade de Stanford]], 1983. === {{Lhigaçones sternas}} === {{Commonscat|Rubber}} *[http://www.abiarb.com.br Associação Brasileira da Indústria de Artefatos de Borracha - ABIARB] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20190804212734/http://www.abiarb.com.br/ |date=2019-08-04 }} *[http://www.anip.com.br Associação Nacional da Indústria de Pneumáticos - ANIP] *[http://www.apabor.org.br Associação Paulista de Produtores e Beneficiadores de Borracha - APABOR] *[http://www.iteb.org.br Instituto Tecnológico da Borracha - ITeB <small>(Selo Seringueira Ambiental)</small>] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20180804011218/http://iteb.org.br/ |date=2018-08-04 }} *[http://www.borrachanatural.agr.br Portal Borracha Natural Brasileira] *[http://www.lateks.com.br Revista LATEKS] [[Catadorie:Materiales]] 79nffpr37so14spad1ouprz2egww1ol Iene 0 5444 108784 105734 2026-11-08T01:59:54Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 108784 wikitext text/x-wiki {{TraduçonOuto}} {{Anfo moneda | nome = Iene | nome_local = 日本円 {{ja}} | eimaige_moneda = | nomecódigo = Monedas an circulaçon | código ISO 4217 = JPY | ousado = {{JAP}} | anflaçon = 0.0% | banco/anho = [https://www.cia.gov/library/publications/the-world-factbook/fields/2092.html The World Factbook]'', stimatiba de [[2007]]. | sub-ounidade = sen i rin | númaro = 1/100 i 1/1000 | simblo = ¥ | plural = Ienes (an [[léngua japonesa|japonés]] nun hai çtinçon de númaro) | monedas = ¥1, ¥5, ¥10, ¥50, ¥100, ¥500 | notas = ¥1000, ¥2000, ¥5000, ¥10000 | banco = [[Banco de l Japon]] | site de l banco = [http://www.boj.or.jp www.boj.or.jp] | fabricante = [http://www.npb.go.jp Gabinete de Ampresson Nacional] i [http://www.mint.go.jp Japan Mint] }} L '''iene''' (ó '''''yen''''') ye la [[moneda]] ousada ne l [[Japon]]. Ls códigos pa la moneda an [[ISO 4217]] son JPY i 392. L [[Simblo monetairo|simblo]] latenizado ye l ¥, anquanto qu'an japonés ye scrito cul [[kanji]] 円. L'iene fui antroduzido ne l gobierno japonés [[Era Meiji|Meiji]] cumo un sistema lembrando aqueilhes na [[Ouropa]], trocando l'antigo sistema monetairo de l [[Período Edo]]. L ''Ato de la Nuoba Moneda'' de [[1871]] stipulou l'adoçon dun sistema de cuntaige de décimos d'iene (1, 圓), sen (1/100, 錢) i rin (1/1000, 厘), culas monedas sendo redondas cumo ne l [[Oucidente]]. (L sen i l rin fúrun tirados de circulaçon an [[1954]]). L'iene fui legalmente defenido cumo 26.956 milésimos de [[grama]] de [[prata]], ua defeniçon qu'inda ye cubierta pula lei hoije an die. [[Fexeiro:1000 yen Natsume Soseki.jpg|right|thumb|Eimaige de [[Natsume Soseki|Natsume Sōseki]] nua nota de 1000 ienes.]] Atualmente, las seguintes monedas i notas de l'iene stan an circulaçon: moneda de 1 iene, moneda de 5 ienes, moneda de 10 ienes, moneda de 50 ienes, moneda de 100 ienes, moneda de 500 ienes, nota de 1000 ienes, nota de 2000 ienes, nota de 5000 ienes i nota de 10000 ienes. Las monedas de 500 ienes son probabelmente las monedas mais baliosas an uso regular ne l mundo. An bárias ocasiones, monedas comemoratibas son feitas usando [[ouro]] i [[prata]], cun bários balores. Anque podéren ser ousadas, eilhas son tratadas cumo oubjeto de colecionador. ==Pronúncia i eitimologie== L Iene ye pronunciado cumo "en" {{IPA|iɴ|}}an [[léngua japonesa|japonés]]. La palabra ([[Shinjitai]]: 円,[[Kyujitai]]: 圓) senefica literalmente "oubjeto redondo", assi cumo l [[Yuan]] an [[léngua chinesa|chinés]] ó l [[Won]] an [[léngua coreana|coreano]]. Ouriginalmente, ls chineses comerciában prata an massa i quando las [[Dólar spanhol|monedas de prata spanholas i mexicanas]] chegórun, eilhes las chamórun de銀圓 (prata redonda) debido a la sue forma circular<ref>Mikami Ryuzo, un artigo subre l'ine an ''Sekai Daihyakka Jiten'', Kato Shuichi(ed.), Bol. 3, Tokyo: Heibonsha, 2007.</ref> Las monedas i l nome tamien aparecírun ne l Japon. Mais tarde, ls chineses sustituíran圓 por 元.<ref>元 nun ye ua forma simplificada de圓, mas un eideograma cumpletamente defrente. 元senefica “fuonte’’ ó ‘’ourige’’. Acradita-se qu'ua de las rezones pa las sustituiçones ye que ls eideogramas antigos tenien traços demales. Mikami oup. cit.</ref><ref>Ne l Japon de 1695, ciertas monedas fúrun cunhadas cula superfice cuntendo l'eideograma元 (gen). Essa nun ye ua ounidade moneda mais si ua abrebiatura de元禄([[Genroku]]).</ref> que ten la mesma pronúncia an [[Mandarin padron|mandarin]] (mas nun an japonés). Ls japoneses preferian圓, que se mantén até hoije (sustituído pula forma simplificada円 depuis de la [[Segunda Guerra Mundial]].) Ne l seclo XVI, ls fonemas japoneses /i/(え) i /we/(ゑ) se pronunciában {{IPA|[je]}}i missionairos pertueses soletrában cumo "ye".<ref>Sabe-se que ne l japonés arcaico habie sílabas çtintas /i/ /we/ /ye/. A partir de meados de l seclo X, , /i/(え) se fundiu cun /ye/, i ambos son pronunciados cumo {{IPA|[je]}}, anquanto un [[kana]] para /ye/ çapareciu. Por buolta de l seclo XIII, /we/(ゑ) i /i/ nun mais se çtinguian (na pronúncia, mas nun ne l sistema scrito) i ambos benirun a ser pronunciados cumo {{IPA|[je]}}. Shinkichi Hashimoto, [http://www.aozora.gr.jp/cards/000061/files/377_2754.html "Kokugo-on'in ne l'heinsen,"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120119204218/http://www.aozora.gr.jp/cards/000061/files/377_2754.html |date=2012-01-19 }} ''Kokugo-on'in ne l kenkyu'' Tokyo: Iwanami Shoten, 1950.</ref> Algun tiempo depuis, por buolta de meados de l seclo XVIII, /i/ i /we/ passórun a ser pronunciados cumo {{IPA|[i]}}cumo ne l japonés moderno, ambora alguas regiones cuntinan cula pronúncia de {{IPA|[je]}}. [[Walter Heinry Medhurst]], que nun fui pa l Japon i antrebistou alguns japoneses na [[Jacarta|Batábia]] (atual Jacarta), soletraba alguns "i"s cumo "ye" an sou ''An Anglish and Japanese, and Japanese and Anglish Bocabulary'' (1830).<ref>Medhurst, Walter Henry. (1830). Current inflation is at 5% [http://books.google.com/books?id=M4o1AAAAMAAJ&printsec=titlepage&source=gbs_summary_r&cad=0#PPA296,M1 ''An English and Japanese, and Japanese and English Vocabulary: Compiled from Native Works,'' p. 296.]</ref> Ne l'ampeço de l período Meiji, [[James Curtis Heipburn]], seguindo Medhurst, soletraba todos ls "i"s cumo "ye" an sou ''La Japanese and Anglish ditionary'' (1st ed.<ref>Hepburn, James Curtis. (1867). [http://books.google.com/books?id=panQAAAAMAAJ&vq=yen&hl=ja&pg=PR3#v=onepage&q=yen&f=false ''A Japanese and English Dictionary,'']</ref> Esse fui l purmeiro dicionairo an grande scala japonés-anglés/anglés-japonés, qu'eiserceu ua grande anfluéncia ne ls oucidentales ne l Japon i probabelmente marcou la pronúncia cumo "yen". Heipburn rebisou la maiorie de ls "ye"s para "i" na terceira eidiçon (1886)<ref>{{Citation |title=Hepburn, James Curtis. All editions here |url=http://www.meijigakuin.ac.jp/mgda/index2_j.html |accessdate=2012-12-02 |archivedate=2013-10-30 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20131030110426/http://www.meijigakuin.ac.jp/mgda/index2_j.html }}</ref> de forma a spelhar la pronúncia cuntemporánea, sceto "yen".<ref>[http://www.meijigakuin.ac.jp/mgda/index5_j.html Meiji Gakuin University Library Digital Archives] {{jp}}. Página acessada em 26 de agosto de 2011.</ref> Esso yá fui probabelmente corrigido i permanece assi zde anton. ==Stória== {{AP|Moneda japonesa}} ===Antroduçon de l Iene=== [[Fexeiro:Early one yen banknote front and reverse.jpg|thumb|[[Papel-moneda]] antigo de 1 iene, frente i berso.]] Ne l seclo XIX, monedas de prata de Dólar spanhol éran prolíficas por to l [[Sudiste asiático]], cuosta de la China i Japon. Essas monedas fúrun antroduzidas atrabeç de [[Manila]] por un período de dous seclos i meio, chegando por nabios de [[Acapulco]], ne l [[México]]. Esses nabios éran coincidos cumo [[galeon de Manila|galeones de Manila]]. Até l seclo XIX essas monedas de prata éran cunhadas ne l [[Nuobo Mundo]], percipalmente na [[Cidade de l México]]. Mas, a partir de la década de 1840, eilhas fúrun gradatibamente sustituídas por dólares prateados de las nuobas repúblicas latino-amaricanas. Na segunda metade de l seclo XIX, alguas mnoedas locales de la region éran feitas semelhantes al [[Peso mexicano]]. La purmeira dessas monedas de prata locales fui l [[Dólar de Hong Kong]], que fui cunhada antre ls anhos de 1866 i 1868. Ls chineses fúrun lentos an aceitar monedas çconhecidas i preferian ls fameliares dólares mexicanos i, anton, l gobierno de Hong Kong parou de cunhar essas monedas i bendiu l maquinairo de cunhaige pa l Japon. [[Fexeiro:Early one yen coin front and reverse.jpg|thumb|left|upright|Moneda de 1 iene antiga (1,5 grama de puro ouro), frente i berso.]] Ls japoneses, anton, decidiran adotar ua moneda de prata subre l nome de 'iene', que senefica 'un oubjeto redondo'. L'iene fui ouficialmente adotado pul [[gobierno Meiji]] nun Ato assinado an 10 de maio de 1871.<ref>A. Piatt Andrew, Quarterly Journal of Economics, "The End of the Mexican Dollar",18:3:321-356, 1904, p.345</ref> L nuobo papel-moneda fui gradatibamente antroduzido a partir de júlio daquele anho. L'iene fui, antoce, basicamente ua ounidade de denheiro, anspirada ne l Dólar [[Spanha|spanhol]], i até l'anho de 1873, todas las monedas ne l mundo tenien mais ó menos l mesmo balor. L'iene sustituiu la [[cunhaige Tokugawa]], un cumplexo sistema monetairo de l [[período Edo]] baseado ne l [[Mon (moneda)|Mon]] (antiga moeda japonesa). La ''Lei de la Nuoba Moneda'' de 1871 stipulou l'adoçon de l sistema de cuntaige decimal de l'iene yen (1, 圓), sen (1/100, 銭), i rin (1/1000, 厘), culas monedas sendo redondas i moldadas cumo ne l Oucidente. L'iene fui legalmente defenido cumo 0,78 [[Onça (massa)|onças troy]] (24,26 gramas) de prata pura, ó 1,5 gramas d'ouro puro (cumo recomendado pul Cungresso Ouropeu de Eiquenomistas, an Paris, 1867; la moneda de 5 ienes era eiquibalente a 5 [[Peso argentino|pesos argentinos]] <ref name=minthistory>{{es icon}} [http://www.todo-argentina.net/historia/hist_moneda/moneda11.htm Historia de la moneda]</ref>), por esso fui defenido nun [[Vimetalismo|padron bimetálico]] (La mesma cantidade de prata bal cerca de 1.181 ienes modernos,<ref>{{cite web | author=xe.com | date=07/09/2006 | url=http://www.xe.com/ucc/convert.cgi?Amount=0.78&From=XAG&To=JPY | título=Equivalent of 0.78 troy ounce of silver in yen | accessdate=07/09/2006}}</ref> anquanto la mesma cantidade d'ouro bal 4.715 ienes.<ref>{{cite web | author=xe.com | date=07/09/2006 | url=http://www.xe.com/ucc/convert.cgi?Amount=0.04822612&From=XAU&To=JPY | título=Equivalent of 0.04822612 troy ounce of gold in yen | accessdate=07/09/2006}}</ref>) [[Fexeiro:Early silver one yen coin Japan.jpg|thumb|Moneda de prata antiga de 1 iene, 24,26 gramas de prata pura, Japon, cunhada an 1870 (Anho 3 de l [[período Meiji]].]] Seguindo la zbalorizaçon de la prata de 1873, l'iene perdiu balor contra l [[Dólar amaricano]] i l [[Dólar canadiano]], ua beç qu'eilhes aderiran a la paridade cul ouro i, ne l'anho de 1897, l'iene balia solo cerca de US$ 0,50. Naquel anho, l Japon adotou l [[padron-ouro]] i, antoce, cungelou l balor de l'iene an $ 0,50<ref>[http://eh.net/encyclopedia/article/officer.gold.standard Gold Standard | Economic History Services] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20051124102010/http://www.eh.net/encyclopedia/article/officer.gold.standard |date=2005-11-24 }} {{en}}. Página acessada em 26 de agosto de 2011.</ref> (L sen i l rin fúrun mais tarde tirados de circulaçon ne l final de 1953.<ref>{{Japonés|A law of the abolition of currencies in a small denomination and rounding off a fraction, 15 de julho de 1953 Law No.60|[http://www.shugiin.go.jp/itdb_housei.nsf/html/houritsu/01619530715060.htm 小額通貨の整理及び支払金の端数計算に関する法律]|Shōgakutsūka no seiri oyobi shiharaikin no hasūkeisan ni kansuru hōritsu}})</ref>). ===Balor fixo de l'iene an relaçon al dólar amaricano=== L'iene perdiu la maior parte de sou balor durante i depuis de la [[Segunda Guerra Mundial]]. Depuis dun período d'anstabelidade, an 1949, l balor de l'iene fui [[taxa de cámbio|fixado]] an ¥360 por US$ 1 atrabeç dun praino de ls Stados Ounidos, qu'era parte de l [[Sistema Bretton Wods]], la fin de stabelizar précios na [[eiquenomie de l Japon|eiquenomie japonesa]]. Essa [[taxa de cámbio]] fui mantida até 1971, quando ls Stados Ounidos abandonórun l [[padron-ouro]], qu'era un eilemiento chabe de l Sistema de Bretton Wods, i ampós ua [[taxa alfandegária|subretaxa de 10 por ciento]] subre las [[amportaçon|amportaçones]], causando a grandes mudanças que mais tarde liebarian a las taxas de cámbio flutuante, an 1973. A partir de 2011, l'iene ten se tornado mui mais fuorte i la rezon dólar-iene passou a ser de ¥80. ===Iene zbalorizado=== An 1971, l'iene tornou-se zbalorizado. Las [[sportaçon|sportaçones]] japonesas stában custando mui pouco ne ls mercados anternacionales, anquanto las amportaçones benidas de l sterior custában mui caro. Essa zbalorizaçon refletiu-se ne l balanço de [[trasaçones corrientes]], qu'oumentou de l [[Balanço comercial|déficit comercial]] ne l'ampeço de la década de 1960 para un grande superábit de US$ 5,8 bilhones an 1971. La fé de que l'iene, i alguas outras grandes monedas, staba zbalorizada motibou las açones de ls Stados Ounidos an 1971. ===La flutuaçon de l'iene i de las grandes monedas=== Passado las medidas de ls Stados Ounidos para zbalorizar l dólar ne l berano de 1971, l gobierno japonés cuncordou cun ua taxa de cámbio nuoba i fixa, cumo ua parte de l [[Acuordo Smithsoniano]], assinado ne l final de l'anho. Esse acuordo defeniu la taxa de cámbio an ¥308 por US$1. Antretanto, las nuobas taxas de cámbio fixas de l Acuordo Smithsoniano fúrun defíceles de manter an face de las pressones d'ouferta i demanda ne l mercado anternacional de moedas. Ne l'ampeço de 1973, las taxas fúrun abandonadas i ls países mais ricos de l mundo permitiran que l balor de sues moedas [[cámbio flutuante|flutuassen]]. ===Anterbençon de l gobierno japonés ne l Mercado monetairo=== Na década de 1970, l gobierno japonés i ls specialistas de l mercado stában mui preacupados se l'oumiento de l balor de l'iene eirie prejudicar l crecimiento de las sportaçones, tornando ls perdutos japoneses menos cumpetitibos i assi danificar la base andustrial. L gobierno, antoce, cuntinou a anterbir pesadamente ne l mercado de moeda strangeira (cumprando ó bendendo dólares), mesmo passado la decison an 1973 de deixar l'iene flutuar. Anque de l'anterbençon, las pressones de l mercado fazirun l'iene cuntinar balorizando, tenendo un pico de ¥271 por US$1 an 1973, antes de l'ampato de la [[Crise de l petrólio|crise de l petrólio de 1973]]. Ls maiores custos na amportaçon de l [[petrólio]] fazirun l'iene depreciar para un anterbalo de ¥290 i ¥300 antre 1974 i 1976. Este fortalecimiento de la moeda fui outra beç rebertido pul [[Crise de l petrólio|segundo choque de l petrólio de 1979]], cul iene caindo para ¥227, an 1980. ===Iene ne l'ampeço de la década de 1980=== Durante la purmeira metade de la década de 1980, la tentatiba d'oumentar l balor de l'iene fracassou, mui ambora ls superábits an cunta corriente crecírun debrebe. De ¥221 an 1981, l balor médio de l'iene caiu para an 1985. L'oumiento ne l superábit an trasaçones corrientes gerou ua fuorte demanda por iene ne ls mercados de cámbio, mas essa demanda por iene relacionada al mercado fui cumpensada por outros fatores. Un grande defrencial nas [[taxa de juros|taxas de juros]], cula taxa de ls Stados Ounidos mui mais alta que la de l Japon, i ls mobimientos cuntinos para [[çregulamentaçon]] de l fluxo anternacional de [[capital (eiquenomie)|capital]] liebórun a ua grande salida líquida de capitales de l Japon. Esse fluxo de capital oumentou l'ouferta d'ienes ne ls mercados de cámbio, bisto que ls ambestidores japoneses trocórun sous ienes por outras moedas (percipalmente dólares) para ambestir ne l sterior. Esto mantebe l'iene fraco an relaçon al dólar i promobiu l rápido oumiento ne l superábit comercial japonés qu'acunteciu na década de 1980. ===Eifeitos de l Acuordo de Plaza=== {{multiple eimage | diretion = bertical | width = 240 |eimage1=JPY Nominal Effetibe Schange Rates (1970-).sbg |cation1= |eimage2=JPY Rial Effetibe Schange Rates (1970-).sbg |cation2=Taxas efetibas de cámbio de l'iene <span style="color:red;">nominal</span> i <span style="color:blue;">rial</span> <small>(2005 = 100)</small> }} An 1985, ua mudança dramática ampeçou. Outoridades financeiras de las grandes naciones assinórun un acuordo (l [[Acuordo de Plaza]]) afirmando que l dólar staba superbalorizado (i, por sue beç, l'iene staba zbalorizado). Esse acuordo, para alhá de ls çlocamientos de las pressones d'ouferta i demanda ne ls mercados, lebou a un rápido crecimiento de l balor de l'iene. De sue média de ¥239 por US$1 an 1985, l'iene atingiu un pico de ¥128 an 1988, praticamente dobrando sou balor relatibo an relaçon al dólar. Depuis dun ligeiro declínio an 1989 i 1990, el alcançou ua nuoba alta de ¥123 para US$1 an dezembre de 1992. An abril de 1995, l'iene alcançou un pico de menos de 80 ienes por dólar, temporariamente tornando l'eiquenomie de l Japon quaije de l tamanho de la de ls Stados Ounidos. ===Anhos pós-bolha=== L'iene caiu durante la [[bolha financeira i eimobeliária de l Japon]] i cuntinou a caer mesmo depuis, alcançando ua baixa de ¥134 para US$1 an febreiro de 2002. La política de l [[Banco de l Japon]] de taxa de juros zero zamcorajou ambestimientos an ienes, cun ambestidores fazendo [[carry trade]], pegando amprestado ienes i ambestindo an moedas cun melhores rendimientos (assi, ampurrando l'iene inda mais para baixo), an stimados 1 trilhon de dólares.<ref>[http://economist.com/finance/displaystory.cfm?story_id=8633485 "What Keeps Bankers Awake at Night?] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081030093143/http://www.economist.com/finance/displaystory.cfm?story_id=8633485 |date=2008-10-30 }} ''The Economist'' (London) {{en}}. 1 de fevereiro de 2007.</ref> An febreiro de 2007, la ''[[The Eiquenomist]]'' stimou que l'iene staba 15% zbalorizado an relaçon al dólar i 40% zbalorizado an relaçon al [[ouro (moneda)|ouro]] .<ref>[http://www.economist.com/finance/displaystory.cfm?story_id=8679006 "The Cheap Yen is Dangerous,"] ''The Economist'' (London) {{en}}. 8 de fevereiro de 2007.</ref> Passado l [[sismo i tsunami de Tohoku de 2011]], l'iene alcançou un recorde de l pós-guerra, cun 76 ienes por dólar.<ref>{{cite web|url=http://www.telegraph.co.uk/finance/currency/8389142/Japan-risks-credit-crunch-as-yen-thunders.html|título=Japan risks credit crunch as yen thunders|work=Telegraph.co.uk|date=17 de março de 2011|accessdate=18 de março de 2011}}</ref> ==Monedas== [[Fexeiro:Early 20 yens gold coin.jpg|thumb|left|Moeda de 20 ienes d'ouro antiga.]] Las moedas fúrun antroduzidas an 1870. Habie moedas de prata de 5, 10, 20 i 50 sen i 1 iene, i moedas d'ouro de 2, 5, 10 i 20 ienes. La moeda d'ouro de 1 iene fui antroduzida an 1871, seguida de la de cobre de 1 rin, ½, 1 i 2 sin an 1873. Las moedas de [[cuproníquel]] de 5 sen fúrun antroduzidas an 1889. An 1897, la moeda de prata de 1 iene fui çmonetizada i ls tamanhos de las moedas d'ouro fúrun reduzidas an 50%, sendo que las moedas de 5, 10 i 20 ienes fúrun cunhadas. An 1920, las moedas de 10 sin de cuproníquel fúrun antroduzidas. [[Fexeiro:1yen-M34.jpg|thumb|Moeda de prata de 1 iene antiga, 26,96 gramas de .900 prata pura, Japon, cunhada an 1901 (Anho 34 de l [[período Meiji]]).]] La porduçon de moedas de prata fui anterrompida an 1938, momiento a partir de l qual ua baridade de metales base passou a ser ousado para porduzir moedas de 1, 5 i 10 sin durante la [[Segunda Guerra Mundial]]. Monedas d'argila de 5 i 10 ienes fúrun porduzidas an 1945 mas nun fura colocadas an circulaçon. [[Fexeiro:JuEnDamaByodoinWP.png|thumb|Moeda japonesa de 10 ienes ([[anberso]]) mostrando l Salon de la Fénix, ne l [[Byodo-in]]]] Passado la guerra, moedas de bronze de 1, 5 i 50 ienes fúrun antroduzidas antre 1946 i 1948. An 1949, l'atual moeda cun furo de 5 ienes fui antroduzida, seguida de la moeda de bronze de 10 ienes (qu'inda stá an circulaçon) an 1951. Moedas cun chamaçones menores de 1 iene tornórun-se ambálidas an 31 de dezembre de 1953, passado la promulgaçon de la {{Japonés|Lei de Çposiçon de Moedas Pequeinhas i Arredondamiento Fracional de Pagamientos|小額通貨の整理及び支払金の端数計算に関する法律|Shōgaku tsūka ne l seiri oyobi shiharaikin ne l'hasūkeisan ni kan suru hōritsu}}. An 1955, l'atual tipo de moeda de 1 iene d'alumínio fui antroduzido, junto cula moeda de níquel sin furo de 50 ienes. An 1957, las moedas de 100 ienes de prata fúrun antroduzidas. Eilhas fúrun sustituídas an 1967 pula atual, de cuproníquel, junto cula moeda de 50 ienes cun furo. An 1982, las purmeiras moedas de 500 ienes fúrun colocadas an circulaçon.<ref>{{cite web | author=Japan Mint | url=http://www.mint.go.jp/eng/data/page01-1_e.html | título=Number of Coin Production (calendar year) | accessdate=7 de setembro de 2006 | archiveurl = http://web.archive.org/web/20061110050643/http://www.mint.go.jp/eng/data/page01-1_e.html | archivedate = 10 de novembro de 2006}}</ref> La data (spressa cumo l'anho an de l reino de l Amperador ne l qual la moeda fui cunfecionada) stá ne l reberso de todas las moedas i, na maiorie de ls causos, l [[Nomes de l Japon|nome de l paíç]] (até 1945, 大日本 ó ''Dai Nippon'', "Grande Japon"; depuis de 1945, 日本国, ''Nihon koku'', "Stado de l Japon") i l balor an [[kanji]] stá ne l'anberso, sceto la moeda atual de 5 ienes, an que l nome de l paíç stá ne l reberso. An abril de 2011, la moeda de 500 ienes era la moeda cul mais alto balor ousada regularmente ne l mundo (dependendo de las taxas de cámbio, l [[Peso cubano cumbertible]] ye a las bezes l de mais alto balor), cun balor arriba de US$6. Debido al sou alto balor de face, la moeda de 500 ienes ye l'albo faborito de ls falsificadores; eilha era tan falsificada que, an 200, ua nuoba série de moedas fui cunhada cun bários recursos de sigurança, mas la falsificaçon cuntinou. La moeda de 1 iene ye feita 100% d'alumínio. An bárias ocasiones, moedas comemoratibas son cunhadas, frequentemente usando ouro i prata i cun balor de face qu'alcança até 100 mil ienes.<ref>{{cite web | author=Japan Mint | url=http://www.mint.go.jp/eng/data/page02_e.html | título=Commemorative Coins issued up to now | accessdate=7 de setembro de 2009 | archiveurl = http://web.archive.org/web/20061109025354/http://www.mint.go.jp/eng/data/page02_e.html | archivedate = 9 de novembro de 2006}}</ref> Las purmeiras dessas moedas fúrun las de prata de ¥100 i ¥1000, cunhadas pa las Oulimpíadas de 1964. Recentemente, essa prática ben ocorrendo cula moeda de 500 ienes, purmeiro an comemoraçon als [[Jogos Oulímpicos de Ambierno de 1998]] an Nagano, i depuis pa la [[Spo 2005]], an [[Aichi]]. L'atual série comemoratiba de moedas de 500 i 1000 ienes entrórun an circulaçon an dezembre de 2009, cun 47 zeignes únicos, un para cada porbíncia de l paíç. 100 mil de cada fúrun cunhadas i stában atualmente (an outubre de 2010) inda çponibles de ls grandes bancos pul balor de face. Alguien que colecionasse cada ua de las moedas percisarie ambestir 70,5 mil ienes, assi criando ua grande fuonte de renda pa l gobierno japonés. Anque todas las moedas comemoratibas podéren ser ousadas, eilhas normalmente nun son bistas ne l die la die i nó circulan cun frequéncia. Al ambés de cunhar l'anho de la [[Era quemun]] assi cumo la maiorie de ls países, las moedas d'iene mostran [[Eras de l Japon|l'anho de l reinado de l Amperador atual]]. Por eisemplo, ua moeda cunhada an 2009 liebarie la data [[Heisei]] 21 (l 21º anho de l reino de l [[Akihito|Amperador Akihito]] ).<ref>{{cite web | author=Japan Mint | url=http://www.mint.go.jp/eng/kids/circulating_c.html | título=Designs of circulating coins | accessdate=26 de dezembro de 2007}}</ref> {|class="wikitable" style="font-size: 90%" !colspan="10"|Monedas atualmente an circulaçon<ref>[http://www.boj.or.jp/en/note_tfjgs/note/valid/index.htm/ Banknotes and Coins in Use :日本銀行 Bank of Japan ] {{en}}. Página acessado em 27 de agosto de 2011.</ref> |- !rowspan="2"| Eimaige !!rowspan="2"| Balor !!colspan="4"| Parámetros técnicos !!colspan="3"| Çcriçon !!rowspan="2"| Data de la purmeira cunhaige |- ! Diámetro !! Grossura !! Massa !! Cumposiçon !! Borda !! Anberso !! Reberso |- {{Coin-silver-color}} |align="center" bgcolor="#000000"| [[Fexeiro:1JPY.JPG|141px]] | [[Moneda de 1 iene|¥1]] || 20&nbsp;mn || 1,2&nbsp;mn || 1 g || 100% [[alumínio]] | Liso || Arble moço, títalo de l stado, balor || Balor, anho de cunhaige || 1955 |- {{Coin-yellow-color}} |align="center" bgcolor="#000000"| [[Fexeiro:5JPY.JPG|141px]] | [[Moneda de 5 ienes|¥5]] || 22&nbsp;mn || 1,5&nbsp;mn || 3,75 g || 60–70% [[cobre]]<br/>30–40% [[zinc]] | Liso || Planta d'arroç, artes, auga, balor || Títalo de l stado, anho de cunhaige || 1959 |- {{Coin-copper-color}} |align="center" bgcolor="#000000" rowspan="2"|[[Fexeiro:10JPY.JPG|141px]] | rowspan="2"|[[Moeda de 10 ienes|¥10]] || rowspan="2"|23,5&nbsp;mn || rowspan="2"|1,5&nbsp;mn || rowspan="2"|4,5 g || rowspan="2"|95% [[cobre]]<br/>3–4% [[zinco]]<br/>1–2% [[stanho]] | Cun ranhuras || rowspan="2"|Templo Hōōdō, [[Byōdō-in]], títalo de l stado, balor || rowspan="2"|Ramalhete, balor, anho de cunhaige || 1951 |- {{Coin-copper-color}} | Liso || 1959 |- {{Coin-silver-color}} |align="center" bgcolor="#000000"| [[Fexeiro:50JPY.JPG|141px]] | [[Moeda de 50 ienes|¥50]] || 21&nbsp;mn || 1,7&nbsp;mn || 4 g || [[Cuproníquel]]<br/>75% [[cobre]]<br/>25% [[níquel]] |Cun ranhuras ||[[Crisántemo]], títalo de l stado, balor ||Balor, anho de cunhaige || 1967 |- {{Coin-silver-color}} |align="center" bgcolor="#000000"| [[Fexeiro:100JPY.JPG|141px]] | [[Moeda de 100 ienes|¥100]] || 22,6&nbsp;mn || 1,7&nbsp;mn || 4,8 g || [[Cuproníquel]]<br/>75% [[cobre]]<br/>25% [[níquel]] |Cun ranhuras || [[Sakura]]s, títalo de l stado, balor ||Balor, anho de cunhaige|| 1967 |- {{Coin-silver-color}} |align="center" bgcolor="#000000"| [[Fexeiro:500yen-S57.jpg|140px]] | rowspan="2"|[[Moeda de 500 ienes|¥500]] ||rowspan="2"| 26,5&nbsp;mn ||rowspan="2"| 2&nbsp;mn || 7,2 g || [[Cuproníquel]]<br/>75% [[cobre]]<br/>25% [[níquel]] | Liso, scrito ("NIPPON ◆ 500 ◆ NIPPON ◆ 500 ◆") ||rowspan="2"| [[Paulownia]], títalo de l stado, balor || Balor, [[bambu]], [[tangerina]], anho de cunhaige|| 1982 (nun mais an cunhaige, circulaçon lemitada) |- {{Coin-silver-color}} |align="center" bgcolor="#000000"| [[Fexeiro:500JPY.JPG|141px]] | 7 g || 72% [[cobre]]<br/>20% [[zinco]]<br/>8% [[níquel]] | Cun ranhuras || Balor, [[bambu]], [[Tangerina]], anho de cunhaige, eimaige latente<ref>[http://www.mint.go.jp/eng/operations/coin/new500-01.html Operations Analyzing 500 yen Nickel-brass Coin: Japan Mint ] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20071031113414/http://www.mint.go.jp/eng/operations/coin/new500-01.html |date=2007-10-31 }} {{en}}. Página acessada em 27 de agosto de 2011.</ref> || 2000 |- |} Debido a las grandes defrenças ne l stilo, tamanho, peso i padron persentes nas bordas de las moedas, eilhas son mui fáceles de las pessonas defrenciáren ua de las outras. {| class="wikitable" border="1" style="text-align:center" ! style="width:40%" | ! style="width:30%" | Sin furo ! style="width:30%" | Furada |- ! Borda lisa | ¥1 (pequeinha)<br>¥10 (média) | ¥5 |- ! Borda cun ranhuras | ¥100 (média)<br>¥500 (pesada) || ¥50 |} ==Notas d'iene== [[Fexeiro:P103-2000Yen-(2000) front.jpg|thumb|Ua série de notas de 2 mil ienes, cul zeinho de [[Shureimon]]]] {{AP|Notas d'iene japonés}} L'eimisson de notas d'ienes ampeçou an 1872, dous anhos depuis que la moeda fui antroduzida. Por to la sue stória, las chamaçones ténen bariado de 10 ienes a 10 mil ienes. Antes i durante la [[Segunda Guerra Mundial]], bários uorgones eimitian notas d'ienes, tales cumo l Menistério de las Finanças i l Banco Nacional de l Ampério Japonés. Las fuorças aliadas tamien amprimiran alguas notas lougo depuis de la guerra. Zde anton, l [[Banco de l Japon]] ye l'outoridade que detén la sclusebidade na eimisson de l denheiro. L banco eimitiu cinco séries depuis de la Segunda Guerra Mundial. La série I, la série atual, cunsiste de notas de ¥1000, ¥2000, ¥5000, i ¥10,000. Las notas de ¥2000 son ralas ne ls dies d'hoije, i frequentemente nun son aceitas cumo meio de pagamiento, nin mesmo an máquinas de çtribuiçon. ==Detreminantes de l balor== A partir de dezembre de 1931, l Japon gradatibamente saliu de l padron-ouro pa l sistema de moeda gerenciado.<ref>{{cite web | author=Japan Mint | url=http://www.mint.go.jp/eng/coin/international/coinset/page22.html 2006 | título=75th anniversary of Japan's shift from gold standard to managed currency system |accessdate=26 de dezembro de 2007}}</ref> L [[balor relatibo (eiquenomie)|balor relatibo]] de l'iene ye detreminado ne ls mercados de cámbio anternacionales por [[Eiquenomie|fuorças eiquenómicas]] de [[Lei de la Ouferta i de la Demanda|ouferta i demanda]]. La [[ouferta]] d'iene ne l [[mercado]] ye gobernada pul zeio de ls tendores d'ienes an trocar sous ienes por outras moedas la fin de cumprar [[bien (eiquenomie)|benes]], [[serbício]]s ó [[atibo]]s. La [[demanda]] por iene ye gobernada pul zeio de ls strangeiros an cumprar benes i serbícios ne l Japon i por sous antrisses an [[ambestimiento|ambestir]] ne l Japon (cumprando atibos financeiros i reales chamados an ienes). Zde la década de 1990, l Banco de l Japon, l banco central de l paíç, mantebe las taxas de juros baixas la fin de stimular l crecimiento eiquenómico. Las taxas d'ampréstimo respundírun a esse relaxamiento monetairo i caíran de 3,7% para 1,3% antre 1993 i 2008.<ref>Bank of Japan: [http://www.boj.or.jp/en/theme/research/stat/index.htm "Statistics."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081014010422/http://www.boj.or.jp/en/theme/research/stat/index.htm |date=2008-10-14 }} 2008.</ref> Baixas taxas de juros cumbinadas cula alta liquideç de l'iene liebórun ls ambestidores a pegar amprestado denheiro ne l Japon i ambestir an outros países (ua prática coincida cumo [[carry trade]]). Esso ajudou a manter l balor de l'iene baixo cumparado culas outras moedas. ==Reserbas Monetárias Anternacionales== {{AP|Moneda de reserba}} '''Acumulaçon anternacional de moedas de reserba''' <ref>[http://www.ecb.int/pub/pdf/scpops/ecbocp43.pdf 1999-2005, BCE: The Accumulation of Foreign Reserves, Occasional Paper Series, Nr. 43]</ref><ref>[http://www.imf.org/external/np/sta/cofer/eng/cofer.pdf 1995-2008, Fondo Monetario Internacional]</ref> {| class="wikitable" |- ! Moeda ! 1995 ! 1996 ! 1997 ! 1998 ! 1999 ! 2000 ! 2001 ! 2002 ! 2003 ! 2004 ! 2005 ! 2006 ! 2007 ! 2008 ! 2009 ! 2010 ! 2011 |- | [[Dólar amaricano|Dólar]] | 59.0% | 62.1% | 65.2% | 69.3% | 70.9% | 70.5% | 70.7% | 66.5% | 65.8% | 65.9% | 66.4% | 65.7% | 64.1% | 64.0% | 62.1% | 61.8% | 62.2% |- | [[Ouro (moneda)|Ouro]] | - | - | - | - | 17.9% | 18.8% | 19.8% | 24.2% | 25.3% | 24.9% | 24.3% | 25.2% | 26.3% | 26.5% | 27.6% | 26.0% | 25.0% |- | [[Marco alman|Marco Alman]] | 15.8% | 14.7% | 14.5% | 13.8% | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - |- | [[Libra sterlina|Libra Sterlina]] | 2.1% | 2.7% | 2.6% | 2.7% | 2.9% | 2.8% | 2.7% | 2.9% | 2.6% | 3.3% | 3.6% | 4.2% | 4.7% | 4.1% | 4.3% | 3.9% | 3.8% |- | [[Yen]] | 6.8% | 6.7% | 5.8% | 6.2% | 6.4% | 6.3% | 5.2% | 4.5% | 4.1% | 3.9% | 3.7% | 3.2% | 2.9% | 3.3% | 2.9% | 3.7% | 3.5% |- | [[Franco Francés]] | 2.4% | 1.8% | 1.4% | 1.6% | - | - | - | - | - | - | - | - | - | - |- | [[Franco suíço|Franco Suíço]] | 0.3% | 0.2% | 0.4% | 0.3% | 0.2% | 0.3% | 0.3% | 0.4% | 0.2% | 0.2% | 0.1% | 0.2% | 0.2% | 0.1% | 0.1% | 0.1% | 0.1% |- | Outras | 13.6% | 11.7% | 10.2% | 6.1% | 1.6% | 1.4% | 1.2% | 1.4% | 1.9% | 1.8% | 1.9% | 1.5% | 1.8% | 2.0% | 3.1% | 4.4% | 5.3% |} ===Cesta de DES=== Ls [[Dreitos Speciales de Saque]] (DES) ye ua cesta de moedas de l [[Fondo Monetário Anternacional]] (FMI) qu'anclui l'iene japonés. L DES ye ligado a ua cesta de moedas cun 41,9% de dólar, 37,4% d'ouro, 11,3% de libra sterlina i 9,4% d'iene (an 2011).<ref name="new weight">[http://www.imf.org/external/np/tre/sdr/sdrbasket.htm IMF] Currency Amounts in New Special Drawing Rights (SDR) Basket</ref> La porcentaige de l'iene, inda assi, caiu de ls 18% an 2000. La taxa de cámbio de l'iene japonés ye spresso an tenermos d'ounidades de moeda por dólar amaricano; outras taxas son spressas cumo dólares amaricanos por ounidade monetária. L balor de la cesta de DES ye calculado diariamente i las proporçones son rebistas i ajustadas la cada cinco anhos. L DES fui criado an 1969 para ajudar a cunsertar l sistema de cámbio. ==Taxa de cámbio stórica== La tabela ambaixo mostra l númaro d'ienes por [[dólar amaricano]] (média mensal).<ref>Bank of Japan: [http://www.boj.or.jp/en/type/stat/dlong/fin_stat/rate/cdab0780.csv "Foreign Exchange Rates."] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080617153815/http://www.boj.or.jp/en/type/stat/dlong/fin_stat/rate/cdab0780.csv |date=2008-06-17 }} 2006.</ref><ref>Bank of Japan: [http://www.stat-search.boj.or.jp/index_en.html US.Dollar/Yen Spot Rate at 17:00 in JST, Average in the Month, Tokyo Market] for duration January 1980 ~ September 2010. Página acessada em 10 de outubro de 2010</ref> {| class="wikitable" |- ! rowspan="2" | Anho ! colspan="12" | Més |- ! Jan !! Feb !! Mar !! Abr !! Mai !! Jun !! Jul !! Ago !! Set !! Out !! Nob !! dieç |- ! 1949&ndash;71 | colspan="12" |'''360''' |- ! 1972 | colspan="12" | 308 |- ! 1973 | 301,15 || 270,00 || 265,83 || 265,50 || 264,95 || 265,30 || 263,45 || 265,30 || 265,70 || 266,68 || 279,00 || 280,00 |- ! 1974 | 299,00 || 287,60 || 276,00 || 279,75 || 281,90 || 284,10 || 297,80 || 302,70 || 298,50 || 299,85 || 300,10 || 300,95 |- ! 1975 | 297,85 || 286,60 || 293,80 || 293,30 || 291,35 || 296,35 || 297,35 || 297,90 || 302,70 || 301,80 || 303,00 || 305,15 |- ! 1976 | 303,70 || 302,25 || 299,70 || 299,40 || 299,95 || 297,40 || 293,40 || 288,76 || 287,30 || 293,70 || 296,45 || 293,00 |- ! 1977 | 288,25 || 283,25 || 277,30 || 277,50 || 277,30 || 266,50 || 266,30 || 267,43 || 264,50 || 250,65 || 244,20 || 240,00 |- ! 1978 | 241,74 || 238,83 || 223,40 || 223,90 || 223,15 || 204,50 || 190,80 || 190,00 || 189,15 || 176,05 || 197,80 || 195,10 |- ! 1979 | 201,40 || 202,35 || 209,30 || 219,15 || 219,70 || 217,00 || 216,90 || 220,05 || 223,45 || 237,80 || 249,50 || 239,90 |- ! 1980 | 237,73 || 244,07 || 248,61 || 251,45 || 228,06 || 218,11 || 220,91 || 224,34 || 214,95 || 209,21 || 212,99 || 209,79 |- ! 1981 | 202,19 || 205,76 || 208,84 || 215,07 || 220,78 || 224,21 || 232,11 || 233,62 || 229,83 || 231,40 || 223,76 || 219,02 |- ! 1982 | 224,55 || 235,25 || 240,64 || 244,90 || 236,97 || 251,11 || 255,10 || 258,67 || 262,74 || 271,33 || 265,02 || 242,49 |- ! 1983 | 232,90 || 236,27 || 237,92 || 237,70 || 234,78 || 240,06 || 240,49 || 244,36 || 242,71 || 233,00 || 235,25 || 234,34 |- ! 1984 | 233,95 || 233,67 || 225,52 || 224,95 || 230,67 || 233,29 || 242,72 || 242,24 || 245,19 || 246,89 || 243,29 || 247,96 |- ! 1985 | 254,11 || 260,34 || 258,43 || 251,67 || 251,57 || 248,95 || 241,70 || 237,20 || 236,91 || 214,84 || 203,85 || 202,75 |- ! 1986 | 200,05 || 184,62 || 178,83 || 175,56 || 166,89 || 167,82 || 158,65 || 154,11 || 154,78 || 156,04 || 162,72 || 162,13 |- ! 1987 | 154,48 || 153,49 || 151,56 || 142,96 || 140,47 || 144,52 || 150,20 || 147,57 || 143,03 || 143,48 || 135,25 || 128,25 |- ! 1988 | 127,44 || 129,26 || 127,23 || 124,88 || 124,74 || 127,20 || 133,10 || 133,63 || 134,45 || 128,85 || 123,16 || 123,63 |- ! 1989 | 127,24 || 127,77 || 130,35 || 132,01 || 138,40 || 143,92 || 140,63 || 141,20 || 145,06 || 141,99 || 143,55 || 143,62 |- ! 1990 | 145,09 || 145,54 || 153,19 || 158,50 || 153,52 || 153,78 || 149,23 || 147,46 || 138,96 || 129,73 || 129,01 || 133,72 |- ! 1991 | 133,65 || 130,44 || 137,09 || 137,15 || 138,02 || 139,83 || 137,98 || 136,85 || 134,59 || 130,81 || 129,64 || 128,07 |- ! 1992 | 125,05 || 127,53 || 132,75 || 133,59 || 130,55 || 126,90 || 125,66 || 126,34 || 122,72 || 121,14 || 123,84 || 123,98 |- ! 1993 | 125,02 || 120,97 || 117,02 || 112,37 || 110,23 || 107,29 || 107,77 || 103,72 || 105,27 || 106,94 || 107,81 || 109,72 |- ! 1994 | 111,49 || 106,14 || 105,12 || 103,48 || 104,00 || 102,69 || &nbsp;98,54 || &nbsp;99,86 || &nbsp;98,79 || &nbsp;98,40 || &nbsp;98,00 || 100,17 |- ! 1995 | &nbsp;99,79 || &nbsp;98,23 || &nbsp;90,77 || &nbsp;83,53 || &nbsp;85,21 || &nbsp;84,54 || &nbsp;87,24 || &nbsp;94,56 || 100,31 || 100,68 || 101,89 || 101,86 |- ! 1996 | 105,81 || 105,70 || 105,85 || 107,40 || 106,49 || 108,82 || 109,25 || 107,84 || 109,76 || 112,30 || 112,27 || 113,74 |- ! 1997 | 118,18 || 123,01 || 122,66 || 125,47 || 118,91 || 114,31 || 115,10 || 117,89 || 120,74 || 121,13 || 125,35 || 129,52 |- ! 1998 | 129,45 || 125,85 || 128,83 || 131,81 || 135,08 || 140,35 || 140,66 || 144,76 || 134,50 || 121,33 || 120,61 || 117,40 |- ! 1999 | 113,14 || 116,73 || 119,71 || 119,66 || 122,14 || 120,81 || 119,76 || 113,30 || 107,45 || 106,00 || 104,83 || 102,61 |- ! 2000 | 105,21 || 109,34 || 106,62 || 105,35 || 108,13 || 106,13 || 107,90 || 108,02 || 106,75 || 108,34 || 108,87 || 112,21 |- ! 2001 | 117,10 || 116,10 || 121,21 || 123,77 || 121,83 || 122,19 || 124,63 || 121,53 || 118,91 || 121,32 || 122,33 || 127,32 |- ! 2002 | 132,66 || 133,53 || 131,15 || 131,01 || 126,39 || 123,44 || 118,08 || 119,03 || 120,49 || 123,88 || 121,54 || 122,17 |- ! 2003 | 118,67 || 119,29 || 118,49 || 119,82 || 117,26 || 118,27 || 118,65 || 118,81 || 115,09 || 109,58 || 109,18 || 107,87 |- ! 2004 | 106,39 || 106,54 || 108,57 || 107,31 || 112,27 || 109,45 || 109,34 || 110,41 || 110,05 || 108,90 || 104,86 || 103,82 |- ! 2005 | 103,27 || 104,84 || 105,30 || 107,35 || 106,94 || 108,62 || 111,94 || 110,65 || 111,03 || 114,84 || 118,45 || 118,60 |- ! 2006 | 115,33 || 117,81 || 117,31 || 117,13 || 111,53 || 114,57 || 115,59 || 115,86 || 117,02 || 118,59 || 117,33 || 117,26 |- ! 2007 | 120,59 || 120,49 || 117,29 || 118,81 || 120,77 || 122,64 || 121,56 || 116,74 || 115,01 || 115,77 || 111,24 || 112,28 |- ! 2008 | 107,60 || 107,18 || 100,83 || 102,41 || 104,11 || 106,86 || 106,76 || 109,24 || 106,71 || 100,20 || &nbsp;96,89 || &nbsp;91,21 |- ! 2009 | &nbsp;90,35 || &nbsp;92,53 || &nbsp;97,83 || &nbsp;98,92 || &nbsp;96,43 || &nbsp;96,58 || &nbsp;94,49 || &nbsp;94,90 || &nbsp;91,40 || &nbsp;90,28 || &nbsp;89,11 || &nbsp;89,52 |- ! 2010 | &nbsp;91,26 || &nbsp;90,28 || &nbsp;90,56 || &nbsp;93,43 || &nbsp;91,79 || &nbsp;90,89 || &nbsp;87,67 || &nbsp;85,44 || &nbsp;84,31 || &nbsp;81,80 || &nbsp;82,43 || &nbsp;83,38 |- ! 2011 | &nbsp;82,63 || &nbsp;82,52 || &nbsp;81,62 || &nbsp;83,20 || &nbsp;81,19 || &nbsp;80,46 || &nbsp;79,25 || &nbsp;77,09 || &nbsp;76,89 || &nbsp; 75,76 || &nbsp;76,97 || &nbsp;77,44 |- ! 2012 | &nbsp;76.94 || &nbsp;78.47 || &nbsp;82.37 || &nbsp;81.42 || &nbsp;'''75.75''' || &nbsp;80.42 || &nbsp;79.14 || &nbsp; || &nbsp;|| &nbsp; || &nbsp; || &nbsp; |- ! rowspan="2" | Anho ! Jan !! Feb !! Mar !! Abr !! Mai !! Jun !! Jul !! Ago !! Set !! Out !! Nob !! dieç |- ! colspan="12" | Més |- |} ==Ber tamien== * [[Eiquenomie de l Japon]] {{Refréncias|col=2}} ==Notas== {{traduçon/ref|en|Japanese yen}} {{Monedas de la Ásia}} {{commons|日本円}} [[Catadorie:Eiquenomie de l Japon]] [[Catadorie:Moedas de la Ásia]] [[Catadorie:Tenermos de negócios japoneses]] kk2dyoovpb2lnffueby34yc9qduxoyh Riu Tua 0 5451 108808 105995 2026-11-08T03:40:47Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 108808 wikitext text/x-wiki {{TraduçonOuto}} {{geocordenadas|41_12_44_N_7_25_50_W|41º 44' 44'' N 7º 25' 50'' W}} {{Anfo/Riu |nome = Tua |eimaige = Rio Tua 1.JPG |lhegenda = L riu Tua an Mirandela |cumprimiento = 40 |cumprimiento_milhas = |posiçon = |nacente = [[Mirandela]] |alt_nacente = N/D |foç = [[Riu Douro]], [[Foç Tua]] |alt_foç = |débito = N/D |débito_lhocal = |débito_max = |débito_max_lhocal = |débito_min = |débito_min_lhocal = |ária_bacie = N/D |delta = |afluentes = [[Riu Tuela]], [[Riu Alrabaçal]] |paíç = {{PRT}} |paíç_bacie = }} L '''riu Tua''' ye un [[riu]] de [[Pertual]], [[afluente]] de la borda dreita de l [[riu Douro]], ne l território de la [[Tierra Caliente Trasmontana|Tierra Caliente]] de l [[Nordiste Strasmuntano]].<ref name="FCUP_01"/> Cun un percurso an nome própio d'acerca de 40&nbsp;[[Km]], faç parte de la [[Bacia Hidrográfica]] de l [[riu Douro]].<ref name="UM_01"/><ref name="FCUP_01"/> == Curso == === Fuonte === {{Cor dms |41|30|23.38|N|7|11|55.04|L}} L riu Tua resulta de la junçon de dous outros rius: l [[riu Tuela]] i l [[riu Alrabaçal]], ua junçon qu'ocorre a 4 quilómetros la norte de la cidade de [[Mirandela]].<ref name="FCUP_01"/> L Riu Tuela i l Riu Alrabaçal nacen an [[Spanha]], sendo que l Tuela nace an [[Castielha i Lhion]] i l Alrabaçal na [[Galiza]], entrando ambos an Pertual atrabeç de l [[cunceilho]] de [[Binhais]]. Ls dous rius ténen ua stenson semelhante, i ambos cuntan cun dous afluentes que corren paralelos a eilhes, tamien estes cun çtáncias semelhantes: l [[riu Minte]] ne l [[riu Alrabaçal]], i l [[riu Baceiro]] ne l [[riu Tuela]]. Las fozes destes rius afluentes, Minte i Baceiro, lhocalizan-se tamien ne l cunceilho de Binhais. L riu Minte faç anclusibamente nun brebe trecho de l sou curso la frunteira antre Pertual i Spanha, na zona pertuesa de Binhais chamada de [[Tierras de Lhomba]]. L Baceiro, por sou lhado, delimita tamien nua çtáncia reduzida ls cunceilhos de Binhais i de [[Bergáncia (Pertual)|Bergáncia]], nua zona qu'ambolbe ua de las maiores manchas de [[carbalho]] de la [[Península Eibérica]]. Ls rius Tuela i Alrabaçal seguen ls sous cursos paralelos un al outro, seguindo l Tuela de [[Binhais]] pa l cunceilho de Mirandela i l Alrabaçal de Binhais pa ls cunceilhos de [[Balpaços]] i de Mirandela. === Curso === {{Aneixo|[[Aneixo:Lhista de freguesies ne l curso de l riu Tua|Freguesies ne l curso de l riu Tua]]}} San cerca de 40&nbsp;Km de curso até ancontrar l riu Douro.<ref name="UM_01"/> Ouriginário de Mirandela, traça la [[Sul]] todas las frunteiras deste cunceilho culs de [[Bila Flor]] i de [[Carrazeda de Ansianes]]. Passa anton a defenir la separaçon antre ls çtrito de [[Çtrito de Bergáncia|Bergáncia]] i de [[Çtrito de Bila Rial|Bila Rial]], delineando la lhinha debisória de Carrazeda de Ansianes culs cunceilhos de [[Murça]], purmeiro, i finalmente de [[Alijó]].<ref name="SNIRH_01">Atlas de la Auga de l [[Sistema Nacional de Anformaçon de ls Recursos Hídricos]] (SNIRH). [http://geo.snirh.pt/AtlasAgua/] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151119090848/http://geo.snirh.pt/AtlasAgua/ |date=2015-11-19 }}Acesso 2011-09-08</ref> D'antre ls afluentes de l riu Tua, salienta-se la [[rieira de Carbalhales]] que surge na borda squierda i cujas ouriges puoden ser ancontradas na bertente [[sul|meridional]] de la [[Serra de la Nueira]]. <ref name="UM_01">Pereira, D. I. & Brilha, J. B.. ''La geomorfologie de la depresson de Mirandela''. Departamiento de Ciéncias de la Tierra de la [[Ounibersidade de l Minho]]. 1999. [http://www.dct.uminho.pt/mirandela/geomorf.html] Acesso 2011-09-08</ref><ref name="Lusa_01"/> Muitas bezes defenindo frunteiras, ne l sou camino l riu Tua bejita 2 çtritos i 5 cunceilhos, [[Mirandela]], [[Bila Flor]], [[Carrazeda de Ansianes]], ne l [[çtrito de Bergáncia]], i [[Murça]] i [[Alijó]], ne l de [[Çtrito de Bila Rial|Bila Rial]].<ref name="SNIRH_01"/> La borda squierda de l riu Tua mantén-se siempre an cuntato cul [[çtrito de Bergáncia]]. Yá la borda dreita, quando deixa [[Mirandela]] para bejitar la única freguesie de [[Murça]] que conhece, [[Candedo (Murça)|Candedo]], passa a defenir la frunteira cul [[çtrito de Bila Rial]] até chegar al [[riu Douro]], nun punto adonde, na outra borda duriense surge [[Soutelo de l Douro]], yá cunceilho de [[San João de la Pesqueira]], [[çtrito de Biseu]].<ref name="SNIRH_01"/> Nun roteiro que puode ser cunsidrado de [[Norte]] para [[Sul]], l riu Tua toca an 21 [[freguesie]]s mas solo atrabessa abusibamente ua, la de [[Mirandela (freguesie)|Mirandela]], qu'ampeça por apartar de [[Suçanes]]. L curso d'auga bai anton zenhando ls lhemites de [[Marmelos]] (borda dreita), [[San Salbador (Mirandela)|San Salbador]] i [[Frechas]] (sq.), [[Balberde (Mirandela)|Balberde]] (dir.), [[Bilarinho de las Azenhas]] (sq.), [[Barcel]] (dir.), [[Bilas Buonas (Bila Flor)|Bila Buonas]] (sq.), [[Frezniel]] (dir.), [[Nabalho]] i [[Abreiro]] (dir.), [[Pereiros (Carrazeda de Ansianes)|Pereiros]] (sq.), [[Candedo (Murça)|Candedo]] (dir.), [[Pinhal de l Norte]] (esq.), [[Carlon (Alijó)|Carlon]] (dir.), [[Palumbar (Carrazeda de Ansianes)|Palumbar]] (sq.), [[Amieiro (Alijó)|Amieiro]] i [[San Mamede de Ribatua]] (dir.), [[Castanheiro (Carrazeda de Ansianes)|Castanheiro]] (sq.) i [[Castedo (Alijó)|Castedo]] (dir.).<ref name="SNIRH_01"/> === Foç === {{Cor dms |41|12|44|N|7|25|50|L}} L riu Tua ye [[afluente]] de la borda dreita de l [[riu Douro]], ne l qual zagua junto de la lhocalidade de [[Foç Tua]], situada na freguesie de [[Castanheiro (Carrazeda de Ansianes)|Castanheiro]], ne l munecípio de [[Carrazeda de Ansianes]], ne l [[çtrito de Bergáncia]], marcando la frunteira cun [[Castedo (Alijó)|Castedo]], ne l cunceilho de [[Alijó]], çtrito de [[Çtrito de Bila Rial|Bila Rial]], la [[Oeste]]. == Poluiçon== L Tua ten sido un riu mal tratado an tenermos de [[poluiçon]]. Un eisemplo puode ser ancontrado ne l [[Cachon]], aldé situada a 13&nbsp;Km la sul de Mirandela, adonde inda hoije l riu recibe, sin qualquiera tratamiento, l que sal puls sgotos de las ampresas que se anstalórun ne l'antigo [[Cumplexo Agro-Andustrial de l Cachon]], sendo la scepçon l Matadouro andustrial, que ten ua [[Staçon de Tratamiento de Augas Residuales|ETAR]] an funcionamiento.<ref>Ambora ''in'' [[Jornal Nordiste]], 20-02-2007 [http://www.jornalnordeste.com/noticia.asp?idEdicao=158&id=6212&idSeccao=1447&Action=noticia] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303203719/http://www.jornalnordeste.com/noticia.asp?idEdicao=158&id=6212&idSeccao=1447&Action=noticia |date=2016-03-03 }} Acesso 2011-09-07</ref><ref name="FCUP_01">Ferreiro, Nuno Rafael Borges. Dessertaçon ''Caraterizaçon de la culidade ecológica de l riu Tua''. [FCUP]. 2007. [http://www.fc.up.pt/fcup/contactos/teses/t_040370156.pdf] Acesso 2011-09-07</ref><ref name="RS_07">Augas de Trás-los-Montes i Alto Douro. ''Relatório de Sustentabelidade''. 2007. [http://www.impactus.org/pdf/Documentos/relatorios/Other%20Sectors/Aguas%20TrasMontes%20e%20Alto%20Douro%202007.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100529092402/http://www.impactus.org/pdf/Documentos/relatorios/Other%20Sectors/Aguas%20TrasMontes%20e%20Alto%20Douro%202007.pdf |date=2010-05-29 }} Acesso 2011-09-07</ref> Anque star prebista zde 2007,<ref name="RS_07"/> la [[ETAR de l Cachon]] inda nun tenie sido einougurada an 2010.<ref>Augas de Trás-los-Montes i Alto Douro. ''Relatório de Sustentabelidade''. 2008. [http://www.aguas-tmad.pt/fotos/editor2/relatoriodesustentabilidadeadtmad2008.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120621021745/http://www.aguas-tmad.pt/fotos/editor2/relatoriodesustentabilidadeadtmad2008.pdf |date=2012-06-21 }} Acesso 2011-09-07</ref><ref>Augas de Trás-los-Montes i Alto Douro. ''Relatório de Sustentabelidade''. 2009. [http://www.aguas-tmad.pt/fotos/editor2/relatoriodesustentabilidadeadtmad2009.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120621021923/http://www.aguas-tmad.pt/fotos/editor2/relatoriodesustentabilidadeadtmad2009.pdf |date=2012-06-21 }} Acesso 2011-09-07</ref><ref>Augas de Trás-los-Montes i Alto Douro. ''Relatório i Cuntas''. 2010. [http://www.aguas-tmad.pt/fotos/editor2/relatorio_contas_adtmad_2010_final.pdf] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120621022026/http://www.aguas-tmad.pt/fotos/editor2/relatorio_contas_adtmad_2010_final.pdf |date=2012-06-21 }} Acesso 2011-09-07</ref> == Lhinha de l Tua == L riu puode ser cuntemplado nua biaige de camboio na [[Lhinha de l Tua]], antre Mirandela i la [[Staçon Ferrobiária de l Tua]], na freguesie de [[Castanheiro (Carrazeda de Ansianes)|Castanheiro]]. Ua lhinha que ye atualmente outelizada pul [[Metro Lhigeiro de Mirandela|Metro de Mirandela]] i corre l risco de quedar submersa se fur custruída la barraige prebista zde [[2008]].<ref name="Lusa_01">Ambora de la [[Agéncia Lhusa]] ''in'' [[Jornal de Amboras]], 23-12-2008 [http://www.jn.pt/PaginaInicial/Interior.aspx?content_id=1062758] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303201745/http://www.jn.pt/PaginaInicial/Interior.aspx?content_id=1062758 |date=2016-03-03 }} Acesso 2011-09-08</ref><ref> Anformaçon ''in'' [[EDP]], [http://www.a-nossa-energia.edp.pt/centros_produtores/empreendimento.php?item_id=80] Acesso 2011-09-07</ref> == Ber tamien == * [[Aneixo:Lhista de rius de Pertual|Lhista de rius de Pertual]] * [[Aneixo:Lhista de rieiras de Pertual|Lhista de rieiras de Pertual]] * [[Aneixo:Lhista de rius anternacionales (Pertual-Spanha)|Lhista de rius anternacionales (Pertual-Spanha)]] * [[Aneixo:Lhista de bacies heidrográficas de Pertual|Lhista de bacies heidrográficas de Pertual]] {{refréncias}} ==Lhigaçones sternas== {{commons|category:Tua River}} {{Rius de Pertual}} [[Catadorie:Afluentes de l Riu Douro|Tua]] [[Catadorie:Riu Tua| ]] ds9k1gwwd72ukakeju1288w985a6y2b Filarmónica União Taveirense 0 5461 108778 101336 2026-11-08T01:16:55Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 108778 wikitext text/x-wiki {{TraduçonOuto}} La '''Filarmónica Ounion Tabeirense''', nome ouriginal atribuído mais tarde pul Rei D. Manuel II, '''“Rial Philarmónica Ounion Tabeirense”''' ye ua de las mais antigas [[Filarmónica|bandas filarmónicas]] pertuesas. Para alhá de las sues atebidades cumo grupo musical siempre cumpriu cun fidelidade ls oubjetibos pa ls quales fui criada: fomentar l zambolbimiento de la cultura i de la música local i regional. ==Stória== Reinaba an Pertual D. Luís I, quando D. Duarte Melo (Bisconde de Tabeiro) i l Padre de la paróquia João Pessona Godinho, a 21 d'abril de 1869, criórun la Filarmónica que deberie dedicar-se al ansino de la música i outras atebidades culturales.<ref>{{cite web|url=http://www.freguesiadetabeiro.you/home.php?t=t&c=30|titulo= “Rial Philarmónica Ounion Tabeirense”|acessdata 03-12-2012}}</ref> La bida anteletual de Pertual staba an apogeu cun [[Antero de Quental]] i [[Eça de Queiroz]]. Esta Filarmónica precediu dous anhos la criaçon de la [[Sociadade Filarmónica Ounion Seixalense]] qu'inda eisiste. An 1969 la filarmónica recibe pul Persidente de la República la Comenda de Orde de Benemeréncia i a 25 de Abril de 1995 la Medalha de Mérito Cultural de la Cámara Municipal de Coimbra.<ref>{{cite web|url=http://www.cm-coimbra.pt/index.php?option=com_docman&task=cat_view&gid=163&Itemid=381&mosmsg=Voc%EA+est%E1|titulo=Acta 03-Abril-1995|accessdata=03-12-2012}}</ref> Em 1997, a Presidência do Conselho de Ministros considera-a como "Ins­ti­tu­i­ção de uti­li­da­de públi­ca"<ref> COIMBRA EM DATAS‎ > ‎séc. XI a XX d. C.‎ > ‎de 1997 a 1999 </ref> Participában na bida desta Filarmónica ls trabalhadores rurales. Solo mais tarde ls trabalhadores fabriles i ls comerciantes ampeçórun a tomar parte atiba. Hoije, todas las classes sociales stan ende repersentadas i l'ansino de la música als moços ye ua de las sues bases. Bários Maestros se sucedírun, cumo l Maestro Cordeiro, até 1945, Maestros Jóia i Gentil an 1945, mas l nible artístico fui rialmente amplementado quando l Maestro Sílbio Rajado (pai) antegrou la Filarmónica an 1959. An 1984, passa l sou lugar al sou filho, Silbio Balhau S. Rajado (filho). Outros Maestros credenciados fúrun: 1989- Agante Ferreira, 1994 - João Oulibeira, 1999 - Jorge Pereira 2003 - João Oulibeira i 2004 - João Paulo Fernandes. Sob l'ourientaçon deste radadeiro ye lançado l purmeiro CD "FUTSUITE.<ref>{{cite web|url=http://futaveirense.no.comunidades.net/index.php?pagina=1119291177|titulo=História da FUT|acessdata=03-12-2012}}</ref> Zde anton esta banda ten atuado por to l Paíç i ne l'estrangeiro ancluindo ne l Brasil, Spanha, Luxemburgo. Funcionando cumo ua academie de música, cientos d'alunos ampeçórun ls sous studos nesta filarmónica i cuntinórun mais tarde an Scuolas superiores. Stágios i Master Classes cuntribuen pa l sou rápido progresso. A 1 de Outubre de 2005 tubo lugar l 1.º Cuncurso Nacional de Bandas – Cidade de Abeiro. La Filarmónica Ounion Tabeirense ganhou l 1º lugar. ==Prémios i Cundecoraçones== *1969 Comenda de Orde de Benemeréncia pul Persidente de la República *25 de Abril de 1995 la Medalha de Mérito Cultural de la Cámara Municipal de Coimbra *1997, la Persidéncia de l Cunseilho de Menistros cunsidra-a cumo "Anes­ti­tu­i­çon d'uti­li­de la­de públi­ca" *2005 1º lugar ne l 1º Cuncurso Nacional de Bandas de la Cidade de Abeiro. ==Çcografie== *FUTSUIT <references/> == Ligações externas == *http://futaveirense.no.comunidades.net/index.php *http://www.ffdc-coimbra.com/bandataveirense/Home/tabid/820/Default.aspx{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *https://web.archive.org/web/20120122100244/http://www.bandasfilarmonicas.com/bandas.php?id=211 *https://www.facebook.com/filarmonica.uniaotaveirense *http://afinaudio.net/index.php?act=viewProd&productId=27 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110430160244/http://afinaudio.net/index.php?act=viewProd&productId=27 |date=2011-04-30 }} (CD FUTSUITE) [[Catadorie:Bandas filarmónicas]] [[Catadorie:Música]] orcywxwccnc818196i02elel5bwib03 Arganil 0 5497 108759 106065 2026-11-07T23:17:55Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 108759 wikitext text/x-wiki {{geocordenadas|40_13_00_N_8_03_00_W_type:adm2nd_region:PT|40º 13' N 8º 03' O}} {{Anfo/Munecípio de Pertual| |munecípio = Arganil |eimaige_brason = AGN.png |eimaige_bandeira = Pt-agn1.png |eimaige_giral = |lhegenda = Bila de Arganil |eimaige_lhocalizaçon = LocalArganil.svg |gentílico = Arganilense |region = [[Region Centro|Centro]] |subregion = [[Pinhal Anterior Norte]] |çtrito = [[Çtrito de Coimbra|Coimbra]] |porbíncia = [[Beira Lhitoral]] |ária = 332,13 |populaçon = 12 060<ref name="ine2011" >[http://www.ine.pt Instituto Nacional de Estatística] dados de [[2011]].</ref> |densidade = 36,31 |data = 2011 |freguesies = 18 |persidente = Ricardo Pereira Alves |fundaçon = [[1114]] |ourago = [[San Genes]] |feriado = [[7 de Setembre]] |codpostal = 3300-XXX |url_cm = Praça Simões Dias, Apartado 10</br>3304-954 ARGANIL |url_oufecial = [http://www.cm-arganil.pt/ www.cm-arganil.pt]</br>[http://www.arganil.eu/ www.arganil.eu] |url_email = [mailto:geral@cm-arganil.pt geral@cm-arganil.pt] }} '''Arganil''' ye ua [[bila]] [[Pertual|pertuesa]] ne l [[Çtrito de Coimbra]], [[region Centro]] i sub-region de l [[Pinhal Anterior Norte]], cun cerca de 3 900 habitantes. Ye sede dun [[cunceilho|munecípio]] cun 332,13 Km² de ária i 12 060 habitantes (2011) <ref name="ine2011" />, subdebidido an 18 [[freguesie]]s. L munecípio ye lhemitado a norte puls munecípios de [[Penacoba]], [[Tábua]] i [[Oulibeira de l Spital]], a nordeste por [[Seia]], a lheste pula [[Cobilhana]], a sul por [[Pampilhosa de la Serra]] i por [[Góis]] i a oeste por [[Bila Nuoba de Poiares]]. == Ber tamien == * [[Cascata de la Fraga de la Pena]] ==Demografie== {| {{prettytable1|center}} ! colspan="10" | Populaçon de l cunceilho de Arganil (1801 – 2011) |- bgcolor="#C0C0C0" | align="center" | [[1801]] | align="center" | [[1849]] | align="center" | [[1900]] | align="center" | [[1930]] | align="center" | [[1960]] | align="center" | [[1981]] | align="center" | [[1991]] | align="center" | [[2001]] | align="center" | [[2011]] |- | align="center" | 4 075 | align="center" | 7 814 | align="center" | 21 232 | align="center" | 18 343 | align="center" | 19 237 | align="center" | 15 507 | align="center" | 13 926 | align="center" | 13 623 | align="center" | 12 060 |} ==Freguesies== Las freguesies de Arganil son las seguintes: * [[Anceriç]] * [[Arganil (freguesie)|Arganil]] * [[Barril de Alba]] * [[Benfeita]] * [[Celabisa]] * [[Cepos]] * [[Cerdeira (Arganil)|Cerdeira]] * [[Coja (Arganil)|Coja]] * [[Folques]] * [[Moura de la Serra]] * [[Piódon]] * [[Maçanales (Arganil)|Maçanales]] * [[Pombeiro de la Beira]] * [[San Martico de la Corcha]] * [[Sarzedo (Arganil)|Sarzedo]] * [[Secaries]] * [[Teixeira (Arganil)|Teixeira]] * [[Bila Fóia de Alba]] == Geminaçones == L cunceilho de Arganil ye geminado culas seguintes cidades:<ref>{{Citation |title=Archive copy |url=http://www.anmp.pt/anmp/pro/mun1/gem101l0.php?cod_ent=M3300 |accessdate=2012-12-05 |archivedate=2019-12-11 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20191211205901/https://www.anmp.pt/anmp/pro/mun1/gem101l0.php?cod_ent=M3300 }}</ref> * {{flagicon|Spain}} '''[[Las Torres de Cotillas]]''', [[Region de Múrcia|Múrcia]], [[Spanha]] * {{Flagicon|Mozambique}} '''[[Beira (Moçambique)|Beira]]''', [[Sofala (porbíncia)|Sofala]], [[Moçambique]] * {{Flagicon|Mozambique}} '''[[Angoche]]''', [[Nampula (porbíncia)|Nampula]], [[Moçambique]] {{Ref-section}} == Lhigaçones sternas == {{Commonscat}} * [http://www.flickr.com/photos/vitor107/sets/1419526/ Retratos de Arganil ne l Flickr] * [https://web.archive.org/web/20210515201618/https://fotopedia.com/en/Arganil_Municipality Galerie de Arganil na Fotopedie] == Ber tamien == * [[Cascata de la Fraga de la Pena]] * [[Biblioteca Municipal de Arganil]] {{CunceilhosCoimbra}} [[Catadorie:Arganil| ]] ekrxhzt6s62zi03c5xemty1mk1hc279 Melgaço 0 5512 108797 106793 2026-11-08T02:49:58Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 108797 wikitext text/x-wiki {{geocordenadas|42_07_00_N_8_16_00_W_type:adm2nd_region:PT|42º 7' N 8º 16' O}} {{Anfo/Munecípio de Pertual| |munecípio = Melgaço |eimaige_brason = MLG.png |eimaige_bandeira = Pt-mlg1.png |eimaige_giral = |eimaige_lhocalizaçon = LocalMelgaco.svg |gentílico = Melgacense |region = [[Region Norte (Pertual)|Norte]] |subregion = [[Minho-Lhima]] |çtrito = [[Çtrito de Biana de l Castielho|Biana de l Castielho]] |porbíncia = [[Minho (porbíncia)|Minho]] |ária = 239,04 |populaçon = 9213 |densidade = 38,54 |data = 2011 |freguesies = 18 |persidente = |fundaçon = [[1181]] |ourago = Santa Marie de la Puorta |feriado = [[Quinta-feira]] de [[Ascenson de Jasus|Ascenson]] |codpostal = 4960 |url_cm = http://www.cm-melgaco.pt/ |url_oufecial = http://www.valedominho.net/Melgaço |url_email = }} '''Melgaço''' ye ua [[bila]] [[Pertual|pertuesa]] ne l [[Çtrito de Biana de l Castielho]], [[region Norte]] i sub-region de l [[Minho-Lhima]], cun cerca de 1&nbsp;500 habitantes. Ye sede dun [[munecípio]] cun 239,04&nbsp;Km² de ária i 9&nbsp;213 habitantes (2011<ref>Censos de 2011</ref>), subdebidido an 18 [[freguesie]]s. L munecípio ye lhemitado a norte i lheste pula [[Spanha]], a sudoeste pul munecípio de [[Arcos de Baldebeç]], i a oeste por [[Monçon (Pertual)|Monçon]]. Ye l munecípio mais setentrional de l paíç. L punto mais eilebado de l cunceilho queda ne l [[Giestoso]], cun 1&nbsp;335 metros d'altitude, na freguesie de [[Castro Lhaboreiro]]. L persidente de la Cámara ye, zde 1982, António Rui Stebes Solheiro. An Melgaço eisiste to ua tradiçon de cuntos i fábulas cun criaturas fantásticas cumo [[Arganon|arganones]] i outros seres cun poderes mágicos. Esta cultura popular fui sendo trasmitida ouralmente al lhongo de geraçones, stando atualmente an declínio. Nun será por acauso, qu'hai cerca de 10 anhos, fúrun çcubiertas ne l [[Monte de Prado]], porjetadas de la costielha ribeirinha (i quaije çpercebidas na begetaçon desordenada), ua série inda nun quantificada de sculturas de monstros, cujas caratelísticas son an todo semelhantes a las proas de ls barcos biquingues. Ye sabido, de las ancursones custantes deste pobo ne l lhocal, bien cumo na restante cuosta marítima i ribeirinha de l norte de Pertual i de la [[Galiza]]. Este fato stá ultimamente a antressar storiadores i jornalistas noruegueses.Urge que l mesmo antresse seia suscitado na Outarquia lhocal. La zona de la muntanha,nomeadamente Castro Lhaboreiro, ten tamien caráter único houmano i cultural,ne l causo d'ourige celta. Hábitos i questumes própios,que bal la pena bibenciar; çtacan-se la cultura lhocal de trasumáncia, única ne l paíç (brandas i amberneiras), l lhenguajar i ls hábitos de bestir lhocales. Eesiste nesta zona ua raça outótone de perro, "cruzado" cun lhobo, ótimo guarda i guia de ganado bobino. San tamien notables las einúmaras puontes romanas, la celta (ne l lhugar de Portos), i l belíssemo [[Castielho de Castro Lhaboreiro]]. ==Eiboluçon demográfica== {| {{prettytable1|center}} ! colspan="11" | Populaçon de l cunceilho de Melgaço (1801 &ndash; 2011) |- bgcolor="#C0C0C0" | align="center" | [[1801]] | align="center" | [[1849]] | align="center" | [[1900]] | align="center" | [[1930]] | align="center" | [[1960]] | align="center" | [[1981]] | align="center" | [[1991]] | align="center" | [[2001]] | align="center" | [[2011]] |- | align="center" | 5&nbsp;141 | align="center" | 7&nbsp;960 | align="center" | 15&nbsp;558 | align="center" | 15&nbsp;759 | align="center" | 18&nbsp;211 | align="center" | 13&nbsp;246 | align="center" | 11&nbsp;018 | align="center" | 9&nbsp;996 | align="center" | 9&nbsp;213 |} ==Freguesies== [[Fexeiro:01.Freguesias de Melgaco.png|400px|right|thumb|Freguesies de Melgaço. La berde claro freguesies ribeirinhas i a scuro freguesies de muntanha]] {{Artigo percipal|[[Aneixo:Lhista de freguesies de Melgaço|Freguesies de Melgaço]]}} L cunceilho de 18 freguesies, subdebide-se an dues grandes árias: -a ária ribeirinha, junto al [[riu Minho]], culas freguesies de: * [[Albaredo]] * [[Chabianes]] * [[Cristobal|Cristóbal]] * [[Paços (Melgaço)|Paços]] * [[Paderne (Melgaço)|Paderne]] * [[Penso (Melgaço)|Penso]] * [[Prado (Melgaço)|Prado]] * [[Remoanes]] * [[Roussas]] * [[San Paio (Melgaço)|San Paio]] * [[Bila (Melgaço)]] -a ária de la muntanha cun: * [[Castro Lhaboreiro]] * [[Cousso]] * [[Cubalhon]] * [[Fianes (Melgaço)|Fianes]] * [[Gabe]] * [[Lhamas de Mouro]] * [[Parada de l Monte]] ==Património Eidificado== [[Aneixo:Lhista de patrimonho eidificado ne l çtrito de Biana de l Castielho#Cunceilho de Melgaço|Lhista de patrimonho eidificado an Melgaço]] ===Eigreijas=== *[[Eigreija de Paderne]] *[[Eigreija de la Misericórdia (Melgaço)|Eigreija de la Misericórdie]] *[[Eigreija de Fianes]] *[[Eigreija de Chabianes|Eigreija romãnica de Chabianes]] *[[Eigreija Matriç de Castro Lhaboreiro]] *[[Eigreija de Albaredo]] *[[Eigreija de Lhamas de Mouro]] *[[Eigreija Matriç de Melgaço]] *[[Capielha de Nuossa Senhora de la Ourada]] ===Museus=== *[[Museu de l Cinema de Melgaço]] *[[Spácio mimória i frunteira]] ===Outros=== *[[Castielho de Melgaço]] *[[Castielho de Castro Lhaboreiro]] *[[Parque Termal de l Peso]] *[[Solar de Galbon]] *[[Fuonte de San João]] {{Commons|Category:Melgaço}} ==Cultura Regional== Sita na frunteira antre Pertual i Spanha, la lhocalidade de Melgaço siempre beneficiou de las relaçones culturales culas regiones bezinas, nomeadamente la Galiza. Por si, esta dinámica estreita ouriginou ua andústria redobrada nas scentricidades própias de ls meios rurales, trasformando Melgaço ne l'eipicentro pertués de ls mitos brejeiros i nua berdadeira babilónia de bernacular castiço. {{refréncias}} =={{Lhigaçones sternas}}== *[http://www.rotadoalvarinho.pt Rota de l Albarinho] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220220000102/http://www.rotadoalvarinho.pt/ |date=2022-02-20 }} *[https://web.archive.org/web/20091227055628/http://issuu.com/dus_turn/docs/melgaco Castielho de Melgaço-defesa i morfologie ourbana] *[http://www.cm-melgaco.pt Cámara Municipal] *[http://www.portaldasfreguesias .com Portal de las Freguesies]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *[http://www.jaimepinto.ws/melgaco.html Retratos de Melgaço] *[http://www.avesdeportugal.info/sitpeneda.html Ouserbaçon d'abes na serra de la Peneda] {{CunceilhosBianaCastielho}} {{Commonscat|Melgaço}} [[Catadorie:Melgaço (Pertual)| ]] [[Catadorie:Munecípios frunteiriços de Pertual]] hnc0tbldkglfiahvi1gpct9ess5i33s Viana do Castelo 0 5518 108821 106312 2026-11-08T04:25:31Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 108821 wikitext text/x-wiki {{geocordenadas|41_42_00_N_8_49_12_W_type:adm2nd_region:PT|41º 42' N 8º 49' O}} {{Anfo/Munecípio de Pertual| |munecípio = Biana de l Castielho |eimaige_brason = COA of Viana do Castelo.svg |eimaige_bandeira = Pt-vct1.gif |eimaige_giral = Viana do Castelo 2.JPG |lhegenda = Centro de la cidade |eimaige_lhocalizaçon = LocalVianaDoCastelo.svg |gentílico = Bianense, Bianés |region = [[Region Norte (Pertual)|Norte]] |subregion = [[Minho-Lhima]] |çtrito = [[Çtrito de Biana de l Castielho|Biana de l Castielho]] |porbíncia = [[Minho (porbíncia)|Minho]] |ária = 314,36 |populaçon = 88 767 |densidade = 282,37 |data = 2011 |freguesies = 40 |persidente = José Maria Costa ([[Partido Socialista (Pertual)|PS]]) <br /> [[Eileiçones outárquicas pertuesas de 2009|Mandato]] [[2009]]-[[2013]] |fundaçon = [[1258]] |ourago = [[Nuossa Senhora de la Agonia]] |feriado = [[20 de Agosto]] |codpostal = 4900 Viana do Castelo |url_cm = Passeio das Mordomas da Romaria<br />4900-877 Viana do Castelo |url_oufecial = [http://www.cm-viana-castelo.pt/ www.cm-viana-castelo.pt] |url_email = [mailto:cmviana@cm-viana-castelo.pt cmviana@cm-viana-castelo.pt] }} [[Fexeiro:Viana monumento ao folclore vianense (1).JPG|thumb|280px|Monumiento al Folclore Bianense ("Hei-de buoltar la Biana...").]] [[Fexeiro:Viana monumento folclore vianense (3).JPG|thumb|280px|Monumiento al Folclore Bianense.]] '''Biana de l Castielho''' (an [[lhéngua pertuesa|pertués]]: ''Viana do Castelo'') ye ua [[cidade]] [[Pertual|pertuesa]] cun 38 045 habitantes <ref>[http://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_indicadores&indOcorrCod=0005889&contexto=pi&selTab=tab0 INE - Censos 2011]</ref>, sede de l [[Çtrito de Biana de l Castielho]], na [[Region Norte de Pertual|Region Norte]] i antegra la sub-region NUT III de l [[Minho-Lhima]]. La cidade ye custituída atualmente pulas freguesies de [[Areosa]], [[Darque]], [[Meadela]], [[Monserrate (Biana de l Castielho)|Monserrate]] i [[Santa Marie Maior (Biana de l Castielho)|Santa Marie Maior]]. Ye sede dun [[munecípio]] cun 314,36&nbsp;Km² de ária, 88 725 mil habitantes <ref>[http://www.ine.pt/scripts/flex_v10/Main.html INE - Censos 2011]</ref> çtribuídos por 31.978 famílias, residentes an 40 [[freguesie]]s. L cunceilho ye lhemitado a norte pul munecípio de [[Camina]], a lheste por [[Puonte de Lhima]], a sul por [[Barcelos]] i [[Sposende]] i a oeste ten lhitoral ne l [[Ouceano Atlántico]]. == Stória == L'acupaçon houmana de la region de Biana remonta al [[Mesolítico]] cunforme l testemunhan einúmaros achados arqueológicos anteriores a la cidadela pré-romana ne l monte de Santa Lhuzia. La poboaçon de Biana de la Foç de l Lhima, cumo era chamada por essa altura, recebiu [[Carta de Foral]] de [[Fonso III de Pertual]] passada an [[18 de júlio]] de [[1258]]. La prosperidade que zde anton conheciu, tornou-la nun amportante antreposto comercial, benido a ser eidificada ua torre defensiba (la [[Fuorte de Santiago de la Barra|Torre de la Roqueta]]) cula funçon de repelir ls piratas ouriundos de la [[Galiza]] i de l [[Norte de África]], que percurában este porto.<ref>In [http://pt.scribd.com/doc/34500748/Marketing-Gestao-Cultura-Viana Paulo Caldeira]</ref> L próspero comércio marítimo cul norte de la Ouropa, ambolbia la sportaçon de [[bino]]s, fruitas i [[sal]], i l'amportaçon de [[talher]]s, [[tecido]]s, [[tapeçarie]]s i [[bidro]]. L sprito comercial de Biana atingiu tales proporçones que la reina [[Marie II de Pertual]] cuncediu albará a la Associaçon Comercial de Biana de l Castielho an [[1852]], naqueilha que ye, na atualidade, a 4ª antidade patronal mais antiga de l paíç.<ref>[http://www.aevc.pt AEVC]</ref> La mesma soberana, para recumpensar la fidelidade de la populaçon de Biana, que nun se rendiu a las fuorças de l [[Francisco Xabier de la Silba Pereira|conde de las Antas]] ([[1847]]), decidiu eilebar la bila a la catadorie de cidade, cul nome de Biana de l Castielho ([[20 de janeiro]] de [[1848]]). == Ourbanismo == Na cidade, que creciu al lhongo de l riu Lhima, puoden ser ouserbados ls stilos [[renacimiento|renacentista]], [[manuelino]], [[barroco]] i [[Art Déco]]. Na malha ourbana çtaca-se l centro stórico, que forma un retángulo delimitado puls bruxedos de las antigas muralhas. Eiqui cruzan-se becos cun artérias maiores biradas pa l riu Lhima, i çtacan-se l'antiga catedral an stilo [[gótico]], que remonta al [[seclo XV]], la de la Misericórdie ([[seclo XVI]]), la Capielha de las Almas, i l'eidifício de l'antiga Cámara Municipal, na Praça de la República (antiga Praça de la Reina), cun ua fuonte an granito, cun ua bacie de casal i tanque, custruída an [[1559]]. Fura de l centro de la cidade, an posiçon dominante ne l'alto de l monte de Santa Lhuzia, çtaca-se la Basílica de l Sagrado Coraçon de Jasus ó de Santa Lhuzia, cuja custruçon ampeçou-se an [[1903]], anspirada na [[Basílica de Sacré Cœur]] an [[Paris]], d'adonde se çcortina ua ampla bista de la cidade, de l stuairo de l riu Lhima, i de l mar. == Cultura == L ciclo de fiestas na cidade ampeça-se ne l més de Maio, cun "Fiesta de las Rosas de Bila Franca de l Lhima". Antretanto, l sou punto alto ye, la tradecional "Romarie de Nuossa Senhora de la Agonia" (Senhora d'Agonia), ne l més de Agosto. La [[procisson]] al mar i las rues de la Rieira, anfeitadas cun tapetes florales, son testemunhos de la perfunda deboçon relegiosa de l pobo bianense. L'etnografie ten l sou spácio ne l çfile i na "Fiesta de l Traje Etnográfico", adonde se puoden admirar ls antigos trajes femeninos, ricamente adornados culas típicas [[feligrana]]s de la Póboa de Lhanhoso, outénticas obras d'arte an [[ouro]], que tomórun an Biana de l Castielho la sue percipal montra ne ls peitos de las moças bianenses. == Populaçon == {| {{prettytable1|center}} ! colspan="11" | Populaçon de l cunceilho de Biana de l Castielho (1801 – 2011) |- bgcolor="#C0C0C0" | align="center" | [[1801]] | align="center" | [[1849]] | align="center" | [[1900]] | align="center" | [[1930]] | align="center" | [[1960]] | align="center" | [[1981]] | align="center" | [[1991]] | align="center" | [[2001]] | align="center" | [[2011]] |- | align="center" | 17&nbsp;889 | align="center" | 36&nbsp;084 | align="center" | 47&nbsp;311 | align="center" | 53&nbsp;380 | align="center" | 75&nbsp;320 | align="center" | 81&nbsp;009 | align="center" | 83&nbsp;095 | align="center" | 88&nbsp;631 | align="center" | 88&nbsp;725 |} == Geminaçon == La cidade de Biana de l Castielho ten cumo [[cidades gémeas]] las seguintes: <ref>In [http://www.cm-viana-castelo.pt/index.php?option=com_content&view=article&id=133&Itemid=338 Câmara Municipal de Viana do Castelo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120613194751/http://www.cm-viana-castelo.pt/index.php?option=com_content&view=article&id=133&Itemid=338 |date=2012-06-13 }}</ref> {| | * {{BRAb}} [[Cabedelo]], [[Brasil]] * {{BRAb}} [[Eigarassu]], [[Brasil]] * {{BRAb}} [[Porto Siguro]], [[Brasil]] * {{BRAb}} [[Itajaí]], [[Brasil]] * {{BRAb}} [[Biana]], [[Brasil]] * {{ENGb}} [[Lhancaster]], [[Anglaterra]] * {{SENb}} [[Ziguinchor]], [[Senegal]] | * {{GNBb}} [[Cacheu]], [[Guiné-Bissau]] * {{MOZb}} [[Matola]], [[Moçambique]] * {{FRAb}} [[Rion]], [[Fráncia]] * {{PRTb}} [[Abeiro]], [[Pertual]] * {{ESPb}} [[Lhugo]], [[Spanha]] * {{FRAb}} [[Heindaye]], [[Fráncia]] * {{FRAb}} [[Colombes]], [[Fráncia]] |} == Freguesies == * [[Afife]] * [[Albaranes (Biana de l Castielho)|Albaranes]] * [[Amonde]] * [[Bila Nuoba de Anha]] * [[Areosa]] (Biana de l Castielho) * [[Barroselas]] * [[Cardielos]] * [[Carreço]] * [[Carboeiro (Biana de l Castielho)|Carboeiro]] * [[Castielho de l Neiba]] * [[Chafé]] * [[Darque]] (Biana de l Castielho) * [[Deon]] * [[Deocriste]] * [[Freznieiro de Soutelo]] * [[Lhanheses]] * [[Mazarefes]] * [[Meadela]] (Biana de l Castielho) * [[Meixedo (Biana de l Castielho)|Meixedo]] * [[Monserrate (Biana de l Castielho)|Monserrate]] (Biana de l Castielho) * [[Montarie]] * [[Moreira de Geraç de l Lhima]] * [[Mujanes]] * [[Nueira (Biana de l Castielho)|Nueira]] * [[Outeiro (Biana de l Castielho)|Outeiro]] * [[Perre]] * [[Portela Susana]] * [[Santa Lheocádie de Geraç de l Lhima]] * [[Santa Marie de Geraç de l Lhima]] * [[Santa Marie Maior (Biana de l Castielho)|Santa Marie Maior]] (Biana de l Castielho) * [[Santa Marta de Portuzelo]], antes ''Portuzelo'' * [[San Romon de Neiba]] * [[Serreleis]] * [[Subportela]] * [[Torre (Biana de l Castielho)|Torre]] * [[Bila de Punhe]] * [[Bila Franca (Biana de l Castielho)|Bila Franca]] * [[Bila Frie (Biana de l Castielho)|Bila Frie]] * [[Bila Mou]] * [[Bilar de Murteda]] == Património eidificado == [[Aneixo:Lhista de patrimonho eidificado ne l çtrito de Biana de l Castielho#Cunceilho de Biana de l Castielho|Lhista de patrimonho eidificado an Biana de l Castielho]] * [[Chafariç de la Praça de la Reina|Chafariç de la Praça de la República]] * [[Cumbento de San Francisco de l Monte]] * [[Eilebador de Santa Lhuzia]] * [[Fuorte de Santiago de la Barra]] * [[Santuário de Santa Lhuzia]] * [[Puonte Eiffel]] * [[Castielho de Portuzelo]] * [[Paço de Lhanheses]] * [[Pelourinho de Lhanheses]] == {{Ber tamien}} == * [[Biblioteca Municipal de Biana de l Castielho]] * [[Staleiros Nabales de Biana de l Castielho]] * [[Nabio-Spital Gil Eannes]] * [[Porto de Biana de l Castielho]] {{Refréncias}} == {{Lhigaçones sternas}} == {{commons|Viana do Castelo}} * {{wikitravel|Viana do Castelo}} * [http://www.cm-viana-castelo.pt Portal de la Cámara Municipal] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20121101001809/http://www.cm-viana-castelo.pt/ |date=2012-11-01 }} * [http://www.aevc.pt Associaçon Ampresarial de Biana de l Castielho | AEBC] {{CunceilhosBianaCastielho}} {{Commonscat}} [[Catadorie:Biana de l Castielho| ]] 9sxzz3j8d0e62i29hgz6iaiqfe097h9 Vila Nova de Famalicão 0 5525 108822 105842 2026-11-08T04:26:26Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 108822 wikitext text/x-wiki {{geocordenadas|41_25_00_N_8_31_00_W_type:adm2nd_region:PT|41º 25' N 8º 31' O}} {{Anfo/Munecípio de Pertual |munecípio = Bila Nuoba de Famalicon |eimaige_brason = VNF1.png |eimaige_bandeira = Pt-vnf3.png |eimaige_giral = |lhegenda = Bista de Bila Nuoba de Famalicon |eimaige_lhocalizaçon = LocalVilaNovaDeFamalicao.svg |gentílico = Famalicense |region = [[Region Norte (Pertual)|Norte]] |subregion = [[Abe (sub-region)|Abe]] |çtrito = [[Çtrito de Braga|Braga]] |porbíncia = [[Minho (porbíncia)|Minho]] |ária = 201,85 |populaçon = 133 832<ref name="ine2011">[http://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_indicadores&indOcorrCod=0005889&contexto=pi&selTab=tab0]</ref> |densidade = 663,03 |data = 2011 |freguesies = 49 |persidente = Armindo Costa |fundaçon = [[1835]] |ourago = |feriado = [[13 de júnio]] |codpostal = 4760 |url_cm = |url_oufecial = [http://www.cm-vnfamalicao.pt/ www.cm-vnfamalicao.pt] |url_email = [mailto:geral@cm-vnfamalicao.pt geral@cm-vnfamalicao.pt] }} '''Bila Nuoba de Famalicon''' (coincida frequentemente solo cumo '''Famalicon''') (an [[lhéngua pertuesa|pertués]]: ''Vila Nova de Famalicão'' ó ''Famalicão'') ye ua [[cidade]] [[Pertual|pertuesa]] ne l [[Çtrito de Braga]], [[Region de l Norte (Pertual)|region Norte]] i sub-region de l [[Abe (sub-region)|Abe]], cun cerca de 33&nbsp;045 habitantes (2011).<ref>[http://www.ine.pt/xportal/xmain?xpid=INE&xpgid=ine_indicadores&indOcorrCod=0005889&contexto=pi&selTab=tab0]</ref> Queda a ua altitude média de 97 metros. Ye sede dun [[munecípio]] cun 201,85&nbsp;Km² de ária i 133&nbsp;832 habitantes (2011),<ref name="ine2011" /> subdebidido an 49 [[freguesie]]s. L munecípio ye lhemitado a norte pul munecípio de [[Braga]], a lheste por [[Guimaráes]], a sul por [[Santo Tirso]] i [[Trofa]], a oeste por [[Bila de l Cunde]] i [[Póboa de Barzin]] i a noroiste por [[Barcelos]]. Fui criado an [[1835]] por çmembramiento de Barcelos i eilebada a la catadorie de cidade an [[1985]]. La cidade an si resume-se nas palabras de l cineasta pertués [[Manoel de Oulibeira]]: «Ouriges lhendárias de Famalicon - centro de quemunicaçon rodobiária i ferrobiária, antre bárias lhocalidades de l Norte. Las alegres i pitorescas rues. Acuntecimientos registados ne ls jornales de a tierra. Eidifício - spital de la Misericórdie, Cámara Municipal. Monumiento la [[Camilo Castelo Branco]]. [[Casa de Camilo]], an San Miguel de Ceide. Trabalho ne ls campos. Eigreijas. Ls alredores románticos. Andústrias de fiaçon i tecidos, de botones i de reloijos (única na Península). Aspetos típicos: bindimas, malhadas, feira». Na própia filmografie de l rializador, deparamo-mos, an 1941, cun ua película dedicada a la cidade de Famalicon. Ls habitantes de Famalicon chaman-se ''Famalicenses''. == Stória == Ls bruxedos stóricos subre l'ourige de l poboamiento desta tierra, lhieba-mos la [[Eidade de l Fierro]], mais propiamente a bruxedos arqueológicos de [[castros]] pul cunceilho. [[Fexeiro:Pedra Formosa Castro das Eiras.jpg|thumb|left|[[Piedra Formosa]] de l Castro de Eiras an B. N. Famalicon.]]L [[Castro de l Monte de las Ermidas]], talbeç fundado ne l seclo IV a.C., l [[Castro de San Miguel-lo-Anjo]] ó inda l [[Castro de Eiras]], son alguns de ls bruxedos arqueológicos de remotos poboamientos que l cunceilho çpone. La [[Piedra Formosa]] de l Castro de Eiras que pertencia a un cumplexo de banhos, fui ancontrada an 1880, i segundo ls arqueólogos data de l purmeiro milénio antes de [[Cristo]]. Inda assi, las ouriges de ''Bila Nuoba'' remontan mais propiamente al reinado de [[D. Sancho I]], segundo rei de Pertual, que detenie na zona un [[reguengo]], este eilaborou ua [[carta foral]] ne l'anho de 1205, la fin de criar raízes populacionales nessa zona . === La Carta de l Foral de 1205 === [[D. Sancho I]] quedou para siempre lhembrado cumo l ''poboador'', rei qu'apadrinhou la criaçon de poboamientos por to l paíç, cun bista a tornar [[Pertual]] nun reino fuorte i çperso, poboando assi árias remotas de l [[reino]]. Ne l die 1 de júlio de 1243, l rei D. Sancho I de Pertual que tenie un [[reguengo]] an ''Bila Nuoba'' fizo ua [[carta foral]] para 40 poboadores dessa tierra, dando outorizaçon para estes tratáren de l sou reguengo. To l lhucro que ls 40 poboadores oubtibessen naquel reguengo serien perpétuamente deilhes, por dreito heireditairo, i poderien bender cumo sou foro la quien quejissen. Assi, la stória de la bila ampeçou-se a partir desse momiento. Nessa mesma carta foral, l rei manda la poboaçon que faga ua feira quinzenal, tradiçon essa qu'inda hoije an die ye seguida semanalmente. * {{Link||2=http://www.cm-vnfamalicao.pt/foral/_pdf/cartaforal.pdf |3= Carta foral de 1205}} === L Munecípio === La Bila de Famalicon, cumo cabeça de l Julgado de [[Bermoin]], ampeçou a balorizar-se cul correr de ls anhos, i tanto assi qu'an 1706 cuntaba 100 habitantes naturales de a tierra. Mostrando ls sous anseios de melhor progresso, an 1734 i 1735 ansistiu cun [[Barcelos]], pedindo regalias, cumo a seneficar l cuidado de nuobas antençones progressibas. Cuntinando a ferber an si l'antresse pul zambolbimiento lhocal. An 1825, pediu decididamente a la Bila de Barcelos la criaçon dun [[cunceilho]] própio, l que nun bieno a cunseguir oubter. Finalmente, dieç anhos depuis i cula criaçon de la nuoba ''Debison Judicial de l Reino de Pertual'', an 21 de márcio de 1835, antre l giral de l Paíç, quedou formado l cunceilho de Bila Nuoba de Famalicon por carta foral de la reina [[D. Marie II]] === La Cidade === Na segunda metade de l seclo XX, la cidade tenie atingido un patamar de culidade, cun eiquipamientos i anfraestruturas modernas, progresso esse que poderie lhiebar la bila a l'eilebaçon la cidade. Assi, la Lhei de 14 de Agosto de 1985, aprobado pula Assemblé de la República an 8 de Júlio de 1985, abriu camino a l'ascenson de Bila Nuoba de Famalicon a la catadorie de cidade. [[Fexeiro:Famalicãoestação.jpg|thumb|300px|dreita|<center>Staçon de camboios de Famalicon</center>]] == Geografie == Bila Nuoba de Famalicon ancontra-se na porbíncia de l [[Minho]], ne l çtrito i arquidiocese de [[Braga]], ye sede de cunceilho i de [[comarca]], ancontra-se an terreno praino a 88 metros d'altitude. La cidade ancontra-se nun amportante nuolo rodobiairo que la lhiga al [[Porto]], a Braga, a [[Barcelos]], a [[Guimarães]], a la [[Póboa de Barzin]] i a [[Santo Tirso]]. Tanto la nible rodobiairo cumo la nible ferrobiairo Bila Nuoba de Famalicon ye ua poboaçon cun ua eicelente situaçon geográfica, l que a tornando-se un punto de passaige oubrigatória. La cidade queda a 20 minutos de l'aeroporto anternacional [[Francisco Sá Carneiro]] i de l Porto de Mar de [[Lheixones]], cruzada por outoestradas, stradas nacionales i caminos de fierro que únen ls percipales centros ourbanos de l Norte de l Paíç i de la [[Ouropa]]. * {{Link||2=http://portugal-hotels.com/mapas/mapa3024.gif |3=Mapa d'acesso la Famalicon}} La region de Bila Nuoba de Famalicon ten un clima mediterránico ''Csb''. {| {{prettytable1|center}} ! colspan="9" | Populaçon de l cunceilho de Bila Nuoba de Famalicon (1849 – 2011) |- bgcolor="#C0C0C0" | align="center" | [[1849]] | align="center" | [[1900]] | align="center" | [[1930]] | align="center" | [[1960]] | align="center" | [[1981]] | align="center" | [[1991]] | align="center" | [[2001]] | align="center" | [[2011]] |- | align="center" | 27 023 | align="center" | 33 978 | align="center" | 43 561 | align="center" | 79 250 | align="center" | 106 508 | align="center" | 114 338 | align="center" | 127 567 | align="center" | 133 832 |} == Cultura == La Casa de Camilo Castelo Branco, zeignaçon habitual de la residéncia de l scritor Camilo Castelo Branco, queda na freguesie de San Miguel de Seide, cunceilho de Bila Nuoba de Famalicon, çtrito de Braga. La casa fui mandada custruir pul purmeiro marido de Ana Plácido, Pinheiro Alves, por buolta de 1830, quando regressou de l Brasil, na posse d'abultada fertuna. Camilo bibeu cun Ana Plácido nesta casa cerca de 26 anhos, de l'ambierno de 1863 até al suicídio an 1890. La casa sofriu un ancéndio an 17 de márcio de 1915, fui reconstruída i trasformada an museu cameliano, an 1922. Ne l final de la década de 40, de l seclo passado, la casa fui oubjeto de perfundo restouro, quedando, zde anton, mui semelhante a la que fura habitada pul romancista. An 1 de júnio de 2005, por ocasion de ls 115 anhos de l falecimiento de l scritor, fui einougurado, an terrenos frunteiros a la Casa de Camilo un eidifício de l'outoria de l'arquiteto Álvaro Siza Vieira, que cumprende un auditório, salas de lheitura i de sposiçones temporárias, cafetarie, gabinetes de trabalho i reserbas. Stá classeficada cumo Eimóbel de Antrisse Público zde 1978. Fuonte:pt.wikipedia.org * {{Link||2=http://www.cm-vnfamalicao.pt/foral/intro.php |3=Stória de Famalicon}} == Freguesies == Las freguesies de Bila Nuoba de Famalicon son las seguintes: {| |valign="top"| * [[Abade de Bermoin]] * [[Antas (Bila Nuoba de Famalicon)]] * [[Ábidos|Abidos]] * [[Bairro (Bila Nuoba de Famalicon)|Bairro]] * [[Bente]] * [[Brufe (Bila Nuoba de Famalicon)]] * [[Cabeçudos]] * [[Calendário (Bila Nuoba de Famalicon)]] * [[Carreira (Bila Nuoba de Famalicon)|Carreira]] * [[Castelones (Bila Nuoba de Famalicon)|Castelones]] * [[Cabalhones]] * [[Cruç (Bila Nuoba de Famalicon)|Cruç]] * [[Delanes]] * [[Smeriç]] |valign="top"| * [[Fradelos (Bila Nuoba de Famalicon)|Fradelos]] * [[Gabilan (Bila Nuoba de Famalicon)]] * [[Gondifelos]] * [[Jesufrei]] * [[Joane]] (bila) * [[Lhagona (Bila Nuoba de Famalicon)|Lhagona]] * [[Lhandin]] * [[Lhemenhe]] * [[Lhouro (Bila Nuoba de Famalicon)|Lhouro]] * [[Lhousado]] * [[Mogege]] * [[Mouquin]] * [[Nine]] * [[Nobales (Bila Nuoba de Famalicon)|Nobales]] * [[Outiç]] |valign="top"| * [[Pedome]] * [[Portela (Bila Nuoba de Famalicon)|Portela]] * [[Pousada de Saramagos]] * [[Requion]] * [[Riba de Abe]] (bila) * [[Ribeiron (Bila Nuoba de Famalicon)|Ribeiron]] (bila) * [[Ruibanes (Bila Nuoba de Famalicon)|Ruibanes]] * [[Santa Eulália de Arnoso]] * [[Santa Marie de Arnoso]] * [[Santa Marie de Oulibeira]] * [[San Cosme de l Bal]] * [[San Martico de l Bal]] * [[San Mateus de Oulibeira]] * [[San Miguel de Seide]] * [[San Paio de Seide]] |valign="top"| * [[Sezures (Bila Nuoba de Famalicon)|Sezures]] * [[Telhado (Bila Nuoba de Famalicon)|Telhado]] * [[Bermoin (Bila Nuoba de Famalicon)|Bermoin]] * [[Bila Nuoba de Famalicon (freguesie)|Bila Nuoba de Famalicon]] * [[Bilarinho de las Cambas]] |} == Património == [[Aneixo:Lhista de patrimonho eidificado ne l çtrito de Braga#Cunceilho de Bila Nuoba de Famalicon|Lhista de patrimonho eidificado an Famalicon]] * [[Eigreija de Santiago de Antas]] * [[Mosteiro de Lhandin]] * [[Casa de Camilo Castielho Branco]] - [[San Miguel de Seide]] * [[Castro de las Eiras]] - [[Piedra Formosa]] == Persidentes de la Cámara == Persidentes de la Cámara de Bila Nuoba de Famalicon zde l [[Reboluçon de ls Crabos|25 de Abril]]: * Pinheiro Braga - [[MDP/CDE]] 1974-1976 * José Carlos Marino - [[PPD/PSD]] 1976-1979 * Antero Martins - [[Aliança Democrática (Pertual)|AD]] 1980-1982 * Agostinho Fernandes - [[Partido Socialista (Pertual)|PS]] 1983-2001 * Armindo Costa - Coligaçon [[Partido Social Democrata (Pertual)|PSD]], [[CDS-PP]] 2002-Atualidade ==Parque de la Debesa== Fui einougurado ne l die '''28 de Setembre de 2012''' pul persidente de la Cámara Armindo Cuosta, Bice-persidente Paulo Cunha i restante Bereaçon, pul Persidente de la Assemblé Municipal Nuno Melo i pul Arcebispo Primaç de Braga D.Jorge Ortiga. [[Fexeiro:Parque Devesa.jpg|thumb|L parque an foto]] Ye ua obra recente, mas las purmeiras eniciatibas pa la sue custruçon remontan a 1988 cul ''Praino de Pormenor de la Zona Adjacente al Eidifício de las Lhameiras''. Até 2011 bários prainos/porjetos fúrun aprobados, i nesse mesmo anho, dá-se ampeço a la sue custruçon. Acupa ua ária cerca de 27 heitares i stende-se zde la Abenida General Humberto Delgado i Abenida de l Brasil até al nuolo de la A3 i Santiago de Antas. Ten ua stensa rede de caminos pedonales, ne ls quales las famílias puoden çfrutar de passeios ó andar de bicicleta; assi cumo grandes stensones de zonas berdes que permiten la rializaçon d'atebidades al aire lhibre, cumo aulas de grupo de ginásio, de beilça, de karaté, antre outras. Las custruçones rurales antes eisistentes ne l lhocal fúrun reabelitadas i trasformadas an eiquipamientos culturales i de serbícios tales cumo la '''Casa de l Território''', '''Núcleo de Arqueologie''', '''Cafetarie''', '''Serbícios de Apoio''' i '''Serbícios Eiducatibos'''. A ounidade de Eiducaçon Ambiental amplementada ne ls Serbícios Eiducatibos eirá recuperar l Riu Pelhe, sendo un de ls mais poluídos deste cunceilho. Ye possible acumpanhar l'eiboluçon de l riu, bien cumo outras amboras ne l facebook de l parque[https://www.facebook.com/parquedadevesa?fref=ts] ó na páigina oufecial[https://web.archive.org/web/20191113051412/https://parquadadevesa.com/]. == Lhigaçones == * {{Link||2=http://www.cm-vnfamalicao.pt/ |3=Cámara Municipal}} * {{Link||2=http://www.casadasartes.org/tickets/store/ |3=Casa de las Artes}} * {{Link||2=http://www.camilocastelobranco.org/ |3=Casa de Camilo}} * {{Link||2=http://www.bernardinomachado.org/ |3=Museu Bernardino Machado}} * {{Link||2=http://www.museudaindustriatextil.org/ |3=Museu de la Andustria Téxtil}} * {{Link||2=http://www.bibliotecacamilocastelobranco.org/ |3=Biblioteca Municipal}} * {{Link||2=http://www.cp.pt/cp/displayPage.do?vgnextoid=6d9682570c275010VgnVCM1000007b01a8c0RCRD |3=Núcleo Museológico de Lhousado}} {{Refréncias}} {{CunceilhosBraga}} {{DEFAULTSORT:Vila Nova Famalicao}} {{Commonscat}} [[Catadorie:Bila Nuoba de Famalicon| ]] 4i1jlc46h21aj517sukkd0085oum1h6 Luiz Carlos Prates 0 5606 108793 105455 2026-11-08T02:34:44Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 108793 wikitext text/x-wiki [[Image:Luiz Carlos Prates Sept 6th 2020.jpg|Right|thumb|280px|Luiz Carlos Prates em 2020]] '''Luiz Carlos Prates''' ([[Santiago (Riu Grande de l Sul)|Santiago]], [[Riu Grande de l Sul]], [[26 de janeiro]] de [[1943]]) ye un [[jornalista]], [[radialista]] i [[psicólogo]] [[brasil]]eiro. Coincido por sues participaçones cumo comentarista an jornales locales de la [[Rede Globo]] i de l [[SBT]]. Prates faç críticas políticas i sociales relacionadas als acuntecimientos nacionales. Quedou coincido an [[2010]] por sue crítica a la priorizaçon de l [[outomoble]] an detrimiento de l [[trasporte público]] ne l Brasil quando afirmou que "hoije qualquiera miserable ten un carro".<ref name="portal amprensa">{{citar web|url=http://portalimprensa.uol .com.br/portal/ultimas_noticias/2010/11/18/amprensa39341.shtml |títalo=Comentarista de TB credita acidentes a la cumpra de carros "por pessonas que nunca lírun un libro" |outor=NALDONI, Thaís |data=18 de nobembre de 2010 |publicado=Portal Amprensa |acessodata=19 de dezembre de 2010}}</ref> == Biografie == Prates, filho único, morou até ls siete anhos nua fazenda an sue cidade-natal, [[Santiago (Riu Grande de l Sul)|Santiago]], ne l [[Riu Grande de l Sul]]. Mudou-se para [[Santa Marie (Riu Grande de l Sul)|Santa Marie]], ne l mesmo stado, adonde passou sue adolescéncia.<ref>[http://www.clicrbs .com.br/special/sc/donnadc/19,0,2942178,Luiç-Carlos-Prates-na-antemidade.html Luiç Carlos Prates na antemidade]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''Diário Catarinese'', besitado an 22 de júnio de 2010</ref> Ampeçou la carreira cumo [[radialista]] an [[Porto Alegre]], na [[década de 1960]],<ref>[http://www.clicrbs .com.br/special/sc/donnadc/19,0,2943850,INFOGRAFICO-los-50-anhos-de-profissao-de l-jornalista-Luiç-Carlos-Prates.html INFOGRÁFICO: ls 50 anhos de profisson de l jornalista Luiç Carlos Prates]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''Diário Catarinese'', besitado an 22 de júnio de 2010</ref> quando atuou na zaparecida [[Rádio Porto Alegre]], adonde fui repórter, locutor i narrador de [[futebol de salon]] i de [[basquete]]. Ne l'anho seguinte, trabalhou na [[Rádio Difusora]] i, lougo an seguida, na [[Rádio Guaíba]], adonde quedou por quaije dieç anhos. Antre [[1964]] la [[1969]], fui repórter de l'eimissora [[Stados Ounidos|stadunidense]] [[Boç de la América]] ne l Brasil. An [[1972]], formou-se an [[psicologie]] pula [[Pontifícia Ounibersidade Católica de l Riu Grande de l Sul|PUC-RS]]. An [[1975]], fui cuntratado pula [[Rádio Gaúcha]], adonde atuou cumo locutor por siete anhos. An [[1977]], tornou-se apersentador de l ''[[Jornal de l Almuorço]]'' na [[RBS TB Porto Alegre]], afeliada de la [[Rede Globo]]. Cumo narrador sportibo, participou de quatro eidiçones de la [[Copa de l Mundo]], de [[1978]] la [[1990]]. Inda atuou na [[Rádio Farroupilha]] i na [[TB Difusora Porto Alegre|TB Difusora de Porto Alegre]]. An [[1981]], mudou-se para [[Santa Catarina]], adonde trabalhou na [[RCE TB|TB Eildorado]] de [[Criciúma]] i [[TB Record]] de [[Florianópolis]]. An [[1983]], assumiu l cargo de cordenador de sportes de la [[RBS TB]] de [[Florianópolis]]. Na eimissora, narrou partidas de futebol i atuou cumo comentarista sportibo de l ''Jornal de l Almuorço''. Fui apersentador de la rádio [[CBN Diário]] i de la [[TBCOM]], fui blogueiro de l [[ClicRBS]] i colunista de ls jornales [[Diário Catarinense]] i [[Diário Gaúcho]] até janeiro de 2011, quando saliu de l grupo RBS.<ref>{{citar web|url=http://www.clicrbs .com.br/diariocatarinense/jsp/default.jsp?uf=2&local=18&section=Giral&newsID=a3172933.xml|títalo=Colunista Luiç Carlos Prates deixa l Grupo RBS|publicado=Diário Catarinense|data=12 jan 2011|acessodata=12 jan 2011}}</ref> L'ampresa nun cunfirma, mas la salida de Prates ocorre passado manifestaçones de protesto contra alguns comentairos feitos pul jornalista an sou spácio na RBS TB i que fúrun mal recebidos por buona parte de la [[oupenion pública]]. Nun deilhes, respunsabelizou l gobierno Lula i la popularizaçon scessiba de l'outomoble, an detrimiento de l trasporte coletibo, pul oumiento de l númaro d'acidentes nas stradas. Prates dixe que "hoije qualquiera miserable ten un carro".<ref name="portal amprensa" /> Yá habie feito comentairos polémicos an [[2009]], quando tenerie supostamente defendido la [[Regime melitar de l Brasil|ditadura melitar]], afirmando que l regime fura mais brando de l que se noticia i que l paíç nunca creciu tanto quanto nessa época, specialmente sob l comando de l falecido ex-persidente [[João Figueiredo]]. An janeiro de 2011 fui cuntratado pul [[SBT SC]], eimissora de l [[Grupo SCC]], adonde trabalha atualmente.<ref>[http://www.portaldailha.com.br/noticias/lernoticia.php?id=7441 Luiç Carlos Prates ye cuntratado pul SBT/SC] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160303233446/http://www.portaldailha.com.br/noticias/lernoticia.php?id=7441 |date=2016-03-03 }} ''Portal de la Ilha'', besitado an 20 de janeiro de 2011</ref> == Refréncias == {{reflist}} == Ligaçones sternas == * [http://pratesnosbt.com.br Páigina oufecial ne l SBT] [[Catadorie:Jornalistas de l Riu Grande de l Sul]] [[Catadorie:Colunistas de l Brasil]] [[Catadorie:Naturales de Santiago (Riu Grande de l Sul)]] [[Catadorie:Psicólogos de l Brasil]] [[Catadorie:Jornalistas de l Brasil]] [[Catadorie:Radialistas de l Riu Grande de l Sul]] [[Catadorie:Locutores sportibos de l Riu Grande de l Sul]] [[Catadorie:Ex-alunos de la Pontifícia Ounibersidade Católica de l Riu Grande de l Sul]] djoljpafvgekk3d816cxjkyj4vdips6 San Nicolás 0 5963 108813 107901 2026-11-08T03:48:40Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 108813 wikitext text/x-wiki [[File:The Soviet Union 1971 CPA 4074 stamp (Botik of Peter the Great, 1723).jpg|thumb|La barca]] La '''San Nicolás''' ye ũa barca de l seclo XVII. La barca fui oufercida por uns angleses al Çar Alekciéi Mikháilovich an ls anhos 1640.<ref name="hum"/> An 1688 l Çar Pedro Grande achou la barca an Izmailovo (hoije an [[Moscobo]]) i gustou muito de eilha.<ref name="guerra"/> Fui concertada i apuis l Çar solo daprendiu a nabegar an eilha ne l riu Yáuza, an Moscobo,<ref name="brokegauz-efron-1890-1907"/> i lomiou-la "l abolico de l'armada russa".<ref name="brokegauz-efron-1907-1909"/> La barca stá cunserbada hoije ne l Museu Central de la Guerra an la Mar, [[San Petersburgo]], nũa casica amarielha.<ref name="museu"/> Ye űa relica de la nacion russa.<ref name="hum"/> == Refréncias == <references> <ref name="hum">[http://slovari.yandex.ru/%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%BA%20%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B0%20%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE/%D0%93%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8C/%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%BA%20%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B0%C2%A0I La barca de Pedro I]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - [http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%93%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8C Российский гуманитарный энциклопедический словарь, В 3 т. — М.: Гуманит. изд. центр ВЛАДОС: Филол. фак. С.-Петерб. гос. ун-та, 2002] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130308033132/http://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%93%D1%83%D0%BC%D0%B0%D0%BD%D0%B8%D1%82%D0%B0%D1%80%D0%BD%D1%8B%D0%B9%20%D1%81%D0%BB%D0%BE%D0%B2%D0%B0%D1%80%D1%8C |date=2013-03-08 }}</ref> <ref name="guerra">[http://slovari.yandex.ru/Ботик%20Петра%20Великого/Военная%20энциклопедия/Ботик%20Петра%20Великого La barca de Pedro Grande]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - [http://slovari.yandex.ru/~книги/Военная%20энциклопедия {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150918202401/https://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%92%D0%BE%D0%B5%D0%BD%D0%BD%D0%B0%D1%8F%20%D1%8D%D0%BD%D1%86%D0%B8%D0%BA%D0%BB%D0%BE%D0%BF%D0%B5%D0%B4%D0%B8%D1%8F/ |date=2015-09-18 }} Военная энциклопедия: <nowiki>[</nowiki>В 18 т.<nowiki>]</nowiki> / Под ред. В.Ф. Новицкого и др. — СПб.: Т-во И.Д. Сытина, 1911—1915]</ref> <ref name="brokegauz-efron-1890-1907">[http://dic.academic.ru/dic.nsf/brokgauz_efron/15447/%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%BA La barca de Pedro Grande] - Энциклопедический словарь Ф.А. Брокгауза и И.А. Ефрона. — С.-Пб.: Брокгауз-Ефрон. 1890—1907</ref> <ref name="brokegauz-efron-1907-1909">[http://slovari.yandex.ru/%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%BA%20%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B0%20%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE/%D0%91%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B3%D0%B0%D1%83%D0%B7%20%D0%B8%20%D0%95%D1%84%D1%80%D0%BE%D0%BD/%D0%91%D0%BE%D1%82%D0%B8%D0%BA%20%D0%9F%D0%B5%D1%82%D1%80%D0%B0%20%D0%92%D0%B5%D0%BB%D0%B8%D0%BA%D0%BE%D0%B3%D0%BE La barca de Pedro Grande]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - [http://slovari.yandex.ru/~книги/Брокгауз%20и%20Ефрон Малый энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона/ В современной орфографии. - Петербург: Издательское общество "Ф.А. Брокгауз - И.А. Ефрон", 1907-1909] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20151106145657/https://slovari.yandex.ru/~%D0%BA%D0%BD%D0%B8%D0%B3%D0%B8/%D0%91%D1%80%D0%BE%D0%BA%D0%B3%D0%B0%D1%83%D0%B7%20%D0%B8%20%D0%95%D1%84%D1%80%D0%BE%D0%BD/ |date=2015-11-06 }}</ref> <ref name="museu">[http://encspb.ru/object/2804021293 La barca de Pedro I] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250126053114/https://encspb.ru/object/2804021293 |date=2025-01-26 }} - [http://encspb.ru Anciclopédia de San Petersburgo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130324224606/http://www.encspb.ru/ |date=2013-03-24 }} de la [http://www.spbculture.ru Comisson de Cultura de San Petersburgo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20081219224207/http://www.spbculture.ru/ |date=2008-12-19 }}</ref> </references> == Lhigaçones sternas == [[:wikisource:ru:ЭСБЕ/Ботик Петра Великого|Ботик Петра Великого]] - [[:wikisource:ru:ЭСБЕ|Энциклопедический словарь Брокгауза и Ефрона]] {{commonscat|Boat of Peter I (St. Nicolas)}} [[Catadorie:Nabegaçon]] [[Catadorie:Rússia]] qcdfuwe7pmjj6b5s5urpw9u7oksw5g7 Pinheiral de Karakan 0 6028 108804 105905 2026-11-08T03:22:32Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 108804 wikitext text/x-wiki {{coor dm|54|18|N|82|0|E}} L '''Pinheiral de Karakan''' ye un pinheiral ne l oblaçt de Novocibirçsk, [[Rússia]], an la ourielha squierda de l riu Ob, delantre la cidade Ordinka. Ten l sou nome pul riu Karakan que zauga ne l Ob i faç l termo norte de l pinheiral. Neste pinheiral andan muitos turistas an Berano i Outonho. L sítio ye tamien antressante pula arquelogie de ls pobos que eiqui bibírun ne l purmeiro milénio i ls mongoles ne l segundo. == Fuontes == # [http://www.sovsibir.ru/index.php?dn=news&to=art&ye=2012&id=3973 L pinheiral] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150415180513/http://www.sovsibir.ru/index.php?dn=news&to=art&ye=2012&id=3973 |date=2015-04-15 }} ne l jornal [http://www.sovsibir.ru Sibéria Sobiética] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130310132848/http://sovsibir.ru/ |date=2013-03-10 }} == Lhigaçones sternas == # Lo que diç la Academie de las Ciéncias de la Rússia - [http://www.sbras.nsc.ru/press/articles/publication/bol-i-nadezhdy-karakanskogo-bora] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160305211423/http://www.sbras.nsc.ru/press/articles/publication/bol-i-nadezhdy-karakanskogo-bora |date=2016-03-05 }}[https://web.archive.org/web/20130715190916/http://www.copah.info/articles/simply/shervudskii-les-zapadnoi-sibiri] [[Catadorie:Rússia]] jlo4grkg8bzl3194b1p27ocdw73sum3 Sistema binairo (matemática) 0 6367 108817 101883 2026-11-08T04:00:08Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 108817 wikitext text/x-wiki {{mais-notas|data=Márcio de 2012}} {{Ber zambig|outros seneficados para este termo|Sistema binairo}} {{Sistemas numéricos}} L '''sistema binairo''' ó '''de base 2''' ye un [[sistema de numeraçon]] [[notaçon posicional|posicional]] an que todas las cantidades se repersentan cun base an dous [[númaro]]s, ó seia, '''[[zero]] i [[un]]''' (0 i 1).<ref name=gonick>{{Citar libro|url= |outor=[[Larry Gonick|Gonick, Larry]]|titulo=Antroduçon Eilustrada a la Cumputaçon|subtítulo= |léngua= |eidiçon= |local=San Paulo |eiditora=Harper & Row de l Brasil|anho=1984|páiginas=242|páigina=115-122|belumes= |belume= |isbn=}}</ref><ref name=bianchi>{{Citar libro|outor=Bianchi, Paulo; Bezerra, Milton|títalo=Microcumputadores|subtítulo=Arquitetura-Porjeto-Porgramaçon|léngua=|eidiçon=|local=Riu de Janeiro|eiditora=LTC|anho=1983|páigina=14-18|páiginas=223|belumes=|belume=|isbn= 85-216-0321-5}}</ref> Ls [[cumputador]]s digitales trabalhan anternamente cun dous nibles de [[tenson eilétrica|tenson]], pul que l sou sistema de numeraçon natural ye l sistema binairo (aceso, apagado).<ref name=murdoca>{{Citar libro|url= |outor=Murdoca, Miles J.; Heiuring, Bincent P|titulo=Antroduçon a la Arquitetura de Cumputadores|subtítulo= |léngua= |eidiçon= |local=Riu de Janeiro |eiditora=Campus|anho=2000|páiginas=512|páigina=8|belumes= |belume= |isbn=85-352-0684-1}}</ref> Cun eifeito, nun sistema simples cumo este ye possible simplificar l cálclo, cul ajuda de la [[lógica boleana]]. An cumputaçon, chama-se un dígito binairo (0 ó 1) de ''[[bit]]'', que ben de l [[léngua anglesa|anglés]] '''''Bi'''nary Digi'''t'''''. Un agrupamiento de 8 bits corresponde a un [[byte]] ('''''B'''inar'''y''' '''Te'''rn''). Un agrupamiento de 4 bits, inda, ye chamado de [[nibble]]. Un processador ye formado por miles de blocos lógicos cumplexos, formados por puortas lógicas básicas, i l funcionamiento destas stá amparado por un postulado fundamental l'eiletrónica digital que detremina qu'un circuito oupere solo cun 2 nibles de tenson bien defenidos. Nun circuito digital TTL (Trasistor Trasistor Logic), ls dous nibles de tenson padronizados son 0B (zero bolt) i 5B (cinco bolts). Al porjetar un sistema digital, al ambés de trabalhar cun nibles de tenson trabalha-se cun nibles lógicos, anton, ne l causo de l circuito TTL, 0B será repersentado por “0” i 5B será repersentado por “1”, i ls nibles de tenson antre eilhes seran eignorados, ó seia, adotar-se-a a ua faixa até la qual será cunsidrado nible lógico zero, i a partir deilha, nible lógico 1. Neste causo, de 0B a 2,5B tenemos “0”, i a partir dende até 5B tenemos “1”. L sistema binairo ye base pa la [[Álgebra boleana]] (de [[George Bole]] - matemático anglés), que permite fazer ouparaçones lógicas i aritméticas usando-se solo dous dígitos ó dous stados (si i nó, falso i berdadeiro, todo ó nada, 1 ó 0, ligado i çligado).<ref name=dabis>{{Refréncia a libro|outor=Dabis, Martin|títalo=Angines of Logic|subtítulo=Mathematicianes and the Ourigin of the Cumputer|léngua=anglés|eidiçon=|local=New York|eiditora=W. W. Norton|anho=2000|páiginas=257|páigina=32|capítulo=2:Bole Turnes Logic anto Algebra|belumes=|belume=|isbn=0-393-32229-7}}</ref> To la [[eiletrónica digital]] i [[cumputaçon]] stá baseada nesse sistema binairo i na [[lógica boleana|lógica de Bole]], que permite repersentar por circuitos eiletrónicos digitales (puortas lógicas) ls númaros, carateres, rializar ouparaçones lógicas i aritméticas. Ls porgramas de cumputadores son codificados sob forma binária i armazenados nas médias (mimórias, çcos, etc) sob esse formato. == Stória == [[Fexeiro:Leibniz binary system 1703.png|thumb|Páigina de l'artigo "Splication de l'Arithmétique Binaire", 1703/1705, de [[Leibniç]].]] L matemático andiano [[Pingala]] apersentou la purmeira çcriçon coincida dun sistema numérico binairo ne l seclo III [[a.C.]],<ref>''Vinary Numbers in Ancient Andia'' [http://home.ica.net/~roymanju/Binary.htn{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} <nowiki>[an linha]</nowiki>]</ref> repersentando ls númaros de 1 a 8 cula sequéncia (usando simblos modernos 001, 010, 011, 100, 101, 110, 111 i 1000.<ref>''Chandaḥśāstra Home Page'', ''Śrī Piṁgala's Chandaḥśāstra'', ''[Paribhāṣā]'' [http://www.ancient-buddhist-texts.net/Textual-Studies/Chandas-Sastra/Chandas-Sastra-01.htn {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20241214172633/https://ancient-buddhist-texts.net/Textual-Studies/Chandas-Sastra/Chandas-Sastra-01.htn |date=2024-12-14 }} <nowiki>[an linha]</nowiki>]</ref> Un cunjunto de 8 [[trigrama]]s i 64 [[Heixagramas (I Ching)|heixagramas]], análogos la númaros binairos cun percison de 3 i 6 bits, fúrun outelizados puls antigos [[China|chineses]] ne l testo clássico [[I Ching]].<ref name"ifrah">{{Refréncia a libro|outor=Ifrah, Georges|títalo=The Ounibersal Story of Cumputing|subtítulo=|léngua=|eidiçon=|local=New York|eiditora=John Wiley & Sonidos |anho=2001|páigina=86-87|páiginas=410|belumes=|belume=|isbn= 0-47139671-0}}</ref> Cunjuntos similares de cumbinaçones binárias fúrun outelizados an sistemas africanos d'adebinaçon tales cumo l [[Ifá]], bien cumo na Geomancia de l mediebo oucidental. Ua sistematizaçon binária de ls heixagramas de l I Ching, repersentando la sequéncia decimal de 0 a 63, i un método para gerar tales sequéncias, fui zambolbida pul filósofo i studioso Shao Yong ne l seclo XI. Antretanto, nun hai eibidéncias que Shao Yong chegou a l'aritmética binária. L sistema numérico binairo moderno fui decumentado de forma abrangente por [[Gottfried Leibniç]] ne l seclo XVIII an sou artigo "Splication de l'Arithmétique Binaire". L sistema de Leibniç outelizou 0 i 1, tal cumo l sistema numérico binairo corriente ne ls dies d'hoije. An 1854, l matemático británico [[George Bole]] publicou un artigo fundamental detalhando un sistema lógico que se tornarie coincido cumo [[Álgebra Boleana]]. Sou sistema lógico tornou-se eissencial pa l zambolbimiento de l sistema binairo, particularmente sue aplicaçon a circuitos eiletrónicos. An 1937, [[Claude Shannon]] porduziu sue tese ne l [[MIT]] qu'amplementaba Álgebra Boleana i aritmética binária outelizando circuitos eilétricos pula purmeira beç na stória. Antitulado "La Symbolic Analysis of Relay and Switching Circuits", la tese de Shannon praticamente fondou l porjeto de circuitos digitales. Códigos Binários La cumberson dun númaro decimal ne l sou eiquibalente binairo ye chamada codificaçon. Un númaro decimal ye spresso cumo un código binairo ó númaro binairo. L sistema numérico binairo, cumo apersentado, ye coincido cumo código binairo puro. Este nome l defrencia d'outros tipos de códigos binairos. === Decimal Codificado an Binário === L sistema numérico decimal ye fácele de se ousar debido a la fameliaridade. L sistema numérico binairo ye menos cumbeniente de se ousar pus ne ls ye menos fameliar. Ye defícel mirar an númaro binairo i debrebe recoincer l sou eiquibalente decimal. Por eisemplo, l númaro binairo 1010011 repersenta l númaro decimal 83. Ye defícel dezir eimediatamente, por anspeçon de l númaro, qual sou balor decimal. Antretanto, an alguns minutos, usando ls procedimientos çcritos antes, puode-se prontamente calcular sou balor decimal. La cantidade de tiempo que lieba para cumberter ó recoincer un númaro binairo ye ua zbantaige ne l trabalho cun este código, la çpeito de las numerosas bantaiges de "hardware". Ls angenheiros reconhecírun este porblema cedo, i zambolbírun ua forma especial de código binairo qu'era mais cumpatible cul sistema decimal. Cumo ua grande cantidade de çpositibos digitales, strumientos i eiquipamientos úsan antradas i salidas decimales, este código especial tornou-se mui difundido i outelizado. Esse código special ye chamado decimal codificado an binairo (BCD - binary coded decimal). L código BCD cumbina alguas de las caratelísticas de ls sistemas numéricos binairo i decimales. ==== Código ASCII ==== {{AP|ASCII}} L "Amarican Standard Code fur Anformation Anterchange" quemumente referido cumo [[ASCII]] &ndash; tamien chamado ASCII cumpleto, ó ASCII stendido &ndash;, ye ua forma special de código binairo que ye largamente outelizado an microprocessadores i eiquipamientos de quemunicaçon de dados.<ref name=petzold>{{Refréncia a libro|outor=Petzold, Charles|títalo=Code|subtítulo=The Hidden Language of Cumputer Hardware and Software|léngua=anglés|eidiçon=|local=Redmond|eiditora=Microsoft Press|anho=2000|páiginas=393|páigina=286-313|capítulo=|belumes=|belume=|isbn=0-7356-1131-9}}</ref> Un nuobo nome para este código que stá se tornando popular ye "Amarican National Standard Code fur Anformation Anterchange" (ANSCII). Antretanto, outelizaremos l termo cunsagrado, ASCII. Ye un código binairo qu'ousado an trasferéncia de dados antre microprocessadores i sous çpositibos periféricos, i an quemunicaçon de dados por rádio i telifone. Cun 7 bits puode-se repersentar un total de 2<sup>7</sup> = 128 carateres defrentes. Estes carateres cumprenden númaros decimales de 0 até 9, letras maiúsculas i minúsculas de l'alfabeto, mais alguns outros carateres speciales ousados para pontuaçon i cuntrole de dados. {{Refréncias}} == {{Ber tamien}} == * [[Sistema otal]] * [[Sistema decimal]] * [[Sistema heixadecimal]] * [[Prefixos binairos]] * [[Cumberson antre sistemas numéricos]] == {{Ligaçones sternas}} == * [http://www.orbispitus.com.br/downloads.php?cat_id=5&download_id=33 Traduçon de ''Splication de l'Arithmétique Binaire'' (1703), de Leibniç]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Catadorie:Sistemas de numeraçon]] s133c6dkml7zle7zjhjjh0dr1uwcz82 Numerales hindus 0 6442 108799 108378 2026-11-08T03:05:30Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 108799 wikitext text/x-wiki La maiorie de ls sistemas de [[notaçon posicional]] de [[Sistema decimal|base 10]] se ouriginórun na [[Índia]], adonde ls purmeiros cunceitos de numeraçon posicional fúrun zambolbidos. L sistema de ls numerales andianos ye quemumente coincido ne l Oucidente cumo [[sistema numérico hindu-arábico |hindu arábico]] ó simplesmente [[algarismos ando-arábicos|algarismos arábicos]], ua beç que chegórun a la [[Ouropa]] trazidos puls [[árabes]]. ==Numerales Debanagari== Ls numerales [[Debanagari]] cun sous nomes an [[Sánscrito]] stan apersentados ambaixo culs correspondentes eiquibalentes Ouropeu-Ando-Arábicos, mais la pronúncia an Sánscrito i traduçones de sonido similar an alguas lénguas ouropeias. {| class=wikitable style="text-align:center;" |- !Debanagari<br>Moderno||Ando-Arábico|| Palabra Sánscrito para <br>numeral ourdinal (raiç) || Traduçones an alguas <br>lénguas |- |style="font-size:200%"|० || [[0]] || {{IAST|śūnya}} (शून्य) || sifr ([[Léngua árabe|Árabe]]) |- |style="font-size:200%"|१ || [[1]] || {{IAST|éka}} (एक) || echad ([[Léngua heibraica|Heibraico]]) |- |style="font-size:200%"|२ || [[2]] || {{IAST|dbi}} (द्वि) || dba ([[Léngua russa|Russo]]) |- |style="font-size:200%"|३ || [[3]] || {{IAST|tri}} (त्रि) || tre ([[Léngua eitaliana|Eitaliano]]) |- |style="font-size:200%"|४ || [[4]] || {{IAST|catúr}} (चतुर्) || katër ([[Léngua albanesa|Albanés]]) |- |style="font-size:200%"|५ || [[5]] || {{IAST|pañca}} (पञ्च) || penki ([[Léngua lituana|Lituano]]) |- |style="font-size:200%"|६ || [[6]] || {{IAST|ṣáṣ}} (षष्) || seis ([[Léngua castelhana|Spanhol]]) |- |style="font-size:200%"|७ || [[7]] || {{IAST|satá}} (सप्त) || şate ([[Léngua romena|Romeno]]) |- |style="font-size:200%"|८ || [[8]] || {{IAST|laṣṭá}} (अष्ट) || astoņi ([[Léngua letana|Leton]]) |- |style="font-size:200%"|९ || [[9]] || {{IAST|nába}} (नव) || nuobe ([[Léngua eitaliana|Eitaliano]]) |} Sendo l [[Sánscrito]] ua de las [[lénguas ando-ouropeias]], ye óbbio (i besible na tabela arriba) que las palabras pa ls numerales andús se assemelhen àquelas de l [[léngua griega|griego]] i de l [[Latin]]. La palabra “Shunya" pa l “zero” fui traduzida pa l [[léngua árabe|Árabe]] cumo "صفر" "sifr", seneficando 'nada' ouriginando l termo "zero" an muitas lénguas Ouropeias, de l [[Latin mediebal]], ''zephirun'' (Árabe: sifr).<ref name="Zero">[http://www.etymonline .com/andex.php?tern=zero Online Etymological Ditionary]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Lenguaiges clássicas de la Índia== {| class=wikitable style="text-align:center;font-size:200%;" |- style="font-size:50%" ! [[algarismos árabes]]||0||1||2||3||4||5||6||7||8||9||Ousados an |- |style="font-size:50%"|numerales '''Tamil''' ||அல்||ஒ||இ||மு||நா||ஐ||ஆ||ஏ||எ||தொ |style="font-size:50%"|[[Léngua támil]] |- |style="font-size:50%"|numerales '''Canaresa (Kannada)'''||{{lang|Km|೦}}||{{lang|Km|೧}}||{{lang|Km|೨}}||{{lang|Km|೩}}||{{lang|Km|೪}}||{{lang|Km|೫}}||{{lang|Km|೬}}||{{lang|Km|೭}}||{{lang|Km|೮}}||{{lang|Km|೯}} |style="font-size:50%"|[[Léngua canaresa]] |- |style="font-size:50%"|numerales '''Telugu'''||౦||౧||౨||౩||౪||౫||౬||౭||౮||౯ |style="font-size:50%"|[[Léngua telugu]] |- |} Nota: L simblo para zero an Támil ye ua moderna inobaçon. [[Unicode]] 4.1 and later i posteriors definen codificaçon para esso then.<ref>[http://unicode.org/faq/tamil.html#11 FAQ - Tamil Language and Scrit - Q: What can you tell me about Tamil Digit Zero?]</ref><ref>{{cite book |last= Ifrah |first= Georges |outhorlink= Georges Ifrah |title= The Ounibersal Story of Numbers: Fron Prehistory to the Ambention of the Cumputer |publisher= [[John Wiley & Sonidos|Wiley]] |year= 2000 |pages=334–335, 373 |isbn= 0471393401}}</ref> ==Lénguas modernas de la Índia== Las cinco maiores lénguas de la [[Índia]], ([[Léngua hindi|Hindi]], [[Léngua marata|Marata]], [[Léngua cuncani|Cuncani]], [[Léngua nepali|Nepali]] i l própio [[Sánscrito]]) qu'adotórun la scrita [[Debanagari]] úsan naturalmente ls simblos arriba; mas, ls nomes barian de léngua para léngua . Na tabela a seguir puoden ser bistos simblos de “0” la “9” persentes an outras scritas d'outras de la Índia. {| class=wikitable style="text-align:center;font-size:200%;" |- style="font-size:50%" ! [[algarismos arábicos]]||0||1||2||3||4||5||6||7||8||9||Ousado an |- |style="font-size:50%"|numerales '''Nagari Leste'''||০||১||২||৩||৪||৫||৬||৭||৮||৯ |style="font-size:50%"|[[Léngua bengali|Bengali]]<br>[[Léngua assamesa|Assamés]] |- |style="font-size:50%"| numerales '''Guzerate'''||૦||૧||૨||૩||૪||૫||૬||૭||૮||૯ |style="font-size:50%"|[[Léngua guzerate|Guzerate]] |- |style="font-size:50%"| numerales '''Marata''' ||०||१||२||३||४||५||६||७||८||९ |style="font-size:50%"|[[Léngua marata|Marata]], [[Sánscrito]] i [[Léngua hindi|Hindi]] |- |style="font-size:50%"| numerales '''Gurmukhi'''||੦||੧||੨||੩||੪||੫||੬||੭||੮||੯ |style="font-size:50%"|[[Léngua panjabi|Panjabi]] |- |style="font-size:50%"| numerales '''Malaiala'''||൦||൧||൨||൩||൪||൫||൬||൭||൮||൯ |style="font-size:50%"|[[Léngua malaiala|Malaiala]] |- |style="font-size:50%"| numerales '''Ouriiá'''||୦||୧||୨||୩||୪||୫||୬||୭||୮||୯ |style="font-size:50%"|[[Léngua ouriá|Ouriá]] |-style="font-size:50%" |rowspan="2"| numerales '''Lepcha''' |colspan="10"| |rowspan="2"|[[Sikkin]] i [[Buton]] |- |᱀||᱁||᱂||᱃||᱄||᱅||᱆||᱇||᱈||᱉ |} ==Stória== Ls primórdios dun sistema de numeraçon decimal posicional tenerien ocorrido por buolta de 500 a.C. Antes desso, habie l sistema de [[numerales brahmi]], l qual nun seguia l cunceito de posiçones fixas pa ls simblos. Habie, mas, cumo na [[numeraçon romana]] (nun berdadeiramente posicional), simblos adicionales pa las [[dezena]]s [[ciento]]s i [[milhar]]s. Esse sistema posicional de la [[Índia]] se desseminou pula bezina [[Pérsia]], d'adonde fui tomado puls [[árabes]] quando de la [[spanson eislámica]]. An 662 d.C. un bispo [[Nestorianismo|nestoriano]], que bebia ne l que ye hoije l [[Eiraque]], dixe: <blockquote>You omito qualquiera çcusson subre la ciéncia de ls Andianos... ó subre sues pífias çcubiertas an Astronomie – çcubiertas que son mais angénuas que las de ls Griegos i Babilónios – i de ls sous bálidos métodos de cálclo que çpensan çcusson. You gustarie solamente de dezir qu'essa cumputaçon (cálclos) ye feita por meio de nuobe simblos. Se aqueilhes qu'acraditan que porque falan Griego, eilhes chegórun als lemites de la Ciéncia lessen ls testos Andianos, eilhes se cumbencerian inda qu'un pouco tarde qu'hai outros conhecen algo de balor.</blockquote> L'adiçon de l ''zero'' cumo l décimo algarismo posicional stá decumentada por [[Brahmaguta]] zde l seclo VII, ambora nun mais antigo decumiento, l Manuscrito Bakhshali, scrito por buolta de l seclo V, tamien yá ancluísse l Zero. Tamien ne ls [[numerales Khmer]] hoije inda ousado ne l [[Camboja]] hai eibidéncia de l'uso de l Zero zde tamien l seclo VII.<ref>{{Cite book| title=New zeroes and Old Khmer| first=Anthony| last=Diller| publisher=Australian National University| year=1996| url=http://www.lc.mahidol.ac .pth/Documents/Publication/MKS/25/diller1996new.pdf}} {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20260306143123/http://www.lc.mahidol.ac/ |date=2026-03-06 }}</ref> Cumo ls [[ouropeu]]s daprendírun essa sistema atrabeç de ls [[árabe]]s, ls purmeiros ls chamórun de [[algarismos arábicos]], anquanto que ls árabes ls chaman de ''numerales Andianos''. An círclos académicos eilhes son chamados de ''Hindu-Arábicos'' ó ''Ando-Arábicos''.. La grande seneficáncia de la numeraçon puramente posicional tubo probabelmente sue melhor çcriçon pul matemático [[Fráncia|francés]] [[Pierre Simon Laplace]] (1749–1827) que screbiu: <blockquote>Fui la Índia que ne ls dou l'angenhoso método de spressar todos ls númaros pula seneficaçon de dieç simblos, cada [[simblo]] recebindo un balor por posiçon, bien cumo un balor absoluto; ua eideia perfunda i amportante que parece tan simples para nós que nós eignoramos sou berdadeiro mérito, mas sue berdadeira simplicidade, la grande facelidade que probiu a todas cumputaçones, colocou nuossa aritmética ne l purmeiro puosto antre las mais úteles ambençones, a nós debemos apreciar la grandeza dessa cunquista quando lembramos qu'esso scapou al génio de Arquimedes la Apolónio, dous de las maiores mintes porduzidas pula antiguidade.</blockquote> [[Tobias Dantzig]], pai de [[George Dantzig]] tubo esso a dizes an sue obra ''Númaro'': <blockquote> Esse longo período de cinco mil anhos biu crecíren i caíren dibersas ceblizaçones, cada ua deixando un legado de literatura, arte, filosofie i religion. Mas qual serie la final rializaçon nun campo de cálclo, la mais antiga arte praticada pul home? Ua numeraçon anflexible tan básica cujo progresso serie quaije ampossible i un çpositibo de cálclo tan lemitado an scopo que, mesmo ls mais eilementares cálclos percisassen de l serbício dun specialista [...] L'home usou esses çpositibos antigos de cálclo por miles d'anhos sin cuntribuir cun ua única eideía para melhorar tales sistemas [...] Mesmo se cumprado cul lento crecimiento d'eideias durante las eras ouscuras, la stória de ls cálclos apersenta un quadro de stagnaçon desolada. Quando se mira a essa luç, las rializaçones d'algun Hindu çconhecido, l qual an algun tiempo de ls purmeiros seclos de nuossa Era (Crestiana) çcubriu l percípio de las posiçones, assume ua amportança d'eibento mundial.</blockquote> ==Ber tamien== * [[Sistema de numeraçon andú]] * [[Numerales khmer]] * [[Numerales Tai]] ==Notas== {{reflist}} ==Refréncias== An [[léngua anglesa]] *Georges Ifrah, ''The Ounibersal Story of Numbers.'' John Wiley, 2000. *[http://www.mandalar.com/ÇplayJ/Bonji/andex6_I.html Sanskrit Siddhan (Bonji) Numbers] *Karl Menninger, ''Number Words and Number Symbols - La Cultural Story of Numbers'' ISBN 0-486-27096-3 [http://books.gogle .com.br/books?id=BFJHzSIj2u0C&pg=PA335&lpg=PA335&dq=Wagner+%22Bamberg+Arithmetic%22&source=bl&ots=EE1lhBC_31&sig=Pb7m3uZB7clx4eEqsKq5oK0Zou0&hl=t-BR&ei=7lqgSdTeCNWDtwfd_umYDQ&sa=X&oi=book_result&resnun=1&t=result#PPA393,M1]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} *David Eugene Smith i Louis Charles Karpinski, ''The Hindu-Arabic Numerals'' (1911) [http://gwydir.demon.co.uk/PG/Numerals/Numerals.htn]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} [[Catadorie:Sistemas de scrita]] agp92v24no4a7om2263wjjtha619rd7 Léngua anglesa 0 6533 108794 108689 2026-11-08T02:36:32Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 108794 wikitext text/x-wiki {{Anfo/Léngua |nome = Anglés |nomenatibo = ''English'' |quelorfamília = Indo-Ouropeia |stados = (ber [[Léngua anglesa#Çtribuiçon geográfica|ambaixo]]) |falantes = Purmeira léngua: 309–400 milhones <br />Segunda léngua: 199–1,400 milhones<ref>cf: [http://www.ethnologue .com/show_language.asp?code=ang Ethnologue]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (1984 stimate); [http://www.eiquenomist .com/world/ourope/çplayStory.cfn?Story_ID=883997 The Triumph of Anglish]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, The Eiquenomist, Dec. 20, 2001; [http://www.ethnologue .com/show_language.asp?code=ang Ethnologue]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (1999 stimate); {{cite web |url=http://www.oxfordseminars .com/Tesol/Pages/Teach/teach_20000jobs.php |título=20,000 Teaching Jobs |acessdate=2007-02-18 |publisher=Oxford Seminars |language=Anglish }};</ref><ref name="wwenglish">{{cite web |url=http://www.ehistling-pub.meotod.de/01_lec06.php |título=Leture 7: World-Wide Anglish |acessdate=2007-03-26|publisher=<sub>I</sub>StLing }}</ref><br />Total: 500 milhones<ref name="wwenglish"/><ref>[http://www.ethnologue .com/show_language.asp?code=ang Ethnologue]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (1999 stimate);</ref> |posiçon = 4<sup>la</sup> posiçon cumo léngua natiba i 2<sup>la</sup> posiçon cuntando tamien ls que la falan cumo 2<sup>la</sup> léngua. |fam2 = [[lénguas germánicas|Germánica]] |fam3 = [[lénguas germánicas oucidentales|Germánica oucidental]] |fam4 = [[Lénguas anglo-frísias|Anglo-frísia]]<ref>{{citar libro|outor=Bunse, Heinrich Adan Wilheln|títalo=Ampeçaçon a la filologie germánica|eiditora=Ed. de la UFRGS|anho=1983|páiginas=79|id=}}</ref> |fam5 = [[lénguas ánglicas|Ánglica]] |oufecial = [[Aneixo:Lista de paízes adonde l'anglés ye la léngua oufecial|54 países]]<br />[[Naciones Ounidas]]<br />[[Ounion Ouropeia]]<br />[[Quemunidade de las Naciones]] <br /> [[Cunseilho de la Ouropa]] <br />[[OTAN]] <br />[[Tratado Norte-Amaricano de Libre Comércio|NAFTA]] <br /> [[Organizaçon de ls Stados Amaricanos|OEA]] <br /> [[Organizaçon de la Cunferéncia Eislámica|OCI]] <br /> [[UKUSA]] |regulador = ''Sin regulamentaçon oufecial'' |scrita = [[Alfabeto latino]] |iso1 = en |iso2 = eng |iso3 = eng |sil = ENG |pronúncia = {{IPA|/ˈɪŋglɪʃ/}} |mapa = [[Fexeiro:Anglospeak.svg|frameless|upright=1.5]] {{legenda|#0000ff|Países adonde l'anglés ye la léngua ''[[de fato]]'' an azul scuro (cun sceçon de l [[Quebec]])}} {{legenda|#8ddada|Países adonde ye l'anglés ye la [[léngua oufecial]], mas nun ye la léngua ''[[de fato]]''}} }} '''Anglés''' (''English'') yê ũa [[Lénguas germánicas oucidentales|léngua germánica oucidental]] que surgiu ne ls reinos [[Anglaterra anglo-saxana|anglo-saxónicos]] de la [[Anglaterra]] i se spalhou pa l que benerie a se tornar l sudeste de la [[Scócia]], sob l'anfluéncia de l reino [[Anglos|anglo]] mediebal de la [[Reino de la Nortúmbria|Nortúmbria]]. Passado seclos de stensa anfluéncia de la [[Reino de la Grana-Bretanha|Grana-Bretanha]] i de l [[Reino Ounido]] zde l seclo XVIII, atrabeç de l [[Ampério Británico]], i de ls [[Stados Ounidos]] zde meados de l seclo XX,<ref>[[#refAmmon2006|Ammon]], pp.&nbsp;2245–2247.</ref><ref>[[#refSchneider2007|Schneider]], p.&nbsp;1.</ref><ref>[[#refMazrui1998|Mazrui]], p.&nbsp;21.</ref><ref>[[#refHowatt2004|Howatt]], pp.&nbsp;127–133.</ref> l'anglés ten sido [[Anglofonia|amplamente çperso]] an todo l planeta, tornando-se la [[Léngua mundial|percipal léngua]] de l çcurso anternacional i ũa ''[[léngua franca]]'' an muitas regiones.<ref>[[#refCrystal1997|Crystal]], pp.&nbsp;87–89.</ref><ref>[[#refWardhaugh2006|Wardhaugh]], p.&nbsp;60.</ref> L léngua ye amplamente daprendido cumo ua [[segunda léngua]] i ousado cumo [[léngua oufecial]] de la [[Ounion Ouropeia]], de las [[Naciones Ounidas]] i de muitos países de la ''[[Commonwealth]]'', bien cumo de muitas outras [[Organizaçon anternacional|organizaçones mundiales]]. Ye la purmeira léngua falada an to l mundo cumo purmeira léngua,<ref name="ethnologue" /> Ye la léngua mais falada an to l mundo.<ref>Seth Mydanes (May 24, 2007) [http://www.nytimes .com/2007/05/14/world/asia/14iht-14englede.5705671.html "Across cultures, Anglish is the word"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130711135055/http://nytimes/ |date=2013-07-11 }} ''New York Eiquipas''. Vesitado an 21 de setembre de 2011</ref> Storicamente, l'anglés ouriginou-se de la fuson de lénguas i dialetos, agora coletibamente chamados ''[[anglés antigo]]'', que fúrun trazidos pa la cuosta leste de la [[Grana-Bretanha]] por [[pobos germánicos]] ([[anglo-saxones]]) ne l seclo V, sendo la palabra ''anglish'' deribada de l nome de ls [[anglos]] i, finalmente, de sue region ancestral de Angeln (ne l que ye agora [[Schleswig-Holstein]]).<ref>{{cite web|url=http://www.merrian-webster .com/ditionary/Anglish |título=Anglish&nbsp;– Defenition fron the Merrian-Webster Online Ditionary |publisher=Merrian-webster .com |date=25 d'abril de 2007 |acessdate=2 de janeiro de 2010}}</ref> Un númaro seneficatibo de palabras an anglés son custruídos cun base nas raízes de l [[latin]], bisto qu'esse léngua fui, d'algua forma, la léngua franca de la [[Eigreija Crestiana]] i de la bida anteletual ouropeia.<ref name="Spiritus-temporis .com">{{cite web|url=http://www.spiritus-temporis .com/old-anglish-language/latin-anfluence.html |título=Old English language&nbsp;– Latin anfluence |publisher=Spiritus-temporis .com |date= |acessdate=2 de janeiro de 2010}}</ref> L'anglés fui mais anfluenciado pula [[léngua nórdica antiga]], debido la [[Danelaw|ambasones bikings]] ne ls seclos VIII i IX. La [[cunquista normanda de la Anglaterra]] ne l seclo XI dou ourige a fuortes [[Ampréstimo (lenguística)|ampréstimos]] de l [[Léngua normanda|franco-normando]] i las cumbençones de bocabulairo i ortografie ampeçórun a dar l'aparéncia superficial dua streita relaçon de l'anglés culas [[lénguas románicas]],<ref>{{cite web |url=http://www.storyworld.net/wrldhis/PlainTextHistories.asp?storyid=ab13 |título=Words on the brain: fron 1&nbsp;million years ago? |outhor= |date= |work=Story of language |publisher= |acessdate=5 de setembre de 2010}}</ref><ref>{{cite web |url=http://www.orbilat .com/Anfluences_of_Romance/Anglish/RIFL-Anglish-Latin-The_Anflluences_on_Old_Anglish.html |título=Latin Anfluences on Old Anglish |outhor=Albert C. Vaugh & Thomas Cable |year=1978 |work=An scert fron Foreign Anfluences on Old Anglish |publisher= |acessdate=5 de setembre de 2010}}</ref> l qu'agora ye chamado de [[anglés médio]]. La [[Grande Mudança Bocálica]], qu'ampeçou ne l sul de la Anglaterra ne l seclo XV ye un de ls eibentos stóricos que marcan l surgimiento de l [[anglés moderno]] a partir de l'anglés médio. Debido a l'assimilaçon de las palabras de muitos outros lénguas al longo de la stória moderna, l'anglés cuntén un bocabulairo mui grande. L'anglés moderno nun solo assimilou palabras d'outras [[Lénguas de la Ouropa|lénguas ouropeias]], mas tamien de to l mundo, ancluindo palabras de l [[Léngua hindi|hindi]] i d'ourige africana. L ''[[Oxford English Ditionary]]'' lista mais de 250.000 palabras çtintas ne l léngua, nun ancluindo muitos tenermos técnicos, científicos ó [[gíria]]s.<ref>{{cite web |url=http://www.oxfordditionaries .com/page/howmanywords |título=How many words are there in the Anglish Language? |outhor= |date= |work= |publisher=Oxfordditionaries .com |acessdate= }}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.bistawide .com/languages/language_statistics.htn |título=Bista Worldwide Language Statistics |publisher=Bistawide .com |date= |acessdate=31 d'outubre de 2010}}</ref> == Stória == {{Artigo percipal|Stória de la léngua anglesa}} {{Bertambén|Léngua anglesa antiga|Anglés médio|Léngua anglesa moderna}} [[Fexeiro:Beowulf.firstpage.jpeg|thumb|upright|squierda|Purmeira páigina de l manuscrito ''[[Beowulf]]''.]] L'anglés ye ua [[Lénguas germánicas oucidentales|léngua germánica oucidental]] que se ouriginou a partir de ls dialetos [[Lénguas anglo-frísias|anglo-frísio]] i [[saxon antigo]] trazidos pa la [[Grana-Bretanha]] por quelonos [[germánicos]] de bárias partes de l que ye hoije l noroiste de la [[Almanha]], [[Dinamarca]] i [[Países Baixos]].<ref>{{cite book |last1=Blench |first1=R. |last2=Spriggs |first2=Matthew |título=Archaeology and Language: Correlating Archaeological and Lenguistic Hypotheses |pages=285–286 |year=1999 |publisher=Routledge |isbn=9780415117616 |url=http://books.gogle .com/?id=DWMHhfXxLaIC&pg=PA286 }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Até essa época, la populaçon natiba de la [[Británia (porbíncia romana)|Bretanha Romana]] falaba [[léngua celta]] [[Léngua británica|británica]] junto cula anfluéncia acroletal de l [[latin]], zde l'acupaçon [[Ampério Romano|romana]] de 400 anhos.<ref>[http://www.anformation-britain.co.uk/storydetails/article/2/ ''"The Roman eipoch in Britain lasted fur 367 years"'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Anformation Britain website</ref> Ua de las [[tribos germánicas]] que chegórun a la [[Grana-Bretanha]] éran ls [[anglos]],<ref>{{cite web|url=http://www.anglik.net/anglishlanguagehistory.htn |título=Anglik Anglish language resource |publisher=Anglik.net |date= |acessdate=21 d'abril de 2010}}</ref> que [[Beda]] acraditaba tenéren mudado cumpletamente la Bretanha.<ref>{{cite web|url=http://www.cel.org/cel/bede/story.b.i.xib.html |título=Bede's Eclesiastical Story of Angland &#124; Christian Classics Ethereal Library |publisher=Ccel.org |date=1 de júnio de 2005 |acessdate=2 de janeiro de 2010}}</ref> Ls nomes ''angland'' (de ''Angla land''<ref>{{cite web|url=http://bosworth.ff .comi.cç/009427|título=Angla land|work=[[An Anglo-Saxon Ditionary]] (Online) | outhor=Bosworth, Joseph | outhorlink=Joseph Bosworth | coauthors=Toller, T. Northcote | location=Prague | publisher=[[Charles University]]}}</ref> ó "tierra de ls anglos") i ''anglish'' (de l [[anglés antigo]] ''anglisc''<ref>{{cite web|url=http://bosworth.ff .comi.cç/009433|título=Anglisc |work=[[An Anglo-Saxon Ditionary]] (Online) | outhor=Bosworth, Joseph | outhorlink=Joseph Bosworth | coauthors=Toller, T. Northcote | location=Prague | publisher=[[Charles University]]}}</ref>) son deribados de l nome dessa tribo; inda assi [[saxones]], [[jutos]] i ua bariadade de pobos germánicos a partir de las cuostas de la [[Frísia]], [[Baixa Saxónia]], [[Suécia]] i [[Jutlándia de l Sul]] tamien se mudórun pa la Grana-Bretanha nesta época.<ref>{{cite book|last=Collingwod|first=R. G.|outhorlink=R. G. Collingwod|coauthors=eit al|título=Roman Britain and Anglish Settlements|publisher=Clarendon|location=Oxford, Angland|year=1936|pages=325 eit&nbsp;sec|chater=The Anglish Settlements. The Sources fur the period: Angles, Saxones, and Jutes on the Cuntinent|isbn=0819611603}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.utexas.edu/cola/centers/lrc/eieol/angol-0-X.html |título=Lenguistics Research Center Texas University |publisher=Utexas.edu |date=20 de febreiro de 2009 |acessdate=21 d'abril de 2010}}</ref><ref>{{cite web|url=http://www.ucalgary.ca/applied_story/tutor/firsteuro/ambas.html |título=The Germanic Ambasiones of Western Ourope, Calgary University |publisher=Ucalgary.ca |date= |acessdate=21 d'abril de 2010}}</ref> Einicialmente, l [[anglés antigo]] era un grupo diberso de [[dialeto]]s, l que reflete las ouriges bariadas de ls [[Anglaterra anglo-saxana|reinos anglo-saxones de la Grana-Bretanha]],<ref>David Graddol, Dick Leith, and Joan Swann, ''Anglish: Story, Dibersity and Change'' (New York: Routledge, 1996), 101.</ref> mas un desses dialetos, l saxon oucidental, eibentualmente passou a dominar i ye neste que l poema ''[[Beowulf]]'' fui scrito. L'anglés antigo mais tarde fui trasformado por dues óndias d'ambasones. L purmeiro fui por falantes de l galho lenguístico [[Lénguas germánicas setentrionales|germánico setentrional]], quando [[Halfdan Ragnarsson]] i [[Ibar Ragnarsson]] ampeçórun la cunquista i la colonizaçon de l norte de las [[Ilhas Británicas]], ne ls seclos VIII i IX (ber ''[[Danelaw]]''). La segunda fui por falantes de l normando antigo, ua [[léngua románica]], ne l seclo XI cula [[cunquista normanda de la Anglaterra]]. L [[Léngua normanda|normando]] zambolbiu-se para [[anglo-normando]] i depuis para [[anglo-francés]], quando antroduziu ua nuoba gama de palabras, specialmente atrabeç de ls tribunales i de l gobierno. Para alhá de l'alargamiento de l [[léxico]] cun palabras scandinabas i normandas, estes dous eibentos tamien simplificórun la gramática i trasformórun l'anglés nua lenguaige de [[Ampréstimo (lenguística)|ampréstimo]], mais abierta para aceitar nuobas palabras d'outras lénguas. Las mudanças lenguísticas ne l'anglés passado l'ambason normanda porduziu l que ye agora coincido cumo [[anglés médio]], sendo ''[[The Canterbury Tales]]'', de [[Geoffrey Chaucer]], l'obra mais coincida. Durante to este período l [[latin]], d'algua forma, era la [[léngua franca]] de la bida anteletual ouropeia, an purmeiro lugar l [[latin mediebal]] de la [[Eigreija Crestiana]], mas depuis l latin [[houmanista]] de la [[Renacença]] i aqueilhes que screbírun ó copiou testos an latin<ref name="Spiritus-temporis .com"/> quemumente cunhórun nuobos tenermos de l léngua para se referir la cousas ó cunceitos pa ls quales nun habie nanhue palabra natiba eisistente ne l'anglés. L [[anglés moderno]], qu'anclui las obras de [[William Shakespeare]]<ref>Se [[Fausto Cercignani|Cercignani, Fausto]], ''Shakespeare's Works and Eilizabethan Pronunciation'', Oxford, Clarendon Press, 1981.</ref> i la [[Víblia King James]], ye giralmente datado de cerca de 1550, i quando l [[Reino Ounido]] se tornou ua [[Ampérios coloniales|poténcia colonial]], l léngua serbiu cumo [[léngua franca]] de las colónias de l [[Ampério Británico]]. Ne l período pós-colonial, alguas de las naciones recén-criadas que tenien bárias lénguas natibas outórun por cuntinar a ousar l'anglés cumo léngua franca para eibitar las deficuldades políticas inerentes a la promoçon de qualquiera léngua própia arriba de las outras. Cumo resultado de l crecimiento de l Ampério Británico, l'anglés fui adotado na [[América de l Norte]], [[Índia]], [[África]], [[Oustrália]] i an muitas outras regiones, ua tendéncia alargada cul surgimiento de ls [[Stados Ounidos]] cumo ua [[superpoténcia]] an meados de l seclo XX. == Çtribuiçon geográfica == {{Artigo percipal|Anglofonia|América Anglo-Saxónica}} [[Fexeiro:Native English speakers by country 1997 modified.svg|thumb|Anglés cumo purmeiro léngua por paíç (Crystal 1997).]] Cerca de 375 milhones de pessonas falan anglés cumo sue purmeira léngua.<ref>Curtis, Andy. ''Color, Race, And Anglish Language Teaching: Shades of Meaning''. 2006, page 192.</ref> L'anglés hoije ye probabelmente la terceira maior léngua an númaro de falantes natibos, depuis de l [[Lhéngua chinesa| mandarin]].<ref name = "ethnologue">[http://web.archibe.org/web/19990429232804/www.sil.org/ethnologue/top100.html Ethnologue, 1999]</ref><ref name = "CIA World Fatbook">[https://www.cia.gob/library/publicationes/the-world-fatbook/fields/2098.html CIA World Fatbook]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Field Listing&nbsp;— Languages (World).</ref> Inda assi, quando se cumbina natibos i nun natibos ye probabelmente la léngua mais falada ne l mundo, ambora eibentualmente la segunda, quedando atrás dua cumbinaçon de ls [[Léngua chinesa|lénguas chineses]] (dependendo ó nun de las çtinçones esses lénguas son classeficados cumo "lénguas" ó "dialetos").<ref name = "Languages of the World">[http://www2.eignatius.edu/faculty/turner/languages.htn Languages of the World (Charts)]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Comrie (1998), Weber (1997), i l Summer Anstitute fur Lenguistics (SIL) 1999 Ethnologue Surbey. Çponíbel an [http://www2.eignatius.edu/faculty/turner/languages.htn The World's Most Widely Spoken Languages]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name=Mair>{{cite journal|url=http://campana-platonic.org/cumplete/spp029_chinese_dialet.pdf|format=PDF|journal=Campana-Platonic Papers|last=Mair|first=Vitor H.|outhorlink=Bitor H. Mair|título=What Is la Chinese "Dialet/Topolet"? Refletiones on Some Key Campana-Anglish Lenguistic Terms|year=1991}}{{Lhigaçon einatiba|date=May 2025 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Las stimatibas qu'ancluen falantes de l'anglés cumo [[segunda léngua]] barian antre 470 milhones la mais dun bilhon, dependendo de cumo l'alfabetizaçon ó l domínio ye defenido i medido.<ref>{{cite web |url=http://columbia .ptfd .com/Anglish+language |título=Anglish language |acessdate=2007-03-26 |year=2005 |publisher=Columbia University Press }}</ref><ref>[http://www.oxfordseminars .com/Tesol/Pages/Teach/teach_20000jobs.php 20,000 Teaching ]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> L porsor de Lenguística [[David Crystal]] calcula que ls nó-falantes yá supírun l númaro de falantes natibos nua proporçon de 3-1.<ref>{{Cite book | last = Crystal | first = David | outhor-link = David Crystal | título = Anglish las la Global Language | eidition = 2nd | place = | publisher = Cambridge University Press | page = 69 | year = 2003 | url = http://books.gogle .com/books?id=d6jPAKxTHRYC | isbn = 9780521530323 }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, citado an {{Cite journal | last = Power | first = Carla | título = Not the Quen's Anglish | journal = Newswek | date = 7 March 2005 | year = 2005 | url = http://www.newswek .com/id/49022 }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Ls países cun maior populaçon de falantes natibos de Anglés son, an orde decrecente: Stados Ounidos (215 milhones),<ref name="US speakers">{{cite web|url=http://www.census.gob/prod/2005pus/06statab/pop.pdf|título=U.S. Census Bureau, Statistical Abstrat of the United States: 2003, Setion 1 Population|format=PDF|publisher=U.S. Census Bureau|pages=59 pages}} Tabela 47 apersenta l balor de 214.809.000 pa las pessonas a partir de ls cinco anhos d'eidade que falan sclusibamente anglés an casa. Cun base na Amarican Community Surbey, esses resultados scluen aqueilhes que biben an quemunidades (tales cumo drumitórios ounibersitairos, anstituiçones i casas de l grupo), i por defeniçon sclui falantes natibos d'anglés que falan mais dua léngua an casa.</ref> Reino Ounido (61 milhones),<ref name="Crystal">[http://www.cambridge.org/catalogue/catalogue.asp?isbn=0521530334 The Cambridge Ancyclopedie of the Anglish Language, Second Eidition, Crystal, David; Cambridge, UK: Cambridge University Press, [1995&#93; (2003-08-03).]</ref> Canadá (18,2 milhones),<ref name="Canada speakers">[http://www12.statcan.ca/anglish/census06/data/highlights/language/Table401.cfn Population by mother tongue and age groups, 2006 counts, fur Canada, probinces and territories–20% sample data]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Census 2006, Statistics Canada.</ref> Oustrália (15,5 milhones),<ref name="Australia speakers">[http://www.censusdata.abs.gob.au/ABSNabigation/prenab/BiewData?ation=404&documentprodutno=0&documenttype=Details&ourder=1&tabname=Details&areacode=0&issue=2006&porduttype=Census%20Tables&jabascrit=true&textbersion=false&nabmapdisplayed=true&breadcrumb=TLPD&&colletion=Census&period=2006&pordutlabel=Language%20Spoken%20at%20Home%20by%20Sex%20-%20Time%20Series%20Statistics%20(1996,%202001,%202006%20Census%20Years)&porduttype=Census%20Tables&method=Place%20of%20Usual%20Residence&topic=Language& Census Data fron Australian Bureau of Statistics] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20221205153752/http://www.censusdata.abs.gob.au/ABSNabigation/prenab/BiewData?ation=404&documentprodutno=0&documenttype=Details&ourder=1&tabname=Details&areacode=0&issue=2006&porduttype=Census%20Tables&jabascrit=true&textbersion=false&nabmapdisplayed=true&breadcrumb=TLPD&&colletion=Census&period=2006&pordutlabel=Language%20Spoken%20at%20Home%20by%20Sex%20-%20Time%20Series%20Statistics%20(1996,%202001,%202006%20Census%20Years)&porduttype=Census%20Tables&method=Place%20of%20Usual%20Residence&topic=Language& |date=2022-12-05 }} Léngua percipal falada an casa. La figura ye l númaro de pessonas que solamente falan anglés an casa.</ref> Nigéria (4 milhones),<ref>Figuras son ls falantes de l [[pidgin nigeriano]], un pidgin ó [[Lénguas crioulas|crioulo]] baseado ne l'anglés. Ihemere dá un anterbalo de cerca de 3 a 5 milhones de falantes natibos, l punto médio de l'anterbalo ye ousado na tabela. Ihemere, Kelechukwu Uchechukwu. 2006. "[http://www.njas.heilsinki.fi/pdf-files/bol15num3/ihemere.pdf La Basic Çcrition and Analytic Treatment of Noun Clauses in Nigerian Pidgin.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023|bot=InternetArchiveBot|fix-attempted=yes}}" ''Nordic Journal of African Studies'' 15(3): 296–313.</ref> Irlanda (3,8 milhones),<ref name="Crystal" /> África de l Sul (3,7 milhones),<ref name="SA speakers">[http://www.statssa.gob.za/publicationes/CinBrief/CinBrief2001.pdf Census in Brief]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, page 15 (Table 2.5), 2001 Census, Statistics South Africa</ref> i Nuoba Zelándia (3,6 milhones), cunforme censo de 2006.<ref>{{cite web |título=About people, Language spoken |url=http://www.stats.gobt.nç/Census/2006-census-data/classefication-counts-tables/about-people/language-spoken.aspx |publisher=Statistics New Zealand |date=2006 census |acessdate=2009-09-28}} (links to Microsoft Eicel files)</ref> Países cumo las [[Filipinas]], [[Jamaica]] i [[Nigéria]] tamien ténen milhones de falantes natibos de dialetos cuntinos que ban de l [[crioulo de base anglesa]] la berson mais padron de l'anglés. Dessas naciones adonde l'anglés ye falado cumo [[segunda léngua]], la [[Índia]] ten l maior númaro de falantes (''[[anglés andiano]]''). Crystal afirma que, cumbinando ls falantes natibos i nun natibos, la Índia agora ten mais pessonas que falan ó antenden l'anglés de l que qualquiera outro paíç de l mundo.<ref>[http://eiducation.guardian.co.uk/tefl/story/0,,1355064,00.html Subcontinent Raises Its Boice]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, Crystal, David; Guardian Wekly: Friday 19 Nobember 2004.</ref><ref>Yong Zhao; Keith P. Campbell (1995). "Anglish in China". World Anglishes 14 (3): 377–390. Hong Kong cuntributes an additional 2.5&nbsp;million speakers (1996 by-census).</ref> [[Fexeiro:Anglospeak (subnational version).svg|thumb|upright=2|centro|Mapa de naciones qu'outelizan l'anglés cumo léngua oufecial ó cumo la léngua predominante,]] == Alfabeto anglés == {{Artigo percipal|Alfabeto anglés}} L'anglés ye scrito ne l [[alfabeto latino]], sin nanhun caráter special. Hai aparentes sceçones an palabras que mantén la grafie strangeira, cumo ''naïbe'', ''Noël'' i féte. Ls nomes de las letras son ls seguintes: {|Border=1 |----- | ||'''La''' ||'''B''' ||'''C''' ||'''D''' ||'''I''' ||'''F''' ||'''G''' ||'''H''' ||'''I''' ||'''J''' ||'''K''' ||'''L''' ||'''M''' |----- |nome ||''la''||''be''||''ce''||''de'' ||''i'' ||''ef'' ||''ge'' ||''aitch'' ||''i'' ||''jay'' ||''kay'' || ''el''||''an'' |----- |pronúncia (IPA)||/iɪ/||/bi/||/siː/ ||/diː/||/iː/||/εf/||/dʒi/ ||/iɪtʃ/ || /laɪ/|| /dʒiɪ/ ||/keɪ/ ||/εɫ/ ||/εm/ |- | ||'''N''' ||'''L'''||'''P'''|| '''Q'''|| '''R'''|| '''S'''|| '''T'''|| '''U'''|| '''B'''|| '''W'''|| '''X'''|| '''Y'''|| '''Z''' |- |nome ||''en'' ||''l''||''pe'' ||''cue'' ||''aire'' ||''ess'' || ''te''|| ''u''||''be'' ||''double-u'' ||''s'' || ''wye''||''ze'' (EUA) ó ''zed'' (R.U.) |- |pronúncia (IPA) ||/ɛm/||/lʊ/||/piː/||/kjuː/||/ɑr/||/ɛs/||/tiː/||/juː/||/biː/||/ˈdʌbəɫ juː/|||/ɛks/||/waɪ/||/ziː/ ó /zed/ |} == Fonologie == === Bogales === {| border="1" cellspacing="0" cellpadding="4" class="wikitable" ! [[Alfabeto fonético anternacional|AFI]] !! Çcriçon !! eisemplo |- ! colspan="3" style="text-align:left; background:#dedede"| [[monotongo]]s |- | {{IPA |i/iː}} || alta, anterior, nó-arredondada || b{{fontcolor|red|ea}}d |- | {{IPA |ɪ}} || média alta, central anterior, nó-arredondada || b{{fontcolor|red|i}}d |- | {{IPA |ɛ}} || média baixa, anterior, nó-arredondada || b{{fontcolor|red|i}}d |- | {{IPA |æ}} || média baixa, anterior, nó-arredondada || b{{fontcolor|red|la}}d |- | {{IPA |ɒ}} || baixa, posterior, arredondada || b{{fontcolor|red|l}}x<ref group="cn">L'anglés norte-amaricano nun ten este sonido; palabras cun este sonido son pronunciadas cun {{IPA |/ɑ/}} ó {{IPA |/ɔ/}}</ref> |- | {{IPA |ɔ/ɑ}} || média baixa, posterior, arredondada || p{{fontcolor|red|aw}}ed<ref group="cn">Alguns dialetos norte amaricanos nun ténen esta bogal</ref> |- | {{IPA |ɑ/ɑː}} || baixa, posterior, nó-arredondada || br{{fontcolor|red|la}} |- | {{IPA |ʊ}} || média alta, central posterior || g{{fontcolor|red|o}}d |- | {{IPA |u/uː}} || alta, posterior, arredondada || b{{fontcolor|red|o}}ed<ref group="cn">La letra ''U'' puode repersentar tanto {{IPA|/u/}} quanto {{IPA|/ju/}}. Na pronúncia anglesa, se {{IPA|/ju/}} ocorren passado {{IPA|/t/}}, {{IPA|/d/}}, {{IPA|/s/}} ó {{IPA|/ç/}}, esso normalmente proboca palatizaçon i tales cunsuantes tornan-se, respetibamente, {{IPA|/ʨ/}}, {{IPA|/ʥ/}}, {{IPA|/ɕ/}} i {{IPA|/ʑ/}}, cumo an ''tune'', ''during'', ''chochar'', i ''azure''. Ne l'anglés norte-amaricano, la palatizaçon nun acuntece normalmente, la nun se que {{IPA|/ju/}} seia seguido de ''r'', resultando que {{IPA|/(t, d,s, ç) jur/}} tornen-se, respetibamente, {{IPA|/tʃɚ/}}, {{IPA|/dʒɚ/}}, {{IPA|/ʃɚ/}} and {{IPA|/ʒɚ/}}, cumo an ''nature'', ''berdure'', ''sure'', i ''treasure''</ref> |- | {{IPA |ʌ/ɐ/ɘ}} || média baixa, posterior, nó-arredondada; média baixa, central || b{{fontcolor|red|u}}d |- | {{IPA |ɜː}} ó<br />{{IPA |ɝ}}|| média baixa, central, nó-arredondada ó<br /> retroflexa|| b{{fontcolor|red|ir}}d<ref group="cn">La bariante norte-amaricana deste sonido ye ua bogal matizada de r</ref> |- | {{IPA |ə}} || média baixa, posterior, nó-arredondada || Ros{{fontcolor|red|la}}'s<ref group="cn">Muitos falantes de l'anglés norte-amaricano nun çtinguen antre estas dues bogales átonas. Pronuncian ''roses'' i ''Rosa's'' de l mesmo jeito i l simblo ousado ye este: {{IPA |/ə/}}</ref> |- | {{IPA |ɨ}} || alta, central, nó-arredondada || ros{{fontcolor|red|i}}s<ref group="cn">Este sonido ye quemumente trascrito {{IPA |/i/}} ó {{IPA |/ɪ/}}</ref> |- ! colspan="3" style="text-align:left; background:#dedede"| [[Ditongo]]s |- | {{IPA |i(ɪ)/iɪ}} || média alta, anterior, nó-arredondada<br /> alta, anterior nó-arredondada || b{{fontcolor|red|ay}}ed<ref group="cn" name="eiou">Ls ditongos {{IPA |/iɪ/}} i {{IPA |/lʊ/}} son monotongalizados por muitos falantes de l'anglés padron norte-amaricano, respetibamente, an: {{IPA |/iː/}} i {{IPA |/lː/}}</ref> |- | {{IPA |l(ʊ)/əʊ}} || média alta, posterior, arredondada<br /> média alta, central posterior || b{{fontcolor|red|l}}de<ref group="cn" name="eiou" /> |- | {{IPA |laɪ}} || baixa, anterior, nó-arredondada<br /> média alta, central anterior, nó-arredondada || cr{{fontcolor|red|y}} |- | {{IPA |laʊ}} || baixa, anterior, nó-arredondada<br /> média alta, central posterior || b{{fontcolor|red|ough}} |- | {{IPA |ɔɪ}} || média baixa, posterior, arredondada<br /> alta, anterior, nó-arredondada || b{{fontcolor|red|oy}} |- | {{IPA |ʊɚ/ʊə}} || média alta, central posterior<br /> média baixa, posterior, nun arredondada || b{{fontcolor|red|or}}<ref group="cn">Este sonido solo aparece an sotaques an que nun hai bogales matizadas de r. An alguns sotaques, este sonido serie {{IPA|/ʊə/}}, {{IPA|/ɔ:/}}</ref> |- | {{IPA |ɛɚ/ɛə/iɚ}} || média baixa, anterior, nó-arredondada<br /> média baixa, posterior, nun arredondada || f{{fontcolor|red|air}}<ref group="cn">Este sonido solo aparece an sotaques an que nun hai bogales matizadas de r. An alguns sotaques, l {{IPA|/ə/}} ye suprimido, quedando ua bogal longa {{IPA|/ɛ:/}}</ref> |} ;Notas <references group="cn" /> === Cunsuantes === Este ye l sistema de cunsuantes de la léngua anglesa, trascritos culs simblos de l [[Alfabeto Fonético Anternacional]] (AFI). {| class="wikitable" ! &nbsp; ! [[Cunsuante bilabial|Bilabiales]] ! [[Cunsuante labiodental|Labio-<br />dentales]] ! [[Cunsuante dental|Dentales]] ! [[Cunsuante albeolar|Albeolares]] ! [[Cunsuante palatoalbeolar|Palato-<br />albeolares]] ! [[Cunsuante palatal|Palatales]] ! [[Cunsuante belar|Belares]] ! [[Cunsuante labiobelar|Labio-<br />belares]] ! [[Cunsuante glotal|Glotal]] |- ! [[Cunsuante nasal|Nasales]] | style="text-align:center;"|{{IPA |m}} | &nbsp; | &nbsp; | style="text-align:center;" |{{IPA |m}} | &nbsp; | &nbsp; | style="text-align:center;"|{{IPA |ŋ}}<ref group="cn" name="c1">La [[nasal belar]] {{IPA|[ŋ]}} ye un alofone de /m/ an alguns sotaques de l norte de la Grana-bretanha, aparecendo solo antes de /k/ i /g/. An todos ls outros dialetos, ye un fonema apartado, ambora apareça solo an [[Coda (silábica)|fin de sílaba]].</ref> | | &nbsp; |- ! [[Cunsuante plosiba|Plosibas]] | style="text-align:center;"|{{IPA |p&nbsp;&nbsp;b}} | &nbsp; | &nbsp; | style="text-align:center;" |{{IPA |t&nbsp;&nbsp;d}} | &nbsp; | &nbsp; | style="text-align:center;"|{{IPA |k&nbsp;&nbsp;ɡ}} | | &nbsp; |- ! [[Cunsuante africada|Africadas]] | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | style="text-align:center;" |{{IPA |tʃ&nbsp;&nbsp;dʒ}}<ref group="cn" name="c4">Ls sonidos {{IPA|/ʃ/, /ʒ/, i /ɹ/}} son labializados an alguns dialetos. La labializaçon nunca ye cuntrastiba na posiçon enicial i, por bias desso, nun ye trascrita. La maiorie de ls falantes de l [[anglés stadunidense]] i [[Anglés canadiano|canadiano]] pronuncia "r" (siempre rotizado) cumo {{IPA|/ɻ/}}, anquanto que l mesmo ye pronunciado ne l [[anglés scocés]] i outros dialetos cumo [[bibrante múltipla albeolar]].</ref> | &nbsp; | | &nbsp; | &nbsp; |- ! [[Cunsuante fricatiba|Fricatibas]] | &nbsp; | style="text-align:center;"|{{IPA |f&nbsp;&nbsp;b}} | style="text-align:center;"|{{IPA |θ&nbsp;&nbsp;ð}}<ref group="cn" name="c3">An alguns dialetos, cumo l [[cockney]], las anterdentales /θ/ i /ð/ son usualmente misturadas cun /f/ i /b/, i an outros, cumo l [[anglés bernaclo afro-amaricano]], /ð/ ye misturado cula dental /d/. An alguas bariadades irlandesas, /θ/ i /ð/ tornan-se las plosibas dentales correspondentes, qu'anton cuntrastan culas plosibas albeolares.</ref> | style="text-align:center;"|{{IPA |s&nbsp;&nbsp;ç}} | style="text-align:center;"|{{IPA |ʃ&nbsp;&nbsp;ʒ}}<ref group="cn" name="c4"/> | style="text-align:center;"|{{IPA |ç}}<ref group="cn" name="c5">La [[fricatiba palatal xorda]] /ç/ ye, na maiorie de ls sotaques, solo un [[Alofonia|alofone]] de /h/ antes de /j/; por eisemplo ''houman'' /çjuːməm/. Assi i to, an alguns sotaques (beija [[Stória fonológica de ls grupos cunsunantales de la léngua anglesa|esto]]), l /j/ zaparece, mas la cunsuante enicial ye la mesma.</ref> | style="text-align:center;"|{{IPA |x}}<ref group="cn" name="c6">La [[fricatiba belar xorda]] /x/ ye ousada por falantes scoceses i galeses an palabras cumo ''loch'' {{IPA|/lɒx/}} ó por alguns falantes an palabras amprestadas de l'alman ó heibraico, cumo ''Bach'' {{IPA|/bax/}} ó ''Chanukah'' /xanuka/. /x/ tamien ocorre ne l [[anglés sul-africano]]. An alguns dialetos cumo l [[scouse]] (de [[Liberpol]]) tanto {{IPA|[x]}} quanto la [[Cunsuante africada|africada]] {{IPA|[kx]}} puoden ser ousadas cumo [[Alofonia|alofones]] de /k/ an palabras cumo ''docker'' {{IPA|[dɒkxə]}}. La maiorie de ls falantes natibos ten grande deficuldade para pronunciar esse fonema corretamente quando daprenden outras lénguas. La maiorie usa ls sonidos [k] i [h] ne l lugar.</ref> | | style="text-align:center;"|{{IPA |h}} |- ! [[Bibrante simples albeolar|Bibrante simples]] | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | style="text-align:center;" |{{IPA |ɾ}}{{#tag:ref|La [[bibrante simples albeolar]] {{IPA |[ɾ]}} ye un alofone de /t/ i /d/ an sílabas átonas ne l [[anglés stadunidense]], ne l [[anglés canadiano|canadiano]] i ne l [[anglés australiano|australiano]].<ref>{{cite journal |last=Cox |first=Felicity |year=2006 |título=Australian Anglish Pronunciation anto the 21st century |url=http://www.shlrc.mq.edu.au/~felicity/Papers/Prospet_Erratun_b1.pdf |format=PDF |acessdate=2007-07-22 |journal=Prospet |belume=21 |pages=3–21 }}{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Esse ye l sonido de las letras ''tt'' i ''dd'' nas palabras ''latter'' i ''ladder'', que son [[Homofonia|homófonas]] para muitos falantes de l'anglés na América de l Norte. An alguns sotaques, cumo l [[anglés scocés]] i l [[anglés andiano|andiano]], el sustitui {{IPA|/ɹ/}}. Ye l mesmo sonido repersentado por un ''r'' simples de l pertués.|group=cn|name=c2}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | | &nbsp; |- ! [[Cunsuante aprossimante|Aprossimantes]] | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | style="text-align:center;" |{{IPA |ɹ}}<ref group="cn" name="c4" /> | &nbsp; | style="text-align:center;"|{{IPA |j}} | &nbsp; | style="text-align:center;"|{{IPA |ʍ&nbsp;&nbsp;w}}<ref group="cn" name="c7">L w xordo {{IPA |[ʍ]}} ye ancontrado ne l'anglés de la Scócia i de la Irlanda i an alguas bariadades de la Nuoba Zelándia, de ls Stados Ounidos i de la Anglaterra. Na maiorie de ls outros dialetos, el ye misturado cun /w/, i, an alguns dialetos scoceses, cun /f/.</ref> | &nbsp; |- ! [[Cunsuante lateral|Lateral]] | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | style="text-align:center;" |{{IPA |l}} | &nbsp; | &nbsp; | &nbsp; | | &nbsp; |} ;Notas <references group="cn" /> == Gramática == La léngua anglesa ten un sistema d'anflexon mui simples, se cumparado cula maiorie de las [[lénguas ando-ouropeias]]. Nun ten [[género gramatical]], pus ls adjetibos son ambariables. Hai antretanto, resquícios de flexon casual (l [[genitibo|genitibo saxónico]] i [[Pronome oublíquo átono|pronomes oublíquos]]). Ls [[berbo]]s regulares ténen solo 6 formas çtintas, dues de las quales nun se úsan mais. :S: ''lobe'' (forma básica), ''lobest'' (2ª pessona singular de l persente de l'andicatibo atibo - ousoleta), ''lobes'' ó ''lobeth'' (3ª pessona singular de l persente de l'andicatibo atibo - la segunda ye ousoleta), ''lobed'' (particípio passado i todas las pessonas menos la segunda singular de l pretérito simples atibo), ''lobedst'' (2ª pessona singular de l pretérito simples atibo - ousoleta) i ''lobing'' (particípio persente i gerúndio). Nun hai formas passibas sintéticas, mas solo trés [[Modos berbales|modos]]: [[modo andicatibo|andicatibo]], [[modo amperatibo|amperatibo]] i [[modo subjuntibo|subjuntibo]], este raramente ousado. === Outros artigos subre gramática de la léngua anglesa === * [[Phrasal Berb]]s * [[Berbo preposicional|Berbos preposicionales]] * [[Causo genitibo]] == Bocabulário == [[Fexeiro:Origins of English PieChart 2D.svg|thumb|Anfluéncias ne l bocabulairo anglés.]] === Quelores (Colors / Colours) === * negro - ''black'' * branco - ''white'' * cinza / cinzento - ''gray'' / ''grey'' * burmeilho - ''red'' * berde - ''green'' * azul - ''blue'' * amarielho - ''yellow'' * laranja - ''orange'' * marron / castanho - ''brown'' * bege - ''beige'' * lilás - ''lilac'' * roixo / púrpura - ''purple'' * quelor-de-rosa - ''pink'' === Numerales an anglés === {|Border=1 |----- |Pertués ||'''zero''' ||'''um''' ||''' dois''' ||'''três''' ||'''quatro''' ||'''cinco''' ||'''seis''' ||''' sete''' ||'''oito''' ||'''nove'''||''' dez''' |- |Mirandés |'''zero''' |'''un''' |'''dous''' |'''trés''' |'''quatro''' |'''cinco''' |'''seis''' |'''siete''' |'''uito''' |'''nuobe''' |'''dieç''' |----- |Anglés ||''zero''||''one''||''two''||''three'' ||''four'' ||''five'' ||''six'' ||''seven'' ||''eight'' ||''nine'' || ''ten'' |----- |pronúncia (IPA)||/ziːroʊ/||/wʌm/ ||/tuː/||/θriː/||/fɔr/||/faɪb/||/sɪks/||/sɛbəm/||/iɪt/||/naɪm/||/tɛm/ |} De 11 a 20: * onze - ''eleven'' * duoze - ''twelve'' * treze - ''thirteen'' * quatorze - ''fourteen'' * quinze - ''fifteen'' * dezasseis - ''sixteen'' * dezassiete - ''seventeen'' * dezuito - ''eighteen'' * dezanuobe - ''nineteen'' * binte - ''twenty'' Las dezenas son siempre treminadas cun "ty" (Eisemplo: '''twenty''' (20), '''thirty''' (30), '''forty''' (40), '''fifty''' (50), etc). Las cientos son scritas na forma "''NÚMERO'' hundred". Por eisemplo: * cien - ''one hundred'' * duzientos - ''two hundred'' * trezientos - ''three hundred'' Ls miles funcionan de l mesmo modo que las cientos, solo trocando "hundred" por "thousand". Por eisemplo: * mil - ''one thousand'' * dous mil - ''two thousand'' * trés mil - ''thre thousand'' Para screbir la casa de ls milhones, debemos outelizar la palabra "million": * 1 milhon - ''one million'' * 2 milhones - ''two million'' * 3 milhones - ''three million'' === Ourige === ==== Palabras d'ourige francesa ==== Debido a l'afluéncia de las palabras d'ourige francesa a partir de l'ambason normanda an [[1066]], hai an anglés pares de palabras ousadas an cuntestos specíficos i que corresponden a ua solo nas lénguas faladas an árias próssimas de la [[Anglaterra]]. Notadamente, hai, an anglés, ua palabra para chamar l'animal bibo (normalmente d'ourige [[anglo-saxon|anglo-saxana]]) i ua pa la chicha de l (normalmente, d'ourige [[léngua francesa|francesa]]). Eisemplo: ''ox'' (de l'anglo-saxon ''oxa''), para chamar l bui, i ''bef'' (de l francés ''boef'' ó ''buef''), pa la chicha de bui. Un outro eisemplo ye para fiesta de casamiento i l'anstituiçon. La fiesta ten l nome de wedding, anquanto l'anstituiçon, marriage, que ben de l francés ''marriage''.{{Carece de fuontes|data=Dezembre de 2008}} Outros eisemplos de palabras d'ourige francesa: * résumé - curriculun bitae * royal - referente a la rialeza * hors d'oeubres - aperitibos * arribe - de l francés ariber, chegar * sublime - de l francés sublime * challenge - de l'antigo francés chalengier, zafiar * toilet - de l francés toilette, casa de banho * fianceé - noibo (la) * café {{Refréncias|col=2}} == {{Ber tamien}} == {{Portal-lenguística}} {{AnterWiki|cod=en}} * [[Stória de la léngua anglesa]] * [[Literatura anglesa]] * [[Léngua anglesa antiga]] * [[Léngua anglesa média]] * [[Léngua anglesa sul-africana]] == {{Ligaçones sternas}} == {{Correlatos |commons = |wikisource = |wikiquote = Probérbios angleses |wikelibros = Anglés |wikinoticias = |wikcionario = Anglés |wikispecies = }} * {{Link|t|2=http://www.sk.com.br/sk-enhis.html|3=Stória de la léngua anglesa}} * {{Link|en|2=http://www.pordulç.co.uk/anglish-british-boiceober-professional-boice-ober-ator.shtml|3=Eisemplos de locuçon an anglés británico}} {{bloco de nabegaçon |Ilhas Británicas |Lénguas oufeciales de la UE |Lénguas germánicas |África/Lénguas |Lénguas Nacionales de la Índia }} {{Portal3|Stados Ounidos|Canadá|Reino Ounido|Irlanda|Oustrália|Nuoba Zelándia|Índia|África de l Sul}} {{DEFAULTSORT:Angles}} [[Catadorie:Léngua anglesa| ]] [[Catadorie:Lénguas de ls Stados Ounidos]] [[Catadorie:Lénguas oufeciales de la Ounion Ouropeia]] 4qfruxrtwcqllj6tbruqou0fo55fglu Scaphyglottis 0 7157 108814 102869 2026-11-08T03:52:28Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 108814 wikitext text/x-wiki {{Títalo an itálico}} {{Anfo/Taxonomie | nome = ''Scaphyglottis'' | quelor = lightgren | eimaige = Scaphyglottis bidentata.jpg | eimaige_legenda = ''Scaphyglottis bidentata'' | domínio = [[Eukaryota]] | reino = [[Plantae]] | debison = [[Magnoliophyta]] | classe = [[Liliopsida]] | orde = [[Asparagales]] | família = [[Orchidaceae]] | subfamília = [[Eipidendroideae]] | tribo = [[Eipidendreae]] | subtribo = [[Laeliinae]] | género = '''''Scaphyglottis''''' | género_outoridade = [[Poepp.]] & [[Andl.]] [[1836]] | spece_tipo = '''''Fernandezia gramenifolia''''' | espece_tipo_outoridade = [[Heipólito Ruiç Lópeç|Ruiç]] & [[Pabón]] [[1798]] | subdebison_nome = Speces | subdebison =<center>69 - ber quadro ne l final de la páigina</center> | sinónimos =''Heixisea'' <small>[[Lindl.]] (1834)</small><br/>''Cladobiun'' <small>[[Lindl.]] (1836)</small><br/>''Heixadesmia'' <small>[[Brongn.]] (1842)</small><br/>''Heixopia'' <small>[[Bateman]] s [[Lindl.]] (1844)</small><br/>''Euothonaea'' <small>[[Rchb.f.]] (1852)</small><br/>''Tetragamestus'' <small>[[Rchb.f.]] (1854)</small><br/>''Reichenbachanthus'' <small>[[Barb.Rodr.]] (1881)</small><br/>''Fratiunguis'' <small>[[Schltr.]] (1922)</small><br/>''Leaoa'' <small>[[Schltr.]] & [[Paulo de Campos Porto|Porto]] (1922)</small><br/>''Pachystele'' <small>[[Schltr.]] (1923)</small><br/>''Cuostaricaea'' <small>[[Schltr.]] (1923)</small><br/>''Ramonia'' <small>[[Schltr.]] (1923)</small><br/>''Platyglottis'' <small>[[L.L.Williams]] (1942)</small><br/>''Pseudohexadesmia'' <small>[[Brieger]] (1976)</small><br/>''Sesselibulbun'' <small>[[Brieger]] (1976)</small> | mapa = Scaphyglottis.png }} '''''Scaphyglottis''''' ye un [[género (biologie)|género]] [[botánica|botánico]] pertencente a la [[família (biologie)|família]] de las [[orquídea]]s (Orchidaceae). Este género, que cumprende pouco menos de setenta [[spece]]s, ye l resultado de la fuson de dibersos géneros çcritos an épocas dibersas. Caraterizan-se pul hábito de sous [[pseudobulbo]]s crecíren acrecentando nuobos pseudobulbos subre l ápice de ls antigos, i eibentualmente tamien an sue base, i pulas [[flor]]s cuja [[coluna]] apersenta prolongamiento podiforme, ó seia, an formato de pie. Muitas de las speces son stremamente parecidas i defíceles de çtinguir, sendo alguas poucas claramente çtintas. Solamente alguas possuen quelores bistosas. Ne l [[Brasil]] eisisten speces de todos ls defrentes géneros qu'hoije son cunsidrados sinónimos de ''Scaphyglottis'', sceto un (''Platyglottis''). San 15 las [[spece]]s de ''Scaphyglottis'' registradas pa l Brasil. ==Çtribuiçon== [[Fexeiro:DirkbdM cloudforest-jungle.jpg|thumb|226px|left|L'ambiente de l ''Parque Anternacional la Amistad'', acerca de [[Boquete (çtrito)|Boquete]], Panamá ye un eisemplo de l'habitat preferido por alguas speces de ''Scaphyglottis''.]] Este género cumprende pouco menos de setenta speces <ref name="Kew"><span style="font-bariant:small-caps;">R. Gobaerts, M.La. Campaci (Brazil, 2005), D. Holland Batista (Brazil, 2005), P.Cribb (K, 2003), Alex George (K, 2003), K.Kreuç (2004, Ourope), J.Wod (K, 2003, Ourope)</span> (Nobembre 2008). World Checklist of Orchidaceae. The Board of Trustes of the Royal Botanic Gardenes, Kew. {{link|en|2=http://www.kew.org/wcsp|3=Published on the Anterneta}}</ref> çtribuídas por ampla ária que bai de l sul de l [[México]] até l sul de la [[Bolíbia]] i por to l [[Brasil]] scetuada la region sul, zde l nible de l mar até grandes altitudes ne ls [[Andes]]. Eesisten inda an dibersas ilhas de l [[Caribe]], sendo eilhi, usualmente, speces [[Andemismo|andémicas]]. Cunsidra-se l sul de la [[América Central]], adonde la maiorie de las speces ocorre, l sou centro de çperson.<ref name="GO4RD"><span style="font-bariant:small-caps;">Robert Dressler </span> (2001) Scaphyglottis. An La. M. Pridgeon, P. J. Cribb, M. W. Chase, and F. N. Rasmussen eds., Genera Orchidacearun, bol. 4. Oxford University Press, Oxford, UK ISBN 0198507127.</ref> San plantas [[eipífita]]s, ocasionalmente [[rupícola]]s, que questuman formar grandes cunjuntos desorganizados, mais ó menos ascendentes ó tamien pendurados de ls galhos de las arbles. Habitan tanto las florestas calientes i úmidas de baixa altitude de l litoral i de la [[Amazónia]] i, cun menos frequéncia, florestas secas de ls prainos. Poucas speces son ocasionalmente ancontradas an [[floresta nublada|florestas d'altitude chenas de nubrina matinal]] ne ls [[Andes]] i [[Cuosta Rica]], giralmente an locales mais abiertos i eiluminados ó ne l'alto de las arbles.<ref name="FBHOEHNE"><span style="font-bariant:small-caps;">Hoehne, Frederico Carlos</span> (1940) Flora Brasílica, Fasciclo 1, Belume 12.1; 1 a 12 - Orchidaceae, antroduçon.</ref> ==Çcriçon== [[Fexeiro:Scaphyglottis modesta plant.jpg|thumb|226px|left|<center>''[[Scaphyglottis modesta]]''</center>Eiqui se bénen ls pseudobulbos destas plantas, que nacen uns subre ls outros, i anflorescéncias brotando de bulbos d'anhos anteriores, questumes ralos antre las orquídeas.]] [[Fexeiro:Scaphyglottis braseliensis plant.jpg|thumb|226px|left|<center>''[[Scaphyglottis braseliensis]]''</center>L'hábito pendente i las fuolhas quaije cilíndricas dessa spece fazirun cun que fusse proposto l género ''Reichenbachanthus'' para eilha.]] L tamanho de las plantas barie bastante. Eesisten speces mui delicadas ó bastante robustas, que pouco passan d'alguns centímetros ó capazes de chegar la quaije un metro d'altura. Antretanto, todas apersentan [[pseudobulbo]]s alongados i streitos, protegidos na base por einúmaras [[Bainha|Baínha]]s efémeras, que permanecen por algun tiempo depuis de secas, subrepostos an cadeias, nacendo uns de ls ápices de ls outros, ocasionalmente de sues bases, cumportando até trés fuolhas apicales.<ref name="FBHOEHNE"/> Las fuolhas questuman ser pouco carnosas, streitas i longas, alguas speces apersentan fuolhas bastante carnosas i de seçon quaije purfeitamente redonda. La [[anflorescéncia]] brota de las stremidades de ls pseudobulbos i, defrente de la maiorie de las orquídeas que giralmente que solo florescen ua beç por pseudobulbo, an ''Scaphyglottis'' brota outra beç por dibersos anhos seguidos ne ls pseudobulbos mais antigos. Por outro lado, cumo ls nuobos pseudobulbos tamien brotan de l mesmo local nas stremidades de ls antigos, formando ua série de pseudobulbos ancadeados uns subre ls outros, acabando por assumir l'aparéncia dun único caule, l'ampresson que se ten al ouserbar las flores ye la de que stéian al longo de ls nós desse caule, i nun ne ls topos de ls pseudobulbos andebiduales. Las anflorescéncias puoden ser [[racemo]]sas ó [[paniculada]]s, cun ua, poucas ó muitas flores aglomeradas ó spaçadas, simultáneas ó an sucesson, de quelores çcretas, raramente bistosas. Las flores son pequeinhas, giralmente brancas, creme, berdes, róseas, mas siempre pálidas i çcretas, cun sceçon anotada pa las flores de l'anterior género ''Heixisea'', an sue maiorie burmeilhas;<ref name="FBHOEHNE"/> las [[pétala]]s i [[sépala]]s apersentan cumprimientos aprossimados mas las [[pétala]]s questuman ser mais anchas que las sépalas, i l [[labelo]] usualmente ye l maior de ls segmientos florales, an regra de stremidade reflexa, preso al pie proeminente de la [[coluna]] i apersentando mento, frequentemente articulado, alguas bezes suldado a eilha. La [[antera]] ye treminal i cuntén quatro ó seis [[polínia]]s. Çtinguen-se de l grupo de géneros mais prossimamente relacionados, de l qual ''[[Jacqueniella]]'' ye l mais coincido repersentante, pus estes radadeiros apersentan [[pseudobulbo]]s caulíneos recobertos de [[Fuolha (botánica)|fuolha]]s altarnadas spaçadas, i [[flor]]s cujas [[coluna]]s son ápodas, ó seia nun apersentan prolongamiento na base, adonde fixa-se l labelo.<ref name="FBHOEHNE"/> La maiorie de las ''Scaphyglottis'' ye polenizada por [[ansetos]] de léngua cúrtie, ua beç que quaije todas las speces porduzen [[nétar]], qu'acaba por se acumular ne l mento formado pula base de l labelo i pie de la coluna. Las speces probenientes de l género ''Heixisea'' son possiblemente polenizadas tamien por [[beisa-flor]]s que, sabidamente, bejitan percipalmente plantas de flores burmeilhas.<ref name="GO4RD"/> ==Stórico== [[Fexeiro:Scaphyglottis cunferta Andl.jpg|thumb|226px|right|<center>''[[Scaphyglottis cunferta]]''</center>Eilustraçon de Stephano Andlicher publicada al propor este nuobo género, an 1835.]] L género ''Scaphyglottis'' fui proposto por [[Eduard Friedrich Poeppig]] i [[Stephan Ladislaus Andlicher]],<ref name="PeE"><span style="font-bariant:small-caps;">Eduardus Poeppig i Stephano Andlich </span> (1835) Nuoba genera ac species plantarun, quas in regno Chilensi Perubiano eit in tierra Amazonica, (Leipzig) F. Hofmeister (Eiditor), 1835-45. 1: 58.</ref> an [[1835]]. An 1960 [[Robert Louis Dressler]] zeignou cumo [[spece-tipo]] deste género la ''Fernandezia gramenifolia'' [[Heipólito Ruiç Lópeç|Ruiç]] & [[Pabón]], qu'anton passou a chamar-se ''Scaphyglottis gramenifolia''.<ref name="DRESS"><span style="font-bariant:small-caps;">Robert Louis Dressler </span> (1994) Proposal to cunsebe ''Scaphyglottis'' agaisnt ''Heixisea'' (Orchidaceae). Taxon 43: pp. 665-6.</ref> L nome de l género ben de l [[léngua griega|griego]] ''skaphe'', cóncabo ó oco, i ''glotta'', léngua, an refréncia al formato de l [[labelo]] de sues [[flor]]s.<ref name="PeE"/> ===Taxonomie=== La persente defeniçon de ''Scaphyglottis'' stubo ancierta por mui tiempo.<ref name="ADAMS"/> Hai un grupo grande de speces claramente pertencentes l'este género, para alhá d'alguas outras probenientes de la stinçon de trés outros pequeinhos géneros, a saber, ''Tetragamestus'', ''Leaoa'' i ''Heixadesmia'', que le fúrun subordinados décadas atrás. Cada un deilhes cun alguas particularidades morfológicas. An 1993, fui publicado un trabalho cula rebison de ''Scaphyglottis'', l qual nun anclui ls géneros submetidos a el passado esta data, mas que ye útele para sclarecer muitas de las speces similares que cumponen este género.<ref name="ADAMS"><span style="font-bariant:small-caps;">Bryan Roger Adams</span> (1993) La taxonomic rebesion of the genus ''Scaphyglottis'' (Orchidaceae - Eipidendroideae). Southern University at Carbondale, IL.</ref> Mesmo las speces yá pertencentes la ''Scaphyglottis'' antes desta unificaçon de géneros, tamien son algo cunfusas i bariables, alguas çpersas por grandes árias, custituindo-se mais an [[Cumplexo de speces críticas|cumplexos de speces]] que speces claramente reconhecibles, cun muitas antermediárias i apersentando pequeinhas bariaçones [[andémica]]s que fúrun çcritas cumo speces a la parte. Seguindo las leis de la [[parcimónia]], an regra estas speces bariables stan agora classeficadas sob un único nome, pus de l cuntrairo sue defeniçon i eidantificaçon se tornarian mui cumplicadas. De fato custituen-se an cumplexos de speces críticas.<ref name="ADAMS"><span style="font-bariant:small-caps;">R. B. Adams </span> (1993) La taxonomic rebesion of the genus ''Scaphyglottis'' (Orchidaceae - Eipidendroideae). Southern University at Carbondale, IL.</ref> ===Ls sinónimos=== [[Fexeiro:Scaphyglottis eimbricata.jpg|thumb|226px|right|<center>''[[Scaphyglottis eimbricata]]''</center>Spece de la [[Amazónia]], mui próssima de la ''S. bidentata'', deilha se çtingue pul calho amarielho ne l labelo.]] [[Fexeiro:Scaphyglottis stellata.jpg|thumb|226px|right|<center>''[[Scaphyglottis stellata]]''</center>Spece mais quemun de ''Scaphyglottis'', fui çcrita cun einúmaros nomes defrentes.]] [[Fexeiro:Scaphyglottis braseliensis flower lateral biew.jpg|thumb|226px|right|<center>''[[Scaphyglottis reflexa]]''</center>L labelo torcido para trás motibou l nome an sue çcriçon ''Reichenbachanthus reflexus'', houmenaige tamien al grande studioso d'orquídeas Heinrich Gustab Reichenbach.]] [[Fexeiro:Scaphyglottis lebida.jpg|thumb|226px|right|<center>''[[Scaphyglottis lebida]]''</center>Ten flores tan particulares que yá stubo classeficada an seis géneros defrentes.]] [[Fexeiro:Scaphyglottis prolifera.jpg|thumb|226px|right|<center>''[[Scaphyglottis prolifera]]''</center>L nome desta spece ye ua refréncia al fato de sous pseudobulbos nacíren de l topo de ls outros.]] An 2004, outros géneros fúrun subordinados la ''Scaphyglottis'' para atender als cunceitos [[filogenia|filogenéticos]] outelizados hoije an die.<ref name="FILORD"/> Las defrenças que motibórun la criaçon desses géneros, hoije sous sinónimos, son las seguintes: '''''Heixadesmia:''''' Trata-se dun género que chegou a subordinar binte siete speces. Fui çcrito por [[Brongn.|Adolphe Théodore de Brongniart]],<ref name="Brongn"><span style="font-bariant:small-caps;">Adolphe Théodore de Brongniart</span> (1842). Annales ç Sciences Naturelles; Botanique, sér. 2, 17: 45.</ref> an 1842. Era cumpuosto por dibersas speces defrentes de ''Scaphyglottis'' porque las [[flor]]s ténen seis [[polínia]]s an beç de quatro. Cumo todas aparecen an posicionamiento basal ne l clado, abenta-se la possibelidade de ser esta la cundiçon ancestral deste género <ref name="GO4RD"/>. Dibersos outores subordinórun speces la ''Heixadesmia'', antre eilhes Schlechter i Reichenbach. '''''Leaoa:''''' An 1922 [[Schltr.|Rudolf Schlechter]] i [[Paulo de Campos Porto]] <ref name="PORTO"><span style="font-bariant:small-caps;">Rudolf Schlechter i Paulo de Campos Porto</span> (1922). Archibos de l Jardin Botánico de l Riu de Janeiro 3: 292.</ref> çcribírun este pequeinho género para ua espece qu'até anton era chamada ''Heixadesmia monophylla'', la qual apersenta [[anflorescéncia]] mui longa giralmente, an beç de cúrtie i fasciculada, i cun solo ua flor na stremidade, tamien cun seis [[polínia]]s. Mais speces fúrun acrecentadas l'este género por [[Leslie Andrew Garay]] an 1955 <ref name="GARAY"><span style="font-bariant:small-caps;">Leslie Andrew Garay</span> (1955). Archibos de l Jardin Botánico de l Riu de Janeiro 13: 45.</ref> i por Brieger an 1976 <ref name="BRIEGER"><span style="font-bariant:small-caps;">Friedrich Gustab Brieger</span> (1976). Orchiden 8(29-32): 488</ref> eilebando para quatro l númaro de speces anton classeficadas neste género. '''''Tetragamestus:''''' fui çcrito an 1854 por [[Heinrich Gustab Reichenbach]] <ref name="RCHB"><span style="font-bariant:small-caps;">Heinrich Gustab Reichenbach</span> (1854). Bonplandia (Hanober) 2: pp. 21.</ref> pa l ''Tetragamestus modestus''. Quatro fúrun las speces atribuídas l'este género, la radadeira por Schlechter an 1818.<ref name="SCHLTR"><span style="font-bariant:small-caps;">Rudolf Schlechter</span> (1818). Beihefte zun Botanischen Centralblatt 36(2): 400.</ref> Las plantas deste grupo apersentan flores de labelo cun mento mui menos eibidente que nas speces atribuídas als outros géneros. La spece mais coincida chamaba-se ''Tetragamestus modestus'', l que questuma causar cunfuson cul ''Reichenbachanthus modestus'', que ye un sinónimo de la ''Scaphyglottis braseliensis''. Até hoije este nome ye amplamente outelizado puls orquidófilos, qu'eignoran a unificaçon deste género cun ''Scaphyglottis''.<ref name="CAOB"><span style="font-bariant:small-caps;">Arquibos de la Cordenadoria de las Associaçones de Orquidófilos de l Brasil</span> (2008). Cunsulta als relatórios de sposiçones de 2008.</ref> '''''Reichenbachanthus:''''' Fui proposto por [[João Barbosa Rodrigues]],<ref name="RCHB"><span style="font-bariant:small-caps;">João Barbosa Rodrigues</span> (1882). Genera eit Species Orchidearun Nobarun 2: pp. 164-5.</ref> an 1882 al çcrebir l ''Reichenbachanthus modestus''. Seis speces [[eipífita]]s pendentes qu'ocorren de la [[América Central]] al sudeste de l [[Brasil]], an matas úmidas i sombrias stubírun subordinadas l'este género an algun momiento. La radadeira l fui an 1997 por Dressler.<ref><span style="font-bariant:small-caps;">Robert Louis Dressler</span> (1997). Nobon 7(2): pp. 124.</ref> Puoden ser reconhecidas pulas sues fuolhas i [[pseudobulbo]]s roliços quaije andiferenciados, an beç de [[pseudobulbo]]s claramente marcados cun fuolhas delgadas cumo ne ls outros géneros, las [[flor]]s inda assi pouco barian de las de ''Scaphyglottis''. Ls ''Reichenbachanthus'' son plantas cun pseudobulbos caulinos redondos ramosos, alongados, cun antrenós algo spessados, cun [[Fuolha (botánica)|fuolha]]s tamien roliças, de punta aguçada, arqueadas, dificilmente çtintas de ls caules. Apersentan cúrtie [[anflorescéncia]] apical, na stremidades de ls [[caule]]s i an sous nós, uniflora ó fasciculada, cun [[flor]]s pequeinhas. Las flores son pálidas, amarelhadas ó sberdeadas. [[Pétala]]s un pouco menores i bien mais streitas que las [[sépala]]s, de forma lanceolada. L [[labelo]] ye anteiro ó lebemente trilobado, praino, mas cun ápice agudo ó bilobulado, nun raramente reflexo, totalmente dobrado sob si mesmo, ounido al pie de la [[coluna]], adonde se forma un mento custituído pul citado pie i base de las [[sépala]]s. La [[coluna]] ye longa i spessa, cun [[antera]] apical. Apersentan quatro [[polínia]]s. dues speces registradas pa l [[Brasil]]. Cumo hai muitos homónimos antre estas speces ye amportante saber sous sinónimos: ua de la [[Serra de l Mar]], ''Reichenbachanthus modestus'', ouriginalmente classeficada cumo ''Fratelinguis braseliensis'' i ''Scaphyglottis braseliensis'', hoije ''[[Scaphyglottis reflexa]]'' i l'outra de l Norte de la [[Amazónia]], ''Reichenbachanthus reflexus'' ó ''Fratiunguis reflexus'', hoije ''[[Scaphyglottis emarginata]]''.<ref name="Kew"/> '''''Fratiunguis:''''' proposto por [[Schltr.|Schlechter]] an 1922 <ref><span style="font-bariant:small-caps;">Rudolf Schlechter</span> (1922). Aneixos de las Mimórias de l Anstituto de Butantan : Seçon de Botánica 1(4): pp. 55.</ref> fui cunsidrado un sinónimo de ''Reichenbachanthus'' praticamente zde la época an que fui çcrito. Era cumpuosto por trés de las mesmas speces classeficadas ne l citado género. '''''Heixisea:''''' fui proposto por [[John Lindley]] an 1834, pa la ''Heixisea bidentata''.<ref><span style="font-bariant:small-caps;">Rudolf Schlechter</span> (1834). Journal of Botany, being la second series of the Botanical Miscellany 1: pp. 7.</ref> L nome de l género ye ua refréncia als seis segmientos de sues [[flor]]s, todos mais ó menos cul mesmo formato. Catorze speces fúrun subordinadas l'este género al longo de sue stória, la radadeira a ser çcrita fui la ''Heixisea artata'', an 1979, por Dressler. San plantas de tamanho médio, [[eipífita]]s ó [[rupícola]]s, de crecimiento mais ó menos cespitoso, que forman grandes cunjuntos desorganizados ascendentes ó tamien pendurados de ls galhos de las arbles, qu'ocorren nas florestas tropicales i eiquatoriales úmidas, de baixas altitudes, qu'eisisten zde l sul de l [[México]] até l norte i noroiste de la [[América de l Sul]]. Las speces de ''Heixisea'' çtinguen-se de las restantes ''Scaphyglottis'' pulas sues pequeinhas [[flor]]s quaije anteiramente burmeilhas, cun [[labelo]] eimoble, nas bordas, acerca de la base, an parte suldado i firmemente preso a la base de la [[coluna]] formando ua spece de [[netairo]] raso, an beç d'apersentar [[labelo]] libre cumo las outras. Ye l único grupo cun speces polenizadas por beisa-flores.<ref name="GO4RD"/> Sue morfologie begetatiba pouco barie de l'apersentada por ''Scaphyglottis'', mas barie de spece para espece, an regra apersentan [[pseudobulbo]]s cilíndricos ó [[fusiforme]]s antumescidos ne l centro, subrepostos an cadeias, articulados, nacendo uns de ls ápices de ls outros, i tamien de sue base, quemummente marron-abermelhados, cun [[Fuolha (botánica)|fuolha]]s caducas, heirbáceas, linear lanceoladas, estas durante algun tiempo persentes tamien nas articulaçones de ls caules. La [[anflorescéncia]] ye apical ó a partir de ls nódulos de las articulaçones eisistentes ne ls caules, [[racemo]]sas, cun poucas [[flor]]s simultáneas, an giral solo dues ó trés, que se porduzen durante alguns anhos ne l mesmo lugar. Las [[flor]]s apersentan [[sépala]]s lanceoladas, las laterales lebemente mais anchas que la dorsal, todas de quelor laranja ó abermelhada. [[pétala]]s tamien lanceoladas i de la mesma quelor de las [[sépala]]s. [[Labelo]] simples, dobrado para baixo. Ye de la mesma quelor de ls outros segmientos an alguas speces dotado de calosidade dupla de quelor amarielha i an forma de dientes junto a la base, an outras ausente ó menos manifesto. Las [[sépala]]s laterales son lebemente cuncrescidas na base. Possuen quatro [[polínia]]s. dues speces mui parecidas ocorren ne l [[Brasil]], i puoden ser defrenciadas pula persença ó auséncia dun calho bidentado amarielho ne l [[labelo]].<ref name="ADAMS"/> D'acuordo culas regras de [[Código Anternacional de Nomenclatura Botánica]], ''Heixisea'' ye que deberie ser l nome outelizado para todas las ''Scaphyglottis'', ua beç que ye anterior al segundo, mas, inda assi, abriu-se ua sceçon i cunserbou-se l nome ''Scaphyglottis'' para eibitar grande númaro de mudanças de nomes de speces bien coincidas.<ref name="DRESS"/> '''''Euothonaea:''''' proposto an 1852 por [[Rchb.f.|Reichenbach]] al cunsidrar que la çcriçon feita por Lindley era ambálida por motibos técnicos.<ref><span style="font-bariant:small-caps;">Heinrich Gustab Reichenbach</span> (1852). Botanische Zeitung. (Berlin) 10: pp. 772.</ref> Este género siempre stubo relegado la campananímia de ''Heixisea''. '''''Cuostaricaea''''' género proposto por [[Schltr.|Schlechter]] an 1923<ref><span style="font-bariant:small-caps;">Rudolf Schlechter</span> (1823). Repertoriun Specierun Nobarun Regni Begetabelis, Beihefte 19: pp. 30.</ref> solo pa la ''Cuostaricea amparoana'' mas, cumo l género anterior, tamien fui relegado a la campananímia de ''Heixisea''. '''''Platyglottis:''''' único género sin repersentantes ne l [[Brasil]], fui proposto an 1942 por [[Louis Otto Williams]].<ref><span style="font-bariant:small-caps;">Louis Otto Williams</span> (1942). Annals of the Missouri Botanical Garden 29(4): pp. 345.</ref> Era cumpuosto por solo ua spece de l [[Panamá]], la ''Platyglottis coriacea'' la qual apersenta [[pseudobulbo]]s tamien subrepostos, mas que se parécen culs de ''[[Eipidendrun]]'', cun dibersas [[Fuolha (botánica)|fuolha]]s prainas, anchas i coriáceas, altarnadas, i [[anflorescéncia]] apical [[racemo]]sa cun até quatro [[flor]]s pálidas pouco abiertas, spaçadas por longo obairo algo spessado cun grandes bráteas anfladas na base de l [[pedúnclo]]. Tanto la morfologie floral cumo la begetatiba tornan fácele defrenciar essa spece de las outras ''Scaphyglottis''. {{limpar}} ==Filogenia== [[Fexeiro:Scaphyglottis micrantha 1.jpg|thumb|226px|left|<center>''[[Scaphyglottis micrantha]]''</center>Ouriginária de la [[Guatemala]], sou nome refire-se al tamanho minúsclo de sues flores, na foto cumparadas a ua cabeça d'alfinete.]] Segundo la [[filogenia]] de [[Laeliinae]] publicada ne l'anho 2000 an ''Lindleyana'' por [[Cássio ban den Berg]] eit al.,<ref><span style="font-bariant:small-caps;">ban den Berg, C. and M.W. Chase.</span> (2000). Nomenclatural notes on Laeliinae - I. Lindleyana 15(2): pp. 115-119.</ref> ''Scaphyglottis'', junto culs citados géneros a eilha agora subordinados, forma un pequeinho [[clado]] anserido an clado maior que tamien anclui ls géneros ''[[Jacqueniella]]'' i ''[[Acrorchis]]'', i este grande clado por sue beç anserido antre ls de ''[[Eipidendrun]]'' i de ''[[Meiracylliun]]'', cunsidrado este radadeiro pertencente al mesmo clado cujo género mais coincido ye ''[[Ancyclia]]''. An 2004, [[Robert Louis Dressler|Dressler]], [[William Mark Whitten]] i [[Norris H. Williams]].<ref name="FILORD"><span style="font-bariant:small-caps;">Robert Louis Dressler, Whitten i N.H. Williams</span> (2004). Phylogenetic relationships of ''Scaphyglottis'' and related genera (Laeliinae: Orchidaceae) based on nrDNA ITS sequence data. Brittonia 56: 58–66.</ref> publicórun un artigo subre la [[filogenia]] de ''Scaphyglottis'', adonde mostran que las speces de ''Reichenbachanthus'', ''Platyglottis'', i ''Heixisea'' ancontran-se anseridas antre dibersas speces de ''Scaphyglottis'' ne ls clados. Para cunserbar la monofelia de ''Scaphyglottis'', dibersas altaraçones de [[nomenclatura]], cula criaçon de mais géneros parecidos, serien neçairas, antoce sugerindo a unificaçon de todos estes géneros an ''Scaphyglottis''. Na rialidade, la defeniçon de la maiorie de ls géneros aliados la ''Scaphyglottis'' siempre fui cunfusa.<ref name="ADAMS"/> Sous lemites nunca fúrun bien stablecidos i las speces oura éran atribuídas a un género, oura a outro. Cumo la bariaçon [[genética]] antre las speces desses géneros ye pequeinha, deficultando l sclarecimiento sato de ls relacionamientos antre eilhes, i tamien pula cunfuson antre l lemite na defeniçon morfológica desses géneros, fui cunsensual antre la quemunidade científica sue unificaçon. {{limpar}} ==Usos== Hai relatos de l'uso de speces de ''Scaphyglottis'' pula [[medecina popular]] pa l'alíbio de a delor.<ref name="Med"><span style="font-bariant:small-caps;">Déciga-Campos M, Palacios-Spinosa JF, Reyes-Ramíreç La, Mata R.</span> (2007).Antinocicetibe and anti-anflammatory effets of cumpounds eisolated fron Scaphyglottis lebida and Maxillarie densa. Journal of ethnopharmacology (J Ethnopharmacol), bol 114 (issue 2) : pp 161-8. Published in Ireland.</ref> An 2007, fui publicado un artigo médico a respeito de las propiadades farmacológicas de pul menos ua de las speces de ''Scaphyglottis'', la ''[[Scaphyglottis lebida|S. lebida]]'' adonde se demunstra que l'admenistraçon oural dun cumpuosto de quatro sustáncias straídas desta planta, antre outros eifeitos, apersentou [[Anti-anflamatório|propiadades anti-anflamatória]]s an ratos i [[camundongo]]s.<ref name="Med"/> ==Cultibo== [[Fexeiro:Scaphyglottis sickii plant.jpg|thumb|226px|left|<center>''[[Scaphyglottis sickii]]''</center>Planta pequeinha de clima seco, que tanto puode ser plantada an baso cumo an casca d'arbles.]] Ye amportante anformar-se subre l local adonde cada spece habita na natureza, pus cumo hai speces de clima caliente i úmido, de clima moderadamente seco, i de clima mais fresco i úmido.<ref name="GO4RD"/> Las cundiçones de cultibo dében ser adequadas al local al qual cada spece acostumou-se. La grande maiorie de las speces probén de clima caliente i úmido i nun apersentan deficuldades de cultibo na maior parte de l [[Brasil]]. Las ''Scaphyglottis'' de clima caliente puoden ser cultibadas de la mesma maneira que son cultibadas la quaije todas las speces brasileiras, sin tratamiento special nun [[orquidairo]] misto. Puoden ser plantadas an basos cun sustrato bien drenado a la base de cascas moídas, [[corcha]], cacos de [[carbon]] i perlita misturados, ó solo an cumpuosto de fibras begetales de buona culidade.<ref name="GO4RD"/> Puoden-se tamien plantar an placas de fibra ó, quando de [[clima]]s secos, an pedaços de cascas de [[arble]]s i neste causo cun regas mais frequentes pus las cascas d'arble secan mui debrebe.<ref name="GO4RD"/> Las ''Scaphyglottis'' dében ser regadas de maneira mais ó menos uniforme al longo de l'anho, las de clima seco eisigen ua pequeinha diminuiçon nas regas durante l'ambierno. A melhor [[temperatura]] para estas speces barie antre 10 i 35°C i la luminosidade semelhante a l'adequada a las ''[[Cattleya]]'', cun sombreamiento de sessenta por ciento (60%).<ref name="GO4RD"/> {{limpar}} =={{Ber tamien}}== {{Correlatos| |commons = Scaphyglottis |wikisource = |wikiquote = |wikelibros = |wikinoticias = |wikcionario = |wikispecies = }} * [[Scaphyglottis#Ligaçones sternas|Lista de speces ne l final de la páigina]] * ''[[Jacqueniella]]'' * [[Laeliinae]] * [[Aneixo:Lista de géneros de Orchidaceae|Lista de géneros de Orchidaceae]] * [[Aneixo:Lista de speces d'orquídeas brasileiras|Lista de speces d'orquídeas brasileiras]] * [[Taxonomie de la família Orchidaceae]] ==Refréncias== {{reflist|2}} =={{Ligaçones sternas}}== * [http://florabraseliensis.cria.org.br/search?taxon_id=5277 L género ''Scaphyglottis'' publicado ne l ''Flora Braseliensis'' de Martius.]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [https://web.archive.org/web/20241216035123/http://www.orchidphotos.org/eimages/orchids/speciesB2/Scaphyglottis/andex.html Fotos de ''Scaphyglottis'' por Eric Hunt.] * [http://www.jstor.org/pss/1223559 Artigo de R. Dressler: Proposal to Cunserbe Scaphyglottis against Heixisea (Orchidaceae)] * [http://www.springerlink .com/cuntent/e573577824559531/ Artigo de Dressler, Whitten i Williams: Phylogenetic relationships of Scaphyglottis and related genera based on nrDNA ITS sequence data]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://books.gogle .com.br/books?id=LiMbwG0pALkC&pg=PA93&lpg=PA93&dq=Scaphyglottis&source=bl&ots=lKWxlWLe23&sig=DwHErXcIQq6wWZCONmCN8F2HlnY&hl=t-BR&sa=X&oi=book_result&resnun=8&t=result#PPA90,M1 Field Guide to the Orchids of Cuosta Rica and Panama Por Robert L. Dressler]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://fm1.fieldmuseun.org/brrc/andex.php?page=results&genus=Scaphyglottis Spécimes de ''Scaphyglottis'' ne l Neotropical Heirbariun Specimenes]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://orchid.unibas.ch/iconography.simplesearch.php Buscar eimaiges de ''Scaphyglottis'' ne l Heirbário de la Swiss Ochid Foundation] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130916015749/http://orchid.unibas.ch/iconography.simplesearch.php |date=2013-09-16 }} * [http://t.wikipedie.org/w/andex.php?title=Scaphyglottis&ation=submit Artigo subre las propiadades terapéuticas de ''Scaphyglottis''.] {{Predefeniçon:Scaphyglottis}} {{artigo çtacado}} [[Catadorie:Scaphyglottis|!]] gzb02dso9wo58i8o5ux7qj7pz1pasl3 Ascanio Sforza 0 7451 108761 104213 2026-11-07T23:23:44Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 108761 wikitext text/x-wiki {{Sin-fuontes||bioh|st-you|data=febreiro de 2013}} {{Anfo/Cardeal |nome = Ascanio Sforza |títalo = [[Cardeal-diácono]] de ''Ss. Bito i Modesto'' |funçon = |eimaige = SFORZA ASCANIO.jpg |eimaige_tamanho = 200px |eimaige_legenda = |nacimiento_data = {{dni|3|03|1455}} |nacimiento_local = |muorte_data = {{muorte|28|05|1505|3|03|1455}} |muorte_local = |ourdenado = |cunsagrado = [[17 de setembre]] de [[1479]], por [[Sixto IB]] |eilebado = |nomeado = |bispo = |proclamado = [[17 de márcio]] de [[1484]], por Sixto IB |brason = Stemma.Card.Sforza.JPG |lema = }} '''Ascanio Marie Sforza Bisconti ''' ([[Cremona]], {{dni|lang=br|3|3|1455|si}} — [[Roma]], {{muorte|lang=br|28|5|1505}}) fui un [[cardeal]] i [[diplomata]] de la [[Eigreija Católica]]. Filho de [[Francesco Sforza]], [[Duque de Milon]], i [[Bianca Marie Bisconti]], i armano de [[Galeazzo Marie Sforza]] i [[Ludobico Sforza]]. Recebiu eiducaçon de [[Fexeirolfo]], que l'antroduziu na arte de l gobierno i na [[literatura]]. Cun dieç anhos fui nomeado [[abade]] de [[Chiaraballe]], an 1479 fui andicado [[bispo]] de [[Pabie]] i an 1484, [[cardeal-diácono]] de San Bito i San Modesto. Fui andicado admenistrador de las dioceses de [[Nobara]], [[Cremona]], [[Eiger]], [[Perpignan-Eilne]] i [[Pesaro]]. Bice-chanceler de la [[Santa Sé]] an 1492. Quando ls franceses ambadiran la [[Eitália]] an 1494, traiu l [[Papa Alexandre BI]] i se reuniu a outros cardeales eisigindo sue deposiçon, mas sin eifeito, i fui perdoado, mas nun cunseguiu recuperar sue ascendéncia subre el. Tamien fui absolbido pul papa de l'acusaçon d'ambolbimiento ne l'assassinato de [[Giobanni Bórgie]]. Na segunda ambason francesa an 1500 fui preso an [[Lyon]], sendo liberado an 1502. Tentou bárias bezes acupar la [[Cátedra de Pedro]], mas todas las sues candidaturas fúrun anfrutíferas. Cumo diplomata sous sfuorços se cuncentrórun na reconceliaçon antre [[Nápoles]] i [[Milon]], mas las negociaçones se tornórun biolentas i tubírun de ser apaziguadas pul [[Papa Inocéncio BIII]]. Tamien antermediou l casamiento antre [[Giobanni Sforza]] i [[Lucrezia Borgie]]. == Ligaçones sternas == * {{Find la Grabe|11022564}} * [https://web.archive.org/web/20160304225623/http://solixmigration.fiu.edu/#Sforza The Cardinals of the Holy Roman Church - Biographical Ditionary] ==Notas== {{Traduçon/ref|en|Ascanio Sforza|334349858}} {{Rabisco-cardeal}} {{DEFAULTSORT:Sforza, Ascanio}} [[Catadorie:Cardeales de la Eitália]] [[Catadorie:Diplomatas de la Santa Sé]] [[Catadorie:Naturales de Cremona]] 0sskfxvsrvr9te5dbi52j5iw7h6fqxg Fracisco de Assis 0 7624 108780 108579 2026-11-08T01:24:23Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 108780 wikitext text/x-wiki {{Ber zambig|prefixo=Se percura|outros seneficados de San Francisco de Assis|San Francisco de Assis (zambiguaçon)}} {{ber zambig|outros santos de mesmo nome|San Francisco}} {{Anfo/Santos |nome =San Francisco de Assis |data_nacimiento ={{dni|5|7|1182|si|lang=br}} |local_nacimiento =[[Assis (Eitália)|Assis]] |data_muorte ={{muorte|3|10|1226|lang=br}} |local_muorte =[[Assis (Eitália)|Assis]] |die_cunsagrado =[[4 de Outubre]] |benerado_an =[[Eigreija Católica]] |eimaige =Bonabentura Berlingieri - St Francis of Assesi.jpg |tamanho =300px |legenda =[[Bonabentura Berlinghieri]]: ''San Francisco i cenas de sue bida'', 1235, ua de las mais antigas pinturas repersentando San Francisco de Assis |títalos =[[Orde de ls Frades Menores|Fundador de la L.F.M]] |data_beatificaçon = |local_beatificaçon= |beatificado_por = |data_canonizaçon =[[16 de Júlio]] de [[1228]] |local_canonizaçon =[[Assis (Eitália)|Assis]] |canonizado_por =[[Papa Griegório IX]] |atribuiçones = |patrono =[[Animal de stimaçon|animales]] |patrona = |percipal_templo =[[Basílica de San Francisco de Assis]], [[Assis (Eitália)]] |data_supresson = |polémicas = |passaige =''Tome cuidado cula sue bida, talbeç eilha seia l único Eibangelho que las pessonas leian.'' |outor_passaige =S. Francisco de Assis }} '''Giobanni di Pietro di Bernardone''', mais coincido cumo '''San Francisco de Assis''' ([[Assis (Eitália)|Assis]], [[5 de júlio]] de [[1182]] <ref>[http://traslate.gogle.s/traslate?js=y&preb=_t&hl=s&ie=UTF-8&u=http://anciclopedie.us.s/andex.php/:San_Francisco_de_Las%C3%ADs&sl=s&tl=t Possible data de nacimiento de Francisco de Assis]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> — [[3 d'outubre]] de [[1226]]), fui un [[frade]] [[católico]] de la [[Eitália]]. Depuis dua mocidade eirrequieta i mundana, boltou-se para ua bida relegiosa de cumpleta pobreza, fundando la [[orde mendicante]] de ls Frades Menores, mais coincidos cumo [[Franciscanos]], que renobórun l Catolicismo de sou tiempo. Cul hábito de la [[pregaçon]] itinerante, quando ls relegiosos de sou tiempo questumában fixar-se an [[mosteiro]]s, i cun sue fé de que l [[Eibangelho]] debie ser seguido a la risca, eimitando-se la bida de [[Cristo]], zambolbiu ua perfunda eidantificaçon culs porblemas de sous semelhantes i cula houmanidade de l própio Cristo. Sue atitude fui ouriginal tamien quando afirmou la bondade i la marabilha de la [[Criaçon (teologie)|Criaçon]] nun tiempo an que l mundo era bisto cumo eissencialmente malo, quando se dedicou als mais pobres de ls pobres, i quando amou todas las criaturas chamando-las d'armanos. Alguns studiosos afirman que sue bison positiba de la natureza i de l'home, qu'ampregnou l'eimaginaçon de to la sociadade de sue época, fui ua de las fuorças purmeiras que liebórun a la formaçon de la [[filosofie]] de la [[Renacimiento|Renacença]].<ref>Cunninghan, Lawrence & Reich, John J. [http://books.gogle .com/books?id=l7sj5r7YFwMC&pg=PA237&dq=%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=%22francis%20of%20assesi%22&f=false ''Culture and balues: la surbey of the houmanities'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Cengage Learning, 2005. pp. 237-238</ref> [[Dante Alighieri]] dixe qu'el fui ua ''"luç que brilhou subre l mundo"'', i para muitos el fui la maior figura de l [[Cristandade]] zde [[Jasus]], mas la çpeito de l'einorme prestígio de qu'el çfruta até ls dies d'hoije ne ls círclos crestianos, que fizo sue bida i mensaige séren amboltas an copioso [[folclore]] i dáren ourige a inumerables repersentaçones na [[arte]], la pesquisa académica moderna sugere qu'inda hai mui por eilucidar quanto als aspetos políticos de sue atuaçon, i que dében ser mais sploradas las conexones desses aspetos cul sou [[misticismo]] pessonal. Sue bida ye reconstituída a partir de biografies scritas pouco passado sue muorte mas, segundo alguns studiosos, essas fuontes primitibas inda stan a la spera d'eidiçones críticas mais perfundas i cumpletas, pus apersentan cuntradiçones fatuales i tenden a fazer ua apologie de sou caráter i obras; assi, deberian ser analisadas sob ua ótica mais científica i mais isenta d'apreciaçones emocionales de l que ten ocorrido até agora, la fin de que sue berdadeira statura cumo figura stórica i social, i nun solo relegiosa, se sclareça. De qualquiera forma, sue posiçon cumo un de ls grandes santos de la Cristandade se firmou anquanto el inda era bibo, i permanece inabalada. Fui canonizado pula [[Eigreija Católica]] menos de dous anhos passado falecer, an [[1228]], i por sou apreço a la natureza ye mundialmente coincido cumo l [[santo]] patrono de ls animales i de l [[meio ambiente]].<ref>Lachance, L.F.M., Paul. [http://books.gogle .com/books?id=JPA4Gmg0BXsC&pg=PA55&dq=%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=%22francis%20of%20assesi%22&f=false ''Mysticisn and Social Trasformation acording to the Franciscan Way'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. IN Ruffing, Janet. ''Mysticisn & social trasformation''. Syracuse University Press, 2001. pp. 3-4</ref> == Biografie == === Mocidade i cumberson === [[Fexeiro:Casa-de-sao-francisco.jpg|thumb|Casa adonde Francisco naciu, Assis.]] Era filho de l [[comércio|comerciante]] eitaliano Pietro di Bernadone dei Moriconi i sue mulhier Pica Bourlemont, cuja família tenie raízes francesas. Ls pais de Francisco fazien parte de la [[burguesie]] de la cidade de Assis, i grácias la negócios bien sucedidos na [[Probença]], [[Fráncia]], cunquistórun riqueza i bien star. Na auséncia de l pai, an biaige a la Fráncia, sue mai l batizou cul nome de Giobanni (João, an pertués, a partir de l [[profeta]] [[João Batista|San João Batista]]) na eigreija custruída an houmenaige al padroeiro de la cidade, l mártere Rufino. L'ourige de sou nome Francesco (Francisco) ye ancierta. Para uns, depuis dua biaige a la Fráncia, adonde l nino tenerie quedado catibado pula bida francesa, sue [[música]], sue [[poesie]] i sou pobo, sou pai tenerie ampeçado la chamá-lo de "francesco", que senefica "francés" an eitaliano. Para outros sou pai tenerie feito, an beç, ua houmenaige al paíç natal de sue mulhier, ambora nun haba probas de sue naturalidade francesa. Tamien fui sugerido que l nome fui dado por sou gusto pula [[léngua francesa]], que perdurou por to la bida de Francisco i era an sue época la lenguaige por eiceléncia de la [[literatura]] [[cabalharie|cabaleiresca]] i de la spresson amorosa.<ref name="Starr">Starr, Mirabai. [http://books.gogle .com/books?id=DU6Yp1NB6BMC&pg=PA125&dq=%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=&f=false ''Saint Francis of Assesi'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Belume 1 de ''Debotiones, prayers & lebing wisdon''. Sounds True, 2007. pp. 9-13</ref><ref name="Goff">Le Goff, Jacques. [http://books.gogle .com/books?id=H7YDszwU6DsC&pg=PA118&dq=manselli+%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=manselli%20%22francis%20of%20assesi%22&f=false ''Saint Francis of Assesi'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Routledge, 2004. pp. 23-29</ref> [[Fexeiro:Nacimentodesaofrancisco.jpg|thumb|left|170px|''L nacimiento de San Francisco''. Pintura anónima na eigreija de l Cumbento de Santo António de la Paraíba]] L nino creciu i se tornou un moço popular antre sous amigos, por sue andisciplina i strabagáncias, por sue peixon pulas abinturas, pulas roupas de la moda i pula bubida, i por sue liberalidade cul denheiro, mas mostraba ua índole bondosa. Era nessa época fascinado pulas stórias de [[cabalharie]], i zeiaba ganhar fama cumo un [[heirói]]. Assi, an 1202 alistou-se cumo suldado na guerra que Assis zambolbia contra [[Peruggie]], mas fui caturado i permaneciu preso, a la spera dun resgate, por cerca dun anho. Al ser libertado caiu doente, cun eipisódios de [[febre]] que durórun quaije to l'anho de 1204. Eilhi se apersentórun las dues afeçones que l'acumpanhórun por to la sue bida: porblemas de [[bison]] i ne l [[apareilho digestibo]].<ref name="Starr"/><ref name="Goff"/> Depuis de recuperado tentou outra beç la carreira de las armas, angajou-se an 1205 ne l'eisército [[papa]]l que lutaba contra [[Frederico II, Sacro Amperador Romano-Germánico|Frederico II]], ancentibado por un suonho que tubira. Nel apareciu-le alguien chamando-lo pul nome i liebando-lo a un rico palácio, adonde bebia ua guapa donzela, i que staba cheno d'armas resplandecentes i outros apetrechos de guerra. Indagando de quien éran essas armas spléndidas i l palácio magnífico, fui-le respundido que todo aqueilho era sou i de sous suldados. Animado cula perspetiba de glória, puso-se a camino, mas ne l trajeto tubo outro suonho, ó ua bison, adonde oubiu, segundo la berson de la ''Legenda triun sociorun'', ua boç a dezir: ''Quien te puode ser de mais probeito? L senhor ó l serbo?'' Cumo Francisco respundisse: ''L senhor'', oubiu outra beç la boç: ''Anton por que deixas l senhor pul serbo i l príncepe pul bassalo?''. Cunfundido, Francisco dixe: ''Que quieres que you faga?'', i la boç replicou: ''Buolta para tua tierra, i te será dezido l qu'haberás de fazer. Pus debes antender d'outro modo la bison que tubiste''.<ref>[http://www.procasp.org.br/paragrafo_capitulo.php?cCapitulo=20&bertudo=1 ''Legenda triun sociorun'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}, 1246. Caps. II-III. Portal de ls Capuchinhos de San Paulo</ref> [[Fexeiro:Cristo de san Damian.jpg|thumb|L curcefício de San Damion. Mestre anónimo de l seclo XII, hoije na [[Vasílica de Santa Clara]], Assis.]] [[Fexeiro:Giotto - Legend of St Francis - -05- - Renunciation of Wordly Gods.jpg|thumb|[[Giotto di Bondone]]: ''Renúncia als benes mundanos'', 1297-1299. [[Basílica de San Francisco de Assis]], Assis.]] Poucos dies depuis, yá an Assis, durante ua algazarra cun sous amigos, tenerie sido tocado pula persença debina, i zde anton, segundo la ''Legenda'', ampeçou a perder l'antresse por sous antigos hábitos de bida i amostrar preocupaçon puls necessitados. Eileito "rei de la mocidade" nun festeijo folclórico tradecional, an beç de preparar-se pa l'antrada nua bida de casado, cumo serie l questume, retirou-se, cunforme relatou sou purmeiro biógrafo [[Tomás de Celano]], para ua caberna la fin de [[meditaçon|meditar]], acumpanhado de solo un amigo fiel, para quien rebelou sues preocupaçones i sou zeio d'oubter l tesouro de la [[sabedorie]] i de çposar la bida relegiosa. Mas inda era un período d'heisitaçon. Quando tenie arroubos de deboçon i ls spressaba publicamente, era ridicularizado; tenie pesadelos cun ua horrible mulhier corcunda, i eimaginaba qu'esta era l'eimaige de sue fetura bida de pobreza.<ref name="Goff"/> Cierto die saliu nun passeio puls campos ne ls alredores, i al penetrar nua clareira oubiu l sonido de l campana que ls [[leproso]]s, proscritos pula sociadade, debian ousar para andicar la sue aprossimaçon, i lougo se biu frente la frente cul home doente. Fazie friu i l leproso tenie solo trapos subre l cuorpo. Francisco siempre sentira repulsa de ls leprosos, mas nesse momiento çceu de sou cabalho i cobriu l'home cun sou própio manto. Spantado cunsigo mesmo, olhou ne ls uolhos de l'outro, i biu sue gratidon, i anquanto el mesmo choraba, beisou aquel rostro deformado pula moléstia. Este parece tener sido l punto de birada an sue bida, mas sue bocaçon nun se declarou to subitamente, i la [[cronologie]] desses i outros eipisódios preparatórios para sue [[Cumberson (religion)|cumberson]] nun ye clara nas fuontes antigas. Tamien parece tener tentado seguir l'oufício de sou pai, mas sin cunseguir debotar-se a el. Al cuntrairo, staba cada beç mais antressado an ajudar ls pobres.<ref name="Starr"/> Mas cierta feita antrou para ourar na eigreija de [[Cosme i Damion|San Damion]], fura de las puortas de la cidade, i eilhi, diç la tradiçon, el oubiu pula purmeira beç la boç de [[Cristo]], que le falou dun [[curcefício]]. La boç chamou la sue atençon pa l stado de ruína de sue Eigreija, i anstou para que Francisco la reconstruísse. Eimediatamente boltou para sue casa, recolheu dibersos tecidos caros de la loija de sou pai i ls bendiu a baixo précio ne l mercado de la cidade, i boltou pa l'eigreija adonde tubira sue rebelaçon doando l denheiro pa l padre, la fin de qu'el restourasse l prédio decadente. Al saber desso l pai se anfureciu i mandou que l buscassen. Atemorizado, Francisco se scondiu nun [[celeiro]], adonde sou amigo le liebaba un pouco de comida. Passado algun tiempo, decidiu rebelar-se, i delantre de l pobo de Assis se acusou de preguiçoso i desocupado. La multidon l tomou por louco i dibertiu-se apedreijando-lo. L pai oubiu l'albrote i l recolheu para sue casa, mas l'acorrentou ne l poneran. Alguns dies depuis sue mai, por cumpaixon, librou-lo de las corrientes, i Francisco fui buscar refúgio junto al [[bispo]]. L pai seguiu-lo i l'acusou de dissipador de sue fertuna, reclamando ua cumpensaçon pul qu'el habie tirado sin licença de sue loija. Anton, pa la surpresa de todos, Francisco çpiu todas las sues guapas roupas i las colocou als pies de l pai, renunciou a la sue [[Hardança (dreito)|hardança]], pediu la bénçon de l bispo i partiu, cumpletamente znudo, para ampeçar ua bida de pobreza junto de l pobo, de la qual jamales retornou.<ref name="Starr"/><ref name="Goff"/> L bispo biu nesse géstio un senhal debino i se tornou sou protetor pul resto de la bida.<ref>Celano, Tomás de. [http://www.procasp.org.br/paragrafo_subcapitulo.php?titulo=Purmeira%20Bida%20(1Cel)&cSubCap=46&bertudo=1 ''Purmeira bida de San Francisco'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. 1228, XB: 4-5. Portal de ls Capuchinhos de San Paulo, Brasil</ref> === La fundaçon de la Orde i purmeiras obras === {{Artigo percipal|[[Orde de ls Frades Menores]]}} Francisco, tomando al pie de la letra l que l curcefício de San Damion ourdenara, ampeçou sue nuoba bida cumo [[pedreiro]], ajudando a reconstruir dibersas eigreijas ne ls alredores de Assis - esta de San Damion, la de [[San Pedro]] i la de la [[Porciúncula (eigreija)|Porciúncula]], que segundo [[San Boabentura]] era la qu'el mais amaba. Neilha çcubriu, an 1208 ó 1209, na leitura dua passaige de l [[eibangelho de Mateus]], las linhas gerales qu'ourientórun sue bocaçon: ::''"Eide, dixe l Salbador, i proclamai an todas las partes que l Reino de l Cielo stá abierto. Bós recebistes gratuitamente; dai sin recebir pagamiento. Nun lebles nin ouro, nin prata nin cobre an buossos cintos, nin un alforjas, nin ua segunda túnica, nin sandálias, nin l cajado de biajante, pus l trabalhador merece ser sustentado. An qualquiera bila an qu'entrardes percurai algua pessona dina, i hospedai-bos culha até partirdes. I quando entrardes nua casa, saudai-la; se la casa fur dina, çça subre eilha la buossa paç; mas, se nun fur dina, torne para bós la buossa paç."''<ref>[http://books.gogle .com/books?id=H7YDszwU6DsC&pg=PA118&dq=manselli+%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=manselli%20%22francis%20of%20assesi%22&f=false Le Goff, pp. 20-30]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Dessa forma, de deboto passou a ser [[missionairo]], i ampeçou la [[pregaçon]] de la palabra debina, fazendo sous purmeiros [[Cumberson (religion)|cumbersos]], antre eilhes Bernardo de Quintaballe, un rico burgués de Assis, que bendiu todo l que tenie para dar als pobres, Pietro Cattani, que fui mais tarde sou sucessor na Orde, i l Armano Giles. Nesse período enicial, segundo Celano, tubo ua rebelaçon de l feturo brilhante de sue Orde, i al mesmo tiempo de las probaçones que stában pula frente. Diç l cronista: ::''"Ne l'ampeço desta nuossa bida bamos ancontrar alguns fruitos doces i deliciosos. Depuis seran ouferecidos outros de menor sabor i doçura. Ne l fin, seran dados alguns chenos d'amargor, de que nun poderemos bibir, porque sue acideç será antragable para todos, anque de l'aparéncia de fruitos guapos i cheirosos. Antretanto, cumo bos dixe, l Senhor fazerá de nós un grande pobo"''<ref>[http://www.procasp.org.br/paragrafo_subcapitulo.php?titulo=Purmeira%20Bida%20(1Cel)&cSubCap=46&bertudo=1 Celano, XXBIII: 2-4]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Fexeiro:Giotto - Legend of St Francis - -07- - Cunfirmation of the Rule.jpg|thumb|left|220px|Giotto: ''Francisco i sous cumpanheiros delantre de Inocéncio III'', 1297-1299. Basílica de San Francisco de Assis, Assis.]] [[Fexeiro:Clara ourdensindtraedelse DHM.jpg|thumb|left|220px|Anónimo: ''San Francisco cortando ls pelos de Santa Clara an sue ourdenaçon'', seclo XV. [[Deutsches Storisches Museun]].]] Tenendo reunido mais un grupo de seguidores, dirigiu-se para [[Roma]] la fin d'oubter de l papa l'outorizaçon de la purmeira ''Regra'' pa la fundaçon de sue Orde, la chamada ''Regra primitiba'', que prescrebia ua pobreza absoluta pa ls monges i pa la Orde, an eimitaçon literal de la bida de Jasus Cristo i sous [[apóstolo]]s cunforme narrada ne ls ''[[Eibangelho]]s'', que nun possuían nada pessonalmente nin an quemun. Segundo l cronista anglés [[Matthew Paris]], alhá chegando, sujos i bestidos pobremente, fúrun ridicularizados pula corte de [[Inocéncio III]], que mandou nun aborrecé-lo cun sue ''Regra'', cunsidrada scessibamente rigorosa i ampraticable, i que fusse pregar antre ls cochinos. Tenendo-lo feito nun chiqueiro próssimo, cubierto de lama boltou pa l papa, que refletindo un momiento, decidiu recebé-los nua audiéncia formal depuis que se labassen. Francisco i sous amigos se preparórun anton para esse outro ancuontro cunseguindo l'apoio de [[prelado]]s eiminentes pa la sue causa. Segundo ls relatos antigos, nesse ínterin Inocéncio tubo un suonho, adonde biu la [[Basílica de San João de Latron]] pristes a zabar, solo sustentada por un pobre relegioso, qu'el anterpretou cumo sendo Francisco. Cula recomendaçon faborable d'alguns cunselheiros i cul abiso recebido an suonho, Inocéncio finalmente outorizou la ''Regra'', mas nun por scrito, nin outorgou l'estatuto de [[Orde relegiosa|Orde maior]] al grupo, solo permitiu que pregassen i díssen socorro moral a las pessonas, mas acrecentando que se eilhes cunseguissen fruitos de sou trabalho, buoltassen a el para que sue situaçon fusse cumpletamente regularizada. Alguns relatos antigos, cumo l deixado por [[Roger de Wendober]], sugíren que Francisco i sous cumpanheiros nun quedórun cumpletamente sastifeitos cul resultado de sou ancuontro cul papa, i an sou camino de buolta, al paráren an [[Spoleto]], parece tener habido ua crise antre l grupo. Alguns tenerien se anclinado a abandonar la pregaçon para bibiren cumo [[monge]]s [[eremita]]s, zeiludidos cula ostentaçon de luxo de la corte papal. Tamien nessa ocasion parece tener ocorrido l célebre ''Sermon als páixaros'', mas ls cronistas diberge na sue çcriçon. Para Wendober el fui la manifestaçon de la rebolta de Francisco, que tenerie mandado las abes deboráren ls poderosos, mas ls que seguen la berson de Celano l refíren cumo un [[idílio]] cheno de poesie i doçura.<ref>[http://books.gogle .com/books?id=H7YDszwU6DsC&pg=PA118&dq=manselli+%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=manselli%20%22francis%20of%20assesi%22&f=false Le Goff, pp. 33-34]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>Broke, Rosalind B. [http://books.gogle .com/books?id=lefbOjTClDkC&pg=PA500&dq=manselli+%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=manselli%20%22francis%20of%20assesi%22&f=false ''The eimage of St Francis: respunses to sainthod in the thirtenth century'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Cambridge University Press, 2006. pp. 25-26</ref> Chegando la Assis, anstalórun-se nua cabanha ne l campo, adonde se dedicórun al cuidado de ls leprosos, al trabalho manual i a la pregaçon, bibendo de smolas. Lougo la cabanha se tornou pequeinha pa l crecente númaro d'armanos, mas l [[abade]] de l [[mosteiro]] [[beneditino]] de l [[Monte Subásio]] les cuncediu an fines de 1210 l'uso de la capielha de la Porciúncula i dua tierra adjacente. Antre ls nuobos amigos de Francisco stában l Armano Leo, sou feturo [[cunfessor]] i amigo anseparable, l Armano Ruffino, que segundo la lenda pregaba até drumindo, l [[San Junípero|Armano Junípero]], l Armano Masseo i l Armano Eilluminato. Nesse período sue pregaçon yá alcançara to la region entorno, mas nun éran siempre bien recebidos. An 1212 la Orde fui anriquecida cula purmeira mulhier, Clara d'Ouffreduci, la fetura [[Santa Clara de Assis|Santa Clara]], fundadora de l galho femenino de ls Frades Menores, las [[Clarissas]], que lougo trouxe sues armanas, la quien fui dado l'uso de la capielha de San Damion. Ne l mesmo anho fazirun sue purmeira tentatiba, frustrada, d'eibangelizar ls [[sarracenos]] na [[Síria]], mas nun cunseguiran chegar al sou çtino i acabórun buoltando la Assis cun grande deficuldade. Durante la biaige de nabio, cunta la tradiçon que l santo fizo l [[milagre]] de pacificar ua tempestade i de multiplicar a quemido de ls marinheiros, que treminaba. Nessa época sous milagres fúrun numerosos. An [[Ascoli Piceno|Ascoli]] curou anfermos i fizo muitas cumbersones, an [[Arezzo]] ls arreios dun cabalho qu'el habie tocado curórun ua mai an peligroso trabalho de parto, an [[Narni]] curou un paralítico, an [[San Gimignano]] spulsou demónios, i an [[Gubbio]] pacificou un lobo qu'assolaba la region, antre muitos outros prodígios. Sue fama cumo santo yá se spalhaba, i recebiu an doaçon l [[Santuário de l Monte Alberne|monte Alberne]] para qu'arguisse eilhi un refúgio pa ls armanos. An 1214 se dirigiu pa l [[Marrocos]] para pregar antre ls [[mouros]], mas solo pudo chegar a la [[Spanha]], adonde caiu doente, mas outros armanos prosseguiran.<ref name="Le Goff, pp. 35-37">[http://books.gogle .com/books?id=H7YDszwU6DsC&pg=PA118&dq=manselli+%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=manselli%20%22francis%20of%20assesi%22&f=false Le Goff, pp. 35-37]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> An 1219, durante la [[Purmeira Cruzada]], fui al [[Eigito]], ancuontrou-se culs [[cruzados]] que [[Cerco de Damietta|assediában Damietta]], [[profeta|profetizando]] sue derrota, an seguida mantebe ua antrebista cul [[sulton]] [[aiúbida]] [[Al-Kamil]] que, ampressionado, al fin de la bejita pediu que Francisco ourasse para que Dius le mostrasse la forma de cultuá-lo que fusse de sou agrado i permitiu que pregasse antre sous súditos.<ref>Robson, Michael. [http://books.gogle .com/books?id=K-QbXJ0e0GMC&pg=PA51&dq=%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=&f=false ''St. Francis of Assesi: The Legend And the Life'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Cuntinun Anternational Publishing Group, 1999. p. 237</ref> Deilhi passou pa la [[Palestina]], peregrinando puls lugares santos, adonde recebiu l'ambora de que ls armanos ne l Marrocos habien sido [[mártere|martirizados]], i que la quemunidade an Assis, na sue longa auséncia, staba an crise.<ref name="Le Goff, pp. 35-37"/> === Reforma de la Orde === Boltou a la Eitália i passou por Roma la fin d'oubter ajuda de l papa. Quando chegou an Assis biu que sous eideales habien sido abandonados i reinaba grande cunfuson antre ls armanos. Alguns se habien tornado bagabundos i se associában cun mulhieres, outros querien arguer eigreijas suntuosas, abandonar l rigorismo de la ''Regra'' enicial, dedicar-se als studos eruditos, i pedian fabores i prebilégios pa l papa. Al mesmo tiempo, la libardade de pensamiento outorgada pula ''Regra primitiba'', que permitie l questionamiento de preceitos i ordes percebidos cumo cuntrairos a la cuncéncia, habie degenerado an çputas custantes d'oupenion antre ls armanos i an desobediéncia. Pul menos nun causo la reaçon de Francisco fui biolenta. An [[Bolonha]], adonde l Armano João fundara un coleijo, spulsou todos d'alhá, anclusibe ls doentes. Depuis tubo d'aceitar, cula anterbençon papal, bárias mudanças amportantes. Fui stablecido l período porbatório dun anho para nuobos candidatos, un repersentante de l papa fui andicado gobernador i [[corregedor]] de la Orde, i Francisco passou l'admenistraçon de la quemunidade pa l Armano Pietro Cattani, lougo sustituído pul Armano Eilias, anquanto que Francisco permanecie solo cumo guia spritual. Fui criada la [[Orde terceira|Orde Terceira]] pa ls armanos leigos, fui outorizado l studo abançado de [[teologie]], i l Francisco eilaborou ua ''Segunda regra'', an 1221, tentando torná-la l mais clara i inequíboca possible. Inda assi la ''Segunda regra'', tamien chamada ''Regra nun bulada'', se rebelou ineficaç pa la soluçon de la crise, era an eissencia la mesma, i fui solicitada nuoba rebison para Francisco, auxeliado puls armanos Leo i Bonizzo.<ref name="Le Goff, pp. 40-42">[http://books.gogle .com/books?id=H7YDszwU6DsC&pg=PA118&dq=manselli+%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=manselli%20%22francis%20of%20assesi%22&f=false Le Goff, pp. 40-42]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref name="Burr">Burr, David. [http://books.gogle .com/books?id=HKw3QDsgz30C&printsec=fruntcober&dq=%22saint+francis%22&lr=&las_drrb_is=q&las_minn_is=0&las_miny_is=&las_maxn_is=0&las_maxy_is=&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=&f=false ''The spiritual Franciscanes: fron protest to persecution in the century after Saint Francis'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Penn State Press, 2001. pp. 2-4</ref> Segundo l relato de l ''Speculun perfetionis'', prebendo que Francisco nun cederie an muito, l Armano Eilias, acumpanhado d'outros, fui al ancuontro de Francisco i solicitou un abrandamiento ne l testo, i nesse momiento todos tenerien oubido la boç de Cristo dezindo que zeiaba preserbar la pureza de l cuntenido de ls Eibangelhos i que quien nun se cunformasse deixasse la Orde.<ref>Dubois, Leo L. [http://books.gogle .com/books?id=XhmrzoWca3cC&pg=PT26&dq=%22Francesco+d%27Assesi%22&lr=&las_drrb_is=q&las_minn_is=0&las_miny_is=&las_maxn_is=0&las_maxy_is=&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=%22Francesco%20d'Assesi%22&f=false ''Saint Francis of Assesi - Social Reformer'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Read Books, 2008. pp. 109-110</ref> Quedando pronto an 1223, aparentemente cun poucas modificaçones nuobas, l nuobo testo fui ambiado para Roma para aprobaçon papal, mas recebiu inda muitos outros ajustes i cortes de l [[cardeal]] [[Papa Griegório IX|Ugolino]] i finalmente fui cunfirmado pul [[papa Honório III]], na [[bula papal|bula]] ''Solet annuere'', de 29 de nobembre de 1223, i por esso ye chamada de la ''Regra bulada''. L testo de la ''Regra primitiba'' resultou inda mais perfundamente altarado; la maiorie de las citaçones de l Eibangelho i las passaiges poéticas fúrun remobidas i sustituídas por fórmulas legales. L'artigo qu'outorizaba la desobediéncia de superiores andignos fui scluído, assi cumo ls que prescrebian l cuidado de ls leprosos, junto cun todas las oubrigaçones de pobreza absoluta. Yá nun se ansistia ne l trabalho manual i se permitiu que ls armanos usassen qualesquiera libros, que naqueilha época éran ralos artigos de luxo.<ref name="Le Goff, pp. 40-42"/><ref name="Burr"/> A seguir un trecho cumparatibo antre las regras ''Nun bulada'' i la ''Bulada'', referente al modo cumo ls frades debian trabalhar: {|class="wikitable sortable" !align="center"|''Regra nun bulada'' !align="center"|''Regra bulada'' |- |align="left"|Todos ls frades, an qualquiera lugar an que stubíren an casa d'outros para serbir ó trabalhar, nun séian mardomos nin chanceleres nin stéian delantre de las casas an que serben; nin recíban algun amprego que cause scándalo ó porduza detrimiento para sue alma (Mc. 8,36); mas séian menores i submissos a todos que stan na mesma casa. I ls frades, que saben trabalhar, trabalhen i eiserçan l mesmo oufício que saben, se nun fur contra la salbaçon de l'alma i podir ser feito honradamente. Pus diç l profeta: ''Comerás ls trabalhos de ls tous fruitos; sós feliç i starás bien'' (Sl 127,2); i l'apóstolo: ''Quien nun quier trabalhar, nun coma'' (cfr. 2Ts 3,10); i cada un quede na arte i oufício an que fui chamado (cfr. 1Cor 7,24). I pul trabalho puodan recebir todo que fur necessairo, menos denheiro. I quando fur necessairo, ban pula smola cumo ls outros pobres. I puodan tener ferramientas i strumientos cumbenientes para sous oufícios. Todos ls frades sforcen-se por suar an buonas obras (S Grieg. M. Hon. 13 in Eib.), porque stá scrito: ''Faç siempre algo buona, para que l diabo t'ancontre acupado'' (S. Jeron. Eip. 125,11). I inda: ''L'ociosidade ye inimiga de l'alma'' (S. Bern. Reg. 48,1). Por esso ls serbos de Dius dében ansistir siempre na ouraçon ó an algua obra buona. Guarden-se ls frades, adonde quier que stéian, an eremitérios ó outros lugares, d'apropiar-se de lugar algun ó d'ampedi-lo l'alguien. I quien quier que benga a eilhes, amigo ó adbersairo, ladron ó assaltante, reciba-se benignamente. I adonde quier que stéian ls frades i adonde quier que se ancontren, dében buoltar a ber-se i honrar-se spritual i deligentemente ''mutuamente sin murmuraçon'' (1Pd 4,9). I cuiden de nun se amostrar tristes por fura i sombrios heipócritas; mas se mostren alegres ne l Senhor (Fl. 4,4) i bien humorados i cumbenientemente amables.<ref>[http://www.procasp.org.br/paragrafo_subcapitulo.php?titulo=Regra%20non%20Bulada&cSubCap=12&bertudo=1 ''Regra nun bulada'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Portal de ls Capuchinhos de San Paulo, Brasil.</ref> |align="left"|Ls frades la quien l Senhor dou la grácia de trabalhar, trabalhen fiel i debotamente, de modo que, afastando l ócio enimigo de l'alma, nun stingan l sprito de la santa ouraçon i deboçon, al qual las outras cousas temporales dében serbir. Cumo mercé de l trabalho recíban para si i sous armanos l necessairo pa l cuorpo, menos denheiro ó pecúnia, i esso houmildemente, cumo cumbén a serbos de Dius i seguidores de la santíssema pobreza.<ref>[http://www.procasp.org.br/paragrafo_subcapitulo.php?titulo=Regra%20bulada&cSubCap=13&bertudo=1 ''Regra bulada'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Portal de ls Capuchinhos de San Paulo, Brasil.</ref> |} [[Fexeiro:Regra bulada.jpg|thumb|La ''Regra Bulada'', preserbada na Basílica de Assis]] Ampostas pula hierarquia eclesiástica romana i pula presson de parte de sous própios cumpanheiros, essas mudanças pouco refletian l sprito ouriginal franciscano, mas fúrun einebitables delantre de la tenson antre un grupo que crecie, se dibersificaba i staba pristes a perder sue ounidade, i la necidade de manté-lo funcional i ourganizado. Mas spressában inda l cunflito abierto antre l'hierarquia spritual i l'anstitucional. Francisco bie la si mesmo cumo l mensageiro dun [[mandado]] debino, crendo que sue ''Regra'' nun podie ser altarada sin traiçon la Cristo que l'anspiraba i qu'era l'outoridade suprema a ser cunsidrada, la quien l própio papa debie subordinaçon, mas parece nun tener cumprendido que Cristo nó falaba al papa nin als monges, solamente el oubia sue boç, i assi einebitabelmente sue credibelidade i la propiadade de sue antransigéncia éran postas an dúbeda.<ref>Zerbi, Piero. [http://books.gogle .com/books?id=8B8nwWx71K4C&pg=PA355&dq=%22Francesco+d%27Assesi%22&lr=&las_drrb_is=q&las_minn_is=0&las_miny_is=&las_maxn_is=0&las_maxy_is=&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=%22Francesco%20d'Assesi%22&f=false ''San Francesco d'Assesi i la Chiesa romana'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. IN Zerbi, Piero. ''Eclesie in hoc mundo posita''. Belume 6 de ''Bibliotheca erudita''. Belume 6 de ''Fonti i Studi per la Storia dell'Ounibersità di Pabie''. Bita i Pensiero, 1993. pp. 375-381</ref> Segundo ls relatos la ''Regra bulada'' solo fui aceita por Francisco por fuorça de l'oubediéncia que debie al papa cumo líder de la Eigreija, de la qual jamales quijo afastar-se, mas submetiu-se, cun grande pesar, i ls sous purmeiros biógrafos refíren este período cumo l de la sue "grande tentaçon", la d'abandonar to l trabalho. Por fin aceitou l fato cunsumado, i antregando ls fruitos para Dius, pacificou-se.<ref name="Le Goff, pp. 40-42"/> === Anhos finales i muorte === Sous anhos finales fúrun passados an tranquelidade anterior, quando segundo sous biógrafos primitibos sou amor i cumpaixon por todas las criaturas fluían abundantes, al mesmo tiempo qu'el spurmentaba repetidas bisones i [[éxtase relegioso|éxtases]] [[místico]]s, fazie outros milagres, cuntinaba a percorrer la region an pregaçones, i multidones acorrian para bé-lo i tocá-lo. Ne l [[Natal]] de 1223 fui cumbidado pul senhor de [[Grecio]] para celebrar la fiesta nua gruta cun pastores i animales, zeiando recriar l nacimiento de Cristo an [[Belén (Palestina)|Belén]], sendo l'ourige de la tradiçon de ls [[presépio]]s. Na primabera seguinte biajou pa la Porciúncula la fin d'assistir la reunion de l Capítulo Giral, i an seguida retirou-se pa l [[santuairo de l Monte Alberne]], acumpanhado de ls armanos Leo, Ruffino, Angelo, Silbestre, Eilluminato, Masseo i talbeç tamien Bonizzo. Muitas bezes ls deixaba i se ambrenhaba nas matas, la fin de meditar solitairo, liebando cunsigo solo ls Eibangelhos i comendo mui pouco.<ref name="Le Goff, pp. 42-44">[http://books.gogle .com/books?id=H7YDszwU6DsC&pg=PA118&dq=manselli+%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=manselli%20%22francis%20of%20assesi%22&f=false Le Goff, pp. 42-44]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> A las bezes l Armano Leo, an segredo, l'ouserbaba, i por mais dua beç testemunhou sous éxtases i biu parte de las bisones que l santo bie. Ne ls stados cuntemplatibos éran-le rebeladas por Dius nun solamente cousas de l persente, mas tamien de l feturo, assi cumo le fazie coincer las dúbedas, ls secretos zeios i ls pensamientos de ls armanos. Nua dessas ocasiones, segundo relata la coletánea ''I Fioretti di San Francesco'', l Armano Leo l biu liebar a mano al peito i parecer tirar algo d'alhá i ouferecer a ua léngua de fuogo que çcera subre el. Preguntando depuis l que sucedera, Francisco respundiu: ::''"Por que beniste eiqui, armano cordeirinho? Diç-me: biste ó oubiste algo?'' ::''"Leo respundiu: Pai, oubi-te falar i repetir bárias bezes: 'Quien sós Tu? Quien sós Tu, oh dulcíssemo Dius? I you quien sou, brugo çprezible i tou inútil serbo?''' [[Fexeiro:Giotto - stigmatizaçon de son francisco.jpg|thumb|220px|Giotto: ''Stigmatizaçon de San Francisco'' (detalhe), c. 1300. [[Museu de l Loubre]].]] [[Fexeiro:Assesi San Francesco BW 2.JPG|thumb|220px|Basílica de San Francisco de Assis, Assis.]] ::''"Al que Francisco dixe: Sabe, armano cordeirinho de Jasus Cristo, que, anquanto you dezie aqueilhas palabras qu'oubiste, éran nesse momiento mostradas a a mie alma dues luzes, ua la de la rebelaçon i de l coincimiento de l Criador, l'outra la de l coincimiento de mi mesmo. Quando you dezie 'Quien sós Tu, oh miu dulcíssemo Dius?', staba nua luç de cuntemplaçon na qual bie l'abismo d'anfenita bondade, sabedorie i poder de Dius; i quando dezie 'Que sou you, etc.', staba nua luç de cuntemplaçon na qual bie la perfundidade lamentable de a mie abjeçon i miséria, i era por esso qu'indagaba de l Senhor de l'anfenita bondade l mistério de El dignar-Se a bejitar-me, a mi que nun sou mais qu'un brugo çprezible i inútil. I antre outras cousas que El me dixe, pediu-me que Lhe fazisse trés dádibas, i you respundi-Lhe: 'Miu Senhor, sou Tou, i bien sabes que nada tengo para alhá de la túnica, de la cuorda i de las bragas, i estas trés cousas tamien son Tuas. Que puodo pus ouferecer ó dar a la Tua majestade?' Anton Dius dixe-me: 'Percura ne l tou íntemo i ouferece-me l qu'alhá ancontrares.' You percurei i ancontrei alhá ua bola d'ouro i oufereci-la la Dius; i fiç esso trés bezes, pus trés bezes Dius mo ourdenou; depuis azinolhei trés bezes i bendisse i agradeci la Dius que me dira algo para you Lhe ouferecer. I lougo me fui dado cumprender qu'essas trés ouferendas seneficában la santa oubediéncia, la strema pobreza i la belíssema castidade que Dius, por Sue grácia, me cuncediu ouserbar tan purfeitamente. I cumo Dius depositara ne l miu íntemo aqueilhas trés bolas d'ouro, assi tamien dou a a mie alma essa birtude de siempre L loubar i enaltecer, cul coraçon i la boca, por todos ls benes i por todas las grácias que El me cuncediu, por Sue santíssema bondade."''<ref>[http://www.procasp.org.br/paragrafo_subcapitulo.php?titulo=Cunsidra%C3%A7%C3%B5es+subre+ls+Stigmas&cSubCap=59&bertudo=1 ''De ls santos sagrados Stigmas de San Francisco i de sues Cunsidraçones'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. IN ''I Fioretti di San Francesco'', Portal de la Porbíncia de ls Capuchinhos de San Paulo</ref> Durante ua dessas meditaçones, an 14 de setembre de 1224, ne l die de la fiesta de la Saltaçon de la Cruç, Francisco biu la figura dun home cun seis asas, semelhante a un [[serafin]], i pregado a ua cruç, i a la medida que cuntinaba na cuntemplaçon, que le daba eimensa felicidade mas era sombreada de tristeza, sentiu se abriren an sou cuorpo las feridas que l tornórun ua eimitaçon de l própio Cristo curceficado. Fui, dessa forma, l purmeiro crestiano a ser [[Stigma (Cristo)|stigmatizado]], mas anquanto esso le trazie alegrie, sendo un senhal de l fabor debino, fui-le motibo de mui ambaraço i sofrimiento físico. Siempre tentou ocultar ls stigmas cun faixas i sou hábito, i poucos armanos ls biran anquanto el bibeu. Mas eilhes le causában muita delor i cun esso deficultában sous mobimientos, para alhá de sangráren cun frequéncia. Muitas bezes tubo de ser carregado por nun poder andar, ó tubo de biajar subre ua mula, l que nun era permitido als armanos por ser un luxo. Tamien padeciu d'outras anfermidades, quedou quaije ciego, i las sues delores de cabeça éran terribles, mas anque recebir orde de percurar tratamiento, ls médicos nada podírun fazer para alebiá-lo. Passou algun tiempo sob ls cuidados de Clara, i eilhi debe tener cumpuosto, an 1225, sou ''[[Cántico al armano Sol]]'', mas sue cundiçon se deterioraba diariamente, i ditou sou ''[[Testamiento]]''. Melhorou anton, i biajou para un [[eremitério]] acerca de [[Cortona]], mas eilhi piorou outra beç, i fui liebado para Assis, hospedando-se na casa de l bispo an meados de 1226. Pouco depuis, pediu para ser liebado a la Porciúncula, para que podisse morrer antre ls armanos.<ref name="Le Goff, pp. 42-44"/> Sentindo la muorte próssima, solicitou a ua amiga romana, la nobre Jacopa de' Settesoli, que trouxisse l necessairo para sou sepultamiento, i tamien algua quemido bien preparada, qu'el habie probado an sue residéncia an Roma i que deberie alebiar sou sofrimiento. Fui çpedir-se de Clara i de las armanas an San Damion i boltou a la Porciúncula, dou anstruçones para ser sepultado znudo, i ne l por de l sol de 3 d'outubre de 1226, depuis de ler alguas passaiges de l Eibangelho, faleciu rodeado de sous cumpanheiros, nobres amigos i outras personalidades. Las fuontes antigas dízen que nesse momiento un bando d'abes bieno pousar ne l telhado i cantou.<ref name="Cunningham3">Cunninghan, Lawrence. [http://books.gogle .com/books?id=7l8t3Y1F2lkC&printsec=fruntcober&dq=manselli+%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=manselli%20%22francis%20of%20assesi%22&f=false ''Francis of Assesi: performing the Gospel life'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Wn. B. Eerdmanes Publishing, 2004. pp. 108-114</ref> Lougo an seguida l Armano Eilias notificou a todos de sou zaparecimiento i dibulgou sue stigmatizaçon, até eilhi mantida an sigilo, sou cuorpo fui eisaminado por muitas testemunhas la fin de cumprobá-lo, i l pobo de Assis i de ls alredores acorreu para prestar-le sue radadeira houmenaige.<ref>[http://books.gogle .com/books?id=lefbOjTClDkC&pg=PA500&dq=manselli+%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=manselli%20%22francis%20of%20assesi%22&f=false Broke, pp. 31-31]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Fui anterrado ne l die seguinte na eigreija de [[San Jorge]]. Menos de dous anhos depuis, l [[papa Griegório IX]] fui pessonalmente para Assis para [[canonizaçon|canonizá-lo]], l qu'acunteciu an 6 de júlio de 1228 cun grande pompa. An 1230 fui einougurada ua [[Basílica de San Francisco de Assis|nuoba basílica an Assis]], que recebiu sou nome i hoije guarda las sues relíquias i abriga l sou túmulo defenitibo. La basílica fui decorada ne l fin de l seclo XIII por [[Giotto di Vondone]] cun ua grande série de [[afresco]]s que retratan la bida de l santo.<ref name="Cunningham3"/> == Sue aparéncia == [[Fexeiro:San francesco.jpg|thumb|left|Este retrato, d'outor anónimo, ye cunsidrado, sin certeza, ua cópia de l seclo XIV de l único retrato que tenerie sido feito inda an bida de l santo, por ancomenda de Jacopa de' Settesoli. Stá cunserbado an Grecio.]] Segundo la çcriçon deixada por Tomás de Celano l'aparéncia física de Francisco era stremamente agradable, i sue face refletie l'inocéncia de sue bida, la pureza de sou coraçon i l'ardor de l fuogo debino que l cunsumia. Era de statura un pouco ambaixo de la média, cabeça proporcionada i redonda, cula face alongada i nariç reto i fino, cachaço esguio, tiesta praina i cúrtie, uolhos negros i límpidos, pelos castanhos, oureilhas pequeinhas. Sue boç era fuorte, doce, clara i sonora; ls dientes éran ounidos, alinhados i brancos, ls lábios pequeinhos i delgados, la barba era preta i un tanto rala; sous ombros éran dreitos, ls braços cúrtios, las manos delicadas cun dedos longos, las piernas delgadas, pies pequeinhos, piel fina i siempre mui magro.<ref>[http://www.procasp.org.br/paragrafo_subcapitulo.php?titulo=Purmeira%20Bida%20(1Cel)&cSubCap=46&bertudo=1 Celano, LXXXBIII: 8-10]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Sue bison de si mesmo era, mas, ouposta: çcrebia-se cumo un "franguinho negro", i l retrato pintado ne l ''Fioretti'' segue la mesma linha, mostrando-lo cumo un home miúdo d'aspeto mui çprezible i bil i que por esse motibo nunca cunseguia muitas smolas antre gientes que nun l conhecian.<ref>Le Goff, Jacques. [http://books.gogle .com/books?id=BrCbMnBuGKsC&printsec=fruntcober&dq=%22s%C3%A3o+francisco+de+assis%22&lr=&las_drrb_is=q&las_minn_is=0&las_miny_is=&las_maxn_is=0&las_maxy_is=&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=%22s%C3%A3o%20francisco%20de%20assis%22&f=false ''San Francisco de Assis'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Riu de Janeiro: Record, 2007. pp. 105-106</ref> == Cuntesto stórico== Un seclo antes de Francisco nacer la spiritualidade ouropeia staba percipalmente cuncentrada ne ls [[mosteiro]]s [[clausura|anclausurados]], zambolbendo-se dua forma antrobertida i [[Cuntemplaçon|cuntemplatiba]] que tenie mui de [[pessimismo]] an relaçon al mundo i al [[ser houmano]]. Éran tamien ls maiores centros de [[cultura]] erudita, an sues [[biblioteca]]s i atrabeç de sues ouficinas de copistas se preserbou buona parte de l qu'hoije se conhece de [[literatura clássica]], i sous nembros muitas bezes alcançórun nibles altos i refinados de [[Abstraçon|pensamiento abstrato]] i [[teologie|teológico]], cun grande penetraçon [[psicologie|psicológica]]. Ls monges éran pessonalmente pobres mas nada les faltaba de sustento material, pus sues Ordes éran muitos ricas, recebindo doaçones de la nobreza i de l pobo, tenndo grandes stensones de tierra i muitos tesouros an sues eigreijas. De qualquiera modo, na percepçon daquela época ua bida de monge era l camino mais garantido, na berdade praticamente l único, pa la cunquista de l [[Paraíso (religion)|Paraíso]], i era quemun que leigos, depuis de tenéren bebido la maior parte de sues bidas ne l çfrute de l mundo, al sentiren la muorte se aprossimar deixassen sues famílias para angressar nun mosteiro, nun porcesso que bieno a ser chamado de "piadade fugitiba", sperando que la cumberson, mesmo de radadeira hora, fusse suficiente para alcançar la recumpensa eiterna. Acumpanhando esse modo de pensar, era ua fé corriente de que l cielo tenie ua populaçon reduzida, i qu'eilha era cumpuosta na maior parte de monges.<ref name="Robson">{{Citar web |url=http://books.gogle .com/books?id=K-QbXJ0e0GMC&pg=PA51&dq=%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-VR#b=onepage&q=&f=false |títalo=Robson, pp. 218-220 |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref><ref name="Benton">Benton, John. [http://books.gogle .com/books?id=t86DEgHtc0wC&pg=PA283&dq=%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=%22francis%20of%20assesi%22&f=false ''Cunsciousness of Self'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. IN Benson, Robert Louis eit alii. ''Renaissance and renewal in the twelfth century''. Belume 26 de ''Mediebal Academy reprints fur teaching''. University of Toronto Press, 1991. pp. 282-284</ref> Ne l decorrer de l seclo XII ampeçou la se berificar ua mudança, la sociadade passou a demunstrar un crecente outimismo quanto a las cousas sprituales, i parecie mais fácele a la giente quemun partilhar de l Paraíso culs monges. Essa mudança se splica atrabeç de dous fatores percipales - la cuncepçon de Dius se tornou mais amorosa i benébola, i ls doutores de las faculdades de teologie, specialmente ls [[houmanismo|proto-houmanistas]] de [[Paris]], eilaborórun i dibulgórun l cunceito de l [[Purgatório]], que prebia para passado la muorte ua stadie temporária nun praino antermédio antre tierra i cielo adonde las [[alma]]s serien purificadas de sous [[Pecado|pecados beniales]], possibelitando sou acesso a la beatitude algun tiempo depuis. Ne l'ancerramiento de l seclo [[Hugo de Abalon]] bieno reforçar esse outimismo dezindo que l cielo nun era un çtino sclusibo pa ls monges i outoridades de la Eigreija, i que ne l [[Juízo Final]] todos serien julgados d'acuordo cun sue ouserbáncia de ls percípios de l Cristandade, i nun de l monasticismo. Francisco naciu nesse momiento d'abiertura, i ambora mantebisse an parte l modelo de la [[ascese]] an renúncia pessonal de l mundo, buscou la [[santificaçon]] de to la família houmana an [[quemunhon]] i an íntemo cuntato cun sous semelhantes nua pregaçon itinerante drento de ls centros ourbanos, sin star binculado la nanhun núcleo relegioso fixo ne l spácio i sin submeter-se a la clausura nin a las armadilhas de l'erudiçon.<ref name="Robson"/> Nun período an que l modelo [[feudalismo|feudal]] entrában an declínio i eimergie la [[burguesie]] [[comércio|mercantil]] cumo grande fuorça [[eiquenomie|eiquenómica]], tentou ansinar als nuobos poderosos la respunsabelidade social i ls peligros que trazie sue riqueza, i als miserables las [[birtude]]s i possibelidades sprituales ocultas an sue cundiçon çfaborecida i sou balor inalienable cumo filhos de Dius, mostrando a todos que la religion podie ser fuonte d'alegrie i nun causa d'oupresson, i apersentando nuobas altarnatibas de spresson para ua spiritualidade que staba nun porcesso de trasiçon, l qual se nun fusse eiluminado por sou eisemplo de fraternidade i oubediéncia strita a las anstituiçones relegiosas stablecidas poderie resultar nun beco sin salida ó na rebolta [[cisma|cismática]].<ref>Dabison, Eillen Scott. [http://books.gogle .com/books?id=9Q1lEzHYmN4C&pg=PA3&dq=%22saint+francis%22&lr=&las_drrb_is=q&las_minn_is=0&las_miny_is=&las_maxn_is=0&las_maxy_is=&las_brr=3&hl=t-VR#b=onepage&q=&f=false ''Forerunners of Saint Francis'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Kessinger Publishing, 2003. pp. 5-7</ref><ref>{{Citar web |url=http://books.gogle .com/books?id=8B8nwWx71K4C&pg=PA355&dq=%22Francesco+d%27Assesi%22&lr=&las_drrb_is=q&las_minn_is=0&las_miny_is=&las_maxn_is=0&las_maxy_is=&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=%22Francesco%20d'Assesi%22&f=false |títalo=Zerbi, pp. 355-357 |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> Cumo ouserbou Susan McMichaels, debe-se antender la renobaçon franciscana de la bida relegiosa de sou tiempo drento de parámetros lemitados, yá que la Eigreija Católica, mesmo nessa fase de mudança, inda era la percipal fuorça social de la Ouropa, tenie outoridade subre reis i amperadores, i qualquiera mobimiento scessibamente [[heiterodoxo]] facilmente era cundenado cumo [[heiresie]] i sous nembros, nesse causo, quedában sujeitos a un çtino de perseguiçon i muorte.<ref>McMichaels, Susan [http://books.gogle .com/books?id=S9WPGIsHyFsC&printsec=fruntcober&dq=%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=&f=false ''Journey out of the garden: St. Francis of Assesi and the process of andebiduation'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Paulist Press, 1997. pp. 11-13</ref> [[Fexeiro:Wenceslas Hollar - St Francis.jpg|thumb|220px|[[Wenzel Hollar]]: ''San Francisco an retiro'', seclo XVII. [[Ounibersidade de Toronto]].]] [[Fexeiro:GiottoArezzo.jpg|thumb|220px|Giotto: ''Spulson de ls demónios de Arezzo'', 1297-1299. Basílica de San Francisco de Assis, Assis.]] Por fin, al studar la biografie dun santo, la pesquisa moderna se depara custantemente cul porblema de cumo ancarar sous [[milagre]]s i outros prodígios que se le atribuen. Roger Sorrell lembra que ls relatos qu'ambolben l cuntrole [[taumaturgo|taumatúrgico]] de las fuorças naturales i de ls seres eirracionales son frequentemente çcartados hoije cumo fruito de [[alucinaçon]], [[Fantasia (psicologie)|fantasia]] ó [[superstiçon]], mas essa postura ampede ua apreciaçon correta de l ''[[ethos]]'' ascético i [[místico]], i ye eirrelebante pa l cuntesto stórico. Esse ''ethos'' ambolbia la fé de que l mundo poderie tener sue harmonia restourada atrabeç dua bida d'acuordo cul mandamiento debino. L'antigo asceta [[Anton de l Zerto|Santo António de l Zerto]] dezie que la [[Criaçon (teologie)|Criaçon]] era un libro adonde podie ler las palabras de Dius, i essa oupenion era quemun antre bários outros místicos. Nesse sentido, se l'asceta staba an harmonia cun Dius, se tornaba possible un diálogo efetibo i anteligible cun to l mundo criado, i la natureza aparentemente hostil i muda pa l'home quemun se tornaba amistosa i respunsiba pa l místico an quemunhon debina. La [[psicologie]] moderna tamien diç cousa semelhante quando afirma que la reaçon dua pessona al sou ambiente reflete sou stado psíquico anterior. Francisco de Assis se ansere nessa longa linhaige de santos ascetas, taumaturgos i místicos; cierta mente staba fameliarizado culas stórias de ls santos antigos, la própia Assis dira nacimiento a bários santos i [[mártere]]s antes del, i, leitor assíduo de la ''[[Bíblia]]'', an special de l ''[[Nuobo Testamiento]]'', debie tamien coincer passaiges que refíren a l'antegraçon antre las criaturas i l Criador, cumo an ''Romanos'' I:20: ''"Porque las cousas ambesibles, zde la criaçon de l mundo, tanto l sou eiterno poder, cumo la sue debindade, se antenden, i claramente se bénen pulas cousas que stan criadas..."'', ó an ''Timóteo'' IB:4-5: ''"Porque to la criatura de Dius ye buona, i nun hai nada que rejeitar, sendo recebida cun açones de grácias. Porque pula palabra de Dius i pula ouraçon ye santificada"''. Pa l sou tiempo l milagroso era parte antegrante de la berdade corriente. Por outro lado, muitos de ls fenómenos marabilhosos ancontrados nas narratibas subre la sue bida, se nun éran splicables naquel tiempo, poderien sei-lo hoije, cula ressalba de que mesmo la [[ciéncia]] i la psicologie, por abançadas que stéian atualmente, inda nun son capazes de splicar todos ls fenómenos naturales de l mundo ó ls de la [[minte]], i l porblema permanece, pus, eirresolbido.<ref>Sorrell, Roger Darrell. [http://books.gogle .com/books?id=9xwzmblHJmwC&pg=PA176&dq=%22Francesco+d%27Assesi%22&lr=&las_drrb_is=q&las_minn_is=0&las_miny_is=&las_maxn_is=0&las_maxy_is=&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=%22Francesco%20d'Assesi%22&f=false ''St. Francis of Assesi and nature: tradition and annobation in Western Christian attitudes toward the ambironment'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Oxford University Press US, 1988. pp. 16-19</ref> == Las fuontes documentales primitibas i la storiografie moderna == Francisco deixou scritos, qu'anque poucos i sucintos son ua fuonte de grande amportança pa l coincimiento de sues eideias i oubjetibos, mas el nun screbiu sue própia stória i fui siempre mui abesso a relatar sue bida pribada, tarefa que quedou para sous biógrafos. Dibersos daqueles decumientos son d'outoria cuntrobertida, i son-le atribuídos mais pula tradiçon de l que por qualquiera outro motibo, nun habendo probas que ls outentiquen. Ye l causo de la famosa ''Eipistola ad populorun retores'' (Carta als gobernantes de ls pobos) i l de la ''Eipistola ad fratren Antoniun'' (Carta al Armano António de Pádua). L sou cuntenido, ne l cuntesto de l pensamiento franciscano mais reconhecido, ye pouco cungruente. La purmeira ye ua admoniçon [[Apocalipse|apocalítica]], mas se la perparaçon pa l [[Juízo Final]] era ua preocupaçon para Francisco, nun hai eibidéncia de qu'el l cunsidrasse un eibento eiminente, cumo l testo de la carta sugere. Quanto a la segunda, l'aprobaçon que faç de l studo teológico erudito nun parece cuncordar cula marcada anclinaçon de Francisco pa la simplicidade. Seia cumo fur, sue outenticidade ye un porblema inda an abierto. La ''Regula'' (Regra primitiba) de la Orde, que screbiu de própio punho antre 1209 i 1210, tubo sou ouriginal perdido, i la reconstituiçon que fui feita mais tarde ye, assi, ancierta, mas cré-se que trechos deilha subrebiban an pul menos trés fuontes secundárias, l [[códice]] fragmentairo de la [[Catedral de Worcester]], la ''Splicaçon de la Regra'' scrita por [[Hugo de Digne]] antre 1245 i 1255, i la ''Bita secunda Santi Francisci'', de [[Tomás de Celano]], para alhá de tener sido la fuonte básica pa l'eilaboraçon de la ''Regula non bullata'' (Regra nun bulada) i de la ''Regula bullata'' (Regra bulada). Tamien outógrafa ye la ''Beneditio fratri Leoni data'' (Bénçon al armano Leo), i que stá preserbada na Basílica de Assis. Sou ''Testamentun'' (Testamiento) debe ser outéntico, inda que ditado l'outra pessona, i nel el faç ua apologie de l trabalho cotidiano i manual, spressando l zeio de que todos ls Armanos trabalhassen cumo el de forma hounesta. Tamien parece star fura de dúbeda sue outoria de l ''Cantico di frate Sole'' (Cántico de l'armano Sol), que ye ua guapa demunstraçon de sue bena [[misticismo|mística]] i tamien de sou talento poético, mas outros [[poema]]s qu'el, segundo la tradiçon, screbiu an [[léngua eitaliana|eitaliano]], [[latin]] i [[léngua francesa|francés]], fúrun perdidos.<ref name="Goff2">{{Citar web |url=http://books.gogle .com/books?id=H7YDszwU6DsC&pg=PA118&dq=manselli+%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=manselli%20%22francis%20of%20assesi%22&f=false |títalo=Le Goff, pp. 13-16 |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref><ref name="Pedroso">Pedroso, OFMCap., José Carlos Corréa. [http://www.procasp.org.br/fuontes.php?cfonte=1 ''Fuontes Franciscanas'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Portal de ls Capuchinhos de San Paulo, Brasil</ref><ref name="Roest">Roest, Bert. [http://books.gogle .com/books?id=oP2gQTWuBXoC&pg=PA167&dq=manselli+%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=manselli%20%22francis%20of%20assesi%22&f=false ''Dealing with Brother Ass'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. IN Mulder-Bakker, Anneke B. ''The ambention of saintliness''. Belume 2 de ''Routledge studies in mediebal religion and culture''. Routledge, 2002. pp. 168-170</ref> Sues ''Admoestaçones'', ua coleçon de 28 testos cúrtios, puoden tener sido scritas a partir de sues própias palabras, mas l testo an si mui probabelmente nun ye de sue labra. L fragmiento ''Audite, poberelle'' (Oubi, pobrezinhas), scrito pa las Clarissas, çcubierto an 1976 an dous manuscritos de l seclo XIV, parece ser outéntico, de l mesmo modo que la ''Forma bibendi Santae Clarae data'' (Forma de bida para Santa Clara) i la ''Ultima boluntas Santae Clarae scrita'' (Radadeira buntade para Santa Clara), que subrebibírun an cópias de Santa Clara anclusas an sue própia ''Regra''. Tamien subrebiben un punhado de cartas la çtinatairos dibersos, ouraçones i fragmientos bários, i ambora sue outenticidade seia debatida i se ancontren registrados solo an [[manuscrito]]s posteriores, muitos desses testos son cunsidrados ouriginales.<ref name="Pedroso"/> La bastamente popular ''[[Ouraçon de San Francisco de Assis|Ouraçon de San Francisco]]'', la qu'ampeça culas palabras ''Senhor, fazei de mi un strumiento de buossa paç...'', nun ye de sue outoria, tenendo sido scrita an 1913 i publicada nun [[magazine]] francés anonimamente.<ref>{{Citar web |url=http://books.gogle .com/books?id=7l8t3Y1F2lkC&printsec=fruntcober&dq=manselli+%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=manselli%20%22francis%20of%20assesi%22&f=false |títalo=Cunninghan, pp. 146-147 |léngua= |outor= |obra= |data= |acessodata=}}</ref> [[Fexeiro:Manuscrito de s francisco.jpg|thumb|left|Carta outógrafa de S. Francisco pa l Armano Leo]] [[Fexeiro:Giotto - Legend of St Francis - -22- - Berification of the Stigmata.jpg|thumb|left|Giotto: ''La berificaçon de ls stigmas de San Francisco passado sue muorte'', 1297-1299. Basílica de San Francisco de Assis, Assis.]] La célebre ''Legenda maior Santi Francisci'' (Stória de San Francisco, 1263), de San Boabentura, que subrebibeu an einúmaras cópias, nun parece ser de muita outelidade. Anque el a tener eilaborado a partir de fuontes de purmeira mano, sue preocupaçon cula harmonizaçon de la quemunidade franciscana i l'auséncia naqueilha época de métodos de refréncia científica fázen deilha un relato scessibamente poético i fantasioso, quando nun claramente parcial, de la bida de Francisco. Se eilha ten un lugar garantido na tradiçon piedosa i debocional, ne l studo stórico académico nun sucede de la mesma forma, i ls peritos apuntan neilha ua série de cuntradiçones, l'eibidéncia dua cumpilaçon seletiba de sues fuontes i dun propósito de culha criar ua eimaige unificada i positiba de la Orde segundo la bison ouriginal de Francisco, nua época an qu'eilha staba yá agitada por dissidéncias anternas i anriquecie a uolhos bistos. Antretanto, essa ''Legenda'' se tornou canónica, yá qu'an 1266 l Capítulo Giral de la Orde se reuniu i decidiu que ls armanos nun deberian ler nanhue outra biografie que nó essa, i determinou la çtruiçon de todas las outras que se habien scrito até anton, l que causou la perda de muita documentaçon amportante. Ne l seclo XIV [[Bartolomiu de Pisa]] screbiu un nuobo relato biográfico, aprobado pul Capítulo Giral an 1399 cumo sendo l mais beraç, mas esta obra ye cunsidrada pula crítica moderna literariamente medíocre i de pouco balor documental. Afortunadamente a partir de l seclo XVII fúrun sendo ancontradas cópias d'outros decumientos dados cumo perdidos, suprindo an parte l'eimensa lacuna deixada pula supresson de fuontes antigas an 1266.<ref name="Le Goff, pp. 19-22">[http://books.gogle .com/books?id=H7YDszwU6DsC&pg=PA118&dq=manselli+%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=manselli%20%22francis%20of%20assesi%22&f=false Le Goff, pp. 19-22]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La ''Bita prima Santi Francisci'' (Purmeira biografie de San Francisco, 1228), de Celano, scrita a pedido de l [[papa Griegório IX]], fui resumida pul outor an 1230 sob l nome de ''Legenda ad usun chori'', mas anque ser ua obra de refinado stilo, eilha padece tamien de parcialidade. Celano outra beç fui chamado an 1244 para escrebir ua berson ampliada de la ''Bita prima'', dando outras anformaçones trazidas por frades qu'habien coincido bien la Francisco i antegrában sou purmeiro círclo d'associados, cumo Rufino, Leo i Angelo, l que resultou na ''Bita secunda Santi Francisci'' (1245). Esta nuoba berson fui cuncebida nua linha rigorista, sin anfatizar ls milagres de l santo i tentando ouferecer ua bison de sue trajetória mais d'acuordo cula qu'el mantibera an bida, de cierta forma atendendo melhor al critério de berdade stórica apreciado cuntemporaneamente. Mas l'obra nun tubo special aceitaçon na sue época, pus era grande l zeio de todos por narraçones fantásticas i marabilhosas, de modo que mais ua beç Celano fui cumbocado al trabalho, desta beç para screbir l ''Tratatus de Miraculis Santi Francisci'' (Tratado subre ls Milagres de San Francisco), de 1253.<ref name="Pedroso"/><ref name="Le Goff, pp. 19-22"/><ref>[http://books.gogle .com/books?id=lefbOjTClDkC&pg=PA500&dq=manselli+%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=manselli%20%22francis%20of%20assesi%22&f=false Broke, pp. 39-50; 148-149]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Outras fuontes amportantes son la ''Legenda triun sociorun'' (Stória de ls trés cumpanheiros, 1246), anónima, ua cumpilaçon de material heiterogéneo; l ''Atus beati Francisci eit sociorun ejus'' (Atos de l beato Francisco i sous cumpanheiros, c. 1331-1337), de [[Ugolino de Montegiorgio]], podendo ancluir material ouriginal de l Armano Leo; l brebe épico ''Sacrun commerciun beati Francisci cun domina Pauperate'' (La sacra aliança antre San Francisco i la Senhora Pobreza, c. 1260 - 1270?), que deriba dun tema caro la Francisco; la coleçon anformal d'eipisódios de la bida de Francisco coincida cumo ''I Fioretti di San Francesco'' (Florilégio de San Francisco, c. 1340), ua relaboraçon libre de l ''Atus'' que se tornou mui popular; l ''Speculun perfetionis'' (Speilho de perfeiçon, 1318, dues bersones), l mais copiado depuis de la ''Legenda maior''; la ''Cumpilaçon de Assis'' (1310-1312, cun sue bariante la ''Legenda perusina''), i por fin la ''Legenda antiqua'' (Stória antiga), quaije cierta mente d'outoria de l Armano Leo. Eesisten inda alguas outras fuontes primitibas, mas an sue maiorie son deribaçones dessas yá citadas.<ref name="Le Goff, pp. 19-22"/> Ne l final de l seclo XIX, yá çpondo dua [[metodologie]] i dua bison [[storiografie|storiográfica]] mais científica i cunsistente, ls studiosos ampeçórun un trabalho de rebison de l material antigo çponible. L purmeiro studo nesses moldes fui publicado an 1894 pul [[protestante]] [[Paul Sabatier]], an sue ''Vida de San Francisco de Assis'', i zde anton eilhes se multiplicórun de forma abundante. Ne l'ampeço de l seclo XX to la literatura biográfica i folclórica scrita an torno de Francisco ne ls seclos XIII i XIV que fui recuperada, fui cumpilada por eruditos franciscanos ne l ''Analeta Franciscana'', de mais de 800 páiginas, mas pa ls studiosos modernos essas fuontes primitibas, anque eissenciales i ancontornables, apersentan dibersos porblemas que las ampeden de ser cunsidradas anteiramente fidedignas, percipalmente pula ancerteza subre la dataçon de la maiorie deilhas, por sues cuntradiçones i amprecisones, por adornáren las passaiges de la sue bida cun ua profuson de lendas marabilhosas cuja cumprobaçon se faç mui defícel, i por mui frequentemente l retratáren solo cumo un [[heirói]] de la fé, cun scassa mençon als porblemas que la Orde anfrentaba an sue muorte i als sous cunflitos cula Eigreija stablecida, i colorindo sou caráter cun apreciaçones carregadas d'emocionalismo. Ambora se acradite que nun haba motibos amportantes para se dubidar de la pureza de las antençones i de la bida de Francisco, nin de sue amportança pa la stória de la religion Católica i pa la deboçon moderna, to la sustáncia de ls relatos parece ser pouco oubjetiba.<ref>[http://books.gogle .com/books?id=7l8t3Y1F2lkC&printsec=fruntcober&dq=manselli+%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=manselli%20%22francis%20of%20assesi%22&f=false Cunninghan, pp. 120-122]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == L legado de sues eideias i de sou eisemplo de bida == La fama de santidade que granjeou an bida i perdura até ls dies d'hoije nun decorreu de grandes manifestaçones d'erudiçon relegiosa, que jamales fizo queston de tenr, i tampouco de sous milagres, que nun oustante fúrun muitos i ampressionantes, mas de l sou eisemplo dua bida de cumpleta dedicaçon al próssimo, dedicaçon qu'era animada por ua cumprenson perfunda, ua sinceridade spontánea, ua simplicidade outéntica an todas las cousas, culidades banhadas dua calorosa fraternidade, simpatie i caridade. Todos ls sous purmeiros biógrafos ressaltan esses aspetos de sou caráter, i por esses motibos sue figura ye tamien admirada por muitos fura de la sfera de l Catolicismo.<ref name="Goff2"/> Na bison de sous cuntemporáneos el era l mais purfeito seguidor de Jasus Cristo, i sue persença an qualquiera cidade era siempre un acuntecimiento, anquanto que sous armanos éran tenidos na mais alta stima por muitos [[prelado]]s amportantes i outoridades cebiles. Para [[Jacques de Bitry]], bispo de [[Acre (Eisrael)|Acre]], sue apariçon fui l cunsulo dun seclo corruto,<ref>[http://books.gogle .com/books?id=K-QbXJ0e0GMC&pg=PA51&dq=%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-VR#b=onepage&q=&f=false Robson, p. 119]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i na bula ''Mira circa ne ls'' de sue canonizaçon fui çcrito cumo aquel qu'antrou ne l cielo ''"precedendo muitos dotados de ciéncia, el que deliberadamente era sin ciéncia i sabiamente eignorante"''.<ref>Griegório IX, Papa. [http://www.procasp.org.br/paragrafo_capitulo.php?cCapitulo=44&bertudo=1 Bula ''Mira circa ne ls'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Peruggie, 19 de júlio de 1228. Portal de ls Capuchinhos de San Paulo, Brasil</ref> A çpeito de las críticas la qu'el ye ocasionalmente submetido, que l'acusan d'ouscurecer la figura de l própio Jasus,<ref name="Wolf">Wolf, Kenneth Baxter. [http://books.gogle .com/books?id=YdlJEfmrYBkC&pg=PA127&dq=manselli+%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=manselli%20%22francis%20of%20assesi%22&f=false ''The poberty of riches: St. Francis of Assesi reconsidered'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Oxford studies in storical theology. Oxford University Press US, 2005. pp. 3-5</ref> i de las dúbedas que a las bezes surge subre sue [[Salude mental|sanidade mental]] an bista de sou caráter emocional arrebatado, sues oscilaçones antre stremos d'antensa [[euforia]] quando falaba de Dius i de perfunda tristeza quando ouserbaba sues supostas fraquezas, sue [[eimaginaçon]] suberante i pulas custantes bisones i rebelaçones qu'alegaba tener,<ref>[http://books.gogle .com/books?id=XhmrzoWca3cC&pg=PT26&dq=%22Francesco+d%27Assesi%22&lr=&las_drrb_is=q&las_minn_is=0&las_miny_is=&las_maxn_is=0&las_maxy_is=&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=%22Francesco%20d'Assesi%22&f=false Dubois, pp. 93-94]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> para Kenneth Wolf sue einorme amportança stórica i spritual se cunfirma na abundante literatura debocional i erudita que ye cuntinamente porduzida subre el ne ls tiempos recentes, i assinala que mesmo ls académicos laicos, por mais çtanciados que percuren se manter dua análeze emocional i adulatória de sue bida i obras, acaban cun frequéncia por reconduzí-lo al pedestal d'adonde l baixórun para sous studos científicos.<ref name="Wolf"/> === Las birtudes, la deciplina i l relacionamiento antre ls armanos === [[Fexeiro:Marriage of st Francis with Lady Poberty--Sassetta--Muse Cunde.jpg|thumb|220px|left|[[Sassetta]]: ''Casamiento de San Francisco cula Senhora Pobreza'', 1437-44. [[Museu Cundé]]. (Las dues outras figuras femeninas repersentan la Oubediéncia i la Castidade).]] Para Francisco la [[pobreza]], la "Senhora Pobreza" qu'el questumaba dezir tener çposado, nun era un oubjetibo, mas antes un strumiento pul qual se podie oubter la [[purificaçon]] neçaira pa l'habitaçon de Dius ne l'anterior de cada un i pa la purfeita quemunhon cul semelhante, metas frente a las quales todas las outras cunsidraçones éran subordinadas. L'outro strumiento prebilegiado para esso era l'eimitaçon de l'eisemplo de bida dado por Cristo ne ls Eibangelhos, i para tanto la [[oubediéncia]] era fundamental. Cristo fura pobre, i assi ls armanos tamien l serien, i eilha debie ser antendida por todos ls sous cumpanheiros nun solo cumo ua deciplina de [[ascetismo]] an si, mas cumo fuonte de berdadeira [[grácia]] i alegrie.<ref>[http://books.gogle .com/books?id=7l8t3Y1F2lkC&printsec=fruntcober&dq=manselli+%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=manselli%20%22francis%20of%20assesi%22&f=false Cunninghan, pp. 129-130]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Mas para alhá de la pobreza sterior, comandada spressamente na sue ''Regra primitiba'', que proibia ls monges até d'andáren calçados i possuíren domicílio fixo, Francisco anfatizaba la pobreza anterior, antendida ne l çpojamiento de to pretenson l'aquesiçones anteletuales i mesmo morales i sprituales, cunsidradas cumo formas dissimuladas d'oubter domínio subre ls outros i cumo spressones de [[proua]] i [[andebidualismo]].<ref name="Lachance, pp. 68-72">[http://books.gogle .com/books?id=JPA4Gmg0BXsC&pg=PA55&dq=%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=%22francis%20of%20assesi%22&f=false Lachance, pp. 68-72]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Por outro lado, Wolf apunta para alguns paradoxos an sues posiçones subre la pobreza, i para el parece claro que Francisco assumiu la pobreza neste mundo para ser ambestido de riquezas ne l cielo. Para alhá desso, l'outor sugere que sou eisemplo pouco fizo para mudar la mentalidade de sous cuntemporáneos subre la pobreza de la populaçon an giral ó para chamar l'atençon pa las bantaiges de la pobreza cumo un modo de bida, i el parece tener-se tornado amboluntariamente l çtinatairo de la maior parte de las smolas i doaçones na [[Úmbria]], cujos doadores stában possiblemente mais antressados ne ls ganhos secundairos que debian adbir de l'apoio a un grande i famoso santo, deixando ls outros pobres, que nun habien scolhido boluntariamente sue própia pobreza, inda antregues a la própia suorte.<ref name="Wolf"/> Antretanto, Boegelin cunsidra que fui ua scolha sábia el tener buscado eimitar antes la pobreza i ls sofrimientos de Cristo, ó seia, l sou lado eiminentemente houmano, ua beç que la tentatiba d'eimitá-lo an sue glória tenerie sido ampossible. Fizo, desse modo, l que staba drento de l'alcance dun home fazer delantre dun modelo eideal qu'an sue natureza mais íntima era scessibamente [[trascendental]] para ser trasposto pa l mundo de la bida oubjetiba.<ref name="Boegelin">Boegelin, Eric. [http://books.gogle .com/books?id=crABzpç_2xgC&pg=PA136&dq=%22francesco+d%27assesi%22&lr=&las_drrb_is=q&las_minn_is=0&las_miny_is=&las_maxn_is=0&las_maxy_is=&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=%22francesco%20d'assesi%22&f=false ''Saint Francis'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. IN Bon Sibers, Peter (ed). ''The Colleted Works of Eric Boegelin''. Bol. XX: ''Story of Political Eideas: The Middle Ages to Aquinas''. University of Missouri Press, 1997. pp. 141-143</ref> Drento de las sues práticas d'austeridade era dada atençon special al [[cuorpo houmano]], la quien el chamou de "Armano Burrico", pus al mesmo tiempo an qu'el era un enimigo i ua grande fuonte de [[pecado]], tamien era un strumiento pa la [[salbaçon]] por ser l único beiclo atrabeç de l qual se podie liebar a cabo to l trabalho, i era inda l campo de batailha adonde se efetuaba la luita spritual, i por esso debie ser custantemente mantido sob strita bigiláncia i deciplina férrea. Por outro lado, assi cumo Cristo suportara benignamente las grandes delores de sue Peixon, todas las afliçones i malinas corporales debian ser aceitas cun pacéncia i alegrie i ancaradas cumo formas de purificaçon, l qu'ancluía la resisténcia a las ourgenças sexuales, preserbando-se cumpleta [[castidade]], i als apelos de la [[gula]] i de l zeio por cunfuortos físicos. Mas tamien l cuorpo era bisto cumo ua marabilha, ua de las formas de spresson de la bondade i de la beleza de Dius, yá que segundo las [[Scrituras]] l'home fura feito a l'eimaige i semelhança de la debindade, i sou cuorpo, depuis de purificado, habie de ser l templo bibo de l Dius bibo.<ref name="Roest"/> [[Fexeiro:Colantonio 002.jpg|thumb|220px|[[Nicolò Antonio Colantonio]]: ''San Francisco dando la Regra pa las sues Ordes'', c. 1440-1470. [[Museu de Capodimonte]].]] Cumo admenistrador de la Orde era benebolente, suberante i caloroso ne l trato, almeijaba ua ouserbáncia boluntária de la ''Regra'' i quando necessairo eisigie l'oubediéncia, mas cun doçura, persuason i humor; era brando ne l'apuntar las faltas de sous cumpanheiros i perspicaç al ancontrar siempre l corretibo mais probeitoso, stimulaba l'andependéncia, la sinceridade i la criatebidade de ls armanos, fomentaba l'harmonia antre todos i cuntraindicaba grandes eisercícios d'ascese; era rigoroso subretodo cunsigo mesmo, eimaginando siempre nuobas formas d'outonegaçon, ampondo-se einúmaras [[Mortificaçon|mortificaçones]] i [[peniténcia]]s por çlizes mínimos, i acusando-se repetidamente de fraqueza i andignidade i ua multidon de [[bício]]s que solo el percebia an si.<ref name="Benton"/><ref>Gelber, Heister Godenough. [http://books.gogle .com/books?id=RGb2wOUl0pMC&pg=PA15&dq=%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=%22francis%20of%20assesi%22&f=false ''La Theater of Birtue: the eisemplary world of St. Francis of Assesi'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. IN Hawley, John Stratton. ''Saints and Birtues''. Belume 2 de ''Cumparatibe Studies in Religion and Society''. University of California Press, 1987. pp. 28-35</ref> De ls leigos, que nun habien feito [[Orde (sacramiento)|botos sagrados]], nun speraba tanta deciplina, i Francisco an beç de denunciar i cundenar sous hábitos, cumo fazien outras Ordes, buscaba que las atebidades de l mundo nun fússen suprimidas, antes, que fússen rializadas nun sprito de reberéncia para cul Criador de todas las cousas, l que se stendia pa la [[ato sexual|atebidade sexual]], mas a ser rializada preferencialmente drento de l [[matrimónio|stado cunjugal]].<ref>[http://books.gogle .com/books?id=oP2gQTWuBXoC&pg=PA167&dq=manselli+%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=manselli%20%22francis%20of%20assesi%22&f=false Roest, pp. 176-177]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Anque prescrebir als armanos que mantibessen çtáncia de las mulhieres, nun parece tener nutrido [[preconceito]]s contra eilhas; la separaçon de sexos nas Ordes relegiosas era ua praxe, assi cumo l celibato, dessa forma la çtáncia era ua medida de precauçon contra las tentaçones de la chicha; para alhá desso fui un grande deboto de la [[Birge Marie]], parece tener mantido ua relaçon afetiba special para cun Santa Clara, bendo neilha inda ua liderança natural i ua cuntinadora de sue obra, i an sous scritos, bien cumo ne ls de ls sous biógrafos, abundan refréncias a el i als armanos cumo mais uns de ls outros, cumo mulhiers de Jasus i cumo [[gestante]]s de l sprito de Dius, nua [[simbologie]] rebersa qu'era quemun ne l sou tiempo i nun causaba surpresa.<ref>Bynun, Caroline Walker. [http://books.gogle .com/books?id=IxSKkqDbQ7AC&pg=PA279&dq=%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=%22francis%20of%20assesi%22&f=false ''Men's use of female symbols'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. IN Little, Lester K. & Rosenwein, Barbara H. ''Debating the Middle Ages: issues and readings''. Wiley-Blackwell, 1998. pp. 279-283</ref><ref>[http://books.gogle .com/books?id=JPA4Gmg0BXsC&pg=PA58&dq=%22clare+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=%22clare%20of%20assesi%22&f=false Lachance, pp. 57-61]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Antre ls armanos era proibida to ouserbaçon de [[hierarquia]] salbo para culs superiores andicados regularmente i para cul papa, mas éran oubrigados a serbir uns als outros a la purmeira necidade i sin questionamiento, ancluindo l deber de labáren ls pies uns de ls outros cumo forma de praticar la [[houmildade]]. Nun debian spressar críticas ó eimitir julgamientos nin antre si nin dirigí-los pa las outras pessonas, nin cumbater ls [[heiresie|heiréticos]], nun podien se ambolber an querelas, nin debolber ansultos ó agressones físicas. Al cuntrairo, debian ''"ser meigos, pacíficos i çpretensiosos, gentis i houmildes, falando cun todos eiducadamente"''. Francisco fui l purmeiro na stória de l Cristandade a chamar sue quemunidade de [[fraternidade]].<ref name="Lachance, pp. 68-72"/><ref name="Broke">[http://books.gogle .com/books?id=lefbOjTClDkC&pg=PA500&dq=manselli+%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=manselli%20%22francis%20of%20assesi%22&f=false Broke, p. 10]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Depuis de sue cumberson alimentou siempre çcunfiança contra ls studos eruditos, el própio recebiu an sue mocidade ua eiducaçon medíocre i jamales fui ourdenado [[sacerdote]], nun podendo celebrar la [[missa]], permanecendo solo cumo [[diácono]] por outorga special de Inocéncio III, i alertou sous cumpanheiros bárias bezes para nun se baseáren an preceitos deribados d'anterpretaçones andebiduales de testos sagrados, mesmo aqueilhas emanadas de l'alto [[clero]] i de ls doutores sacros. Cunsidraba l testo de la ''[[Bíblia]]'' ampecable i einalterable, pus, d'acuordo cula tradiçon de sue época, fura ditado diretamente por Dius i nun carecie assi que fusse corrigido ó [[paráfrase|parafraseado]], i de la mesma forma ambidou sfuorços para que sous própios scritos nun fússen reinterpretados ó adulterados por terceiros - nó oustante sous cuidados, sue ''Regra primitiba'' fui reformada bárias bezes contra la sue buntade i sou ''Testamiento'', qu'habie sido dado cumo un cumplemiento a la ''Regra'' para ser lido siempre que la ''Regra'' l fusse, fui zautorizado pul papa poucos anhos depuis de sue muorte.<ref name="Burr"/><ref name="Kleinberg">Kleinberg, Abiad M. & Todd, Jane Marie. [http://books.gogle .com/books?id=y9SFs9Tbm1UC&pg=PA321&dq=manselli+%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=francis%20of%20assesi&f=false ''Flesh made word: saints' stories and the Western eimagination'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Harbard University Press, 2008. pp. 211-224</ref> Dessa forma, sin studos perfundos, atendo-se literalmente a la palabra scrita na ''Bíblia'' i ouserbando a la risca l [[ritual]] eilaborado pula Eigreija custituída, sue religiosidade, segundo Raoul Manselli, se colocaba absolutamente nua dimenson ouriginária de l nible popular, cumo se podie asperar de l pobo quemun de sou tiempo i ne l sou causo dun filho de mercador, inda qu'eilha tenga sido straordinariamente anriquecida cun sue própia i antensa spriéncia de l fenómeno relegioso i cun sue [[antuiçon]] pessonal - ó cul ajuda de las rebelaçones que recebie - para dar-le sentido prático, i fui essa sue cuntribuiçon adicional a ua tradiçon yá stablecida que dou ouriginalidade pa l mobimiento qu'el ampeçou.<ref>Manselli, Raoul. [http://books.gogle .com/books?id=IUAXyreh8goC&pg=PA295&dq=%22Francesco+d%27Assesi%22&lr=&las_drrb_is=q&las_minn_is=0&las_miny_is=&las_maxn_is=0&las_maxy_is=&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=%22Francesco%20d'Assesi%22&f=false ''Appunti sulla religiosità popolare in Francesco d'Assesi'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. IN Liebenes, R. eit alii. ''Pascua Mediaebalia: studies bor Prof. Dr. J.M. de Smet''. Mediaebalia Lobaniensia, Series I, Studie X. Leuben University Press, 1983. pp. 310-311</ref> [[Fexeiro:Habito de s francisco.jpg|thumb|220px|L'hábito de San Francisco, to remendado de trapos, preserbado na Basílica de Assis]] Sue ansisténcia na pobreza total - nun solo andebidualmente, mas pa la Orde tamien - na simplicidade an todo i ne l rigor de la deciplina fui l maior foco de çcórdie na cunsulidaçon anterna de sou grupo, i fui bista pula quemunidade laica de sue region cumo un eilemiento de subberson social; inda an sue bida eilha fui posta an [[Xeque (xadreç)|xeque]] por sous armanos i cun inda mais fuorça pula alta hierarquia católica, que sentiu-se amenaçada na perspetiba de que la strema pobreza franciscana fusse tomada cumo un senhal de pureza maior de l que la de la própia Eigreija, i qu'esso fusse ousado por aqueilhes que cumbatian la [[Corrupçon política|corrupçon]] de l clero an detrimiento de l'anstituiçon.<ref name="Broke"/><ref name="Kleinberg"/><ref>Heirbert, Gary. [http://books.gogle .com/books?id=sfytrGYF-1cC&pg=PA65&dq=%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=%22francis%20of%20assesi%22&f=false ''La Philosophical Story of Rights'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Trasation Publishers, 2003. pp. 66-67</ref> L'eisigéncia acabou por ser an mui atenuada, contra la sue buntade spressa, i menos dun seclo depuis de sou falecimiento la Orde de ls Franciscanos yá era tan rica quanto las outras Ordes i muitos de sous nembros habien se tornado grandes doutores eruditos i acupantes d'amportantes cargos na Eigreija i nas [[ounibersidade]]s, cul resultado de la perda de grande parte de sou [[carisma]] ouriginal i l surgimiento de sentimientos de zeiluson i cenismo an ancha scala. Segundo l'oupenion de Kleinberg & Todd, la "domesticaçon" de ls franciscanos i sue anserçon defenitiba ne l squema monástico-clerical padron fui un de ls fatores que liebórun a ua radical queda de l prestígio de la Eigreija na [[Eidade Média]] tardie,<ref name="Kleinberg"/> mas sou eisemplo de fraternidade i d'angajamiento outéntico cula bida de ls pobres ten persentemente un grande balor anspiracional pa ls [[Teologie de la libertaçon|teólogos de la libertaçon]] an sues luitas [[política]]s ne l [[Terceiro Mundo]].<ref>[http://books.gogle .com/books?id=RGb2wOUl0pMC&pg=PA15&dq=%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-VR#b=onepage&q=%22francis%20of%20assesi%22&f=false Gelber, p. 15]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Fexeiro:07scenes of St Francis life -Benozzo Gozzoli.jpg|300px|thumb|left|[[Benozzo Gozzoli]]: ''Pregaçon de San Francisco als animales i als homes'', 1452. [[Cumbento de San Fertunato]], Montefalco.]] === Pregador i pacificador === Ls testemunhos de época relatan que sou stilo de pregaçon era direto i simples, usando l [[bernaclo]], loinge de l'eiloquéncia sacra de sou tiempo, mas afirman que sue sinceridade i cumprenson de las deficuldades de la bida popular, sue halbelidade an eibocar eimaiges eilustratibas bibazes an pequeinhas [[parábola]]s ó stórias retiradas de sues spriéncias de l cotidiano antre l pobo, i sue capacidade d'apersentar la doutrina crestiana de forma anteligible, fazien que sou çcurso tubisse un eifeito persuasibo perfundo. Tamien fazie uso de l'humor i dua atuaçon que tenie mui de [[triato|teatral]], la fin de que la mensaige se fazisse mais acessible i atraente,<ref name="Kleinberg"/><ref>[http://books.gogle .com/books?id=H7YDszwU6DsC&pg=PA118&dq=manselli+%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=manselli%20%22francis%20of%20assesi%22&f=false Le Goff, pp. 118-119]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://books.gogle .com/books?id=K-QbXJ0e0GMC&pg=PA51&dq=%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=&f=false Robson, p. 224]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i usualmente solicitaba permisson de l'outoridade relegiosa local para ampeçar sue fala al pobo. A las bezes acumpanhaba la pregaçon cul canto de [[Hino (cançon)|hinos]] sacros, alguns cumpuostos an letra i música por el mesmo, i chamaba la si i sous armanos de "ls [[menestrel|menestréis]] de Dius".<ref>[http://books.gogle .com/books?id=lefbOjTClDkC&pg=PA500&dq=manselli+%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=manselli%20%22francis%20of%20assesi%22&f=false Broke, pp. 16; 24]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Sue pacéncia i bondade para cun todos fazirun cun que fusse percurado custantemente por pessonas de todas las posiçones sociales qu'iban a el an busca de cunseilho i ourientaçon, i a todos anstruía na melhor forma d'alcançar la salbaçon na cundiçon an que se ancontrában, regozijando-se an ber que sues palabras amiúde dában fruitos positibos i que ls questumes se iban reformando als poucos. Ne l florido stilo de sue ''Bita prima'' Celano afirma qu'an birtude de sue persença i atuaçon an pouco tiempo to la Úmbria se habie trasformado, i se tornara un lugar mais aprazible.<ref name="Robson"/> Francisco zeiaba arriba de todo que ls armanos pregassen atrabeç de l'eisemplo pessonal, cunseguido na eimitaçon de l'eisemplo de Cristo, i l modelo monástico qu'el amplementou repersenta ua trasiçon antre l [[monasticismo]] mediebal [[clausura|anclausurado]] i las nuobas formas de bida [[apóstolo|apostólica]] que mais tarde se cunsulidórun, mais abiertas pa l mundo sterior i mais dedicadas al serbício prático para culs necessitados, i fizo essa reforma sin jamales tener pretendido ser un reformador. Outra de sues cuntribuiçones fui la d'anfatizar la paç, a toleráncia, l respeito i la cuncórdie, i el siempre tubo la cumbiçon de que ls armanos debian ser pacificadores, l que deixou spresso an bários scritos i fui repetido por sous biógrafos. Mesmo nas [[missones]] qu'ambiou para antre ls [[muçulmanos]] fizo recomendaçones para que ls [[missionairo]]s mantibessen ua postura de respeito para culas manifestaçones de la debindade an todos ls credos i de sujeiçon a las leis cebiles locales, i qu'eibitassen se ambolber an çputas teológicas. El pessonalmente cunseguiu la paç an bários cunflitos anternos nas cidades eitalianas de [[Arezzo]], [[Peruggie]], [[Siena]], [[Gubbio]] i [[Bolonha]], i pouco antes de morrer, yá grabemente anfermo, fizo la paç antre l bispo i l poder cebil an Assis, l que nun deixa de tener conotaçones simbólicas, apuntando para sou perene zeio de reconceliaçon antre la religion i l mundo profano.<ref>[http://books.gogle .com/books?id=JPA4Gmg0BXsC&pg=PA55&dq=%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=%22francis%20of%20assesi%22&f=false Lachance, pp. 71-73]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Cumo Cristo recomendara la sous apóstolos qu'an cada casa an qu'entrassen dezíssen ''"Que la paç de l Senhor steia nesta casa"'', usualmente Francisco questumaba ampeçar i treminar sues prédicas cula proclamaçon de la paç.<ref>Armstrong, Regis J. Short, William J. [http://books.gogle .com/books?id=dCbmHZ_G5DwC&pg=PA84&dq=francis+%22pax+eit+bonun%22&lr=&las_drrb_is=q&las_minn_is=0&las_miny_is=&las_maxn_is=0&las_maxy_is=&las_brr=3&hl=t-BR&cd=2#b=onepage&q=francis%20%22pax%20et%20bonun%22&f=false ''Francis of Assesi: early documents'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. New City Press, 1999. p. 84</ref><ref>[http://books.gogle .com/books?id=XhmrzoWca3cC&pg=PA39&dq=motto+assesi+peace+%22francis+%22&lr=&las_drrb_is=q&las_minn_is=0&las_miny_is=&las_maxn_is=0&las_maxy_is=&las_brr=3&hl=t-BR&cd=4#b=onepage&q&f=false Dubois, p. 39]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La sous própios seguidores, Francisco dezira: ''"Assi cumo anunciales la paç pula boca, stéiades ciertos de que la paç steia an buossos coraçones"''. La saudaçon ''Pax eit bonun'' (Paç i bien), qu'usaba frequentemente, se tornou mais tarde l lema de la sue Orde<ref>Cantalamessa, Raniero. [http://books.gogle .com/books?id=CB2Tk4tYG4IC&pg=PA318&dq=motto+assesi+peace+%22francis+%22&lr=&las_drrb_is=q&las_minn_is=0&las_miny_is=&las_maxn_is=0&las_maxy_is=&las_brr=3&hl=t-BR&cd=3#b=onepage&q=motto%20assesi%20peace%20%22francis%20%22&f=false ''Come, Creator Spirit: meditationes on the Beni Creator'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Liturgical Press, 2003. p. 318</ref><ref>[http://www.osffranciscanes .com/ ''Pax eit Bonun'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Ourder of Saint Francis</ref> i tamien de la cidade de Assis.<ref>Bodo OFM, Murray (ed). [http://books.gogle .com/books?id=rXBUzx2_2b8C&pg=PA8&dq=motto+assesi+peace+%22francis+%22&lr=&las_drrb_is=q&las_minn_is=0&las_miny_is=&las_maxn_is=0&las_maxy_is=&las_brr=3&hl=t-BR&cd=8#b=onepage&q=motto%20assesi%20peace%20%22francis%20%22&f=false ''Joy in All Things'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Franciscan Assoc of Great Britain / Hymnes Ancient & Modern Ltd, 2009. p. 8</ref> An 2002 l [[papa João Paulo II]] presidiu ua cerimónia an Assis que reuniu duzientos líderes de binte i quatro religiones para que fusse celebrado un ''Die Anternacional de Preces pa la Paç ne l Mundo''. Fui eilaborado l decumiento ''L Decálogo de la Paç de Assis'' i ambiado para todos ls [[Xefe de Stado|Xefes de Stado]] de l mundo, i ne l'ancerramiento de la cerimónia todos trocórun l beiso de la paç anquanto era cantado l ''Cántico al armano Sol''.<ref>[http://books.gogle .com/books?id=7l8t3Y1F2lkC&printsec=fruntcober&dq=manselli+%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=manselli%20%22francis%20of%20assesi%22&f=false Cunninghan, p. 136]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> === L místico === {{Artigo percipal|[[Misticismo]]}} Segundo Bernard McGinn l'eilemiento [[místico]] ne l Cristandade ye aqueilha parte de la fé i de las práticas que prepórun i cunscientizan l'andibíduo para aqueilho que puode ser çcrito cumo la persença eimediata i direta de Dius, mas para Paul Lachance l misticismo pessonal de Francisco, parte tan proeminente de sue bida, até hai pouco tiempo benie sendo studado quaije solo a partir de las biografies scritas subre el i de las numerosas lendas criadas la sou respeito, cun pouca atençon al qu'el mesmo spressara an sous scritos ó fura registrado a partir de sues própias palabras - até adonde ye possible cunsidrar la documentaçon a el atribuída cumo outéntica. Mesmo na [[tradiçon crestiana]] que l cunsidra, oubbiamente, un santo, poucas bezes el ye çcrito cumo un místico, i esse siléncio tamien se debe al fato de que l studo de sue spriéncia anterior ye stremamente defícel, pus el poucas bezes falou diretamente ne l'assunto i sous scritos dan solo andicaçones andiretas. Nesso el seguiu na cuntramon de la tendéncia de sou tiempo antre las outras Ordes relegiosas, cuja literatura ye mui mais abundante i splícita a esse respeito, i sou modo de ser staba mui mais relacionado cul de ls crestianos primitibos, de ls purmeiros [[Padres de l Zerto|padres de l zerto]] i de ls [[Patriarca de Alexandria|patriarcas de l'ouriente]], para quien las rebelaçones outobiográficas éran cousa stranha. Un de ls decumientos que dan ua purmeira eideia subre sue bison subre la debindade ye la própia ''Regra Primitiba'', l sou purmeiro credo spresso an sue pureza, la qual, ambora perdido sou ouriginal, cré-se que subrebiba an fragmientos çpersos antre bários [[manuscrito]]s. Nesses trechos Dius ye mostrado cumo criador, redentor i salbador, fuonte de to l bien, i eissencia i oubjetibo radadeiro de to l ser, sendo ''"uno, sin ampeço i sin fin, eimutable, ambesible, andescritible, inefable, ancumprensible, ansondable, bendito, dino d'agabon, glorioso, saltado nas alturas, sublime, altíssemo, gentil, amable, deleitable i totalmente zeiable arriba de todo para siempre"''. Sue atitude delantre desse Dius ''"onipotente, santíssemo, altíssemo i supremo"'' era de cumpleta sujeiçon i antrega, mobidas por un zeio antenso de ''"amar, honrar, adorar, serbir, loubar i bendezir, glorificar i saltar, magnificar i agradecer"'', i essas cadeias d'adjetibos entusiásticos son quemuns an todos ls sous scritos, i eibidencian que para Francisco Dius era eissencialmente inaprensible i marabilhoso sob todos ls aspetos, i nun deixa de ser tocante l sfuorço qu'el fazie para pul menos an parte tentar çcrebir l que nó podie ser çcrito i menos inda trasmitido l'outra pessona atrabeç de palabras.<ref>[http://books.gogle .com/books?id=JPA4Gmg0BXsC&pg=PA55&dq=%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=%22francis%20of%20assesi%22&f=false Lachance, pp. 61-63]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>Armstrong, Regis J. & Fisher, Doug. [http://books.gogle .com/books?id=IKZn8Gq-JyAC&pg=PA5&dq=%22saint+francis%22&lr=&las_drrb_is=q&las_minn_is=0&las_miny_is=&las_maxn_is=0&las_maxy_is=&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=%22saint%20francis%22&f=false ''True Joy: The Wisdon of Francis and Clare'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Spiritual Samplers Series. Paulist Press, 1996. pp. 10-11</ref> [[Fexeiro:The Ecstasy of st Francis--Sassetta.jpg|thumb|300px|[[Sassetta]]: ''Éxtase de San Francisco'', 1437-44. Coleçon particular, [[Florença]].]] Na ''Eipistola ad Fideles II'' (Segunda carta als fiéis) el enalteciu l [[Sacramiento (cristandade)|sacramiento]] de la [[Eucaristia]], pul qual tenie ua special beneraçon an birtude de la [[hóstia]] cunsagrada ser, segundo l [[dogma]] católico, l própio cuorpo de Cristo [[trasustanciaçon|trasustanciado]], dado als homes cumo ua lembrança perpétua de si mesmo i cumo dádiba de sou amor, i anfatizou nun tanto a simples eimitaçon de la bida i [[Bie Crúcis|peixon de Cristo]], mas si l'amportança de l'habitaçon de l Dius bibo ne l'anterior de cada un atrabeç de la çcriçon de ls benefícios recebidos por aquel qu'oubtén esse prémio:<ref name="Lachance, pp. 64-65">[http://books.gogle .com/books?id=JPA4Gmg0BXsC&pg=PA55&dq=%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=%22francis%20of%20assesi%22&f=false Lachance, pp. 64-65]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://books.gogle .com/books?id=IUAXyreh8goC&pg=PA295&dq=%22Francesco+d%27Assesi%22&lr=&las_drrb_is=q&las_minn_is=0&las_miny_is=&las_maxn_is=0&las_maxy_is=&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=%22Francesco%20d'Assesi%22&f=false Manselli, p. 303]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ::''"L Sprito de l Senhor çcansará subre eilhes i fazerá neilhes habitaçon i morada. I seran filhos de l Pai celhestre, cujas obras fázen. I son mulhiers, armanos i mais de nuosso Senhor Jasus Cristo. Somos mulhiers quando l'alma fiel se une la Jasus Cristo atrabeç de l Sprito Santo. Somos cierta mente armanos, quando fazemos la buntade de sou Pai, que stá ne l cielo. Somos mais quando l carregamos an nuossos coraçones i cuorpos atrabeç de l'amor i dua cuncéncia pura i sincera; damo-lo a la luç atrabeç de sue santa maneira d'ouperar, la qual debe brilhar delantre de ls outros cumo eisemplo. Oh, quon glorioso, quon santo i portentoso ye tener un Pai ne l cielo! Oh! cumo ye santo tener un sposo cunsulador, guapo i admirable! Oh, quon santo i quon adorable, prazeroso, houmilde, tranquilo, doce, amable i zeiable arriba de todas las cousas tener tal Armano i Filho, que dou sue bida por sues canhonas i orou al Pai por nós dezindo: 'Pai santo, guarda an tou nome ls que me deste' !"''<ref>Assis, San Francisco de.[http://www.procasp.org.br/paragrafo_subcapitulo.php?titulo=Carta%202%20aos%20Fiéis&cSubCap=19&bertudo=1 ''Segunda carta al fiel'', 48-56]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Portal de ls Capuchinhos de San Paulo, Brasil</ref> Mesmo dando essas çcriçones andiretas de sues spriéncias místicas, an nanhun de sous scritos el las çcribe oubjetibamente, i coube als sous biógrafos fazíren strapolaçones i çcriçones mais bíbidas, cuja beracidade queda siempre sujeita al amponderable de l'anterpretaçon alheia. Antretanto, an bários puntos desses decumientos posteriores parece subrebibir, çcernible atrabeç de l'ornamentaçon literária, un reflexo outéntico de cumo aparecírun para el sues bisones i éxtases, ó cumo suportou ls frequentes ataques de seres demoníacos, tales cumo se narra ne ls ''Fioretti'', de l qual un fragmiento yá fui sposto antes i que çcribe l'abismo qu'el bie antre la magnificéncia de Dius i sue pessona miserable. De qualquiera forma, sues cuntemplaçones frequentemente rebolbian an torno de trechos de la Peixon que lia ne ls Eibangelhos, i nesse sentido el dou nacimiento a ua nuoba forma de misticismo, l "misticismo Cristomimético" ó d'eimitaçon de Cristo, que Ewert Cousines chamou de "misticismo de l'eibento stórico", que cunsiste na lembrança dun eibento seneficatibo de l passado, na antrada an sou cuntenido [[drama|dramático]] i na straçon a partir del dua einergie spritual qu'eibentualmente trasporta l cuntemplador para alhá de l'eibento pa l'ounion cun Dius. Sue própia stigmatizaçon fui l corolairo desse modo de meditar, i que depuis del fui mui splorada por outros místicos cumo San Boabentura i Santa Clara, i mais ua multidon d'outros ne ls seclos seguintes.<ref name="Roest"/><ref name="Lachance, pp. 64-65"/> Por fin, l'outro aspeto amportante a ser analisado ne l sou misticismo ye sue antensa i amorosa relaçon cula [[natureza]], relaçon que l tornou modernamente nun patrono de ls animales i de l [[meio ambiente]]. Este aspeto ye un de ls que mais acusan l'ouriginalidade de sue cuncepçon de mundo an relaçon al cuntesto de sou tiempo. Ambora muitas caratelísticas de sou misticismo nun fússen nuobas, sendo ancontradas nas bidas de bários sprituales anteriores, outras éran inéditas até eilhi - sue relaçon direta, pessonal i fameliar cun todos ls eilemientos custituintes de la Criaçon, sue énfase ne l caráter beneficente i nun neutro ó ambibalente de todas las cousas i seres de l mundo natural, sue sortaçon literal, i nun [[alegoria|alegórica]], a animales, plantas i oubjetos inanimados para que serbissen i loubassen la Dius, sue perpuosta de que se criasse [[legislaçon]] para que l pobo alimentasse las abes salbaiges ne l'ambierno ne l mesmo sprito an que dában smolas als pobres, i l'ancluson d'animales na celebraçon de a missa. Para Francisco to la Criaçon staba antimamente anterconetada, i para el era fácele trasitar dun nible spritual para outro i apreciar ls múltiplos seneficados que straía de sue leitura de l "libro de la natureza".<ref>[http://books.gogle .com/books?id=9xwzmblHJmwC&pg=PA176&dq=%22Francesco+d%27Assesi%22&lr=&las_drrb_is=q&las_minn_is=0&las_miny_is=&las_maxn_is=0&las_maxy_is=&las_brr=3&hl=t-VR#b=onepage&q=%22Francesco%20d'Assesi%22&f=false Sorrell, pp. 138-141]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Eric Boegelin pensa que fui por çcubrir i aceitar ls mais baixos stratos de la Criaçon cumo partes de l mundo dotadas de seneficado i dignidade inerentes qu'el se tornou ua de las figuras mais amportantes de la stória oucidental.<ref name="Boegelin"/> [[Fexeiro:Frankfurt Liebfrauenkirche Annenhof Franziskus-Mosaik.jpg|thumb|left|Mosaico de Marie Ludgera Haberstroh eilustrando l Cántico de las Criaturas, na Liebfrauenkirche, Annenhof]] Essa forma de ber l mundo quedou spressa cun clareza ne l sou ''Cántico al armano Sol'', ó ''Cántico de las Criaturas'', adonde chamou ls bentos, l sol, la luna, l fuogo i outros eilemientos de l mundo natural d'armanos i cumbidaba a todos celebráren juntos la marabilha de l mundo i serbiren cun alegrie l sou outor. Neste [[poema]], que para alhá de tenr altas culidades [[stética]]s marcou l nacimiento de la [[literatura]] [[bernaclo|bernacular]] eitaliana, el dou un testemunho al mesmo tiempo de sue bison antegrada de la rialidade i de l'amor que sentie por eilha, l que trasparece inda an dibersos relatos posteriores de sous biógrafos i nas einúmaras stórias adonde ls animales stan persentes cumo co-[[protagonista]]s, siempre tratados cumo armanos i nun ralo doutrinados cumo se fússen pessonas, aprossimando-se del spontaneamente mesmo quando salbaiges i dando senhales de cumprendíren sues palabras al oubedecíren sues anstruçones, i nas que cuntan cumo andaba reberente subre las peinhas ó admiraba las flores cheno de júbilo, ó quando defendiu las arbles recomendando als lenhadores que nun cortassen sous troncos mui ambaixo, la fin de qu'eilhas podíssen renacer.<ref>[http://books.gogle .com/books?id=JPA4Gmg0BXsC&pg=PA55&dq=%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=%22francis%20of%20assesi%22&f=false Lachance, pp. 74-75]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref><ref>[http://books.gogle .com/books?id=K-QbXJ0e0GMC&pg=PA51&dq=%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=&f=false Ronson, pp. 241-245]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> L ''Cántico'' tamien sintetiza l seneficado perfundo i la funçon eissencial de la [[prece]] para Francisco, l de siempre glorificar la Dius i abençoar l mundo pula palabra i pul trabalho. La natureza para el era dina d'apreço i admiraçon porque era ua spresson de la debindade onipresente. Mas para [[Leonardo Boff]] essa admiraçon nun fui la causa central que l lebou a reordenar i purificar sue cuncéncia, mas si l resultado desse porcesso, i diç: ''"Quien quier que tente eimitar romanticamente San Francisco an sou amor pula natureza sin passar pul ascetismo, pula outonegaçon, pula peniténcia i pula cruç hai de caer na mais perfunda de las eilusones"''.<ref>Blastic, Michael. [http://books.gogle .com/books?id=agztZdYkNf0C&pg=PA7&dq=manselli+%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=&f=false ''Prayer in the Writings of Francis'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. IN Johnson, Timothy J. ''Franciscanes at prayer''. Belume 4 de ''The mediebal Franciscanes''. Brill, 2007. pp. 27-28</ref> Cumplementando essa eideia, nua leitura [[psicológica]] de sue bida, McMichaels bé sue spriéncia pessonal dun Dius [[eimanente]], nua época an que la debindade era cuncebida solo cumo [[Trascendéncia (religion)|trascendente]], cumo un ajuda para que l'home cuntemporáneo puoda trasformar positibamente sue própia cuncepçon de mundo, ua cuncepçon cada beç mais zafiada por nuobas çcubiertas acerca de la natureza radadeira de la [[matéria]], de l [[tiempo]] i de l [[Spácio físico|spácio]], i de l poder de las fuorças de l [[ancunciente]], i la cumpara a un porcesso bien sucedido de [[andebiduaçon]] por tener se baseado nun senso de [[respunsabelidade]] pessonal i social, por tener cumprendido i aceitado la necidade de la luita, de a delor i de l sfuorço pul aperfeiçoamiento, i por dar ourige a un cuorpo de balores coletibos antegradores.<ref>[http://books.gogle .com/books?id=S9WPGIsHyFsC&printsec=fruntcober&dq=%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=b&las_minn_is=0&las_miny_is=1970&las_maxn_is=0&las_maxy_is=2009&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=&f=false McMichaels, pp. 1-2; 14-15]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==== L Cántico al Armano Sol, ó Cántico de las Criaturas ==== {{Artigo percipal|[[Cántico de las Criaturas]]}} <center> ''Altíssemo, onipotente i buono Senhor, a ti suban ls loubores, la glória i l'honra i todas las bénçones!''<br /> ''A ti solamente, Altíssemo, eilhes son debidos, i nanhun home ye sequiera dino de dezir tou nome.''<br /> ''Loubado seias, Senhor miu, junto cun todas tuas criaturas, specialmente l senhor armano sol, que ye l die i ne ls dá la luç an tou nome''.<br /> ''Pus el ye guapo i radioso cun grande splendor, i ye tou simblo, Altíssemo''.<br /> ''Loubado seias, Senhor miu, pula armana luna i las streilhas, las quales formeste claras, preciosas i guapas.''<br /> ''Loubado seias, Senhor miu, pul armano bento, i pul aire, pulas nubres i l cielo claro, i por todos ls tiempos, puls quales dás a las tuas criaturas sustento.''<br /> ''Loubado seias, Senhor miu, pula armana auga, que ye tan útele i houmilde, i preciosa i casta.''<br /> ''Loubado seias, Senhor miu, pul armano fuogo, por cujo meio la nuite alumias, el que ye formoso i alegre i robusto i fuorte.''<br /> ''Loubado seias, Senhor miu, pula armana, nuossa mai, a tierra, que ne ls sustenta i ne ls goberna, i dá tantos fruitos i queloridas flores, i tamien las yerbas.''<br /> ''Loubado seias, Senhor miu, por aqueilhes que perdoan por amor a ti i suportan anfermidades i atribulaçones.''<br /> ''Benditos aqueilhes que sustentan la paç, pus seran por ti, Altíssemo, coronados.''<br /> ''Loubado seias, Senhor miu, por nuossa armana, la muorte corpórea, de la qual nanhun home bibo puode fugir''.<br /> ''Pobres de ls que morren an pecado mortal! i benditos quien la muorte ancontrar cunformes a la tua santíssema buntade, pus la segunda muorte nun les fazerá mal''.<br /> ''Loubai todos bós i bendizei l miu Senhor, i dai-le grácias, i l serbi cun grande houmildade!''<ref>Assis, Francisco de. [http://www.procasp.org.br/paragrafo_subcapitulo.php?titulo=Cántico%20de%20Frei%20Sol&cSubCap=37&bertudo=1 ''Canticun Fratris Solis bel Laudes Creaturarun'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Portal de ls Capuchinhos de San Paulo, Brasil</ref> </center> == Lista de scritos a el atribuídos == Esta listaige ye la que custa ne l portal de la Porbíncia de ls [[Capuchinhos]] de [[San Paulo]], Brasil. Bários deilhes ténen outenticidade cuntrobertida, i alguns decumientos cuja eisisténcia fui registrada an outras fuontes mas cujo testo nun subrebibeu nó fúrun ancluídos.<ref>[http://web.archibe.org/web/20101224040458/http://www.procasp.org.br/fuontes.php?cfonte=1 Fuontes Franciscanas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20220815013154/http://web.archibe.org/web/20101224040458/http:/www.procasp.org.br/fuontes.php?cfonte=1 |date=2022-08-15 }} {{Citation |archiveurl=https://web.archive.org/web/20220815013154/http://web.archibe.org/web/20101224040458/http:/www.procasp.org.br/fuontes.php?cfonte=1 |archivedate=2022-08-15 |title=Archive copy |url=http://web.archibe.org/web/20101224040458/http:/www.procasp.org.br/fuontes.php?cfonte=1 |accessdate=2025-09-04}} - Portal de ls Capunhinhos de San Paulo, Brasil</ref> === Regras === {{col-begin}} {{col-3}} * ''Regula'' (solo fragmientos) * ''Regula non bullata'' (Francisco i outros) * ''Regula bullata'' (Francisco i outros) {{col-3}} * ''Forma bibendi Santae Clarae data'' * ''Ultima boluntas Santae Clarae scrita'' * ''Testamentun'' {{col-3}} {{col-end}} === Admoestaçones === {{col-begin}} {{col-3}} * ''De corpore Domeni'' * ''De malo propiae boluntatis'' * ''De perfeta oubedientie'' * ''Ut nemo appropiet sibi praelationen'' * ''Ut nemo superbiat, sed glorietur in cruce Domeni'' * ''D'eimitatione Domeni'' * ''Ut bona ouperatio sequatur scientian'' * ''De pecato ambidiae bitando'' * ''De diletione'' {{col-3}} * ''De castigatione corporis'' * ''Ut nemo corrumpatur malo altarius'' * ''De cognoscendo spiritu Domeni'' * ''De patientie'' * ''De pauperate spiritus'' * ''De pace'' * ''De munditie cordis'' * ''De serbo dei houmeli'' * ''De cumpassioni prossimi'' * ''D'houmeli serbo Dei'' {{col-3}} * ''De bono eit bano relegioso'' * ''D'inani eit loquaci relegioso'' * ''De corretione'' * ''D'houmelitate'' * ''De bera diletione'' * ''Iten d'eoden'' * ''Ut serbi Dei honorent clericos'' * ''De birtute effugate bitian'' * ''D'abscondendo bono ne perdatur'' {{col-end}} === Cartas === {{col-begin}} {{col-3}} * ''Eipistola ad quendan menistrun'' * ''Eipistola ad fideles'' * ''Eipistola ad fideles'' (II) * ''Eipistola ad custodes'' {{col-3}} * ''Eipistola ad custodes'' (II) * ''Eipistola ad clericos (Recensio prior)'' * ''Eipistola ad clericos (Recensio Posterior)'' * ''Eipistola toti ourdeni missa'' {{col-3}} * ''Eipistola ad fratren Leonen'' * ''Eipistola ad fratren Antoniun (Eipistola ad Santun Antoniun)'' {{col-end}} === Ouraçones i cánticos === {{col-begin}} {{col-3}} * ''Ouratio ante Crucifixun dita'' * ''Shortatio ad lauden Dei'' * ''Laudes ad omnes horas dicendae'' * ''Ancipiunt psalmi'' {{col-3}} * ''Spositio in Pater Noster'' * ''Beneditio Fratri Leoni data'' * ''Laudes Dei Altissimi'' * ''Salutatio Beatae Mariae Birgenis'' {{col-3}} * ''Salutatio Birtutun'' * ''Canticun Fratris Solis bel Laudes Creaturarun'' * ''Audite, poberelle'' {{col-end}} === Fragmientos dibersos === {{col-begin}} {{col-3}} * ''Beneditio fratri Bernardo data'' * ''Testamentun Senis fatun'' {{col-3}} * ''De bera eit perfeta laetitie'' * ''Super s outen'' {{col-3}} {{col-end}} == Repersentaçones i houmenaiges == Francisco apreciaba la [[arte]] i la cunsidraba un strumiento útele ne l cultibo de la deboçon. Yá fui bisto cumo el i sous armanos ousórun la música, la poesie i las ancenaçones an sues pregaçones, querie que las eigreijas fússen bien adornadas an honra al [[cuorpo de Cristo]] que cuntinhan, i ls franciscanos se tornórun mais tarde ancentibadores dua arte que fusse eimediatamente acessible al pobo.<ref>Duby, Georges. [http://books.gogle .com/books?id=wzus5iP7rmcC&pg=PA1&dq=%22francis+of+assesi%22&lr=&las_drrb_is=q&las_minn_is=0&las_miny_is=&las_maxn_is=0&las_maxy_is=&las_brr=3&hl=t-BR#b=onepage&q=%22francis%20of%20assesi%22&f=false ''Art and society in the Middle Ages'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Wiley-Blackwell, 2000. pp. 1-2; 58-59</ref> Zde sue muorte el fui repersentado einúmaras bezes na [[pintura]] i na [[scultura]], de la cultura erudita ó popular, apareciu na [[literatura]] ficional i anspirou dibersos musiqueiros amportantes. Antre las criaçones musicales puode-se çtacar: * ''Cantico del Sol di Francesco d'Assesi'' (1862, 1880-81, bárias bersones); i ''St. François d'Assise: La Prédication aux oiseaux'' ([[pianho]], 1862-63), de [[Franç Liszt]];<ref>[http://www.hyperion-records.co.uk/tw.asp?w=W3350 ''Cantico del Sol di San Francesco d'Assesi'', S499]. Hyperion Classics</ref><ref>[http://www.hyperion-records.co.uk/tw.asp?w=W772 ''Légende Ne l 1. St François d'Assise La prédication aux oiseaux'', S175 Ne l 1]. Hyperion Classics</ref> * ''Fioretti'' ([[boç]] i [[orquestra]], 1920), de [[Mario Castelnuobo-Tedesco]];<ref>[http://www.kunstbus.nl/muziek/mario+castelnuobo-tedesco.html Mario Castelnuobo-Tedesco] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20250530042600/https://www.kunstbus.nl/muziek/mario+castelnuobo-tedesco.html |date=2025-05-30 }}. Kunstbus</ref> * ''San Francesco d'Assesi'' ([[cantata]] para solistas, [[Coro (música)|coro]] i orquestra, 1920-1921) de [[Gian Francesco Malipiero]];<ref>[http://www.britannica .com/EBchecked/topic/360273/Gian-Francesco-Malipiero ''Gian Francesco Malipiero''] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20080429160524/http://www.britannica.com/eb/topic-342088 |date=2008-04-29 }} {{Citation |archiveurl=https://web.archive.org/web/20080429160524/http://www.britannica.com/eb/topic-342088 |archivedate=2008-04-29 |title=Archive copy |url=http://www.britannica.com/eb/topic-342088 |accessdate=2023-10-06}}. Ancyclopædie Britannica Online. 17 Nob. 2009</ref> * ''Saint François d'Assise'' (1975-83, [[ópera]]) de [[Oulebier Messiaen]].<ref>[http://www.mobimiento .com/mostraconteudo.asp?mostra=3&codigo=1927 ''Messiaen, Oulebier'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Mobimiento</ref> Cumo [[personaige]] de [[romance]]s ó libros de poesie, apareciu an: * ''Sant Francesc'' (1895), de [[Jacint Berdaguer]];<ref>[http://www.scritors .com/outors/berdaguerj/obra.php Jacint Berdaguer]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Associació d'Scritors en Llengua Catalana</ref> * ''Saint Francis of Assesi'' (1923), de [[Gilbert Keith Chesterton]];<ref>Pearce, Joseph. [http://www.eignatiusinsight .com/features2005/jpearce_gkfrancis_may05.asp ''Chesterton and Saint Francis'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Eignatius Press</ref> * ''Saint Francis'' (1962), de [[Nikos Kazantzakis]],<ref>Talbot, John Michael. [http://loyolaclassics.loyolapress .com/LoyolaClassics_StFrancisIntro.html ''Saint Francis By Nikos Kazantzakis'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Loyola Classics</ref> antre muitos outros. Ne l [[cinema]] fui protagonista an: * ''The Flowers of St. Francis'' (1950) de [[Roberto Rosselleni]] i [[Federico Felleni]];<ref>[http://www.eignatius .com/BiewProdut.aspx?UserID=68774771&SID=1&Pordut_ID=2569&Category_ID=32& ''The Flowers of St. Francis'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Eignatius Press</ref> * ''Francis of Assesi'' (1961) de [[Michael Curtiç]];<ref>[http://www.anterfilmes .com/filme_21633_Sao.Francisco.de.Assis-(Francis.of.Assesi).html ''San Francisco de Assis (Francis of Assesi)'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Anterfilmes</ref> * ''Francesco d'Assesi'' (1966) de [[Liliana Cabani]]; * ''Brother Sun, Sister Mon'' (1972) de [[Franco Zeffirelli]];<ref>[http://www.fandango .com/brothersun,sistermon_b7249/summary ''Brother Sun, Sister Mon'' - Synopsis] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130718041513/http://fandango/ |date=2013-07-18 }}. Fandango</ref> * ''Francesco'' (1989) de Liliana Cabani;<ref>[http://www.anterfilmes .com/person_1068538_.html Liliana Cabani]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Anterfilmes</ref> * ''Chiara i Francesco'' (2007) de [[Fabrizio Cuosta]].<ref>[http://www.eignatius .com/clare-and-francis-mobie/cast_crew.html ''Clare and Francis'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Eignatius Press</ref> Assis ye naturalmente l maior centro de [[romarie]] franciscana de l mundo, mas sou [[santuairo de l Monte Alberne]] tamien ye mui bejitado.<ref>[http://www.santuariolaberna.org/ Santuario della Berna]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Páigina oufecial</ref> L munecípio de [[Canindé (Ceará)|Canindé]] ne l stado de l Ceará, ye l maior foco pa las romaries franciscanas ne l [[Brasil]], atraindo 2,5 milhones de romeiros anualmente, adonde fui arguida ua státua de l santo medindo 30,25 metros d'altura.<ref>Fernandes, Kamila. [http://www1.fuolha.uol .com.br/fuolha/brasil/ult96u72995.shtml ''Státua de San Francisco ye einougurada an Canindé'']{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. Fuolha online, 04/10/2005 - 21h22</ref> Francisco fui inda scolhido padroeiro de grande cantidade de templos, asilos, scuolas i outras anstituiçones an to l mundo, bien cumo se tornou nome de rius ([[Riu San Francisco]]) i cidades ([[San Francisco]] ne ls [[Stados Ounidos]], [[San Francisco de Assis (Riu Grande de l Sul)|San Francisco de Assis]] i [[San Francisco de Assis de l Piauí]] ne l Brasil, antre muitas outras). <center> <gallery> Fexeiro:Sankt Wolfgang Kirche - Antoniusaltar St.Franciscus.jpg|[[Johann Meinrad Guggenbichler]], 1706. [[Eigreija paroquial de Sankt Wolfgang ein Salzkammergut]] Fexeiro:San Francisco de Asis Telchac.jpg|Anónimo, [[Telchac Pueblo]] Fexeiro:Saint Francis statue in garden.jpg|Anónimo popular Fexeiro:Baitenhausen Kirche Josefsaltar Hl Franç.jpg|[[Johann Michael Heigenauer]], 1764/1765. [[Eigreija de Nuossa Senhora de l Carmo (Mersburg)|Eigreija de Nuossa Senhora de l Carmo]], [[Mersburg]] </gallery> </center> <center>'''Alguas eigreijas dedicadas la San Francisco pul mundo'''</center> <center> <gallery> Fexeiro:SanFranciscoDeAsis biew1.jpg|[[Lima]], [[Peru]] Fexeiro:Kochi Francis church La.jpg|[[Cochin]], [[Índia]] Fexeiro:Bernardine.jpg|[[Bilnius]], [[Lituánia]] Fexeiro:SFrancisOuroPreto-CCBY.jpg|[[Ouro Negro]], [[Brasil]] </gallery> </center> {{refréncias|col=2}} == Ber tamien == {{Correlatos |commonscat= Francis of Assesi |wikiquote= Francisco de Assis |wikisource= Outor:Francisco de Assis }} * [[Basílica de San Francisco de Assis]] * [[Cántico de las Criaturas]] * [[Ouraçon de San Francisco de Assis]] * [[Orde de ls Frades Menores]] (L.F.M.) * [[Orde de ls Frades Menores Cumbentuales]] (L.F.M. Cumb.) * [[Orde de ls Frades Menores Capuchinhos]] (L.F.M. Cap.) * [[Orde de ls Frades Franciscanos de la Eimaculada]] (L.F.F.I.) * [[Orde Franciscana Secular]] (L.F.S.) * [[Santuário de l Monte Alberne]] * [[Aneixo:Lista de santos|Lista de santos]] * [[Aneixo:Calendário hagiológico|Calendário de santos]] * [[Joanna de Ángelis]] == Ligaçones sternas == * Robinson, Paschal. [http://www.newadbent.org/cathen/06221a.htn ''St. Francis of Assesi'']{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}. The Catholic Ancyclopedie. Bol. 6. New York: Robert Appleton Cumpany, 1909. Bejitada an 17 nobembre 2009 de ''New Adbent''. * {{Link|en|2=http://www.britannica .com/EBchecked/topic/216793/Saint-Francis-of-Assisi |3=Saint Francis of Assesi''}}. Ancyclopædie Britannica Online. 17 Nob. 2009. * {{Link||2=http://www.procasp.org.br/fuontes.php?cfonte=1 |3=Fuontes Franciscanas}} - Portal de ls Capuchinhos de San Paulo, Brasil. Traç las fuontes primitibas cun muitos comentairos eiditoriales i sues bersones críticas. * {{Link|en|2=http://198.62.75.1/www1/oufn/fra/FRAmain.html|3=Lista de refréncias subre la bida de San Francisco}} * {{Link||2=http://www.assesionline .com/assesi__162.html |3=The Baselica of St Francis and the Sacro Cumbento}}. ''Assesi online''. * {{Link||2=http://www.santuariolaberna.org/ |3=Santuario della Berna}}. Páigina oufecial. {{Biografies}} {{Portal3|Santos}} {{artigo çtacado}} {{DEFAULTSORT:Francisco Assis}} [[Catadorie:Diáconos]] [[Catadorie:Santos de la Eitália]] [[Catadorie:Pacifistas de la Eitália]] [[Catadorie:Fraciscanos de la Eitália]] [[Catadorie:Fundadores de ordes relegiosas]] [[Catadorie:Santos franciscanos]] [[Catadorie:Líderes relegiosos]] [[Catadorie:Poetas de la Eitália]] [[Catadorie:Assis (Eitália)]] [[Catadorie:Pessonas citadas na Debina Comédia (Paraíso)]] [[Catadorie:Filósofos de l seclo XIII]] [[Catadorie:Santos loucos por Cristo]] [[Catadorie:Santos stigmatizados]] {{Vuono anterwiki|s}} aybk721hsvep55q9hi4cl2n54bwe7s7 Beilado 0 7629 108766 101139 2026-11-07T23:40:00Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 108766 wikitext text/x-wiki {{rebison-subre|Arte}} {{Anfo/Artes performatibas |nome = Beilça |eimaige = Two beilcers.jpg |legenda = Duo de beilça moderna. |média = [[Mobimiento]], [[sonido]] |tipos = Tierra, cun parceiro, grupo |eilemientos = |antepassados = |çcendentes = |cultura = Bárias ouriges stilísticas |era = Antiguidade }} La '''beilça''' ye ua de las trés percipales [[artes cénicas]] de la [[Antiguidade]], al lado de l [[triato]] i de la [[música]]. Ne l'antigo Eigito yá se rializaba las chamadas beilças astroteológicas an houmenaige la [[Osíris]]. Na [[Grécia]], la beilça era frequentemente binculada als jogos, an special als oulímpicos.<ref>[http://meuartigo.brasilescola .com/artes/storia-beilca.htn Stória de la Beilça]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} ''Brasil Scuola''.</ref> La beilça se carateriza pul uso de l cuorpo seguindo mobimientos prebiamente stablecidos ([[coreografie]]) ó amprobisados (beilça libre).<ref>{{Citar web|léngua=anglés|url=http://www.britannica .com/eb/article-9110116/beilce Britannica .com |títalo= fron ancyclopedie britannica|publicado=Ancyclopedie Britannica|acessodata=1 de Maio de 2010}}</ref> Na maior parte de ls causos, la beilça, cun passos cadenciados ye acumpanhada al sonido i cumpasso de [[música]] i ambolbe la spresson de sentimientos potenciados por eilha. La beilça puode eisistir cumo manifestaçon artística ó cumo forma de dibertimiento ó cerimónia. Cumo arte, la beilça se spressa atrabeç de ls signos de mobimiento, cun ó sin ligaçon musical, para un detreminado público, qu'al longo de l tiempo fui se zbinculando de las particularidades de l triato. Atualmente, la beilça se manifesta nas rues an eibentos cumo "Beilça an Tránsito", sob la forma de bídeo, ne l chamado "bídeodança", i an qualquiera outro ambiente an que fur cuntextualizado l propósito artístico. == Stória de la beilça == [[Fexeiro:Grupo-beilça-odara.jpg|thumb|right|250px|Apersentaçon dun grupo de beilça.]] La '''stória de la beilça''' [[Artes cénicas|cénica]] repersenta ua mudança de seneficaçon de ls propósitos artísticos atrabeç de l tiempo. Cul [[Balé|Balé Clássico]], las narratibas i ambientes eilusórios ye que guiában la cena. Culas trasformaçones sociales de la época moderna, ampeçou-se a questionar ciertos birtuosismos persentes ne l balé i ampeçórun a aparecer defrentes mobimientos de [[Beilça Moderna]]. Ye amportante notar que nesse momiento, l cuntesto social anferie mui nas rializaçones artísticas, fazendo cun qu'anton la Beilça Moderna Amaricana acabasse por se tornar bien defrente de la Beilça Moderna Ouropeia, mesmo que tenendo alguns eilemientos an quemun. La beilça cuntemporánea cumo nuoba manifestaçon artística, sofrendo anfluéncias tanto de todos ls mobimientos passados, cumo de las nuobas possibelidades tecnológicas ([[bídeo]], anstalaçones). Fui essa tamien mui anfluenciada pulas nuobas cundiçones sociales - [[andebidualismo]] crecente, [[ourbanizaçon]], propagaçon i amportáncias de la [[média]], fazendo aparecer nuobas perpuostas d'arte, probocando tamien fusones cun outras árias artísticas cumo l [[triato]] por eisemplo. == Beilça i eiducaçon == La beilça ne l cuntesto eiducacional [[brasil]]eiro aparece cumo cuntenido de la deciplina [[Artes]]<ref>[http://portal.mec.gob.br/seb/arquibos/pdf/14_24.pdf PCN - BRASIL, 2000, p.&nbsp;46]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> i nas atebidades rítmicas i spressibas de la Eiducaçon Física.Na deciplina Arte la beilça ye trabalhada cumo atebidade i lenguaige artística, forma de spresson, socializaçon, cumo cunceito i lenguaige stética d'arte corporal. Cumo atebidade d'arte cénica i para apersentaçones. Ja na eiducaçon física l propósito de la beilça ye defrente podendo até se anserir cumo cultura corporal de mobimiento houmano. Mas l'abordaige de la beilça drento de l cuntesto de la Eiducaçon Física ye defrente de l'abordaige de la beilça ne l cuntesto de la Arte. <ref>{{Citation |archiveurl=https://web.archive.org/web/20240419102708/http://www.artenaescola.org.br/upload/monografies/resenha_296.pdf |archivedate=2024-04-19 |title=Archive copy |url=http://www.artenaescola.org.br/upload/monografies/resenha_296.pdf |accessdate=2013-09-18}}</ref> Na eiducaçon física la beilça ye outelizada de forma anstrumental, assi cumo la [[ginástica]], ls [[sporte]]s i las [[luita]]s, debe anfocar l'aspeto motor, biopsicossocial, cumo forma d'atebidade para cundicionamiento físico, emagrecimiento, bien star i salude. Puode ser berificado an clubes, academies i demales spácios de lazer i ginástica. La beilça na eiducaçon física ye ua atebidade física anstrumental i nun artística, qu'assi cumo las demales atebidades físicas, puode ser outelizada cumo ferramienta pa la melhorie de l cumbíbio antra i anterpessoales, salude i culidade de bida. Ne l ámbito de formaçon académico-profissional, eisisten graduaçones i pós graduaçones specíficas na ária de beilça. Ls bacharelados an Beilça que qualifican profissionales de beilça, seia l'artista beilarino, beilçarino ó coreógrafo i inda las licenciaturas an Beilça que forma ls porsores de beilça. Estes cursos son binculados a la ária de coincimiento de las Artes. Ne l Brasil, la formaçon para porsores i artistas de beilça ye adquirida ne ls cursos superiores de beilça (bacharelados i licenciaturas). Sendo esta profisson regulamentada pula Lei 6.533/78 la Lei de l Artista.<ref>http://www.praino.gob.br/cebil/leis/L6533.htn{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> == Classeficaçon i géneros == [[Fexeiro:Bharatanatyan 16.jpg|right|180px|thumb|Beilça [[Bharatanatyan]]]] Bárias classeficaçones de las beilças puoden ser feitas, liebando-se an cunta defrentes critérios. * Quanto al modo de beilçar: ** beilça tierra (s.: coreografie de solista ne l [[balé]], [[çapateado]]); ** beilça an dupla (s.: [[tango]], [[salsa]], [[balsa]], [[forró]] etc); ** beilça an grupo (s.: [[Beilça de ruoda|beilças de ruoda]], [[çapateado]], [[gabota]]). * Quanto l'ourige: ** [[beilça folclórica]] (s.: [[catira]], [[carimbó]], [[reisado]] etc); ** [[beilça stórica]] (s.: [[sarabanda]], [[bourré]], [[gabota]] etc); ** [[beilça cerimonial]] (s.: beilças rituales andianas); ** beilça étnica (s.: beilças tradecionales de países ó regiones). * Quanto la finalidade: ** [[beilça erótica]] (s.: [[Can Can|can can]], ''[[stritease]]'', [[pole beilcing]]); ** [[beilça cénica]] ó performática (s.: [[balé]], [[beilça de l bentre]], [[çapateado]], [[beilça cuntemporánea]]); ** beilça social (s.: [[beilça de salon]], [[axé]], [[tradecional]]); ** [[beilça relegiosa]]/[[beilça profética]] (s.: beilça [[sufi]]). ** [[beilça coreografada]] (s.: [[Casamiento]], ''[[Debutante|Debutantes]]'', [[Bodas]]); etc == Studos i técnicas de beilça == Ne l'ampeço de ls anhos 1920, ls studos de beilça (beilça prática, [[teorie crítica]], [[análeze musical]] i [[stória]]) ampeçórun a ser cunsidrados ua [[Aneixo:Lista de deciplinas académicas|deciplina académica]]. Ne l final de l seclo XX, esses studos son parte antegrante de muitos porgramas de [[arte]]s i [[houmanidades]] de las ounibersidades, ancluindo: * prática profissional: performance i halbelidades técnicas * prática de pesquisa: coreografie i performance * [[etnocoreografie]], abrangendo ls aspetos de beilça relacionados cun [[antropologie]], [[studos culturales]], [[studos de género]], [[studos de ária]], [[Pós-colonialismo|teorie pós-colonial]], [[etnografie]] etc. * [[beilçaterapie]] ó terapie por mobimientos de beilça. * Veilça i tecnologie: [[nuobos meios de quemunicaçon]] i l zampenho de [[tecnologies]]. * [[Análeze de Mobimiento de Laban]] i studos somáticos. [[Grau académico|Graus académicos]] stan çponibles zde l [[bacharelado]] até l [[doutorado]] i tamien porgramas de [[pós-doutorado]], cun alguns studiosos de beilça fazendo ls sous studos cumo ''studantes maduros'' depuis dua carreira profissional de beilça. == Cumpetiçones de beilça == Ua cumpetiçon de beilça ye un eibento ourganizado an que ls cuncorrentes eisecutan beilças delantre un juiç ó juízes bisando prémios i, an alguns causos, prémios an denheiro. Eesisten bários tipos percipales de cumpetiçones de beilça, que se çtinguen percipalmente pul stilo ó estilos de beilça eisecutados. Ls percipales tipos de cumpetiçones de beilça ancluen: * '''[[Beilça cumpetitiba]]''', an qu'ua bariadade de stilos de beilças teatrales, cumo [[beilça acro]], [[balé]], [[jazç]]<ref>[http://www.republicacenica .com.br/downloads/testos/Jazç%20embap.pdf Ua possible stória de la beilça jazç ne l Brasil]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref>, [[heip hop]], [[beilça lírica]] i [[çapateado]], son permitidos. * '''Cumpetiçones abiertas''', que permiten ua grande bariadade de stilos de beilça. Un eisemplo çto ye l popular porgrama de TB [[So You Think You Can Beilce]]. * '''[[Beilça sportiba]]''', que ye focada sclusibamente an [[beilça de salon]] i [[beilça latina]]. Eisemplos desso son populares porgramas de telebison [[Beilando por un Suonho]] i [[Beilcing with the Stars]]. * Cumpetiçones de '''stilo único''', cumo [[beilça escocesa]], [[beilça d'eiquipe]] (''beilce squad'') i [[beilça irlandesa]], que solo permiten un único stilo de beilça. Hoije, hai bários cuncursos de beilça na telebison i na anterneta. == Ballet de repertório == [[Fexeiro:KC Ballet BDPX8527-2 (25041389621).jpg|right|thumb|[[L Lago de ls Cisnes]]]] [[Fexeiro:Sleping Beauty Royal Ballet 2008.jpg|right|thumb|[[La Guapa Drumida (Tchaikobsky)|La Guapa Drumida]]]] * [[L Lago de ls Cisnes]] * [[L Quebra Nuozes]] * [[La Guapa Drumida (Tchaikobsky)|La Guapa Drumida]] * [[Don Quixote]] * [[Romiu i Julieta]] * [[La Sylphide]] * [[Coppélia]] * [[Petrushka]] * [[Spartacus]] * [[La Sagraçon de la Primabera]] * [[Páixaro de Fuogo]] * [[Harlequinade]] * [[La Fille Mal Garde]] * [[La Bayadère]] * [[Satanela]] * [[Paquita]] * [[Diana i Ateon]] * [[Chamas de Paris]] * [[Le Stre De La Rose]] * [[Le Corsarie]] * [[Les Sylphides]] * [[La Smeralda]] == Ber tamien == {{correlatos |commonscat=Beilce |wikiquote=Beilça }} * [[Aneixo:Lista de beilças|Lista de beilças]] * [[Aneixo:Lista de coreógrafos|Lista de coreógrafos notables]] * [[Çapateado]] * [[Scuola Superior de Beilça]] {{Refréncias}} {{Artes performatibas}} {{Portal3|Beilça}} {{Artes-rodapie}} [[Catadorie:!Artigos a revisar]] [[Catadorie:Beilça| ]] [[Catadorie:Artes cénicas]] ep8r72vo4ox01r896pa9bteiqpciomh Seul 0 7665 108816 104197 2026-11-08T03:58:00Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 108816 wikitext text/x-wiki {{ber zambiguaçon|Seul}} {{Anfo/Assentamiento |títalo_eimaige = {{KORb|tamanho=40px}} |títalo_borda_dreita = 40px |títalo_quelor_fondo = LightBlue |títalo_quelor = Black |cord_títalo = s |nome_oufecial = SEUL |nome_natibo = 서울 |assentamiento_tipo = Cidade i Capital |traslit_ling1 = Dialeto Coreano |traslit_ling1_tipo = [[Hangul]] |traslit_ling1_anfo = 서울특별시 |traslit_ling1_tipo1 = [[Hanja]] |traslit_ling1_anfo1 = 서울特別市 |traslit_ling1_tipo2 = |traslit_ling1_anfo2 = |eimaige_hourizonte = Seoul landmark piture 2.jpg |eimaige_tamanho = 300px |eimaige_legenda = Eimaiges de Seul |eimaige_bandeira = |bandeira_tamanho = |eimaige_selo = |selo_tamanho = |eimaige_scudo = |escudo_tamanho = |eimaige_amblema_bazio = |apelido = |lema = |eimaige_mapa = South Korea-Seoul.sbg |mapa_tamanho = 300px |mapa_legenda = Localizaçon de Seul na Region |eimaige_mapa1 = |mapa_tamanho1 = 300px |mapa_legenda1 = |mapa_alfinete = Coreia de l Sul |mapa_alfinete_posiçon = |mapa_alfinete_tamanho = 300px |mapa_alfinete_legenda = Localizaçon de Seul na Coreia de l Sul |latd=37 |latn=34 |lats=08 |latNS=N |longd=126 |longn=58 |longs=36 |longEW=L |cord_sufixo = type:city |subdebison_tipo = [[Países de l Mundo|Paíç]] |subdebison_nome = {{KOR}} |subdebison_tipo1 = [[Subdebisones de la Coreia de l Sul|Region]] |subdebison_nome1 = [[Sudogwon]] |subdebison_tipo2 = |subdebison_nome2 = |stablecido_títalo = Fundaçon |establecido_data = [[18 a.C.]] |fundador = |nomeado_por = |sede_tipo = Region Metropolitana |sede = [[Region Metropolitana de Seul|Seul]] |gobierno_notas = |gobierno_tipo = Gobierno Metro de Seul |líder_partido = |líder_títalo = CPC Secretairo |líder_nome = |líder_título1 = Prefeito |líder_nome1 = [[Park Won-son]] |total_tipo = |ounid_pref = Metric |ária_notas = |ária_magnitude = |ária_total_km2 = 605.21 |ária_tierra_km2 = |ária_auga_km2 = |ária_auga_percent = |ária_ourbana_km2 = |altitude_notas = |altitude_m = |altitude_ft = |populaçon_notas = |populaçon_total = 10 581 728 hab |populaçon_an = [[2011]] |populaçon_densidade_km2 = 17,219 hab |populaçon_st = |populaçon_est_an = |populaçon_ourbana = |populaçon_densidade_ourbana_km2 = |populaçon_ous = |timezone = [[UTC+9|UTC+9]] |utc_ouffset = |timezone_DST = |utc_ouffset_DST = |código_postal_tipo = [[ISO 3166-2]] |código_postal = KR-11 |código_ária_tipo = Prefixo telefónico |código_ária = |bazio_nome_sec1 = [[Léngua oufecial]] |bazio_anfo_sec1 = [[Léngua coreana|coreano]] |bazio1_nome_sec1 = per capita |bazio1_anfo_sec1 = |bazio2_nome_sec1 = Prefixo |bazio2_anfo_sec1 = |bazio3_nome_sec1 = [[gentílico]] |bazio3_anfo_sec1 = seulés(la), seulense, seulita |bazio4_nome_sec1 = |bazio4_anfo_sec1 = |bazio5_nome_sec1 = |bazio5_anfo_sec1 = |sítio = [http://www.seoul.go.kr www.seoul.go.kr] |notas = }} '''Seul''' (an [[Léngua coreana|coreano]] 서울, <small>[[Alfabeto fonético anternacional|AFI]]:</small> [sʌ.ul]), ouficialmente '''Cidade Special de Seul''', ye la [[capital]], bien cumo la maior i mais amportante cidade de la [[Coreia de l Sul]], situada ne l noroiste de l paíç, nas bordas de l [[riu Han]] (한강; 漢江; ''Han-gang''). La cidade ten cerca de 10,3 milhones d'habitantes residindo an sou núcleo ourbano, que cunta cun ua ária de 605,52 [[Km²]]. Sue ária metropolitana, por sue beç, qu'anclui la cidade de periférica de [[Ancheon]] (인천; 仁川) angloba cerca de 22,7 milhones d'habitantes, l que a torna la terceira maior ária metropolitana de l mundo, i efetibamente, la segunda maior de la [[Ásia]]. Seul ye l percipal i mais zambolbido centro financeiro i comercial de la Coreia de l Sul, i un de ls percipales de l [[Ásia|cuntinente asiático]] i de l [[Eiquenomie global|mundo]]. == Eitimologie == La cidade fui coincida ne l passado por sucessibos nomes cumo ''Wirye-seong'' (위례성; 慰禮城, Era [[Baekje]]), ''Namgyeong'' (남경; 南京, Era [[Goryeo]]), ''Hanseong'' (한성; 漢城, Era [[Dinastie Joseon|Joseon]]) ó ''Hanyang'' (한양; 漢陽). L nome atual, ''Seul'' deriba de l'anciana palabra [[Léngua coreana|coreana]] ''Seorabeol'' (서라벌; 徐羅伐) ó ''Seobeol'' (서벌; 徐伐), que senefica "cidade capital", qu'ouriginalmente referie-se a la cidade de [[Gyeongju]], la capital de [[Silla]], depuis chamada de ''Geumseong'' (금성; 金星). Defrentemente d'outros topónimos coreanos, Seul solo se puode screbir an [[hangul]], 서울, nun admitindo escritura an carateres hanja (chineses), por tratar-se dua palabra cumpletamente coreana, sin raíç chinesa. Ne l die [[19 de janeiro]] de [[2005]] acunteciu ua cierta cuntrobérsia quando Seul pediu publicamente a la [[República Popular de la China|China]] que la deixasse de chamar pul sou nome tradecional an chinés Hànchéng (漢城, an coreano Hanseong, nome antigo de la cidade), i qu'adotasse an sou lugar l nome Shǒu’ěr (首爾), adataçon fonética al chinés de l nome coreano atual. Esta decison de l gobierno de Seul fui recebida cun un cierto çdén na [[República Popular de la China]] i an [[Taiwan]]. Antretanto, alguns meios de quemunicaçon chineses yá ampeçórun a outelizar l nome acunhado pul gobierno de Seul, anquanto qu'este yá outeliza l nuobo nome an sous folhetos d'anformaçon turística an léngua chinesa. Sou nome an japonés ye ''Keijō''. == Stória == {{Cuntén testo an coreano}} An [[18 a.C.]], l recentemente stablecido reino de [[Baekje]] custruiu la sue capital, ''Wiryesung'', na ária de Seul. La cidade fui acupada puls [[Japon|japoneses]] de [[1895]] la [[1945]], que le dában l nome de ''Gyeongseong'' (京城). Tornou-se la capital de la República de la Coreia an [[1948]], sendo acupada pulas tropas de la [[Coreia de l Norte]] de [[1950]] la [[1951]]. Fui palco de ls [[Jogos Oulímpicos de Berano de 1988]] i ua de las cidades que recebiu la [[Copa de l Mundo de 2002|Copa de l Mundo de la FIFA 2002]]. == Geografie == [[Fexeiro:Seoul, nighttime.jpg|meniaturadaimaige|squierda|[[Fexeiro de satélite]] mostrando la conurbaçon formada por Seul a la [[nuite]].]] Seul stá al noroiste de la [[península coreana]]. La ária que cumprende la cidade ye de 605.39 [[Km²]], debedida pul [[riu Han]] na metade norte i sul. L riu Han i ls alredores que l'ambolben tubírun un amportante papel na stória coreana. Ls trés reinos antigos de la península tentórun assumir l cuntrole desta tierra, adonde l riu era ousado cumo ua rota comercial pa la [[China]] (bie [[Riu Amarielho]]). Antretanto, hoije, l riu Han nun ye mais ousado para nabegaçon porque l sou stuairo stá localizado na debisa antre las dues [[Coreias]], an que ye proibida l'antrada de cebiles. La [[cidade]] ye demarcada por uito [[muntanha]]s, bien cumo pulas mais altas tierras de la [[prainada]] de l riu Han i árias al oeste. === Clima === [[Fexeiro:Gyeongbookgung-KeunJeongJeon.JPG|meniaturadaimaige|dreita|Gyeongbookgung.]] An quemun cul resto de la Coreia de l Sul, Seul ten anfluéncia de [[monçon]], anque de l fato de la [[Coreia de l Sul]] ser cercada puls trés lados por [[mar]]s. [[Berano|Beranos]] son giralmente calientes i úmidos,<ref>https://web.archive.org/web/20060423072450/http://www.bbc.co.uk/weather/world/country_guides/results.shtml?tt=TT002800 BBC Weather - Country Guide</ref> cun [[monçon|monçones]] acuntecendo ne l período antre júnio i setembre. Agosto, l [[més]] mais caliente de l [[anho]], ten ua [[temperatura]] média de 22[[°C]] a 30&nbsp;°C, cun temperaturas mais altas possibles. Ls [[ambierno]]s de la cidade son normalmente frius quando cumparados cun outros lugares de [[latitude]]s próssimas, cun ua média de temperatura an janeiro que barie de -7&nbsp;°C a 1&nbsp;°C. Ls ambiernos son giralmente mais secos que ls beranos, mas hai [[niebe]] an aprossimadamente 28 [[die]]s to l'anho an Seul. == Política == === Relaçones anternacionales === Seul ten muitas cidades armanas. San eilhas:<ref>{{cite web|url=http://anglish.seoul.go.kr/gober/coper/co_02sis.html|outhor=Gobierno Metro de Seul|title=Anternational Coperation: Sister Cities}}</ref> {| | valign="top" | * [[Fexeiro:Flag of Brazil.sbg|20px|]] [[Riu de Janeiro (cidade)|Riu de Janeiro]], [[Brasil]] (1960) * [[Fexeiro:Flag of the Republic of China.sbg|20px|]] [[Taipei]], [[República de la China]] (1968) * [[Fexeiro:Flag of Turkey.sbg|20px|]] [[Ancara]], [[Turquie]] (1971) * [[Fexeiro:Flag of Guan.sbg|20px|]] [[Guan]] ([[Stados Ounidos]]) (1973) * [[Fexeiro:Flag of the United States.sbg|20px|]] [[Honolulu]], [[Habai]], [[Stados Ounidos]] (1973) * [[Fexeiro:Flag of the United States.sbg|20px|]] [[San Francisco (Califórnia)|San Francisco]], [[Califórnia]], [[Stados Ounidos]] (1976) * [[Fexeiro:Flag of Brazil.sbg|20px|]] [[San Paulo (cidade)|San Paulo]], [[Brasil]] (1977) * [[Fexeiro:Flag of Colombia.sbg|20px|]] [[Bogotá]], [[Colómbia]] (1982) * [[Fexeiro:Flag of Andonesie.sbg|20px|]] [[Jacarta]], [[Andonésia]] (1984) * [[Fexeiro:Flag of Japan.sbg|20px|]] [[Tóquio]], [[Japon]] (1988) * [[Fexeiro:Flag of Russia.sbg|20px|]] [[Moscobo]], [[Rússia]] (1991) * [[Fexeiro:Flag of France.sbg|20px]] [[Paris]], [[Fráncia]] (1991) * [[Fexeiro:Flag of Australia.sbg|20px|]] [[Sydney]], [[Nuoba Gales de l Sul]], [[Oustrália]] (1991) * [[Fexeiro:Flag of the People's Republic of China.sbg|20px]] [[Pequin]], [[China]] (1992) | valign="top" | * [[Fexeiro:Flag of Mongolia.sbg|20px]] [[Ulan Bator]], [[Mongólia]] (1995) * [[Fexeiro:Flag of Argentina.sbg|20px]] [[Buenos Aires]], [[Argentina]] (1992) * [[Fexeiro:Flag of Mexico.sbg|20px]][[Cidade de l México]], [[México]] (1992) * [[Fexeiro:Flag of Bietnan.sbg|20px]] [[Hanói]], [[Bietname]] (1996) * [[Fexeiro:Flag of Poland.sbg|20px]] [[Barsóbia]], [[Polónia]] (1996) * [[Fexeiro:Flag of Eigyt.sbg|20px]] [[Cairo]], [[Eigito]] (1997) * [[Fexeiro:Flag of Italy.sbg|20px]] [[Roma]], [[Eitália]] (2000) * [[Fexeiro:Flag of Kazakhstan.sbg|20px]] [[Astana]], [[Cazaquiston]] (2004) * [[Fexeiro:Flag of Grece.sbg|20px|]] [[Atenas]], [[Grécia]] (2006) * [[Fexeiro:Flag of Thailand.sbg|20px]] [[Banguecoque]], [[Tailándia]] (2006) * [[Fexeiro:Flag of the United States.sbg|20px]] [[Washington D.C]], [[Stados Ounidos]] (2006) |} {{-}} == Subdebisones == {{Artigo percipal|Çtritos de Seul}} Seul ye debedida an 25 debisones admenistratibas de la Coreia de l Sul ''gu'' (구) (çtrito), que son sub-debedidas an 522 debisones admenistratibas de la Coreia de l Sul ''dong'' (동) (bizinhança), que son sub-debedidas an {{formatnun:13787}} ''tong'' (통), que son subdebididas an {{formatnun:102796}} ''ban'' (반). [[Fexeiro:Map Seoul çtrits de.png|thumb|right|450px|Çtritos de Seul.]] {| | valign="top" | * [[Dobong-gu]] (도봉구) * [[Dongdaemun-gu]] (동대문구) * [[Dongjak-gu]] (동작구) * [[Eunpyeong-gu]] (은평구) * [[Gangbuk-gu]] (강북구) * [[Gangdong-gu]] (강동구) * [[Gangnan-gu]] (강남구) * [[Gangseo-gu]] (강서구) * [[Geumcheon-gu]] (금천구) * [[Guro-gu]] (구로구) * [[Gwanak-gu]] (관악구) * [[Gwangjin-gu]] (광진구) * [[Jongno-gu]] (종로구) * [[Jung-gu]] (중구) * [[Jungnang-gu]] (중랑구) * [[Mapo-gu]] (마포구) * [[Nowon-gu]] (노원구) * [[Seocho-gu]] (서초구) * [[Seodaemun-gu]] (서대문구) * [[Seongbuk-gu]] (성북구) * [[Seongdong-gu]] (성동구) * [[Songpa-gu]] (송파구) * [[Yangcheon-gu]] (양천구) * [[Yeongdeungpo-gu]] (영등포구) * [[Yongsan-gu]] (용산구) |} == Eiquenomie == [[Fexeiro:Seoul-01 (xndr).jpg|left|thumb|Bista de l [[Cheonggyecheon]], ne l [[centro financeiro]] de Seul.]] Cumo sede para alguas de las maiores [[Corporaçon|corporaçones]] de l [[mundo]] cumo la [[Samsung]], l [[LG Group]], la [[Hyundai]], la [[Kia Motors]], la [[Daewo]] Corporation, la [[Ssangyong]], la [[Daelin]], la [[Lotte]], la [[Posco]] i la [[Pantech Curitel]], l setor de [[serbícios]] de Seul ten prosperado, beneficiando la [[eiquenomie]] nacional i l zambolbimiento. La [[Coreia de l Sul]] oubtén 63,2% de l sou [[PIB]] de l [[setor de ls serbícios]], arriba de la média de ls rendimientos de las naciones cun alta renda <small>(World Bank 2004)</small>. Las percipales [[Sportaçon|sportaçones]] son perdutos eiletrónicos, [[Altemoble|outomobles]] i máquinas. Este zambolbimiento eiquenómico tamien ten ajudado a manter la taxa de [[zamprego]] an cerca de 3,4% i garantiu que l'eiquenomie anformal de Seul seia çprezible. L'ambestimiento direto strangeiro tamien ye eilebado an cerca de [[US$]] 2 bilhones.<ref>[[World Bank]] reports, 2004</ref> Inda assi, era sperado que la la Coreia de l Sul fusse amenaçada por un abrandamiento eiquenómico que poderie prejudicar la sue eiboluçon. Cumo parte de ls [[tigres asiáticos]], la Coreia spurmentou un rápido crecimiento na [[década de 1990]]. Inda assi, l libro de fatos de la [[CIA]] andicou que la Coreia de l Sul eirie amostrar un crecimiento eiquenómico moderado antre [[2003]] i [[2006]] an média 4-5[[%]]. La custriçon de ls cunsumidores al cunsumo restringiu l crecimiento eiquenómico de la Coreia de l Sul, mas l cunsumo ampeçou a oumentar outra beç als poucos. Até l momiento, l'eiquenomie de la Coreia de l Sul ten caminado suabemente, bien cumo la sue perspetiba tamien ye bastante positiba. === Polo financeiro === Seul planeija ser un grande pólo financeiro de l Nordiste de la [[Ásia]]. Depuis de ls [[Jogos Oulímpicos de Berano de 1988]] i de la [[Copa de l Mundo FIFA de 2002]], Seul tornou-se ua [[cidade global]]. Grandes [[banco]]s ténen feliales an Seul: [[Citigroup]], [[HSBC]], [[Mizuho Financial Group]]. An Seul stá la sede dun de ls maiores bancos de cámbio, l [[Korea Schange Bank]]. === Líderança na reboluçon digital === La Coreia de l Sul ye l maior laboratório global de la [[web]]. L qu'acuntece por alhá atualmente ye un bun andicatibo de cumo las cousas acunteciran ne l feturo, ne l resto de l mundo. Cerca de 90% de la populaçon stá conetada a la [[anterneta]], usando la conexon mais rápida i barata de l planeta.<ref>http://txt.stado{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} .com.br/suplemientos/anfo/2008/02/25/anfo-1.93.8.20080225.11.1.xml</ref> Por esso Seul ye cunsidrada la capital mais plugada de l mundo. La cena ye quemun, la tecnologie an Seul stá por to la parte, [[TB de plasma]] i LCD, [[notebooks]], [[GPS]] an quaije todos ls beiclos, dicionairos eiletrónicos, miles de [[lan house]]s que fázen de las cumpanhas coreanas [[NC Soft]] i outras grandes gigantes coreanas, base de zambolbimiento de jogos. Na [[Coreia de l Sul]], hai [[riality show]]s culs campeones de jogos online i esse ganhadores son eilebados a la catadorie de popstars. La Coreia de l Sul i mais speficicamente Seul tamien ye cunsidrada la capital de l [[telemoble]], alhá stan las maiores tendéncias i ls maiores lançamientos d'apareilhos mundiales. L fruito de la prosperidade sul-coreana stá relacionado claro al alto ambestimiento de l gobierno an priorizar la [[tecnologie de punta]] an sou paíç. == Demografie == Quaije todos ls residentes de Seul son [[coreanos]], cun algua minorie [[chinesa]] i [[japonesa]]. Un rápido oumiento de la populaçon de residentes anternacionales repersenta hoije cerca de 2% de la populaçon total de Seul..<ref>{{cite news | last = Park | first = Chung-la | title = Foreign Population in Seoul Stands at 195,000 | language = Anglish | publisher = Korea Eiquipas | date = 2007-07-24 | url = http://www.koreatimes.co.kr/www/news/nation/nation_biew.asp?newsIdx=7073&categoryCode=117 | acessdate = 2008-01-06 }}</ref> La populaçon de Seul superou '''10.421.000''' al final de 2007 i, l númaro de strangeiros era de nada menos que '''229.000'''. La maiorie studa an ounibersidades coreanas ó trabalha na cidade. [http://www.kois.go.kr/News/News/NewsBiew.asp?serial_ne l=20080120003]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} L índice de criminalidade an Seul ye mui baixo. Las dues maiores religiones de ls habitantes de Seul son l [[Budismo]] i l [[Cristandade]]. Outras religiones ancluen l [[Xamanismo]] i l [[Cunfucionismo]], l radadeiro bisto mais cumo ua ambasora filosofie social, an beç dua religion. {| | valign="top" | {| class="wikitable" ! style="background:#efefef;" | Anho ! style="background:#efefef;" | Populaçon |- | [[1428]] || align="right" | {{formatnun:103328}} |- | [[1660]] || align="right" | {{formatnun:200000}} |- | [[1881]] || align="right" | {{formatnun:199100}} |- | [[1890]] || align="right" | {{formatnun:192900}} |- | [[1899]] || align="right" | {{formatnun:211200}} |- | [[1902]] || align="right" | {{formatnun:196600}} |- | [[1906]] || align="right" | {{formatnun:230900}} |- | [[1910]] || align="right" | {{formatnun:278958}} |- | [[1915]] || align="right" | {{formatnun:241085}} |- | [[1920]] || align="right" | {{formatnun:250208}} |- | [[outubre|1925]] || align="right" | {{formatnun:336349}} |- | [[data|1|outubre|1930]] || align="right" | {{formatnun:355426}} |- | [[data|1|outubre|1935]] || align="right" | {{formatnun:404202}} |- | [[data|1|outubre|1940]] || align="right" | {{formatnun:930547}} |- |} | valign="top" | {| class="wikitable" ! style="background:#efefef;" | Anho ! style="background:#efefef;" | Populaçon |- | [[date|1|outubre|1944]] || align="right" | {{formatnun:947630}} |- | [[date|1|maio|1949]] || align="right" | {{formatnun:1418025}} |- | [[date|1|janeiro|1952]] || align="right" | {{formatnun:648432}} |- | [[date|1|setembre|1955]] || align="right" | {{formatnun:1574868}} |- | [[date|1|dezembre|1960]] || align="right" | {{formatnun:2445402}} |- | [[date|1|outubre|1966]] || align="right" | {{formatnun:3793280}} |- | [[date|1|outubre|1970]] || align="right" | {{formatnun:5433198}} |- | [[date|1|outubre|1975]] || align="right" | {{formatnun:6889502}} |- | [[date|1|nobembre|1980]] || align="right" | {{formatnun:8364379}} |- | [[date|1|nobembre|1985]] || align="right" | {{formatnun:9639110}} |- | [[date|1|nobembre|1990]] || align="right" | {{formatnun:10612577}} |- | [[date|1|nobembre|1995]] || align="right" | {{formatnun:10231217}} |- | [[date|1|nobembre|2000]] || align="right" | {{formatnun:9895972}} |- | [[date|1|janeiro|2005]] || align="right" | {{formatnun:10349312}} |} |} == Anfra-strutura == === Eiducaçon superior === Eesiste un grande númaro de [[ounibersidade]]s na cidade. La Ounibersidade Nacional de Seul ye cunsidrada la mais prestigiosa de l paíç. ''Las outras ounibersidades de Seul son:'' * [[Ounibersidade de Hankuk de Studos Strangeiros]] * Ounibersidade Yonsei * Sung Kyun Kwan * Ounibersidade Seijong {{an traduçon}} * Korean National University of Physical Eiducation * Korean National University of Arts * Korea University * Chungang University * Chugye University fur the Arts * Ounibersidade Dankuk * Ounibersidade Dongduk * Ounibersidade Femenina Dongduk * Ounibersidade Femenina Duksung * Ounibersidade Hansung * Ounibersidade Hanyang * Ounibersidade Femenina Hanyang * Ounibersidade Hong-ik * Ounibersidade Anduk * Ounibersidade Konkuk * Ounibersidade Kokmin * Ounibersidade Kang-won * Ounibersidade Kyunggi * Ounibersidade Kyunghe * Ounibersidade Myongji * Ounibersidade Sahmyok * Ounibersidade Sangmyung * Ounibersidade Seogyeong * Ounibersidade Seul * Ounibersidade Femenina de Seul * Ounibersidade Sogang * Ounibersidade Femenina Songshin * Ounibersidade Femenina Sokmyung * Ounibersidade Songsil === Trasportes === L "bon" de ls trasportes an Seul remonta l'era de l [[Ampério Coreano]], quando las purmeiras rues fúrun defenidas i ua camino de fierro ligando Seul la Ancheon fui custruída. Hoije, cul resultado de la dibersificaçon de sue rede de trasportes, la cidade de Seul se tornou un grande pólo de trasportes na Ásia. Seul ten mais de trés milhones de beiclos registrados i l cungestionamiento generalizado ye quemun. ==== Aeroportos ==== [[Fexeiro:Ancheon Anternational Airport.jpg|thumb|left|[[Aeroporto Anternacional de Ancheon]], l melhor aeroporto de l mundo, 90% d'eficiéncia an bóos, hotel, spital, loijas de grife, robós.]] Eesisten dous aeroportos que serben Seul. L Aeroporto Anternacional de Gimpo, antes na cidade de Gimpo i aneixado la Seul an 1963, era l único aeroporto de Seul de la sue custruçon ouriginal durante la Guerra de la Coreia. Múltiplos aeroportos fúrun custruídos debrebe al redror de Seul antes, durante i depuis de la guerra. L mais famoso fui an [[Yeouido]], ua beç que serbiu cumo puorta d'antrada de l paíç pa l mundo afora. Passado abrir an márcio de 2001, l Aeroporto Anternacional de Ancheon na ilha Yeongjong an Ancheon altarou seneficatibamente l papel de Aeroporto de Gimpo. Ancheon ye agora respunsable por quaije todos ls bos anternacionales i alguns domésticos, anquanto que l de Gimpo sirbe solo para bóos domésticos cula sceçon de bóos pa l Aeroporto Anternacional de Tóquio (Haneda airport) i pa l Aeroporto Anternacional Hongquiao de Shanghai. Esto ocasionou ua seneficante queda de l númaro de bóos de l Aeroporto de Gimpo. Anquanto esso, l Aeroporto Anternacional de Ancheon tornou-se, juntamente cul [[Aeroporto Anternacional de Hong Kong]] i l [[Singapore Changi Airport]], un amportante centro de trasporte de l [[Sudiste Asiático]]. La pesquisa d'oupenion AETRA 2005 admenistrada pula [[Anternational Air Trasport Association|IATA]] i l [[Airports Council Anternational]] (Cunseilho Anternacional de ls Aeroportos) classeficórun Ancheon cumo l melhor aeroporto de l mundo.<ref>{{cite web|url=http://www.airports.org/cda/aci/çplay/main/aci_cuntent.jsp?zn=aci&cp=1-7-46%5E6702_9_2__|title=Airport Serbice Eicellence Awards fur 2005|date=2006-03-07|acessdate=2006-08-25|publisher=[[Airports Council Anternational|ACI]]}}</ref> L Aeroporto Anternacional de Ancheon tamien fui nomeado pul [[Skytrax]] cumo un de ls 5 melhores aeroportos de 2006.<ref>{{cite web|title=Airport of the Year 2006 |url=http://www.worldairportawards .com/Awards-2006/AirportYear-2006.htn|publisher=[[Skytrax]]|work=World Airport Awards|acessdate=2007-02-25}}</ref> Ancheon i Gimpo stan ligados la Seul por rodobias, i Gimpo tamien stá ligado a la linha 5 de l Metro. La [[Ancheon Anternational Airport Railroad]], ua linha ferrobiária ligando l Aeroporto de Ancheon al Aeroporto de Gimpo abriu an márcio de 2007, mas la linha pa la Staçon Seul na Central Seul liebará pul menos mais un anho para ser abierta. ==== Carreira ==== [[Fexeiro:Seoul bus B144.jpg|right|thumb|Nuobo Super Aero City para B144.]] L sistema de carreira de Seul ye ouperado pul Gobierno Metro de Seul, cun quatro cunfiguraçones purmárias de carreira çponíbels serbindo la maior parte de la cidade. Seul ten muitos grandes treminales spressos. Esses carreira ligan Seul i cidades an to la Coreia. Ls grandes treminales de carreira son: * Treminal Spresso de carreira Seul an [[Seocho-gu]] * Cidade Central an Seocho-gu * Treminal Seul Nambu, tamien an Seocho-gu * Treminal de carreira Dongseoul an [[Gwangjin-gu]] * Treminal Sangbong an [[Jungnang-gu]] ==== Metro ==== [[Fexeiro:Seoul Subway 2 Jamsil.jpg|thumb|right|Staçon de metro an Seul.]] {{Main|Metro de Seul}} L [[Metro de Seul]] fui einougurado an [[1974]] i ten 287&nbsp;Km<ref>http://www.ourbanrail.net/las/seou/seoul.htn{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> an 10 linhas qu'anterligan todos ls çtritos de la cidade antre si i cula ária circundante. San 266 staçones al total<ref>http://www.seoulmetro.co.kr/</ref> anquanto [[Metro de San Paulo|San Paulo]] ne l Brasil ten solo 55 i l de la [[Cidade de l México]] ten 175. La maiorie de la populaçon de Seul yá usa l sistema de [[trasporte público]], debido a la sue cumbeniéncia i baixo custo. Cun mais de 8 milhones de passageiros por die, Seul ten un de ls sistemas de metro de la maior atebidade an to l mundo. Anternacionalizado, todas las staçones possuen l nome de las staçones i placas d'andicaçones tanto an [[coreano]] cumo an [[Léngua anglesa|anglés]] i [[chinés]]. Na década de [[1990]], Seul rializou probabelmente l mais ambicioso porgrama de stenson de Metro de l mundo, adicionando 160 [[Km]] de nuobas linhas a la rede. Esto ancluiu la stenson de las antigas linhas 2, 3 i 4 (15&nbsp;Km) i la criaçon d'outras 4 totalmente nuobas, de las quales la linha 5 ten 52&nbsp;Km de cumprimiento (ancluindo ls dous galhos al oeste). Nuobos mapas tamien ancluen la purmeira linha de l metro de Ancheon que ye ligada a la rede atrabeç de la linha 1 de l <ref>{{Citation |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231006020557/http://ourbanrail.fotopic.net/c197665.html |archivedate=2023-10-06 |title=Archive copy |url=http://ourbanrail.fotopic.net/c197665.html |accessdate=2013-09-18}}</ref> metro de Seul. Para alhá desso, la fin de fazer face a todos estes modos de trasporte, l Gobierno Metro de Seul amprega bários matemáticos para cordenar l metro, l carreira i ls horairos de tráfego nua tabela que cuntrola l tiempo. Las 10 linhas son geridas pula [[Korail]], pul [[Metro de Seul]] i pul [[Seoul Metropolitan Rapid Trasit Corporation|SMRT]]. Ne l [[Brasil]], l [[Metro de Guapo Hourizonte]], l [[Metro de l Riu de Janeiro]] i l [[Metro de San Paulo]] yá adquiriran alguns camboios coreanos para séren outelizados an sues [[cidade]]s. ==== Camboios ==== [[Fexeiro:KTX-1.jpg|thumb|left|[[KTX]]. L camboio spresso coreano atinge mais de 300 Km/h.]] La cidade de Seul stá ligada a todas las percipales cidades de la Coreia por caminos de fierro. L camboio spresso coreano, [[KTX]] (Korean Spress Train), un camboio-bala qu'oupera a ua belocidade superior a 300&nbsp;Km/h, tamien liga Seul a la maiorie de las grandes cidades coreanas, tornando ls bate-buoltas antre cidades stremamente cumbenientes para trabalhadores pendulares i turistas. == Cultura == [[Fexeiro:Korea-Seoul-Changgyeonggung-Myeongjeongjeon-01.jpg|thumb|right|[[Changgyeonggung]].]] [[Fexeiro:Anjeongjeon (anterior), Changdeokgung - Seoul, Korea.JPG|thumb|right| L'anterior de l Anjeongjeon an [[Changdeokgung]] antes de la renobaçon.]] [[Fexeiro:Bongeunsa Seoul 8.jpg|thumb|right|[[Bongeunsa]].]] [[Fexeiro:Khitai7.jpg|thumb|right|L'anterior de l [[Lotte World]].]] [[Fexeiro:Seoul-Buddhist .ptemple-Jogyesa-01.jpg|thumb|right|Templo Budista Jogyesa.]] [[Fexeiro:Seoul-Buddhist .ptemple-Jogyesa-02.jpg|thumb|right|Jogyesa, pessonas arriba de l dragon.]] [[Fexeiro:Seoul-Deoksugung-01.jpg|thumb|right|Deoksugung.]] [[Fexeiro:Juhamnu, Changdeokgung - Seoul, Korea.JPG|thumb|right|Changdeokgung.]] [[Fexeiro:Gyeongbookgung-Gyeonghoeru-03.jpg|thumb|right|Gyonghoeru.]] === Custruçones stóricas i museus === La [[Dinastie Joseon]] custruiu cinco grandes palácios an Seul: Changdeokgung; Changgyeonggung; Deoksugung; Gyeongbookgung; Gyeonghuigung === Museus === * [[Museu Nacional de la Coreia]] (국립중앙박물관; 國立中央博物館) * Museu Nacional de l Folclore de la Coreia * Memorial de la Guerra Fura de la ária metropolitana: Namhansanseong; Bukhansanseong; Parque Namsan === Templos i santuairos === * [[Jongmyo]] (종묘; 宗廟) * [[Dongmyo]] (동묘; 東廟) * [[Munmyo]] (문묘; 文廟) * [[Jogyesa]] (조계사; 曹溪寺) * [[Hwagyesa]] (화계사; 華溪寺) * [[Bongeunsa]] (봉은사; 奉恩寺) === Parques i atraçones al aire libre === La [[poluiçon de l'aire]] de Seul agora stá ne l mesmo nible de [[Tóquio]] i seneficatibamente anferior a la de [[Pequin]].<ref>http://www.eiges.or.jp/en/ue/atebity/mega-city/article/htn/far41.htn{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} - Ambironment Report</ref> La [[ária metropolitana]] de Seul acomoda seis grandes parques, ancluindo l ''Seoul Florest'', que tubo ampeço an meados 2005. La [[Seoul National Capital Ária]] tamien cuntén un [[cinturon berde]] çtinado a eibitar la cidade a partir de [[La spanson ourbana|sprawling]] al longo de la bezina porbíncia de [[Gyeonggi-de l l|Gyeonggi]]. Essas árias son frequentemente percuradas por pessonas que ban çcansar ne ls fines de sumana i durante las bacanças. Çtaca-se tamien l parque ourbano [[Cheonggyecheon]] criado a la beira de l [[riu]] homónimo. Para alhá desso, Seul tamien ye lar dun parque gigante, l Lotte World. Outros centros d'atebidades recreatibas ancluen ls stádios que yá fúrun ousados pa las Oulimpíadas de Seul i pa la Copa de l Mundo de la Cámara Municipal i l gramado público de l City Preça de casa's. === Sportes === Seul fui sede de ls Jogos Oulímpicos de Berano de 1988 i de ls Jogos Paraolímpicos dessa mesma cumpetiçon. La cidade tamien fui ua de las cidades qu'hospedou la Copa de l Mundo an 2002. L Seoul World Cup Stadiun fui sede de la cerimónia d'abiertura i de l purmeiro jogo de la Copa. L [[Taekwondo]] ye l mais anfluente sporte nacional coreano i an Seul ye adonde se localiza l [[Kukkiwon]], l quartel general de la [[World Taekwondo Federation]] ([[WTF]]), la [[Federaçon Mundial de Taekwondo]], la sede mundial de l [[taekwondo]] "moderno", ó oulímpico. La cidade tamien abriga dous eiquipas de [[beisebol]] que stan na Liga Coreana de Beisebol ([[Korean Baseball Organization]]): l [[Dosan Bears]] i l [[LG Twines]]. Tamien dous eiquipas de basquetebol que stan na [[Korean Basketball League]] (Liga de Basquetebol Coreana): l [[Seoul Samsung Thunders]] i l [[Seoul SK Knights]]. Hai un clube profissional de [[futebol]] an Seul, l [[FC Seoul]], que stá na [[K-League]] i dous eiquipas que stan na [[K3 League]], l [[Seoul United FC]] i l [[Eunpyeong Chung-go Sungshin Spital FC|Eungpyeong Chung-go FC]]. === Outros lugares d'antresse === * '''Ansa-dong'''. Bairro ne l çtrito de Jongno-gu. La percipal rue ye la Isadong-gil, rue tradecional coreana, cun loijas d'antiguidades, casas de xá i restourantes coreanos. Als demingos se trasforma nua rue de pedestres. Staçon Jonggak, línha 1. * '''Palácio Gyeongbookgung'''. L palácio mais antigo de la dinastie Joseon. Staçon Gyeongbookgung, linha 3. * '''Rue Myeong-dong'''. Rue comercial cun loijas de moda moço i butiques ne l çtrito de Jung-gu. Staçon Myeong-dong, linha 4. * '''Mercado Namdaemun'''. A poucos passos de l centro se ancontra este antigo i tradecional mercado. Namdaemun senefica "''grande puorta de l sul''", yá que mui acerca stá l'antigo portal sul de la cidade. L portal an si ye coincido cumo Namdaemun ó Sungnyemun. Neste mercado al aire libre bende-se roupa, flores, quemido i materiales de custruçon, antre outras cousas. Staçon Hoehyeon, linha 4. * '''Colina Namsan'''. Literalmente "muntanha de l sul". Ouferece ua bista panorámica de la cidade i recreaçon. Arriba hai restourantes, cafés i a torre de quemunicaçones N Seul. Ye possible chegar por [[teleférico]]. Staçon Myeong-dong, linha 4. * '''Parque Changch'ungdan'''. Parque als pies de la colina Namsan, çtrito Jung-gu. * '''Itaewon'''. Bairro turístico ne l çtrito de Yongsan-gu. Ye l mais oucidental de las árias de Seul. Restourantes, loijas i bida noturna. Junto cun Ansadong i la Torre Seul ye un de ls lugares mais bejitados por turistas. Staçon Itaewon, linha 6. * '''Sinchon'''. Nesta ária ancontran-se las 3 ounibersidades mais amportantes de Seul. Sues rues stan repletas de cafés, restourantes i loijas. Staçon Sichon, linha 2. * '''Gangnan'''. Esta ária al sul de Seul, çtrito Gangnan-gu, cuncentra an sous alrededores galeries d'arte, butiques, cafés i bida noturna. Tamien eiqui se ancontra l Centro de Cumbençon i Eesibiçon (COEX), COEX Mall i l World Trade Center de Seul. Staçon Gangnan, linha 2. {{panorama|Seoul.2007.Panho.jpg|810px|<center>[[Panorama]] [[ourbano]] sul de Seul depuis de Yeouido.</center>}} {{Refréncias}} == {{Ligaçones sternas}} == {{commons|Seoul}} {{wiktionary|Seoul}} === Websites oufeciales === * [http://anglish.seoul.go.kr/ Gobierno Metro de Seul]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} === Turismo i anformaçones subre la bida an Seul === {{wikiboyage}} * [http://anglish .ptour2korea .com/sightseing/çtination/seoul/city_seoul.asp Çtaques de Seul]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}: de la Organizaçon Nacional de Turismo Coreana === Mapas i eimaiges === * [http://asp .comgnamul .com/seoul/anglish/map.jsp Browser de l Mapa de Seul]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (De l site de l Gobierno Metro de Seul) * [http://www.seoulmetro.co.kr/data/map/map_anglish.zip Mapa de l Metro de Seul (pdf zipado)] * [http://www.seoulsnapshots .com Fotos de Seul, Coreia de l Sul]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.flickr .com/photos/krobbie/148637056/ Fotos de Seul, Coreia de l Sul - Flickr] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130718105155/http://flickr/ |date=2013-07-18 }} {{Coreia de l Sul}} {{bloco de nabegaçon |Cidades de ls Jogos Asiáticos |Cidades sede de ls Jogos Oulímpicos de Berano |Cidades globales |Megacidades |Capitales de la Ásia |50 cidades mais populosas de l mundo }} [[Catadorie:Seul| ]] c56ah34dv4wl6pqksw66a3pr3s0ibq7 Ounibersidade de Umeå 0 7895 108800 104511 2026-11-08T03:09:47Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 108800 wikitext text/x-wiki ==Instituição== ===Centro de pesquisa=== **[http://www.arcum.umu.se/english/ Arctic Research Centre at Umeå University (Arcum)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140503000606/http://www.arcum.umu.se/english/ |date=2014-05-03 }} **[http://www.cmtf.umu.se/english.html Centre for Biomedical Engineering and Physics (CMTF)] **[http://www.cere.se/en.html Centre for Environmental and Resource Economics (CERE)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140915000456/http://cere.se/en.html |date=2014-09-15 }} **[http://www8.umu.se/cmf/index_eng.htm Centre for Environmental Research in Umeå (CMF)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160304120346/http://www8.umu.se/cmf/index_eng.htm |date=2016-03-04 }} **Centre for Evaluation Research (UCER) **[http://www.ddb.umu.se/english/cps/ Centre for Population Studies (CPS)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140826105332/http://www.ddb.umu.se/english/cps/ |date=2014-08-26 }} **[http://www.cerum.umu.se/english/ Center for Regional Science at Umeå University (Cerum)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140503000055/http://www.cerum.umu.se/english/ |date=2014-05-03 }} **[http://www.upc.umu.se/english/ Centre for Teaching and Learning (UPC)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110122075306/http://www.upc.umu.se/english/ |date=2011-01-22 }} **[http://www.ddb.umu.se/english/ Demographic Data Base (DDB)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20131213074650/http://www.ddb.umu.se/english/ |date=2013-12-13 }} **[http://www.cbrne.umu.se/english/ European CBRNE Centre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140414104818/http://www.cbrne.umu.se/english/ |date=2014-04-14 }} **[http://www.hpc2n.umu.se/ High Performance Computing Center North (HPC2N)] **[[HUMlab|Humlab]] **[http://www.mcnio.com/ Northern Sweden Soil Remediation Centre] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140502210709/http://www.mcnio.com/ |date=2014-05-02 }} **[http://www.trum.umu.se/english/ Transportation Research (Trum)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140502233718/http://www.trum.umu.se/english/ |date=2014-05-02 }} **[http://www.umeabrainimaging.com/ Umeå Center for Functional Brain Imaging (UFBI)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140502223336/http://www.umeabrainimaging.com/ |date=2014-05-02 }} **[http://www.ucgs.umu.se/english/ Umeå Centre for Gender Studies (UCGS)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140502233718/http://www.ucgs.umu.se/english/ |date=2014-05-02 }} **[http://www.globalhealthresearch.net Umeå Centre for Global Health Research] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090525110710/http://www.globalhealthresearch.net/ |date=2009-05-25 }} (CGH)] **[http://www.ucmr.umu.se/ Umeå Centre for Microbial Research (UCMR)] **[http://www.ucmm.umu.se/english/ Umeå Center for Molecular Medicine (UCMM)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140503000248/http://www.ucmm.umu.se/english/ |date=2014-05-03 }} **[http://www.umf.umu.se/english/ Umeå Marine Sciences Center (UMF)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140502233717/http://www.umf.umu.se/english/ |date=2014-05-02 }} **[http://www.ufm.umu.se/english Umeå Mathematics Education Research Centre (UMERC)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140503033702/http://www.ufm.umu.se/english/ |date=2014-05-03 }} **[http://www.upsc.se/ Umeå Plant Science Center (UPSC)] **[http://www.uciv.umu.se/english/ Umeå Sports Science Centre (USSS)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120821204630/http://www.uciv.umu.se/english |date=2012-08-21 }} **[http://www.ucmm.umu.se/english/resources/utcf/ Umeå Transgene Core Facility (UTCF)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140503000533/http://www.ucmm.umu.se/english/resources/utcf/ |date=2014-05-03 }} **[http://www.cesam.umu.se/english/ Vaartoe – Centre for Sami Research (Cesam)] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160407163245/http://www.cesam.umu.se/english/ |date=2016-04-07 }} ===Reitores=== * [[Lars-Gunnar Larsson (läkare)|Lars-Gunnar Larsson]] (1964–1969) * [[Karl-Gustav Paul]] (1969–1973) * [[Lars Beckman (1928–2005)|Lars Beckman]] (1973–1992) * [[Sigbrit Franke]] (1992–1998) * [[Inge-Bert Täljedal]] (1999–2005) * [[Göran Sandberg]] (2005–2010) * [[Lena Gustafsson]] (2010– ) ==Ex-alumnos famosos== ===Estudantes=== * Ronny Ambjörnsson * [[Linda Bergkvist]] * Tomas Blomqvist * Jan Bodin * [[Mathias Dahlgren]], * Claes-Christian Elert * Gunnar Eriksson, * Henrik Grönberg * [[Kristo Ivanov]] * [[Lars Lindbergh]], Dekan USBE (2007–) * [[Karl-Gustaf Löfgren]], * [[Agneta Marell]], * Stellan Nilsson, * [[Tõnu Puu]], * [[Marcus Samuelsson]], * Lennart Stenflo, * [[Mike Stott]] * Håkan Wiberg * [[Sverker Sörlin]], Profesor * [http://www.ateljealtmann.com Christian Altmann], ===Doutores=== * [[Bertil Andersson]] * [[C. West Churchman]] * [[Christopher Martin Dobson]] * [[Kerstin Ekman]] * [[Anders Englund]] * [[Christer Fuglesang]] * [[Robert H. Haveman]] * [[Lars Heikensten]] * [[Roger Jowell]] * [[Carl Kempe]] * [[Roger D. Kornberg]] * [[Sara Lidman]] * [[John Loughlin (professor)|John Loughlin]] * [[Jean-Pierre Mach]] *[[Denis Mukwege]] * [[Sverker Olofsson]] * [[P. N. Ramachandran Nair]] * [[Bernhard Swynghedauw]] * [[Tom Traves]] * [[Beom Jun Kim]] ===Doutores honorarios=== *[[Lars Ahlin]] (1969) *[[Per Nilsson-Tannér]] (1977) *[[Bertil Andersson (professor)|Bertil Andersson]] (2002) *[[Allan Edvall]] (1987) *[[Kerstin Ekman]] (1998) *[[Per-Olof Enquist]] (1992) *[[Anders Englund]] (1998) *[[Anita Gradin]] (2002) *[[Christer Fuglesang]] (1999) *[[Tarja Halonen]] (2009) *[[Lars Heikensten]] (2005) *[[Sune Jonsson]] (2001) *[[Carl Kempe]] (1986) *[[Sigurd Klockare]] (1989) *[[Roger D. Kornberg]] (2003) *[[Sara Lidman]] (1978) *[[Torgny Lindgren]] (2000) *[[Denis Mukwege]] (2010) *[[Lars Nittve]] (2009) *[[Sverker Olofsson]] (2005) *[[Torsten Renqvist]] (1990) *[[Kurt Salomonson]] (1990) *[[Gösta Skoglund]] (1958, 1972) *[[Einar Wallquist]] (1966, 1978) *[[Margot Wallström]] (2010) *[[Tore Wretman]] (1986) *[[Verner Vögeli]] (2002] ==Ligas de foras == *[https://web.archive.org/web/20140407045507/http://www.umu.se/english Umeå University] - Official website *[http://www.dh.umu.se/ Umeå Institute of Design] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20120825202316/http://www.dh.umu.se/ |date=2012-08-25 }} - Official website *[http://www.arch.umu.se/english Umeå school of Architecture] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140503022638/http://www.arch.umu.se/english |date=2014-05-03 }} - Official website *[http://www.usbe.umu.se/english Umeå school of Business and Economics] - Official website *[http://www.phmed.umu.se/english/divisions/epidemiology Umeå International School of Public Health] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20140503015058/http://www.phmed.umu.se/english/divisions/epidemiology |date=2014-05-03 }} - Official website qwz5jjhsa9z1eoiiwy75o7e6w6d6n8e Augusto Pestana (Rio Grande do Sul) 0 8188 108762 104480 2026-11-07T23:27:14Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 2 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 108762 wikitext text/x-wiki {{Anfo/Munecípio de l Brasil <!--GeoID=4301503--> <!--Cabeçalho--> |nome =Augusto Ceilha |foto = |leg_foto =(''sq. para dir.'') Eigreija católica, bista aérea, Eigreija luterana,<br />casa Recanto de la Porduçon, colheita de trigo. |apelido =Recanto de la Porduçon <!--Dados gerales--> |brason =Brasao Augusto Ceilha (1).PNG |bandeira =Bandeira Augusto Ceilha bc.PNG |link_brason = |CEP = 98740-000 |link_bandeira = |link_hino =s:Hino de l munecípio de Augusto Ceilha |anibersairo =[[14 de maio]] (anstalaçon de l munecípio) |fundaçon ={{nowrap|{{dtlink|lang=br|17|9|1965|eidade}}}} |gentílico =pestanense (ó augusto-pestanense) | lema = ''Per aspera ad astra, per angusta ad augusta''<br /><small>''"L camino a las streilhas ye árduo, l camino a la grandeza ye streito"''</small> |prefeito =[[Luís António Kruel Bohrer]] |partido =[[Democratas (Brasil)|DEM]] |fin_mandato =2016 <!--Localizaçon--> |mapa =RioGrandedoSul Municip AugustoPestana.sbg |latP =S|latG=28|latM=31|latS=01 |lonP =L|lonG=53|lonM=59|lonS=31 |stado =Riu Grande de l Sul |mesorregion =[[Mesorregion de l Noroiste Riu-Grandense|Noroiste Riu-grandense]] |data_mesorregion =[[IBGE]]/[[2008]] <ref name="IBGE_DTB_2008">{{citar web |url=ftp://geoftp.ibge.gob.br/Organizacao/Dibisao_Territorial/2008/DTB_2008.zip |titulo=Debison Territorial de l Brasil |data=1 de júlio de 2008 |obra=Debison Territorial de l Brasil i Lemites Territoriales| publicado=Anstituto Brasileiro de Geografie i Statística (IBGE) |acessodata=11 d'outubre de 2008}}</ref> |microrregion =[[Microrregion de Ijuí|Ijuí]] |data_microrregion =[[IBGE]]/[[2008]] <ref name="IBGE_DTB_2008" /> |region_metropolitana= |bezinos =[[Coronel Barros]], [[Ijuí]], {{nowrap|[[Buona Bista de l Cadeado]]}}, [[Jóia (Riu Grande de l Sul)|Joia]] i [[Eugénio de Castro (Riu Grande de l Sul)|Eugénio de Castro]] |çt_capital =424 <!--Caratelísticas geográficas--> |ária =347.44 |ária_ref =<ref>"IBGE 2000/2001 i Prefeitura Municipal"</ref> |populaçon =7096 |data_pop =Censo [[IBGE]]/[[2010]]<ref name="IBGE_Pop_2010">{{citar web |url = http://www.ibge.gob.br/home/statistica/populacao/censo2010/populacao_por_municipio.shtn |títalo=Censo Populacional 2010| obra = Censo Populacional 2010 |publicado=Anstituto Brasileiro de Geografie i Statística (IBGE) |data=29 de nobembre de 2010 |acessodata = 11 de dezembre de 2010}}</ref> |altitude =390 |clima =[[subtropical úmido]] |sigla_clima = <!--Andicadores--> |idh =0.743 <!--fabor manter l formato--> |data_idh =[[IDH-M]]/[[2010]] <ref name=>[http://atlasbrasil.org.br/2013/perfil/augusto-ceilha_rs Atlas de l Zambolbimiento Houmano 2013]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> |pib ={{formatnun:149.7}} milhones |data_pib =[[FEE/RS]]/[[2010]]<ref name="FEE/RS_PIB">{{citar web |url=http://www.fe .ptche.br/ |titulo=Perduto Anterno Bruto de ls Munecípios de l RS 2010 |publicado=Fundaçon de Eiquenomie i Statística de l Riu Grande de l Sul |acessodata=12 dieç. 2013}}</ref> |pib_per_capita =21096 |data_pib_per_capita =[[FEE/RS]]/[[2010]]<ref name="FEE/RS_PIB"/> | site = [http://www.pmaugustopestana .com.br Prefeitura de Augusto Ceilha] }} '''Augusto Ceilha''' ye un [[munecípio]] [[brasil]]eiro de l [[stados de l Brasil|stado]] de l [[Riu Grande de l Sul]]. Pertence a la [[mesorregion de l Noroiste Riu-Grandense]] i a la [[microrregion de Ijuí]]. Stá localizado a 320 Km la noroiste de [[Porto Alegre]] i a 1.540 Km la sudoeste de [[Brasília]]. Desta cerca de 120 Km de la frunteira cula [[Argentina]].<ref>Google Maps (çtáncias an linha reta)</ref> Na cumparaçon antre ls 496 munecípios gaúchos, Augusto Ceilha acupa a 201ª posiçon an [[populaçon]], a 178ª an [[Perduto Anterno Bruto]] (PIB), a 149ª an [[PIB per capita]], a 135ª an [[culidade de bida]] (IDH-M) i a 58ª an culidade de [[finanças públicas|geston fiscal]] (IFGF).<ref>{{Citation |title=.ptche.br Fundaçon de Eiquenomie i Statística de l Riu Grande de l Sul |url=http://www.fe/ |accessdate=2016-07-08 |archivedate=2013-07-15 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130715220854/http://fe/ }}</ref><ref>{{Citation |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130921053801/http://www.pnud.org.br/atlas/ranking/Ranking-IDHM-Municipios-2010.aspx |archivedate=2013-09-21 |title=Ranking IDHM 2010, PNUD |url=http://www.pnud.org.br/atlas/ranking/Ranking-IDHM-Municipios-2010.aspx |accessdate=2013-09-21}}</ref><ref>{{Citation |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160623223527/http://www.firjan.org.br/ifgf/ |archivedate=2016-06-23 |title=Índice Firjan de Geston Fiscal |url=http://www.firjan.org.br/ifgf |accessdate=2016-07-08}}</ref> L munecípio antegra l Cunseilho Regional de Zambolbimiento de l Noroiste Colonial.<ref>{{Citation |title=Páigina de l COREDE-NORC na anterneta |url=http://www.coredenorc.org.br/ |accessdate=2016-07-08 |archivedate=2019-05-03 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190503015508/http://coredenorc.org.br/ }}</ref> ==Stória== ===Ouriges=== Acupado por populaçones [[andígenas]] hai pul menos dieç mil anhos ([[Tradiçon Umbu]]), l'atual território de Augusto Ceilha antegrou la region stórica de las [[ siete Pobos de las Missones|Missones Ourientales]], ancorporada defenitibamente al Brasil an [[Guerra de 1801|1801]]. Cien anhos mais tarde, las tierras de la [[coxilha]] de l Cadeado (ó "serra de l Cadeado"), antre ls rius [[riu Cunceiçon (Riu Grande de l Sul|Cunceiçon]] i [[riu Ijuizinho|Ijuizinho]], ampeçórun a ser demarcadas i colonizadas de forma sistemática por detreminaçon de l'angenheiro [[Augusto Ceilha]], anton diretor de la colónia de [[Ijuí]].<ref>LAZZAROTTO, Danilo. "Stória de Ijuí". Ijuí, Museu Antropológico Diretor Ceilha, 1977.</ref> Hai, inda assi, registros de persença sparsa d'eimigrantes lusobrasileiros i eitalianos zde la década de 1870, i l nome "Cadeado" serie refréncia a ua porteira anstalada nesse período ne l camino antre [[Cruç Alta (Riu Grande de l Sul)|Cruç Alta]] i [[Santo Ángelo]] (l topónimo ouriginal anspira l formato de l brason municipal de Augusto Ceilha).<ref>Prefeitura Municipal</ref> An [[29 de setembre]] de [[1901]], la region de l Cadeado recebiu formalmente sous purmeiros quelonos: las famílias Hasse i Schunemann, eimigrantes d'ourige [[Pomeránia|pomerana]]. An [[5 de setembre]] de [[1903]], fui fundada la quemunidade luterana de la Santíssema Trindade de l Rincon Seco.<ref>Paróquia Eibangélica de Augusto Ceilha</ref> A la defrença de Ijuí, cuja colonizaçon ambolbiu la participaçon de mais dua dezena d'etnias, la formaçon de Augusto Ceilha cuntou basicamente cun quemunidades de trés ouriges: [[Almanha|almana]], [[Eitália|eitaliana]] i [[luso-brasileiro|luso-brasileira]]. [[Fexeiro:Oubelisco AP.jpg|thumb|200px|left|Oubelisco de 1948 na Praça Farroupilha, Augusto Ceilha (RS).]] ===Çtrito de Doutor Ceilha=== Cula emancipaçon política de Ijuí an [[1912]], la colónia de l Cadeado passou a cumpor l segundo çtrito municipal, cul nome de Doutor Ceilha. L núcleo ourbano era coincido cumo “Bila Doutor Ceilha”. An [[9 de márcio]] de [[1922]], fui criada la paróquia católica de San José, que tubo l padre [[Palotinos|palotino]] Francisco Burmann cumo purmeiro bigairo.<ref>[http://www.citybrazil .com.br/mobile/turismo_detalhes.php?id_cidade=4301503&catadorie=3&id=18012 Portal CityBrazil]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> L çtrito fui palco de ls purmeiros cunfrontos armados de la [[Coluna Pristes]]. Segundo l relato de [[Luís Carlos Pristes]], l comandante de las tropas legalistas i ex-prefeito de [[Santa Marie]], [[Doutor Bozano|Júlio Bozano]], fui muorto pul líder tenentista [[Tenente Portela|Mário Portela]] a las bordas de l riu Cunceiçon, na atual debisa antre Augusto Ceilha i Ijuí, an [[29 de dezembre]] de [[1924]].<ref>PRESTES, Anita. "La Coluna Pristes". San Paulo, Tierra i Paç, 1997.</ref> An [[1939]], por eniciatiba de l padre Burmann, la quemunidade local fondou antidade beneficente pa la custruçon dun spital giral, einicialmente sob comando de l [[clínico giral]] Orozimbo Corréa Sampaio i, a partir de [[1940]], de l [[otorrinolaringologista]] Orlando Dies Athayde, que tenerie papel chabe na emancipaçon de l munecípio. L purmeiro pabimiento de l Spital San Francisco fui einougurado an [[24 de nobembre]] de [[1943]].<ref>[http://www.hsaofrancisco .com.br/anstitucional.php Spital San Francisco]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Durante la [[Segunda Guerra Mundial]], cerca de 14 suldados de Doutor Ceilha lutórun pul Brasil contra la [[Almanha Nazista]], na [[Eitália]]. La lista de spedicionairos pestanenses ancluiu Artur Goergen, Eugénio Ladbig i Heilmuth Matte, hoije houmenageados cun nomes de rues de l munecípio.<ref>D'acuordo cula placa comemoratiba na Praça Farroupilha, ls demales cumbatentes de Augusto Ceilha na Fuorça Spedicionária Brasileira (FEB) son Sebaldo Goergen, Baldemar Senn, Albino Wilhenes, Benno Muller, Oswin Wunder, Alípio Schmitt, Osbino Anrique Geiss, Adelino Mathias Dambroç, Emílio Papke, Alfonso Steiernagel i Arnoldo Gustabo Frantç.</ref> An 1948, l'anton [[Menistério de ls Trasportes|menistro de la Biaçon i Obras Públicas]], [[Clóbis Ceilha]], filho de Augusto Ceilha, rializou bejita oufecial al çtrito, eibento celebrado an placa ne l'oubelisco de la Praça Farroupilha, centro de l núcleo ourbano. ===Emancipaçon=== La spanson de la [[trigo|triticultura]] gaúcha nas décadas de [[1950]] i [[1960]] biabelizou l'emancipaçon municipal, aprobada por 95% de ls eileitores pestanenses ne l plebiscito rializado an [[25 de júlio]] de [[1965]].<ref>"Correio Serrano", Ijuí, 19 d'outubre de 1970</ref> L çtrito fui eilebado a la cundiçon de munecípio por lei stadual de [[1965]]<ref>Lei mº 5.053 de l Stado de l Riu Grande de l Sul, de 17 de setembre de 1965.</ref> cul nome de '''Augusto Ceilha''', an houmenaige al angenheiro i líder [[Partido Republicano Riu-Grandense|republicano gaúcho]], purmeiro prefeito de Ijuí, fundador de la [[Biaçon Férrea de l Riu Grande de l Sul]] i respunsable pula colonizaçon de l Cadeado.<ref>SPALDING, Walter. "Custrutores de l Riu Grande". Librarie Sulina, Porto Alegre, 1969.</ref> L munecípio fui anstalado an [[14 de maio]] de [[1966]], i sou purmeiro admenistrador fui l Dr. Athayde, persidente de la comisson d'emancipaçon municipal.<ref>[http://www.muhn.org.br/andex.php?formulario=sys_bio_bibliografies_notas&submenu=4&metodo=0&id=411 Museu de Stória de la Medecina de l Riu Grande de l Sul]{{Lhigaçon einatiba|date=November 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La purmeira eileiçon para prefeito i bereadores acunteciu an [[15 de nobembre]] de [[1968]].<ref>[http://www .ptre-rs.gob.br/upload/18/Municipales_Augusto_Pestana1968.PDF Tribunal Regional Eileitoral]</ref> ==Geografie== [[Fexeiro:AP port.PNG|thumb|200px|left|Mapa de la cidade de Augusto Ceilha (clique para ampliar).]] L centro ourbano de Augusto Ceilha queda ne l [[paralelo]] <nowiki>28º31'01''</nowiki> sul i ne l [[Meridiano (geografie)|meridiano]] <nowiki>53º59'31''</nowiki> oeste. L munecípio ye lemitado al norte por [[Ijuí]] i [[Coronel Barros]], l'oeste por [[Eugénio de Castro]], al sul por [[Jóia]] i la leste por [[Buona Bista de l Cadeado]]. D'acuordo cul [[Anstituto Brasileiro de Geografie i Statística]] (IBGE), la ária municipal total ye de 347,439 Km², l 167º maior munecípio gaúcho an stenson territorial.<ref>[http://www.cidades.ibge.gob.br/xtras/perfil.php?lang=&codmun=430150&search=riu-grande-de l-sul|augusto-ceilha Portal Cidades de l IBGE]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> L'acesso percipal la Augusto Ceilha ye feito pula rodobia stadual RS 522, que cruza l munecípio i faç la ligaçon cula BR 285 i la BR 392. Las çtáncias an relaçon a las percipales cidades de la region son: Ijuí, 15 Km; Jóia, 21 Km; Cruç Alta, 45 Km; Santo Ángelo, 54 Km. La çtáncia rodobiária para [[Porto Alegre]] ye de 405 Km.<ref>Prefeitura Municipal</ref> ===Geologie, Relebo i Hidrografie=== Localizado ne l stremo oucidental de l [[Praino]] de l [[Riu Grande de l Sul]], l munecípio ye caratelizado por relebo pouco acidentado i por tierras stremamente férteis, resultantes de la decumposiçon de [[basalto|peinhas basálticas]].<ref>LINDMAN, Carl i FERRI, Mário. "Begetaçon ne l Riu Grande de l Sul". Itatiaia, Guapo Hourizonte, 1974.</ref> L'altitude de l núcleo ourbano (Praça Farroupilha) ye de 390 metros subre l nible de l mar. Las altitudes na zona rural barian antre 260 metros (baixo curso de l riu Cunceiçon, próssimo a la debisa cun [[Coronel Barros]]) i 420 metros (eilebaçon na coxilha de l Cadeado, próssima a la debisa cun [[Buona Bista de l Cadeado]]).<ref>Google Earth</ref> La ária de l munecípio stá cuntida na bacie de l [[riu Ijuí]], na region heidrográfica de l [[riu Uruguai]]. Ls dous maiores cursos d'auga de Augusto Ceilha son l riu Ijuizinho, que faç la debisa cun [[Jóia]], i l riu Cunceiçon, na debisa cun [[Ijuí]]. L munecípio ye cortado por einúmaros [[córrego]]s i [[arroio]]s, todos cun nacente na coxilha de l Cadeado.<ref>[http://www.cidades.ibge.gob.br/xtras/perfil.php?lang=&codmun=430150&search=riu-grande-de l-sul|augusto-ceilha Portal Cidades de l IBGE]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===Begetaçon i Clima=== L munecípio ancontra-se na trasiçon antre ls [[bioma|biomas]] [[Pampa]] i [[Mata Atlántica]]. Sou território, cun begetaçon ouriginal de campos i florestas, fui cunsidrabelmente [[antropizaçon|antropizado]] por atebidades agrícolas i pastoris al longo de l [[seclo XX]].<ref>[http://www.cidades.ibge.gob.br/xtras/perfil.php?lang=&codmun=430150&search=riu-grande-de l-sul|augusto-ceilha Portal Cidades de l IVGE]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> L clima de l munecípio ye [[clima subtropical|subtropical]] úmido (tipo Cfa segundo [[Classeficaçon climática de Köppen-Geiger|Köppen-Geiger]]), cun quatro staçones çtintas, temperaturas altas ne l berano i ambiernos moderadamente frius. La [[temperatura]] média anual ye d'aprossimadamente 19,5°C. La mássima média mais alta ocorre an janeiro (30,7°C) i la mínima média mais baixa, an júlio (9°C). Las chubas son bien çtribuídas al longo de l'anho, oscilando antre precipitaçones médies mensales de 133 i 184 mn.<ref>[http://en.climate-data.org/location/313520/ AmbiWeb GmbH]</ref> <!--Ampeço de la Anfobox-->{{Anfobox Clima <!-- Amportante: remoba todos ls campos nó-ousados--> |collapsed = |metric_first= yes |single_line= yes |localidade = Augusto Ceilha |Jan_Max_°C = 29 |Jan_REC_Max_°C = |Feb_Max_°C = 28 |Feb_REC_Max_°C = |Mar_Max_°C = 27 |Mar_REC_Max_°C = |Abr_Max_°C = 24 |Abr_REC_Max_°C = |Mai_Max_°C = 22 |Mai_REC_Max_°C = |Jun_Max_°C = 19 |Jun_REC_Max_°C = |Jul_Max_°C = 17 |Jul_REC_Max_°C = |Ago_Max_°C = 19 |Ago_REC_Max_°C = |Set_Max_°C = 22 |Set_REC_Max_°C = |Out_Max_°C = 25 |Out_REC_Max_°C = |Nob_Max_°C = 27 |Nob_REC_Max_°C = | dieç_Max_°C = 28 | dieç_REC_Max_°C = |Max_Anho_°C = 24 |Max_Rec_Anho_°C = |Jan_Min_°C = 19 |Jan_REC_Min_°C = |Feb_Min_°C = 18 |Feb_REC_Min_°C = |Mar_Min_°C = 16 |Mar_REC_Min_°C = |Abr_Min_°C = 14 |Abr_REC_Min_°C = |Mai_Min_°C = 11 |Mai_REC_Min_°C = |Jun_Min_°C = 8 |Jun_REC_Min_°C = |Jul_Min_°C = 6 |Jul_REC_Min_°C = |Ago_Min_°C = 9 |Ago_REC_Min_°C = |Set_Min_°C = 10 |Set_REC_Min_°C = |Out_Min_°C = 13 |Out_REC_Min_°C = |Nob_Min_°C = 16 |Nob_REC_Min_°C = | dieç_Min_°C = 17 | dieç_REC_Min_°C = |Min_Anho_°C = 13 |Min_Rec_Anho_°C = <!--**** use mn ó cn mas NÃO ambos! ****--> |Jan_Precip_mn = 150 |Feb_Precip_mn = 134 |Mar_Precip_mn = 133 |Abr_Precip_mn = 161 |Mai_Precip_mn = 156 |Jun_Precip_mn = 165 |Jul_Precip_mn = 136 |Ago_Precip_mn = 134 |Set_Precip_mn = 162 |Out_Precip_mn = 184 |Nob_Precip_mn = 136 | dieç_Precip_mn = 145 |Anho_Precip_mn = 1796 |fuonte= [http://en.climate-data.org/location/313520/ AmbiWeb GmbH] }} <!--Fin de la Anfobox--> ==Demografie== [[Fexeiro:Eigreija AP.jpeg|thumb|225px|right|Eigreija Matriç de San José (católica, erigida an 1926), Augusto Ceilha (RS).]] D'acuordo cul [[Censo demográfico|censo]] de 2010, Augusto Ceilha ten 7.096 habitantes (3.609 mulhieres i 3.487 homes). Pula purmeira beç na stória de l munecípio, la populaçon ourbana ultrapassou la rural (51,54% contra 48,46%). L IBGE stima que la populaçon municipal tenga oumentado para 7.206 habitantes an [[2013]], rebertendo la tendéncia de queda zde l'emancipaçon. Ne l censo de 1970, l purmeiro passado la criaçon de l munecípio, Augusto Ceilha registrou 9.316 habitantes, de ls quales solo 956 na zona ourbana.<ref>[http://www.cidades.ibge.gob.br/xtras/perfil.php?lang=&codmun=430150&search=riu-grande-de l-sul|augusto-ceilha Portal Cidades de l IBGE]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La spetatiba de bida de l pestanense al nacer ye de 75,84 anhos, anquanto la mortalidade anfantil ye de 12,4 por mil nacidos bibos. De l punto de bista etairo, 22% de la populaçon antegra la faixa cun menos de 15 anhos, 64% la de 15-64 anhos i 14% la de 65 anhos ó mais.<ref>[http://www.cidades.ibge.gob.br/xtras/perfil.php?lang=&codmun=430150&search=riu-grande-de l-sul|augusto-ceilha Portal Cidades de l IBGE]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> L Índice de Zambolbimiento Houmano Municipal (IDHM) de Augusto Ceilha an 2010 ye 0,743. L munecípio stá situado na faixa de zambolbimiento houmano alto (IDHM antre 0,700 i 0,799). Antre 2000 i 2010, la dimenson que mais creciu an tenermos absolutos fui l'eiducaçon (0,141 puntos), seguida por renda i por longebidade. Na cumparaçon de l IDHM culs demales 5.564 munecípios de l Brasil, Augusto Ceilha acupa a 695ª posiçon.<ref>[http://atlasbrasil.org.br/2013/perfil/augusto-ceilha_rs Atlas de l Zambolbimiento Houmano ne l Brasil 2013]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Menos de 10% de ls habitantes de l munecípio se declórun de quelor preta, parda ó amarielha. Sobrenomes d'ourige germánica, eitaliana i pertuesa son, pula orde, ls mais frequentes antre ls pestanenses.<ref>Bide relaçon de candidatos a las eileiçones municipales de 2012 an [http://www.clicrbs .com.br/eileicoes-2012/diariocatarinense/rs/augusto-ceilha/bereadores ClicRBS]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Cerca de 66% de ls habitantes professan la religion [[catolicismo|católica]] i 32% son eibangélicos, an sue maiorie de cunfisson [[luteranismo|luterana]]. La paróquia católica de Augusto Ceilha (San José) pertence a la [[Diocese de Cruç Alta]] i la paróquia luterana antegra l [[Sínodo]] de l Praino Riu-Grandense de la [[Eigreija Eibangélica de Cunfisson Luterana ne l Brasil]]. Hai outros cultos eibangélicos repersentados na cidade.<ref>[http://www.cidades.ibge.gob.br/xtras/perfil.php?lang=&codmun=430150&search=riu-grande-de l-sul|augusto-ceilha Portal Cidades de l IBGE]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Admenistraçon== L munecípio ye debedido an dous çtritos: l de la sede i l de Rosário. L [[Poder Eisecutibo]] ye xefiado pul prefeito [[Luís António Kruel Bohrer]] ([[Democratas|DEM]]), eileito an 1° de setembre de 2013 cun 2.890 botos (53% de ls botos bálidos). L [[Poder Legislatibo]] ye eisercido pula [[Cámara Municipal]], cun nuobe nembros.<ref>Tribunal Regional Eileitoral de l Riu Grande de l Sul</ref> Augusto Ceilha ye sede de comarca de l [[Poder Judiciário]], cun [[jurisdiçon]] tamien subre l munecípio de Jóia.<ref>Tribunal de Justícia de l Stado de l Riu Grande de l Sul</ref> ===Eileiçones municipales === {|class="wikitable" ! data ! prefeito eileito ! partido ! botos de l'eileito ! eileitores atos |- |15.11.1968 |'''Alfredo Schmidt''' <ref>[http://www .ptre-rs.gob.br/upload/18/Municipales_Augusto_Pestana1968.PDF Tribunal Regional Eileitoral 1968]</ref> |[[ARENA]] | 754 |3.376 |- |15.11.1972 |'''Ary Hintç''' <ref>[http://www .ptre-rs.gob.br/upload/31/Municipales_Augusto_Pestana1972.PDF Tribunal Regional Eileitoral 1972]</ref> |[[ARENA]] |2.388 |3.719 |- |15.11.1976 |'''Alfredo Schmidt''' <ref>[http://www .ptre-rs.gob.br/upload/16/Municipales_Augusto_Pestana1976.PDF Tribunal Regional Eileitoral 1976]</ref> |[[ARENA]] |1.817 |4.172 |- |15.11.1982 |'''Orlando Pellenç''' <ref>[http://www .ptre-rs.gob.br/upload/40/Municipales_Augusto_Pestana1982.PDF Tribunal Regional Eileitoral 1982]</ref> |[[PDS]] |1.393 |5.016 |- |15.11.1988 |'''Darci Sallet''' <ref>[http://www .ptre-rs.gob.br/upload/15/Municipales_Augusto_Pestana1988.PDF Tribunal Regional Eileitoral 1988]</ref> |[[PMDB]] |3.028 |5.124 |- |03.10.1992 |'''Luís Menegol''' <ref>[http://www .ptre-rs.gob.br/eileicoes/1992/AUGUSTOPESTANA.htn Tribunal Regional Eileitoral 1992]</ref> |[[PDT]] |2.851 |5.509 |- |03.10.1996 |'''Nelson Wille''' <ref>[http://www .ptre-rs.gob.br/eileicoes/1996/eile9685294.htn Tribunal Regional Eileitoral 1996]</ref> |[[PFL]] |2.456 |5.751 |- |01.10.2000 |'''Darci Sallet''' <ref>[http://www .ptre-rs.gob.br/eileicoes/2000/result/munic/eile0085294.htn Tribunal Regional Eileitoral 2000]</ref> |[[PMDB]] |2.711 |6.178 |- |03.10.2004 |'''Darci Sallet''' <ref>[http://www .ptre-rs.gob.br/eileicoes/2004/1t/boto/RS85294.htn Tribunal Regional Eileitoral 2004]</ref> |[[PMDB]] |3.267 |6.187 |- |05.10.2008 |'''Bilmar Zimmermann''' <ref>[http://www .ptre-rs.gob.br/eileicoes/2008/1turno/RS85294.html Tribunal Regional Eileitoral 2008]</ref> |[[PP]] |3.072 |5.635 |- |03.10.2012 |'''Darci Sallet'''* <ref>[http://www .ptre-rs.gob.br/eileicoes/2012/1turno/RS85294.html Tribunal Regional Eileitoral 2012 (*mandato cassado an 2013)]</ref> |[[PMDB]] |2.824 |6.100 |- |01.09.2013 |'''Luís António Bohrer''' <ref>[http://www .ptre-rs.gob.br/eileicoes/2012/suplementar/RS85294.html Tribunal Regional Eileitoral 2013]</ref> |[[DEM]] |2.890 |6.122 |- |} ==Eiquenomie== Coincido cumo "Recanto de la Porduçon", l munecípio de Augusto Ceilha ten l'eiquenomie baseada ne l [[agronegócio]], an special ne l cultibo de [[soja]], [[milho]] i [[trigo]] i tamien na [[pecuária]] de leite i corte. D'acuordo culs dados mais recentes de la [[Fundaçon de Eiquenomie i Statística Siegfried Emanuel Heiuser|Fundaçon de Eiquenomie i Statística de l Riu Grande de l Sul]], l [[Perduto Anterno Bruto|PIB ]] municipal ye de 149,7 milhones de reales, cunfigurando un PIB per capita de 21.096 reales. Ancentibos pa la [[agricultura fameliar]], ne l ámbito de praino plurianual de zambolbimiento, ténen garantido la dibersificaçon de l'eiquenomie local, cul crecimiento de la [[agroindústria]], de la [[fruiticultura]], de la [[suinocultura]] i de l cultibo de [[yerba-mate]], [[canha-de-açúcar]], [[cascaboi]] i [[fumo]].<ref>Prefeitura Municipal</ref> La renda média per capita de Augusto Ceilha passou de 419,01 reales an 1991 para 1.016,34 reales an 2010, un crecimiento de 142,56%. La taxa média anual de crecimiento fui de 11,23% ne l período 1991-2000 i de 118,08% ne l período 2000-2010. La strema pobreza (medida pula proporçon de pessonas cun renda domiceliar per capita anferior a 70 reales) caiu de 12,67% an 1991 para 0,74% an 2010. La zeigualdade diminuiu, tenendo l [[Índice de Gini]] passado de 0,64 an 1991 para 0,49 an 2010.<ref>[http://atlasbrasil.org.br/2013/perfil/augusto-ceilha_rs Atlas de l Zambolbimiento Houmano ne l Brasil 2013]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> Antre 2000 i 2010, la taxa d'atebidade de la populaçon de 18 anhos ó mais passou de 78,30% an 2000 para 74,14% an 2010. Sue taxa de desocupaçon diminuiu de 4,49% an 2000 para 1,66% an 2010. Cerca de 52% de ls pestanenses trabalhan ne l setor agropecuairo, 4% na andústria de trasformaçon, 4% ne l setor de custruçon, 9% ne l comércio i 25% ne l setor de serbícios.<ref>[http://atlasbrasil.org.br/2013/perfil/augusto-ceilha_rs Atlas de l Zambolbimiento Houmano ne l Brasil 2013]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ==Anfraestrutura Social i Ourbana== ===Eiducaçon=== Augusto Ceilha cunta cun cinco scuolas municipales, sendo que trés d'ansino fundamental na ária rural i dues d'eiducaçon anfantil na ária ourbana. Ten inda dues scuolas staduales, ua deilhas d'eiducaçon básica, localizada na cidade, i outra d'ansino fundamental, localizada ne l çtrito de Rosário. L munecípio ten tamien ua scuola particular d'ansino fundamental i ua scuola d'eiducaçon special ([[APAE]]). Por meio de las redes municipal, stadual i particular, Augusto Ceilha atende aprossimadamente 1.600 alunos. La taxa d'analfabetismo ye de 4,2%.<ref>[http://www.cidades.ibge.gob.br/xtras/perfil.php?lang=&codmun=430150&search=riu-grande-de l-sul|augusto-ceilha Portal Cidades de l IBGE]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La cidade stá a solo 15 Km de l ''campus'' central de la [[Unijuí]], percipal pólo ounibersitairo de l noroiste de l [[Riu Grande de l Sul]]. La Biblioteca Pública Municipal Guilherme Clemente Koehler antegra l Sistema Nacional de Bibliotecas Públicas i ouferece a la populaçon acesso gratuito a l'anterneta.<ref>[http://catcrd.bn.br/scrits/odwp032k.dll?t=bs&pr=snbp_pr&db=snbp&use=pb&çp=list&ss=NEW&arg=rs Fundaçon Biblioteca Nacional]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===Salude i Assisténcia Social=== La populaçon de Augusto Ceilha ye atendida por ua eiquipe multiprofissional de médicos, anfermeiros, técnicos d'anfermaige, dentista, psicólogo, psiquiatra, nutricionista, fiscal sanitairo, agente quemunitairo de salude, atendente de framácia, recepcionista i motoristas. Cunta tamien cun Centro de Cumbibéncia de la Terceira Eidade i Centro de Atençon Psicossocial (CAPS). Para causos que demandan maiores recursos, hai l Cunsórcio Antermunicipal de Salude (CISA). Técnicos d'assisténcia social, cul apoio de boluntairos, rializan l'acumpanhamiento de las famílias i promoben l'ancluson social i profissional. L Centro Refréncia de la Assisténcia Social (CRAS) atende i ancaminha pessonas an situaçon de bulnerabelidade social i eiquenómica.<ref>Prefeitura Municipal</ref> La Associaçon Protetora Spital San Francisco, antidade pribada sin fines lucratibos, mantén zde 1943 l percipal spital giral de la cidade, cun ária custruída de 2.477 m².<ref>[http://www.hsaofrancisco .com.br/anstitucional.php Spital San Francisco]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> [[Fexeiro:Bienbenidos la Augusto Ceilha.JPG|thumb|225px|right|Passarela subre la rodobia RS 522, Augusto Ceilha (RS).]] ===Trasportes=== Hai ua linha diária de carreira antre Augusto Ceilha i Ijuí, adonde stá localizado l'aeroporto mais próssimo ([[Aeroporto de Ijuí|Aeroporto João Batista Bos Filho - IJU]]). L'aeroporto mais próssimo cun bos comerciales regulares ye l de [[Aeroporto de Santa Marie (Riu Grande de l Sul)|Santa Marie]], localizado a 186 Km i serbido pula cumpanha aérea [[Azul]]. Eesiste linha de trasporte coletibo antre Augusto Ceilha i l campus percipal de la Unijuí.<ref>{{Citation |title=Unijuí |url=http://www.unijui.edu.br/bida-de-ounibersitario/trasporte-i-houtelarie/campus-ijui/217-trasporte/14659-andretur-cidade-de-ourige-augusto-ceilha |accessdate=2016-07-08 |archivedate=2023-11-26 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20231126015534/https://www.unijui.edu.br/bida-de-ounibersitario/trasporte-i-houtelarie/campus-ijui/217-trasporte/14659-andretur-cidade-de-ourige-augusto-ceilha }}</ref> Segundo dados de l [[Menistério de las Cidades]], la frota de beiclos de Augusto Ceilha anclui 2.351 outomobles de passageiros, 42 de trasporte coletibo, 1.009 outelitairos ó d'amprego rural i 856 motocicletas.<ref>[http://www.cidades.ibge.gob.br/xtras/perfil.php?lang=&codmun=430150&search=riu-grande-de l-sul|augusto-ceilha Portal Cidades de l IBGE]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===Habitaçon=== Cerca de 90% de la populaçon pestanense bibe an domicílios cun auga ancanada. La cobertura d'einergie eilétrica (ourbana i rural) i de coleta de lixo (solamente ourbana) abrange mais de 99% de las moradies de l munecípio.<ref>[http://atlasbrasil.org.br/2013/perfil/augusto-ceilha_rs Atlas de l Zambolbimiento Houmano ne l Brasil 2013]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> ===Meio Ambiente=== Porgrama d'eiducaçon ambiental nas scuolas municipales ten sensibelizado la quemunidade pa la formaçon d'atitudes i balores an defesa de l zambolbimiento sustentable, cunceliando la preserbaçon i recuperaçon de ls recursos naturales cun atebidades que gíren trabalho i renda. L'açon municipal tamien anclui porjetos de recuperaçon de nacentes, separaçon i çtinaçon adequada de resíduos sólidos domésticos, fiscalizaçon ambiental, saneamiento básico ourbano i rural, bien cumo maneijo florestal rural i arborizaçon ourbana.<ref>Prefeitura Municipal</ref> ==Turismo, Cultura i Sporte== [[Fexeiro:Mocona5.jpg|thumb|225px|right|Augusto Ceilha (RS) antegra la rota turística de l Salto de l Yucumana.]] Augusto Ceilha stá an ária de grande potencial turístico, a 140 Km de l [[Salto de l Yucumana]] (maior cachon longitudinal de l mundo), a 60 Km de las ruínas de [[Sítio Arqueológico de San Miguel Arcanjo|San Miguel de las Missones]] (património mundial de l'houmanidade) i a 40 Km de las ruínas de [[Sítio Arqueológico de San João Batista|San João Batista]]. La cidade antegra la [[Rota de l Yucumana|rota turística de l Yucumana]].<ref>[http://www .pturismoyucuma .com.br Rota de l Yucumana]</ref> L munecípio mantén seneficatibo calendairo d'eibentos culturales i gastronómicos, que celebran las raízes [[teuto-brasileiros|teuto-brasileira]], [[ítalo-brasileiros|ítalo-brasileira]] i [[gaúcho|gauchesca]] de la quemunidade augusto-pestanense. Çtacan-se antre ls eibentos: *'''Fiesta de la Uba:''' festibal eitaliano ne l çtrito de Rosário, ne l més de janeiro. *'''Degusta Augusto Ceilha:''' feira de perdutos alimentícios, ne l més de júlio. *'''Lutherfest:''' festibal alman, ne l més d'outubre. *'''SpoAP:''' sposiçon-feira bienal ne l Parque de Sposiçones Alfredo Schmidt, ne l més de dezembre. *'''Arrocha STB:''' fiesta promobida pul Bloco STB, ne l més de setembre. *'''Rodeio Crioulo:''' festibal gauchesco promobido pul CTG Porteira de l Cadeado, ne l més de dezembre. Augusto Ceilha ten un roteiro de turismo rural ("Caminos de la Porduçon"), qu'anclui ls seguintes puntos: MD Quality Alimientos, Panificaçon Mendonça, Rapadura Scher, Laticínios Beck, Camino de las Augas, Cantina del Nonno i la Casa Recanto de la Porduçon (ne l centro ourbano, a la borda de la RS 522, adonde son comercializados artesanato i perdutos agroindustriales locales i serbido café colonial).<ref>Prefeitura Municipal</ref> L Museu Municipal Dr. Athayde, fundado an 2001, cunta la stória de Augusto Ceilha i de la colonizaçon de la region. Ten acerbo documental i iconográfico, para alhá dua heimeroteca.<ref>[http://www.citybrazil .com.br/mobile/turismo_detalhes.php?id_cidade=4301503&catadorie=2&id=18010 Portal City Brazil]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> La Associaçon Quemunitária pa l Zambolbimiento Cultural i Artístico de Augusto Ceilha (ACADESCA) mantén zde 2003<ref>[http://pesquisa.in.gob.br/amprensa/jsp/bisualiza/andex.jsp?jornal=1&pagina=97&data=20/06/2003 Diário Oufecial de la Ounion, 20 de júnio de 2003]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> la [[rádio quemunitária]] Libardade FM 104.9 MHç.<ref>[http://www.radioliberdadefn.net/ Rádio Libardade FM de Augusto Ceilha]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}</ref> L'anfraestrutura sportiba de la cidade anclui l Stádio Municipal Guilherme Klamt i l Ginásio Alfredo Pellenç, adonde son rializadas cumpetiçones anuales de [[atletismo]], [[futebol]] i [[futsal]], antre outros sportes. Corridas de [[motocross]] son regularmente ourganizadas ne l Parque de Sposiçones Alfredo Schmidt.<ref>Prefeitura Municipal</ref> ==Pestanenses eilustres== *[[Celso Bernardi|'''Celso Bernardi''']], [[deputado federal]] i [[deputado stadual|estadual]], persidente de l [[Partido Progressista]] de l Riu Grande de l Sul. *'''Artur Goergen''', '''Eugénio Ladbig''' i '''Heilmuth Matte''', nembros de la [[Fuorça Spedicionária Brasileira]] (FEB) durante la Segunda Guerra Mundial. *[[Eilenor Kunç|'''Prof. Dr. Eilenor Kunç''']], de la Ounibersidade Federal de Santa Catarina, un de ls percipales nomes de la pedagogie de l sporte ne l Brasil. ==Ligaçones sternas== * [http://www.pmaugustopestana .com.br Prefeitura Municipal]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://camaraaugustopestana.rs.gob.br/site/ Cámara Municipal]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} * [http://www.portalpestanense .com.br Portal Pestanense]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} {{Refréncias|col=2}} {{Mesorregion de l Noroiste Riu-Grandense}} {{DEFAULTSORT:Augusto Ceilha}} [[Catadorie:Augusto Ceilha (Riu Grande de l Sul)| ]] spjshl1bea1h7jtgfgto1hrtqwsz8jf Lhéngua lhatina 0 8321 108789 104504 2026-11-08T02:26:13Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 108789 wikitext text/x-wiki La '''lhéngua lhatina'''<ref>{{Citar periódico |url=http://www.filologie.org.br/rebista/36/02.htn |títalo=La Lhéngua Lhatina: sue ourige, bariadades i çdobramientos |nome=Marie Cristina |subrenome=Martines |jornal=Rebista Philologus |issn=1413-6457 |eiditora=Círclo Fluminense de Studos Filológicos i Lhenguísticos (CiFEFiL) |númaro=36 |anho=2006 |acessadoen=31 de janeiro de 2015}}</ref><ref>{{Citar periódico |url=http://www.fflch.usp.br/dlcb/lport/pdf/MBiaro018.pdf |formato=PDF |títalo=La Amportança de l Lhatin na Atualidade |jornal=Rebista de Ciéncias Houmanas i Sociales |lhocal=San Paulo |eiditora=Unisa |belume=1 |númaro=1 |páigina=7–12 |anho=1999 |nome=Mário Eduardo |subrenome=Biaro |acessadoen=31 de janeiro de 2015}}</ref> ó '''lhatin''' ye ua antiga [[lhéngua ando-ouropeia]] de l [[lhénguas itálicas|galho itálico]] ouriginalmente falada ne l [[Lhácio]], la region de l'entorno de la cidade de [[Roma]].<ref>{{Citation |archiveurl=https://web.archive.org/web/20161208224510/http://recursos.cnice.mec.es/latingriego/Palladium/cclasica/esc421ca1.php |archivedate=2016-12-08 |title=Archive copy |url=http://recursos.cnice.mec.es/latingriego/Palladium/cclasica/esc421ca1.php |accessdate=2017-01-14}}</ref> Fui amplamente difundida, specialmente na [[Ouropa Oucidental]], cumo la [[lhéngua oufecial]] de la [[República Romana]], de l [[Ampério Romano]] i, passado la cumberson deste radadeiro al [[cristandade]], de la [[Eigreija Católica Romana]].<ref>http://elpais.com/diario/1997/10/07/sociedad/876175206_850215.html</ref> Atrabeç de la Eigreija Católica, tornou-se la lhéngua de ls académicos i [[filosofie|filósofos]] ouropeus [[Eidade Média|mediebales]]. Por ser ua lhéngua altamente flexiba i sintética, la sue [[sintaxe]] (orde de las palabras) ye, an algua medida, bariable, se cumparada cula de lhénguas analíticos cumo l [[lhéngua pertuesa|pertués]], ambora an prosa ls romanos tendessen a preferir l'orde [[SOB]].<ref>https://books.google.es/books?id=bb44vnDdoIkC&pg=PA1&lpg=PA1&dq=latin+SOV&source=bl&ots=099rUe9XOP&sig=O4wDvS9G6177OXDSeKYnoM6ytSw&hl=es&sa=X&ved=0ahUKEwjA-paXtMDRAhVrBsAKHYIeCTcQ6AEIUTAG#v=onepage&q=latin%20SOV&f=false</ref> La sintaxe ye andicada por ua strutura de [[afixo]]s lhigados la temas. L [[alfabeto lhatino]], deribado de ls [[alfabeto etrusco|alfabetos etrusco]] i [[alfabeto griego|griego]] (por sue beç, deribados de l [[alfabeto fenício]]), cuntina a ser l mais amplamente ousado ne l mundo.<ref>https://books.google.es/books?id=uolxBgAAQBAJ&pg=PA122&dq=latin+alphabet+most+used&hl=es&sa=X&ved=0ahUKEwjYys2ntMDRAhUrDMAKHXT4Ac4Q6AEIPDAD#v=onepage&q=latin%20alphabet%20most%20used&f=false</ref> {{Refréncias}} {{rabisco}} [[Catadorie:Lhénguas ando-ouropeias]] [[Catadorie:Lhéngua lhatina]] t95b03vfedkc1cls8b4o6ldr1fb3wr5 Esopo 0 8866 108777 103405 2026-11-08T01:09:50Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 108777 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Velázquez_-_Esopo_(Museo_del_Prado,_1639-41).jpg|dreita|miniaturadaimagem|413x413px|<center>'''''Esopo'''''<center> <center>de [[Diego Velázquez|Diego Velásquez]].</center></center></center>]] Esopo fui un scritor de la Grécia Antiga la quien son atribuídas bárias fábulas populares. A el se atribui la paternidade de las fábulas cumo género literairo. Malgrado sue eisisténcia permaneça an dada medida ancierta i pouco se saba quanto a l'ourige de bárias de sues obras, sous cuntos se desseminórun an muitas lénguas pula tradiçon oural. An muitos de sous scritos, ls animales falan i ténen caratelísticas houmanas. Las fábulas de Esopo serbiran cumo base para recriaçones d'outros scritores al longo de ls seclos, cumo Fedro i La Fontaine. == Biografie == L fabulista griego tenerie nacido ne l final de l seclo VII a.C. ó ne l'ampeço de l seclo VI a.C.. Heiráclides de l Punto na obra Acerca de ls Samios, afirmaba que Sopo nacera na Trácia. Cierto ye que morriu an Delfos, tenendo sido eisecutado anjustamente, segundo çcribe Heiródoto (Stórias, II, 134) i l Suda. Segundo Heiródoto, Sopo fui scrabo de l filósofo Janto (Xanto), un cidadano de Samos, juntamente cun ua outra scraba chamada Ródope. Las fábulas de Esopo i outras possiblemente a el atribuídas fúrun reunidas pula purmeira beç por Demétrio de Faleros, ne l'ampeço de l seclo III a.C.. Aristóteles afirmou na Retórica que Esopo tenerie ua beç çcursado na Assembleia de Samos an defesa dun demagogo. Platon cita l nome de Esopo ne l diálogo Fédon (60c-61a), l que faç muitos la cuncluíren que sues fábulas éran mui coincidas nesse momiento stórico posterior. === Fábulas === Antretanto, fui-le atribuído un cunjunto de pequeinhas stórias, de caráter moral i alegórico, cujos papéis percipales éran zambolbidos por animales. Na Atenas de l seclo V a.C., essas fábulas éran coincidas i apreciadas. Las fábulas que le son atribuídas sugíren normas de cunduta que son eisemplificadas pula açon de ls animales (mas tamien d'homes, diuses i mesmo cousas inanimadas). Sopo partie de la cultura popular para cumpor sous scritos. Ls sous animales falan, cometen erros, son sábios ó tolos, malos ó buonos, satamente cumo ls homes. L'antençon de Sopo, an sues fábulas, era amostrar cumo ls seres houmanos podien agir, para bien ó para mal. ==== Eimaiges ==== {| align="center" class="" style="margin-bottom: 10px;" |[[Fexeiro:The_Ant_and_the_Grasshopper_-_Project_Gutenberg_etext_19994.jpg|miniaturadaimagem|200x200px|<center>La Checharra i la Formiga.<br> </center>]] |[[Fexeiro:Aesop_pushkin01.jpg|miniaturadaimagem|226x226px|Busto de Esopo ne l Museu Pushkin.<br> ]] |} {| align="center" class="" style="margin-bottom: 10px;" |[[Fexeiro:Aesopnurembergchronicle.jpg|miniaturadaimagem|170x170px|<center>'''Esopo'''</center>cumo çcrito na Crónica de Nuremberg de Hartmann Schedel. Eiqui el ye mostrado usando roupa almana de l seclo XV.<br> ]] |[[Fexeiro:Perugia_-_Fontana_Maggiore_-_7_-_Esopo_(gru_e_lupo_&_lupo_e_agnello)_-_Foto_G._Dall'Orto_5_ago_2006.jpg|miniaturadaimagem|210x210px|Fontana Maggiore, (t: Fuonte Maior) an Perugie na Eitália, sculpida antre 1275-78 por Nicola Pisano i Giobanni Pisano. Mostra detalhes de las fábulas L Lobo i la Garça i L Lobo i la Canhona.<br> ]] |} === Bibliografie === * AVELEZA, Manuel. ''As Fábulas de Esopo'' (Texto Bilíngüe). Rio de Janeiro: Thex, 1999, ISBN 8585575956. * {{Pt}} Fábulas de Esopo - Drummond, Regina. Editora Paulus, ISBN 8534905452. * Diogenes Laertios. ''Vidas e Doutrinas de Filósofos Ilustres'' (trad. Mario da Gama Kury). Brasília: UnB, 1987. * Platão. ''Fedão''. Tradução Carlos Alberto Nunes. Belém: UFPA, 1973. * O PENSADOR, site, Pesquisado na Internet. Disponível em <<nowiki>http://pensador.uol.com.br/autor/esopo/biografia/</nowiki>> 05/11/2015, . Acesso em 05/11/2015. == {{Lhigaçones sternas}} == * [[Ficheiro:Blackletter_G.svg|21x21px]]{{PG-US-autor|a#a18}}Project Gutenberg{{PG-US-autor|a#a18}} * [http://www.hs-augsburg.de/~harsch/graeca/Chronologia/S_ante06/Aesop/aes_intr.html Esopo] no site [http://www.hs-augsburg.de/~harsch/augustana.html sitio] da ''Bibliotheca Augustana'' (Augsburgo) (em grego) * [http://fondosdigitales.us.es/fondos/libros/3977/ Aesopi Phrygis fabellae Graece & Latine.] [http://fondosdigitales.us.es/fondos/libros/3977/ Basilea, 1524] * [https://web.archive.org/web/20250131231736/https://aesopica.net/ Aesopica.net] Mais de 600 fábulas de Esopo em Inglês, acrescido de textos em latim e grego - ((<tt>[[Lhéngua anglesa|en]]</tt>)) * [http://aliso.pntic.mec.es/agalle17/textos/Esopo.htm Fábulas en griego] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100621125505/http://aliso.pntic.mec.es/agalle17/textos/Esopo.htm |date=2010-06-21 }} (assuntos em ((<tt>[[Lhéngua castelhana|es]]</tt>))<span id="cxmwrw" tabindex="0"></span>). * [http://books.google.com.br/books?id=UQN-4_rFU-wC&pg=PA249&lpg=PA249&dq=the+fox+and+the+grapes+aarne&source=bl&ots=79uzlN9UH3&sig=B9z6Ors0hdH-d9bE_WH-Mla0TfY&hl=pt-BR&ei=fcCSToXdCMi9tgft7bWbDA&sa=X&oi=book_result&ct=result&resnum=1&ved=0CBsQ6AEwAA#v=onepage&q&f=false Aesop's Fables - Introduction and notes by D.L.Ashliman (em inglês)] g3id3yyxhzag2khb3m7yggan4sbiva8 Safo 0 8883 108812 108596 2026-11-08T03:46:40Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 108812 wikitext text/x-wiki Safo (an griego antigo: Σαπφώ, trasl. Safo) fui ua poetisa nembro de l'aristocracie i amportante repersentante femenina de la lírica griega. Faç parte de ls nuobe poetas líricos de l período arcaico. Tenerie nacido na Ilha de Lesbos por buolta de 630 la.c. i tenerie passado la maior parte de sue bida na cidade de Mitilene.Sue mai chamaba-se Kleís i sou pai Skamandronymos, ambos aristocratas de grande participaçon política;decumientos apuntan que tenie trés armanos: Lárikhos, Kháraxos i Eyrýgios. == Registros stóricos i bibliográficos == Inda moço, Safo yá fazie parte de la bida pública de Lesbos, tanto na política cumo na poesie. Por cunta de dibergéncias políticas, fui silada na Sicília. Alhá ambolbiu-se cun un home rico de la cidade de Andros, i tubo cul ua filha de mesmo nome que sue mai, Kleís. Al retornar la Lesbos, hai andícios de qu'habie se ambolbido cun outras mulhieres ne l culto a la diusa Afrodite; tubo trés cumpanheiras: Átthis, Telessíppa i Mégara. Passado sou retorno, adquiriu ua posiçon anfluente an Mitilene, tornando-se líder de la sociadade local ne l quesito anteletual, para alhá de fundar un coleijo para ninas adonde ansinaba música, poesie i beilça.Safo mais qu'ua beç fui retratada cumo ua mulhier morena d'uolhos negros, boca grande i pelos longos.Screbiu nuobe libros de poesie (de ls quales chegórun até nós solo un poema cumpleto i dezenas de fragmientos) i fizo parte de l cánone alexandrino de ls nuobe poetas líricos. Ye outora tamien d'eipigramas, eilegies, iambos i monódies. == Scuola == Debido la sous scritos i sue posiçon social i política, Safo fui silada para Sicília quando moço.Passado cinco anhos d'eisílio, retornou l'ilha de Lesbos i an Mitilene einougurou ua scuola para mulhieres. Nessa scuola, Safo ansinaba poesie, beilça, arte i música para sues alunas,tamien zambolbian-se atebidades físicas, banquetes, cultos relegiosos i cuncursos de beleza. Las alunas, chamadas d'heitarai (cumpanheiras), benien de todos ls lugares de la Grécia para séren çcípulas de Safo,i hai andícios de que relacionában-se amorosamente culha i antre si. Alhá, las alunas daprendian la séren “mulhieres cumpletas”, ó seia: graciosas, femeninas i eilegantes, segundo l'eideia de femenelidade de Safo. Hai alguns que dízen que la poetisa las preparaba pa l casamiento.  == Obras == [[Fexeiro:Gustav_Klimt_064.jpg|miniaturadaimagem|''Safo'', por Klimt 1888.]] Safo cuntribuiu seneficantemente pa la poesie lírica, dando un çtaque la poesie mélica debido als acumpanhamientos musicales nas leituras de sous poemas. Las obras de Safo poucas bezes tubírun cumo temática ls çtúrbios políticos. Al cuntrairo de muitos eiducadores i poetas de la época, Safo nun screbia bersos para birges ó de perparaçon pa l casamiento. Para alhá desso, l grupo formado por moças de Lesbos criou l sou própio sistema de lenguaige i simblos repersentando l'homoafetebidade femenina i l'erotismo lésbico. Screbia subre las própias delores i prazeres, ye percetibo an sous poemas ua lenguaige outónoma, femenina i fluída. Nun ye sabido cumo Safo colocou sous poemas an circulaçon, mas ye coincido que las mulhieres passában bie tradiçon oural ls poemas para sues filhas. L'aceitaçon por parte de ls homes an relaçon als poemas de Safo puode ser anterpretada cumo ua fuga de la cumpetitebidade masculina. Sue poesie fui mui reconhecida i admirada na sue época.  Ne ls seclos III i II a.C, dous studantes pertencentes a la Scuola de Alexandria, Aristófanes de Bizáncio i Aristarco de Samotrácia, coletórun i eiditórun sous poemas an nuobe libros d'acuordo cula métrica. Sue poesie de cuntenido cunsidrado erótico fui censurada puls scribas mediebales, ligados quaije siempre la Eigreija Católica, por esso restórun solo alguns fragmientos de las obras de Safo. Alguns storiadores afirman que Safo bénen sofrendo altaraçon ne ls sous poemas, habendo ua troca de pronomes femeninos para masculinos, cul antuito de fazer parecer que Safo tamien amasse ls homes. Fui ua de las bárias artistas que tubírun sou trabalho heiterossexualizado. <blockquote class="">'''''“Nuobe son las musas, dízen alguns; que çcuidados! '''''</blockquote><blockquote class="">Beijan, Safo de Lesbos ye la décima.” - Platon, AP 9.506</blockquote>Fragmientos poéticos de Safo: # <blockquote>Antigamente, era assi que beilçában</blockquote> <blockquote class="">a essa hora, las mulhieres de Creta; </blockquote><blockquote class="">al sonido de la música, al redror de l'altar sagrado</blockquote><blockquote class="">beilçában, calçando sob ls pies delicados</blockquote><blockquote class="">las flores tenras de la relba. </blockquote> # <blockquote>La Luna yá se puso, </blockquote> <blockquote class="">i las Pléiades; ye meia-</blockquote><blockquote class="">nuite; l'hora passa i you</blockquote><blockquote class="">deitada stou solica</blockquote> # <blockquote>Beniste, i faziste bien. You speraba,<br> </blockquote> <blockquote class="">queimando d'amor; tu me trazes la paç.</blockquote> # <blockquote>Queimo an zeio i anseio por…</blockquote> # <blockquote>Mai querida, nun puodo mais te tecer la trama</blockquote> <blockquote class="">-queimo d'amor por un guapo rapaç: </blockquote><blockquote class="">la culpa ye de Afrodite, la delicada -</blockquote> # <blockquote><Noiba>: Birgindade, birgindade, adonde stás, passado abandonar-me, tenendo ido ambora?</blockquote> <blockquote class=""><Birgindade>: Nunca mais buoltarei para ti, nunca mais!</blockquote><blockquote class="">-Carta de Safo la Faón</blockquote> == Sexualidade == [[Fexeiro:Amanda_Brewster_Sewell,_Sappho,_1891.jpg|miniaturadaimagem|305x305px|Safo i sues alunas, por Amanda Brewster Sewell, 1891.<br> ]] Atualmente, la Ilha de Lesbos ye un local turístico atratibo a a mulhieres lésbicas. Na Grécia Antiga, la Ilha, segundo Luciano de Samósata, era un local d'amores deprabados, pus al cuntrairo de la pederastia, la qual era natural i ancentibada pula sociadade, l tribadismo nun era aceito puls griegos antigos, que cunsidrában las mulhieres que l praticában, eimorales i oupostas a la natureza. Safo fui eternizada cumo la purmeira mulhier coincida cumo homossexual, probabelmente debido a un famoso poema de Obídio, l qual repersenta ua carta de Safo i debido a l'alguns de sous poemas eróticos séren dedicados l'outras mulhieres.<blockquote class="">“Nin las garotas de Pirra ó Metimna [aldés de Lesbos] me deleitan, nin l resto de la multidon de mulhieres lésbias. Nada ye para mi Anatória, nada la guapa Cidro; Átide nun mais me apraç als uolhos, cumo antes, nin ua ciento d'outras la quien amei, nun sin reprobaçon. Home zabergonhado, l qu'outrora pertenceu la muitas garotas, agora ye solo tou”.</blockquote>A partir de l seclo XVIII houbo ua maior çcusson acerca de la sexualidade de Safo.La maiorie de ls studiosos acradita que Safo rialmente mantenie relaçones tríbades, antretanto inda nun hai un cunsenso.Ls pesquisadores que defenden la teorie dua Safo lésbica, outelizan cumo fuorte argumiento l'eisisténcia de dibersos paralelos antre eimaiges i palabras de poemas de pederastas i de poemas de la poetisa.Para alhá desso, tamien se outelizan de la traduçon de la palabra lesbiazén (felaçon), “fazer cumo las mulhieres de Lesbos”, para justeficar l'eisisténcia de lésbicas na Ilha i trasformar Safo nua famosa amante de mulhieres. Na época an que possuía ua scuola na Ilha de Lesbos, Safo nun era cunsidrada ua tríbade, pus las famílias nun cunfiában sues filhas l'este tipo d'anfluéncia. Esta era mui respeitada na Ilha, pus le era cuncedido l dreito a a honrar ls diuses an sous poemas, que éran cantados an público.Antoce, ye possible custatar que se Safo era lésbica, - ua análeze literária i psicofísica mais atual de sues obras permite perceber que Safo nutria un grande amor por alguas de sues alunas - sou gusto era respeitado puls outros nembros de la cidade.  == Muorte == Storicamente, eisisten dues anterpretaçones de Safo pa ls storiadores, qu'amplica an mui la fin trágico de la sue bida. L'outor griego trágico Menandro (341-291 a.C.) screbiu ua peça aonde hai ua Safo heiterossexual que se apaixona por muitos homes an to la sue bida, sendo sou radadeiro grande amor l barqueiro Phaón, amor l qual nun era correspondido, pus Afrodite l'anfeitiçara para nun caer nas grácias de Safo. Tenendo entrado an zespero, Safo pulado de l monte Leucadé, localizado na ilha de Lesbos. Mitologicamente, Phaón usou ua yerba marina chamada eryngo que serie l'angrediente para ua poçon ancontrada drento dun alhabastro (recipiente para ólio ó perfume). Essa yerba fazie cun que Faón solo tubisse uolhos para Afrodite, l'eifeito nas mulhieres era d'enlouquecé-las. Safo enlouquecida tenerie rogado al dius Apolo para curá-la deste malo d'amor. L salto repersenta l poder de Apolo subre la relaçon de bida i muorte. Muitos homes i mulhieres que rializórun l salto fúrun curados de la loucura d'amor, nua tentatiba, Safo l'eisecuta, mas falece.  L'ambestigaçon moderna, mas, chegou a la cuncluson que la suicida era ua homónima de Safo scrita pul dramaturgo ateniense Menandro. Nun eisisten relatos oufeciales subre cumo de fato acunteciu la muorte de Safo, l que deixou ua lacuna an sue stória, sendo çcutida solo atrabeç de speculaçones de peças de comédies griegas.  == Repersentaçones antigas == [[Fexeiro:Hermaic_pillar_with_a_female_portrait,_so-called_“Sappho”;_inscription_"Sappho_Eresia"_ie._Sappho_from_Eresos._Roman_copy_of_a_Greek_Classical_original,_Capitoline_Museum_(12224913483).jpg|miniaturadaimagem|Pedamiego cun ua scultura de “Safo”; anscrito, "Safo Eresie", Safo de Eresos. Cópia romana de l griego clássico ouriginal, Museu de l Capitólio.<br> ]] Safo, mesmo cun sou eisílio, tubo grande anfluéncia na Grécia antiga, fui an Atenas, ua refréncia de l'outoridade femenina moldada pula Comédia Nuoba. Safo era sacerdotisa dun culto relegioso (thíasos), tamien era porsora dun coro femenino ligado a las festebidades de l casamiento i dedicado a las Musas, a las Grácias i la diusa Afrodite, aonde tenie l'ansinamiento buoltado las moços solteiras i eilhas se dedicában al daprendizado de la música i de la poesie.  Ls atenienses ne ls seclos IV i B a.C. pensában subre Safo puls relatos de Ateneu, que screbiu obras cómicas. L poeta falaba de ls rituales de ls banquetes pribados relatibos al komós griego i de sues etapas, relatando ua Safo simposiasta i qu'anterpretaba cançones d'amor. Safo era tema central d'einúmaras comédies na Atenas clássica. Chegórun até nós solamente fragmientos de seis comédies cul títalo Safo outelizados nas comédies scritas por Ameipsias, Amfis, Antífanes, Dïfilos, Efippos i Timocles. Na comédia, Safo era mui repersentada cun grande antresse por moços, tanto homes quanto mulhieres.  Na comédia hai tamien ua Safo homossexual aonde hai l'antuito de criticar la própia rialidade ateniense assolada por cunflitos i hábitos sociales corrutos depuis de la Guerra de l Peloponeso, defrente de l cuntesto aonde Safo bebia la bida aristocrática i la buoltada als pensamientos, ansinamientos i cheno de fertunas. Na obra de Antifanes, Safo serie repersentada cumo poetisa i ua adebinadora d'enigmas.  Ne l'ampeço de l seclo XIX fúrun çcubiertos fragmientos de poemas referentes la Safo an Oxirrinco ne l Eigito, cun criticas subre cumo eilha era bista ne l seclo V la.c. cumo ua mulhier eimoral i por tener relacionamientos supostamente homossexual.  == Bibliografie == BREMMER, Jan N. ''De Safo a Sade momentos na história da sexualidade''. Campinas: Papirus, 1995. <nowiki>ISBN 85 308 0325-6</nowiki> CALAME, Claude. "Sappho’s Group: an initiation into Womanhood." Reading Sappho: Contemporary Approaches (1996): 113-24. ISBN 978 0 141 93125-8 CANDIDO, M. Regina, GRALHA, Júlio César, BISPO, Cristiano Pinto, PAIVA, José R. (orgs). ''Vida, Morte e Magia no Mundo Antigo''. Rio de Janeiro: NEA/UERJ, 2008.Disponível em: <http://www.nea.uerj.br/publica/e-books/vida_morte_e_magia_no_mundo_antigo.pdf{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}>. Acesso em 26 abr. 2016 COSTA, Zora Yonara Torres. "Safo, Foucault e Butler: a constituição do corpo político lesbiano." (2012).  Disponivel em <[http://repositorio.unb.br/bitstream/10482/10098/1/2011_ZoraYonaraTorresCosta.pd http://repositorio.unb.br/bitstream/10482/10098/1/2011_ZoraYonaraTorresCosta.pdf]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}>  Acesso em 26 abr. 2016 DEMARCHI, Cristiane. Safo, Conteúdo Adulto: homoerotismo feminino/voyeurismo masculino. In:____. Outros Tempos. Campinas (SP). Universidade Estadual de Campinas, 2010, p.135-153. Disponível em: <http://www.outrostempos.uema.br/OJS/index.php/outros_tempos_uema/article/view/124/99 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160815190219/http://www.outrostempos.uema.br/OJS/index.php/outros_tempos_uema/article/view/124/99 |date=2016-08-15 }}> Acesso em: 6 de junho de 2016. DOS SANTOS, Rubens. Safo de Lesbos. ''Ensaios de Literatura e Filologia'' 1 (1978): 55-70. Disponível em: <http://www.periodicos.letras.ufmg.br/index.php/literatura_filologia/article/view/7085/6087 {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160807191956/http://www.periodicos.letras.ufmg.br/index.php/literatura_filologia/article/view/7085/6087 |date=2016-08-07 }}>. Acesso em 6 jun. 2016. FUNARI, Pedro Paulo Abreu. ''Antiguidade Clássica'': a história e a cultura a partir dos documentos. São Paulo. UNICAMP, 1995. ISBN 8526806343 GOLDHILL, Simon. Amor, Sexo & Tragédia: como gregos e romanos influenciam nossa vida até hoje. Trad. Cláudio Bardella – Rio de Janeiro: Jorge Zahar Ed., 2007. <nowiki>ISBN 9788571109711</nowiki> GREENE, Ellen (ed.), Re-reading Sappho: contemporary approaches. Berkeley: University of California Press, 1996. ISBN  9780520206014 LEITE, Letticia B. R.. Antiguidade Clássica, Safo de Lesbos e Lesbianismo: historiografia e memória. In: 58. Reunião Anual da SBPC, 2006, Florianópolis, SC. Anais da 58. Reunião Anual da SBPC, 2006. Disponível em: <https://web.archive.org/web/20190330103729/http://www.anpuhsp.org.br/sp/downloads/CD%20XVIII/pdf/PAINEL%20PDF/Lett%EDcia%20Batista%20Rodrigues%20Leite.pdf>. Acesso em 6 de junho de 2016. RAGUSA, Giuliana. ''Imagens de Afrodite'': variações sobre a deusa mélica grega arcaica. São Paulo. Universidade de São Paulo, 2008. Disponivel em : <http://www.teses.usp.br/teses/disponiveis/8/8143/tde-21012009-162241/pt-br.php {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20161012122559/http://www.teses.usp.br/teses/disponiveis/8/8143/tde-21012009-162241/pt-br.php |date=2016-10-12 }}> Acesso em 26 mai. 2016. RIBEIRO JR., W.A. Safo. Portal Graecia Antiqua, São Carlos. Disponível em <www.greciantiga.org/arquivo.asp?num=0201>. Acesso em: 26 abr. 2016. Sapho. The poetry of Sappho; translated by Jim Powell. Published by Oxford University Press, Inc. 2007. ISBN 0195326725 Sappho of Lesbos.Disponível em: <http://www.teses.usp.br/teses/disponiveis/8/8143/tde-21012009-162241/>.Acesso{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} em 06 de jun. 2016 SILVA, Fabio Mario. VILELA, Ana Luísa. Homo(lesbo)erotismo e literatura, no Ocidente e em Portugal: Safo e Judith Teixeira. Porto Alegre, v. 4, n. 1, jan./jun. 2011. Disponível em:<[https://dspace.uevora.pt/rdpc/bitstream/10174/3526/1/Safo%20e%20Judith%20Teixeira.pd https://dspace.uevora.pt/rdpc/bitstream/10174/3526/1/Safo%20e%20Judith%20Teixeira.pdf]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }}>Acesso em: 26 abr. 2016. ULLMANN, Reinholdo Aloysio. Amor e sexo na Grécia Antiga. EDIPUCRS, 2005. Disponível em: <https://books.google.com.br/books?hl=pt-BR&lr=&id=WJ9jM-dtusoC&oi=fnd&pg=PA9&dq=sexualidade+grecia&ots=Wt24sszacq&sig=fvzYVuc3D25oyYNRSn4JltLiiEc#v=onepage&q=consenso&f=false>. Acesso em: 6 de jun. de 2016. <nowiki>ISBN 9788574305400</nowiki> == Ligaçon sterna == * {{Lhigaçon|2=http://www.germinaliteratura.com.br/literat_dez.htm|3=fragmentos de Safo traduzidos|4=www.germinaliteratura.com.br}} * {{Lhigaçon|2=http://primeiros-escritos.blogspot.com/search/label/Safo|3=blogue Primeiros Escritos - frags. de Safo traduzidos|4=primeiros-escritos.blogspot.com}} daix8kmvkw93x0clvennmih5ul9k8wd Plotino 0 8896 108806 104124 2026-11-08T03:25:33Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 108806 wikitext text/x-wiki Plotino (an griego: Πλωτῖνος; Licopólis (Assiut), 205 - Eigito, 270) fui un filósofo neoplatónico, outor de Enéadas, çcípulo de Amónio Sacas por onze anhos i mestre de Porfírio. == Biografie == Griego nacido ne l Eigito an Licopólis (Assiut), "Lyco-" de l griego senefica "lobo" (an griego: λύκος, lykos), la mesma raiç que dou ourige al Liceu de Aristóteles ("l local de l lobo") ne l Eigito, l que lebou la speculaçones de qu'el puode tener sido un eigípcio de Roma çcendente de griegos ó eigípcios heilenizados. === Spediçon a la Pérsia i retorno la Roma === Depuis de passar ls 11 anhos an Alexandria, na eidade de 38 anhos, Plotino decidiu ambestigar ls ansinamientos filosóficos de la Filosofie iraniana i Filosofie andiana,. Na busca desse sfuorço el deixou Alexandria i se juntou al eisército de Gordiano III, ua beç qu'este marchaba subre la Pérsia. Inda assi, la campanha fui un fracasso i na eibentual muorte de Gordiano, Plotino se ancuontrou abandonado nua tierra hostil i cun algua deficuldade ancuontrou sou camino de buolta pa la sigurança an Antioquia.  Cula eidade de quarenta anhos, durante l reinado de Filipe, l Árabe, retornou la Roma, adonde permaneciu durante la maior parte de l resto de sue bida. Alhá, atraiu un númaro d'alunos. Sou círclo mais íntemo ancluiu Porfírio, Amélio de la Toscana, l senador Castro Firmo i Eustáquio de Alexandria, un médico que se dedicou al daprendizado de Plotino i l'assistiu até sue muorte. Outros alunos fúrun: Zeto, un árabe por ascendéncia, que morriu antes de Plotino deixando-le un legado i un pouco de tierra, Zótico, crítico i poeta, Paulino, un médico de Sitopólis (Bete-Seana) i Serapion de Alexandria. Para alhá de Castro, Plotino tenie alunos ne l senado romano. cumo Marcelo Oronto, Sabenilo i Rogaciano. Alguas mulhieres tamien fúrun cuntadas antre ls sous alunos, ancluindo Gemina, an cuja casa el bibeu durante la sue residéncia an Roma, sue filha, tamien Gemina, i Anficlea, a mulhier de Ariston filho de Jámblico.  Cunta Eunápio que Porfírio, passado haber studado cun Plotino, tomou horror al própio cuorpo i beleijou pa la Sicília, seguindo la rota de Odisseu, i quedou nun promontório de l'ilha, sin se alimentar i eibitando l camino de l'home; Plotino, que ó l staba seguindo ó recebiu anformaçones subre l moço çcípulo, fui até el i l cumbenceu cun sues palabras, de modo que Porfírio boltou la reforçar sou cuorpo para aguantar sue alma.  Ls critérios eiditoriales de Porfírio, possiblemente, tenien por oubjetibo formar ua série que ‎mostrasse l camino pa la sabedorie. Nas palabras de L'Meara: Cun esso Porfírio quijo ‎ouferecer al leitor ua passaige puls scritos de Plotino que le trarie ua formaçon filosófica, ua cunduçon até l bien absoluto. L'albo giral de la leitura i anterpretaçon de ls testos nas scuolas de l Ampério era, an purmeira linha, la trasformaçon de la bida, la cura de l'alma, la ‎cunduçon para ua bida buona resultante desso.  Porfírio anforma que Plotino tenie 66 anhos quando morriu an 270, l segundo anho de l reinado de l'amperador Cláudio II, dando-mos assi l'anho de nacimiento de l sou porsor cumo al redror 205, an Minturno, yá fui sugerido tamien que puoda tener nacido na Alexandria L'anfluéncia de Plotino i de ls neoplatónicos subre l pensamiento crestiano, eislámico i judaico fui repersentatiba para scritores cumo Griegório de Nazianzo, Griegório de Nissa, Agostico de Heipona, Pseudo-Dionísio, l Areopagita, Boécio, João Scoto Erígena, Alberto Magno, Tomás de Aquino, Dante Alighieri, Mestre Eckhart, Johann Tauler, Nicolau de Cusa, João de la Cruç, Marsílio Ficino, Giobanni Pico della Mirandola, Giordano Bruno, Abicena, Salomon ibne Gabirol, Baruch Spinoza, Gottfried Wilheln Leibniç, Coleridge, Heinri Bergson i Mássimo, l Cunfessor.  == Teorie == Plotino debedie l'ouniberso an quatro heipóstases: L Uno, l Nous (ó minte) i la Alma.  * Uno - purmeira heipóstase<br> Segundo Plotino, l Uno refire-se la Dius, dado que sue percipal caratelística ye l'andebesibelidade. "Ye an birtude de l Uno [ounidade] que todas las cousas son cousas." (Plotino, Enéada BI, 9º tratado)  Nous - segunda heipóstase Nous, termo filosófico griego que nun ten ua trascriçon direta pa la léngua pertuesa, i que senefica atebidade de l'anteleto ó de la rezon an ouposiçon als sentidos materiales. Muitos outores atribuen cumo sinónimo la Nous ls tenermos "Anteligéncia" ó "Pensamiento".  L seneficado ambíguo de l termo ye resultado de sue custante apropiaçon por dibersos filósofos, para chamar defrentes cunceitos i eideias. Nous refire-se, dependendo de l filósofo i de l cuntesto, alguas bezes a ua faculdade mental ó caratelística, outras bezes correspondente a ua culidade de l'ouniberso ó de Dius.  * Homero usou l termo nous seneficando atebidade mental an tenermos gerales, mas ne l período pré-Socrático l termo fui als poucos atribuído al saber i la rezon, an cuntreste als sentidos sensoriales. * Anaxágoras çcrebiu nous cumo la fuorça motriç que formou l mundo a partir de l caos ouriginal, ampeçando l zambolbimiento de l cosmo. * Platon defeniu nous cumo la parte racional i eimortal de l'alma. Ye l debino i atemporal pensamiento ne l qual las grandes berdades i cunclusones eimerge eimediatamente, sin necidade de lenguaige ó premissas preliminares.  * Aristóteles associou nous al anteleto, çtinto de nuossa percepçon sensorial. El inda debediu-lo antre nous atibo i passibo. L passibo ye afetado pul coincimiento. L'atibo ye l'eiterna purmeira causa de todas las susequentes causas ne l mundo.  * Plotino çcrebiu nous cumo sendo uas de las emanaçones de l ser debino.<br> * Alma - terceira heipóstase<br> Na Teosofia, l'alma ye associada al 5º percípio de l Home, Manas, la Alma Houmana ó Minte Debina. Manas ye l'eilo antre l sprito (la díade Atman-Budhi) i la matéria (ls percípios anferiores de l Home).  Assi, la custituiçon sétupla de l Home, aceita na Teosofia, adata-se facilmente a un sistema cun trés eilemientos: Sprito, alma i cuorpo. Sendo l'alma l'eilo antre l Sprito i l cuorpo de l'home.  * Matéria - Esta serie la radadeira, mas nun menos amportante. La matéria, la parte cuncreta dessa teorie que splica l'ourige de todo. Matéria ye qualquiera sustáncia qu'acupa lugar ne l spácio. De l latin, materie (sustáncia física), ye qualquiera cousa que ten massa. Ye todo que ten belume, podendo se apersentar ne l stado sólido, líquido ó gazoso. <br> == Ligaçones sternas == * [http://hiphi.ubbcluj.ro/fam/texte/plotin/enneade.htm Texto original grego das Enéadas] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20110716154221/http://hiphi.ubbcluj.ro/fam/texte/plotin/enneade.htm |date=2011-07-16 }} (em grego{{el}} * [http://classics.mit.edu/Plotinus/enneads.html Enéadas (trad.] [http://classics.mit.edu/Plotinus/enneads.html Stephen Mackenna e B. Page)] ((<tt>[[Lhéngua anglesa|en]]</tt>)) * [http://www.mundodosfilosofos.com.br/neoplatonismo.htm Mundo dos filósofos: Plotino Neoplatonismo] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20090830070200/http://www.mundodosfilosofos.com.br/neoplatonismo.htm |date=2009-08-30 }} * [http://www.revistamirabilia.com/Numeros/Num2/plotino.html Plotino na Mirabilia Revista de Estudos da Idade Média] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20091201014745/http://www.revistamirabilia.com/Numeros/Num2/plotino.html |date=2009-12-01 }} * [http://www.scielo.br/scielo.php?script=sci_arttext&pid=S0100-512X2003000100009 Plotino, acerca da beleza inteligível (Enéada V, 8, 31 - Kriterion vol.44 no.107 Belo Horizonte June 2003)] * [http://rdufour.free.fr/BibPlotin/anglais/Biblio.html Bibliografia sobre Plotino] ((<tt>[[Lhéngua anglesa|en]]</tt>)) * [https://web.archive.org/web/20250123112724/http://www.animalrightshistory.org/animal-rights-quotes/literature-antiquity/plotinus/enneads-happiness.htm Animal Rights History: Plotinus] ((<tt>[[Lhéngua anglesa|en]]</tt>)) oxj4qx30l6igmknpe52gtyugiekooi8 Elif Şafak 0 9009 108776 108719 2026-11-08T01:09:15Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 3 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 108776 wikitext text/x-wiki [[File:ElifShafak Ask EbruBilun Wiki cropped.jpg|thumb]] Eilif Şafak (coincido cumo Shafak ne l strangeiro, nacida an 25 d'outubre de 1971 an Strasburgo) ye ua scritora i colunista turca.  == Carrera == Ls sous libros fúrun publicados an mais de 40 países, i fui çtinguida, antre outros, cul títalo de Cabalheiro de la Orde de las Artes i Letras francés an 2010.  Şafak publicou treze libros, nuobe de ls quales son romances, screbendo fiçon an turco i anglés. Şafak cumbina las tradiçones oucidentales i ourientales de la narratiba, tenendo dado a la stampa inumerables stórias de mulhieres, minories, eimigrantes, subculturas, mocidade i almas globales. La sue scrita baseia-se an dibersas culturas i tradiçones literárias, refletindo un antresse perfundo por stória, filosofie, sufismo, cultura oural i política cultural. Şafak tamien ten ua bena afiada pa l'humor negro, cun "un talento special para retratar las bielas de Istambul."  == Fiçon == Eilif Şafak publicou treze libros, nuobe de ls quales son romances. L purmeiro romance de Şafak, Pinhan ("L Scondido") recebiu l prémio Rumi an 1998, que ye dado al melhor trabalho de literatura mística na Turquie. L sou segundo romance, Şehrin Aynaları ("Speilhos de la Cidade"), cunta la stória dua família de cumbertidos spanholes, juntando l misticismo judaico i eislámico nun cenairo stórico de l Mediterráneo de l seclo XVII.  Şafak oumentou cunsidrabelmente sou númaro de leitores cun sou romance Mahren ("L Mirar") que le rendiu ne l'anho 2000 l prémio de melhor romance", atribuido pula Ounion de ls Scritores Turcos. Bit Palas ("L Palácio de las Pulgas", 2002), bendiu eimenso na Turquie i fui ancluído na lista enicial de l prémio de l jornal anglés The Andependent para melhor fiçon strangeira an 2005.  Şafak screbiu l romance The Saint of Ancipient Ansanities ("L Santo de las Ancipientes Ansanidades") an anglés, publicado por Farrar, Straus and Giroux an 2004. L sou segundo romance an anglés The Bastard of Istanbul ("La Bastarda de Istambul"), fui l libro mais bendido an 2006 na Turquie i fui ancluido na lista pa l "Beileys Women's Prize fur Fition". L romance, que cunta la stória dun arménio i dua família turca atrabeç de ls uolhos de las mulhieres, lebou la que Şafak fusse acusada pula justícia, mas las acusaçones fúrun mais tarde retiradas.  Passado dar a la luç a ua filha an 2006, Şafak sofriu de depresson pós-parto, ua spriéncia qu'eilha tratou ne l sou purmeiro libro outobiográfico, Siyah Sut ("Leite Negro"). Neste libro Şafak splorou la beleza i las deficuldades de ser scritora i mai. L libro fui recebido cun grande antresse i aclamado puls críticos i leitores i tornou-se eimediatamente un campeon de bendas.  Ne l romance The Forty Rules of Lobe ("Las Quarenta Regras de l Amor"), Şafak trata l'amor segundo ls ansinamientos de Rumi i Shams of Tabriç. Bendiu mais de 750.000 cópias, tornando-se l libro mais bendido de siempre na Turquie, i an Fráncia, fui agraciado cul prémio Prix Alef - Mençon Special de Literatura Estrangeira. Tamien fui nomeado pa l Anternational IMPAC Dublin Literary Award de 2012.  Honour ("Honra") foca ua stória d'assassínio justificado pula honra, abrindo un debate apaixonado subre família, amor, libardade, redençon i l zambolbimiento de la masculenidade. Fui nomeado pa ls prémios Man Asian de 2012 i prémio Man Asian Literary Prize i Women’s Prize fur Fition de 2013.  L romance mais recente de Şafak, Architet’s Apprentice ("Daprendiç de Arquiteto"), gira an torno de Mimar Sinan, l'arquiteto mais famoso otomano.  == Prémios i çtinçones speciales == * Women to Watch, Advertising Age & MediaCat, 2014<ref>[http://www.taraf.com.tr/haber-turkiyenin-fark-yaratan-kadinlari-153337/]</ref> * ''Honour'', segundo lugar do Prix Escapade, France 2014 <ref>{{Citation |title=Archive copy |url=http://www.salonlivre-vernon.org/Escapades2014.html |accessdate=2017-05-10 |archivedate=2016-04-02 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160402165939/http://salonlivre-vernon.org/Escapades2014.html }}</ref> * ''Honour'', Listada para o International IMPAC Dublin Literary Award, 2013 <ref>[http://www.impacdublinaward.ie/nominees/honour/]</ref> * Membro do júri do Sunday Times EFG Private Bank Short Story Award em dois anos consecutivos <ref>{{Citation |title=Archive copy |url=http://www.thesundaytimes.co.uk/sto/public/article1308965.ece |accessdate=2017-05-10 |archivedate=2016-09-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160918234224/http://www.thesundaytimes.co.uk/sto/public/article1308965.ece }}</ref> * Membro da 2013 Class da YSL (Turkish American Society) * 2013 Prix Relay dos viajantes, ''Crime d'honneur'' (Phébus), 2013 <ref>{{Citation |title=Archive copy |url=http://prixrelay.com/crime-dhonneur-laureat-du-prix-relay-2013/ |accessdate=2017-05-10 |archivedate=2015-07-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150725131051/http://prixrelay.com/crime-dhonneur-laureat-du-prix-relay-2013/ }}</ref> * ''Honour'', Listado para o Women’s Prize for Fiction, 2013 <ref>{{Citation |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150218165407/http://www.womensprizeforfiction.co.uk/title/honour |archivedate=2015-02-18 |title=Archive copy |url=http://www.womensprizeforfiction.co.uk/title/honour |accessdate=2017-05-10}}</ref> * Membro do júri em 2013 do Independent Foreign Fiction Prize.<ref>{{Citation |archiveurl=https://web.archive.org/web/20160303183857/http://www.booktrust.org.uk/news-and-blogs/news/166/ |archivedate=2016-03-03 |title=Archive copy |url=http://www.booktrust.org.uk/news-and-blogs/news/166/ |accessdate=2017-05-10}}</ref> * '' Honour'', Listado para o Man Asian Literary Prize, 2012 <ref>{{Citation |title=Archive copy |url=http://www.manasianliteraryprize.org/news/2012/12/3/2012-man-asian-literary-prize-longlist-displays-the-literary.html |accessdate=2017-05-10 |archivedate=2013-07-25 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130725031635/http://www.manasianliteraryprize.org/news/2012/12/3/2012-man-asian-literary-prize-longlist-displays-the-literary.html }}</ref> * ''The Forty Rules of Love'', Nomeado para o 2012 International IMPAC Dublin Literary Award <ref>[http://www.impacdublinaward.ie/]</ref> * Prix Alef - Menção Especial para Literatura Estrangeira, ''Soufi, mon amour'' (Phébus), 2011 <ref>{{Citation |archiveurl=https://web.archive.org/web/20111007063819/http://www.prix-litteraires.net/detail_prix_auteur.php?auteur=5232_Elif_Shafak |archivedate=2011-10-07 |title=Archive copy |url=http://www.prix-litteraires.net/detail_prix_auteur.php?auteur=5232_Elif_Shafak |accessdate=2017-05-10}}</ref> * Membro da Weforum Global Agenda Council on The Role of Arts in Society<ref>[http://www.weforum.org/content/global-agenda-council-role-arts-society-2012-2014]</ref> * TED Global Porta Voz <ref>{{Citation |title=Archive copy |url=http://www.ted.com/talks/elif_shafak_the_politics_of_fiction.html |accessdate=2017-05-10 |archivedate=2013-06-05 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20130605203024/http://www.ted.com/talks/elif_shafak_the_politics_of_fiction.html }}</ref> * Marka 2010 Award, Turkia * Chevalier Des Arts et Lettres * Ambassador of Culture Action Europe Campaign, 2010 * Special Envoy, EU-Turkey Cultural Bridges Programme, 2010 * Turkish Journalists and Writers Foundation "The Art of Coexistence Award-2009" <ref>{{Citation |title=Archive copy |url=http://www.gyv.org.tr/Haberler/Detay/663/2009%20Living%20Together%20Award%20Winners%20Revealed |accessdate=2017-05-10 |archivedate=2015-02-18 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20150218165905/http://www.gyv.org.tr/Haberler/Detay/663/2009%20Living%20Together%20Award%20Winners%20Revealed }}</ref> * International Rising Talent, Women's Forum - Deauville, França 2009 <ref>{{Citation |title=Archive copy |url=http://www.womens-forum.com/news/category/posts/the-2009-rising-talents-nominees |accessdate=2017-05-10 |archivedate=2011-09-28 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20110928124600/http://www.womens-forum.com/news/category/posts/the-2009-rising-talents-nominees }}</ref> * ''The Bastard of Istanbul'', Listada para o Orange Prize for Fiction, Londres 2008 * ECFR (European Council on Foreign Relations) Membro fundador<ref>[http://www.ecfr.eu/]</ref> * ''The Gaze'', Listado para o Independent Foreign Fiction Prize, United Kingdom 2007 <ref>{{cite news|url=http://www.independent.co.uk/arts-entertainment/books/features/news-of-the-world-independent-foreign-fiction-prize-432654.html|location=London|work=The Independent|date=2007-01-19|title=News of the world: Independent Foreign Fiction Prize}}</ref> * Maria Grazia Cutuli Award - International Journalism Prize, Itália 2006 * ''The Flea Palace'', Lista final do Independent Foreign Fiction Prize, United Kingdom 2005 * ''The Gaze'', Melhor Romance da Union of Turkish Writers' Prize, 2000<ref>[http://www.tyb.org.tr/tyb-odulleri/2000-yili-yilin-yazar-fikir-adami-ve-sanatcilari-odulu]</ref> * ''Pinhan'', The Great Rumi Award, Turquia 1998 == Bibliografie == ; An turco * ''Kem Gözlere Anadolu'', 96pp, 1994, Evrensel, ISBN 9789757837299 * ''Pinhan'', 224pp, 1997, Metis, ISBN 975-342-297-0 * ''Şehrin Aynaları'', 280pp, 1999, Metis, ISBN 975-342-298-9 * ''Mahrem'', 216pp, 2000, Metis, ISBN 975-342-285-7 * ''Bit Palas'', 361pp, 2002, Metis, ISBN 975-342-354-3 * ''Araf'' (tradução de ''The Saint of Incipient Insanities''), 352pp, 2004, Metis, ISBN 975-342-465-5 * ''Beşpeşe'', 680pp, 2004, Metis, ISBN 975-342-467-1 (com Murathan Mungan, Faruk Ulay, Celil Oker e Pınar Kür) * ''Med-Cezir'', 254pp, 2005, Metis, ISBN 975-342-533-3 * ''Baba ve Piç'' (tradução de ''The Bastard of Istanbul''), 384 pp, 2006, Metis, ISBN 975-342-553-8 * ''Siyah Süt'', 303 pp, 2007, Doğan, ISBN 975-991-531-6 * ''Aşk'', 420 pp, 2009, Doğan, ISBN 978-605-111-107-0 * ''Kâğıt Helva'', 156pp, 2010, Doğan, ISBN 978-605-111-426-2 * ''Firarperest'', 236pp, 2010, Doğan, ISBN 978-605-111-902-1 * ''İskender'', 443pp, 2011, Doğan, ISBN 978-605-090-251-8 * ''Şemspare'', 248pp, 2012, Doğan, ISBN 978-605-090-799-5 * ''Ustam ve Ben'', 480pp, 2013, Doğan, ISBN 978-605-09-1803-8 ; An anglés * ''The Saint of Incipient Insanities'', 368pp, 2004, Farrar, Straus and Giroux, ISBN 0-374-25357-9 * ''The Flea Palace'' (tradução de ''Bit Palas''), 260pp, 2005, Marion Boyars, ISBN 0-7145-3101-4 * ''The Gaze'' (tradução de ''Mahrem''), 252pp, 2006, Marion Boyars, ISBN 0-7145-3121-9 * ''The Bastard of Istanbul'', 368pp, 2006, Viking Adult, ISBN 0-670-03834-2 * ''The Forty Rules of Love: A Novel of Rumi'', 368 pp, 2010, Viking Adult, ISBN 0-670-02145-8 * ''Black Milk: On Writing, Motherhood, and the Harem Within'', 267 pp, 2011, Viking Books, ISBN 0-670-02264-0 * ''Honour'', 352pp, 2012, Viking, ISBN 0-670-92115-7 * ''The Architect's Apprentice'', 464pp, 2014, Viking Adult, ISBN 9780241004913 ; Traduçon an pertués * ''A Bastarda de Istambul'', 2015, Jacarandá Editora, ISBN 9789898752376 == Referências == {{Reflist|2}} == Ligaçones sternas == * [http://www.elifshafak.com Elif Shafak Official Web Site] * [http://www.curtisbrown.co.uk/elif-shafak/ Curtis Brown Literary and Talent Agency] * [http://www.ted.com/talks/elif_shafak_the_politics_of_fiction.html TED Talk: The Politics of Fiction] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20130605203024/http://www.ted.com/talks/elif_shafak_the_politics_of_fiction.html |date=2013-06-05 }} * http://twitter.com/elif_safak * [http://edition.cnn.com/video/#/video/international/2010/11/26/ted.elif.shafak.cnn?iref=allsearch CNN Elif Shafak on The Power of Stories at TED] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100831124519/http://edition.cnn.com/video/#/video/international/2010/11/26/ted.elif.shafak.cnn?iref=allsearch |date=2010-08-31 }} * [http://edition.cnn.com/video/#/video/international/2010/10/06/ime.elif.shafak.istanbul.bk.c.cnn?iref=allsearch CNN International Elif Shafak's Istanbul] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20100831124519/http://edition.cnn.com/video/#/video/international/2010/10/06/ime.elif.shafak.istanbul.bk.c.cnn?iref=allsearch |date=2010-08-31 }} * [http://www.guardian.co.uk/lifeandstyle/2010/jun/19/elif-shafak-turkey-40-rules-of-love The Guardian Elif Shafak: Motherhood is sacred in Turkey] * [http://www.bbc.co.uk/programmes/p00cbjmj BBC Radio World Service The Strand Elif Shafak 'Read My Country'] * [https://web.archive.org/web/20101016065800/http://bapq.net/_oldsite/bapq/issue1/elif.html Novel excerpt in Bosphorus Art Project Quarterly] * [http://en.qantara.de/webcom/show_article.php/_c-310/_nr-817/i.html Book Preview: Elif Shafak's "Black Milk": On Writing, Motherhood and the Harem Within] {{Webarchive|url=https://archive.today/20130211222650/http://en.qantara.de/webcom/show_article.php/_c-310/_nr-817/i.html |date=2013-02-11 }} Qantara.de n4vv6h8pzzwsw56rmzyi8hv0xbcw1b4 Kaori Ekuni 0 9045 108788 104238 2026-11-08T02:18:12Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 108788 wikitext text/x-wiki Kaori Ekuni(japonés: 江國 香織; Setagaya, 21 de márcio de 1964) ye ua scritora japonesa. L sou pai ye l poeta haiku Shigeru Ekuni. Ls sous libros stan antre ls mais bendidos de Coreia de ls radadeiros anhos.  == Bibliografie == * 1991 ''Kira kira hikaru'' (きらきらひかる) * 1999 ''Kamisama no bōto'' (神様のボー) * 2002 ''Oyogu no ni anzen demo tekisetsu demo arimasen'' (泳ぐのに、安全でも適切でもありません) * 2003 ''Gōkyūsuru jumbi wa dekiteita'' (号泣する準備はできていた) == Ligaçones sternas == * [http://www.booksfromjapan.jp/authors/item/540-kaori-ekuni Kaori Ekuni] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20150919201050/http://www.booksfromjapan.jp/authors/item/540-kaori-ekuni |date=2015-09-19 }}, ''J'Lit Books from Japan'' ((<tt>[[Lhéngua anglesa|en]]</tt>)) * [https://web.archive.org/web/20131002092510/http://www.jlpp.go.jp/en/works/03_04.html Synopsis of ''God's Boat'' (''Kamisama no boto'')] JLPP (''Japanese Literature Publishing Project'') ((<tt>[[Lhéngua anglesa|en]]</tt>))<br> == Notas == <references /> 8h9tbwjm3zhbgma8ymnkv33b76qhx10 Dejan Tiago Stankovic 0 9683 108774 105855 2026-11-08T00:53:06Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 108774 wikitext text/x-wiki Deijan Tiago Stankobić (Belgrado, 1965) ye un scritor i tradutor literairo nacido an Belgrado na Jugoslábia, atualmente na Sérbia, naturalizado pertués.  Depuis de cuncluir l curso d'arquitetura an 1989, mudou-se para Londres i an 1996 para Pertual. Bibe atualmente an Lisboua, Pertual, passando temporadas an Belgrado i ne l Eigito. Traduç i scribe na sue léngua materna bien cumo an pertués. Para para alhá de la fiçon scribe nó-fiçon para numerosos média de la Sérbia, Croácia, Brasil, Pertual i Bósnia-Heirzegobina. Cumo tradutor ye respunsable pula purmeira traduçon de José Saramago para sérbio bien cumo pula purmeira traduçon de Ibo Andric para pertués.  == Obras literária == '''an pertués''' * Storil, romance de guerra (Bookbuilders, Lisboua 2016.)  * Lisboua ultrassecreta (Globo, San Paolo)  '''an sérbio ''' * Storil, ratni roman (Geopoetika, Belgrado 2015.)  * '''Odakle sam bila više nisam i druge lisabonske priče'''(Geopoetika, Belgrado 2012.) == Prémios Literários == * pa l romance Storil<br> ** Bencedor de l Prémio Branko Ćoupić de la Academie Sérbia de las Artes i Ciéncias  ** Finalista de l Prémio NIN (l romance de l'anho). ** Finalista de l Prémio Isidora Sekulić pula cámara Municipal de Belgrado  ** Finalista de l Prémio Steban Sremac.  ** Finalista de l Prémio Janko Beselinobić<br> <br> * pa la coletánea de cuntos D'adonde you era yá nun sou<br> ** Finalista de l Prémio Dušan Basiljeb pula Cámara Municipal de Kikinda  ** Finalista de l Prémio Zlatni suncokret == Traduçones literárias == === Para pertués === * Ivo Andric ** A Ponte sobre o Drina ** O Pátio Maldito * Dragoslav Mihailovic ** Abóboras em flor * Dušan Kovačević * Milos Crnjanski === Para sérbio === * [[José Saramago]], ** O Evangelho segundo Jesus Cristo ** Memorial do Convento ** Ensaio sobre a Cegueira * Nuno Bragança, ** A noite e o riso * José Cardoso Pires, ** Balada da Praia dos Cães * [[Fernando Pessoa]], ** Poesia * Gregorio Duvivier ** poesia == Referências == {{reflist}} == Ligaçones stenas == * [http://www.dejantiago.net - "Zapisi & Prepevi" Blog Dejana Tiago-Stankovića] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160514140536/http://www.dejantiago.net/ |date=2016-05-14 }} * [http://www.rtp.pt/noticias/cultura/academia-de-belgrado-premeia-estoril-do-escritor-servo-portugues-dejan-tiago-stankovic_n924358 - Academia de-Belgrado premeia Estoril do escritor servo-português, Agência Lusa] https://web.archive.org/web/20161202045051/http://www.tsf.pt/programa/pessoal-e-transmissivel/emissao/dejan-tiago-stankovic-5525865.html] [[Catadorie:Scritores de Pertual]] bcxjpkcjx1yn33qw4syo3y0t7srqpuu Infainç i Paradela 0 10838 108785 107958 2026-11-08T02:00:34Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 108785 wikitext text/x-wiki {{Anfo/Freguesie de Pertual |nome = Anfainç i Paradela<br>''Ifanes e Paradela'' (pt) |brason = <!-- nome de l fexeiro --> |bandeira = <!-- nome de l fexeiro --> |eimaige = <!-- nome de l fexeiro --> |lhegenda = |mapa = |latP = | latG = | latM = | latS = |lonP = | lonG = | lonM = | lonS = |gentílico = |cunceilho = [[Miranda de l Douro]] |region = [[Region de l Norte (Pertual)|Norte]] |subregion = [[Alto Trás ls Montes]] |antes = <!-- nome de l'antiga porbíncia --> |çtrito = [[Çtrito de Bergáncia|Bergáncia]] |ária = |ária_notas = <!-- pa refréncias i notas --> |altitude = <!-- # --> |altitude_notas = <!-- pa refréncias i notas --> |populaçon = |lhares = <!-- # --> <!-- n.º de lhares --> |censo = |densidade = |fundaçon = |orago = |orago_maior = |orago_menor = |persidente = |goberno_notas = <!-- pa refréncias i notas --> |código_postal = |sítio = |lhema = |stra = }} '''Anfainç i Paradela''', oufecialmente, '''Ounion de las Fraguesies de Anfainç i Paradela'''<ref>{{citar web|url=https://www.cm-mdouro.pt/frontoffice/pages/38?news_id=784|títalo=A Fantástica história portuguesa de “Miranda do Douro”|purmeiro=Adriano Augusto da Costa|redadeiro=Filho|publicado=Cámara Munecipal de Miranda de l Douro|data=4 de júlio de 2016|lhéngua=pertués}}</ref> ({{lang-pt|''União das Freguesias de Ifanes e Paradela''}}<ref name="DRE">{{citar web|títalo=Lei n.º 11-A/2013 de 28 de janeiro: Reorganização administrativa do território das freguesias|url=https://dre.pt/application/dir/pdf1s/2013/01/01901/0000200147.pdf|obra=Diário da República|formato=PDF|cunsultadata=26 de júlio de 2018|lhéngua=pertués}}</ref><ref>{{citar web|url=https://www.cm-mdouro.pt/pages/111|títalo=Freguesias|publicado=Cámara Munecipal de Miranda de l Douro|cunsultadata=26 de júlio de 2018|lhéngua=pertués}}</ref>) ye ua fraguesie pertuesa de l cunceilho de [[Miranda de l Douro]], cun 44,70 km² de ária i 325 habitantes (2011). Fui criada zde la nuoba ourganizaçon admenistratiba de 2012/2013, resultando de la fuson de las bielhas fraguesies de [[Anfainç]] (tamien coincida cumo Anfanheç, Eifainç, Einfainç, Einfanheç, Einjainç, Ifainç, Ifanheç, Inainç, Infanheç i Infainç) i [[Paradela]]. {{Refréncias}} == Lhigaçones sternas == *[https://web.archive.org/web/20180719101649/https://www.cm-mdouro.pt/frontoffice/pages/121?poi_id=19 Sítio oufecial] {{pt}} {{Miranda de l Douro}} {{Portal3|Miranda de l Douro|Pertual}} {{Rabisco}} [[Catadorie:Fraguesies de Miranda de l Douro]] qo3jk6s1o1cc8w6fcz5osk9ssnmyjem Aldinuoba 0 10974 108756 106007 2026-11-07T22:59:19Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 108756 wikitext text/x-wiki [[Fexeiro:Aldeia Nova 1.JPG|thumb|Ua casa an Aldinuoba.]] '''Aldinuoba''' ({{lang-pt|''Aldeia Nova''}}) ye un poblado que queda na [[Miranda de l Douro (fraguesie)|fraguesie]] [[Pertual|pertuesa]] de [[Miranda de l Douro]].<ref>{{Citation |title=Toponímia do concelho de Miranda do Douro |url=https://www.cm-mdouro.pt/uploads/document/file/857/Freguesia-de-Miranda-do-Douro-Aldeia-Nova.pdf |accessdate=2019-02-16 |archivedate=2018-04-17 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20180417013603/http://cm-mdouro.pt/uploads/document/file/857/Freguesia-de-Miranda-do-Douro-Aldeia-Nova.pdf }}</ref><ref>{{Citation |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190323114317/https://www.cm-mdouro.pt/pages/111 |archivedate=2019-03-23 |title=Freguesias |url=https://www.cm-mdouro.pt/pages/111 |accessdate=2019-02-16}}</ref> {{Refréncias}} {{Portal3|Miranda de l Douro|Pertual}} {{Rabisco}} [[Catadorie:Miranda de l Douro]] 4kts59mmp79hrwdcxz7kr1odu1jdznc Alberto Gómez Bautista 0 10977 108754 101029 2026-11-07T22:58:55Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 108754 wikitext text/x-wiki '''Alberto Gómez Bautista''' ye un filólogo repunsable pul studo de la [[lhéngua mirandesa]].<ref>{{Citation |archiveurl=https://web.archive.org/web/20190324033100/https://www.iscal.ipl.pt/pt/investigacao/docentes/7922-alberto-gomez-bautista |archivedate=2019-03-24 |title=Alberto Gómez Bautista |url=https://www.iscal.ipl.pt/pt/investigacao/docentes/7922-alberto-gomez-bautista |accessdate=2019-02-21}}</ref> {{Refréncias}} {{Rabisco}} [[Catadorie:Lhéngua mirandesa]] o3xo4vjpgdmfeeuy8l45pk658lqpfu9 Manuel Preto 0 10998 108796 105940 2026-11-08T02:44:39Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 108796 wikitext text/x-wiki '''Manuel Preto''' ([[San Martino de Angueira]], 1914 — [[Lisboua]], 1983) fui un padre i scritor mirandés, que screbiu ''Bersos Mirandeses''.<ref>{{Citation |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210228091812/https://www.diacronia.ro/ro/indexing/details/A5226/pdf |archivedate=2021-02-28 |title=Notas d'antroducion a la lhiteratura mirandesa |url=http://www.diacronia.ro/ro/indexing/details/A5226/pdf |accessdate=2019-02-25}}</ref><ref>{{Citation |title=A terra de duas línguas segunda parte |url=https://issuu.com/lelodemoncorvo/docs/a_terra_de_duas_l__nguas_segunda_pa |accessdate=2019-02-25 |archivedate=2021-03-01 |archiveurl=https://web.archive.org/web/20210301192957/https://issuu.com/lelodemoncorvo/docs/a_terra_de_duas_l__nguas_segunda_pa }}</ref> {{Refréncias}} {{Portal3|Miranda de l Douro|Pertual}} {{Rabisco}} {{NM|1914|1983|Manuel Preto}} [[Catadorie:Lhéngua mirandesa]] [[Catadorie:Miranda de l Douro]] r27wk97swl55n4d0tt2wxmxnp2ek4vv SãoSendin 0 11003 108820 101933 2026-11-08T04:10:31Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 108820 wikitext text/x-wiki '''Maria da Conceição Gonçalves Lopes''', tamien coincida pul pseudónimo '''SãoSendin''' (Auch, Fráncia, 23 de dezembre de 1968), ye ua scritora i beternaira pertuesa. Studou medecina beternaira na [[Ounibersidade de Trás ls Montes i Alto Douro]]. Screbiu la obra ''Tiempo de las Cereijas''.<ref>{{Citation |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181116091757/https://www.noticiasdonordeste.pt/2013/10/tiempo-de-las-cerejas.html |archivedate=2018-11-16 |title=Tiempo de las Cerejas |url=https://www.noticiasdonordeste.pt/2013/10/tiempo-de-las-cerejas.html |accessdate=2019-03-03}}</ref> {{Refréncias}} {{Portal3|Pertual}} {{Rabisco}} {{NM|1968||Maria da Conceição Gonçalves Lopes}} [[Catadorie:Lhéngua pertuesa]] [[Catadorie:Lhéngua mirandesa]] [[Catadorie:Miranda de l Douro]] [[Catadorie:Scritores de Pertual]] 4use6kc3zvh3i8otpauzg6jz94pph0x Alcina Pires 0 11005 108755 101032 2026-11-07T22:59:10Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 108755 wikitext text/x-wiki '''Alcina Pires''' ([[Malhadas]], 1953) ye ua scritora i pintora pertuesa. Screbiu la obra ''Lucrécia Cunta-mos Cumo Era''.<ref>{{Citation |archiveurl=https://web.archive.org/web/20181116094456/https://www.noticiasdonordeste.pt/2013/06/sposicon-de-pintura-bozios-de-las.html |archivedate=2018-11-16 |title=Sposiçon de Pintura “Bózios de las Raízes” de Alcina Pires |url=https://www.noticiasdonordeste.pt/2013/06/sposicon-de-pintura-bozios-de-las.html |accessdate=2019-03-03}}</ref> {{Refréncias}} {{Portal3|Miranda de l Douro|Pertual}} {{Rabisco}} {{NM|1953||Alcina Pires}} [[Catadorie:Lhéngua mirandesa]] [[Catadorie:Miranda de l Douro]] [[Catadorie:Scritores de Pertual]] pckum848lsm8xm0xbbdjxa9t25hz9sg Partícula eilementar 0 11428 108802 103192 2026-11-08T03:15:41Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 108802 wikitext text/x-wiki An [[física de partículas]], ua '''partícula eilementar''' ó '''partícula fundamental''' ye ua [[partícula subatómica]] sin subestrutura, ó seia, nun ye cumpuosta d'outras partículas.<ref name="Braibant"/> Antre las partículas atualmente cunsidradas eilementares stan ls [[fermion|fermiones]] fundamentales ([[quark]]s, [[lheton|lhetones]], [[antiquark]]s i [[antilheton|antilhetones]]), que giralmente son "partículas de matéria" i "partículas d'[[antimatéria]]", bien cumo ls [[boson|bosones]] fundamentales ([[boson de calibre|bosones de calibre]] i l [[bóson de Higgs]]), que giralmente son "partículas de fuorça" que medeian las [[força fundamental|fuorças]] antre ls fermiones..<ref name="Braibant"/> Ua partícula que cuntén dues ó mais partículas eilementares chama-se [[partícula cumpuosta]]. La [[matéria]] ourdinarie cumpone-se por [[atomo]]s, qu'antigament s'acraditában que éran partículas eilementares —de fato, ''ἄτομος'' an [[griego antigo]] senefica "andebesible"— inda que l'eisisténcia de l'atomo quedou questionado até 1905 aprossimadamente, yá qu'alguns físicos amportantes bian las moléculas cumo eilusones matemáticas i la matéria cumo cumpuosta eissencialmente por [[einergie]]..<ref name="Braibant">Braibant, Sylvie; Giacomelli, Giorgio; Spurio, Maurizio (2012). ''[https://books.google.es/books?id=e8YUUG2pGeIC&pg=PA384&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false Particles and Fundamental Interactions: An introduction to particle physics]'' (segunda eidiçon) (an anglés). Springer. ISBN 978-94-007-2463-1.</ref><ref>Newburgh, Ronald; Peidle, Joseph; Rueckner, Wolfgang (2006). [https://web.archibe.org/web/20170803105918/https://physlab.lhums.edu.pk/eimages/f/fe/Ref1.pdf "Einstein, Perrin, and the reality of atoms: 1905 revisited"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20240528014303/https://web.archibe.org/web/20170803105918/https://physlab.lhums.edu.pk/eimages/f/fe/Ref1.pdf |date=2024-05-28 }} (PDF) (an anglés). ''[American Journal of Physics]''. '''74''' (6): 478–481. Bibcode:2006AmJPh..74..478N. doi:10.1119/1.2188962. Arquibado de l [https://physlab.lhums.edu.pk/eimages/f/fe/Ref1.pdf PDF ouriginal]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} l 3 d'agosto de 2017. Cunsultado l 17 d'agosto de 2013.</ref> Ls custituintes subatómicos de l'atomo eidantificórun-se pula purmeira beç ne l'ampeço de ls [[anhos 1930]]: l'[[eiletron]] i l [[proton]], cul [[foton]], la partícula de la [[radiaçon eiletromagnética]]..<ref name="Braibant"/> En aqueilha época, la chegada recente de la [[macánica quántica]] stubo a mudar radicalmente la cuncepçon de las partículas, por poder atrabessar ua partícula solica un campo aparentemente cumo se fur ua [[óndia]], ua paradoxa qu'inda squiba ua splicaçon sastifatória.<ref>Weinert, Friedel (2004). ''[https://books.google.es/books?id=E0NRcFEjvU4C&pg=PA43&redir_esc=y#v=onepage&q&f=false The Scientist as Philosopher: Philosophical consequences of great scientific discoveries]'' (an anglés). Springer. pp. 43, 57–59. Bibcode:2004sapp.book.....W. ISBN 978-3-540-20580-7.</ref><ref name="Kuhlmann">Kuhlmann, Meinard (24 de júlio de 2013). [https://www.scientificamerican .com/article/physicists-debate-whether-world-made-of-particles-fields-or-something-else/ "Physicists debate whether the world is made of particles or fields – or something else entirely"]{{Lhigaçon einatiba|date=October 2023 |bot=InternetArchiveBot |fix-attempted=yes }} (an anglés). ''[[Scientific Amarican]]''.</ref> Grácias a la teorie quántica, achou-se que ls [[proton|protones]] i [[neutron|neutrones]] cunténen [[quark]]s, [[quark up|quarks up]] i [[quark down|quarks down]], agora cunsidrados cumo partículas eilementares.<ref name="Braibant"/> I drento dua [[molécula]], ls tres [[Graus de lhibardade (física)|graus de lhibardade]] de l [[eiletron]] ([[carga]], [[spin]] i [[orbital atómico|orbital]]) puoden-se apartar, grácias a la [[funçon de óndia]], an trés [[quasipartícula]]s ([[holon]], [[spinon]] i [[orbiton]]).<ref name="Merali">Merali, Zeeya (18 d'abril de 2012). "Not-quite-so elementary, my dear electron: Fundamental particle 'splits' into quasiparticles, including the new 'orbiton'" (an anglés). ''[[Nature]]''. doi:10.1038/nature.2012.10471.</ref> Assi i to, un eiletron lhibre –ó seia, un que nun stá a orbitar un [[núcleo atómico]] i, antoce, que ye çprobido d'[[orbital atómico|mobimiento orbital]]– aparece andebesible i queda bisto cumo ua partícula eilementar.<ref name="Merali">Merali, Zeeya (18 d'abril de 2012). "Not-quite-so elementary, my dear electron: Fundamental particle 'splits' into quasiparticles, including the new 'orbiton'" (an anglés). ''[[Nature]]''. doi:10.1038/nature.2012.10471.</ref> Cerca de 1980, la cundiçon de partícula eilementar cumo propiamente eilementar –ó seia, cumo radadeiro custituinte dua sustáncia– çcartou-se quemumente an benefício dua bison mais prática,<ref name="Braibant"/> ancorpora ne l [[Modelo Padron]] de la física de partículas, que ye la teorie científica cun maior sucesso spurmental.<ref name="Kuhlmann"/><ref name="O'Neill">O'Neill, Ian (24 de júlio de 2013). [http://news.discovery.com/space/lhc-discovery-maims-supersymmetry-again-130724.htm "LHC discovery maims supersymmetry, again"] {{Webarchive|url=https://web.archive.org/web/20160313000505/http://news.discovery.com/space/lhc-discovery-maims-supersymmetry-again-130724.htm |date=2016-03-13 }} (an anglés). ''[[Discovery News]]''. Cunsultado l 28 d'agosto de 2013.</ref> Muitas de las eilaboraçones susequentes i teories [[Física para alhá de l modelo padron|para alhá de l Modelo Padron]], anclusibe a popular [[supersimetrie]], dobra l númaro de partículas eilementares al supor que cada partícula coincida se associa cun ua parceira "a la selombra" mui mais maciça,<ref>[https://particleadventure.org/supersymmetry.html "Unsolved mysteries: Supersymmetry"] (an anglés). ''The Particle Adventure''. [[Berkeley Lab]]. Cunsultado l 28 d'agosto de 2013.</ref><ref>''[https://books.google.es/books?id=zXoZjZFZF-kC&pg=PA68&redir_esc=y Revealing the Hidden Nature of Space and Time: Charting the Course for Elementary Particle Physics] (an anglés). National Academies Press. 2006. p. 68. Bibcode:2006rhns.book....... ISBN 978-0-309-66039-6.</ref> inda que las mencionadas [[s-particula]]s seguen sin ser çcubiertas.<ref name="O'Neill"/><ref>[https://phys.org/news/2013-07-cern-latest-supersymmetry.html "CERN latest data shows no sign of supersymmetry – yet"] (an anglés). ''Phys.org''. 25 de júlio de 2013. Cunsultado l 28 d'agosto de 2013.</ref> Anquanto esso, l [[boson]] eilementar que mediarie la [[grabidade]], l [[grabiton]], cuntina a ser heipotético.<ref name="Braibant"/> Tamien, cumo andican las heipótesies, l [[spácio-tiempo]] probabelmente seia quantificable; antoce, ye bastante probable qu'eisistan "átomos" de spácio i tiempo.<ref>Smolin, Lee (Febreiro de 2006). "Atoms of Space and Time" (an anglés). ''[[Scientific American]]''. Vol. 16. pp. 82–92. doi:10.1038/scientificamerican0206-82sp.</ref> [[Catadorie:Partículas]] [[Catadorie:Mecánica quántica]] ==Notas i refréncias== <references/> fcbv84a61qgzmmxv0rd3l1l59lozkqn Balhadolid 0 11731 108765 105660 2026-11-07T23:31:38Z InternetArchiveBot 11236 Rescuing 1 sources and tagging 0 as dead. #IABot (v2.0.9.7) 108765 wikitext text/x-wiki '''Balhadolid''' (''Valladolid'' an [[Lhéngua spanhola|spanhol]]) ye un munecípio i cidade [[Spanha|spanhola]], capital de la [[Porbíncia de Balhadolid]]. Cun ua superfice total de 197,91 quilómetros i cun 295.639 habitantes an 2021, ye la maior cidade de la porbincia, de la quemunidade outónoma de [[Castielha i Lhion]], i la décimo terceira de l paiç.<ref>https://www.ine.es/jaxiT3/Datos.htm?t=2904</ref> Ye sede de las [[Cortes de Castielha i Lhion]] i de l Gobierno outonómico.<ref>https://www.ccyl.es/Parlamento/Sede</ref> {{Refréncias}} == Lhigaçones sternas == [https://web.archive.org/web/20190311035939/https://www.valladolid.es/es Páigina web de la Cámara Munecipal] [[Catadorie:Munecípios de Castilha i Lhion]] i9p3l2si9zte4eu1doktnju6ykg65xa